I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR DİZİN
OTURUM I : ISI POMPALARI Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar……………………………………………… Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI 5

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları…………………………………………………………………………………........... 12 Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı………… Bülent Orhan – Ali GÜNGÖR OTURUM II : SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler… Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar………………… Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel……………… ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ - Dilek KUMLUTAŞ - Mete ÖZŞEN OTURUM III : AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım………………………. Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi………………………………………… Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi.. Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması………………………………………………………… M. Turhan ÇOBAN OTURUM IV : SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü……………………………………………………………………….. Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları, Arızaları ve Çözüm Yöntemleri……………… Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri……………… İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA OTURUM V : KONTROL, TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri……………………………………………………………………………………....... Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu.....................…………………….. Mr. Maurizio ZAGO – N. Güray ŞENOL 106 111 81 89 97 53 58 62 31 41 46 19

69

1

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
OTURUM VI: İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi… Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi………………………………. Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu…………………………………………………………… Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi…………………………………………………………..……... 151 Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA OTURUM VII: SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi……………… Ali KILIÇARSLAN – M. HOŞÖZ 165 120

128 137

Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması……………………………. 174 Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması…………………………………………………………………………………………..... 183 M. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi… Nagihan BİLİR – H. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi………………………………………………………………………………………………. A. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ OTURUM VIII: ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi…………………………………………………. Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı…………………………………………. Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi…………………………………………………………………………………………. Canan CİMŞİT – İ. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi……………………………………………. Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA OTURUM IX: GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler…………………………………………. Fikret PAZIR – O. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması…………………………………………………………. H. Mutlu ÖZTÜRK – H. Kemal ÖZTÜRK 262 258 220 227 193

205

236 248

2

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi……………………………………………………………………………………. 270 Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM OTURUM X: GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri………………………………. Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi…………………. Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler………………………………………………. Hakan SEMERCİ YAZARLAR DİZİNİ................................................................................................................................ 279 286 292

301

3

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

OTURUM I ISI POMPALARI

Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN

Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı Bülent Orhan – Prof. Dr. Ali GÜNGÖR

4

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

TOPRAK KAYNAKLI ISI POMPASI SİSTEMİ UYGULAMALARI
Ebru Hancıoğlu*, Arif Hepbaşlı** *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, İZMİR **İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Jeotermal Enerji Araştırma ve Uygulama Merkezi, İZMİR ebrukuzgunkaya@ iyte.edu.tr, arifhepbasli@ ege.edu.tr ÖZET Isı pompalı sistemler, enerji verimli sistemlerdir. Bu çalışmada, iki farklı uygulama; soğutma ve kurutma uygulamaları ele alınmıştır. Birinci uygulamada, bir hacmin toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP) ile soğutulmasının performansının incelendi. İkinci uygulama ise, TKIP’lı bir kurutma kabininde defne yapraklarının tek katmanlı kurutma işleminin ve bileşenleri ile birlikte tüm TKIP’sı sisteminin enerji analizi yapıldı. Bu sistem, İzmir/Türkiye’deki, Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde, tasarlandı, kuruldu ve test edildi. TKIP cihazı ve tüm sistem için etki katsayısı (EK) değerleri, sırasıyla, 1,63-2,88 ve 1,45-2,65 aralığında bulunurken, sistem bazında özgül nem çekme oranı 0,122 kg/kWh olarak elde edildi. Anahtar Sözcükler: Etki Katsayısı, Soğutma, Kurutma, Özgül nem çekme oranı (ÖNCO), toprak kaynaklı ısı pompası.

1. GİRİŞ Ülkemiz jeotermal enerji potansiyeli bakımından, dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Bununla beraber, potansiyelimizin çok az bir kısmı, yaklaşık olarak % 3’ü kullanılmaktadır. Ülkemizde, aynı zamanda düşük sıcaklıkta jeotermal kaynaklar da mevcuttur. Ayrıca, ülkemiz bitki çeşitliliği bakımından dünyanın sayılı birkaç ülkesi arasında yer almaktadır. Yeni teknolojilerin, kalite, enerji ve çevre konularında son düzenlemelere uymayan proseslerin yerini alması beklenmektedir. Toprak kaynaklı ısı pompaları, enerji verimli ekipmanlardır. Isı pompaları çalışma sırasında, performans katsayılarının yüksek olmasından dolayı daha az enerjiye ihtiyaç duyarlar. Dolayısıyla elde edilen enerjinin sarf edilenden daha yüksek olması ile, enerji tasarrufu sağlarlar. Bu nedenle ısı pompaları hem kullanıcıya hem de ülke ekonomisine büyük katkı sağlarlar. Kurutma, sanayide oldukça yaygın kullanılan enerji yoğun işlemlerden biridir. Çoğu sanayileşmiş ülkede, kurutmada kullanılan enerjinin payı, ülkenin sanayide tükettiği enerjinin % 7-15 arasında olup, çoğunlukla ısıl verimi % 25’den % 50’ ye kadar değişir [1,2]. Bu değerler, kurutucunun seçiminde önemli rol oynayan gıda ürününün kurutma karakteristiklerine göre farklılık göstermekte olup, kurutma işlemlerinde enerji tasarrufuna odaklanılmasının açık birer göstergesidir. Kurutma, belki de en çok enerji yoğun proseslerden biridir. Tahminler; odun ürünleri imalatında toplam enerjinin % 70’inden fazlasının, tekstil ürünleri imalatında toplam enerjinin % 50’sinin ve buğday, mısır gibi tarım ürünlerindeki toplam enerji ihtiyacının % 60’ından fazlasının kurutma prosesinde tüketildiğini göstermektedir. Bu değerler, yürütülecek olan enerji verimliliği çalışmalarının önemini açıkça göstermektedir. 1980’lerden beri, enerji fiyatlarındaki artış, kirlilik üzerine yasal düzenlemeler, çalışma koşulları ve emniyet ihtiyaçları gittikçe sıkılaşmaktadır. Bu ihtiyaçları ve enerji tüketimini karşılamak için, kurutma metotları ve kurutucu tasarımı ile ilgili yeni teknolojilerin kullanılması gerekmektedir. Isı pompalı kurutucular, kurutucudan çıkan akışkan veya gazdan, enerjinin geri alımına izin vermesinden dolayı enerjiverimli kurutma ekipmanıdır. Çok değişik ısı geri kazanım uygulamaları söz konusudur. Bu bağlamda, kurutucudan

5

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
çıkan sıcaklığın veya nemli havanın ısıl enerjisinin, dışarı atılması yerine, tekrar ısı pompasında kullanılmasıyla enerji tasarrufu sağlanmış olunur. Isı pompalı kurutucu (IPK), alışıla gelmiş sıcak havalı kurutucular ile kıyaslandığı zaman, daha yüksek enerji verimini, daha iyi kalitede tutmayı ve çevre koşullarından bağımsız olarak işletilebilmeyi sağlar. Ayrıca, enerji yoğun bir işlem olan kurutmada, iyileştirmenin yapılabilmesi için araştırma ve geliştirme çalışmaları gereklidir. Ancak, bu teknolojinin ülkemiz sanayisinde uygulaması, diğer ısı pompası sistemlerinde olduğu gibi, pek yaygın olmayıp, sınırlı sayıdadır [3]. Yukarıdaki açıklamalardan, IPK’nun hibrit bir kurutma sistemi olduğu açıkça görülmektedir. Başka bir deyişle, IPK; ısı pompası ve kurutucu olmak üzere, iki mühendislik sisteminin kombinasyonundan oluşur. Isı pompası destekli kurutmayla, düşük enerji tüketilerek, daha iyi ürün kalitesinin sağlanması için kontrol edilebilir bir kurutma ortamı (sıcaklık ve nem) sağlanır [4]. Bu çalışmada, ısı pompasının hem soğutmada hem de kurutmada kullanılan enerji verimliliği kavramları sunularak, enerji verimliliği hesaplanmıştır. 2. SİSTEM TANITIMI Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde daha önce yüksek lisans tezi kapsamında taban alanı 65 m2, ısıtma kapasitesi 3,8 kW ve soğutma kapasitesi 4,2 kW olan bir dersliğin, TKIPsı ile ısıtılması/soğutulması amaçlanmış ve toprak kaynaklı ısı pompalı bir sistem kurulmuştur. Bu konuda değişik çalışmalar yapılmıştır. Doktora tezi kapsamında bu düzeneğe bir kurutma kabini eklenerek kurutma amaçlı olarak çalıştırılması öngörülmüştür [5]. TKIP sistemin ısıtma kapasitesi 3,8 kW olduğu için TKIPK sistemi ona göre tasarlanmıştır. Ülkemizde giderek artan kurutma proseslerine ihtiyaç göz önüne alınarak, kurutma işlemlerinin yoğun enerji kullanımı ve ısı pompalarının enerji tasarrufu özellikleri birleştirilerek kurutma işlemlerinde enerji tasarrufu sağlanması amaçlanmaktadır Toprak kaynaklı ısı pompalı kurutma sistemi, üç üniteden oluşmaktadır: (a) ısı pompası devresi, (b) toprak ısı değiştiricisi devresi ve (c) kurutma kabini. Sistemin şematik gösterimi Şekil 1’de ve gösterilmiştir. (a) Isı pompası devresi: İki adet plakalı ısı değiştiricisi, dört yollu vana, selenoid vana ve kılcal borudan oluşmaktadır. Soğutucu akışkan olarak R-22’nin kullanıldığı sistemde, ölçüm yapmak amacıyla, kompresörün emme ve basma hattına birer manometre konulmuştur. (b) Toprak ısı değiştirici devresi: Toprak altına düşey olarak yerleştirilen 50 m derinliğinde, U-şeklinde 32 mm çapında polietilen borudan oluşmaktadır. Antifiriz-su karışımı (salamura)nın sirkülasyonu için bir pompa, genleşme tankı, hava alma ve emniyet ventilinden oluşmaktadır. Ölçüm amacıyla; bir adet rotametre, ısı değiştiricisine giren ve çıkan suyun sıcaklıklarını ölçmek için 2 adet termometre bulunmaktadır. (c) Kurutucu devresi ve fan-coil devresi: Kabin 1 m x 1 m x m ebatlarındadır. 0.5 x 1 m ebatlarında 18 tepsi bulunmaktadır. Yoğuşturucu ve fan kurutma kanalı içine yerleştirilmiştir. Yerleştirilen yoğuşturucu hava soğutmalı tiptir ve çalışma akışkanı olarak R-22 ve hava kullanmaktadır. Egsoz havası dışarı atılmayıp tekrar sisteme kurutma kanalı vasıtasıyla geri gönderilmekte ve böylece ısıdan geri kazanım sağlanmaktadır. Nem ölçer ve sıcaklık ölçerler giriş ve çıkış havalarını ölçmek amacıyla kanalın giriş ve çıkışlarına yerleştirilmiştir. Hava debisi orifizmetre ile ölçülmektedir. (d) Fan-coil devresi: İki adet fan-coil ve sirkülasyon pompasından oluşmuştur. Devrede dolaşan suyun sıcaklığının tespiti için pompanın giriş ve çıkışına birer termometre konulmuştur.

6

ısı çıktısını ve enerji verimliliklerini bulmak için kullanılmaktadır. sü . Tü. Sistemin şematik gösterimi[5]. 9-12 EKİM 2008. P4 T5 T9. Sürekli-hal. Genişleme Valfi T3. sistemin kütle ve enerji denklikleri hem ısı pompası hem de kurutma fırınına ve soğutma için uygulanarak iki kademede incelenmiştir. 3. Sistemde ısı pompası ana sistem olmakta soğutma ve kurutma uygulaması. P2 W Kompresö r a c Ürün mü. Isı pompası dört yolu vana ile sistem çalışması soğutma ve ısıtma olarak ayarlanmaktadır. ω8 BuharlaştırıcıYoğuşturucu Buharlaştırıcı. P1 FAN-COİL ÜNİTESİ T4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sürekli-akış olduğu varsayılarak hesaplanmıştır. PERFORMANS DEĞERLENDİRME Kütle ve enerji denklikleri. P3 Dört-yollu vana Buharlaştırı cı- d T1. 3.I. ω9 T6 T7.ISI POMPASI Yoğuşturucu T2. İZMİR T8*.1 Isı pompasının performansının değerlendirilmesi 7 . ω8* KURUTUCU Eksoz Havası T8. hü. ω7 Taze H b TOPRAK ISI DEĞİŞTİRİCİSİ Şekil 1.

Isı pompalı sistemin şematik gösterimi Kütle dengesi Genel kütle dengesi. net ısı giriş akımı ve W = Wnet . sırasıyla aşağıda gösterilmiştir: EK IP & & Q yoğ veya Qbuh = & W komp (5) veya elektrik girişi terimi yerine. Şekil 2’de verilmiştir. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. daha açık bir şekilde de yazılabilir: & & & & Q + ∑ m giren h giren = W + ∑ mçikan hçikan (3) & & & & & & & & Burada. İZMİR Toprak kaynaklı ısı pompasının şematik gösterimi.giren = Q giren _ Qçikan . Q = Qnet . Buharlaştırı cıGenleşme Vanası Yoğuşturuc u- Kompres ör W Şekil 2. net iş çıktı akımıdır. m kütlesel debidir. & & m sa ( h giren − hçikan ) = m s ( h giren − hçikan ) (4) IP ünitesinin ( EK IP ) ve tüm IP sisteminin ( EK sis ) enerji-bazlı verimliliği. Enerji dengesi eşitliği.çikti = W giren − Wçikan .I. EK IP = & & Q yoğ veya Qbuh & W komp .elek (6) 8 . Enerji dengesi Genel enerji dengesi. Soğutma ve kurutma uygulamasına göre sistem. Burada. & & ∑ m giren = ∑ mçikan (1) & şeklindedir. giren enerji terimlerini çıkan enerji terimlerine eşitleyerek yazılır. dört yollu vana ile sistem çalışması ayarlanmaktadır. aşağıdaki gibi gösterilebilir: & & ∑ Qgiren = ∑ Qçikan (2) Genel enerji dengesi.

m s .elek (10) verilmektedir.elek + W fan . (9) EK sis = & Q yoğ & & & Wkomp .elek & Q yoğ & +W (8) pompa .elek (14) & Burada.mek ) olmaktadır.2 Kurutucunun performansının değerlendirilmesi ÖNÇO = & ms & & Wısıtıcı . 4.elek + W pompa .elek η komp . İZMİR ve soğutma istemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W (7) pompa veya elektriksel terimlerle EK sis = & Wkomp . 3.elek Kurutma sistemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W pompa & + W fan veya elektriksel terimlerle.12 ÖNÇO (kg sb/hm2) - 9 . Tablo 1’ de özetlenmiştir. Tablo 1.I. ÖNÇO değeri bu çalışmada iki farklı kurutucu tipinin maydanozun kurutulması sırasındaki performanslarını kıyaslama amacıyla kullanılmıştır.elek η pompa .elek = W komp /( η komp .elek = W fan /( η fan .mek ) ve (11) (12) (13) & & W fan . & & W komp .elek = W pompa /( η pompa .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.elek + W fan .mek ) & & W pompa . bir saatte alınan suyun miktarıdır (kg). İncelenen ısı pompasının EK ve ÖNÇO değerleri Tanım Soğutma EK IP 4. Burada.71 Sistem 3. 9-12 EKİM 2008.elek η fan . BULGULAR VE TARTIŞMA Toprak kaynaklı ısı pompası siteminin iki uygulaması için soğutma ve kurutma olarak iki bölümde incelemiş ve EK ve ÖNÇO değerleri.

ön görülen toprak ısı değiştiricisi boyu. sırasıyla.6 ila 2. Bu sonuçla her bir metreye 84. Isı pompalı sistemler ile desteklenmelidir.63 bulunmuştur. 3.12 2. temiz bir enerji kaynağı olması ve yıl boyunca toprak sıcaklığının sabit kalması. Eşitlik (7) ve (8) kullanılarak. Sistemi kızgın buhar soğutucusu devreye alınmadan test edilmiş ve toprak ısı değiştiricinin net kapasitesi tespit edilmeye çalışılmıştır. teorik analiz yapılmış ve deneysel veriye dayalı olarak ele alınan sistemlerin performansı değerlendirilmiştir. Hesaplanan ÖNÇO değeri 0. Sistem yeterince çalıştırıldığında oda sıcaklığı hedeflenen 21 oC 'ye düşürülmüştür. 36 oC 'ye göre daha iyi bir sıcaklık olduğundan toprak kaynaklı ısı pompaları daha verimli çalışmaktadır. Soğutma mevsimi için. IP ünitenin EK değerleri. Kurutma için ÖNÇO değeri 0. yani. ülkemizde de gereken önem verilmelidir.39 ve 2. ısı kaynağı olarak. 1800 kg/h debide 2 oC lik bir sıcaklık farkı elde edilmiştir. Evaporasyon sıcaklığı 2 oC sağlanarak fan-coil devresine yaklaşık 8 oC su gönderilmiştir. Elde edilen ısının atılmasında 25 oC. Kurutma sistemleri. sisteme kızgın buhar soğutucusu konulmuştur. IP ünitenin EK değerleri. sırasıyla 2. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri. Bu çalışmada elde edilen sonuçlardan görüleceği gibi.65 ve 1. Eldeki imkanlar ölçüsünde deney düzeneği için 50 m sondaj yapılarak.0455880 Hesaplanan soğutma ve ısıtma kapasitesine göre. IP ünitenin EK değerleri. c) Toprağın. Sistemin verimliliği. İlk maliyetin pahalı olmasına rağmen.8 arasındadır. Sistemde yeterli toprak ısı değiştirici boru boyu ile COP yaklaşık 3 olup. b) TKIP kurutma sistemi için.45 0. Bu çalışmada dış sıcaklık 36 oC iken 50 m deki toprak sıcaklığı 28 oC civarında ölçülmüştür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.88 ve 1.45 olarak bulunurken. Fan-coil'de hava üfleme sıcaklığı. 5. 2.1. Bu çerçevede. “Sanayi-Üniversite İşbirliği” kurulmalı ve bu teknolojinin ülkemizde yaygınlaşması sağlanmalıdır. iki farklı ısı pompası sistemi uygulaması verilmiştir. Eşitlik (5) ve (6) kullanılarak. toprak kaynaklı ısı pompalarının SEK’sı 3' ün üzerindedir. sırasıyla 4. enerji yoğun sistemlerdir ve ısı pompalı hibrit sistemlerin kullanılması ile enerji tasarrufu sağlanmaktadır. Elde edilen ana sonuçlar aşağıda özetlenmiştir: a) TKIP soğutma ünitesi için. kızgın buhar soğutuculu ile yaklaşık 3. Soğutma için hesaplanan bu değerler ısıtmada daha yüksek çıkacaktır. İzmir şartlarında toprak ısı değiştiricisinde iyi bir verim elde edilmiştir.12 olarak bulunurken. 15 oC ölçülmüştür. 9-12 EKİM 2008. SONUÇ Bu çalışmada. TKIP kurutma istemi için. bu verimlilik bir ısı pompası için uygun değerdir. Dolayısıyla. EK değerleri. Bu değer daha önce yapılan denemelerle literatürde verilen değerle aynı. Bu manada hedefe ulaşılmıştır. bir çoğundan da daha yüksektir.I.122 bulunmuştur. 2. sırasıyla. sırasıyla.65 ve 1. kondenser basıncını düşürmek. 470 m’dir. gerek maliyetlerin düşürülmesi gerekse etki katsayısının arttırılması konusunda.1 olarak tespit edilmiştir. kızgın buhar soğutuculu ve kızgın buhar soğutucusuz olarak incelendiğinde. toprak ısı değiştiricisine gitmesi gereken enerjiyi atmak dolayısıyla evaparasyon basıncını düşürmek için.71 ve 3. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri. Normal şartlarda bu derinlikte toprak sıcaklığı 15 ila 25 oC arasındadır.88 ve 1.4 W/m). 100 m’lik toprak ısı değiştiricisi dikey olarak gömülmüştür.12 bulunmuştur. ısı pompalarında kullanılmasını cazip hale getirmiştir. Havadan havaya ısı pompalarında soğutma için etki katsayısı 2. İZMİR elek Kurutma elek 3. kış şartı için 106 m ve yaz şartı için ise. kızgın buhar soğutucusuz ise 2.65 1.4 W ısı enerjisi toprağa atılmıştır (84.45 olarak bulunurken. Bu sıcaklık yukarı çıktıkça bu sıcaklık düşmektedir. 10 . Avrupa da ve Amerika da çok yaygın olarak kullanılan toprak kaynaklı ısı pompalarına.39 2. Bu bağlamda.122 bulunmuştur.88 1. Bunun en büyük nedeni toprak altında sıcaklığın mevsimlere göre çok fazla değişkenlik göstermemesidir.63 2. sırasıyla 2.63 bulunmuştur. Toprak altına bıraktığımız prob ısı değiştiricisi borusuna hemen bitişik bırakıldığından yüksek değer okunmuştur.

34:317-320.. 6. III. Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü Doktora tezi. 1998. [4] Prasertsan S. Heat Pump Drying of Agricultural Materials.I. yazarlar tarafından da başka yerde yapıldığı gibi.J... 2006. salt enerji analizi yerine. Isı Pompalı Kurutucularla Emisyonların Azaltılması. 9-12 EKİM 2008. [3] Akın A. 721-731. [2] Chua K. ekserji ve eksergoekonomik analizlerinin de yapılması önerilmektedir. 2000. and Saen-saby P. 11 . 235250. İZMİR d) Sistemin performansının değerlendirilmesinde... Sayı: 34. 121-128.S.N.A. ve Hepbaşlı A. Chou S. Cilt: II. [5] Hancıoğlu E. Mujumdar A. Heat and Mass Transfer. Güneş enerjisi destekli toprak kaynaklı (jeotermal) ısı pompalı bir kurutucunun enerji ve ekserji analizi.K ve Ho J. I. 2001. Drying Technology. Temiz Enerji Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Batch Drying of Banana Pieces-effect of Stepwise Change in Drying Air Temperature on Drying Kinetics and Product Colour.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Moisture transfer analysis during drying of slab woods. Hawlader M. Food Research International. 1998.C. KAYNAKLAR [1] Dincer. 16(1-2).

uygulanmış bir projemize ait bazı bilgiler verilmektedir. Isı Pompası 1.Ş. Bu durumda da ısıl kuyunun soğukluğu sistem verimini belirler. Bu sistemde verim kaynak sıcaklığı ile doğru orantılıdır. Jeotermal kaynak kullanılması ile elde edilecek işletme maliyetleri karı LPG’ ye göre yaklaşık %70-%80 arasında iken soğutmada split klimaya göre %40 karlıdır. Yerden doğal olarak çıkan termal su otel çevresindeki doğal havuzlarda birikmekte ve kullanılmaktadır. Sistem enerjiyi sadece bir kaynaktaki enerjiyi taşımak için kullandığından dolayı işletme maliyetlerinde tasarrufludur. 9-12 EKİM 2008. Otel Muğla’ nın Dalaman ilçesi sınırlarında bulunmaktadır. Isı kaynağı olarak toprak. İşletme maliyetlerindeki farkın diğer yakıtlara göre oldukça büyük olması sistemi cazip kılan en önemli etken olmuştur. Bu verimin asıl nedeni.İstanbul altinkaya@isimas. Bu çalışmada yer kaynaklı ısı pompalarıyla düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakların kullanımı incelenmektedir.. Özlem Çetin ISIMAS A.com. Isı pompasının piyasaya ilk girişinde her yeni konuda olduğu gibi bir direnç oluşmuş bu direnç artan örnek uygulamalarla ortadan nispeten kalkmıştır. Ayrıca aynı otel için yapılmış jeotermal kaynak ile soğutma çalışması da irdelenmiştir. göl veya yeraltı suyu kullanıldığı gibi yeraltı jeotermal sularda kaynak olarak kullanılabilir. A. kömür v. UYGULAMASI TAMAMLANMIŞ ISITMA SİSTEMİ GENEL TARİFİ Uygulama yapılan bina termal sağlık merkezi olarak kullanılan Therme Maris otelidir. deniz. ihtiyaç olan ısıyı bir kaynağı (doğal gaz. İZMİR DÜŞÜK SICAKLIKLI JEOTERMAL KAYNAKLARIN YER KAYNAKLI ISI POMPALARINDA ISITMADA VE SOĞUTMADA KULLANIMI VE UYGULAMALARI Korhan Altınkaya. Bilindiği gibi yer kaynaklı ısı pompası birçok kaynağı kullanarak ısıtma ve soğutma yapabilen sistemlerdir. ve Taah. Anahtar Kelimeler: Düşük Sıcaklık Jeotermal Kaynak. düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakla ısı pompası kullanımı alternatif yakıt olan LPG’ ye göre %87. 12 . Isıtma durumunda bir ısı pompasının 27 0C jeotermal kaynak suyu sıcaklığında nasıl çalıştığı ve ilk yatırımını ne kadar zamanda karşıladığı uygulanmış bir proje üzerinde incelenerek ortaya çıkarılmıştır. Tic. GİRİŞ Yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) bundan yaklaşık 10 yıl önce ülkemizde HVAC sektörüne girdi.b) harcayarak değil hali hazırda bir yerde bulunan ısı kaynağını ihtiyaç duyulan yere taşımasıdır. yaşanılan ortamın soğutulması istendiğinde içerideki ısıyı daha soğuk olan kaynağa (ısıl kuyuya) taşır. Buna göre.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2.5 işletme tasarrufu sağlamıştır. Bu çalışmamızda düşük sıcaklıklı jeotermal kaynağın yer kaynaklı ısı pompasına kaynaklık ettiği ısıtma uygulamalardan birine örnek vermek amacıyla. Bu proje Muğla’ nın Dalaman ilçesinde bulunan bir termal otelde uygulanmış ve iki yıl süreyle incelenerek çalışma değerleri kayıt altına alınmıştır.tr. Isımas A.Ş’ de 2003 yılından beri WaterFurnace (USA) marka ısı pompalarıyla sektörde yer almaktadır.Ş-Isı Makineleri San.tr ÖZET Yer kaynaklı ısı pompalarının verimi kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır. Sistem konvansiyonel sistemlere göre daha yüksek verim ile çalışabilmektedir. 89 otel odası ve villalara sahip otelde. Kaynak sıcaklığı yaklaşık olarak 270C-300C aralığındadır. ozlemcetin@isimas.I. 25m2 hamam yerden ısıtmasının ve 2 Adet 18 ton su kapasiteli sağlık havuzunun termal suyu 2 adet 17kW ortalama kapasiteli sudan suya ısı pompası ile ısıtılmaktadır.com. Sistem.

yine kullanım suyu olarak kullanılacak düşük sıcaklıklı yeraltı suyu (jeotermal su) ısıtılmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sağda Isıtılan Sağlık Havuzları Yük tarafı tesisatı suyun fiziksel özelliklerinden dolayı kapalı devre olarak tatlı su ile yapılmıştır. Bu incelemede anlatılan uygulamada da kaynak olarak düşük sıcaklıklı yeraltı (jeotermal su ) suyu kullanılarak. Therme Maris SPA & Termal Otel – Dalaman Sistem yukarıdaki açıklamadan da görüldüğü gibi verimini öncelikle kaynaktan sağlamaktadır. İZMİR Şekil 1.6 COP’ de çalışmaktadır. Kaynak suyu aşırı mineralli olduğu için ısıtılma durumunda aşırı tortulaşma meydana gelmektedir. 9-12 EKİM 2008. Bu kaynak proje yerine göre faklılık gösterebilmektedir. Bu sebepten dolayı ısıtma için kaynak suyu direk olarak cihaz içerisinde dolaştırılmamakta. 13 . havuzlar yerden ve duvardan ısıtma boruları ile ısıtılmaktadır. Havuz içerisinde ısınmadan dolayı oluşan tortuyu temizlemek için her günün sonunda havuz suyu boşaltılmakta ve yeniden doldurularak ısıtılmaktadır. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz. Kaynak tarafı sıcaklığı 270C.5.I. yük tarafında ise istenen sıcaklığın 450C olmasından dolayı ısı pompası ısıtmada ortalama 5. Şekil 2.

Şekil. Sistemin Tesisat Şeması Kaynak tarafı bir plakalı ısı değiştiricisi ile kaynak suyundan ayrılmaktadır.I. Jeotermal Kaynak ile Isıtma Sağlayan Isı Pompaları.3-Sistemin Tesisat Şeması) Kapalı sistem uygulamalarından farklı olarak kaynak içerisine döşenen polietilen borular yoktur. İZMİR EKW17 Filtre EKW17 M T M T M T M T FS T M FS M T M T M T T M M T M T T M HAMAM T M FS HAVUZ 1 HAVUZ 2 T M Şekil 3. Bu yüzden kaynak tarafı sirkülasyon pompaları daha küçük basma yüksekliğine sahip pompalardır ve buna bağlı olarak daha az elektrik harcamaktadırlar. Bu kaynak sıcaklığında. Titanyum Plakalı Eşanjör ve Tesisatı 3. Şekil 4. Pompa olarak plastik pompaların kullanılması daha uygun olabilmektedir fakat uygulama yapıldığı yıllarda plastik pompalar konusunda düzgün teknik değerlere ulaşılamadığı için bu yol seçilmiştir. Bunun yanında suyun özelliğinden dolayı pompaların gövdeleri ve çarkları paslanmaz seçilmiştir. Tümüyle titanyum olan bir pompa kullanılması durumda ilk yatırım maliyeti çok fazla yükseleceği için ucuz ve kolay bulunabilir paslanmaz pompa kullanılması ve birkaç yılda bir çarkının ve gövdesinin yenilenmesi müşteri tarafından 14 . Termal kaynaktan gelen 270C sıcaklığındaki termal su. ISITMADA ISI POMPASI KAYNAK TARAFI Bu uygulama bir açık sistem uygulamasıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Termal suyun aşırı agresif olmasından dolayı ısı değiştiricisi olarak titanyum eşanjör kullanılmıştır. Belli dönemlerde pompaların çarkları temizlenip değiştirilmektedir. Isı değiştiricisi içerisinde suyun sıcaklığından başka hiçbir fiziksel ya da kimyasal özelliği değişmemektedir. (Bkz. ısısını ısı pompası soğutma devresinden gelen suya vererek ısı değiştiricisinden çıkmakta daha sonra termal kaynak havuzuna bırakılmaktadır. Devre soğuk olduğu için eşanjör içinde herhangi bir tortulaşma sorunu yaşanmamıştır. 17kW nominal ısıtma kapasitesi değerine sahip ısı pompası yaklaşık 26kW ısıtma kapasitesinde çalışmaktadır.

720 kcal/h’ lik ısıtma kapasitesi ile 5. Her ne kadar sirkülasyon pompasında tüketilen elektrik miktarı artacak olsa da sistem daha sorunsuz ve masrafsız olarak çalışacaktır.3-Sistemin Tesisat Şeması) Havuz ve hamam gündüz saatlerinde açık. ısı pompasında kompresörde sıkıştırılarak yük tarafına 550C sıcak su olarak verilmektedir. İZMİR tercih edilmiştir. Sağda-Kullanılıp Geri Boşaltılan Koy Kaynak tarafından alınan ısı. sağlık havuzlarındaki sıcak su ise havuz tabanına ve duvarlarına döşenen yerden ısıtma boruları ile yapılmaktadır. ISI POMPASI YÜK TARAFI Şekil 5. ALTERNATİF YAKITLA KARŞILAŞTIRILMASI Bu sayılan ısıtma ihtiyaçlar için daha önce bir LPG kazanı kullanılmaktaydı. (Bkz. Bu durumda sistem bir yılsonunda 43. Otel bakım onarımı tarafından daha önce kullanılan LPG sisteminin ve yeni kurulan ısı pompası sisteminin tüketimleri izlenerek kayıt altına alınmıştır. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz. 15 . ortalama 44. Isı pompaları gece suyu ısıtmakta gündüz ısı kayıplarını karşılamaktadır.856$ tasarruf etmiştir. Yük tarafı kapalı bir çevrim olarak tasarlanmıştır. Bu yüzden bu yöntem kullanılmamıştır. Kaynak tarafının açık sistem değil de kapalı sistem yani polietilen borularla yapılması bu pompa masrafını ortadan kaldıracaktır. 5. Bu da yaklaşık olarak %87. Havuz içerisindeki su günlük olarak değiştirilmektedir.5 COP’ de çalışan ısı pompası ve kaynak tarafı sirkülasyon pompası 12 ay 365 gün ortalama günlük 14 saat çalışma ile bir yıl boyunca 6. Bu değerlere göre. Hamamda ısıtma zemin altına. Açık sistemin kapalı sisteme göre diğer avantajları ise kaynak içerisine döşenen boruların maliyetinden tasarruf edilmesi. kaynak tarafında boş alana ihtiyaç duyulmaması ve sistemin daha basit olmasıdır. Sağlık havuzu ortalama 380C’dir ve cihaz bu sıcaklığı elde etmek için 2 yıldır sorunsuz bir şekilde ortalama olarak günde 14 saat çalışmaktadır. 4. Buna karşın eski LPG sistemi aynı değerler için 50. Sağlık havuzlarındaki suyun ısıtılması ve hamamın ısıtılması bu sıcak su ile sağlanmaktadır. Bu sayılan avantajlardan dolayı sistemin ilk yatırım maliyeti kapalı sisteme göre çok daha az olmuştur. Fakat otelde kaynak olarak kullanılan termal kaynak havuzları aynı zamanda müşterilere havuz olarak da hizmet verdikleri için kapalı sistem boruları görüntü olarak sorun teşkil edecektir.I.5’ lik bir tasarruf yüzdesi demektir. gece kapalıdır.272$ tüketmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil. Karşılaştırmanın düzgün olabilmesi için LPG tüketimi kıyaslamanın yapıldığı günkü fiyatıyla değerlendirilmiştir.128$’ lık yakıt tükettiği kayıtlardan elde edilmiştir. 9-12 EKİM 2008. Sistem kendini ilk kurulum maliyetine göre yaklaşık 6 ay gibi kısa bir sürede geri ödemiştir.

78 Kcal/h 148.78 Kcal/h 148. Bu sistemde ayrıca ısıtmanın yanı sıra soğutmada da faydalı olacaklardır. kaynak tarafı plakalı ısı değiştirici temizliği. kaynak tarafı filtreleri bakımı haricinde bir cihaz bakımı söz konusu değildir.69000 2.127 YTL 13.463 YTL Maliyet * (Yıl) 98.64000 Yakıt Isıl Değeri 9562 Kcal/Kg 9875 Kcal/Kg 10256 Kcal/Kg 8250 Kcal/Kg 11100 Kcal/Kg Verim 0. Bu çalışmada verilen tüketim değerleri sistemin 2 yıllık çalışması boyunca izlenerek ortalaması alınmış tüketim değerleridir. Sistemin ısıtması ve performansı geçen yıllar içerisinde incelenmiş ve ısı pompası ile otel içerisinde sağlanabilecek diğer faydalar araştırılmaya başlanmıştır. Havuz. kullanım sıcak suyunun ve kapalı havuzun LPG ile ısıtılmasının yanı sıra otel odalarının chiller ile soğutulmasına alternatif olacak ısı pompası sistemi kurulması tasarlanmıştır.968 223. Cihaz oteldeki ısıtma ve soğutma ihtiyaçlarını karşılayarak en yüksek çalışma saatlerine çıkmaktadır ve böylece yukarıdaki tasarruf miktarları hesaplanmıştır. Bu sayılan bakım giderleri edilen tasarrufun yanında çok küçük kalmaktadır.120 YTL 29.98305 1.84 0. ısı değiştiricisinin 5-6 yılda bir değiştirilmesi.I.78 Kcal/h 148.80 0. 6.186 198.92 Isıtma Enerjisi 148.865 149. Sisteme ait işletim maliyetleri aşağıdaki gibidir. ISITMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Yakıt Cinsi Fuel Oil No:6 Kalorifer Yakıtı Motorin Doğal Gaz LPG Dökmegaz Birim Fiyat 0. boyler veya otel ısıtması için LPG’ ye göre %84 karlı olan jeotermal kaynak sistemi soğutmada da chillere göre %40 karlıdır.49724 0.002 69. Bu tasarruf miktarının en yüksek seviyede tutulması için dış hava algılayıcısına bağlı küçük bir otomasyon kurulması gerekmektedir. 9-12 EKİM 2008. Otelin olduğu bölge düşünüldüğünde yaz aylarında hava sıcaklığının kaynak havuz sıcaklığından daha yüksek olduğu dönemlerde ısı pompası chiller cihazı yerine soğutma ihtiyacını karşılayabilir ve sistem daha fazla tasarruf etmiş olabilir.003 YTL 43. İZMİR Şekil 6.80 0.380 YTL 38.78 Kcal/h Maliyet (saat) 19. Bu araştırma sonunda otel odalarının. İşletim Maliyetleri Tablosu Bakım giderleri hesaplanacak olursa.78 Kcal/h 148.93 0.54000 2.883 YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg 16 . JEOTERMAL KAYNAK İLE SOĞUTMA Sağlık havuzlarının ısıtılması daha önceki bölümlerde anlatıldığı şekilde 17kW nominal kapasiteli iki adet ısı pompası ile 27°C’ deki jeotermal kaynak suyu açık sistem olarak kullanılarak gerçekleştirilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

78 Kcal/h 148.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.506 0. İZMİR İthal Sibirya Kömür Yerli Linyit Kömürü Elektrik SPLIT KLİMA Kazan+Chiller Toplam: 0.530 YTL 54. Ayrıca bilindiği gibi ısı pompasının çift yönlü çalışma özelliğinden dolayı ısıtma için yapılan yatırımla soğutmada elde etmek mümkündür.08 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 6. 17 . Burada anlatılan örneği ele alacak olursak.10 Sirk. Tamamlanan ısıtma uygulamasında kaynak olan jeotermal sıcak su ısı pompasına 5.00000 Birim Fiat YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh COP 860 Kcal/Kwh 860 Kcal/Kwh 3.32203 0. (Kaynak) 0.776 0.502 SPLIT KLİMA YTL/Kwh YKIP Isıtma 0.964 YTL 513 4.12094 0. Yer kaynaklı ısı pompası ısıtma. SONUÇLAR 110.5 COP gibi yüksek bir verim sağlamıştır.12094 YTL/Kwh (EKW130) 4.28900 0.099 Sirk.80 3.12094 0. (Yük) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Toplam: * :12ay :365 gün :17 Saat 0.46 Kcal/h 10.08 Kcal/h 3. uzunca bir süre termal kaynak sıcaklığı olan 270C’ den daha yüksek bir değerdedir. 9-12 EKİM 2008.44 Kcal/h 148. Bunların ekonomimize kazandırılması için ısı pompalarının uygun bir aracı olabileceği görülmüştür. 7. Bu da bize gösteriyor ki nispeten düşük sıcaklıkta olan termal kaynakların da ısıtma için verimli olarak kullanılması birçok diğer yakıtın kullanılmasından ciddi şekilde daha tasarrufludur.216 211. Bu şekilde düşük sıcaklık jeotermal kaynaklarına ülkemizde sıkça rastlanmaktadır.I. Ayrıca kaynağın kendiliğinden yeryüzüne çıkıyor olmasından dolayı açık sistemin en basit ve ucuz şekliyle uygulanabilir olması ilk yatırım maliyetini çok aşağılara çekmiş ve sistemin kendisini 6 ay gibi kısa bir sürede amorti etmesini sağlamıştır. Sonuçta suyu ısıtmak için gereken enerji.2 YTL ** Yakıt alt ısıl değerleri ve birim fiyatları Aralık -2007 tarihli Tesisat Dergisi' nden alınmıştır. (Kaynak) Sirk.12094 YTL/Kwh 860 Kcal/Kwh 0.12094 COP 2.78 Kcal/h 148.12094 0.65 0.000 YTL 28.99 148.449 14. Uygulanan projeden de görüldüğü gibi yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) birçok değişik ısı kaynağından değişik çözümlerle yararlanabilmektedir.44 Kcal/h 3. her türlü ısıl kaynağı kullanarak düşük işletme maliyetleriyle karşılayabilmektedir.99 Isıtma Enerjisi 3.192 YTL 6.256 YTL 73.5 Kcal/Kg Kcal/Kg Kcal/Kwh 0.46 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 0.65 0. var olan bir kaynaktan alınmakta ayrı bir yakıt yakılarak karşılanmamaktadır.99 YKIP Toplam: * : 6ay :180 gün:7 saat saat 1$=1.78 Kcal/h 95.12094 0.370 YTL 12. soğutma ve kullanım sıcak suyu ihtiyaçlarını.5 Soğutma Enerjisi 110.28 5.99 0.80 0. Bu durumda COP kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır. Pomp. Bu durumda cihazlar soğutmada konvansiyonel sistemlerden daha yüksek bir verimde çalışabileceklerdir.489 YTL 2. Pomp.489 YTL 2. Dalaman yaz şartlarında hava sıcaklığı.478 Tasarruf miktarında kaynak olarak kullanılan suyun 270C olmasının büyük bir etkisi vardır. Düşük sıcaklık jeotermal kaynaklar uygun sıcaklıklarda soğutma için de daha verimli olarak çalışabilmektedirler.47 YTL 33.134 YTL 109.527 0.718 21.78 Kcal/h 95.527 5.524 - Çalışma Saati Soğutma için 2730 Çalışma Saati SOĞUTMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Birim Fiyat 0.44 Kcal/h 3. Pomp.12094 YTL/Kg 7000 YTL/Kg 4640 YTL/Kwh 860 YTL/Kwh 2.489 YTL 3.

I. KAYNAKLAR [1] International Ground Source Heat Pump Association (IGSHPA). . Closed – Loop / Ground . İZMİR 8.Oklahoma University [2] ISIMAS A.Ş. Yer Kaynaklı Isı Pompası Uygulamaları 18 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Source Heat Pump Systems. 9-12 EKİM 2008.

Bu yüzden. Böylece. Elektrik enerjisinin tüketici sayısının fazla olması ve yaygın olarak kullanılması nedeniyle. doğal veya yapay ısı kaynaklarından aldığı ısıyı bir yapıya veya uygulamaya transfer edebilir. Prof.com. Prototipin güvenilirlik ve verimlilik durumu değerlendirilerek sistemin yararlılığı incelenmiştir. Su Isıtıcısı. Sistemin çevrim prensipleri incelenip teorik analizi yapıldıktan sonra 80 litrelik su hacmi için tasarım koşulları belirlenmiştir. enerji tüketiminin azalmasını sağlayacaktır. su ısıtma amacıyla kullanılması verimli çözümler sunabilmektedir. Geliştirilen aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi için değişik şartlarda uygulama yapılması ile veriler elde edilmiş ve sistemin yeterliliği değerlendirilmiştir. Su ısıtmak için kullanılan enerji. su ısıtıcıların verimliliğinin artırılması. Diğer yandan.I. elektrik enerjisi tüketiminde yapılan küçük orandaki tasarrufların. Dr. Bir miktar enerji girişi ile ısı pompaları. Sistemin bileşen seçimleri yapılarak bir prototip tasarlanmıştır. Ali GÜNGÖR Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Isı pompaları. Sıcak su ihtiyacı günümüz modern yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca sistemin kapasite limitleri ve su ısıtma performansı kontrol edilerek deneysel olarak belirlenmiştir. Ayrıca. Isı pompalarının gelişen teknolojisi ile birlikte ısı pompalı su ısıtıcılarının elektrikli su ısıtıcılara göre enerji verimliliği önemli ölçüde arttırılmış ve elektrikli su ısıtıcılar ile aynı karakteristik özellikte tasarlanarak montaj zorlukları aşılmıştır.edu. Anahtar Kelimeler: Isı Pompası. Bu önem. ısı pompalı su ısıtıcıları için daha önceden yapılan tasarımlar incelenmiş ve kısa bilgiler verilmiştir. 9-12 EKİM 2008. verimlilik değerlerini daha önce yapılan çalışmalar ile ortaya koymuştur. sıcak su üretimi için harcanan enerjinin azaltılmasını sağlayabilecek alternatif bir yöntem olan ısı pompası kullanarak sıcak su üretme tekniği incelenmiştir. Ancak. ali. ısı pompası ile sıcak su üretim işleminin verimliliği ve kullanım süresi boyunca ortaya çıkacak değerlerin uygunluğu bulunmuştur. Sıcak Su Üretimi 1. sistemin performansının beklenen 19 .GİRİŞ Elektrik enerjisinin verimli kullanımı günümüzde oldukça önem kazanmıştır. ülkemizdeki çoğu bölge için kullanımının oldukça avantajlı olacağının öngörülmesine rağmen ısı pompalı su ısıtıcılarının ülkemizde ticari üretimi çok az olmakla birlikte. İZMİR AİLE TİPİ HAVA KAYNAKLI ISI POMPALI SU ISITICISI TERMODİNAMİK ANALİZİ VE TASARIMI Bülent ORHAN.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. geleneksel sistemlere göre 2 veya 3 kat daha verimli olabilmektedir [1]. düşük sıcaklık bölgesindeki ısı enerjisini yüksek sıcaklık bölgesine aktarır. bu konuda sınırlı sayıda çalışma yapılmıştır. Bu çalışma ile aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı termodinamik analizi ve tasarımı yapılarak bir ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi yapılmıştır ve tasarım sonucu üretilen ürünle ilgili performans deneyleri gerçekleştirilmiştir.tr ÖZET Bu çalışmada. ısı pompalarının. bu tür ısı pompalı su ısıtıcılarının yapılabilirliği gösterilmiştir. üretim maliyetlerinde ve elektrik enerjisi elde etmek için tüketilen kaynak miktarında önemli oranda azalma sağlayacaktır.gungor@ege. Elde edilen sonuçlara göre. ısı pompalı su ısıtıcıları (IPSI). geleneksel elektrikli su ısıtıcıları ve gazlı termosifonlar termodinamik verimlilik limitlerine yaklaşmışlardır. sistem prototipi yapılarak. hem ekonomik açıdan hem de doğal kaynakların israf edilmeden tüketimi açısından gittikçe artmaktadır. Elektrik veya gaz kullanarak ısının yaratılması yerine ısı pompaları ile bir kaynaktan ısıyı taşıyarak su ısıtmak. Belirlenen sonuçlarla. bir ev için yapılan toplam enerji harcamalarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır. İzmir-Bornova bulentorhan2000@superposta. Günümüzün ileri üretim teknolojisi ile birlikte güvenirliliği ve pratikliği oldukça geliştirilmiştir. Bununla birlikte. Öncelikle.

ISI POMPALI SU ISITICISI TASARIMLARI Isı pompalarının su ısıtma uygulamalarında kullanımı 1950’li yıllarda keşfedilmeye başlanmıştır. Ancak. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılarının ana bileşenleri. evsel uygulamalara göre geniş aralıkta değişerek 3 ila 20 sene arasında olduğu belirtilmiştir [8].5 değerinde COP vermiştir. yüksek hacimde sıcak su çekimi sırasında geri ısınmanın yetersiz olması ve kompresörün çalışırken gürültü yapması olarak düşünülebilir [2]. Bu yıllarda yapılan çalışmalar ile ısı pompalı su ısıtıcıları elektrikli su ısıtıcılara göre daha yüksek verimlilik sağladığının ortaya konulmasına rağmen. harcanan ek ilk maliyetin geri kazanım süresinin. Isı pompaları. hava kaynaklı sistemlerin diğerlerine göre basit tasarımda yapılabilmesidir. ısı pompalarının hava soğutma ve sıcak su üretiminde aynı anda kullanılması ile önemli oranda enerji tasarrufunun olacağı gösterilmiştir [7]. Isı. Isı pompalı su ısıtıcısı kullanılarak değişik test şartlarında yapılan araştırmalar sonucunda ortaya konulan alan değerlendirme raporları. düşük oranda enerji girişi ile bu akışı ters yönde gerçekleştirebilir. hava kaynaklı su ısıtıcılarının performansının ortam hava sıcaklığı ve havanın nemine bağlı olduğu gösterilmiş ve hava kaynaklı su ısıtıcısının COPIP değerinin buharlaştırıcıdan geçen havanın kuru olması durumda yaklaşık % 5 oranında düşeceği savunulmuştur [5]. Bu yetersiz kabulün nedenleri olarak. Isı pompalarında tasarımı etkileyen önemli unsurlardan biri sistemin enerji kaynağıdır. Bu çalışmada. Isı pompalarının aynı anda soğutma ve su ısıtma amacıyla kullanılabilmesi için bir evin hava iklimlendirmesi ve sıcak su üretimi üzerinde iki yıl boyunca yapılan çalışmalar sonucunda. ısı pompalı su ısıtıcısı kullanımı ile enerji kazanım oranının %40-%70 arasında olabileceğini göstermiştir. diğer ısıtıcıların daha kolay montaj edilebilmesi.I. 9-12 EKİM 2008. Bunun nedeni. Hawaii’de kurulan büyük ölçekli ısı pompalı su ısıtıcısı test ederek incelenmiş ve sistem yaklaşık olarak 2. İZMİR düzeylerde olduğu belirlenmiştir. ısı pompalarında en yaygın kullanılan enerji kaynağı çevre havasıdır. toplum tarafından yüksek oranda kabul görerek kullanımı yaygınlaşmamıştır. Enerji kaynağı olarak su. doğası gereği yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru yayılır. Şekil 1. Diğer bir çalışmada ise. Buharlaştırıcı aracılığıyla havadan çekilen ısı. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı (COPIP) değerinin 3 olması durumunda. yüksek ilk fiyat. Yeni Zelanda’da bir eve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı kurularak gerçekleştirilen deneyler sonucunda. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılar. Isı pompalı su ısıtıcısı temel bileşenleri 20 . binaların hava soğutmasını sağlamak için hava iklimlendirme cihazları olmadan sadece IPSI sistemlerinin kullanılabileceği söylenmiştir [6]. yıllık enerji tüketiminde bir elektrikli su ısıtıcı kullanımına göre % 50 ila % 58 arasında tasarruf sağlandığı hesaplanmış ve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısının elektrik tüketimini azalttığı ortaya konulmuştur [3]. Benzer şekilde. Bununla birlikte.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. temel olarak hava kaynaklı ısı pompalarının çalışma prensibine sahiptir. Isı pompalı su ısıtıcılarının geniş tabanda kabul edilmesi durumunda elektrik enerjisi tüketiminde önemli azalma olacağı Amerikan Enerji Dairesi tarafından fark edilmiş ve ilgili çalışmalar 1980 yılından sonra tekrar yoğunlaşmaya başlamış ve bu konuda birçok araştırma yapılmıştır. hava kaynaklı ısı pompası sistemi ve sıcak su tankıdır (Şekil 1). bir kaynaktan ısı çekilip bunun başka bir kaynağa aktarılması esasına göre çalışır. yoğuşturucuda çevrim akışkanının yoğuşması ile suya verilir ve böylece sıcak su elde edilmiş olur. sistem üzerine bir miktar iş yapılarak. toprak ve ortam havası kullanılabilir. Fonksiyonel olan bu sistem üzerinde estetik tasarım çalışmaları ile endüstriyel ürün haline getirilebileceği de belirlenmiştir 2. elektrikli su ısıtıcısına göre enerji tüketiminin 3’te 2 oranında azalacağı belirtilmiştir [4]. Isı pompaları.

İZMİR 3. Bu tabla üzerine ısı pompası sistemi kurulumu yapılmıştır. paralel olan bakır boru hattı seri hale dönüştürülerek sistemde buharlaştırıcı olarak kullanılmıştır. termostatik genleşme valfi ve buharlaştırıcı olmak üzere 4 ana bileşenden oluşmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tank içerisine uygun yerleşim için 45 santimetre uzunluğunda 30 sargılı iki parça halinde birleştirilerek tank içerisine batırılmıştır (Şekil 3). Buharlaştırıcının yüksekliği 330 mm. altındaki metal ayaklar üzerinde durabilmektedir ve üzerine 60x52 cm boyutlarında tabla yerleştirilmiştir. Sistemde kullanılan helisel kıvrılmış yoğuşturucu Sistemde.5 m2 ve nominal soğutma kapasitesi 1.9 kW olan Friterm TT75 tipi standart hava soğutmalı kondenser. Tank. 3/8’’ çapında. 70 W gücündeki fan kullanılarak 21 . iç yüzeyi yivli bakır boru yoğuşturucu olarak kullanılmak üzere tankın içine batırılmıştır. Yoğuşturucu için yivli boru kullanılması ile ısı transfer yüzeyi arttırılmıştır. Şekil 3. toplayıcı depo ve yüksek alçak basınç otomatlarıdır. 9-12 EKİM 2008. ısı transfer yüzeyi 4. Isı pompalı su ısıtıcısı prototipi temel şeması Suyu depolamak ve ısıtmak için 80 litre hacimde krom saçtan yapılmış yalıtımlı ısı tankı kullanılmıştır. Böylece düz boruya göre daha kısa uzunluğa sahip boru kullanılabilmiştir. uzunluğu 415 mm ve genişliği 120 mm’dir. Helisel olarak kıvrılmış 17 metre uzunluğunda. gözetleme camı. suya batırılmış yoğuşturucu. Diğer bileşenler elektrik kontrol elemanları. DENEY SİSTEMİNİN TANITIMI Kurulan ısı pompalı su ısıtıcısı çevrimi Şekil 2‘de görüldüğü gibi kompresör. Şekil 2.I. filtre kurutucu.

sistemin harcadığı elektrik enerjisi değerleri ölçümleri yapılmıştır. basit etkili. 9-12 EKİM 2008. Akıtılan sıcak su debisini ölçmek için debimetre kullanılmıştır. Su ısıtma performansını ölçmek için su giriş ve çıkış sıcaklıkları. depo içine girinti yapan ucu kapalı boru içerisine konulan yağa batırılmıştır. su sıcaklık değişimleri. R-502.5°C yoğuşma sıcaklığı için 1569 Watt kompresör kapasitesi vardır. R-22. +7. Sistemde kullanılan buharlaştırıcı ve fan Genleşme valfi olarak buharlaştırıcı girişinde termostatik genleşme valfi kullanılan sistemde. R-134a. Şekil 5.I. R-12. Sistemin enerji tüketimini ve su ısıtma yeterliliğini 22 . Sistemde ½ HP. akıtılan sıcak su debisi. Deneysel çalışmada beş adımdan oluşan performans deneyi yapılmıştır. 4. Termostatik genleşme valfi. R-134a çevrim akışkanı ile şarj edilerek çalıştırılmıştır. Depo içindeki su sıcaklığını ölçmek için 65 cm uzunluğundaki deponun alt yüzeyinden 15 cm ve 30 cm yükseklikte mekanik termometre kulpları ve 45 cm yüksekliğinde termostat görevi de gören dijital termometre kulpu. İZMİR düşük basınçta buharlaştırıcıya giriş yapan sıvı-buhar karışımındaki çevrim akışkanının dış yüzeyden geçirilen hava akımından ısı çekerek kızgın buhar haline dönüşmesi sağlanmaktadır (Şekil 4). Şekil 4. Sistemde kullanılan kompresör ve toplayıcı depo Tasarlanan prototip. Kompresörden çıkan kızgın buhar çevrim akışkanı yoğuşturucuda ısısını vererek yoğuşturucu çıkışında bulunan toplayıcı depoda toplanır (Şekil 5). ve R-404a soğutma gazlarını kullanan -30 °C ve +10 °C arasındaki sınır içinde bulunan buharlaşma ısılarında çalışan soğutma sistemlerine takılmak üzere tasarlanmıştır. Kompresör emme ve basma hatlarında bulunan manometreler ile yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ölçülmektedir.2 °C buharlaşma ve 54. çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı termostatik genleşme valfi ile sezilmektedir. buharlaştırıcı üzerindeki ısıl yüke bağlı olarak çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlığı sabit bir değerde kalacak şekilde çevrim akışkanı debisini ayarlamaktadır. tek silindirli hermetik tip L’Unite Hermetique CAJ 4461 Y model kompresör kullanılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. DENEY SONUÇLARI Tasarımı ve kurulumu yapılan aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı için laboratuar ortamında yapılan çalışmalar ile sistemin uygun çalışma performansı elde edilmiştir. Isı pompası sisteminin performansını belirlemek üzere buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki basınçlar ölçülmüştür. Kompresör ve fan tarafından harcanan elektrik tüketim miktarını ölçmek için dijital sayaç sisteme bağlanmıştır.

Bu ortalama sıcaklık ve maksimum kullanılabilir sıcak su deneyinde ölçülen ikinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) kullanılarak. Sıcak suyun akıtılması sonucunda soğuyan suyun ısınmasına. Wbek bekleme etkin giriş gücüdür (kW). 2 1 Tref 1 2 Tort + Tort = 2 (3) Referans su sıcaklığı deneyi sonrası sistemden sıcak su almaksızın. sistemin bekleme giriş gücünün ( Wbek (kW)) belirlenmesine hazırlık için dengeleme periyodudur. 24 saatlik bir bekleme çalışmasından sonra. akıtılan su sıcaklığı ( Tak ) ile gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel ) aralığında sabit basınçta suyun ortalama özgül ısısıdır. 9-12 EKİM 2008. Tanktaki termostat. Bu. tanktaki termostatın ilk 23 . İZMİR ölçmek amacı ile sistem üzerinde Türk Standartları Enstitüsü EN 255-3’te tarif edilen performans deneyi uygulanmıştır. Bu süre içinde tüketilen elektrik enerjisi girdisi ( Wıs (kWh)) ölçülür. Isıtma periyodundan sonra sıcak su depo hacminin yarısı ( 0. fazla miktarda su hacminin akıtılmasına karşılık gelen. 4) Bekleme giriş gücünün belirlenmesi. Performans deney metodu sıcak su hazırlamak amacı ile kullanılan ısı pompalarının verimliliğini tespit etmek için uygulanır. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan sıcak su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. ρ ak (kg/m3) debimetredeki sıcak suyun yoğunluğu ve C Psu (kJ/kg. Son boşaltma periyodu için suyun boşaltılması ve yeniden ısınma süresi ölçülür. aşağıda belirtilen beş temel adımdan meydana gelir [10]. referans su sıcaklığı ( Tref (oC)) Eşitlik 3’e göre hesaplanır. Eşitlik 1’e göre hesaplanır. Isıtma periyodu ( t ıs ). referans su sıcaklığı deneyi başlatılır. başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa gelmesiyle termostatın ısı pompasını ilk defa devreden çıkarmasına kadar geçen sürenin ölçülmesi ile yapılır. 1) Isıtma periyodu. Bu dengeleme periyodu 24 saatten az olmamalı ve en azından. 3) Referans su sıcaklığının belirlenmesi. Isı pompasının kapanmasından sonra. su sıcaklığı ( Tak (°C)) 40 °C'nin altına düşünceye kadar devam edilir. birkaç tam çevrim yapacak şekilde. Bu akıtmaya. Performans deneyleri.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kullanma sıcak su akıtma debisi ( q ak (m3/s)).5 ⋅ Vdepo (m3)) kadar sıcak su doğrudan akıtılmaya başlanır. 2) Sıcak suyu ısıtma performans katsayısının belirlenmesi. sistem & çalışmaya bırakılır. maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi. Akıtılan su enerjisi ( Qak (kJ)). 5) Tek akıtmada. Bu akıtma sırasında birinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) ölçülür. Yeniden ısıtma enerji girdisi ( Wıs (kJ)) son akıtma periyodunda belirlenir. ısı pompası devreden çıkıncaya kadar izin verilir. Isı pompası yeniden devreden çıkıncaya kadar suyu ısıtmasına izin verilir. COPIP = Qak & Wıs − Wbek ⋅ t ıs (2) & Eşitlik (2)’de. tanktaki termostat tarafından bir tam (açma-kapama) çevrimini kapsamalıdır. son yarım tank hacminin akıtılmasını izleyen yeniden ısıtma periyodundan sonra kompresörü ilk defa devreye soktuğunda. Son akıtma süresinde alınan verilerden kullanma sıcak suyu için bir performans katsayısı ( COPIP ) belirlenir. ikinci kez depo hacminin yarısı kadar sıcak su akıtılır. Q ak = (1) ∫ρ 0 t ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt Eşitlik (1)’de. oC). depolanan suyun.

21 oC ortalama sıcaklığında bulunan suyu 51.1 Su ısıtma periyodu (7) Su ısıtma periyodu.73 ⋅ Qmaks 4. bekleme güç girişinin belirlenmesine başlanır. İZMİR kapatmasıyla.I. 9-12 EKİM 2008. Vmaks = 34. Sistemin performans deneyi. Bu ölçmelerden bekleme etkin giriş gücü Eşitlik 4’e göre ölçülür. termostatın ilk kapatmasına kadar devam eder ve en az bir tam açma-kapama çevrimini kapsar. Isı pompası ısıtma tesir katsayısını bulmak için. depo içindeki suyun başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa ısıtılması arasındaki süreyi kapsar.001 m3/kg alınabilir. Bekleme süresi ( t bek ) ve enerji girdisi ( Wbek (kWh)) belirlenir. minimum diğer bir 24 saatlik periyottan sonra. (9) m su (kg) depo içindeki su kütlesi ve Δhsu (kJ/kg) sıcaklık aralığındaki entalpi farkıdır. Bu periyot. Akıtma debisi ( q ak (m3/s)). Q maks = t maks ∫ρ 0 ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt (5) Tek bir akıtmada kullanılabilir maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks (lt)) Eşitlik 6’ya göre belirlenir. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. Vmaks = Qmaks ρ s ⋅ C psu ⋅ 25 (6) ρs ve C psu değerleri 0. 24 . sistemden ortama olan ısı transferi ihmal edilirse Eşitlik 8 kullanılabilir. COPIP = Qsu WT (8) Qsu (kJ) depo içindeki suyun. Qsu = m su ⋅ Δhsu Eşitlik (9)’da. Oda sıcaklığına yakın sıcaklıklarda suyun özgül hacmi 0. W & Wbek = bek tbek (4) Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarı. Bu süre içinde 1. ilk başlangıç sıcaklığından termostatın kapandığı son sıcaklığa ulaşmak için ihtiyaç duyduğu enerjidir.5 MPa (5 bar) basınç değerlerine karşılık gelen değerler olarak alınırsa Eşitlik 7 bulunur [10].7 oC ortalama sıcaklığa ısıtmıştır. bir defada akıtılacak sıcak su miktarının ölçülmesi ile belirlenir. sistemin tükettiği elektrik enerjisi girdisi deney süresince ölçülmüştür. Depo suyu sıcaklık değişimi. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıkları.042 kWh elektrik enerjisi tüketmiştir. Bunun için. Sistem 1 saat 26 dakika 8 saniyede.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ortam hava sıcaklığının 20 oC ve nem oranın %55 olduğu kapalı ortam bir odada yapılmıştır. 1996). Maksimum sıcak su enerji miktarı ( Qmaks (kJ)) Eşitlik 5’e göre belirlenir. Depo içinde 80 litre su bulunduğundan belirtilen özgül hacim için su kütlesi 80 kg olacaktır (Çengel. su sıcaklığının çok düşük olduğu değere ulaşana kadar sıcak suyun sürekli olarak akıtılmasına başlanır. Eşitlik 9 ile ihtiyaç duyulan enerji değeri bulunabilir.

2 kJ olarak hesaplanır.50 0.50 1. sistemin hem soğutma hem de su ısıtma modunda çalıştığı düşünülürse sistemin COPıs + soğ değeri Eşitlik 10 kullanılarak hesaplanabilir. 9-12 EKİM 2008. enerji değişimi Şekil 8’de.7 oC çıkarmak için sistemin yoğuşturucudan suya aktardığı enerji.042 kWh yani 3751. İZMİR Bunun yanında.50 COPIP 2.00 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 7 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu COPIP değişimi 25 . Sistem bu süre içinde fan ve kompresörde toplam 1. belirtilen sıcaklıklardaki entalpi farklarını bulunarak 10263. Sistemin su ısıtma periyodu süresince ısı pompası ısıtma tesir katsayısı Eşitlik 8 kullanılarak 2. çalışma esnasında ısı pompası ısıtma tesir katsayısı değişimi Şekil 7’de.79 olarak hesaplanabilir.00 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.50 3. Sistemin yoğuşturucuya verdiği enerjinin % 25’lik kısmının ½ HP kompresörden geldiği kabul edilirse buharlaştırıcı çalışma süresince havadan yaklaşık 7697 kJ ısı çekecektir.74 olarak hesaplanır. güç değişimi Şekil 9’da verilmiştir. Sistemin su ısıtma performansı Şekil 6’da.2 kJ enerji harcamıştır.I. sistemin soğutma etkisi sıcak aylar için bina içi soğutmaya bir fayda unsuru olarak düşünülürse. ısı pompası tarafından soğutulan hava soğutma yükünü azaltacağından. COPıs + soğ = Qsu + Qbuh WT (10) 21 oC sıcaklıktaki 80 kg suyu 51. DEPO SUYU ORTALAMA SICAKLIĞI BUHARLAŞTIRICI SICAKLIĞI YOĞUŞTURUCU SICAKLIĞI 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 0 10 20 30 41 51 63 ZAMAN (DAKİKA) 69 80 T(OC) Şekil 6 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma performansı ISI POMPASI PERFORMANS KATSAYISI 3. Bununla birlikte.00 2.00 0. Eşitlik 10 kullanılarak sistemin COPıs + soğ değeri 4. sistemin performans katsayısı çok daha yüksek çıkacaktır.

001 m3/kg alınarak sabit kabul edilebilir [11].oC) alınabilir. Sıkıştırılamayan madde için sabit basınçta ve sabit hacimde özgül ısılar eşittir.I. 9-12 EKİM 2008. suyun özgül hacmi 0. Tank içindeki su sıkıştırılamayan madde sayılabilir.509 kWh olarak ölçülmüştür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.665 kWh yani 2394 kJ elektrik enerjisi kullanılmıştır. Suyun özgül ısısı 4. depo yarım hacmi akıtma 26 .2 Kullanma sıcak suyu akışında performans katsayısı tespiti 80 lt hacimdeki tank hacminin yarısının akıtılması ile elde edilecek verilerle ısı pompalı su ısıtıcısının ısıtma tesir katsayısı hesaplanır. İZMİR HARCANAN ENERJİ SUYA VERİLEN ENERJİ 12000 10000 8000 Q (kJ) 6000 4000 2000 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 8 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu enerji değişimi HARCANAN GÜÇ SUYA VERİLEN GÜÇ 3000 2500 2000 GÜÇ (W) 1500 1000 500 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 9 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu güç değişimi 4. Böylece. Eşitlik 1 kullanılarak depodan akıtılan 40 litre suyun enerjisi 6053. Depo hacminin yarısının akıtılmasından sonra ısı pompası soğuyan suyu tekrar ısıtmak için 0. Bekleme giriş gücünü belirlenmesi deneyi yapılarak sistemin bekleme etkin enerji tüketimi 24 saat 8 dakika 24 saniye sonunda 1.134 kJ/(kg. Bununla birlikte. Su tankının yarım hacminin akıtılması (40 litre) ve tekrar ısıtılmasını içeren deneyin toplam süresi 1 saat 4 dakika 8 saniye olarak ölçülmüştür.5 kJ hesaplanmıştır.

Maksimum sıcak su akıtma deneyi için referans su sıcaklığı 30.74 2.5 W Şekil 10 Isı pompalı su ısıtıcısı performans deneyi sıcaklık değişimi 27 .2 oC ikinci ortalama su sıcaklık değeri ile Eşitlik 3 kullanılarak referans su sıcaklığı 35. 9-12 EKİM 2008.2 o C bulunmuştur.I.7 litre olarak bulunur.5 Temel sonuçlar Sistem üzerinde yapılan performans deneyi sonucu ölçülen ve hesaplanan temel sonuçlar Tablo 1’de ve depo içindeki suyun performans deneyi süresince gerçekleşen sıcaklık değişimi Şekil 10’da verilmiştir.8 oC olarak bulunur.oC) ve özgül hacminin 0. Maksimum hacim deneyinde bulunan 30.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.042 kWh 62. 4.4 Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi Suyun özgül ısısı 4. Tablo 1. kabul edilen ve hesaplanan değerler ile Eşitlik 2 kullanılarak sistemin ısı pompası etkinlik katsayısı 2.3 Referans su sıcaklığının belirlenmesi Performans deneyinde tarif edilen deney uygulanarak referans su sıcaklığının hesaplanması için ihtiyaç duyulan ortalama sıcaklığın birincisi 41.63 48.134 kJ/(kg. Ölçülen.7 litre 1 saat 16 dk 8 sn 1.4 oC olarak bulunmuştur.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilirse Eşitlik 5 kullanılarak maksimum sıcak su hacmi 48. Temel Sonuçlar Isıtma periyodunda performans katsayısı ( COPIP ) Kullanma sıcak su akışında performans katsayısı ( COPIP ) Tek akıtmada maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks ) Isıtma süresi ( t ıs ) Isıtma enerji girdisi ( Wıs ) Bekleme giriş gücü ( Pbek ) 2. 4.3 kJ enerji ortama verilmiş olur. 4.63 olarak hesaplanmıştır.066 kWh yani 236. İZMİR deneyi periyodunda ısı tankından 0.

Enhancing the impact of heat pump water heater in the south african commercial sector. fosil yakıtlarının çevreye verdiği zararların dikkat çekici boyutlara ulaşması. Isı pompalı su ısıtıcılarının. United States of America. Büyük tank hacmi ile ısı pompalı su ısıtıcısının sürekli çalışması sağlanabilir. elektrikli direnç elemanının sık devreye girmesi durumunda verim de o ölçüde düşer. İZMİR 5. Assessment of a heat pump water heater. ancak sistem limitlerinin zorlandığı ve performans değerlerin düştüğü göz önüne alınarak daha üst sıcaklıklara ulaşmak için sistem çalıştırılmamıştır. and Greyvenstein. Nowicki B. onların yerine ısı pompalı su ısıtıcıları kullanılması enerji tasarrufu açısından uygun olacaktır. 1999. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı 2. G. Bunun yanında. Department of Energy. SONUÇ Bu çalışmada hava kaynaklı ısı pompası kullanılarak su ısıtma tekniği incelenmiştir. ısı pompası performans katsayısı 4. United States of America. hastaneler. C. Ancak. ısı pompalarının su ısıtma amaçlı kullanılması durumunda oldukça verimli sonuçlar ortaya çıkacağını göstermektedir. 101(2):101-115p 28 . 12p [3] Anderson.5 değerinin üzerinde çıkmıştır. Isı pompalı su ısıtıcısı ile yapılan deneylerde sistemin 65 oC depo üst sıcaklığına kadar sıcak su ısıtılabilmiş. Elektrikli su ısıtıcıların verimliliği ısı pompalı su ısıtıcılarına göre oldukça düşük olmasından dolayı. 1995.. 8394p [7] Faney. Energy. moteller.P. Field monitoring of a variable speed integrated heat pump water-heating appliance. Ancak. aynı zamanda düşük kapasite ve daha ekonomik ısı pompalı su ısıtıcısı tasarımı anlamında da değerlendirilebilir..P.A. Bunun için. G.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU..I. 2000. 14(2):44-50p [6] Lyod. sıcaklığın çok düştüğü durumlarda ısı pompası verimliliği de düştüğünden hem ısıtma hem de soğutma modlarında çalışan sistemler için özel tasarım yapılması gerekmektedir.T.A. Ancak.. okullar ve çoklu ailelerin kaldığı apartmanlar ısı pompalı su ısıtıcılarının kullanımının uygun olacağı binalardır [9]. 9-12 EKİM 2008. 9:77-89p [4] Rosseau. A.J. 2000.5 değerinin üzerinde olacaktır.G and Greyvenstein. 25:51-70p [5] Meyer. Commercial Heat Pump Water Heaters.. elektrikli ısıtıcılarda 90 oC’ye kadar termostat ayarlarının olduğu düşünülürse. Heat Pump Water Heater and Storage Assembly. Isı pompalı su ısıtıcısı üniteleri çalışma prensipleri ve tasarımları ilk olarak 1950’li yıllarda ortaya konulmasına rağmen. soğutma ve ortam nem alma özelliklerinin de kullanılması uygulamanın ekonomik değerini oldukça arttırır. bina ve tasarımın uygun şekilde belirlenmesine dikkat edilmelidir. Yurt dışında üretimleri gerçekleştirilen ısı pompalı su ısıtıcısı sistemleri. Isı pompalı su ısıtıcıların verimli sistemler olduğunun ortaya konulmasına rağmen kurulum maliyetlerinin diğer sistemlere göre genelde daha yüksek olmasından dolayı toplum tarafından genel kabul görmesi açısından sıkıntılar ortaya çıkabilir. 1993. P. Bununla birlikte. ulusal bilgi birikimleriyle ülkemizde de tasarlanılabilir.H. sistemin ekonomik olarak işlemesi ve ilk maliyet geri kazanım süresinin azalması için kurulum yapılacak bölge. Ülkemizde de büyük kapasiteli (300 litre) ısı pompalı su ısıtıcıların üretimleri bazı firmalar tarafından gerçekleştirilmektedir.. Heating/Piping/Air Conditioning. KAYNAKLAR [1] Oak Ridge National Laboratory. Influence of height above sea level on the COP of air source heat pumps used for water heating. Uzun çalışma yükü. su ısıtma işlemi ile birlikte hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı tarafından sağlanan ortam havası soğutma etkisinin kullanılabilmesi en iyi uygulama olarak değerlendirilebilir. restoranlar. sistemin verimli çalışmasıyla elde edilecek düşük enerji maliyeti ile kurulum için harcanan ek maliyetin geri kazanılabilmesi için ısı pompalı su ısıtıcısı kullanım süresinin uzun olması gerekmektedir. R. Böylece. özellikle gereksinim duyulan küçük kapasitelerde (50-100 litre) ekonomik olarak üretmeleri gerekmektedir. and Carrington.. Su ısıtmanın yanında. 23p [2] Dieckman J.. uzun ve düzenli sıcak su ihtiyacı olan yerlerde kullanılması veya sıcak su üretebilme kapasitesinden daha büyük su tanklarının sisteme bağlanması ile uygun bir durum sağlanabilir. soğutma ihtiyacının olduğu yerlerde sistem kullanılırsa çok daha verimli sonuçlar ortaya çıkacaktır. J. oteller. J. A. sistemin bina içinde yaratacağı soğutma etkisi sıcak aylar için bir fayda unsuru olarak düşünülürse. Bu yüzden. 1983. United States Patent Documents. 1985. Yapılan tasarım sonucu ortaya konulan prototip ile yapılan deneylerde. bu sıcaklıklara ulaşmak için ısı pompasına destek olarak elektrikli direnç elemanı sisteme eklenebilir. Bradford.S.P. Bu durum. Heat pump water heating Systems. Üretici firmaların konuya eğilmeleri ve enerji etkin su ısıtma sistemlerinden olan ısı pompaları teknolojisini kullanarak.P. Ticari ve aile tipi uygulamalar için çamaşırhaneler. Heat Transfer Engineering. and Zogg R.. Energy Research. bulaşıkhaneler. ASHRAE Transactions. elektrik ve fosil yakıt fiyatları artışı nedeniyle 1980’li yıllardan itibaren önem verilerek incelenmeye başlanmıştır.G.. Teagan W.

Literatür Yayıncılık. Özellikleri ve İşaretlenmesi. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik. United States of America. (Çev. Prototype Design.A. Derbentli). İZMİR [8] Pacific Northwest Laboratory. Testing and Analysis.. 1995. 9-12 EKİM 2008.A. 1999. Ankara. TS EN 255-3 Sıcak Kullanma Suyu Hazırlama Ünitelerinin Deneyleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. T. 865s 29 . 2005. M. Boles. United States of America. 16s [11] Çengel. Y.I. 1996. Department of Energy. 24p [9] California Energy Commision. Residential Heat Pump Water Heaters. 79p [10] Türk Standartları Enstitüsü.

İZMİR OTURUM II SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel Ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ . 9-12 EKİM 2008.I.Mete ÖZŞEN 30 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Dilek KUMLUTAŞ .

energy efficiency affects design of chillers (and its equipment such as condensers. environment friendly. yukarıda belirtilen tasarım verileri ve istenen ek özelliklerin bilinmesi sureti ile kendi üretim tekniklerine uygun olarak kondenser tasarımı ve üretimi yapabilir. economic. Bir kondenserin ihtiyaç duyulan performansı verimli bir biçimde uzun vadeli gösterebilmesi için dikkat edilmesi gereken temel tasarım veri ve kriterleri vardır.1 Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi Soğutucu akışkan yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklığı genel uygulamalarda hava giriş sıcaklığının 6 oC–20 oC üzerinde olacak şekilde düşünülmektedir. supermarket cooling. Becoming a matter of primary importance in air conditioning. sıcaklık dayanım ve koruma sınıfı özellikleri Üretici firmalar. 31 . compressors etc.aktarılacak olup. İZMİR KANATLI BORULU TİP HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hasan ACÜL ABSTRACT Decreasing energy consumption and increasing efficiency is one of the most important points in our era. and long life products. Bildirimizde hava soğutmalı kondenserlerde enerji verimliliğini arttırıcı uygulamalar hakkında detaylı ve karşılaştırmalı bilgiler -bu alanda uygulanan en son standartlar ışığında. Üretici firmanın performans onaylı tasarım yazılımının olması ve bataryaların bu yazılım/program yardımı ile tasarlanması sonradan ortaya çıkabilecek telafisi zor olumsuz durumları önlemede çok önemlidir. 9-12 EKİM 2008. soğutma tesisatlarında enerji verimliliği vurgusu öne çıkartılacaktır. İstenen Kondenser Kapasitesi Kullanılacak Soğutucu Akışkan Cinsi Ortam Giriş Havası Kuru Termometre Sıcaklığı Tasarım Kondenzasyon ve Evaporasyon Sıcaklıkları İstenen Akışkan Tarafı Basınç Kaybı Değerleri İstenen Ortam Ses Seviyesi Limitleri İstenen Enerji Verimliliği Sınıfı İstenen Ünite Boyutları Fanların izolasyon. ticari soğutma. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir. energy-efficient. 2. 1. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır. This paper is intended to provide information on the factors that affects energy efficiency of finned air cooled condensers used on chillers. GİRİŞ Enerji verimliliğinin iklimlendirme.I. Takip eden sayfalarda kondenserlerin enerji verimliliğine etki eden veri ve kriterler açıklanmıştır. proses soğutma vb. 2. KONDENSERLERİN TASARIM VERİLERİ VE PERFORMANSLARINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hava soğutmalı kondenserlerin tasarım ve seçimi için gerekli veriler aşağıda belirtilmiştir [1]. Kondenzasyon sıcaklığı seçimi sistemin çalışacağı ortam sıcaklığına bağlı olarak değişir. blast freezing and process cooling applications. Bu durumda uygulamalarda yaygın olarak yoğuşma sıcaklığı 30-60 oC arasında kabul edilmektedir. uygulamalarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. endüstriyel soğutma.) and urges manufacturers to develop high performance. süper market. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. şoklama. industrial and commercial cooling applications. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan.

99 7.23 Tablo 1.49 6.82 1. Tasarımda kondenzasyon sıcaklığının olabildiğince düşük tespit edilmesi oldukça yararlıdır. 25°C hava giriş sıcaklığı ve 40°C kondenzasyon sıcaklığı baz alınmaktadır.Yüksek Kondenzasyon sıcaklığının kompresörün üzerinde verimlilik düşürücü ve çalışma ömrünü kısaltıcı yük oluşturduğu unutulmamalıdır. dış ortamın 50° – 55°C derece olduğu Arap ülkelerinde kondenzasyon sıcaklığının yüksek olması kaçınılmazdır.Sabit buharlaşma (evaporasyon) ve değişik yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç.41 1. Ancak. Aşağıda.93 6. Örnek olarak seçilen soğutucu gaz R134A’dır. bazı şartlarda kondenzasyon sıcaklığının düşük alınması mümkün değildir. ΔT sıcaklık farkı ortam sıcaklığı yüksek olan yerlerde düşük seçilmelidir. İZMİR Yoğuşma sıcaklığı belirlenmesinde göz önüne alınan faktörler : • Ortam sıcaklığı.82 3. Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı ( °C ) 30 40 50 60 70 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (°C ) -5 -5 -5 -5 -5 Soğutma Kapasitesi (W) 21. elde edilen soğutma kapasitesi ve etkenlik değerlerinin değişimi [2] Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 -30 -25 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) Komp. Türkiye şartlarında dış mahalde çalışacak sistemler için kuzeyden güneye indikçe sıcaklık farkı düşürülmeli ve seçimler bu duruma göre yapılmalıdır.586 Kompresörün Soğutma Etkenliği ( COP ) Çektiği Güç (kW) 5.5 daha büyük bir ünite kullanmak gerekmektedir. tasarlanan soğutma kapasitesini elde etmek için % 38.876 13. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Soğutma Kapasitesinin Değişimi [2] 32 .10° C aralığında tercih edilmelidir.5 ve COP değeri (Soğutma kapasitesinin kompresörün çektiği güce oranı) % 51azalmakta. Kondenserlerde Eurovent Standardına göre nominal kondenser kapasitesi verilirken.997 19. kompresör % 25 daha fazla enerji çekmekte. 9-12 EKİM 2008. Diğer bir deyişle ΔT = 15 °C’dır.43 7. • Soğutucu akışkanın termo fiziksel özellikleri • Seçilmiş olan kompresörün özellikleri • Kondenser boyutlarıdır. Tabloda görüldüğü üzere kondenzasyon sıcaklığı 30°C’dan 60°C’ye yükseldiğinde. Örneğin Antalya şartlarında bir dizayn yapılıyorsa ΔT değeri 7° . Örneğin.665 16.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.03 2. örnek olarak.545 9.I.Soğutma Kapasitesi (W 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 1.71 3. BOCK firması tarafından imal edilen yarı hermatik tip HGX4/555-4 model bir kompresörde R134A gazı kullanımı için değişik kondenzasyon sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç ve elde edilen soğutma kapasiteleri verilmiştir (Tablo 1) [2]. buna karşın soğutma kapasitesi %38.

A.I. 9-12 EKİM 2008. fakat bu durumda basınç kayıpları da artacağı için optimizasyona gidilmesi gerekmektedir. Şekil 1. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Kompresörün Çektiği Gücün Değişimi [2] Hava soğutmalı kondenserlerin enerji verimliliğini arttırmak için uygulanan sistemlerden bir tanesi ağ üzeri su spreyleme sistemidir. aynı ısı transfer yüzeyine sahip fakat 33 . İZMİR Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kompresörün çektiği güce etkisi 14 Kompresörün Çektiği Güç (kW 12 10 8 6 4 2 0 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 2.B Dik ve Yatık Tip Ağ Üzeri Su Spreyleme Sistemli Hava Soğutmalı Kondenserler [3]. soğutmada verimin arttırılmasını sağlama mantığı ile çalışan sistemdir [3]. ısı değiştirgeci yüzeyine doğrudan püskürtülmediği. sistem performansının optimizasyonu ve su tüketiminin en aza indirilmesi amacı ile sürekli olarak kontrol cihazı tarafından sağlanır. giriş havası akışında adyabatik soğutma etkisi meydana getirir. 1. Yoğun borulu geometrilerin daha avantajlı kapasite/fiyat değeri verdikleri söylenebilir. Ağ üzeri su spreyleme sistemi. Su spreyleme sisteminin çalışma süresi ve frekans ayarı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. hava soğutmalı kondenserin ön kısmına yerleştirilmiş geniş sık gözlü ağ yapılı malzemenin üzerine belirli mesafelerde bulunan nozullardan aralıklı olarak sistemin ihtiyacı kadar su spreyleme ve spreylenen suyun adyabatik olarak buharlaşması sonucu ısı değiştirgeci yüzeyine temas eden giriş havası sıcaklığının düşürülerek.2 Lamel Geometrisinin kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerin tasarımında boru çapı ve borular arasındaki mesafeleri tanımlayan lamel geometrisi. Lamel geometrisi. Bu sistemde su yumuşatma işlemine ayrıca gerek de kalmamaktadır. Belirlenmiş set değerlerinin aşılması ile kontrol sistemi ısı değiştirgecine giren hava sıcaklığını düşürmek için su spreyleme sistemini başlatır. ağ yüzeyine püskürtüldüğü için lamellerin üzerinde kireç tabakası oluşmaz. [1] 2. Böylelikle ısıl transfer verimliliğinin düşmesi engellenir. tasarım şartlarında ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesinin uygun basınç kayıpları dahilinde sağlanacağı şekilde üretici tarafından kendi standartları arasından seçilir. Su. kapasite ve basınç kayıpları üzerinde etkilidir. Su spreyleme. Pratik olarak.

Daha düşük ses seviyesi arandığı ortamlarda hava hızının seviyesi de düşecektir. 40°C kondenzasyon. ve Grafik 3. Test edilen prototiplerin çalışma koşulları ve kullanılan akışkan aynı tutulmuştur.’de farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri verilmektedir. Çalışmada beş farklı yiv geometrisine sahip prototip üniteler kullanılmıştır. standart ses seviyelerinde. 34 .’de Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler ve Şekil 3.’te yapılan testlerin verileri ve sonuç değerleri mevcuttur.I.70 yüksek kapasite elde edildiği gözlemlenmiştir [4]. bununla birlikte hava tarafı basınç kaybının artması nedeniyle yüksek hızlarda fan performansı düşer. aynı şartlarda farklı soğutma kapasitesi ve farklı basınç kayıpları vereceğine dikkat edilmesi önemlidir. Şekil 2. Hava hızı arttıkça ısı transferi arttığı için daha küçük bir ısı değiştiricisi yeterli olacaktır. Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular kondenser bataryalarında kullanılabilmektedir. 25 °C hava giriş sıcaklığı ve R404A gazı kullanımı şartlarında Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular arasında yapılan karşılaştırmada. 9-12 EKİM 2008.0 m/s civarındadır. Belirtilen hız değerlerinin altında hava hızları ısı değiştirgecinin büyük seçilmesini gerektirir. Farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri [4] Bakır boru üreticisi uluslar arası bir firma tarafından.0 – 4. Şekil 2. Bu nedenle hava hızının optimum değerlerde seçilmesi gereklidir. Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler [4] Şekil 3. Yivli boru yada düz boru kullanımı için kullanılacak akışkan ve uygulama özellikleri irdelenmelidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. hava soğutmalı kondenserlerde yivli boru kullanımı ile kapasitenin batarya alın yüzeyi hava hızına bağlı değişimine yönelik deneysel bir çalışma yapılmıştır.3 Hava Hızının kapasiteye etkisi Hava hızı.4 Yivli Boru kullanımının kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerde kullanılan boruların iç yüzeyi tasarıma ve maliyet optimizasyonuna göre farklılık gösterebilmektedir. yivli (grooved) boru kullanımı ile %11. Yüksek hava hızları ise daha güçlü ve pahalı fanlar gerektirir. tavsiye edilen hava hızı 3. hava tarafındaki kısmi ısı transfer katsayısını etkilediği için önemli bir kriterdir. 2. 2. İZMİR farklı lamel geometrisi kullanılmış Hava soğutmalı kondenserin. Tablo 2. Hava soğutmalı kondenser tasarımında.

422 11.074 9.70% 10000 6000 smooth 4000 0 0.5 40 25 15 2 2138.172 - 12.998 12.583 11.4 4347 1440 3. R404A gazı için yapılan deneylerin sonuçları –Grafik halinde gösterim [4] 2. 9-12 EKİM 2008. soğuk depolarda.2 1 40 25 15 2 1603.960 9. kullanıldığı için grupların çalışması esnasında fazla gürültülü olmaması önemli bir kriterdir.802 4.4 2 40 25 15 2 2673 2.081 13.869 4.089 Tablo 2.5 4 Grafik 3. Kondenser fanları ve kompresörler soğutma gruplarında ses kaynağı olan iki birleşendir.288 14.Smooth Tip Yiv Geometrisi 40 25 15 2 1069.713 3. İZMİR Test n°1 Wavy Test n°2 Wavy Test n°4 R404A Wavy Wavy Test n°3 Test n°5 Wavy Test n°6 Wavy Test n°1 Wavy Test Test n°2 n°3 R22 Wavy Wavy Test Koşulları Akışkan Kanat Tipi Test Koşulları ENV327 Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı (°C) Hava Giriş Sıcaklığı (°C) dT Aşırı Soğutma(K) Hava Debisi (m3/h) Hava Hızı (m/s) Kapasiteler-Test Sonuçları (Watt) CV Tip Yiv Geometrisi CVS Tip Yiv Geometrisi CF Tip Yiv Geometrisi V veya VA Tip Yiv Geometrisi Düz .4 26 11. R404A ve R22 gazı için test edilen farklı yiv geometrili prototiplerin test sonuçları [4] Farklı Kondenserler Kapasiteleri (R404A için) 16000 14000 12000 CVS profile P Watts CV CVS CF VA S 8000 11.967 10.5 1 1.5 2 V air m/s 2.5 40 25 15 2 3207.492 5.531 6.950 4.5 5.8 1.I.172 11.886 4.4 4 1728 3 37.600 7.771 7.4 26 11. proses soğutma sistemlerinde vs.5 3 3.970 9.764 12.5 2.577 5.5 Fan seçiminin kapasiteye ve Ses seviyesine etkisi & Kontrol Seçenekleri Soğutma grupları yerleşim merkezlerinin içerisindeki süper marketlerde. klimalarda.6 3 40 25 15 2 37.154 14.644 4.4 4 1958 3.518 - 14.219 7.915 12.4 4 37.696 - 4.571 7.563 4.894 - 11.4 26 11.593 3. Temel olarak fan motorundan 35 .492 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

fanların sırayla devreye girdiği ve devreden çıktığı step kontrol sistemleri uygulanır. Kondenser basıncı .I.5. bu durumda gerekli soğutma kapasitesinin sağlanması için ısı değiştiricisinin ısı transfer yüzeyi artırılmalıdır. Kondenser seçiminde dikkat edilmesi gereken bir nokta da. en serin saatlerde ise tek fanın yeterli olduğu kabul edilmiştir. Örnekte kullanılan 800 mm çaplı fanın her iki devirde harcadığı güç ve daha düşük devirlerde kullanılabilecek diğer bir fana ait veriler aşağıdadır [5]. En yüksek çalışma devrinin 3 / 4 ’ü gibi bir ikinci hızda da çalışabilen bu fanlar sayesinde. fan çalışma sürelerinin dengeli dağıtıldığı alternatifler de vardır. çoğu tesiste çok daha fazla fanlı sistemler kullanılmaktadır. Bu örnek 4 fan içindir. Günün sıcak saatlerinde 4 fanın da çalıştığı. Step kontrol üniteleri fanın sadece açık ya da kapalı olması esasına göre çalıştığı için. Bu durumda fan başına 0. Bu nedenle. Örneğin. tüm fanların sürekli kullanılmaması sayesinde tasarruf edilen elektrik miktarını kWh olarak göstermektedir.) Kullanılan fan adedinin az olduğu ve sıcaklık-basınç farklarının hassas olduğu durumlarda step kontrol ile yeterli sonuç alınamaz. Böyle yerlerde fan devirlerinin kontrol edildiği ve dolayısıyla hava debisi üzerinde çok daha hassas kontrol sağlayan sistemler (frekans invertörleri/konvertörleri) kullanılır. (Taralı alan. Frekans invertörleri/konvertörleri ilk yatırım maliyeti açısından step kontrol ünitelerinden daha pahalıdır. fan devrinin kontrol edildiği sistemlerden daha ucuza mal edilebilmektedir. İZMİR ve fan kanatlarının yapısından kaynaklanan ses seviyesi. çift devirli fanlarda da kullanılabilen kontrol üniteleri ile de hava debileri ihtiyaca göre değiştirilebilir. Aşağıdaki grafikte.00 kW 1. Elektrik Harcaması (kW) Zaman-Saat Grafik 4. üretici verileri değerlendirilerek belirlenir ve uygun sınırlar arasında kalıp kalmadığı kontrol edilir.5.75 kW az güç harcanır ki bu da % 40’a yakın tasarruf demektir. bu nedenle genellikle tüm fanların ayrı frekans 36 . 880 d/d 660 d/d 440 d/d 330 d/d 2. Fanların step kontrol uygulanarak ihtiyaca göre devreye alındığı bir kondenserde bir günlük periyodda fanların elektrik harcaması. Hava sıcaklık değerlerinin düşük olduğu zamanlarda istenen kapasitenin elde edilmesi için fanların hepsinin tam devirde çalışması gereksiz ve masraflı olur. ortam sıcaklığı 33 ºC’tan 20 ºC’a düştüğünde fan devri düşürülerek çalıştırılabilir.2 Frekans invertörleri ve Step Kontrol Üniteleri kullanımı Tek devirli fanlarda da. 4 fanlı bir kuru soğutucunun step kontrollü çalışmada elektrik harcamasındaki tasarruf görülmektedir. tasarımın ortam sıcaklığının yüksek olduğu zamanlarda ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesini sağlayacak şekilde yapılması gerekliliğidir. Fanların hangi sırayla çalışacakları kullanıcı tarafından tariflenebilmektedir. 2. Gerekirse motor devri düşürülerek ses seviyesi azaltılabilir. çok sayıda fanın bulunduğu ve hassas kontrol gerektirmeyen sistemlerde genellikle bu yöntem tercih edilir. 4 fanlı bir kondenser.sıcaklığı üzerinden kontrol edilen sistemlerde. çift devirli fan kullanımıdır. fanların düşük devirle çalıştırılması veya devreden çıkarılması ile sistem için uygun debide hava tedariki sağlanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.1 Çift Devirli Fanlar Değişken debide hava sağlanması için en pratik yol.25 kW 0. hava giriş sıcaklığının tasarım sıcaklığının çok altına düştüğü zamanlarda önemli oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir.37 kW 0. Fan devirleri üzerinde hassas kontrol gerekmeyen yerlerde.20 kW 2.

Örneğin İngiltere’de yıllık soğutma ihtiyacının %62’sinin doğal soğutma ile sağlanmasında entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma gruplarının etkisi vardır.A’ da verildiği üzere EC Motor sistemleri. Hem mekanik soğutma hem de doğal soğutma (kısmi ve tam) yapabilme kabiliyetine sahiptirler [7]. fanların gruplar halinde kontrol edildiği ve step kontrol üniteleri ile frekans invertörleri/konvertörlerinin birlikte kullanıldığı sistemler tercih edilmektedir. Grafik 5.5. Bu sayede EC motor sistemlerinde daha düşük ses seviyeleri sağlanır. 9-12 EKİM 2008. 37 . EC Motorlarda gözükmez. frekans invertörü-step kontrol-trafo. Şekil 4. [8]. vb. Doğal soğutma ortamın düşük hava sıcaklığından faydalanarak soğuk su üretici grubun (chiller) kompresörünün çalışması olmaksızın yada kısmen çalıştırılarak soğutma suyu elde edilmesidir [7]. Bu ülkede yıllık soğutma ihtiyacının yalnızca %38’i mekanik soğutma ile sağlanmaktadır [7]. Doğal soğutma bataryası hava soğutmalı kondenser bataryasının –ünitenin hava giriş yönüne göre. Grafik 5.B’den görüldüğü üzere EC motor sistemleri faz kontrollü ve frekans konvertörlü sistemlere nazaran asgari 4 dBA avantaj sağlamakla birlikte özellikle düşük fan hızları ve hava debilerine inildiğinde bu fark 15~30dBA civarına çıkmaktadır.B’de ise bu tip grupların yapısı basitleştirilmiş olarak gösterilmektedir.B EC Motor Ses Seviyesi [6] 3. [9].ön kısmına yerleştirilir. Şekil 4. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ SOĞUTMA GRUPLARINDA DOĞAL SOĞUTMA BATARYASI KULLANIMI Geleneksel hava soğutmalı kondenserli soğutma gruplarından farklı olarak entegre doğal soğutma bataryalı grupların kullanımı son yıllarda yaygınlaşmaya başlamıştır. Grafik 5.A’da entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma grubunun kasetlenmiş ünite halinde resmi .I. Ortam sıcaklığının dönüş suyu sıcaklığının altına düşmesi ile birlikte kontrol vanası dönüş suyunu doğal soğutma bataryasına ön soğutma yada tam doğal soğutma amaçlı olarak gönderir [7]. Internet ve telekomünikasyon veri merkezleri soğutma uygulamaları için alternatif sistemdirler. konvansiyonel hız kontrol sistemleri ile karşılaştırıldığında nominal hızlarda ortalama % 10 enerji tasarrufu sağlamaktadır. EC Motorların akustik avantajlı tasarımı sayesinde ne frekans konvertörlü sistemlerin istenmeyen rezonansları ne de faz kontrollü sistemlerin uğultuları. İZMİR invertörleri/konvertörleri ile kontrol edildiği sistemler yerine. 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3 EC Fanlar Farklı devir aralıklarındaki motor seçeneklerinin yanı sıra son yıllarda kullanım alanları hızla artan EC Motor teknolojisi kondenser uygulamalarında da kullanılmaktadır.A EC-Motor Güç Tüketimi [6] Grafik 5. EC fanlar kutup sayılarından bağımsız olarak fan motorunun tüm hızlarda kontrol edilebilmesini sağlamaktadır. Entegre doğal soğutma bataryalı gruplar yirmi dört saat soğutma ihtiyacı olan büyük bilgisayar ve server odaları.

’te verilen değer aralıkları için hesaplanabilir [14]. 9-12 EKİM 2008. Kondenser bataryaları. İZMİR Şekil 4. 97/23/EC PED (Basınçlı Ekipmanlar Direktifi) altında tanımlanan SEP ( Sound Engineering Practice ) kapsamına uygun üretilmeli. 38 .B Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu şematik [7] Doğal soğutmanın soğutma sistemlerinde kullanılması esnasında oluşan kazancı göstermek amaçlı olarak chiller üreticisi bir firmanın entegre doğal soğutma bataryalı soğutma gruplarına yönelik olarak Avrupa’nın dört farklı şehrinde yaptığı ölçümlere bağlı sonuçlar Grafik 6. Grafik 6.A Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu [10] Şekil 4.I. Ürünlerde enerji verimliliği EUROVENT Rating Standard (for Forced Convectıon Air Cooled Condensers For Refrigeration “Aır Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 standardına göre Tablo 3.’de verilmiştir. ünitenin tümü CE şartlarını karşılamalıdır [13]. Avrupa’daki dört farklı şehirde çalışan klima sistemine uygulanan doğal soğutma bataryalı gruba ait dış sıcaklık verilerine bağlı enerji kazanç değerleri [11] 4. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE STANDARTLAR VE ENERJİ SINIFLANDIRMASI Hava Soğutmalı Kondenserlerde standart kapasiteler TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) standardında belirlenen şartlarda tanımlanmaktadır [12].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Enerji verimliliği sınıfları.530 2.676 € C Sınıfı KW 162.2 4. B.170 272.1 Q 2. D sınıfı ürün kullanımına göre kendisini 2.3 500 900 8 2. ÖZELLİKLER MODEL KONDENSER 1 KONDENSER 2 KONDENSER 3 KONDENSER 4 FUH YK 80 23 C1 FUH YK 63 24 C1 FUH YK 50 24 C3 FUH YK 63 23 A1 2.525 € B Sınıfı KW 163.0 630 900 6 4.3 3200 1500 39.5 S A Enerji Verimliliği Sınıfı Q (Kondenser Kapsitesi) 161. 39 . İZMİR Tablo 3.56 78 46 63.6 4000 1800 40. Varsayılan dört kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma [1] Tablo 5.5 6.I. İlk yatırım masrafı yüksek olan A sınıfı ürünün. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin ilk yatırım maliyetleri göreceli olarak yüksek olsa da aradaki maliyet farkını kısa zamanda geri kazandırdıklarını ifade etmek mümkündür.9 yıl içerisinde geri kazandırdığı görülmektedir.2 68 36 134.1 3000 1800 57.1 E 2. Batarya alın hava hızları.250 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 461. Enerji verimliliğinin arttırılması ile ilk yatırım masrafları arasında ciddi bir ilişki söz konusudur. Ancak hava hızı. Elektrik güçleri.150 1.4 5. Karşılaştırmada sistemdeki kondenser kapasitesi ihtiyacının 160 kw olduğu varsayılmış ve alternatif kondenser dizaynları bu kapasiteye göre yapılmıştır. dolayısıyla hava tarafı basınç kaybının düşüklüğü fanların elektrik tüketim değerine etkimekte ve tüketim değerleri düşmektedir.515 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro Tablo 4. Bu kısım maliyete doğrudan etki etmektedir.’te ise A sınıfı ürün ile D sınıfı ürün arasındaki fark gösterilmiştir.52 72 40 107. Enerji Verimliliği Sınıfı [9] Sınıf A B C D E Enerji Sarfiyatı En Düşük (Extremely low) Çok Düşük (Very low) Düşük (Low) Orta (Medium) Yüksek (High) Enerji Oranı (R)* R > =110 70 =< R < 110 45 =< R < 70 30 =< R < 45 R < 30 * Enerji oranı “R”. Ses seviyeleri ve Maliyetlerdir.396 Isı Transfer Yüzeyi Batarya Uzunluğu Batarya genişliği Hava Debisi Hava Hızı Fan Çapı Fan Devri Fan Adedi Toplam Fan gücü Ses Gücü Seviyesi (LwA) Ses Basınç Seviyesi (LpA) Enerji oranı (R) Ünite Fiyatı 543.3 3600 2150 39. İlk yatırım maliyeti fazla olan ünitenin boyutları ve ısı transfer alanı daha fazladır.’te aynı şartlarda çalıştıkları. C.68 84 52 34. Ünite boyutları.4 800 330 6 1.6 630 480 8 1. Bu durum ünitenin enerji verimliliğini artırmakta. D enerji sınıflandırmalarında ifade ettirmektedir.396 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro D 160. Tablo 4. aynı cins soğutucu akışkan kullandıkları ve eşit kapasiteye sahip oldukları varsayılan dört farklı hava soğutmalı kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma görülmektedir. ürün standart kapasitesinin fan motorlarının toplam enerji tüketimine bölünmesi ile elde edilir. Örnek üniteler arasındaki temel farklar: Isı transfer yüzeyleri. buradaki örnekte olduğu gibi üniteleri A.730 1.5 8.430 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 522.640 3.1 L 2. 9-12 EKİM 2008.

0 € 2.bock.de) [3] EPS (Environmental Process Systems Ltd) Firması Ecomesh Teknik Kataloğu (www. Chapter 38.48 kw/h 25. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin kullanımının yaygınlaştırması ile birlikte sistemlerimizde verimlilik artacaktır.010.airedale.2004 [8] ASHRAE Handbook 2000 Systems And Equıpment.com) [7] De Saulles..it) [12] TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) [13] 97/23/EC The Pressure Equipment Directive [14] EUROVENT Rating Standard (for Forced Convection Air Cooled Condensers For Refrigeration “Air Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 40 . Chapter 36. November 2001 [10] Airedale Firması Teknik Kataloğu (http://www. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. ASHRAE.com) [11] Climaveneta Firması FOCS-FC/NGTeknik Kataloğu (http://www. 2000 [9] Oliver P.0 € 4.com) [2] BOCK Firması Teknik Kataloğu (Seçilen model HGX4/555-4 R134A) (http://www. İZMİR A sınıfı ve D sınıfı ürün arası fark 3.ebmpapst.I. KAYNAKLAR [1] Friterm A. Soğutma sektörü içerisinde yer alan yatırımcıların.404 kw 0. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır. BSRIA. ticari soğutma.com) [5] Ziehl Abegg Firması Teknik Kataloğu (www..co. Building Service Journal.Ş Teknik Dokümanları ve Uygulamaları (http://www.” Making use of free cooling”.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Varsayılan kondenserlerin karşılaştırması ve İlk yatırım maliyeti geri ödeme süresi hesabı 5.friterm.ziehl-abegg. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. 6.085 $/kW 2.T.kme. 9-12 EKİM 2008.371. süper market.9 Yıl HESAPLAMALAR Ünitelerin fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark Yıllık olarak fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark (20 saat/gün) Birim elektrik harcaması maliyeti Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (USD) Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (EURO) Üniteler arası maliyet farkı Ünite Maliyet Farkının geri kazanım süresi Tablo 5.climaveneta.3 $ 1. Bu sistemlerin aynı zamanda çevreci sistemler olduğu da akıldan çıkartılmamalıdır. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Enerji verimliliğinin iklimlendirme.uk) [4] KME Firması Teknik ve Test Dokümanları (http://www. şoklama. endüstriyel soğutma. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir.com) [6] EBM-PAPST GmbH Firması “EC Fans” Teknik Broşürü (http://www. proses soğutma vb.” BSRIA Guide: Free Cooling Systems”.epsltd. tesisatlarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir.159. proje ve uygulama mühendislerinin yukarıda tanımlanan konular hakkında bilgi sahibi olmaları gerekmektedir.

İZMİR SOĞUTMADA ENERJİ TASARRUFUNA YÖNELİK MEKANİK VE ELEKTRONİK UYGULAMALAR Kıvanç Aslantaş Ahmet Yar Soğutma Sanayi A. uygulamalar. 41 . Marketlerde enerji tüketiminin dağılımı( İklimlendirme hariç) Soğutma alanında enerji tasarrufu öncelikle mükemmel bir yalıtımla başlar. GİRİŞ Enerji günlük yaşantımızda çok büyük bir yer tutar. öneriler ve sistem kontrolüne ait bilgiler sunulacaktır. Bu ise ancak tasarrufu sağlayacak etkin bir kontrol sisteminin kullanılmasıyla mümkündür. Bunun sağlanması ise doğru mekanik uygulamalar ve etkin bir kontrol sistemiyle mümkündür. Endüstriyel ve ticari tip soğutma yatırımlarında verimliliği belirleyen en önemli unsurlardan birisi gider maliyetlerinin mümkün olduğunca düşük tutulmasıdır. Bu çalışmada soğutma sistemlerine ait enerji tasarrufunun sağlanmasına yönelik uygulamalar hakkında genel bilgiler verilmesi amaçlanmıştır. soğutma sistemine ait tanımlar. Soğutma grupları ve buna bağlı donanımlar bir işletmede en fazla enerji tüketen cihazlar arasında yer alırlar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Enerji tasarrufu. Kontrol 1..tr ÖZET Küresel ısınma ve ozon deplesyonunun getirdiği problemler ve bununla beraber ön plana çıkan sorunlar son dönemlerin güncel tartışma konularıdır.com.Ş. bilimsel anlamda optimize edilerek seçilmiş makine ve elemanlarıyla devam eder ve kontrol sisteminin üstünlükleriyle sonlanır.I. 9-12 EKİM 2008. İzmir kivancaslantas@ahmetyar. Bu nedenle soğutma cihazlarında enerjinin bilinçli kullanımı. Bu konu. Aşağıda. aynı zamanda işletme ömrünün uzaması. yapılan yatırım maliyetinin yanında işletme maliyetinin de olabilecek en düşük seviyeye indirilmesiyle doğrudan ilgilidir. Şekil 1. Anahtar Kelimeler: Soğutma. maksimum tasarruf ve verimliliği sağlamak açısından önemlidir.

Bu ise iki farklı ortam arasında bulunan malzemelerin nem geçişine karşı gösterdikleri dirence bağlıdır. Özellikle lojistik merkezler gibi büyük alana ve hacme sahip işletmelerde. böylece hava veya su soğutmalı kondenserler gibi mevcut elemanlarla yoğunlaştırılmasını sağlamaktır. Doğru yalıtım tedbirlerinin alınmasıyla bu durum sağlanabilir. Yani şartlandırmak istediğimiz sisteme ait enerji (ısı) akışı kontrol edilebilir olmalıdır. a.olarak sağlanabilmekte. Küçük kapasiteli sistemlerde kompresör. Ancak “Merkezi Sistem” olarak adlandırılan ve çoğunlukla üç ve daha fazla sayıda kompresör içeren gruplarda artık çok daha etkin elektronik kontrol uygulamaları yapılmaktadır. silindirlerin devreye alınması ya da elektrik motorunun devrini kontrolü ile yapılır. Yine benzer bir metotla yani bir ara ısıtıcı isi değiştirgecinin kullanılmasıyla kondensere giden basma – discharge – hattı üzerindeki ısı kullanım suyuna kazandırılabilir. Kompresörün kapasitesi genellikle emme basıncı ile kontrol edilir. hem de atmosfere verilmek üzere evaporatör vasıtasıyla alınan enerjinin faydalı bir amaca hizmet etmesini sağlayacaktır. Özellikle adımlama metodu ile yapılan kontrollerde ne kadar kapasiteye uygun güç elde edilmeye çalışılsa da belli oranda fazla güç kullanımı karşımıza çıkmaktadır. Her ne kadar kompresör çıkışlarında yağ seperatörü uygulamasıyla önlem alınsa da tesisat güzergâhına bağlı olarak yükselen hatlarda yağ cebi uygulaması yapılmalıdır. Böylesi tesislerde yalıtım faaliyetleri inşaat aşamasında başlar. b. Merkezi sistem tasarımında kullanılabilecek bir diğer yol da ara soğutucu uygulamasıdır. Bu anlamda sistemin en temel elemanı olma özelliğine sahip olan kompresörlerin uygun kapasitede seçilmesi en önemli adımdır. Ayrıca son dönemde vidalı kompresörlerin kapasite aralıkları elektronik kontrol yardımıyla oransal – invertor . bu sayede sistem ihtiyacına tam karşılık gelen enerji değeri kullanılarak kayıplar önlenmektedir. Kompresör kontrolünde diğer önemli bir nokta ise yağ basınç değeridir. Bu sayede seperatör tarafından sisteme geri kazandırılamayan yağın sağlıklı bir şekilde geri dönüşü sağlanabilir. Bu sayede hem kompresörlerin eşit zaman aralıklarında çalıştırılarak eşit yıpranma oranına sahip olmaları. Kapasite kontrolü. yalıtımın mümkün olan en üst seviyede olması işletme giderlerine doğrudan etki etmektedir. uygulamanın doğru yapılmasıyla devam eder ve ilgili aksesuarların kullanılmasıyla son bulur. 42 . Dolayısıyla özellikle soğutulan hacimlerin tabanlarında özel nem kesici malzemelerin kullanılması zorunludur. Burada kullanılacak bir ara soğutucu eşanjör ve genleşme valfi ile atıl durumdaki enerjinin likit soğutmasında kullanılarak sisteme geri kazandırılması mümkün olabilmektedir. Böyle bir sistemde ayri kondisyonlara sahip iki ayrı merkezi sistemin birbirlerinin atıl enerjisinden faydalanması da mümkün olmaktadır. Yağ basıcı değeri mekanik otomatikler ve regülâtörler yardımıyla ya da doğrudan sistem otomasyonuna bağlı elektronik yağ regülâtörleri ile çok daha etkin bir şekilde kontrol edilebilmekte ve gerekli hallerde ilgili kompresör ya da sistemin tamamı durdurularak kalıcı hasarlar önlenmektedir. Bu hem kondenser basıncının düşürülmesine yardımcı olacak. Ancak unutulmamalıdır ki yalıtım uygun kalınlığın kullanılması kadar doğru uygulamayla elde edilebilir. sistem ihtiyacına göre uygun sayıda devreye girmeleri sağlanarak hem bakım maliyetleri en düşük seviyede tutulmakta hem de sistem adımlama yöntemiyle olabilecek en yüksek – yaklaşık % 25 ~ % 30 – enerji tasarrufuyla çalıştırılmaktadır. 9-12 EKİM 2008.I. Kompresör ve Merkezi Sistem Uygulaması Bilindiği gibi kompresörün görevi evaporatörden gelen soğutucu akışkan gazın basıncını ve sıcaklığını arttırmak. İZMİR 2. Soğuk oda yalıtımlarında ısı köprüsünün engellenmesinde nem difüzyonunun da önlenmesi gerekliliği unutulmamalıdır. Soğutmada farklı uygulamalar için gerekli yalıtım kalınlıkları teorik ve deneysel sonuçlarla birçok kaynakta bulunabilir. kapasite kontrolü olmaksızın termostat ile eş zamanlı olarak kontrol edilir. DENEYSEL ve TEORİK MODEL Yalıtım Uygulaması Enerji tasarrufunun ilk adımı istenmeyen ısı geçişlerinin engellenmesidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

İZMİR c. basınca bağlı doğru kontrolün sağlanması ve kondenserin yerleştirildiği yerin hava akışına sahip olması dolayısıyla rahat ısı transferinin yapılmasıyla sağlanabilir. Evaporatörün üzerindeki kanatçıklar ısı transferi sağlayan yüzeyi. Kondenser ve Likit Tankı Uygulaması Kondenserin görevi. Evaporatörün efektif olmasını ve havayı soğutmasını sağlamak için belirlenen aralıklarla defrost uygulanır.I. Bu sayede neredeyse % 20’lere varan enerji tasarrufu sağlanabilir. Defrost işlemi elektrikli rezistans ya da hava ile yapılabilmektedir. 9-12 EKİM 2008. e. Kondenser fanlarının kontrolü de iki ayrı metotla sağlanabilir. Uygun büyüklükte seçilmeyen kondenser gerekli miktarda ısıyı sistemden uzaklaştıramayacağı için soğutma faaliyeti istendiği gibi gerçekleşemeyecektir. evaporatöre. periyodik aralıklarla bu işlemin yapılması gereklidir. Bunu için kullanılacak bir seviye sensoru yardımıyla olası bir problemde sistem devre dışı bırakılarak daha büyük hasarlara yol açılmasına engel olunabilir. Kondenser uygulamasında yüzey temizliği çok önemli olup. aynı zamanda yerleşim mahallerinde sıkça karşılaşılan ses probleminin önlenmesini sağlayacaktır. kompresörün bastığı gazı sıvı hale getirmektir. İkinci yol ise özellikle tüm etkin elektronik kontrol sistemlerinin sahip olduğu gibi gerekli noktalara yerleştirilen sensorlar vasıtasıyla ihtiyaç nispetinde defrost uygulanmasıdır. Bu ise uygun cihazın seçilmesi kadar. sadece ayrıca bir solenoid valf gereksinimini ortadan kaldırmakla kalmayıp. Evaporatörün temel görevi ortamı istenilen derecede soğutmaktır. Kondenser kontrolündeki en önemli detay ise basıncın mümkün olan en düşük seviyede tutulmasıdır. gerekli miktarda likit ihtiva edip etmediğinin belirlenmesi de aynı oranda önemlidir. belirlenen tüm yükleme şartlarında doğru miktarda soğutucu akışkanın gitmesini sağlamaktır. Bu anlamda elektronik valf uygulaması. Defrost iki şekilde takip edilebilir. 43 .sadece homojen çalışmayla birlikte verim artışını getirmekle kalmayıp. dolayısıyla kompresör ve fanlar gibi doğrudan elektrik enerjiyle çalışan donanımların yol açacağı fazla enerji kullanımının önüne geçilecektir. Bu sayede yüzeyin buzla kaplanarak ısı transferinin azalması engellenmiş olur. Bunlardan ilki ihtiyaç nispetinde yeterli sayıda fanın devreye girmesiyle olurken. Bu sayede ısı transfer verimine bağlı olarak sistem performansı da artacak. İlki bilinen belirlenen zaman aralıklarında defrost işleminin yapılmasıdır. Bu sayede hem gereksiz defrostlar atlanabilmekte hem de gerekli durumlarda daha uzun süre defrost uygulanarak sistem veriminin korunması dolayısıyla %5’e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Reyonlara Ait Uygulamalar Yukarıda anlatılan ve özellikle ana ekipmanlara ait uygulamalara ilave olarak aşağıdaki maddeleri de ekleyebiliriz. Soğutucu akışkanın buharlaşmasını ve evaporatörden çıkarken belirli bir ısıya ulaşmasını sağlar. Likit tankının uygun hacimde seçilmesi ne kadar önemliyse. Likit tankı sistemde meydana gelen dalgalanmaların karşılanmasını ve böylece evaporatöre düzenli sıvı akışının sağlanmasını temin eder. Böylece. evaporatörün sensorlardan gelen bilgiler vasıtasıyla ihtiyaca göre likit beslemesinin yapılmasıyla sistem verimine %12’ ye kadar katkıda bulunmaktadır. Devir kontrolü – invertor . evaporatörün en uygun şekilde kullanılması ve akışkan sıvının kompresöre geri gelmemesi sağlanır. Ayrıca gerekli durumlarda servis amacıyla soğutkanın depolanması için kullanılır. dolayısıyla verimi arttırmaya yarar. d. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan likit tankında (receiver) depolanır. Evaporatörün sıcaklığı ve hava sıcaklığı arasındaki fark uygulama sahasına göre değişmekle birlikte genellikle 6 – 10 °K arasıdır. Genleşme Valfi ( Expansion Valf ) ve Evaporatör Uygulaması Expansion ( genleşme ) valfin görevi. diğeri tüm fanların birlikte çalışıp sistem ihtiyacı nispetinde devirlerinin kontrol edilmesidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Özellikle küresel ısınma ve su kaynaklarının azalmasıyla birlikte oluşan tropikal iklim şartlarının göz önüne alınmasının zorunlu olduğu son dönemde kondenser seçimlerinin sistem ihtiyacına göre belirlenmesi önem arz etmektedir.

İZMİR i. Bu sayede %4’ e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilir. Özellikle dikey tip raflı duvar reyonları için elektrikli otomatik gece perdesi kullanılması. Uygulama sonucunda elde edilen enerji tasarrufu oranları Burada unutulmaması gereken en önemli noktalardan birisi de periyodik aralıklarla sisteme bakım yapılmasının gerekliliğidir.I. Operasyon bakımında ilk etapta olumsuz görünmekle birlikte toplamda % 30’lar nispetinde enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. 4. 9-12 EKİM 2008. TARTIŞMA Yukarıda anlatılan genel tanımlar ve bu tanımlara ait uygulamalar dikkate alındığında karşımıza çıkan iki önemli husus olduğu görülmektedir. MODELDEN ÇIKAN SONUÇLAR Yukarıdaki tanımlamalara göre özellikle sistemin doğru kurulumu ve beraberinde etkin bir elektronik kontrol sonucunda sahada tatbik edilerek elde edilen enerji tasarrufu uygulamaları ve sonuçları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. ii.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu sayede gereksiz ısı transferi önlenecektir. 3. Reyonların evaporasyon değerinin gece şartlarında daha yüksek tutulması. iii. Havuz tip derin dondurucularda kapak uygulaması. Fonksiyonlar Elektronik Termostat Reyonlarda gece çalışma değerlerinin arttırılması Havuz deep freezlerde kapak uygulaması Defrost saati İhtiyaca göre defrost Fanın aralıklı çalıştırılması (termostat kapalı iken) Reyon rezistansının aralıklı çalıştırılması Modülasyonlu termostat kontrolü Elektronik genleşme valfi Kondenser basıncının düşürülmesi Emme basıncı otomasyonu Kondenser basıncının otomasyonu Tasarruf %0 % 4 e kadar % 30 a kadar %0 % 5 e kadar % 3 e kadar % 3 e kadar % 8 e kadar %12ye kadar %20ye kadar % 5 e kadar % 3 e kadar Tablo 1. İlki enerji tasarrufu diğeri ise bu tasarrufu sağlayacak sistemlerin maliyeti olacaktır. Böylesi doğru uygulamalar ve gerekli elektronik ya da mekanik kontrol ekipmanları kullanmanın yatırım maliyetine katkısı ne olacaktır? Sistem geri dönüş zamanları göz önüne alındığında ilave kontrol yatırımına değer mi? 44 .

2007 [4] Coolpack software.com/makale2. e. www. Soğutma Sistemleri Yalıtımında Malzeme Seçimi ve Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar.greencoolco2. 9-12 EKİM 2008.dtu. www. Metin. KAYNAKLAR [1] Aslantaş. SONUÇ Sonuç olarak soğutmada enerji tasarrufunun sağlanması için önerilen çözümler aşağıdaki gibi özetlenebilir. TMMOB. a. Ancak optimizasyon için elbette tüm sistemin değerlendirmesi.org. b. f. kurulmak istenen işletmenin ömrüne bağlı olarak yapılmalıdır.com 45 . k.kullanılması Evaporatorlerin ihtiyaç duyulan sıcaklıklardan daha düşük sıcaklıklarda çalıştırılmaması Kondenserler hava akımının nispeten fazla olduğu ve serin yerlere yerleştirilmesi TEŞEKKÜR Bu çalışmayı yapmamda gerek araştırmalarıma yaptıkları katkılar ve gerekse manevi destekleri için eşim Sayın Gözde Aslantaş’a ve Sayın Halit Turgut Salaçin’ e teşekkürü bir borç bilirim. Kıvanç.doc [3] Özkol. www. l. Department of Energy Engineering Technical University of Denmark.I. Diğer taraftan CO2 gibi alternatif soğutucu akışkanların gelişimiyle birlikte çok daha verimli ve çevreye duyarlı sistemler çok yakın bir tarihte uygulamaya geçecek gibi görünüyor… 5. Nuri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 6. h. www.perakende. g.dk [5] Gren Cool.dinamik-izmir. Adap Kool Sistemi ile Ahmet Yar Ayrıcalığı. araçlar ya da herhangi bir nem kaynagı gibi ısı kaynaklarını asgariye indirilmesi Sisteme ait yağ sirkülasyonunun sağlıklı bir şekilde sağlanması Amacına uygun tasarımların kullanılması Merkezi sistemler için ara soğutucu uygulaması Dondurulmuş ürünlerin uzun süre sıcak ortamlarda kalmasının engellenmesi Soguk ortamların yalıtımlarının eksiksiz olarak yapılması ve olası tüm ısı köprülerinin engellenmesi Self kontrol ve alarm özelliğine sahip sistemler kullanılması Tüm sistem komponentlerinin gerektiği gibi çalışıp çalışmadıklarının etkin bir kontrol sistemi ile takip edilmesi Fanların düzenli olarak kontrol edilmesi ve temizliğine özen gösterilmesi Fanlarda hız kontrolü – invertor . j. m. 2006 [2] Akdaş. c. Örnek olarak sadece ara soğutucu sistemin maliyeti göz önüne alındığında ortalama %7’lik bir enerji tasarrufu getireceği göz önüne alınırsa geri ödeme süresi 3 yılı geçmemektedir. Sisteme ait tüm komponentlerin uygun ölçülerde tasarımlarının yapılması Işıklar. Uygulamalı Soğutma Tekniği. 7. i. İZMİR Yapılan deneysel çalışmalar ışığında bu soruyu rahatlıkla “Evet” olarak yanıtlayabiliriz. d.

cihaz içerisindeki ve dışındaki farklı noktalara ısıl-çiftler yerleştirilerek. ısı aktarımı ve akış özellikleri açısından ayrıntılı olarak incelenmeleri gereklidir. GİRİŞ Çağdaş yaşamın hızlı akışında yiyecek ve içeceklerin sağlıklı bir şekilde saklanabilmesi için buzdolapları ve derin dondurucular yaşamımızda önemli bir yere sahiptir. 46 . İZMİR TEZGAH SEVİYESİ TİPİ BİR BUZDOLABI İÇERİSİNDEKİ ISI AKTARIMI VE AKIŞIN DENEYSEL VE SAYISAL OLARAK İNCELENMESİ Ziya Haktan Karadeniz. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir.tr ÖZET Bu çalışmada. Bu incelemeler deneysel olarak yapılabilir. iç ortam sıcaklığı ve buzluk (buharlaştırıcı) yüzey sıcaklığı ile dış yüzey üzerindeki farklı noktalardaki sıcaklıklar toplam 12 adet ısıl-çift kullanılarak ölçüldükten sonra.edu. bir veri toplayıcı yardımıyla sıcaklık bilgileri alınmıştır. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımının düzgün olmasının önemi ortaya çıkmaktadır. Böyle bir saklama yönteminin her tüketici tarafından düzgün şekilde uygulanmasının imkansız olması nedeniyle. bu modellerden sayısal çalışma sonunda uygun görülenlerinin ilk örnekleri hazırlanıp bunlar üzerinde deneyler yapılarak zaman ve para tasarrufu sağlamak mümkündür. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. Sayısal çalışmada ise. ev tipi bir karlanmayan (no-frost) buzdolabının dondurucu ve soğutucu kısımlarını sayısal olarak incelemiş ve elde ettikleri sonuçları deney sonuçları ile karşılaştırarak. Bu nedenle buzdolabı iç tasarımında. sistemlerin. dilek. ev tipi kullanım için üretilmiş buzdolaplarını günlük kullanımları sırasında deneysel olarak incelemişler ve buzdolabı içerisindeki en düşük ve en yüksek sıcaklıklar arasındaki farkın bazı modellerde 10 °C’ye kadar çıkabildiğini göstermişlerdir. İZMİR haktan. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. DENEYSEL ÇALIŞMA Çözümleme için gerekli sınır şartlarını belirleyebilmek ve analiz sonucu bulunan dolap içi sıcaklık dağılımlarının doğruluğunu sağlamak için. [1]. 9-12 EKİM 2008. buzdolapları içerisindeki ısı aktarımı ve akışın sayısal olarak modellenmesinin gerçeğe yakın sonuçlar verdiğini göstermişlerdir. 2.I. gelişen bilgisayar yetenekleri sayesinde sayısal yöntemler kullanılarak incelemeye değer görülen modellerin ön araştırmaları yapılabilir. Bazı yiyeceklerin saklanma ihtiyaçları göz önüne alındığında bu fark. Laguerre ve diğ. Diğer bir çalışmada Laguerre ve Flick [3].tr.karadeniz@deu. cihazın üç boyutlu sayısal modeli oluşturularak. Bu çalışmada. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. Isıl çiftlerin buzdolabı üzerindeki konumları Şekil 1’de gösterildiği gibidir. özel olarak buzdolapları içerisindeki akışı ve ısı aktarımını inceleyen az sayıda çalışmaya ulaşılabilmiştir. Makina Mühendisliği Bölümü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.kumlutas@deu. Besinlerin uzun süreler saklanabilmesi için buzdolapları içerisindeki farklı bölgelerin istenilen sıcaklıklarda tutulabilmesi ve bu bölgelerdeki havanın sıcaklık dağılımının mümkün olduğunca düzgün olması gerekmektedir. Mühendislik Fakültesi.edu. ev tipi fansız bir buzdolabının içerisindeki sıcaklık dağılımını ve buzdolabı içerisine yerleştirilen bir sıcak yiyeceğin soğuma davranışını doğal taşınım koşullarında deneysel ve sayısal olarak incelemişlerdir. Deneysel çalışma kapsamında. Böylece. ısı-akış analizleri yapılmış ve cihaz içindeki sıcaklık ve hız dağılımları belirlenmiştir. 1. Ancak. [2]. Gupta ve diğ. Araştırmalar incelendiğinde. ancak uzun süreli ilk örnek (prototip) hazırlama süreçlerinden kurtulabilmek için. bir veri toplayıcı aracılığıyla kaydedilmiştir. kapalı hacimler içerisindeki akışkanların ısı aktarımı ve akış özelliklerinin farklı koşullar için incelendiği birçok çalışma bulunduğu görülmektedir. Mete Özşen Dokuz Eylül Üniversitesi. yiyeceklerin tüketiciler tarafından buzdolabı içerisindeki belli konumlarda saklanmalarını gerektirmektedir. Dilek Kumlutaş. Sayısal inceleme sonuçları ile deney sonuçları arasında uyum olduğunu göstermişlerdir.

I. İZMİR Buzdolabı boş halde ve çevresiyle ısıl denge durumunda iken deneye başlanmış ve ölçümlere sistem kararlı duruma gelinceye kadar devam edilmiştir. Kararlı duruma ulaşma sürecinin gösterildiği Şekil 2. soğutucu kısma yerleştirilmiş üç ayrı ısıl çiftten kaydedilen sıcaklık verileri kullanılarak oluşturulmuştur. 9-12 EKİM 2008. Soğutucu bölümde zamana bağlı sıcaklık değişimi 47 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 3 ise. 105 104 112 Ağırlık Ağırlık 110 102 103 a b Şekil 1. kararlı duruma ulaşıldıktan sonra buzluk (buharlaştırıcı) yüzeyinde üç ayrı noktadaki sıcaklık salınımını göstermektedir. Kaydedilen sıcaklık verilerinin kararlı durum ortalama değerleri. Buzdolabı dışında (a) ve içindeki (b) ısıl çiftlerin konumları Şekil 2. sınır şartlarını belirlemek ve çözümleme sonuçlarının doğruluğunu sağlamak için kullanılmıştır.

Ağ yapı (mesh) oluşturulmasında sorunla karşılaşmamak için ve bu ayrıntıların sonuçlara etkilerinin ihmal edilebilir olması nedeniyle. 48 . modelin oluşturulmasında ANSYS Workbench. Çözümlemelerde kullanılan model ve oluşturulan ağ yapısı Şekil 4’de gösterilmiştir. İZMİR Şekil 3. 3. Uygun çözüm ağını elde edebilmek için farklı sıklıkta eleman atamaları yapılarak birçok ağ oluşturulmuş. yuvarlatmalar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sıcaklık ayar düğmesi ve aydınlatmaya ait boyutların. modelde bu kısımlar yer almamaktadır. Sıcaklık ölçümleri yapılırken de modellenmeyen bu yerler çıkarılmıştır. Raflar ve buzluk sadece akış önündeki engeller olarak modellenmiş. 9-12 EKİM 2008.I. SAYISAL ÇALIŞMA Sayısal çalışmada. Buzluk yüzeyindeki sıcaklık salınımı 3. Modelin ve Çözüm Ağının Oluşturulması Çözümlemelerde kullanılan model. Seçilen çözüm ağında 688731 eleman ve 168861 düğüm noktası bulunmaktadır. buzluk bölümünün hemen altında bulunan damlalık ve sebzelik bölümü de modellenmemiştir. dolabın geneli düşünüldüğünde çok küçük olması söz konusudur. İç yüzeyindeki ana rafların yerleştirildiği çıkıntılar. bunlar kullanılarak yapılan çözümlemelerden elde edilen sonuçlar arasında deney sonuçlarıyla en çok uyum gösteren model seçilmiştir.1. Ayrıca buzluk bölümünün ön kısmında bulunan buzluk kapağı. poliüretan yalıtım ve iç plastik) basitleştirme amacıyla modellenmemiştir. Çözümlemeler kararlı durum koşulları için yapılmıştır. çözümlemeler için ise HADIA (Hesaplamalı Akışkanlar Dinamiği ve Isı Aktarımı) temellerini kullanarak çözüm yapan ANSYS CFX programı kullanılmıştır. ticari olarak satılan bir buzdolabının üzerinden ölçüm alınarak oluşturulmuştur. Dolabın dış kabuğu (dış sac. bu parçalar üzerinde iletimle olan ısı aktarımları ihmal edilmiştir.

artıklar 10-3. Sınır Şartları Modelin dış yüzeylerine ısı transferi katsayısı (U) ile dış yüzey sıcaklıkları (T) tanımlanmıştır. Sac ve plastik kalınlıkları poliüretanla karşılaştırıldığında küçük ve ısı iletim katsayıları da büyük olduğundan dirençleri ihmal edilebilir kabul edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2554 μ (Ns/m2) 1. T = 34.743 [W/m2K]. T = 26. Havanın özellikleri.405 [°C] U = 0. Buzdolabı modelinin izometrik görünüşü ve oluşturulan ağ yapısı 3. T = 26. T = (Tort)çıkış [°C] Pbağıl = 0 Pa Cp (J/kgK) 1006.502 [°C] U = 0. Doğal taşınım koşullarını oluşturmak için Boussinesq yaklaşımı kullanılmıştır. Sınır şartları Yüzey Ön Duvar Arka Duvar Üst Duvar Alt Duvar Yan Duvarlar Raf ve Sebzelik Yüzeyleri Buharlaştırıcı Yüzeyleri Giriş Yüzeyi Çıkış Yüzeyi Tablo 2.147 [K] Hava Debisi [kg/s].502 [°C] U = 0. deney sonuçlarında kararlı duruma ulaşıldıktan sonra yüzeydeki zamana bağlı sıcaklık salınımı eğrisinden elde edilen ortalama değer olarak alınmıştır.3351256 4.405 [°C] U = 0.578 [W/m2K].2. 9-12 EKİM 2008.213 1. Buharlaştırıcı yüzeyinin sıcaklığı. BULGULAR VE TARTIŞMA Çözümlemelerde iterasyonlara. Havanın özellikleri Tf [°C] ρ (kg/m3) -10. Dolap içindeki raf ve sebzelik yüzeylerine adyabatik.003806 49 .142 [°C] Adyabatik T = 258. Isı transferi katsayılarının belirlenmesinde sadece dolap kabuğundaki poliüretan yalıtım malzemesinin iletim direnci göz önüne alınmıştır.66E-05 k (W/mK) 0.I. T = 26. Kullanılan sınır şartları Tablo 1’de. dengesizlikler de % 1 değerlerinin altına ininceye kadar devam edilmiştir. model için film sıcaklığındaki havanın özellikleri olarak alınmıştır.65 [W/m2K]. Tablo 1.0233214 β (1/K) 0. İZMİR Şekil 4. Sınır şartları U = 0. T = 26.578 [W/m2K]. havanın özellikleri ise Tablo 2’de gösterilmiştir. buharlaştırıcı yüzeyine ise sabit sıcaklık sınır koşulu verilmiştir.743 [W/m2K].

kapı tarafının diğer kısımlarına göre daha sıcak olduğu görülmüştür. dolap içerisindeki en yüksek hızlar (0. dolabın üst ön bölümünde olduğu görülmektedir (Şekil 5a). orta düzlem üzerinde. Bu nedenle. Soğutucu bölümde elde edilen sıcaklık aralığı (-3±2 °C). Şekil 5. biri arka duvarda ısınan havanın buzluk alt yüzeyine çarpıp soğuyarak aşağıya tekrar arka duvara doğru yönelmesiyle oluşan.a’da. sıcaklık farkının en büyük olduğu üst ön taraf ile buzluk üst yüzeyi arasında oluşmaktadır. Sıcaklıkların bu kadar düşük çıkmasının nedeni. buzdolabının tamamıyla karşılaştırıldığında oldukça küçük bir hacmi kaplamakta ve sıcaklık değerlerinin buzdolabı içindeki öngörülen sıcaklık sınırları arasında olduğu görülmektedir (5 ±1 °C). duvarlarda ısınarak yükselen nispeten sıcak hava akımı ile karşılaşır.612 Dolabın içerisindeki en sıcak bölgenin. buzluğun altında soğuyarak ön kapı tarafına dönmesiyle oluşan iki ana hücre belirlenmiştir. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımı gösterilmiştir. buzluk kapağı ve damlalığın modellenmemiş olmasıdır. Genel olarak bakıldığında. soğutucu kısımda ısının yayılmasını sağlayan ana etkenler olduğu söylenebilir. havanın. Ortalama Sıcaklık [°C] Sayısal Çalışma -3.6 °C fazla olmasının. Bu iki hücrenin. Dondurucu bölümdeki hava sıcaklıkları kaydedilmediğinden bu bölge için bir sıcaklık karşılaştırması yapılmamıştır. Yüksek sıcaklığa sahip olan bu bölge. İZMİR Şekil 5.963 Deneysel Çalışma -5. bağlantı noktalarından gerçekleşen hava sızıntılarından ve/veya sayısal hesap hatalarından kaynaklandığı düşünülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.285 m/s).I. Soğutucu bölüm için. Buzluk yüzeyinde soğuyan ve ağırlaşan hava. a) Orta düzlemde sıcaklık dağılımı b) Orta düzlemde hız dağılımı Buzluk kısmında ise ısı yayılımını sağlayan akış hareketi. Şekil 5b’de buzdolabı içerisindeki hız dağılımı gösterilmiştir. yerel düşük sıcaklıklı bölgeler dışında sıcaklıklar -3±2 °C aralığındadır. 9-12 EKİM 2008. Sayısal modelden elde edilen ortalama sıcaklık değerinin deney sonucu ortalamasına göre 1. Bu karşılaşma sonucu. Buzluk bölümünün alt tarafında (soğutucu bölüm). buzdolaplarının soğutucu kısımlarının olması istenen 4 °C [3] değerine göre oldukça düşüktür. 5. çözümleme sonuçlarının deney sonuçları ile uyum içerisinde olduğu görülmektedir (Tablo 3). diğeri ise ön duvar tarafında ısınarak yükselen havanın kapı raflarının engellemesi nedeniyle dolabın orta kısmına doğru yükselip. SONUÇ 50 . Sayısal ve deneysel çalışmalardan elde edilen ortalama sıcaklık değerleri. Tablo 3. kapı raflarının hava akışını engellemesi nedeniyle. yerçekimi etkisiyle dolabın aşağılarına doğru hareket ederken. sıcak ön bölümden buzluğun üst bölümü boyunca arka duvara doğru ilerlemesidir.

özellikle büyük hacimli karlanmayan ürünlerde. soğuk havanın dolap içerisinde düzgün dağıtılabilmesi için sayısal çalışmalar. 653-659.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. KAYNAKLAR [1] Laguerre O. International Journal of Refrigeration. 2002. [2] Gupta J. K.. 30.. raflar arası. sayısal çözümleme yönteminin buzdolabının içerisindeki sıcaklık ve hız dağılımları hakkında fikir sahibi olabilmek için etkili bir araç olduğu görülmüştür. International Journal of Refrigeration. İZMİR Yapılan çalışmalardan elde edilen veriler ışığında.. 79-88. Gopal M.. R.. İncelenen modelde. tel raf kullanıldığından buzdolabı içerisinde düzgün sıcaklık dağılımını sağlamak mümkün olmuştur. Flick D. Palagos B. Study of domestic refrigerator temperature and analysis of factors affecting temperature: a French survey.I. 2007. Chakraborty S. Heat Transfer by Natural Convection in Domestic Refrigerators. 311-322. Böylece. öngörülen farklı tasarımlar öncelikle sayısal olarak incelenmeli. çoğunlukla cam raf kullanıldığından. Modeling of a Domestic Frost-Free Refrigerator. zaman ve para tasarrufu sağlanabilir. Journal of Food Engineering. Ancak günümüz buzdolaplarında. 9-12 EKİM 2008.. 25. Bu yöntemle. Derens E. 62. elde edilen en uygun tasarım prototip haline getirildikten sonra yine deneysel çalışma yapılmalıdır.. 2004 51 . [3] Laguerre O. raflarla kapı arası ve raflarla arka duvar arası uzaklıkların düzgün ayarlanması. tasarımın iyileştirilmesi açısından önem arz etmektedir.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Turhan ÇOBAN 52 . 9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM III AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması M.

Artan akışkan hızı ile birlikte ısı transferi donanım ve borularında erozyon oluşması. Mehmet Orhan Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. GİRİŞ Mikro-elektronik. Isı iletim katsayısı artımının yüksek parçacık derişimlerinde gerçekleşmesi. parçacıklar etrafında gerçekleşen mikro-dolaşım ısı transferini artırıcı bir etkiye sahiptir. Bu nedenlerle. Bu derleme çalışmasında. yüksek güç üreten sistemler gibi birçok endüstriyel uygulamada ısıl yönetim hayati önem arz etmektedir. morhan@ pau. bu çalışmada. Isı iletimi. ısı iletimi ve taşınımı karakteristikleri. Ek olarak. Bu nedenle. 2. çözülmeyi bekleyen mevcut problemleri ve ayrıca açılımları tartışılacaktır. küçük parçacık boyutu ve derişimi nedeni ile basınç kayıplarında kayda değer bir yükselme olmamaktadır. Ancak. Taşıyıcı akışkana 1− 100 nm boyutlarında nano parçacık veya nano-fiber ilavesi ile elde edilen iki fazlı süspansiyonlar diğer değişle nano-parçacıklı akışkanlar bu alternatif akışkanlardan birisidir. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLAR VE HAZIRLANMA YÖNTEMLERİ Soğutma sistemlerinde kullanılan sıvı akışkanlar genellikle düşük ısı iletim katsayısına sahiptirler.edu. İZMİR NANO PARÇACIKLI AKIŞKANLAR: SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİNDE YENİ BİR AÇILIM Mehmet Fevzi Köseoğlu. Isı transferi artırımı için. Bahsedilen sistemlerin her geçen gün artan ısıl yükleri verimli soğutma ve ısıtmaya yönelik yeni teknolojilerin geliştirilmesi ihtiyacını doğurmaktadır. Bütün bu nedenlerle. ısı transferine maruz kalan yüzey/hacim oranının makroskopik sistemlere göre yaklaşık dokuz mertebesinde yüksek olması eşsiz bir ısı transfer yüzeyini kullanıma sunmaktadır. ısı transferi kabiliyeti yüksek alternatif akışkanların kullanımına yönelik teknolojilerin geliştirilmesi yeni bir alternatif olarak durmaktadır. büyük boyutlardaki bu parçacıklarla ısı transferinde aşağıdaki dezavantajların gözlemlendiği de belirtilmektedir [7]: • • • • • Parçacıkların çökelmesi sonucu ısı transfer yüzeyinde bir tabaka oluşumu ve taşıyıcı akışkanın ısı kapasitesinin düşmesi. Nano-parçacıklı akışkanlar. Bu nano-parçacıklı akışkanların önemli bir avantajı olarak durmaktadır. iklimlendirme ve soğutma sistemleri. Artırılmış ısı transferi. nano-parçacıklı akışkanların.edu. ısı transfer yüzeyinin artırılması beraberinde sistem boyutlarında artımı getirdiği için bu geleneksel yöntem bir alternatif yöntem olmaktan çıkmaktadır. Bu soruna çözüm olarak taşıyıcı akışkana mikro veya makro boyutlarda parçacık eklenmesi yeni bir fikir değildir [1-6].I. üretimi. Isı taşınımı 1. TR-20070 Denizli mfkoseoglu@ pau. Bu yöntem ile akışkanın ısı iletim katsayısında inanılmaz yükselmeler gözlenirken.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Basınç düşümünün kayda değer bir şekilde artması. Diğer taraftan. Henüz gelişim aşamasında bulunan taşıyıcı akışkana nano-parçacık ilave etme yöntemi ısı transferi artırımında gelecek vadetmektedir. Anahtar Kelimeler: Nano-parçacıklı akışkanlar. nanoparçacıklı akışkanların hazırlanması ve ısı transferi yetenekleri üzerine bir analiz yapılacaktır. 9-12 EKİM 2008. saf taşıyıcı akışkana göre çok farklı ısı transferi karakteristiklerine sahiptirler. Nano-parçacık ilavesine rağmen saf akışkana göre basınç düşümünde pek bir artışın gözlemlenmemesi de diğer bir avantajdır.tr ÖZET Hem tasarım kıstasları gereği giderek küçülen ısı değiştiricileri boyutları hem de artan ısı akıları ısı transferinde iyileştirilmeleri gerekli kılmaktadır. Özellikle dar kanallarda büyük parçacık boyutu sebebi ile tıkanma oluşması. bu akışkanların kullanıldığı değişik ısı transferi artırım yöntemleri yetersiz kalmaktadır. 53 . Bu akışkanların ısı iletim katsayısının saf taşıyıcı akışkana göre çok daha büyük olması difüzyonla ısı transferini etkin hale getirir.tr.

Şekil 1. Isı transferi artımında diğer bir önemli etkende nano-parçacıklı akışkanın ısı iletim katsayısındaki artıştır. Karbon nano tüplerin üretiminde ise Kimyasal Buhar Depozisyonu “Chemical Vapor Deposition (CVD)” yöntemi kullanılmaktadır [9]. • Düşük boyut ve ağırlık nedeni ile çökelme ihtimalinin düşük olması. Ancak. saf taşıyıcı akışkana kıyasla oldukça fazla artmaktadır. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLARDA ISI TRANSFERİ Nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı transferi. Bu yöntemde ise yukarıda belirtilen farklı yollarla üretilen nano-parçacıklar doğrudan akışkan içine belirli derişimlerde ilave edilir. nano boyutlarda yüzey/hacim oranının çok büyük olması ve parçacı etrafında mikro akım gerçekleşmesi gibi mekanizmalardan dolayı. • Parçacıkların hareketli olması nedeni ile ısı transferi artırımına neden olan mikro taşınım mekanizmasının oluşması. düşük derişimlerde de karışım akışkanının ısı iletim katsayısında büyük artışların elde edilmesi. Silikon nano-parçacıkları Lazer Buhar Depozisyonu “Laser Vapor Deposition (LVP)” yöntemiyle üretilmekte. AuPd nano-parçacıklı süspansiyon (sağ)[13].1. 54 . Örneğin. Hazırlanan akışkanın uzun süre çalışabilmesi için oleik asit ile kararlılığı artırılır. Nano-parçacıklı akışkanlar tek adımlı ve çift adımlı olmak üzere iki farklı yöntemle üretilebilmektedir. çökelmeyen bir karışım elde etmek amacıyla ultra sonik veya mekanik karıştırma yöntemleri ile belirli sürelerde ve sıcaklıklarda karıştırılır. Belirtilen iki farklı yöntemle elde edilen nano-parçacıklı süspansiyonların TEM ile elde edilmiş görüntüleri Şekil 1’de gösterilmiştir. Ancak Eastman ve diğerlerine göre tek adımlı metot kararlı akışkan hazırlama açısından daha başarılıdır [12]. Nano parçacıklı ısı transferi akışkanlarının aşağıdaki faydalarından söz etmek mümkündür: • Nano boyutlardaki cisimlerin yüksek alan/hacim oranlarından dolayı. Nano-Parçacıkların Hazırlanma Yöntemleri Metallerin ve metal oksitlerin nano tozlarının üretimi farklı yöntemler ile gerçekleştirilebilmektedir. 2. • Basınç düşümünde pek bir atışa neden olmaması ve • Makro ve mikro boyutlu parçacıkların aksine. kararlı. Al2O3 ve CuO gibi oksit parçacıkları İnert Gaz Yoğuşması “Inert Gas Condensation (IGC)” metodu veya daha az topaklaşmaya neden olan Doğrudan Buharlaşma Yoğuşma “Direct Evaporation Condensation (DEC)” tekniği ile üretilirken. ısı transfer yüzeyi makroskopik yüzey alanlarından çok çok daha yüksek olması. yeni olmayan akışkana parçacık ekleme fikri yeniden güncellik kazanmıştır [8]. • Mikro/nano kanallarda kullanılabilir olması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3. bu tekniğin oksit nano-parçacıklı akışkanların hazırlanmasında başarılı olup olmadığı kanımızca halen açık değildir.parçacıkları ile hazırlanmış süspansiyon (sol). Bu yöntem ile nano-parçacıklı akışkanların elde edilişi. topaklaşmayan. metalik parçacıklı olanlarda pek başarılı değildir. Çift Adımlı Yöntem. İZMİR Nano-boyutlu parçacıkların üretiminin mümkün hale gelmesi ile birlikte. Daha sonra. Bu yöntem ile topaklaşma minimize edilirken. • Erozyona sebebiyet vermemesi. sadece düşük buharlaşma basıncına sahip akışkanlar kullanıldığı için uygulama alanı kısıtlıdır. 9-12 EKİM 2008. Tek Adımlı Yöntem. Wang ve diğerlerine göre [11] çift aşamalı metot oksit parçacıklar için iyi sonuç verirken.I. metal buharının doğrudan düşük buharlaşma basıncına sahip akışkan ile teması neticesinde nano-parçacık elde edilmesi prensibine dayanmaktadır [10]. Tek adımlı yöntem ve Cu nano. Çift adımlı yöntem ve CuO nano-parçacıkları ile elde edilen süspansiyon (orta).

5 arasında kullandıkları 20-40 nm boyutlu grafitler ile laminar akım şartındaki tüp ısı değiştiricisinde saf akışkana göre %1-22 arasında bir oranda artım elde etmişlerdir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1. sebepleri üzerine henüz bir fikir birliği oluşmamıştır. farklı nano akışkanlar için ısı iletim katsayıları [12] (orta). Isı taşınımının değişik modlarında gerçekleştirilen deneysel çalışmalar.5) %0. Jang ve Choi ve de Prasher ve arkadaşlarına göre Brownian hareketin bu artımda temel rol oynadığı hükmüne varılmıştır [17.5 derişim değeri için yaklaşık %350’ye varan bir ısı transferi artımı sağlamaktadır (Şekil 3). 3. Oksit nano akışkanlalar artırılmış ısı iletim katsayısı [14] (sol). Ancak diğer taraftan. Xuan ve Li [23] türbülanslı zorlanmış akım şartlarında deiyonize suya eklenen bakır nano-parçacıklarının ısı taşınımını artırdığını ve saf akışkana göre kayda değer bir basınç düşümü artımı gözlemlenmediğini dile getirmişlerdir. 55 . Karbon nano-tüplü akışkanın diğer nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı iletim katsayısı yönünden karşılaştırılması [15] (sağ) Keblinski ve diğerleri ve Evans ve diğerleri [13. Taşıyıcı saf akışkana ilave edilen parçacık derişimi de bir diğer önemli faktördür.18].I. Özellikle ısıl gelişme bölgesinde saf akışkana göre belirgin bir artış gözlemlenmiş ve bu artışın sadece ısı iletim katsayısı ile açıklanamayacağı rapor edilmiştir.6 hacimsel derişim oranlarında eklenen 27-56 nm boyutlarındaki γ -AL2O3 nano-parçacıklarının laminar akım şartlarında ısı transferini artırdığı belirtilmiştir.6-1.5 AIN derişiminde %20’ye varan bir artım gerçekleşmektedir. esas itibari ile ısı transferinin parçacık boyutundaki azalma ile arttığını ve parçacıkların şekil faktörünün bu artımda oldukça önemli olduğunu göstermektedir. moleküler tabakalaşmanın daha etkin rol oynadığını belirtmişlerdir. Yang ve diğerleri [19]. çubuk şekilli) γ -Al2O3 ve AIN (50 nm ve %0.16] ısı iletim katsayısındaki büyük artışın muhtemel sebebi olarak düşünülen Brownian hareketin aslen çok önemli olmadığını ve bu yükselişte parçacıkların kümelenmesinin.2. Klasik bir yöntem olan taşıyıcı akışkana grafit ekleme nanoparçacıklı akışkan çalışmalarında da kendine yer bulmuştur. Şekil 2. Ding ve diğerlerinin çalışması [20] ise ısı transferinde oldukça fazla bir artımı özetlemektedir. saf su-çok duvarlı karbon nano-tüp karışımı (ağırlıkça %0. Nano-parçacıklı Akışkanlarda Isı İletimi – Kuramsal ve Deneysel Yaklaşımlar Nano-parçacıklı akışkanların ısı iletim katsayısındaki artışı kesin olmakla birlikte (Şekil 2). otomatik transmisyon yağı ve sentetik yağla birlikte ağırlıkça %2-2. Choi ve diğerleri çalışmasına [21] göre transformatör yağına ilave edilen farklı şekillerdeki ve derişimlerdeki (küre. İZMİR 3.5-4 derişim oranında) parçacıklarından %0. Onlara göre.1-0. 9-12 EKİM 2008. Wen ve Ding çalışmasında [22] deiyonize suya %0. Nano parçacıklı Akışkanlarda Isı Taşınımı Nano-parçacıklı akışkanlar üzerinden ısı transferini etkileyen parametreler çok çeşitlidir.

Materials Today. 283-288. 231/MD-Vol. Materials Research Society Symposium – Proceedings.. 66. and Water in Turbulent Flow. April. 327-333. A. “Heat Transfer to Liquid Solid Suspensions in Turbulent Flow in Pipes. 50. 47..S. ve Mujumdar.A. Heat Transfer Characteristics of Nanofluids: A review. 1976. 280-289. 2. ve diğerleri. 29-45. ve Dallavalle. 4. 46. 4. [12] Eastman. 1995. karbon nano-tüp derişimine karşın ısı taşınımındaki artım [20]. 1999.W.E.. S. 457. nano-parçacıkların akışkanın ısı iletim katsayısını artırdığı ve bu artışın nano-parçacık tipine ve boyutuna göre değiştiği görülecektir. 10. 15-21. 6. ve Moulton. 1997.A. Son olarak. Şu ana kadar yapılan çalışmalar incelendiği taktirde. Developments and Applications of Non-Newtonian Flows. ve diğerleri. Chalk. [7] Das. 174. Chemical Engineering Progress Symposium Series. S. The Trend in Engineering. Nanofluids..Q. 99-105. 9.S. J. 36-44. ve diğerleri. [15] Choi. Progress in Materials Science. Makale no.. 5. [9] Gleiter. J. 9-12 EKİM 2008. FED-Vol.I. 3-11. [5] Miller. ve diğerleri. Enhanced Thermal Conductivity through the Development of Nanofluids.1954. International Chemical Engineering. 1989. Measuring Thermal Conductivity of Fluids Containing Oxide Nanoparticles. Nanocrystalline Materials.K.F. Encyclopedia of Nanoscience and Nanotechnology. 3-19. 1956. 426-430. International Journal of Thermal Sciences. [6] Bergles.P.. 718720. [13] Keblinski. [10] Eastman. farklı parçacık parametrelerinin ısı iletim katsayısı ve ısı transferi üzerindeki etkilerinin belirlenmesi öncelik konular olacaktır. 121. Nanofluids for Thermal Transport. V. A.. A. 78. Anomalously Increased Effective Thermal Conductivities of Ethylene Glycol Based Nanofluids Containing Copper Nanoparticles. H. 2005. [2] Orr. Heat Transfer in Nano-Fluids – A review. kaynama ve yoğuşma gibi faz değişimi içeren ısı transferi modlarında nano-parçacıklı akışkanların davranışı hala incelenmeyi beklemektedir.J. 751183. C. [11] Wang. 2007.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 223-315. Heat Transfer and Hydraulic Resistance in Flowing Liquid Suspensions in Piping. 2006. 4. S. 1953. Kuramsal açıdan ise. S. 1955. Applied Physics Letters. İZMİR Şekil 3. R.I. Industrial Engineering Chemistry. J. sebebi açıklığa henüz kavuşturulamamış ısı iletişim katsayısı artışına sebep olan mekanizmaları belirlemeye yönelik mikroskopik ölçeklerde benzetimlere ihtiyaç vardır. Boston. 2001.M. SAE.S. [8] Choi. Enhancing Thermal Conductivity of Fluids with Nanoparticles. Journal of Heat Transfer. AIChE Symposium Series. ve diğerleri. [4] Salamone. ve diğerleri. Heat Transfer Properties of Liquid-Solid Suspensions. [3] Bonilla. 1-19.U. 1964. X. C. ve diğerleri. ve Newman. heat Transfer Engineering. Deiyonize su içinde dağılmış karbon nano tüpler (sol). P. C.. GELECEĞE YÖNELİK AÇILIMLAR Nano-parçacıklı akışkanların soğutma ve ilgili teknolojilerde kullanımı gelecek vadetmektedir. 74.U. Dolayısı ile gelecekte yapılacak çalışmalarda nano-parçacıklı akışkanların ısı iletkenliğini ölçmeye yönelik standart yöntemlerin ulunması. Advanced Cooling Systems for Agricultural and Industrial Machines. 3. Heat Transfer to Slurries in Pipe. M. 27. ve diğerleri. Heat Transfer Design Characteristics Water Suspensions of Solids. [14] Lee. 56 . 33. KAYNAKLAR [1] Kofanov.

Y. Anderson. 2004. ve Li. ve Choi.. ve Williams. P. 2007. Current Applied Physics. 093116-1 – 093116-3. Fish.U. International Journal of Heat and Mass Transfer. [19] Yang... doi. 9-12 EKİM 2008. Physical Review Letters. Journal of Heat Transfer. Wen..A. 84.. H. [23] Xuan.B. Applied Physics Letter. D.E. 2006. Y. 47. Heat Transfer of Aqueous Suspensions of Carbon Nanotubes (CNT Nanofluids). International Journal of Heat and Mass Transfer. Q. Alias. [18] Prasher. ve Wu. 49. 4316-4318.. Experimental Investigation into Convective Heat Transfer of Nanofluids at the Entrance Region under Laminar Flow Conditions.I. R. Los Angeles.. S. Y. Y.. Zhang. Thermal Conductivity of Nanoscale Colloidal Solutions (Nanofluids).060. Role of Brownian Motion Hydrodynamics on Nanofluid Thermal Conductivity. R. H. Yoo.A. 88. 2005. S. G. 151-155.04.. ve Keblinski. ve Oh. Z. 94.. 2004. 025901-1 – 025901-4.S. [20] Ding. 2006. Investigation on Convective Heat Transfer and Flow Features of Nanofluids. Preparation and Heat Transfer Properties of Nanoparticle in Transformer Oil Dispersions as Advanced Energy Efficient Coolants. 57 . 125.. P. 2004. Grulke. 2005.. [22] Wen.. Applied Physics Letters. W.P. 10.G. ve Phelan. [21] Choi. V. D.2007.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 48. 5181-5188. [16] Evans. J. International Journal of Heat and Mass Transfer. C. Role of Brownian Motion in the Enhanced Thermal Conductivity of Nanofluids. W.. 2003. J. Heat Transfer Properties of Nanoparticle-in-Fluid Dispersions (Nanofluids) in Laminar Flow.1016/j.M. ve Ding. 240-250. pp. İZMİR American Scientific Publishers.cap.S. Bhattacharya. 1107-1116.. E.. [17] Jang.

Kadir İSA** Sakarya Üniversitesi. CO2. Ancak zehirli ve kolaylıkla tutuşabilir olmaları nedeniyle.DOĞAL SOĞUTKANLAR Bu kısımda doğal soğutkanların özelliklerine genel bir bakış yapılacak ve bunlardan CO2 konusunda nispeten detaylı bir incelemeye yer verilecektir [2]. soğutulan yer ve çevrenin sıcaklığıdır. CFC ve HCFC’nin yerine geçebilecek çevreye daha duyarlı. Klor ve flor içermeyen ve ihmal edilecek düzeyde GWP değerine sahip amonyak (R-717). 54187 SAKARYA ** Sakarya Üniversitesi. Bölümü. 2. ancak su ve CO2’de sorun görünmemektedir. Makina Müh. HCFC. Bunlara ilk alternatif olarak HFC’ler (klorsuz hidroflorokarbonlar) ve bunların karışımları geliştirilmiştir. belirledikleri takvimi daha öne çekmeyi başarmışlar ve doğal soğutkan içeren soğutma sistemlerinin tasarımı konusunda çalışmalarına hız vermişlerdir. o günlerde daha güvenilir olarak nitelendirilen CFC ve HCFC’ler pazarı ele geçirmişlerdir. Amonyak. Mühendislik Fakültesi. hidrokarbonlardan propan (R-290). ayrıca CO2 konusuna özel bir vurgu yapılmıştır. Bilindiği üzere CFC ve HCFC’ler ozon tabakasına olan zararlı etkileri ve küresel ısınma potansiyelleri (GWP) nedeniyle çeşitli uluslararası anlaşmalarla sınırlandırılmışlardır. ekonomik yeni soğutkanlar üzerinde çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Fakat.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğutkanın zehirli olmaması. Bu incelemede.tr ÖZET Montreal Protokolü ile kloroflorokarbon (CFC) ve hidrokloroflorokarbon (HCFC) türü soğutkanların kullanımı çevreye olan zararlarından dolayı kademeli olarak sona erdirilmiş veya erdirilecektir. Amonyak ve hidrokarbonlar emniyetli soğutkan gereksinimlerini zehirlilik ve tutuşabilirlik kriterleri açısından karşılamamakta. 9-12 EKİM 2008.edu. 1930’lu yıllara kadar soğutkan olarak amonyak ve CO2 yaygın olarak kullanılmışlardır. CO2. pas yapmaması. kolay uygulanabilir. son yıllarda CO2 (R-744). soğutkanın ısı alışverişinde bulunduğu iki ortamın. Bunun sonucunda söz konusu doğal soğutkanlar ortadan kaybolmuşlardır. Sonuç olarak. su (R-718). İKS Programı. yapılmış olan çalışmalar ışığında söz konusu alternatif doğal soğutkanların genel özelliklerine dikkat çekilmiş. ozon tabakasını tahribat potansiyelleri (ODP) düşük olmasına rağmen GWP’lerinin yüksek olması uzun vadede kalıcı bir çözüm sağlamamaktadır. Anahtar Kelimeler: Doğal Soğutkan. Tablo 1. izobütan (R-600a). Ozon. 1-GİRİŞ Soğutkan seçiminde etkili olan iki parametre. yanıcı olmaması. Bazı doğal soğutkanların karakteristikleri 58 . göz önüne alınması gereken diğer etkenlerdir. İZMİR ALTERNATİF DOĞAL SOĞUTKANLARIN GENEL DEĞERLENDİRİLMESİ * Hüseyin PEHLİVAN*.tr kisa@sakarya. Bunun tek istisnası amonyak olmuş ve günümüzde özellikle büyük uygulamalarda halen yaygın olarak kullanılmaktadır. Bazı Avrupa ülkeleri. amonyak. kimyasal bileşiminin sabit olması. çevrimin verimi. Hidrokarbon. Soğutkanların çevresel etkilerinden söz ederken belirleyici parametreler olarak ODP ve GWP değerleri dikkate alınırken. Akyazı MYO. DP-1 ve bazı hidrokarbon bileşimleri bu anlamda ön plana çıkmıştır.I. enerjinini kullanımındaki kontrol stratejisi gibi bir dizi prametreyi dikkate alan TEWI (Toplam eşdeğer ısınma etkisi)‘nın kullanılması daha gerçekçi sonuçlar elde etmemizi sağlayacaktır [1]. Bunun sonucunda bir çok AB ülkesinde tekrar doğal soğutkanlara dönme eğilimi başlamıştır. ototmobil klimalarında yaygın olarak kullanılan R-134a’ya bir alternatif olarak geliştirilen DP-1 bunlar arasında sayılabilir.edu. buharlaşma entalpisinin yüksek olması ve doğal olarak ucuz ve kolaylıkla bulunabilir olması. 54400 SAKARYA pehlivan@sakarya.

4 ODP 0 0 0 0 0 HGWP 0 0 0 0 0 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Propan (R-290) R-22 ile çalışan sistemi propana adapte etmek için sadece birkaç değişiklik yapmak yeterlidir. 40 olan GWP değeriyle de AB normlarına uymaktadır. Dezavantajı ise. Hermetik kompresörlerin kullanılması da henüz mümkün değildir. CO2 Soğutma Çevriminin Karakteristikleri Eğer soğutulacak akışkan (hava veya su) 20 oC’nin altındaysa. Kritik sıcaklığı 31 oC. 2.4 MPa)’dır. Ancak.0 -11.I. diğer uygulamalarda olduğu gibi çevrim. PAG (Poli Alkalin Glikol) ve POE (Poliolester) cinsi kompresör yağlarıyla da -40 ila +65 oC aralığında sorunsuz karışma kabiliyetine sahip olduğu görülmüştür.1. amonyak için uygun bir malzeme değildir. CO2 (R-744) AB’de soğutma sistem üreticilerinin ve kullanıcıların beklentisi. özellikle otomobil iklimlendirme sistemlerinde DP-1 isimli yeni bir soğutkanın geliştirilmesine ön ayak olmuştur.6 -42. değişik alanlardaki testleri devam etmektedir. 2. genleşme elemanının ve kompresör yağının değişimidir. çalışma basınçlarını yüksekliği ve düşük termodinamik verimliliği nedeniyle ekipman ve dolaylı maliyetlerin artması. DP-1 Yakın zamana kadar R-134a’ya alternatif olarak CO2 görünmekteydi.9 100. Amonyak (R-717) Amonyak. R-22’li sistemin yoğuşma sıcaklığı ortalama 57 oC iken propana dönüşüm sonrası sadece 65 oC‘ye yükselmektedir. 2.3. Cihazın performansını arttırmak için bir ısı değiştiricinin eklenmesi de gerekmektedir. Çelik ve alüminyum yaygın olarak kullanılan malzemeler olup. özellikle büyük soğutma sistemlerinde kullanılan mükemmel bir soğutkandır. Aynı zamanda taşmalı tip buharlaştırıcıdan kuru tip buharlaştırıcıya geçmek ve soğutkan miktarını kapasitede çok fazla düşüşe meydan vermeden azaltmak.4. Çalışma basınçları ve fiziksel özelliikleri açısından R-134a’ ya benzer olup. Ancak. Bununla beraber güncel test verileri umut vericidir.2. özellikle küçük çaplı alüminyum boruların lehimi oldukça zor olmaktadır. Bakır. termodinamik özellikleridir. yapılan yeni çalışmaların konularındandır. İZMİR Soğutkan Amonyak Propan İzobütan Su Karbondioksit Sembolü (ASHRAE) R717 R290 R600a R718 R744 Bileşimi NH3 C3H8 C4H10 H2O CO2 Buharlaşma Sıcaklığı -33.4. 59 . Bu değişim sonrasında cihazın kapasitesi ve COP’u. bir çok ülkedeki yönetmelikler bu çevre dostu ve yüksek verimli soğutkanın kullanımını kısıtlamaktadır [3]. Fakat zehirli olması gibi bir dezavantaja sahiptir. Amonyağın zehirli olması. R-290 için tek sorun kolaylıkla tutuşabilmesidir. kritik basıncı ise 74 bar (7. Bunlar. Çevre dostu olması ve göze batan enerji verimliliği nedeniyle gelecekte başarıyla uygulanması beklenmektedir [4]. okları bu yöne döndürmüştür. Amonyak kullanan tesislerdeki teknolojide de bazı farklılıklar vardır. CO2’nin doğal soğutucu akışkan olarak geniş kullanım alanına sahip olmasıdır. Açık tip pistonlu veya vidalı kompresörlerin büyük kapasiteli sistemlerde kullanılması sorun teşkil etmemektedir. Özellikle soğuk hava depoları ve endüstriyel uygulamalarda ekonomik bir alternatif olarak öne çıkmaktadır. HFC’lerle kıyaslandığında oldukça ucuzdur ve çevre dostudur.0 -78.1. Dolayısıyla. Bu konuda yapılan çalışmalar amonyağın küçük ve orta büyüklükteki sistemlere uygulanabilmesi konusundadır. alt kritik (subcritical) noktanın altında gerçekleşir. basma sıcaklığının tahlikeli bir şekilde yükselmesine meydan vermeden artmaktadır. 2.

2. CO2 için alt-kritik çevrim Ancak akışkan sıcaklığı 20oC’nin üzerinde ise.4. Bu durum ilk yatırım maliyetini arttırmaktadır.2. İZMİR Şekil 1. 60 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Pistonlu kompresör kullanılması durumunda soğutkan sıcaklığının kontrolü önem kazanmaktadır. Dolayısıyla. CO2’in alt kritik (1-2-3-4) ve ara kritik (trans-critical) (1’-2’-3’-4) çevrimi. bir ısı değiştiricisi kullanarak bu aşırı sıcaklığı kontrol etmek gereklidir. CO2 kritik noktanın üzerindeki şartlarda kullanılacağından dolayı yüksek basınçlar söz konusu olduğundan çevrimin çok iyi kontrol edilmesi gerekmektedir. Sonuç olarak. CO2’li soğutma çevriminin tasarımında dikkat edilecek hususlar Çevrimde yüksek çalışma basınçları ve sonuç olarak kompresördeki sıkıştırma işleminin sonunda yüksek sıcaklık söz konusudur (Şekil 1 ve 2).I. kütlesel debisi daha düşüktür. CO2’in hacimsel kapasitesi (özgül hacmi) yaygın olarak kullanılan soğutkanlara nazaran 5-10 kat daha fazladır. Buharlaşma sıcaklığının -10 oC’de gerçekleştiği uygulamalarda dahi kompresör çıkış sıcaklığı 200 oC’ye ulaşabilmektedir. Şekil 2.

[2] Amirante P. Özellikle AB’de geçtiğimiz yıl yayınlanan 842/2006 sayılı F-Gaz yönetmeliği bu konuya dikkat çekmektedir. Bu durum. İtalya... New refrigerant fluids to meet demanding environmental criteria. İtalya. Sciascia F. Bu konudaki gelişmeleri sektör olarak yakından izlememizin yararlı olacağı inancındayız. Innove A. Air conditioning and heat pump systems . 8-9 Haziran 2007. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Kompresör karterinde kullanılacak yağın buharlaşma sıcaklığının da 200 o C’den yüksek olması ön görülür. Didonna G. Milano. Eğer yağ sıcaklığı 65 oC’nin üzerindeyse ayrı bir yağ soğutma sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. Bu nedenle yağ sıcaklığının 30 ila 65 oC arasında tutulması önem kazanmaktadır. HFC’ler için de söz konusu olabilecektir. 3-SONUÇLAR Küresel ısınma ve oluşan sera etkisi nedeniyle yayınlanan çeşitli yönetmelikler nedeniyle CFC ve HCFC’lerin kullanımına getirilen kısıtlamalar ve yasaklamalar. Milano. İtalya.. Milano. KAYNAKLAR [1] Halozan H. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. [3] Minor B. Milano. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. 61 . 8-9 Haziran 2007. 8-9 Haziran 2007. 9-12 EKİM 2008. XII. XII. İZMİR Tek kademeli kompresör kullanılması durumunda gerçekleşen yüksek sıkıştırma oranı nedeniyle. Bu durum yağlama özelliğini olumsuz etkileyebilmektedir. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. XII. Youngdale E. İtalya.. Innovative refrigeration systems using natural cooling fluids.. 8-9 Haziran 2007..I. AB’deki bu gelişmelerin artan ekonomik ilişkilerimiz sebebiyle orta vadede ülkemizi de etkileyeceği görülmektedir. Bu konudaki çalışmalar CO2 üzerine yoğunlaşmış olup prototip üretimler ve testler halen devam etmektedir. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Kompresörde kullanılan polyester yağlar yüksek sıcaklıklarda CO2 içinde çözülmektedir. Girotto S. Milano. İtalya. CO2 kompresörlerindeki yüksek sıkıştırma oranları nedeniyle oluşan aşırı gürültü ve titreşim de tasarım kriterlerinde göz önünde tutulması gereken hususlardır [5].. [4] Neksa P. 8-9 Haziran 2007. an option to reduce GHG Emission from Refrigeration.. özel malzeme kullanma gerekliliği ortaya çıkmaktadır. XII. The latest refrigeration technologies: how to lower environmental impacts?. [5] Clodic D..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. belli başlı üreticileri doğal soğutkanlarla çalışacak sistemler konusunda araştırma yapmaya yöneltmiştir.. XII. HFCs or the old refrigerants-what is the best choice ?. CO2 as a refrigerant.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-12 ve R-500 SOĞUTUCU AKIŞKANLARA ALTERNATİF AKIŞKANLARIN PERFORMANS DEĞERLENDİRİLMESİ
Ahmet Coşkun, Tansel Koyun, Ali Bolattürk Süleyman DemirelÜniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, ISPARTA acoskun@mmf.sdu.edu.tr , tansel@mmf.sdu.edu.tr, abolatturk@mmf.sdu.edu.tr ÖZET Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinde kullanılan (CFC) R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ve bu soğutucu akışkanlara alternatif olan (HFC) R-125, R-134a, R-143a, R-152a ve R-32 soğutucu akışkanları karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmada tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi ele alınmıştır. İncelenen soğutucu akışkanların farklı buharlaşma sıcaklıklarına göre etkinlik katsayısı, soğutucu akışkan debisi, kompresör gücü ve basınç oranına göre değişimleri grafikler halinde verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Soğutucu Akışkan, Ozon Tabakası, Etkinlik Katsayısı

1. GİRİŞ İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için her zaman yeni teknolojiler geliştirerek başta yiyecek ve içeceklerini korumak, konforlu yaşamak ve ürünlerini daha sağlıklı muhafaza etmek için soğutma ve iklimlendirme alanında büyük atılımlar yapmışlardır. Bu teknolojik gelişmeler sonucu ortaya çıkan soğutucu akışkanların atmosferin yukarı stratosfer katmanında oluşan ozon tabakasını deldiği ve küresel ısınmaya neden olduğu tespit edilmiştir [1]. Ozon, oksijen atomunun üçlü birleşimiyle oluşan molekül türüdür (O3). Normal olarak atmosfer tabakasında iki atomlu (O2) olarak bulunan oksijen molekülü insan ve diğer canlıların yaşamlarını sürdürmesi için vazgeçilemez bir ihtiyaçtır. Üç atomlu oksijen formasyonu (O3) ozon teneffüs edildiğinde zehirleyici hatta aşırı miktarda olursa öldürücüdür. Canlıların yaşadığı atmosfer tabakasında ozon molekülleri doğal etkiyle devamlı oluşmakta, fakat devamlı yok olmaktadır. Güneşin ultraviyole (morötesi) ışınları oksijen moleküllerini atomlara ayırmakta ve oksijen atomları geride kalan oksijen molekülleri (O2) ile birleşip ozon (O3) meydana getirmektedir [2]. Güneşten gelen zararlı ültraviyole ışınlarının yaklaşık %90’nın dünya’ya ulaşması koruyucu ozon tabakası tarafından önlenmektedir [1]. Ozon tabakasını etkileyen gazlar; soğutucu akışkanlar olan CFC’ler, HCFC’ler ve halonlar’dır. Ayrıca karbon tetraklorür (CTC), trikloretan, metil bromür, halonlar olan; flor, brom, ve karbon bileşikleri de ozon tabakasını etkileyen gazlara eklenebilir [2]. Yapılan araştırmalar sonucunda dünyamızı güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlarından koruyan ozon tabakasının CFC’ler tarafından yok edildiği anlaşılmıştır [3]. Soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkanlar genel olarak CFC’ler kloroflorokarbon ve HCFC’ler hidrokloroflorokarbon’dur. Bu akışkanlar zehirleyici ve yanıcı olmayıp, elde edilişleri masrafsız ve kolaydır. Ancak ozon takasına zararlı etkileri vardır [2]. Soğutucu akışkanları kloroflorokarbon (CFC), hidrokloroflorokarbon (HCFC), hidroflorokarbon (HFC) şeklinde üç kategoride inceleyebiliriz [4]. 1.1. Kloroflorokarbon (CFC) CFC’ler ozon tabakası üzerinde en fazla tahribat yapan soğutucu akışkanlardır. Ayrıca küresel ısınma potansiyelleri oldukça yüksektir. Bundan dolayı CFC’lerin kullanımı için bazı yasaklar ve önlemler dünya çapında alınmaktadır. CFC’ler için önemli bulgular şunlardır: Atmosferde 75-120 yıl arasında kimyasal yapıları bozulmadan kalabilirler. Ozonu delme potansiyelleri yüksektir. Uygulamada en çok kullanılanları şunlardır: R-11, R-12, R-13, R-114 ve R-115. 1.2. Hidrokloroflorokarbon (HCFC) HCFC’ler de klor atomu içerdiği için ozon tabakası ile reaksiyona girerler. Buna rağmen HCFC’lerin yapısında hidrojen bulunduğu için kimyasal kararlılıkları çok zayıftır. Atmosferde yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar. HCFC’ler atmosfere doğru yükselirken yapılarındaki hidrojen havadaki su molekülleri ile reaksiyona girerek yapıları

62

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
bozulur. HCFC’lerin ozonu delme potansiyelleri azdır. HCFC’lerin önemli özellikleri şunlardır: Atmosferde kimyasal yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar (15-20 yıl). Ozonu delme potansiyelleri düşüktür. Uygulamada en çok kullanılan HCFC’ler şunlardır: R-22, R-124, R-123. 1.3. Hidroflorokarbon (HFC) HFC’lerin yapısında klor atomu bulunmadığı için ozonu delme potansiyelleri sıfırdır. Yani ozon tabakası üzerine hiçbir olumsuz etkileri yoktur. Buna rağmen küresel ısınmaya biraz etki yaparlar. 1.4. Karışım ve İnorganik Soğutucu Akışkanlar 1987’de imzalanan Montreal Protokolü gereği, ozon tüketim potansiyeline sahip CFC ve HCFC grubu soğutucu akışkanlar kullanılmayacaktır. Bu yüzden ozon tabakasına zarar vermeyecek yönde farklı soğutucu akışkanlar araştırılmıştır. İki veya daha fazla soğutucu akışkanın belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen soğutucu akışkana karışım denilmektedir. En popüler karışımlar R-500, R-502, 404A ve 407C’dir. Yapılan çalışmalar ozon tabakasına zarar vermeyecek akışkanlar yönündedir. Günümüzde inorganik soğutucu akışkan olarak zehirleyici özelliği olmasına rağmen termodinamik özellikleri mükemmel olan amonyak (NH3) kullanılmaktadır. CFC ve HCFC gazların zarar verdikleri anlaşılmış olup buna dayanarak (uluslararası anlaşmalarla) alternatif soğutucu akışkanların geliştirilmesi ile ilgili çalışmalar başlamıştır. Gelişmiş ülkeler 2000 yılından itibaren alternatif soğutucu akışkanlara geçişi tamamlamışlardır. Gelişmekte olan ülkeler gurubunda yer alan Türkiye’de ise bu geçiş 2010 yılına kadar uzatılmıştır [5]. 2. ÇALIŞMADA İNCELENEN SOĞUTUCU AKIŞKANLAR R-12: Molekül formülü CCl2F2 dir. Bugün, soğutma maksadı ile en çok kullanılan soğutucu akışkandır. Zehirli, patlayıcı ve yanıcı olmaması sebebiyle tamamen emniyetli bir maddedir. Bunlara ilaveten, en ekstrem çalışma şartlarında dahi stabil ve bozulmayan, özelliklerini kaybetmeyen bir maddedir. Ancak, açık bir aleve veya aşırı sıcaklığa haiz bir ısıtıcı ile temas ettirilirse çözüşür ve zehirli bileşkelere ayrışır. Kondenserde, ısı transferi ve yoğuşma sıcaklıkları bakımından oldukça iyi bir durum gösterir. Yağlama yağı ile tüm çalışma şartlarında karışabilir ve yağın kompresöre dönüşü basit önlemlerle sağlanabilir. Yağı çözücü (Solvent) özelliği, kondenser ve evaporatör ısı geçiş yüzeylerinde yağın toplanıp ısı geçişini azaltmasını önler [4]. R-500: R-500, R-12 ve R-152a’dan oluşan bir azeotropik bir karışımdır. Karışım oranı ağırlıkça %73.9 R-12, %26.2 R152a’dır. Düşük oranda R-12’ye alternatif olarak kullanılmaktadır. R-12’ye göre daha iyi COP değerine ve %10-15 daha yüksek hacimsel soğutma kapasitesine sahiptir [4]. Bu çalışmada R-12 ve R-500’e uzun dönemde alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar aşağıda belirtilmiştir. • R-12 (CFC) yerine: HCFC-22, 124, 401A, 409A (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 143a, 152a (Uzun dönem için) • R-500 (CFC) yerine: HCFC-22 (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 32, 143a, 152a (Uzun dönem) [6] R-134a: Soğutucularda kullanılan renksiz inert gaza verilen addır. Tam adı 1,1,1,2-Tetrafloretan olan gaz, 90’lı yıllarda ozon tabakasına zararlı olduğu için birçok ülkede kullanımı yasaklanan R-12 (diklordiflormetan) gazının yerine kullanılmak üzere üretilmiştir. Genellikle R-134a, Freon-134a, HFC-134a ya da tetrafloretan olarak adlandırılır. Üretim amacına uygun olarak ozon tabakası üzerinde herhangi bir zararlı etkisi yoktur. Moleküler formülü CH2FCF3 şeklinde olan R-134a termodinamik ve fiziksel özellikleri R-12 gazına en yakın olan soğutucu gazdır. R-134a, taşıt araçlarının iklimlendirme donanımları, konut tipi soğutucular ve orta çaplı işletmeler veya yapılarda su soğutma cihazlarında kullanılır [7]. R-152a: Molekül formülü C2H4F2 ve tam adı 1,1-Difloroetan olan akışkan genellikle R-152a, HFC-152a veya difloroetan olarak adlandırılır. Standart sıcaklık ve basınç altında renksiz bir gazdır. Soğutucu akışkan olarak kullanımda küresel ısınmaya katkısı düşüktür. Son zamanlarda otomobil uygulamalarında R-134a’ ya alternatif olarak uygulanmaktadır [7]. R-125: Pentafloroetan, molekül formülü CF3CHF2 olan akışkan 1,1,1,2,2-pentafloroetan, HFC-125, veya R-125 olarak da adlandırılır. Ozon delme potansiyeli sıfırdır [7].

63

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-143a: 1,1,1-Trifloroetan veya R-143a soğutucu akışkanı basitçe trifloroetan olarak adlandırılır. Kritik sıcaklığı 73 °C’dir. Kendi başına bir soğutucu akışkan olarak kullanılabildiği gibi yaygın bir şekilde karışım içinde bir bileşen olarak da kullanılır. Soğutucular olarak kullanılan CFC’lerin aksine, Trifloroetan hiç klor atomuna sahip olmadığı için ozon delme potansiyeli yoktur [7]. R-32: Diflorometan soğutucu akışkanı HFC-32 veya R-32 olarak adlandırılır. Molekül formülü CH2F2’dir. R-32 sıfır ozon delme potansiyeline sahiptir [7]. Bu çalışmada, CFC grubuna giren R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ile HFC grubuna giren alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar ele alınmıştır. Ele alınan soğutucu akışkanlarda farklı buharlaşma sıcaklığına göre etkinlik katsayısı, kompresör gücü ve kütlesel debilerin değişimleri analiz edilmiştir. Her bir soğutucu akışkanın buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimdeki performansları değerlendirilerek, elde edilen sonuçlar grafikler halinde sunulmuştur.
QH
P

3

QH

2

3 Kısılma Vanası 4

Kondenser

2 Kompresör
4 QL 1 Wk

Evaporatör

1

h

QL

(a) 3. TEORİK MODEL

(b)

Çalışmada ele alınan tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine ait tesisat şeması ve P-h diyagramı aşağıda verilmiştir. Şekil 1. (a) Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi (b) Çevrimin P-h diyagram

64

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Buhar sıkıştırmalı çevrim soğutma makinelerinde, iklimlendirme sistemlerinde ve ısı pompalarında en çok kullanılan çevrimdir. Bu çevrimi oluşturan hal değişimleri şöyledir [8]: 1 2 3 4 2 3 4 1 Kompresörde sıkıştırma Yoğuşturucuda çevreye sabit basınçta ısı geçişi Kısılma (genişleme ve basıncın düşmesi) Buharlaştırıcıda akışkana sabit basınçta ısı geçişi

3.1. Kabuller Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için soğutucu akışkanların her bir noktasındaki termodinamik özellikleri EES paket programı yardımıyla hesaplanmıştır. Bu çalışmada bahsedilen buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için aşağıdaki kabuller yapılabilir: • • • • • Evaporatördeki soğutma yükü 500 W, Evaporatör sıcaklığı çalışma aralığı -40 °C-0 °C, Yoğuşturucu sıcaklığı 40 °C, Kompresörün adyabatik verimi %90 Evaporatör ve kondenser çıkışında soğutucu akışkanlar doymuş halde alınmıştır [9].

3.2. Çevrimin Termodinamik Analizi Kompresör çıkışındaki soğutucu akışkanın entalpisi kompresörün adyabatik veriminden,

ηK =

h2 s − h1 h2 − h1

(1)

bulunmaktadır. Kompresör özgül işi ise,

wK = h2 − h1
bağıntısıyla hesaplanmaktadır. Soğutma çevriminde dolaşan soğutucu akışkanın kütlesel debisi,

(2)

& & Q L = m(h1 − h4 )
ile bulunmaktadır. Kompresör gücü ise,

(3)

& & WK = m(h2 − h1 )
denklemi ile hesaplanmaktadır. Kondenserde çevreye atılan ısı miktarı,

(4)

& & QH = m(h2 − h3 )
ifadesi ile belirlenir.Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinlik katsayısı,

(5)

COP =

& QL & WK

(6)

denklemiyle ifade edilir.

65

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
4. SONUÇLAR Bu çalışmayla R-12, R-500 ve bu soğutucu akışkanlara alternatif soğutucu akışkanlar için aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir. Şekil 2’de farklı soğutucu akışkanlar için buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Hemen hemen bütün soğutucu akışkanlar için benzer değişimlerin olduğu görülmüştür. Şekil 2’den de görüleceği üzere; farklı soğutucu akışkanlar için, buharlaştırıcı sıcaklılığı arttıkça soğutma çevriminin etkinlik katsayısı artmaktadır. R-32 en yüksek etkinlik katsayısına sahiptir. Çevreye zararlı olan soğutucu akışkanlar ile çevre dostu soğutucu akışkanlar kıyaslandığında, R-32 ve R-500 en yüksek etkinlik katsayılarına sahip soğutucu akışkanlardır.
9.0 8.0 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Etkinlik Katsayısı, COP

7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 2. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 3’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Şekilden de anlaşılacağı üzere, kompresör gücü buharlaştırıcı sıcaklığı ile azalmaktadır. En yüksek kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan R-125, düşük kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan ise, R32’dir. R-12 ve R-500 karşılaştırıldığında kompresör güç gereksinimleri yaklaşık olarak benzer sonuçlar göstermektedir. Alternatif olan soğutucu akışkanlar incelendiğinde, R-32 ile R-152a’nın güç gereksinimleri daha azdır.
0.40 0.36 0.32 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kompresör Gücü, Wk

0.28 0.24 0.20 0.16 0.12 0.08 0.04 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 3. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’te farklı soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. Belirli bir buharlaştırıcı sıcaklığı dikkate alındığında; R-134a, R-152a ve R-32’nin, R-12 ve R-500’e göre kütlesel

66

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
debilerinin daha az olduğu görülmektedir. Bu durum, sisteme şarj edilebilecek akışkanının kütlesel debisinin azalması anlamına gelmektedir. Bu özellik ile hidrokarbon akışkanların patlayıcı ve yanıcı özellikleri azalmaktadır. R-125 için sistemde dolaşması gereken kütlesel debinin, R-12 ve R-500’den daha yüksek değerlerde olduğu gözlemlenmektedir. R-143a’nın gereken kütlesel debisi ise, R-12 ve R-500’ün kütlesel debileri arasındadır.
0.011 0.010 0.009 0.008 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kütlesel Debi, m

0.007 0.006 0.005 0.004 0.003 0.002 0.001 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 4. Soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 5’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. En yüksek ve en düşük basınç oranlarına sahip soğutucu akışkanlar sırasıyla R-32 ile R-143a’dır. Düşük buharlaştırıcı sıcaklıklarında basınç oranları arasındaki fark daha belirgindir. Yüksek buharlaştırıcı sıcaklıklarında ise basınç oranları arasındaki fark azalmaktadır. R-12 ile R-500 hemen hemen aynı basınç oranlarına sahip olup, basınç oranları dikkate alındığında bu akışkanlara alternatif olabilecek akışkanlar R-152a, R-125 ve R143a’dır.
22 20 18 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Basınç Oranı, rp

16 14 12 10 8 6 4 2 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 5. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi

5. TARTIŞMA VE SONUÇ

67

. uzun dönemde de ozon delme potansiyeli sıfır olan HFC ve ayrıca da soğutucu akışkanların karıştırılmasıyla elde edilen akışkanların kullanılmasına karar verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. s.T. [4] Koyun T.. Bu çalışmayla. Cilt 27.867 . SEMBOLLER η h w & W & QL s COP & Q H Verim Entalpi Özgül iş Güç Soğutma yükü İdeal Etkinlik katsayısı Kondenser kapasitesi Buharlaştırıcı sıcaklığı Kompresör Basınç oranı TL K rp 7. [7] http://tr. ve Acar M. [2] Bulgurcu H. 2006. Uygulamalı Soğutma Tekniği. İstanbul. 2. 68 . 03-06 Ekim. Alternatif soğutucu akışkan olarak bilinen R-32. 46-53. ve Tengilimoğlu Y. 6.A.. V. İZMİR Isı pompası ve soğutma sistemlerinde CFC sınıfına giren çevreye zararlı soğutucu akışkanlar. Kon O. OTİM 2007. [6] Özkol N.709. Özalp M. Tesisat Mühendisliği Dergisi. incelenen alternatif soğutucu akışkanlar arasında tavsiye edilebilir. Yayın No:115.. 481-488. Literatür Yayıncılık. ozon tabakasını delme ve küresel ısınmaya sebep olmaları bakımından tercih edilmemektedir. R -12. Sistemde daha düşük debiye sahip soğutucu akışkanların kullanımıyla daha emniyetli bir soğutma sistemi tasarlanması mümkün olacaktır. ve İlten N. R-500 ile bu soğutucu akışkanların alternatifleri karşılaştırıldığında. R-152a ve R-134a’nın. [9] Ataer Ö..ve Bıyıkoğlu. [3] Kuğu İ. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik. çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında R-32’nin en yüksek etkinlik katsayısına sahip alternatif akışkan olduğu belirlenmiştir.. s. [5] Kırmacı V. İzmir. Soğutucu Gazların Ozon Tabakasına Etkileri ve Kimyasal Özellikleri..A. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. ve Özdemir B. İmal M. 2004. Koyun A.. A. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sistemleri İçin Soğutucu Akışkan Seçimi. 2005..wikipedia. R-12 ve R-500 soğutucu akışkanlarına göre kıyasla güç gereksinimlerinin daha az olduğu tespit edilmiştir. Soğuk Depoların Soğutma Sisteminde Kullanılan R407c Alternatif Soğutucu Akışkanına Göre Sistem Eleman Kapasitelerinin Bilgisayar Programıyla Belirlenmesi. ve İnan A.org [8] Çengel Y. 2001. 1999. 88. C. 9-12 EKİM 2008. VIII. R152a ve R-134a... KAYNAKLAR [1] Onat A. Soğutucu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkilerinin Araştırılması ve Alternatif Soğutucu Akışkanlar. Fen Bilimleri Dergisi. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi 7(1).A.. Bu sebeple dünya üzerinde yapılan toplantı ve anlaşmalarla geçiş döneminde ozon delme potansiyeli düşük olan HCFC. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Soğutucu Akışkanların Çevresel Etkileri İle İlgili Yeni Yasal Düzenlemeler ve Hedefler. R-12 ve R-500’e göre sistemde dolaşması gereken kütlesel debilerinin daha düşük olduğu görülmüştür.I.Ü.ve Boles M. Bu bakımdan R-32. Çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında yer alan R-32 ve R-152a’nın. Fen-Edebiyat Fakültesi. Soğutma sistemlerinde Kullanılan Soğutucu Akışkanlar ve Bu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkileri.

İZMİR Turhan.3) üçüncü dereceden polinom için ikinci türevleri de eşitleyebiliriz. Anahtar kelimeler : soğutucu akışkanlar. 69 . soğutma ve havalandırma derneği (ASHRAE) 2005 temeller el kitabında[1] verilen temel verileri kullanarak oluşturulacaktır. doyma 1. Makine Mühendisliği Bölümü. rk(x)=ak(x-xk)3+ bk(x-xk)2+ ck(x-xk)+yk 1 ≤ k ≤ n (2. Ancak en küçük kare metodunda oluşan hataların miktarı çok büyük olabilir. entropi. entalpi. B-şerit metodu göreceli olarak basit bir hesaplama metodu kullandığından eğer aynı fonksiyon uyumu yakalanabilirse temel metod olarak değerlendirilebilir. r’k-1(xk)= r’k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2. Her iki metoddaki soğutma endüstrisinde kullanılan başlıca termofiziksel özelliklerin eğri uydurmasını Amerikan ısıtma.2) aynı zamanda birinci türevlerin de sürekli olması gerekir.tr ÖZET Soğutma endüstrisinde doyma Doyma basıncı. Bu çalışmada ikinci dereceden B şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodu kullanılarak termofiziksel verileri tablo verilerinden oluşturacağız. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi. Örneğin üçüncü dereceden bir polinom düşünebiliriz.coban@ege. vizkozite gibi termofiziksel doyma eğrilerinin veriden sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edilmesi için lineer veya lineer olmıyan en küçük kareler metoduyla bir eğri uydurmaya çalıştığımızda bunun oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. ısıl iletkenlik. GİRİŞ Doyma basıncı. doyma sıvı ve gaz fazı yoğunluğu. aksi takdirde Cubik şert metodu temel metod olarak değerlendirilecektir. Önce kullanacağımız iki temel eğri uydurma metodunu tanıtalım 2. Sonuçları karşılaştırarak hangi metodun daha iyi sonuç vereceğini değerlendireceğiz. yüzey gerilim kuvveti gibi parametreler gerek termodinamik çevrimin oluşturulması ve analizi gerekse yoğuşturucu. KÜBİK ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Kübik şerit eğri uydurmanın temeli tüm noktalardan geçen polinomlarla noktaları bağlamaktır. Çeşitli verilerin uyumu irdelenecektir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR KUBİK ŞERİT VE B ŞERİT İNTERPOLASYON YÖNTEMİ KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA TERMOFİZİKSEL ÖZELLİKLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M. doyma entalpisi. Bornova. Bu tür parametrelerin oluşturulmasında genellikle lineer ve lineer olmayan en küçük kareler eğri uydurma yönteminden yararlanılır. aynı zamanda göreceli olarak basit bir denklem elde edebiliriz. 9-12 EKİM 2008.I. rk(xk+1)=yk+1 1 ≤ k ≤ n (2.edu. Eğer verimizde hata yoksa en küçük kareler yöntemi bu alandaki avantajını da yitirir. yoğunluk. Mühendislik Fakultesi. Bu çalışmada temel metod olarak B-şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodunu kullanacağız ve sonuçları karşılaştırarak daha kararlı sonuçlar veren metodu saptamaya çalışacağız. buharlaştırıcı gibi alt birimlerin modellenmesinde oldukça önemlidir. Eğri uydurmada en küçük kareler metodunun kullanılmasının bir sebebi verilerimizde bulunabilecek hataları ortalamasıdır. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. ısıl iletim katsayısı.1) Kübik şerit veri uydurma prosesinde polinomların veri noktalarından geçmesi gerekir. thermofiziksel özellikler. doymuş sıvının viskozite. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir.

1 ≤ k ≤ n (2. . Bu sayıda denklemi bir arada çözme işlemi matris çözümlemesine oldukça ağır bir yük getirebilir artı hata olasılıklarını arttırır. 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2. . hk=xk+1-xk 1 ≤ k ≤ n (2.... 9-12 EKİM 2008. bk=[6yk-hkck]/(6hk). ⎢0 0 0 ⎢ 0 0 ⎢0 ⎢0 0 0 ⎣ .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.10) 6ak-1hk-1+ 2bk-1+2bk =0 (2. 1 ≤ k ≤ n (2...16) (2.bk+ [(x-xk)2 ck+1 .18) bu sistemde toplam n-2 denklem mevcuttur... ⎢. hk-1ck-1+ 2( hk-1. ⎥ ⎢ .13) şeklinde verilmiş ise s’k(x)=ak.5) r”n-1(xn)=0 (2. ⎥ = ⎢ . 1 ≤ k ≤ n (2..12) 6an-1hn-1+ 2bn-1 seti oluşur bu set 3n-3 denklem içerir. Başka sınır şartları belirlememiz de mümkündür. Burada A ve B kullanıcı tarafından verilmesi gereken ikinci türev sınır şartlarıdır..15) Bu durumda çözülmesi gereken denklem sistemi sadece ck terimlerine dönüşür.4) tüm sistemi çözmek için iki şart daha gerekir.. Eğer kübik polinomumuz sk(x)=ak(x-xk)+ bk(xk+1-x)+ [(x-xk)3 ck+1 +(xk+1-x)3 ck]/(6hk) 1 ≤ k ≤ n (2. ⎥ hn−2 2(hn−3 + hn−2 ) 0 ⎥ ⎢cn−2 ⎥ ⎢6( wn−2 − wn−3 )⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ hn−2 2(hn−2 + hn−1 ) hn−1 ⎥ ⎢ cn−1 ⎥ ⎢ 6( wn−1 − wn−2 ) ⎥ ⎥ 0 0 1 ⎥ ⎢ cn ⎥ ⎢ B ⎦ ⎦⎣ ⎦ ⎣ 0 0 0 0 0 0 (2.7) Tum bu şartlar bir denklem sistemi olarak bir araya toplanırsa : = yk+1-yk.. hk 1≤ k ≤ n (2.20) şeklini alır. Toplam çözülmesi gereken denklem sayısını azaltmanın bir yolu değiştirilmiş özel bir üçüncü dereceden polinom kullanmaktır.8) akhk3+ bkhk2+ckhk . İZMİR r”k-1(xk)= r”k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2.9) 3ak-1hk-12+ 2bk-1hk-1+ck-1-ck = 0 =0 .14) (2..... A ⎤ ⎤ ⎡ c0 ⎤ ⎡ ⎥ ⎢ c ⎥ ⎢ 6( w − w ) ⎥ 2 1 ⎥ ⎥⎢ 1 ⎥ ⎢ 0 0 0 ⎥ ⎢ c2 ⎥ ⎢ 6( w3 − w2 ) ⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ . 70 .19) tanımını yaparsak çözülecek denklem sistemini 0 0 ⎡1 ⎢h 2(h + h ) h2 1 2 ⎢ 1 ⎢0 h2 2(h2 + h3 ) ⎢ .. .. . .. ak=[6yk+1-hk2ck+1]/(6hk).17) 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2.. .I....hk )ck+ hk ck+1 = 6 ⎢ ⎡ yk +1 − yk yk − yk −1 ⎤ − ⎥ hk −1 ⎦ ⎣ hk ... 1 ≤ k ≤ n (2... .11) 2b0 =0 (2.6) olarak alınırsa buna doğal kübik şerit interpolayonu adını veririz... Bu şartlar r”1(x1)=0 (2. . wk = yk +1 − yk ...(xk+1-x)2 ck]/(2hk) s”k(x)=[(x-xk) ck+1 + (xk+1-x) ck]/hk olur burada ak ve bk ck nın fonksiyonu olarak yazılabilir. .

B-ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Bu bölümümüzde B şerit interpolasyonunu inceleyeceğiz.. Başlangıç olarak sonsuz sayıda noktadan oluşmuş bir set düşünelim Şekil 1 B0i şerit tanımı ….< t-2 < t-1 < t0 < t1 < t2 < …… Bu noktalar için tanımlayacağımız sıfırıncı dereceden bir B0i şerit elemanının tanımı t i ≤ x < t i +1 ⎫ ⎧1 Bi0 ( x) = ⎨ ⎬ (3.1) bu tanım Şekil 1 de grafik olarak gösterilmiştir. Bu fonksiyon dirac-delta fonksiyonu olarak bilinir. Yani tüm x ve i değerleri için Bi0 ( x) ≥ 0 yazılabilir. 9-12 EKİM 2008.2) olur. ti ile ti+1 arasında ti+1 noktası hariç olmak üzere yine bir.3) ⎞ ⎛ ⎟ ⎜ ⎜ 0 x ≥ ti + 2 veya x ≤ ti ⎟ ⎟ ⎜ x − ti Bik ( x) = ⎜ ti < x < ti +1 ⎟ ⎟ ⎜ ti +1 − ti ⎟ ⎜ ⎜ ti + 2 − x t < x < t ⎟ i+2 ⎟ ⎜ t − t i +1 ⎠ ⎝ i + 2 i +1 B1i şerit fonksiyonu şekil 2 de gösterilmiştir. Fonksiyonun değeri ti noktasında t i > x ≥ t i +1 ⎭ ⎩0 1 ti+1 noktasında 0.4) Şekil 2 B1i şerit tanımı Bu fonksiyon için de i =∞ i = −∞ ∑ Bi ( x) = 1 (3. Aynı zamanda tüm x değerleri ⎛ x − ti B ( x) = ⎜ ⎜t −t ⎝ i+1 i k i 0 ∑ Bi ( x) = 1 (3.5) bağıntısı geçerlidir. bu bölgenin dışında 0 değeri almaktadır. (3. B0i tanımlandığında daha ⎞ k −1 ⎛ t i+2 − x ⎞ k −1 i = −∞ ⎟ Bi ( x) + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi+1 ( x) üst dereceden B şerit fonksiyonları bu tanımdan yola ⎠ ⎝ i+2 i+1 ⎠ çıkılarak tanımlanabilir.I. i =∞ için (3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1 B şerit interpolasyon formülü k inci dereceden B şerit için 71 . İZMİR 3. B şerit fonksiyonu aynı zamanda her durum için pozitif tanımlı bir fonsiyondur.

Ancak bu denklem yukarıdaki denklemle birlikte değerlendirilir i = −∞ ise: i =∞ ⎡⎛ x − ti i =∞ f ( x) = ∑ Cik ⎢⎜ ⎜ i = −∞ ⎢⎝ ti +1 − ti ⎣ i =∞ ⎞ k −1 ⎛ t − x ⎞ k −1 ⎤ ⎟ Bi ( x) + ⎜ i + 2 ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi +1 ( x)⎥ (3.I. En genel formda interpolasyon formülümüz : S ( x) = ∑ Ai Bik−k ( x) (3. Daha yüksek dereceden polinomlar için.13) i ≠ j⎭ ⎩0 S ( x) = ∑ yi Bi1−1 ( x) (3.16) Bu denklem sistemini çözmenin bir yolu A0 değerine herhangi bir değer atayarak geri kalan değerleri A0 değerinden türetme yoluna gitmektir.17) formunda yazılabilir. Katsayılar arasında i = −∞ ⎛ x − ti Ci j −1 = Ci j ⎜ ⎜t −t ⎝ i+ j i i =∞ ⎞ ⎛t −x⎞ j ⎟ + Ci −1 ⎜ i + j ⎟ ⎟ ⎜t −t ⎟ ⎠ ⎝ i+ j i ⎠ (3. İZMİR f ( x) = ∑ Cik Bik ( x) (3. Eğri uydurmaya Bi0 şeridinden başlarsak i = j⎫ ⎧1 Bi0 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3.6) şeklinde ifade edilir.14) i =0 i =∞ k ∑ Ai Bi −2 (t j ) = i =n şeklinde olacaktır. Yani S(ti)=yi 0 ≤ i ≤ n olmasını istiyoruz.15) bağıntısını yazabiliriz. 9-12 EKİM 2008. örneğin 2 derece polinom için i = −∞ 1 Aj (t j +1 − t j ) + Aj +1 (t j − t j −1 ) t j +1 − t j −1 [ ] (3. Bu durumda denklem Buradaki katsayılar 72 .9) Bu temel bağıntılardan yararlanarak B şerit interpolasyonu adım adım oluşturabiliriz. Oıncı derece şeritten birinci derece şerite geçersek çözümümüz i =0 yine basit bir denklemdir.11) olduğundan problemin çözümü basit olarak 0 i ≠ j⎭ ⎩ Ai=yi 0 ≤ i ≤ n seçmekten ibarettir. i = j⎫ ⎧1 Bi1−1 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. Bu durumda şerit n S ( x) = ∑ y i Bi0 ( x) (3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Burada yine Ai=yi 0 ≤ i ≤ n olmuştur. tn Yn verisini uyduracağız. Buradan da denklemimizi ⎥ i+2 i +1 ⎠ ⎠ ⎝ ⎦ f ( x) = ∑ Cik −1 Bik −1 ( x) (3. Bu durumda aşağıdaki denklem sistemi elde edilir Aj (t j +1 − t j ) + A j +1 (t j − t j −1 ) = y j (t j +1 − t j −1 ) 0 ≤ j ≤ n Aj +1 = α j + β j Aj 0≤ j≤n (3.7) formunu alır.12) formunu alacaktır. bu denkleme t0 t1 … y0 y1 ….8) formuna dönüştürebiliriz.10) ise i = −∞ X Y Önce 0ıncı dereceden şerit interpolasyon ile başlarsak. (3.

"R404A". + δ n2 (3."R23"."R32"."R507A".19) fonksiyonunu minimum yapacak şekilde seçilmesi tavsiye edilir. Bu tanımla ikinci dereceden B şerit interpolasyon katsayılarını bulmak için gereken tüm denklemler oluşmuş olur. + (γ n + δ n A0 ) 2 (3.."R123".22) olur.. + 2(γ n + δ n A0 )δ 1 = 0 (3."R717". Bu denklem sisteminde herhangi bir matris çözümü olmadığından ve değerler ardışık yerine koyma ile oluşturulduğundan programın oluşturulması kübik şerit interpolasyonuna göre çok daha kolaydır. İZMİR α j = yi ⎜ βj = ⎛ t j +1 − t j −1 ⎞ ⎟ ⎜ t −t ⎟ ⎝ j j −1 ⎠ 0≤ j≤n t j − t j +1 t j − t j −1 (3."R152a". Aj +1 = γ j + δ j A0 0 ≤ j ≤ n (3.18) şeklinde yazılabilir."R732". Geçerli soğutucu akışkan isimleri programda çağırılacağı şekliyle şunlardır: "R134a"."R50"."R70 4". 4. Buradaki değişken ismi değişkenin kullanılacak değişkenin ismi olması gerekir."R170"...24) p = γ 0δ 0 + γ 1δ 1 + γ 2δ 2 + ." R407C".21) Φ = A02 + (γ 0 + δ 0 A0 ) 2 + (γ 1 + δ 1 A0 ) 2 + .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. public ref_CS2(String soğutucu_akışkan_ismi) kurucu metoduyla çağrılabilir."R718"."R1270"."R728". BİLGİSAYAR KODLARININ GELİŞTİRİLMESİ Soğutucu akışkanların termofiziksel özelliklerinin hesaplanması için gereken kodlar Java programlama dilinde geliştirilmiştir.25) şeklinde yazabiliriz."R410A". 9-12 EKİM 2008.."R290".."R12"."R123".java programıyla tanımlanmıştır.23) dA0 bu denklem kısaca qA0 + p = 0 şeklinde yazılırsa q = 1 + δ 02 + δ 12 + .."R143a"."R740" Açık olarak soğutucu akışkanların ismini yazarsak Kloro-Floro Karbon Soğutucu akışkanlar 73 . dΦ = 2 A0 + 2(γ 0 + δ 0 A0 )δ 0 + 2(γ 1 + δ 1 A0 )δ 1 + .."R744"."R702P". Bu yüzden programlarımız nesneler şeklinde geliştirilmiştir."R1150"."R455fa". Temel olarak programlar kübik şerit ve B şerit interpolasyonu için iki set olarak geliştirilmiştir. A0 ın minimum değerini seçmek için bu fonksiyonun türevini 0 a eşitlememiz gerekir. Girdi ve çıktı metodlarının tanımı altta verilmiştir: Kübik şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_CS2.."R124". Bu dil nesne kökenli bir dildir.."R600".I. A 2 0 2 1 2 2 2 n (3. Katsayıların değerlerini küçük tutabilmek için bizim seçtiğimiz A0 değeri Φ = ∑ Ai2 i =0 n +1 (3. Buradan A0 değerini bulmak için (Bütün Ai değerlerinin A0 dan türediğini hatırlayalım) şu şekilde bir denklem yazabiliriz denklemdeki γ j ve δ j ardışık yerine koyma prosesi ile saptanabilir. + γ nδ n (3. Programlar açık kod olarak verildiğinden java programlama dilinde kendi soğutma sistemi analizlerini yapanlar tarafından kullanılabilir.20) γ 0 = α0 δ 0 = β0 γ j = α j + β j γ j −1 δ j = β jδ j −1 0 ≤ j ≤ n Φ = A + A + A ."R22"."R702"."R125".

1. kritik basınç kPa a.2-dikloro-1. 9-12 EKİM 2008.1-difloroetan) Propan Serisi R-245fa (1. Kurucu metodun program içinde çağrılması ref_CS2 a=new ref_CS2(“R134a”).Pc.01325 barda kaynama sıcaklığı a.3-pentafloropropan Zeotropic karışımlar (% kütle oranı) R-404A [R-125/143a/134a (44/52/4)] R-407C [R-32/125/134a (23/25/52)] R-410A [R-32/125 (50/50)] Azeotropik karışımlar R-507A [R-125/143a (50/50)] İnorganic Soğutucu Akışkanlar R-717 (amonyak) R-718 (su/buhar) R-744 (carbondioksit) Hidrokarbon gurubu R-50 (metan) R-170 (etan) R-290 (propan) R-600 (n-butan) R-600a (izobutan) R-1150 (etilen) R-1270 (propilen) Kryojenic (çok düşük sıcaklık) Soğutucu Akışkanlar R-702 (normal hydrogen) R-702p (parahydrogen) R-704 (helium) R-728 (nitrogen) R-732 (oxygen) R-740 (argon) Akışkanlarla ilgili veriler Amerikan Isıtma havalandırma ve soğutma derneği(ASHRAE) verilerinden alınmıştır[1] sınıf tanımlandıktan sonra çeşitli termofiziksel özellikler direk olarak çağrılarak kullanılabilir.1.2-tetrafloroetan) R-125 (pentafloroetan) R-134a (1. kritik sıcaklık derece C a.1.1. 1.3. Bundan sonra çeşitli termofiziksel özellikler sabitler ve alt metodlar üzerinden direk olarak çağrılabilir.M.1-trifloroetan) R-124 (2-kloro-1.1.1. 1.BP.FP. SABİTLER ve anlamlar a.1.roc.1-trifloroetan) R-152a (1.I.2-tetrafloroetan) R-143a (1. Molekül ağrılığı kg/kmol a. kritik yoğunluk kg/m3 74 .Tc.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.01325 barda donma sıcaklığı a. şeklinde olacaktır. İZMİR Metan serisi R-12 (diklorodiflorometan) R-22 (klorodiflorometan) R-23 (triflorometan) R-32 (diflorometan) Etan Serisi R-123 (2.1.

kPa a.java programları hazırlanmıştır.k_v(t). B şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_BS. 9-12 EKİM 2008.Psd(t). : t (derece C) sıcaklığında sıvı entropisi KJ/kgK a. KJ/kgK: t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a. t (derece C) sıcaklığında sıvı ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a. t (derece C) sıcaklığında gaz entalpisi KJ/kg a. derece C a. Tsd (ps).Cpv(t). ps (kPa) basıncında sıvı kaynama başlama sıcaklığı. Tsb (ps). t (derece C) sıcaklığında gaz vizkozite Pas a.Psb(t).Cpl(t). Ayrıca her iki programıda bilgisayar programcıları dışındaki soğutma sektöründe kullanılmasını sağlamak için kullanıcı arayüzü programları ref_CS_Table2.soundv_l(t).h_lv(t). Bu iki programı internet ortamında çalıştırmak içinde ref_CS. t (derece C) sıcaklığında sıvı entalpisi KJ/kg a.jar ve ref_BS. KJ/mK : t (derece C) sıcaklığında gaz ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a.s_l(t).html internet versiyonları mevcuttur. : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s a. t (derece C) sıcaklığında sıvı yoğunluğu kg/m3 a.s_v(t). t (derece C) sıcaklığında kaynama bitiş basıncı.java programıyla tanımlanmıştır.jar programı kullanıcı arayüzü görülmektedir.I.rov(t). KJ/kgK : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a.viscosity_v(t).soundv_v(t).k_l(t).h_v(t). t (derece C) sıcaklığında sıvı vizkozite Pas a. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama bitiş sıcaklığı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. t (derece C) sıcaklığında kaynamaya başlama basıncı. public ref_BS(String soğutucu_akışkan_ismi) ref_BS a=new ref_BS(“R134a”).jar da hazırlanmıştır. t (derece C) sıcaklığında gaz yoğunluğu kg/m3 a. kPa a.h_l(t). Bu kullanıcı arayüz programlarının direk olarak çalışan versiyonları ref_CS.s_lv(t). KJ/kg a.html ve ref_BS.java ve ref_BS_Table. : t (derece C) sıcaklığında gaz entropisi KJ/kgK a.viscosity_l(t). : t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s B şerit interpolasyonu programları temel olarak aynı formdadır.rol(t). İZMİR METODLAR ve anlamları a. t (derece C) sıcaklığında gaz-sıvı entropi farkı KJ/kgK a. Şekil 1 de ref_CS. t (derece C) sıcaklığında gaz sıvı entalpi farkı. derece C a. 75 .

B ŞERİT VE KÜBİK ŞERİT METODLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Şerit eğri uydurma metodları için ene küçük kareler metodu ile eşdeğer bir hata terimi oluşturmak mümkün değildir. İZMİR Şekil 3. 9-12 EKİM 2008. ancak bu eğri uydurmamızın mükemmel olduğu anlamına gelmez. Burada Kubik şerit ve B şerit yöntemlerinin Soğutucu akışkanların eğri uydurmasındaki performanslarını anlamak için uydurulan eğrilerin grafiklerini çizerek problem görülen bölgelerin genişletilerek grafik formda incelenmesi yöntemi kullanılacaktır. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 76 .I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.jar kullanıcı arayüzü programı görünümü 5. ref_CS. Şekil 4. Veri tüm noktalardan geçtiği için böyle bir hata hesaplaması 0 hata verecektir.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 77 . İZMİR Şekil 5.I. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü Şekil 6. 9-12 EKİM 2008.

9-12 EKİM 2008. Kübik şerit metodunun daha iyi bir uyum fonksiyonu verdiğini gözlemleyebiliriz.I. Bu grafiklerde her iki grafikte nerdeyse mükemmel bir uyum eğrisi göstermektedir. Şekil 8. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İlk örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için başlangıç doyma basıncı grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü 78 . İZMİR Şekil 7.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 4 de Kübik şerit ve Şekil 6 de B şerit interpolasyonu fonksiyonları görülmektedir. Ancak eğrileri -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümlerini detaylı olarak çizdiğimizde (Şekil 5 ve Şekil 7) B şerit metodunda bu bölgede dalgalanmalar görüyoruz.

I. Prausnitz. Pooling. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals. Mc Graw Hill. Turhan Çoban. B şerit yöntemine göre daha fazla hesaplama gerektirdiğinden iki yöntemin aynı hassaslğı vermesi durumunda normal olarak standart metod olarak B şerit metodunun kullanması gerekir. Bruce E.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. John M. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İkinci örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için sıvı entalpisi grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. The Properties of Gases and Liquids. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme . ISBN 978-975-27200-3 3. Her iki metod da en küçük kareler metodu sonuçlarına göre çok iyi sonuçlar sunmaktadır. Şekil 8 da Kübik şerit ve Şekil 9 da B şerit interpolasyonu fonksiyonlarının -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümleri genişletilmiş olarak görülmektedir. Robert s. ISBN 0-07-051799-1 79 . 2005 ISBN 1-931862-71-0 ASHRAE Inc. REFERANSLAR 1. kübik şerit metodunu daha kararlı sonuçlar vermesi sebebiyle standart olarak kullanılan temel metod haline getirmektedir. 6. M. SONUÇLAR Kübik şerit eğri uydurma yöntemi. İZMİR Şekil 9. Burada da B şerit metodunda bir üstteki kadar ciddi olmamakla beraber yine sinizoidal bir salınım gözlenmektedir. 2. Bileşim yayınları. ancak uydurulan eğrilerde B-şerit yönteminde görülen küçük salınımlar. Reid. 9-12 EKİM 2008. 7.

I. Arızaları ve Çözüm Yöntemleri Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA 80 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM IV SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları. 9-12 EKİM 2008.

Bu iki ünite arasında soğutucu akışkan sirkülâsyonunu.edu. 1. gösterge cihazları. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. elektrik kabloları ve drenaj borusu bulunur. Günlük yaşantımızın her alanında klima kullanımı her geçen gün yaygınlaşmaktadır. Soğutucu akışkanın iç ya da dış üniteye yönlendirilmesi dört yollu vana vasıtasıyla sağlanır [2].tr ÖZET Duvar tipi split klimaların ülkemizde çok yaygın bir şekilde kullanılıyor olması nedeniyle bu tarz klimaların servis ihtiyacını karşılayabilecek ara eleman ihtiyacı her geçen gün artmaktadır. İZMİR SPLİT KLİMA ARIZA SİMÜLATÖRÜ GELİŞTİRİLMESİ Erdoğan Şimşek. teknik eleman. isteğe bağlı olarak ısıtan.com.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. iç ve dış ünite olmak üzere iki ayrı üniteden oluşmaktadır. Adana esimsek@cu. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. GİRİŞ Klimalar. Gerek mesleki eğitimde gerekse servis içi eğitimlerde teknik elemanların sektörün ihtiyacı olan mesleki deneyimi kazanması için geleneksel yöntemlerin dışında çalışmalarımızda kullandığımız tarzda simülatör cihazlarının kullanımının yaygınlaştırılması ile teknik elemanların eğitiminde hem zaman tasarrufu sağlanacak hem de niteliğini artıracaktır. Klima artık lüks olmaktan çıkıp ihtiyaç duyulan bir cihaz olmuştur [1]. İklimlendirme-Soğutma Programı. Böylece ortamın soğutulması sağlanır. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. nemini alan.edu. split klima. toz ve partikülleri filtre eden cihazlardır. Anahtar Kelimeler: Arıza simülatörü. Yusuf Polat ve Beşir Şahin* Çukurova Üniversitesi. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır.tr. bu çalışmada duvar tipi split klimada oluşabilecek arızaları gösteren bir arıza simülatörü oluşturulmuştur. açma-kapama anahtarları yardımıyla 16 adet ayrı arıza oluşturulmakta ve bu arızalar karşısında cihazın çalışmasındaki değişiklikler görsel. dış ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. Duvar tipi split (ayrık) klima ülkemizde en fazla kullanılan klima türü olup. 9-12 EKİM 2008. bsahin@cu. Split klima sistemini oluşturan ana kısımlardan birisi olan iç ünite. elektriksel ve basınç ölçüm cihazlarında sayısal değer olarak okunabilmektedir. Bu çalışmada bir split klima arızalarının oluşturulabildiği bir 81 . mbilgili@cu. insanların daha rahat ve konforlu bir şekilde yaşaması amacıyla kapalı ortamların havasını soğutan. servis eğitimi. Split klima soğutma amaçlı kullanılıyorsa iç ortamdan iç ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. Makine Mühendisliği Bölümü. Bu amaçla.tr. Adana *Çukurova Üniversitesi. böylece ortamın ısıtılması sağlanır. sinyal alışverişini ve yoğuşan suyun dışarıya atılmasını sağlayan bakır boru. diğer ana kısım olan dış ünite ise dış ortama yerleştirilmektedir.edu. yuspol@mynet. Eğer sistem ısıtma amaçlı kullanılıyorsa dış ortamdan.tr.I. iç ortama iç ünite vasıtasıyla verilir. Bu simülatörde. soğutulacak ya da ısıtılacak iç mekana. dış ünite tarafından gazdan alınarak dış ortama atılır. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi. Mehmet Bilgili. arızaların hızlı bir şekilde giderilmesini sağlamaktır. Adana Meslek Yüksekokulu. Bu çalışmasının esasını oluşturan ana etken.

kumanda ve kontrol elemanları. Kompresör.2639 W 9700 Btu/h .71 kg 0. Dış ünitede bulunan bileşik kapasitör (dış ünite fan motoru ve kompresör 82 . klima üreticileri tarafından servis personeli eğitiminde de kullanılabilir. kendine güvenen ve çözüm getirebilen bir teknik eleman demektir. bir split klimanın iç ünite ile birlikte kontrol devreleri. elektriksel ölçü cihazları. İZMİR arıza simülatörü oluşturulmuş.9 A 3. 50 Hz Soğutucu akışkan R22 R22 Soğutucu akışkan miktarı 0. yardımcı elemanlarla bir araya toplanıp Şekil 1’de görüldüğü gibi bir duvar tipi split klima arıza simülatörü oluşturulmuştur. Bu daha iyi yetişmiş. Split klima arıza simülatörü. mesleki teknik eğitim alanında eğitim veren teknik okullarda kullanılabileceği gibi. 50 Hz 220-240 Volt. 9-12 EKİM 2008. dış ünite ve elektriksel bağlantı elemanları. Split klima arıza simülatörü Çizelge 1.2844 W Anma gücü 900 W 870 W Anma akımı 3. elektronik kart devreleri. hızlı ve uygun bir şekilde algılayabilmesi amaçlanmıştır. bu simülatör üzerinde teknik elemanın arıza teşhisini doğru. Split Klima Arıza Simülatörü İç ve dış ünitenin aynı kaide üzerine yerleştirilmesiyle oluşturulan 9000 BTU soğutma kapasiteli duvar tipi bir split klima arıza simülatörünün. dört yollu vana. kondenser ve kondenser fan motorunun çalışması izlenebilmektedir. elektrik bağlantıları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1. Bu split klimanın teknik özellikleri Çizelge 1’de verilmiştir. sıcaklık ölçü aletleri ve basınç ölçü aletleri. Duvar tipi split klima arıza simülatörünün teknik özellikleri Teknik özellik Soğutma için Isıtma için Kapasite 9000 Btu/h . arıza oluşturma panosu ve gösterge cihazları olmak üzere dört kısımdan oluşmaktadır. Bu arıza simülatörü. DENEYSEL MODEL 2.8 A Voltaj 220-240 Volt.I. 2. Şekil 1.71 kg Bu arıza simülatöründe dış ünite şeffaf hale getirilmiştir.

Nötr iç ünite klemensinden geçerek ana karta soket vasıtasıyla bağlanır. Kart üzerindeki enerji beslemeleri birer anahtara bağlanmıştır. flap motor yarım devir açılır. Böylelikle dış ortamda dış ünitede gaza yüklenen ısı. İç üniteden dış üniteye 5x1. kapasitörün müşterek ucuna (C) bağlanır. Sıcaklık belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoruna enerji gelir ve fan motoru çalışarak ortamın ısıtılmasını sağlar.4. Bu kapasitör daimi olarak devrede kalacak şekilde dizayn edilmiştir. Kullanıcı tarafından klima ısıtma konumuna alındığında. Böylece ortamın soğutulması sağlanır [3. 2. Bu şekilde iç ortamda iç ünitede gaza yüklenen ısı. boru ve elektrik bağlantıları yapılmıştır. ana kart üzerinden almış olduğu fazı. fanı harekete geçirmek için sinyal klemensinin diğer bağlantı ucuna gelir. İZMİR daimi devre kapasitörü). kapasitör üzerinden devreyi tamamlar [6]. İç ünite fan motoru nötr kablosu nötr soketine bağlanır. Faz 250 Volt – 2 Amperlilik cam sigortadan geçirilir. kapasitörün (HERM) ucuna bağlanır. İç ünitede bulunan güç kartı. bu sayede dış ünite fan motoru ve kompresör ve dört yollu selenoid vana bobinine enerji gelerek gazın hareketi iç üniteye yönlendirilir. voltaj değişikliklerini voltmetreden. Yardımcı sargı. fan rölesinden çıktıktan sonra.3. dış ortamda dış üniteden dışarı atılır. 9-12 EKİM 2008. kompresörün müşterek ucuna gelir. Oluşan bu arızalarda arıza simülatörü gösterge panosunda akım değişikliklerini ampermetreden. Soğutucu akışkan hareketiyle birlikte hava hareketi de sağlanır. Gelen faz termikten geçer. Faz ana karta altılı soket vasıtasıyla taşınır. 83 . Ortam sensörü belli bir sıcaklığı algılayıncaya kadar iç ünite fan motoru çalışmaz. iç ortamda iç ünitede ortama verilir ve ortamın ısıtılması sağlanır. Topraklama ise iç ünite (evaparatör) sacına bir vida ile tespit edilir. kompresör termiği ve kompresör emme ve basma basınçlarını gösteren iki manometre kumanda ve kontrol panosuna yerleştirilmiş. Fazın diğer girişi. Şebekeden gelen ve W-Otomattan geçen faz direkt olarak röleye girer. Soğutmada flap motoru yarım devir hareket edince tüm sistem devreye girer (soğutmada dört yollu vana devre dışıdır). Ortam sıcaklığı ayarlanan değerin altındaysa. Fan motoru çalışır. iç ve dış ünite üfleme ve emiş sıcaklıklarındaki değişimleri dijital termostatlardan. flap motor yarım devir hareket edince dış ünitedeki kompresör ve kondenser fan motoruna enerji gelerek kompresör ve kondenser fan motoru çalışır. Dış Ünite Elektrik Devre Şeması Dış ünite elektrik devre şeması Şekil 3’de gösterilmiştir [5]. boru sensöründen gelen sinyalle evaparatör sıcaklığı belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoru çalışır (ısıtmada dört yollu vana devrededir). Devrede bir daimi devre kapasitörü (kondansatör) vardır.4]. Faz cam sigorta çıkışından bir uçla dört yollu vana rölesine gelir ve dış ünitedeki vana bobinini harekete geçirmek için sinyal klemensine ulaşır. Kompresör. İç ünitede ise. kumanda kartı. kapasitör müşterek ucunda devresini tamamlar ve kompresör yol alır. iç ünite fan motoruna enerji gelerek dış üniteden hareket eden gaza ortamın ısısının yüklenebilmesi için hava hareketi sağlanır. kompresör emme ve basma basınçlarını manometrelerden görebilmekteyiz. Dağıtılmış fazın diğer girişi triyak üzerinden geçer ve soket bağlantısıyla iç ünite fan motoruna bağlanır. algılayıcı (display) ve iç ünite fan kapasitörü kumanda panosuna şeffaf olarak yerleştirilmiş ve devredeki tüm elemanların açık olarak görülmesi sağlanmıştır.5 mm2 TTR (çok telli termoplastik yalıtkanlı) kablo çekilir ve dış ünite klemensine bağlanır. Sistem çalıştırılmadan önce veya çalıştırıldıktan sonra mekanik olarak devre elemanlarının enerjileri kesilerek sistemde arızalar oluşmaktadır.2.I. Ana sargı ve yardımcı sargı. Burada cam sigortanın görevi. kart devresini herhangi bir nedenle oluşabilecek aksaklığa karşı korumaktır. Simülatörün Çalışması Klima kumandasıyla sisteme enerji verilip soğutma konumunda çalıştırıldığında flap motora enerji gelir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2. Ana sargı. fan motoru müşterek ucuna verir. 2. Isıtmada flap motoru yarım devir hareket edince dış ünite devreye girer. Dış ünitedeki fan motoru. İç Ünite Elektrik Devresi İç ünite elektrik devre şeması Şekil 2’de gösterilmiştir [5].

9-12 EKİM 2008. Split klima arıza simülatörü ile mekanik anahtarlarla besleme enerjileri kesilerek hem ısıtma hem de soğutma konumunda cihaza bir ya da birkaç arıza birlikte oluşturulabilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Split (ayrık) klima sisteminin iç ünite elektrik devre şeması [5] Şekil 3. Bu arızalar Çizelge 2’de verilmiştir. 84 . split klima üzerinde sistem çalıştırılmadan ya da çalıştırıldıktan sonra 16 farklı arıza oluşturulmaktadır. Cihazın bu arızalar karşısında çalışmasındaki değişiklikler görsel olarak izlenebilmekte ve akım.I. Split (ayrık) klima sisteminin dış ünite elektrik devre şeması[5] 2. İZMİR Şekil 2. basınç ve sıcaklık değişiklikleri göstergelerden sayısal değer olarak okunabilmektedir. Simülatör Arıza Oluşturma Panosu Normal açma-kapama anahtarlarından meydana gelen anahtarlarla.5.

kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. genelde kondansatör arızalıdır.5 1 1. Patlamış cam sigorta orijinaliyle değiştirilir. akım olarak ampermetreden. orta.5 2 2. BULGULAR VE TARTIŞMA Split klima arıza simülatöründe oluşabilecek arızalar ile elde edilen sayısal değerler ve bu arızalar için çözüm önerileri belirlenerek aşağıda sunulmuştur. üfleme ve emiş sıcaklıkları dijital termometrelerden okunabilmektedir. Emme ve basma basıncının İç ünite fanı yavaş dönüyor ve fan kademesi çalışmıyor Fan kapasitörü sökülür ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Fan motoru. Kontak uçlarının arza tespitinde röleyi karttan sökmek gerekir. Arızalı olan iç ünite fan motoru yenisi ile değiştirilir. 9-12 EKİM 2008. . Klima çalışmıyor W – Otomat faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin.6. Cam sigorta faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. sıcaklık ve akım değerleri arızanın tespitinde oldukça önemli bir yer teşkil eder. Kart üzerinde kontrol edilemez. Varistörü kontrol edin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Simülatörde oluşturulan arızalar neticesinde basınçlar. Bu arada iç ünite sıcaklığı oldukça yavaş bir şeklide yükselmektedir. Kapasitörün sızdırmazlığı ve akım depolama kabiliyeti kontrol edilir. Fan motoru soketleri kart üzerinden sökülür ve ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. alçak ve yüksek basınç olarak manometrelerden. Arızalı olan fan motoru yenisiyle değiştirilir. 70 Emme basıncı [Psi] 60 50 40 30 20 10 0 0 0. Gözle muayenede. karttan havya ile sökülerek değiştirilir. Patlamış varistör şekil değişikliği göz ile belli olur.5 Zaman [dk] Emme Basma 230 220 210 200 240 Basma basıcı [Psi] Emme basıncı hızlı bir şekilde düşerken basma basıncı emme basıncına göre daha yavaş şekilde düşmektedir. Fan kapasitörü sökülerek ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. Fan rölesi kontrol edilir. voltaj olarak voltmetreden. Karttan sökülerek kontrol 85 edilmesi gerekir. 3. Röle bobini kart üzerinde kontrol edilebilir. yavaş kademe sargıları ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Şekil 4. Simülatör Gösterge Panosu Split klima arızalarında basınç.I. İç ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı W-otomat yenisiyle değiştirilir. Arızalanması durumunda değiştirilir. hızlı. Simülatörde oluşturulan arızalar Arıza Kodu 1 2 3 4 5 6 7 8 Arıza İç ünite fan motoru arızası İç ünite fan kapasitörü arızası Ortam sensörü arızası Boru sensörü arızası Kompresör arızası Kompresör daimi devre kapasitör arızası Dış ünite fan motoru arızası Dış ünite fan motor kapasitör arızası Arıza Kodu 9 10 11 12 13 14 15 16 Arıza Kompresör termik arızası Dört yollu vana röle arızası Dört yollu vana selenoid bobin arızası Display enerji besleme arızası Display algılayıcı arızası Mikroişlemci besleme arızası Flap motor arızası Dış ünite fan rölesi arızası 2. İZMİR Çizelge 2.

Klima soğutma yapmıyor (kapasitör arıza) Kompresör soket bağlantıları ve kapasitör kontrol edilir. Uzaktan kumanda algılamıyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. 12 V bağlantı kabloları kontrol edilir. Basınçtan düşmüş kompresör yenisi ile değiştirilir. Display soket bağlantıları kontrol edilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Kompresör üzerine bağlanmış olan kapasitör daimi devre kapasitörü olduğu için kapasitör devre dışı kaldığında . Boru sensörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Kompresör basıncı kontrol edilir. Flap Motoru çalışmıyor Transformatörün primer sargısı kart üzerinde ölçülebilir. Ana röle çalışmıyor Ana röle bobini ve kontakları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Display çalışmıyor Kumanda pilleri değiştirilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Transformatörün sargılarının kısa devre ya da açık devre olup olmadığı kontrol edilir. Display ve bağlantıları kontrol edilir. İZMİR İç ünite çalıştıktan bir süre sonra devre dışı kalıyor Ortam termistörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Arızalı olan flap motoru yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan display veya kumanda yenisi ile değiştirilir. 9-12 EKİM 2008. Kumanda pili kontrol edilir. Seconder sargının ölçülebilmesi için trafonun karttan sökülmesi gerekir. Kompresör çalışmıyor Kompresör sargıları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. İç ünite çalışmıyor ve uyarı sinyali veriyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. 6 5 300 250 200 150 Akım Basma basıncı 100 50 86 4 3 2 1 Basma basıcı [Psi] Akım [A] Arızalı olan kapasitör yenisi ile değiştirilir. Enerji girişi olmasına rağmen iç ünite çalışmıyor Arızalı olan display yenisi ile değiştirilir.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Transformatörün aşırı voltaja maruz kalıp kalmadığı kontrol edilir. Transformatör 12 V sarımı ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Kart besleme arızalı (mikroişlemci besleme arızalı) Arızalı olan ana röle yenisi ile değiştirilir. Mikroişlemci güç ve kumanda çıkışlarında bir sorun varsa kumanda kartı değiştirir Arızalı olan kompresör yenisi ile değiştirilir. Kumanda kontrol edilir. Flap motoru yerinden sökülerek dişlileri kontrol edilir.

İç ünite elektronik kart sinyal klemensi üzerinden geçen fazın röle üzerinden geçip geçmediği kontrol edilir. Dış ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı olan röle kart üzerinden sökülerek yenisi ile değiştirilir.5 1 Zaman [dk] 1. Mikroişlemci ve entegre arızalarında elektronik kart yenisi ile değiştirilir. röle. transistör. Şekil 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 87 . Arızalı olan fan motoru yenisi ile değiştirilir. Mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemeleri kontrol edilir.5 2 Arızalı fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. bir süre sonra kompresör termik açtırmaktadır. Arızalı elemanlar yenisi ile değiştirilir. Diğer elemanların arıza tespitinde daha güvenli sonuç alabilmek için elemanların elektronik karttan sökülmesi gerekir. Dört yollu vana rölesi arızalı Arızalı olan dört yollu vana veya selenoid bobin yenisi ile değiştirilir. triyak. İZMİR Klima ısıtma yapmıyor Dört yollu vana kontrol edilir. Kapasitör kontrol edilir. kondansatör. varistör. İç ünite sinyal klemensi üzerinden geçen faz kontrol kalemi ile kontrol edilir. Dış ünite bağlantı klemensi kontrol edilir.I. Mikroişlemci. entegre. Elektronik karttaki eleman arızaları Arızalı olan fan motoru veya fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. Fan kapasitörü kontrol edilir. direnç arızaları avometreyle kontrol edilir. Akımın zamanla değişimi Dış ünite fanı yavaş dönüyor ve kompresör devre dışı kalıyor Fan motoru kontrol edilir. Fan motoruna faz gelip gelmediği kontrol kalemi ile kontrol edilir. 9-12 EKİM 2008. 10 8 Akım [A] 6 4 2 0 0 0. transformatör. Selenoid bobin ölçü aleti kontrol edilir. Dış ünite fan motoru arızasında akım düzenli olarak yükselmekte. diot. Diyotun muayenesi için elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur.

88 . Dolayısıyla split tip klimalar yalnızca Akdeniz ve Ege bölgelerinde değil. Ayrıca. Split klimalarda elektronik kart arızaları.com. http://deneysan. Sonuç olarak bu arıza simülatörü. karşımıza ülkemizin en önemli sorunlarından birisi olan teknik eleman yetiştirme ve yetişmiş teknik elemanı geliştirme problemi ortaya çıkmaktadır. İklimlendirme sistemleri. Arçelik yayınları (174). Yayın No: AC01-06. Mono split klimalar (Servis el kitabı). piyasada karşılaşabileceği arızalar karşısında çözüm getirebilecektir.htm. iç ve dış ünite emme ve üfleme sıcaklıkları. Klima servis el kitabı (servis manuelleri). İSKAV. Isıtma & soğutma sistemleri. Split klima arıza simülatörüyle split klimada çıkabilecek arızalar mekanik olarak oluşturulabilmekte ve split klimanın çektiği akım. İZMİR Kompresör çalışmıyor (termik arıza) Kompresör termiği giriş ve çıkışları kontrol kalemi ile kontrol edilir. kışın da ısıtma amaçlı olarak kullanılmaktadır. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. firmalarca verilen servis eğitiminde teknik elemanın klima arızalarını kolaylıkla tespit edip. 2006. İstanbul. kompresörün emme ve basma basınçları. Yıldız Teknik Üniversitesi. [3] Şimşek Erdoğan. Bu tip klimalarda mekaniksel arıza oranı. E-yayınlarımız. 2006. http://www.alperen. elektriksel arıza oranına göre oldukça düşüktür. Bu durumda. 4. bu konuda yetiştirilecek teknik elemanın yetişmesine büyük katkıda bulunacak. Klima nedir?. Geliştirdiğimiz split klima arıza simülatörü ile teknik eleman yetiştiren mesleki teknik eğitim okullarında. Değişen teknolojiler. 9-12 EKİM 2008.tr/sss. split klimaların enerji sarfiyatını oldukça düşürmüş ve geliştirilen yeni gazlarla da oldukça düşük ortam sıcaklıklarında iç ortamları ısıtma imkanı sağlamıştır.I. Ayrıca bu simülatör. KAYNAKLAR [1] Alperen. Bu eğitim sonrasında teknik eleman arıza çözümlerinde fikir yürütme yeteneği kazanacak. SONUÇ Arızalı olan termik yenisi ile değiştirilir.com/dersnotları. 4. [2] Bulgurcu Hüseyin. yakın zamanda Anadolu’nun iç kısımlarında da yaygın şekilde kullanılacaktır. teknik elemanda sektörün ihtiyacı olan arıza takibindeki temel becerilerin kazanılması ihtiyacını büyük ölçüde giderecektir. Split klima Türkiye’de en fazla kullanılan klima türü olup özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde sadece yazın soğutma amaçlı değil.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. çözüm getirmesi için gerekli uygulamalı eğitim bu simülatör sayesinde verilebilir. klima servislerinde. [6] Fuji Electric Klima. Yayın no: 2. iklimlendirme eğitimi veren bölümlerde eğitim esnasında kullanılabilir. Split klima montaj ve klimacılık. [4] Airfel. [5] Arçelik.htm. mesleki ve teknik eğitimini tamamlamış teknik elemanların da kendilerini geliştirmelerinde büyük fayda sağlayacaktır. sistemin gösterge panosundan okunabilmekte ve cihazın bu arızalar karşısında nasıl davranacağı açıkça görülebilmektedir.

kumanda kartı ve algılayıcı kart split klimanın iç ünitesine yerleştirilmiş ve soket çıkışları ile sinyal alacakları ya da kumanda edilecekleri elemanlara bağlanmışlardır [2. Mehmet Bilgili. elektrik ve elektronik arızaları hem fazla. Güç kartı. Kompresör ve kondenser (yoğuşturucu). istenilen sıcaklık ve nemde tutabilmek için klimalara ihtiyaç duyulmaktadır. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir.edu. Bu kartlarda karşılaşılan basit ve giderilebilecek arızalarda komple kartın değiştirilmesi müşteriye gereksiz ek maliyet getirdiği gibi ülke ekonomisine de zarar vermektedir. buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışırlar. Bu klimaların mekanik arızaları azdır.tr ÖZET Yetişmiş ara eleman ihtiyacı ülkemizde sanayinin karşılaştığı en büyük sorunlardan biridir. mikroişlemci. 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu çalışmanın amacı. Adana *Çukurova Üniversitesi. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ Erdoğan Şimşek. Duvar tipi split klimalar. kumanda kartı.tr. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde.tr. mbilgili@cu. dört yollu vana ve akışkan kontrol cihazı (kılcal boru) dış ünitede. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ 89 . Çağın mesleklerinden biri olan iklimlendirme ve soğutma alanında da bu ihtiyaç kendini belirgin şekilde hissettirmektedir. İç ve dış ünite olmak üzere iki kısımdan meydana gelirler. Klimalardaki devre elemanlarının çalışması. 2. Makine Mühendisliği Bölümü. bsahin@cu. yazın soğutma kışın ise ısıtma yapılabilmektedir. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Elektronik kart. Beşir Şahin* ve Yusuf Polat Çukurova Üniversitesi. Adana esimsek@cu. yuspol@mynet. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. Duvar tipi split klimalar çok kolay bir şekilde monte edilirler. hem de bu arızaların tespit edilmesi ve giderilmesi zordur. İZMİR DUVAR TİPİ SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. GİRİŞ Oturulan ve çalışılan ortamları.I. Bu çalışmada ülkemizde yaygın şekilde kullanılan duvar tipi klimalarda son yıllarda sıkça karşılaşılan kart arızaları anlatılmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi. özellikle elektronik kart devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. Ancak. tamamen klima kartları üzerindeki elektronik elemanlarla kontrol edilmektedir. Isı pompası özelliği olan bu klimalarla.edu. Adana Meslek Yüksekokulu. SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. bir split klima üzerindeki kumanda ve güç kartında bulunan elektronik elemanların görevlerinin tanıtılması ve arızalarının nasıl tespit edilmesi gerektiğini ortaya çıkarmaktır.edu. teknik eleman. Nitelikli ara eleman yetiştirilmesi ile bu tür arızalara ekonomik çözümler bulunması yaygınlaşacaktır. evaporatör (buharlaştırıcı) ise iç ünitede bulunur.com. entegre.3].tr. Klima sistemleri çok çeşitli olmasına karşın ülkemizde en çok duvar tipi split klimalar kullanılmaktadır [1]. 9-12 EKİM 2008. İklimlendirme-Soğutma Programı.

Elektronik kart üzerinde yarı iletken malzemelerden üretilen entegre devre. transformatör. Split klima güç kartı [5] Buzzer Entegre Mikroişlemci a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 2. oksidasyon ve Türkiye'deki elektrik voltaj limitlerinin sabit olmamasından kaynaklanan nedenlerle arızalanmakta ve sistemin çalışmasını engellemektedirler. Klimalarda elektronik PCB (Baskı Devre Kartı) kartlar iç ve dış ünitenin haberleşmesini ve kumandayla verilen komut doğrultusunda çalışmasını sağlar. voltajı tolere edememekte ve kart arızaları ortaya çıkmaktadır [4].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. röle. Ayrıca PCB kartlar sistemin çalışma karakteristiğini de düzenleyen elektronik elemanlardır. 90 . Elektronik PCB kartlar bakımsızlık. mikroişlemci. Genelde düşük voltajdan fazla etkilenmemekte ancak çalışma voltajının aşırı yükselmesinde. kondansatör. diyot. sigorta vb. kumanda ve algılayıcı kartlarından oluşur. elemanlar bulunur [4]. transistör. Algılayıcılar vasıtasıyla ortamdan aldığı bilgileri ve kullanıcı tarafından gönderilen bilgileri değerlendirip sistemi yöneten ekipmandır. Güç. İZMİR Elektronik kart klima sisteminin beynini oluşturur. Triyak Transistör Kondansatör Entegre Direnç Sigorta Röle Varistör Trafo Diot a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 1.I. Güç ve kumanda kartına ait elemanların görevleri ve arızaları aşağıda anlatılmaktadır. Şekil 1’de bir split klima güç kartının önden ve arkadan görünüşü ve elamanları gösterilmiştir. Split klima kumanda kartı [5] Şekil 2’de split klimanın kumanda kartı gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008.

6. yanlış amperajda sigorta. elektrik sinyallerine dönüştürerek. Patlamış sigortaya tel sarılmamalı orijinali ile değiştirilmelidir [4. Sigorta Röle Şekil 5’de kumanda kartı üzerindeki yerleşimi gösterilen röle. İZMİR Mikroişlemci Yazılımla desteklenen mikroişlemci. içerisindeki metal tel eriyerek kopar ve cihazın elektrik akımı ile irtibatını keserek cihazı veya devreyi korur. Şekil 3’de mikroişlemcinin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir Şekil 3. Mikroişlemci arızalanınca tüm kartın değiştirilmesi gerekir. Sigorta bir elektrik devresinde. Devreyi besleyen tüm elektrik enerjisi kontaklar üzerinden geçer [4. kullanıcıdan aldığı komutları. devreyi aşırı akıma karşı korumak amacıyla konulmuş bir devre elemanıdır. arıza mikroişlemcide olabilir. aşırı akım. dört yollu vana. fan motoru.7]. mikroişlemcinin yapısı nedeniyle arızalanmasına neden olabilir.6. çok küçük miktarda. kontakları hareket ettirmek için gerekli manyetik alanı oluşturmaya yetecek. klima sistemindeki diğer ekipmanlara (kompresör. Şekil 3. üzerinden geçen akım.I. Güç elemanları. titreşim ve oksidasyon gibi nedenlerden kaynaklanabilir. Bir sigortanın patlaması (atması). Sigorta atması halinde. 91 .7]. Röle devreleri. güç ve kumanda elemanlarının bir arada bulunmasından oluşmaktadır. Elektronik kart sökülürken. AC veya DC akımla enerjilenebilir. Kontak uçlarının arızalarının tespitinde daha doğru sonuç alabilmek için rölenin elektronik karttan sökülmesi gerekir. devrenin üzerinden tasarlandığından daha fazla akım geçerse. Tüm devre kontrol edildikten sonra. Bobin ucu kart üzerinde kontrol edilebilir. 9-12 EKİM 2008. zayıf bir akımdır. çevre şartlarından dolayı sigortanın aşırı ısınması. Sigortalar Şekil 4’de sigortanın güç kartındaki yeri gösterilmiştir. kısa devre. Düşük akımlarla büyük güçlerin anahtarlanmasında kullanılır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. elektrik devresini veya devrelerini kontrol etmek üzere kullanılan. anahtarlama düzenine bağlı olarak manyetik bir bobin ve endüvi düzeninin ürettiği harekete göre. temas noktalarındaki zayıflık. devrenin diğer elemanlarında herhangi bir arıza yok ise ve aynı zamanda mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemesinde bir sorun gözlenmiyorsa. manyetik olarak kumanda eden anahtardır. Röle bobini.) belirli sıra ile sinyaller gönderir ve sistemin optimum çalışmasını sağlar. elektronik kart üzerindeki mikroişlemciye çıplak elle dokunulmamalıdır. Herhangi bir nedenle. Aksi takdirde insan üzerinde biriken durgun elektrik. nedeni tespit edilip yenisiyle değiştirilir. Kumanda elemanı rölenin bobini olup. direnç tespiti yapılarak veya röle enerji besleme uçlarına çalışma voltajı uygulanarak kontrol edilebilir. vb. rölenin elektrik enerjisini ileten ve bobin vasıtası ile açılıp kapanabilen kontaklarıdır. Mikroişlemci Sistemin çalışmasında tam anlamıyla bir düzensizlik var ise. mikroişlemcinin arızalı olma ihtimali yüksektir.

9-12 EKİM 2008. Şekil 6. Sargı izolesi deforme olmuş ise ya kısa devre ya da çok küçük bir direnç okunur. Faz hattından gelen şebeke voltajı 220 (AC) volt. Trafonun primer sargısına (giriş sargısı) uygulanan 220 (AC) voltluk şebeke voltajını gerekli voltaj değerine düşürür. Röle Rölelerde kontak uçlarında aşırı akımdan meme yapabilir ya da oksitlenme olabilir. Sargının arızalanması durumunda bu test yapıldığında eğer sargı kopuk ise açık devre gözükür. Bu durumda röle görev yapamaz. Varistörün görevi. Sağlam bir trafonun primer sargısına direnç testi yapıldığında. Trafo Voltaj düşürücü tip trafolarda primer sargısı ince kesitli ve sekonder sargısına oranla çok sarımlıdır.I. Yani gerilim miktarı ile ters orantılı olarak direnci değişen bir devre elemanıdır. kumanda devresini aşırı voltajdan ve bundan dolayı oluşabilecek arızalardan korumaktır. Sekonder sargıları ise daha kalın kesitli ve daha az sarımlıdır. gerilim düştüğünde direnci artar. Şekil 6’da trafonun güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Faz hattından gelen şebeke voltajı 250 (AC) voltun üzerine çıktığında varistör değerinin üzerinde bir değer olması nedeniyle. Şebeke cereyanı trafo ile voltajı düşürülüp doğrultma devresi ile doğru akıma dönüştürülür. ısı ayarlı havya kullanılmasına ve karta takılması işleminde soğuk lehim yapılmamasına dikkat edilmesi gerekir. Gerilimle ters orantılı değişen direnç olarak tanımlanır. 92 . Elektrik akımı kendine direnci düşük bir yol tercih etmesi sebebiyle transformotorun primer sargıları üzerine bir elektromanyetik alan oluşturur. trafo sargısı ile orantılı bir direnç okunması gerekir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. tanım gereği varistörün direnci transformotorun iç direncinden yüksek olacaktır. sekonder sargıda ise elektronik kart için düşük gerilim oluşacak ve böylece elektronik kart çalışacaktır. akım direnci düşük varistör üzerinden geçecek. Primer sargı kart üzerinde ölçülebilir. Bu durumda varistör açık devre gibi davranır. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. varistörün sınır değeri 250 (AC) volt olsun. Arızalı röle yenisi ile değiştirilir. Sisteme giren şebeke voltajı varistörün sınır değerinin altında olması nedeniyle. Fakat sekonder sargının ölçülebilmesi için trafoyu karttan sökmek gerekir. nötr hattından devresini tamamlayıp elektronik kartın yüksek voltaja maruz kalmasını önlemiş olacaktır. transistör ve dirençten oluşur. kondansatör. Arızalı varistör yenisi ile değiştirilir. Bu durumda varistörün direnci çok küçüleceğinden kısa devre gibi davranıp kendini patlatarak imha edecektir. Varistör Şekil 7’de varistörün güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Gerilim yükseldiğinde direnci düşer. Arızalı varistörün şekil değiştirdiği göz kontrolü ile tespit edilebilir. trafo sargılarının aşırı ısınması ve buna bağlı olarak sargının yanması veya izolasyonunun deforme olması sonucu kısa devre olup görev yapamayabilir. Rölenin karttan sökülmesi sırasında. Trafo (Transformatör) Elektronik kart devreleri doğru akım (DC) voltaj ile çalışır. Doğrultma devreleri genellikle diot. İZMİR Şekil 5. Elektronik kartta oluşabilecek bir kısa devre durumunda.

ölçü aletinin içindeki pil voltajı ile. Kondansatörler. (-) kutbu da (-) ucuna bağlanmalıdır.6. Ayrıca akım depolama kabiliyetinin kontrolü ampermetre ile yapılmalıdır. Şekil 9. Entegrenin. kullanılan dielektrik maddesine göre adlandırılırlar [4.I. Gözle muayenede. Muayeneden önce kondansatörün. Karttan sökülerek kontrol edilmesi gerekir. kumanda çıkış bacakları ölçülerek arızalı olup olmadığı konusunda bilgi sahibi olunabilir. Varistör Kondansatör Şekil 8’de güç kartındaki yerleşimi gösterilen kondansatör. Şekil 8. prensip olarak. devrenin diğer elemanlarına da zarar verme ihtimali yüksek olduğu için tüm kartın değiştirilmesi uygundur. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. Entegreler çeşitli teknikler kullanılarak üretilirler. Yapılan işlem esasta. İZMİR Şekil 7. Bu bakımdan DC devreye bağlanırken. Kondansatör ve kontrolü Kondansatörlerin güvenirlilik muayenesi avometrenin Ω kademesinde yapılır. (+) kutbu devrenin (+) ucuna. kondansatörün sızdırmazlığı kontrol edilir. Arızalanması halinde. üzerindeki (+) veya (-) işarete dikkat edilerek. Entegre 93 . güç çıkış. Kontrol için karttan sökülmesi gereklidir. gerektiğinde bu enerjiyi geri verebilen devre elemanıdır. Dielektriğin özelliği akım geçirmemesine karşın enerji depolayabilmesidir. Şekil 9’da bir entegre devresi gösterilmiştir. Kondansatör. genelde kondansatör arızalıdır. dielektrik denen bir madde ile yalıtılmış. güç giriş. Enerji depolayabilme özelliği kapasite sözcüğü ile ifade edilir. küçük hacme sığdırılmış karışık kumanda devrelerinden oluşmuş. boş olduğundan emin olunmalıdır. voltaj uygulandığında enerji depolayabilen. Kondansatörler kullanım alanlarına göre AC ve DC olarak ikiye ayrılır. Kart üzerinde kontrol edilemez.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Karttan sökülürken aşırı ısıya maruz kalmamalıdır. Yani 8–10 transistörle yapılabilecek olan karışık kumanda ve filtrasyon işlemlerini tek bir entegre ile yapılabilir. tümleşik bir devredir. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. kumanda giriş. paralel iki metalik plakadan oluşur. Entegreler Entegreler.7]. 9-12 EKİM 2008.

bir AVO metrenin Ω kademesinde. Şekil 12’de transistörün güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Muayene için ölçüm esnasında elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. esasta avometrenin içindeki pil voltajından yararlanarak doğru polarmada iletimi. İZMİR Diyot Akımı bir yönde ileten.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Diyot ve kontrolü Triyak Kontrollü olarak. Muayene avometrenin Ω kademesinde yapılır. Triyak ve kontrolü Transistör Kontrollü olarak. Bir diyotun iletime geçebilmesi için. kritik eşik voltaj değerinin aşılması gerekir. Triyakın iletime geçmesi için. doğru polarmada düşük bir direnç. 94 . P ve N tipi iki yarı iletken maddenin birleşiminden oluşmuştur. Bir transistorun güvenirlilik muayenesini yapmadan önce onun NPN veya PNP olduğunun belirlenmesi gereklidir. ters polarmada ise çok yüksek bir direnç gözleneceği bilinmektedir. İletim yönüne göre. akımı tek yönde ileten devre elemanıdır. Şekil 11. 9-12 EKİM 2008. Şekil 11’de triyakın güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. PNP ve NPN olarak tanımlanır [4. Triyakı tetiklemek için. diğer yönde durduran devre elemanıdır. akımı iki yönde iletebilen devre elemanıdır. içindeki pil voltajından yararlanarak transistor emiter.I. ters polarmada kesimi sağlayıp sağlayamadığının belirlenmesidir. birbirine zıt iki ayrı polarma sağlanır. Şekil 10’da diyotun güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Gerek cinsinin belirlenmesinde. Diyotun muayenesi. doğru veya ters polarma uygulama. yapısı gereği eklem bölgesinde oluşan eşik voltajının elektriksel olarak aşılması gerekir. Cinsine göre iki sembolü vardır.7]. gerekse muayenesinde esas. base ve kolektör uçlarına. Arızalanması durumunda yenisi ile değiştirilir. diak veya transistör kullanılır. Şekil 10.6.

sürekli doğru polarmada (enerji iletiminde) kalır.6. Sabit dirençlerde. Transistörün cinsine göre cetveldeki Ω değeri tespit edilirse. 95 . base (+) olmak üzere. her bir transistör için ayrı ayrı voltaj kaynağı yerine. Elektrik enerjisini. emiter ve base uçlarına ölçüm yapmak yeterlidir. Arızası halinde yenisi ile değiştirilir. Düşük bir direnç değeri tespit edilirse transistör PNP’dir (doğru polarma). Emiter (+). yüksek bir direnç değeri elde edilirse transistör NPN’dir (ters polarma). bir kez de base olmak üzere. Direnci ölçerken direncin karttan sökülmesi uygundur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Genellikle elektronik devrelerin akım sınırlaması için kullanılır [4. pratik olarak elektrik akımının geçişine zorluk gösteren devre elemanıdır. ∞. Buzzer (Sinyal Verici) İkaz sinyalini veren elemandır.I. Uygulamada. Dirençlerin güvenirliği.7]. Transistör ve kontrolü Transistör cinsinin tespiti için. Amaca bağlı olarak transistörün iletimde kalması gerektiği sürece emiter (–) base. base (–) olmak üzere ölçüm yapıldığında. Ölçümlerin herhangi birinde off elde edilirse kısa devre. aynı zamanda hareketli mekanizmanın ayar yapıp yapamadığı kontrol edilmelidir. titreşerek sese dönüştürür. İZMİR Şekil 12. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. direnç değerinin ölçümü suretiyle belirlenir. ölçümün iki ucundan yapılması yeterlidir. Arızalandığında yenisi ile değiştirilir. bir avometre (multimetre) ile. 9-12 EKİM 2008. Direnç ve kontrolü Şekil 13’de güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilen direnç. Şekil 14’de buzzerin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. sağlam olduğu sonucuna varılır. Analog avometre ile ölçüm yapılacaksa ölçüm yapılmadan önce skalanın sıfır ayarının yapılması doğru bir ölçüm için gereklidir. Ölçüm için elektronik karttan sökülmesi gereklidir. Ω ise açık devreyi gösterir. Transistör muayenesinde. sistemin ana güç kaynağından uygun değerdeki dirençler yoluyla elde edilen voltajlar kullanılır. base (–) emiter ve base (–) kolektör dirençleri ölçülerek yapılır. Ayarlanabilir dirençler de ise üç uçtan da ölçüm yapılmalı. Direnç Şekil 13. bir kez base (–) emiter ve base (–) kolektör.

[11] Arçelik.megep. Ankara. Sonuç olarak kart arızalarında parça değişimi yapmak her yönüyle daha uygundur. Elektronik devre elemanları. [10] Şimşek Erdoğan. Bir klima kartının komple değişimini gerektiren birkaç arıza bulunmasına karşın. transistor. 2005. 2006. Isıtma & soğutma sistemleri.mobi/tr/Kategori:Elektronik_devre_elemanlar%C4%B1. Orijinal klima kartlarının bulunamaması. Buzzer 4. 9-12 EKİM 2008. varistör. akıllı kart denilen kartların piyasaya girmesine yol açmış fakat bunlardan da gerekli verim alınamamıştır.meb.tr/sss. http://wapedia.C. T. röle. http://deneysan. Klima servisleri kart arızalarında. trafo. buzzer. İstanbul.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. birçok arıza basit bir avometre ile gerekli ölçümler yapılarak havya ve lehimle parça değiştirilerek giderilebilir. İklimlendirme sistemleri. direnç. Ülkemizde yetişen teknik elemanların mesleki deneyimleri. Çok basit ve oldukça düşük maliyetle giderilebilecek arızalarda dahi kartın komple değiştirilmesi hem tüketiciye hem de ülke ekonomisine ek bir yük getirmektedir.htm. SONUÇ Son yıllarda klima üreticilerinin maliyetin ucuz ve kalitesiz olduğu yerlere yönelmesi ve üretimde maliyeti düşürmek için malzeme kalitesinden ödün vermesi klimalarda oluşabilecek arızaları oldukça artırmıştır.I. http://www. Temel elektrik ve elektronik 2. Klima kartlarının genellikle yurtdışından ithal edilmesinin ekonomiye ek bir yük getirmesi kaçınılmazdır. [7] Megep. İSKAV. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. Klima nedir?. 96 . Split klimalarda elektronik kart arızaları. E-yayınlarımız. İZMİR Şekil 14. Ülkenin bu konuda yetişmiş teknik eleman ihtiyacı bu şekilde karşılanabilir. Bu konuda yetişmiş teknik eleman. Mikroişlemci ve entegre arızalarında genellikle kartı değiştirmek uygundur.gov.tr. http://www. 4. [8] Bulgurcu Hüseyin. [9] Airfel. Split klima montaj ve klimacılık. Kondansatör. KAYNAKLAR [7] Alperen. Yıldız Teknik Üniversitesi. obtukupler gibi eleman arızaları az bir işçilik ve oldukça ucuz bir maliyetle giderilebilir. tiryak. Mesleki eğitim ve öğretim sisteminin güçlendirilmesi projesi. [12] Wapedia. 9000 Btu/h’lık duvar tipi split klima elektronik kartları. genellikle kartı komple değiştirerek sorunun giderilmesi yoluna gitmektedir.com/dersnotları.htm. Milli Eğitim Bakanlığı.com.alperen. Yayın No: AC01-06. iklimlendirme-soğutma eğitimi veren mesleki eğitim okullarında pratik ve teorik eğitimle yetiştirilebilir. oluşabilecek mekanik arızaları gidermek için yeterli gelirken elektronik kart arızalarında oluşabilecek arızaları gidermek için yetersiz kalmaktadır. diyot.

Akyazı MYO İKS Programı.000 split ve 50.erdogan@airfel. Sakarya Üniversitesi. bireysel klima.000 civarına ulaşmıştır. Müh. fin (kondanser kanadı) geometrisi.Ş . Dr. Anahtar Kelimeler: Fin aralığı. psikometrik test odası . Pazarın büyüme hızının bu trendi takip edeceği ön görülmektedir.000 bireysel klima rakamına ulaşılmıştır. zamana bağlı kirlenebilirlik ve özellikle heat pump sistemlerde kondenser üzerindeki yoğuşma sistem performansını etkileyen ana parametreler içerisinde yer alır. Mak. Bu konuda ülkemizde test sistemleri konusunda yeterli yatırım ve tesis bulunmamaktadır. farklı bir yazı tipi kullanmayınız. 150 kelimeyi geçmeyecek şekilde çalışmanızın anahtar kelimelerini ve sonucunu içerecek kısa bir özet ile başlamalıdır. Bu paragraf için yazı tipi Times New Roman ve karakter boyutu 10 punto. Avrupa. sol ve sağ satır başı boşlukları 1..doc ) Tam metinler. Müh.. 1998 yılında 160.tr. kapasite tayini.tr ÖZET İklimlendirme sistemlerinin ana bileşenlerinden olan kondenserlerin sistem performansına etkisi azımsanmayacak kadar büyüktür. Airfel A.. Split klimaların %90’ı ithal edilmektedir.edu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İstanbul * Yük. performans tayini 1. kalorimetre. Mak.. Bu aşamada. Ancak bu pazardaki büyüme 70 milyonluk ülkemiz için henüz başlangıç aşamasındadır.. 9-12 EKİM 2008.Müh. Özetinizi kaydederken dosya ismi olarak verdiğiniz ismin soyadınız olması bizlere yardımcı olacaktır (ad-soyad-bilim alan kodu-poster (veya bildiri). entalpi tip kalorimetre. Türk Cumhuriyetleri.I.Gör.tr. Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere 2003 yılında bu pazarda sırf split klima sayısı 600. Kondenser üzerinden geçebilen hava debisi.com. Bu çalışmada aynı duvar tipi split klima cihazının iç ünitesi sabit bırakılarak dış ünitesine farklıfin aralıklarında kondenserler monte edilip değişik dış ortam şartları simule edilerek performansı ölçülmüştür. dir. kisa@sakarya. ve Kadir İSA** Prof. Marmara Üniversitesi. test.5 cm. split klima. İZMİR FARKLI FİN ARALIKLARINA SAHİP KONDENSERLİ SPLİT KLİMALARIN PERFORMANS TESTLERİ İsmail EKMEKÇİ . hem ithal edilen. Tanımlanan yazı tipi sadece Times New Roman’dır. Sakarya iekmekci@marmara. fin yüksekliği . GİRİŞ Türkiye’de bireysel klimaların kullanımı bilhassa son yıllarda büyük bir artış göstermektedir. Fak. Yeni kurulacak tesislerle Türkiye’deki split klima üretiminin. Böl. .000 pencere tipi olmak üzere toplam 210. ütfen tam-metinlerinizi yollarken bu dosyanın bir kopyasını kullanınız. e. Orta Doğu ve Kuzey Afrika pazarlarını da her yıl artan oranda besleyebileceği öngörülmektedir. 1990 lı yıllarda yıllık %20-25’ lik bir artışla.edu. hem de yurt dışına ihraç edilecek klimaların kapasitelerinin standartlara uygun olarak gerçekçi bir yöntemle test edilerek belirlenmesi büyük önem kazanmaktadır. Sakarya ** Öğr. yurt-içi. Ender ERDOĞAN * . Aşağıda split klima sistemleri için yıllara göre yıllık satış istatistikleri sunulmuştur : 97 .

2.317 İTHALAT 120.687 390.932 225. 2.610 378. Bundan dolayı 1.Metoda göre biraz daha hassas (±%4) ölçüm yapılabilmekte. Bu amaçla kullanılan iki temel metod bulunmaktadır : 1. Gerçek meteorolojik değerler ise daha geniş bir alanda değişebilmektedir. ünitenin giriş ve çıkış havasının yaş ve kuru termometre sıcaklıkları vasıtası ile bulunur. fakat yatırım maliyeti hemen hemen yarı yarıya düşmektedir.445 İHRACAT 538 8. Bireysel klima cihazlarının soğutma ve kış için de ısıtma kapasiteleri dış hava şartlarına bağlı olarak değiştiğinden herhangi bir klima cihazının kapasitesinin kullanılacağı bölge hava şartları için standartlara uygun test edilerek verilmesi gerekir.360 İMALAT 21.I. 9-12 EKİM 2008.527 99. 2. Metoda göre yani hava-entalpisi metoduna göre ölçüm yapılabilen psikometrik tip test sistemi daha çok kullanılmaktadır.175 230.486 211.604 İÇ ŞATIŞ 140. Yapılmış olan test odası çalışmalarında ASHRAE 37 ve ARI 210/240 . 98 . kapasite test edilen cihazın (UUT) giriş ve çıkış hava entalpilerinin ve hava debilerinin sabit test ortamı şartlarında (kuru ve yaş termometre sıcaklıkları) tespit edilmesi esastır.847 53.) Türkiye’deki illerin yaz mevsimi dış kuru termometre dizayn sıcaklıkları 30 – 43 ºC ve bağıl nemleri de %20 – 73 aralığında değişmektedir.2 standartları göz önünde bulundurulmuş.056 128. HAVA ENTALPİSİ VEYA PSİKOMETRİK TİP TEST METODU Bu metotda. İZMİR Tablo. Bahsi geçen hava entalpileri standart psikometrik diyagram yardımı ile.488 105.658 İÇ ŞATIŞ 139. metoda göre ölçüm hassasiyeti ±%6 olmakta..604 53. ölçüm metodu daha çok oda tip klima cihazları için kullanılmakta olup 1.488 103. JIS C 9612 . 1.872 68.) İMALAT 21.640 128.142 100.191 İHRACAT 538 8. fakat yatırım maliyeti çok pahalı olmaktadır. Test sırasında ölçülen hava debisi AMCA 21085/ ASHRAE 41. JIS B 8615 .653 206. ISO DIS 5151.795 377.057 233. Bu test sadece iç ünite veya dış ünite yada iki üniteye birden uygulanabilir.2-1987 nozullarda basınç düşümü standartlarına dayanılarak tespit edilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ya da Psikometrik Tip Test sistemi .501 204. Metod: Hava-Entalpisi Metodu. Metod: Dengelenmiş Dış Oda Tipi Kalori Ölçüm Metodu.970 214. cihazların SEER ve HSPF değerleri de belirlenmeye çalışılmıştır.872 68.143 İTHALAT 122.853 2000 2001 2002 2003 2000 2001 2002 2003 SPLİT KLİMA (Dış Ünite) (2002'den önce VRF dış üniteler ve Kanallı Splitler de bu kalem içerisindeydi.315 224.282 392.1 : Split Klima İstatistik Değerleri SPLİT KLİMA (İç Ünite) (2002'den önce VRF iç üniteler de bu kalem içerisindeydi. Test edilen cihazların belli bir süre kapasiteleri izlenir ve ölçüm sonuçları sabit bir değere ulaşınca test değerleri kaydedilmeye başlanılır.

1 : Entalpi Tipi Test Odası Şematik Gösterimi 2. İZMİR 2. Bu odaların sıcaklık ve nem değerleri hassas kuru ve yaş termometre sıcaklık algılayıcılarıtarafından sürekli cok kısa aralıklarda kontrol edilerek sabit tutulmaktadır.5 m/s yi geçmemektedir.1 Test Laboratuarının Tarifi 2. Test odalarında hassas kontrolü sağlamak için soğutma gruplarını destekleyen oda içi ısıtıcıbataryalar bulunmakta böylece ortam şartları sağlanırken istenilen oda sıcaklıkların sağlanmasındaki tepki süresi düşürülmektedir. Şekil.1.5 hp. Test odası soğutma gruplarının kompresörleri ile nemlendirici ünitelerin buharlaştırıcıları ek ısı yükleri oluşturacağından oda dışarısında bulunmaktadırlar.1 Test Odaları Şekil 1 de görüldüğü gibi testler iç ünite tarafı ve dış ünite tarafı olarak iki ayrı odada yapılmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 99 .%85 Dış ünite test odası sıcaklık değerleri : -10°C – 52 °C Dış ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .I. Test Odası Ölçüm Aralıkları : İç ünite test odası sıcaklık değerleri : 10°C – 50 °C İç ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .%90 Max. Oda duvarları sağlıklı test sonuçları elde edilebilmesi için ısı ve nem geçişini minimize edecek şekilde dizayn edilmiştir. Oda içerisindeki hava sürekli şartlandırıcıüzerinde geçirilmekte ve şartlandırılmış hava oda tavanından tekrak homojen olarak oda atmosferini katılmaktadır. Ölçülebilir cihaz kapasitesi : 7. Böylece hem oda içi sıcaklık farklarıoluşmamakta hem de oda içi hava hızı değeri 2. 9-12 EKİM 2008.2.

sadece dış ünite üzerindeki mevcut kondenser demonte edilip yerine test sırası gelen kondenser monte edilmiştir. Tüm testlerde düzenek sabit bırakılmış.3 Test Odası Ölçüm Programı Şekil. 9-12 EKİM 2008. Test Cihazı ve Ölçüm Şartları 3. Şekil 4 de test cihazı görülmektedir.I.2 Test Şartları Her kondanser tipi ile standart ısıtma. Bahsi geçen il şartları birbirinden çor faklı değerler göstermediği için illerin meteoroloji kayıtlarında geçen en ekstrem yaz koşullarında test edilmiştir. gerekli bütün işlemler Şekil. 3.3’ de bulunan uygulama ekranı vasıtası ile yapılmakta ve sonuçlar da bu ekrandan izlenebilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1. Test Cihazı Testlerde kullanılan cihaz 12000 Btu beyan değeri bulunan. 100 . İZMİR 2.2’ de gösterilmiştir.2: Test Odası Fotoğrafı 3. İstanbul.2’de resmi verilen test odasına cihazların montajı yapıldıktan sonra. Şekil. Bu şartlara ait kuru ve yaş termometre sıcaklıkları Tablo. Test hazırlıkları tamamlandıktan sonra test bu program tarafından otomatik olarak yapılmakta ve raporlanmaktadır. Antalya ve Erzurum şartlarında test yapılmıştır. heat pump özellikli duvar tipi split klimadır. standart soğutma.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.3: Test Odası Uygulama Programı Görünümü Şekil.4 : Test Edilen Split Klima Cihazı Tablo.2 : Test Ünitesi Şartlandırma Değerleri 101 . İZMİR Şekil.

9-12 EKİM 2008. Tablo. Test edilen cihazın kondenser tiplerine göre verimliliği elde edilen soğutma yükünün harcanılan elektrik enerjisine oranından hesaplanılmaktadır. bu değerler de tablo 7 ve tablo 8 de gösterilmiştir. DB Standart Soğutma Standart Isıtma İstanbul Şartı Erzurum Şartı Antalya Şartı 27 20 27 27 27 İç Üni.5 ise standart ısıtma şartlarına göre ölçülen Watt cinsinden cihaz kapasitelerini göstermektedir.5 : Standart Şartlara göre Isıtma için Test Sonuçları 102 . WB 24 6 24 19 26 4.3 : Standart Şartlar ve İstanbul Şartları için Test Sonuçları Tablo. İç ünite test düzeneği hava debilerinin her koşul için sabit kalması istenmesine rağmen bu değerler testten teste ufak farklılıklar gösterebilmektedir. Tablo. Bu veriler tablo 9 ve tablo 10 de belirtilmiştir.6’da ise bu değerler toplu olarak gösterilmektedir. Test Sonuçları Tablo. Tablo. İZMİR İç Üni. WB 19 15 19 19 19 Dış Üni. DB 35 7 33 30 40 Dış Üni.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4 : Erzurum ve Antalya Şartları için Test Sonuçları Tablo.I. Tablo.4’de ise Erzurum ve Antalya şehirlerinin Yaz mevsimi projelendirme dış hava şartılarına göre yapılan soğutma test sonuçları gösterilmektedir.3’ de standart soğutma test değerleri ile İstanbul Yaz Projelendirme değerlerine göre soğutma test değerleri gösterilmektedir.

8mm 1.6mm 1.5 : Test Cihazı İç Ünite Hava Debisi Değerleri 103 .6 : Toplu Olarak Test Ölçüm Sonuçları Standart Soğutma 1.5mm 2717 2808 2737 İstanbul Şartı 2772 2868 2808 Erzurum Şartı 2856 2910 2981 Antalya Şartı 2550 2590 2623 Standart Isıtma 3033 2969 3204 Şekil.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Tablo.

W. Klima ve Havalandırma Cilt1. Ş. 1990 [4] TS / EN 14511 [5] Ravindra. 1992 [2] Carrier-Alarko.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.23-33 [7] Japan Industrial Standards Committee. O.7 : Test Edilen Cihazın Toplu Olarak COP Sonuçları 5. Rep...SONUÇ Entalpi tipi test odsında farklı fin aralıklarına sahip split klima cihazlarının farklı dış hava şartlarına göre testleri yapılmış ve bu değerler mukayese edilmiştir. Çev.E.F. Hill.No. Tüm test sonuçları incelendiği taktirde 1. Energy test procedures for appliances. İklimlendirme Esasları. 1998 [6] Meier. pp. KAYNAKLAR [1] Stoecker. Testing methods for unitary air conditioners. Ayrıca üretim şartları açısından da. Carrier hava Koşullandırma Sistem tasarımı.. JIS B 86151984..F. 2007 [3] Tamer. 9-12 EKİM 2008. kondenser üretiminde patlatmalı fin kanadına sahip ünitelerde kirlenme faktörü göz önüne alıdığında bu fin aralığının altına düşmenin üretim açısından da uygun olmıyacağı görülmemektedir.K. İTÜ Makine Fakültesi..I. A. D. Tokyo. Energy and Buildings. 1984 104 . 1997. J...5 mm fin aralığına sahip kondenserli cihazın genel olarak diğer cihazlara göre daha iyi performans sergilemiş olduğu görülmektedir.6 : Test Edilen Cihazın COP Değerleri Tablo.: Genceli. Capacity and Performance Testing of Packaged Air Conditioners. 6.Meteksan A.Ş. Bunun sebebi olarak da kondenser yüzey alanı ile kondenser hava debisi oranının en yüksek olduğu şartların bu tip cihaz üzerinde sağlandığı düşünülmektedir.. İZMİR Şekil.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM V KONTROL TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu Mr. 9-12 EKİM 2008. Güray ŞENOL 105 . Maurizio ZAGO – N.I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

İKS SEKTÖRÜNDE F-GAZ İLE OTİM YÖNETMELİKLERİ ÇERÇEVESİNDE YETERLİLİK VE SERTİFİKASYON GEREKLİLİKLERİ
Kadir İSA*, İsmail EKMEKÇİ** * Öğr.Gör., Sakarya Üniversitesi, Akyazı MYO İKS Programı, Sakarya - kisa@sakarya.edu.tr ** Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Müh.Fak., Makina Müh. Bölümü, İstanbul – iekmekci@marmara.edu.tr

ÖZET F-Gaz yönetmeliği (EC 842/2006), soğutma, iklimlendirme ısı pompası sistemlerinin montaj, bakım ve tamiri konusunda faaliyet gösteren teknik elemanlar ve servis şirketlerinin, yönetmelikte belirtilen minimum yeterlilikler kapsamında eğitim ve sertifikasyonu konusundaki çerçeveyi belirlemektedir. Yönetmelik 17 Mayıs 2006 tarihinde yayınlanmış ve bir yıllık geçiş ve hazırlanma döneminden sonra, 4 Temmuz 2007’de uygulamaya geçmiştir. Bu yönetmelik, ülkemizde bu kapsamda atılan ve atılması muhtemel adımlara rehber teşkil edecek olması açısından da önem arz etmektedir. Keza, 23 Mayıs 2006 tarih ve 26176 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Ozon Tabakasını İncelten Malzemelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM)”in 5.bölümünün 15.maddesi de son kullanıcıların yeterlilik esaslarına işaret etmekte ve bu niteliklere sahip olmayan son kullanıcılar soğutkanların satışını yasaklamaktadır. Bu çalışmada, F-Gaz ve OTİM yönetmeliklerinin ana hatları ile yeterlilik ve sertifikasyon koşullarına ve ülkemizde soğutma/iklimlendirme servis sektöründe çalışanlar için orta vadede ortaya çıkacak yeni eğitim/sertifikasyon gereksinimlerine dikkat çekilmiştir. Anahtar Kelimeler: F-Gaz, sertifikasyon, yeterlilik, soğutkan, ozon. 1. GİRİŞ F-Gaz terimiyle, hidroflorokarbonlar (HFC), perflorokarbonlar (PFC) ve sülfürhegzaflor (SF6) kastedilmekte olup, bu maddeler endüstriyel soğutma uygulamaları, iklimlendirme sistemleri, izolasyon ürünleri, yangın söndürücüler gibi değişik uygulamalarda yaygın olarak kullanılmaktadırlar. F-Gazlar 1990’larda CFC ve HCFC’lerin yerini alan, ozon tabakasına zararlı olmayan, düşük toksik değerlere sahip ve çoğu yanıcı olmayan maddeleri içermektedir. Bununla beraber, küresel ısınma potansiyelleri (GWP) bağıl olarak yüksektir. 2. F-GAZ YÖNETMELİĞİ Avrupa komisyonu, Avrupa Parlamentosu, AB üyesi ülkeler, ilgili endüstriler ve sivil toplum kuruluşları ile üç yıl yoğun olarak süren müzakerelerden sonra, yönetmelik (EC 842/2006) taslağı 2006 yılının ilk yarısında sonuçlandırılmıştır. 2.1. Yönetmeliğin Amacı Yönetmeliğin amacı, Kyoto Protokolü kapsamındaki sera gazlarının (HCFC, PFC, PF6) emisyonunu azaltmaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için yürülüğe girecek alt başlıklar şöyledir: a. b. F-Gazların azaltılması, geri kazanımı, kullanımı ve imhası Etiketleme ve bu gazları içeren ekipmanın uygun tarzda devre dışı bırakılması

106

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

c. d. e.

Bu gazlarla ilgili raporlama sisteminin geliştirilmesi Bazı ürünlerin pazara arz edilmesi ile ilgili kısıtlamalar Bu sektörde faaliyet gösteren teknik elemanlar ve şirketlerin eğitim ve sertifikasyonu

Yönetmelik 4 Temmuz 2006 tarihinde yayınlanmış, bununla beraber birçok uygulamalarının 4 Temmuz 2007 tarihinde uyglamaya sokulması planlanmıştır. Avusturya ve Danimarka’da sera gazlarının yasaklanmasına ilişkin hali hazırda daha sıkı bir yönetmelik yürürlükte olduğundan, 31 Aralık 2012’ye kadar söz konusu ülkelerdeki yönetmeliklerin geçerli kalmasına izin verilmiştir. 2.1.1. Sera Gazlarının Azaltılması Bir soğutma, iklimlendirme ya da ısı pompası ekipmanına sahip tesisin işletmeni (operatörü), gaz kaçaklarını önlemek üzere gerekli tedbirleri almak ve mevcut kaçakları en kısa zamanda tamir etmekle mükellef kılınmıştır. Aynı zamanda, 3 kg’dan fazla F-gaz içeren sabit uygulamalarda kullanılan gazın kaydının düzenli olarak tutulması zorunludur. a. b. c. 3 kg ve daha fazla sera gazına sahip cihazlar, yılda en az bir kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 6 kg’den az sera gazına sahip hermetik sistemler bu kapsam dışında tutulmuşlardır. 30 kg ve daha fazla sera gazına sahip tesisler yılda en az iki kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 300 kg ve üstü sera gazı içeren tesislere ise yılda en az dört kez kaçak kontrolü yapılacaktır. Bu tesislerde aynı zamanda kaçak dedektörleri monte etme zorunlu olacak ve dedektörler yılda en az bir kere kontrol edilecektir.

Kaçaklar onarıldıktan sonra bir ay içinde tekrar kontrole tabi olacaklardır. Servis esnasında kullanılan soğutkanların kaydı tutulacaktır. 2.1.2. Geri Toplama 4 Temmuz 2007 itibarıyla tesisin işletmeni, F-Gazların sertifikalı eleman tarafından geri toplanabilmesi için gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır. Yönetmeliğin ilgili maddesi gereği, florlu sera gazlarının yeniden doldurulmayan tüplerde pazara arz edilmesi 4 Temmuz 2007 itibarıyla yasaklanmıştır. 2.1.3. Etiketleme 4 Temmuz 2007’den itibaren pazara arz edilen her cihazın üzerinde F-gazın kimyasal adı ve miktarı yazılmak zorundadır. GWP gibi bazı bilgiler, cihaz ile birlikte sağlanacak işletme el kitabında yer alacaktır. 2.1.4. Servis Personeli İçin Minimum Yeterlilik Şartları Yönetmeliğin 5. maddesine göre, ilgili sektör temsilcileriyle yapılacak görüşmeler sonucunda, söz konusu cihazlarla çalışacak olan personelin minimum yeterlilik koşulları belirlenerek, kişiler ve daha sonraki adımda da şirketlerin sertifikasyonu konusunda her üye ülke tarafından çalışmalar başlatılacaktır. 4 Temmuz 2008 itibarıyla, üye ülkelerin benimsediği yeterlilik ve sertifikasyon sistemi yürürlüğe girecektir. Üye ülkeler kurdukları sertifikasyon sistemi hakkında AB Komisyonu’nu haberdar edeceklerdir. Sonuç olarak, her ülke tarafından verilen sertifikalar karşılıklı olarak tanınacaktır. 4 Temmuz 2009 itibarıyla da, yalnızca bünyelerinde sertifikalı eleman bulunduran servis şirketlerinin söz konusu soğutkanları kullanmasına müsade edilecektir.

107

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

2.1.5. Raporlama Üretici, ithalatçı ve ihracatçıların söz konusu gazlara ilişkin rapor düzenleme gerekliliği ortaya çıkmıştır. 31 Mart 2008’den itibaren her yıl, 1000 ton/yıl ve üzeri işlem kapasitesine sahip yukarıda bahsedilen ilgililer AB Komisyonu’na rapor göndermek zorundadırlar. 3. OTİM YÖNETMELİĞİ Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 23.05.2006 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM), ülkemizin taraf olduğu Montreal Protokolü ve değişiklikleri ile kontrol altına alınan maddelerin kullanılmasına ve bazılarının tüketiminin bir takvim çerçevesinde azaltılarak kullanımdan kaldırılmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektir (Madde 1). Montreal Protokolü ve değişiklikleri uyarınca üretimi, tüketimi ve ticareti kontrol altına alınan bu maddelerden; Triklorflormetan (CFC-11), Diklordiflormetan (CFC-12), Triklortrifloretan (CFC-113), Diklortetrafloretan (CFC-114), Klorpentafloretan (CFC-115) servis amaçlı ithalatı 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren tamamen yasaktır. Bakanlık, sadece insan sağlığının söz konusu olduğu durumlarda yukarıda belirtilen maddeler için izin süresini uzatabilir. Bu Yönetmelik, kontrol altına alınan maddelerin dış ticaretini, kullanımını, bu maddelerin ve bu maddeleri içeren ürünlerin piyasaya sunulmasını, 2006 yılı ve sonrası ithalat ve kullanımları ile kamuoyunun bilgilendirilmesini kapsamaktadır (Madde 2). 3.1. Son Kullanıcıların Yeterlilik Esasları OTİM Yönetmeliği’nin 15. Madde’sinde ise son kullanıcının yeterlilik esasları şöyle tanımlanmaktadır. Son kullanıcı; a. Eğitim programında soğutma ve iklimlendirme konularında ders programı bulunan üniversite ve yüksek okul mezunları olması veya, b. 3308 sayılı mesleki eğitim kanunu kapsamında program içeriğinde soğutma ve iklimlendirme konuları bulunan programı (kalfalık, ustalık ve diploma) bitirmeleri veya c. Milli Eğitim Bakanlığı onaylı süresi en az 25 saatlik kurs programını başarı ile bitirmeleri gerekmektedir. Bunlar dışındaki belgelerin değerlendirilmesi Milli Eğitim Bakanlığı’nca denklik yolu ile yapılır. Soğutma ve iklimlendirme alanında eğitim veren üniversite, yüksekokul, endüstri meslek lisesi ve teknik liselerin müfredat programında geri dönüşüm programına yer vermek zorundadırlar. Süreklilik göstermeyen alanlarda (Bakanlıkça karar verilir), güvenlik amaçlı ihtiyaçların karşılanmasında, üretim ve servis amaçlı olmayan alanlarda, kullanılan gazın miktarının eğitim gerektirmeyecek derecede az olması durumlarında yukarıda belirtilen yeterlilik aranmaz. 4. SERTİFİKASYON GEREKLİLİĞİ Soğutma ve iklimlendirme sektöründe kullanılan soğutkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeniyle yasaklanmalarının soruna uzun vadede olumlu bir katkı sağlayamayacağı açıktır. Bu nedenle, özellikle F-Gaz yönetmeliği, eğitimli personel gereksinimine işaret etmektedir. Buradaki anahtar kelimeler ise “yeterlilik ve sertifikasyon” dur. 4.1. Yeterlilik Kavramı Yeterlilikler, çalışanın mesleki veya profesyonel becerilerinin resmi ifadesidir. Yeterlilikler sektörel ve ulusal seviyede tanınabilmektedir.

108

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Yeterlilik, bireyin öğrenmesinin belirli bir bilgi, beceri ve kapsamlı yetkinlik standardına ulaştığının yetkili bir makam tarafından belirlendiğinde kazanılır. Öğrenme çıktılarının standardı, bir değerlendirme süreci veya bir dersin başarıyla tamamlanması aracılığıyla doğrulanabilir. Yeterliliğe yönelik öğrenme ve değerlendirme, çalışma programı ve/veya işyeri deneyimiyle gerçekleşebilir. Yeterlilik, iş piyasasında ve ileri seviyeli eğitim ve öğretimde değerin resmi olarak tanınmasını sağlar. Yeterlilik, bir mesleğin uygulanması için yasal yetkilendirme şeklinde olabilir. 4.2. Yeterlilikler Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Yeterlilikler sistemi bir ülkedeki öğrenmeyi tanıtan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Yeterliliklerle ilgili meslek standartları, eğitim standartları, öğretim programları, değerlendirme, belgelendirme, kalite güvencesi, sektörler ve sivil toplum kuruluşları (STK) arasındaki işbirliği mekanizmaları, kurumsal, sektörel ve ulusal seviyede politikaların geliştirilmesi ve uygulanmasıyla ilgili araçların oluşturulması, yeterlilikler sistemi içerisindedir. Yeterlilikler çerçevesi, öğrenme seviyeleriyle ilgili bir takım kriterlere göre yeterliliklerin geliştirilmesi ve bunların sınıflandırılmasına yönelik bir araçtır. Çerçeveler, tüm öğrenme süreçlerini ve yollarını kapsayabilir veya belirli bir sektördeki, örneğin bir meslek alanıyla sınırlı olabilir. Bazı yeterlilik çerçeveleri bir yasal dayanağa sahip olabilirken diğerleri sosyal ortakların ortak görüşünü temsil edebilir. Ancak, tüm yeterlilik çerçeveleri, belirli bir ülkede veya uluslararası alanda kaliteyi, erişilebilirliği, bağlantıları arttıran ve yeterliliklerin kamuda veya iş piyasasında tanınmasını sağlayan bir temeli teşkil eder. 4.3. İKS Sektöründeki Durum 2003 yılı itibarıyla, 28 meslek yüksekokulunun (MYO) iklimlendirme-soğutma programlarında öğrenim gören öğrenci sayısı yaklaşık 5000’dir. 4702 sayılı kanun ile meslek liselerinden MYO’lara sınavsız geçişin başlamasıyla birlikte çeşitli sıkıntılar ortaya çıkmıştır. Bu yeni dönemde de, geçmişte olduğu gibi mezun öğrencilerin yegane beklentileri dört yıllık bir fakültede öğrenimlerine devam etmek üzere dikey geçiş sınavına girmek ve “mavi yakalı” kaderlerinden kurtulmak olmuştur. Bunun yanı sıra, ülkemizde henüz düşük doyma oranına (% 6’dan az) sahip soğutma-iklimlendirme pazarı gün geçtikçe büyümekte ve paralel olarak donanımlı iş gücü ihtiyacı da artmaktadır. Ülkemizdeki imalat sektörünün gelişmesi ve yeni yatırımlar, iç pazarda imalatçı firmaların etkinliğini arttırmıştır. Ülkemizde müstakil konut talebinin artmasının ve inşaat sektöründeki hareketliliğin sektörümüze olumlu yansımaları olmuştur. 2008 yılı sonlarına kadar bu hareketliliğin süreceği tahmin edilmektedir. Klima santralleri, soğutma grupları gibi alanlarda ülkemizde imalatın gelişmesi, hem sektörümüze hem de ihracat bazında ülke ekonomisine ciddi katkılar sağlamıştır. Split klima satışları da, bağıl olarak artan alım gücü doğrultusunda her yıl artmaktadır. Tüm bu alanlarda; montaj, işletmeye alma, bakım ve arıza giderme konularında sertifika edilmiş yeterliliğe sahip teknik elemanlara yoğun ihtiyaç hissedildiği/hissedileceği kaçınılmaz bir gerçektir.

25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 1998 2000 2002 2004
KLİMA SANTRALLERİ SOĞUTMA GRUPLARI

Şekil 1: Yıllar itibarıyla merkezi sistem üretim miktarları (Kaynak: İSKİD).

109

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Prensip olarak yeterlilikler, ulusal eğitim ve öğretim makamlarının yetkisindedir. Ancak, artan bir şekilde diğer kurumların ve kuruluşların yeterlilik sisteminde yetki talepleri Türkiye’de olduğu gibi Avrupa’da da dikkat çekmektedir. Çünkü, iş piyasasındaki işçi ve işveren kuruluşları, eğitim sektörünün mezunlarında aradıkları öğrenme çıktıları bulamamaktadırlar. Diğer bir ifadeyle, diploma ve sertifikalarda görünen yeterlilikler bireylere kazandırılamamaktadır. Diğer bir taraftan çevre konusu giderek önem kazanmaktadır. Kullandığımız soğutkanların çoğu, konusunda asgari servis becerisine sahip olmayan elemanların yanlış uygulamaları sonucunda atmosfere salınmaktadır. ABD’de EPA 608 (soğutkanlarla uygulama becerinizi test eden bir sertifika) sertifikasına sahip olmayan servis elemanları şirketlerde çalışma iznine sahip olamamaktadırlar. AB’de bu durum farklılıklar göstermekte, Almanya, Danimarka, İngiltere gibi ülkelerde ciddi eğitim/sertifikasyon süreci yaşanırken, topluluğa yeni katılan ülkelerin çoğu yeterlilik ve sertifikasyon sistemlerini henüz yeni geliştirmeye başlamışlardır. Ülkemizde de, soğutma ve iklimlendirme servis sektöründe çalışan elemanların, kabul gören uluslararası standartlar (ISO 17024 ve EN 13313) çerçevesinde eğitim ve sertifikasyon sürecine tabi tutulmaları, sektörümüzün geleceği açısından önem arz etmektedir. 5. SONUÇ AB için de yeni sayılan ve çevrenin korunması açısından önemli olan F-Gaz ve ulusal bazdaki OTİM yönetmeliklerinin, iklimlendirme soğutma sektörüne getireceği yenilik ve farklılıkların, AB ülkeleri ile paralel olarak ülkemizde de uygulanabilirliğinin temin edilmesi ve bu konuda çok fazla bilgi birikimine sahip olmayan sektördeki büyük bir çoğunluğun bilgilendirilerek söz konusu servis uygulamalarındaki kalitenin arttırılması ile eğitim ve sertifikasyon, gelecekteki öncelikli konular olarak ortaya çıkmaktadır. Ülkemiz ve AB ülkeleri arasındaki sektörel ticari bağlar ve sonucunda ortaya çıkan teknik eleman dolaşımı, uygulamalar konusunda da ortak davranmayı zorunlu kılacaktır. Sektörümüz içinde yer alan STK’lar ve öğretim kurumları, İKS alanında oluşturulması gereken sertifikanın gerektirdiği öğrenme çıktıları, yetkinlik tanımlamaları ile sertifikasyon için gerekli toplam kredi miktarı konularında çalışmalar yapmalıdır. Kaynaklar 2006, “Regulation (EC) No 842/2006 of the European Parliament and of the Council of 17 May 2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Official Journal of the European Union, Brussels, Belgium. 2. 26176 sayılı Resmi Gazete, 2006, “Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik”, Ankara. 3. Anonim, 2005, “Towards An European Qualifications Framework for Lifelong Learning”, Commission Staff Working Document, Commission of the European Communities, Sec. (2005) 957. Brussels. 4. Borat, O., 2006, “Avrupa Birliği ve Türkiye’de Yeterlilikler Çerçevesi”, Türkiye’de Mesleki Eğitim Öğretim Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Uluslararası Konferansı, Çalıştay raporu, İstanbul 5. EPEE, 2007, “EC Regulation No 842/2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Brussels, Belgium. 1.

110

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

MERKEZİ YÖNETİM SİSTEMİ YAZILIMI İLE SOĞUTMA OTOMASYONU
Maurizio Zago, Gabriele De Bona*, N.Güray Şenol** Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA *Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA **Ercan Teknik Ltd. Şti, İstanbul mzago@dixell.com, dbgabriele@dixell.com, info@ercanteknik.com

ÖZET Günümüzde enerji tasarrufu ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi temel hedef olmuştur. Otomasyona dayalı bir takip ve denetim sistemi yardımıyla emiş ve kondenser basınç değerlerinin ortam ve dış hava şartlarına göre dinamik olarak ayarlanması, merkezi soğutma ünitelerinde emiş basıncının tesisteki soğutucuların verimi ve çalışma şartlarına göre takibi, defrost optimizasyonu, tesislerin kullanım yoğunluğuna göre farklı set değerleri kullanımı v.b yöntemlerle soğutma tesisleri, market zincirleri, lojistik depolar, entegre üretim tesislerde önemli enerji tasarrufu sağlanabilir. Ayrıca enerji tüketimi analiz ve istatistiklerinin oluşturulması; aydınlatma, perde, merkezi klima v.b sistemlerin çalıştırılması ve defrost gibi bazı periyodik işlevlerin otomatik yürütülmesi ile lokal sistemlerden gelen alarmların takip ve yönlendirilmesi; periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin idaresi ve raporlamaları; tesislerdeki kritik olayların (sıcaklık/basınç değişimleri, güç kesilmesi, arızalar, açık kapı sinyalleri v.b.) takibi ve bildirimi, yedek parça ve stok takibi gibi hizmet maliyetini düşürecek uygulamalar da bu sistem ile gerçekleştirilebilir. Anahtar Kelimeler: Enerji tasarrufu, Maliyet, Otomasyon, Denetim, Takip

1. GİRİŞ 1970'li yıllarda yaşanan petrol krizi sonrasında enerji konusuna ilgi artmış ve enerji tasarrufu konusu gündeme gelmiştir. Artık hepimiz biliyoruz ki enerjinin fazla kullanılması sonucunda doğal kaynaklarımızı hızla tüketiyoruz, çevre kirleniyor ve enerji için ödediğimiz bedel gün geçtikçe yükseliyor. Ekonominin ana unsuru olan ve hayat kalitesini iyileştiren enerjinin verimli kullanılması gerekliliği ortadadır. Günümüzde her sektörde olduğu gibi soğutma sektöründeki uygulamalarda da enerji tasarrufu yapmak ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi en temel ve ekonomik hedef durumuna gelmiştir. Bu metinde esas olarak perakende sektörü (gıda perakendesi, süpermarketler v.b.) dahilinde yeralan soğutma otomasyonuna yönelik yeni teknolojik gelişmeler ve süpermarket kontrol ve denetim sistemleri alanında ileri düzeyde teknolojik atılımlar ve çalışmalar yapan İtalyan DIXELL firmasının geliştirdiği enerji tasarrufu uygulamaları konusunda bilgi aktarımı yapılacaktır. 2. PERAKENDE SEKTÖRÜNÜN HEDEFLERİ Esas itibariyle perakende sektöründe yeralan tesisler kapsamındaki uygulamalar göz önüne alındığında, enerji tasarrufuna da destek sağlayacak iki temel hedef karşımıza çıkmaktadır. Bunlar maliyetlerin düşürülmesi ve kalite kontrolünün sağlıklı yürütülmesidir. Söz konusu hedeflere ulaşmak için artık perakende

111

duman. Soğutma otomasyonuna tesis dahilinde Modbus protokolünü kullanan diğer sistemlerin de entegre edilmesi mümkündür. su baskını. kapsamındaki tüm cihazların ve elemanların bir bütün olarak işbirliği yapmaları halinde gerçekleşir. sistemler tarafından harcanan güç etkili bir planlama ve kontrol mekanizması ile azaltılabilir.) arıza istatistiklerinin tutulması ekipman kalitesinin devamlılığını sağlar. Böylece tesiste bir sinerji ve daha yüksek güvenlik şartları yaratılabilir. Sistem kapsamındaki cihazların işbirliği haline olmaları aynı dili konuşmaları ile mümkündür. klimalandırma.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İletişim protokolleri Otomasyon. Her üç kalem maliyetlerinin azaltılması otomasyona dayalı bir merkezi denetim ve takip sistemi ile mümkündür. Maliyetlerin düşürülmesi Perakende pazarında sistemin toplam maliyetini oluşturan ana unsurlardan biri satılan soğuk ya da donmuş ürünlerde yaşanacak kayıplardır. SOĞUTMADA OTOMASYONA DAYALI DENETİM VE TAKİP 3. Diğer özel protokoller: Kapalı protokollerdir ve kullanıcılarını yalnızca bir üreticiye bağımlı kılar. Tesis genelindeki soğutma. 3. Kalite kontrolü Soğutulmuş gıda ürünlerinin kalitesinin devamlılığı HACCP şartlarının sağlanması ve hassas bir sıcaklık kontrol yöntemi elde edilebilir. Bununla birlikte merkezi denetim ve takip sistemi kapsamındaki cihazların dijital girişleri vasıtası ile yangın.1. 2. Soğutma otomasyonunda genellikle kullanılmakta olan üç iletişim protokolü vardır. Bununla birlikte tesis kapsamında yer alan soğutma elemanlarının (kabin. Ayrıca bakım onarım faaliyetlerinin ilgili servis ekipleri tarafından ve verimli bir şekilde gerçekleştirilmesi de tesis bünyesindeki faaliyetin kalitesinin devamlılığını temin eder. Söz konusu her üç kalite koruma faaliyetinin yürütülmesi yine tesisin merkezi bir otomasyon ve kontrol sistemi kullanılarak işletilmesiyle mümkün olacaktır.b. ayar yazılımı ve devreye alma süresi gerektirdiği için pahalıdır. soğuk depo v. 9-12 EKİM 2008.I. İZMİR piyasasında teknolojik gelişmeler ışığında otomasyona dayalı kontrol ve takip mekanizmaları ile uygulamalar yapılmaktadır ve bu tür tesisler her geçen gün yaygınlaşmaktadırlar. LON: Atanmış bir mikroprosesör.2.b. Diğer bir unsur ise tesislerin bakım masraflarıdır. Tesislerde harcanan toplam güç miktarı da maliyetleri etkileyen temel unsurlardan biridir. 112 . soygun ve gaz kaçağı gibi durumlarla ilgili koşullar sisteme dahil edilerek bu koşullara uygun hareketler yürütülebilir. aydınlatma v. Tesis bünyesindeki sistemlerin periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin zamanında ve hata önleyici nitelikte olması. 1 2 3 Modbus: Farklı soğutma ve A/C ekipmanı üreticilerin cihazlarının en üst düzeyde müşterek çalışmasını sağlayan açık ve standart protokoldür. reyon. ağ kurmak kolay ve ucuzdur.1. Bu kayıpların önlenmesi için güçlü bir alarm takip ve yönetimi gereklidir. bir alarm durumunda çabuk ve yerinde müdahale edilmesi masrafların azaltılmasında önemli bir fayda sağlayacaktır. 2.

s.: DIXELL XWEB serisi) bünyesindeki alarm yönetimi tesiste sisteme bağlı bulunan tüm cihazlardan gelen alarm bilgilerini toplar. güvenlik firmaları v.s. 113 . yazar kasa. depo gibi birimlerin ve kurumsal bağlantıların. Merkezi denetim ve takip sistemlerinin de aynı LAN TCP/IP ağına bağlanabilmesi mümkündür. mağaza yönetimi.3. geciktirme v. Süpermarketlerde bağlanabilirlik Süpermarketlerde genellikle muhasebe. Lokal alarmlar Lokal denetim ve takip sistemleri (ör.) alarm mesajları gönderimi yapılır. İZMİR Şekil 1: Bir Modbus ağı örneği 3. Alarm yönetimi 3. müzik ve reklam yayınlarının bağlı olduğu geniş bir TCP/IP bağlantı imkanı bulunmaktadır. servisler. Şekil 2: TCP/IP bağlantısı 3.) tabi tutulur.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Alarmın özelliğine ve önem derecesine göre gerekli adreslere (uzak denetim merkezi. 9-12 EKİM 2008.I.3.2. Yerinden toplanan bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme.

kurum kalite departmanı ya da mağaza yönetimi v.I.) günde iki kez cihazlara yeni ayar değerini otomatik olarak gönderir.s. 9-12 EKİM 2008.s.s. alarmın özelliğine ve önem derecesine göre her bir sistemin bağlı bulunduğu servis firması veya sözleşme tipine bağlı olarak (gece servisi.2. gündüz servisi. İZMİR Şekil 3: Lokal alarm yönetimi 3. Enerji tasarrufu ayar değerleri Sistem soğutma biriminin türüne göre (normal muhafaza. geciktirme v. Böylece birimin ihtiyacı kadar soğutma yapılmasını sağlar.) tabi tutulur. Uzak alarmlar Merkezi denetim sunucusu (ör. v. Bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme. Dixell firması tarafından geliştirilen merkezi denetim ve takip sistemi kapsamında enerji tasarrufuna yönelik aşağıdaki fonksiyonlar bulunmaktadır. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ENERJİ TASARRUFU Bir süpermarkette enerji tasarrufu tesiste kullanılan her bir soğutma kontrol cihazı tarafından bireysel olarak sağlamak imkanı vardır. Soğutma kontrol cihazları teknolojisindeki gelişmeler sayesinde özel algoritmalar vasıtasıyla sistemin çalışmasını optimize etmek ve bu şekilde kullanılan eneri miktarını azaltmak mümkündür. aydınlatma. derin muhafaza.3. Ancak bireysel bazda gerçekleştirilen bu işlevlerden ziyade sistemdeki tüm cihazların birlikte ve işbirliği yaparak çalışmaları ile en yüksek enerji tasarrufu perfomansı elde edilebilir. Şekil 4: Uzak alarm yönetimi 4. reyon perdeleri. Alarmın geldiği lokal sisteme. 1 Enerji tasarrufu ayar değerleri 2 Sistem dahilindeki yüklerin kontrolü 3 Buğu önleyici ısıtıcılar 4 Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu 4.: DIXELL XCENTER uygulaması) kendisine bağlı tüm lokal denetim ve takip sistemlerinden gelen alarm bilgilerini bir çağrı merkezi gibi toplar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1. ışıklı panolar gibi birimlerin elektrik kullanımlarının 114 . Bununla birlikte forklift.) ilgili adreslere alarm mesajları gönderimi yapılır.

Yaygın uygulamada bu tertibatın kullanıldığı birimlerde cam sıcaklık sensörleri reyon üreticisi tarafından monte edilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dolayısı ile bu tip cihazların gerekli olduğunda çalışması bir zaman programlaması ile otomatik olarak yürütülebilir.I. Sensörden sıcaklık bilgisini alan cihazlar ise reyonun soğutmasını kontrol eden cihazlardır. CRO (Compressor Rack Optimization) adı verilen bu algoritma ile temel olarak iki kriter kontrol edilir: 1 Soğutma ünitesi emiş basıncı 2 En kritik kabin Şekil 7: 115 . 4. Reyon camına monteli sıcaklık sensörü bağlı olan kontrol cihazları da ortam şartlarına (sistemden alınan) ve cam sıcaklığına bağlı olarak ısıtıcıların çektiği gücü modüle eder.2. Dixell’in XWEB5000 merkezi denetim ve takip sistemi sıcaklık ve nem sensörleri ile tesis dahilinde anlık çiğ noktası değerini hesaplar. 4. 9-12 EKİM 2008. Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu Dixell firmasının tasarladığı özel patentli bir algoritma ile market dahilindeki merkezi soğutma ünitelerinin ayar değerlerinin mümkün olan en uygun şekilde değiştirilmesi ve bu yolla ünitelerin çalışmalarının tesisteki ihtiyaca göre optimize edilmesi mümkün hale gelmiştir. Şekil 6: Buğu önleyici ısıtıcıların kontrolü Söz konusu uygulama ile ısıtıcıların harcadığı enerjiden yaklaşık %60 tasarruf edilebileceği çeşitli denemelerde kanıtlanmıştır. Buğu önleyici ısıtıcılar Bir süpermarkette en çok enerji harcayan birimlerden birisi soğutmalı reyonlarda camların buğulanmasını önlemek için kullanılan ısıtıcılardır. İZMİR sadece gerçekten ihtiyaç olması durumu ile sınırlandırılması enerji tasarrufu açısından önemlidir.2.

9-12 EKİM 2008. İhtiyaca göre ayar değeri yükseltildiğinde çekilen güçte belirgin bir azalma olmaktadır.I. Aşağıdaki grafiklerde CRO algoritmasının kurulu olduğu gerçek bir tesiste CRO’nun aktif ve kapalı durumlar gözlemlenmektedir. 116 . Şekil 8: Kabinlerden gelen soğutma ihtiyacı listesi Bu bilgiler yardımıyla CRO otomatik olarak soğutma ünitesi ayar değerini ayarlanmış alt ve üst limitler arasında en kritik kabinin soğutma ihtiyacını dikkate alarak yeniden düzenler ve emiş basıncını bu duruma adapte etmeye çalışır. İZMİR CRO tüm kabinlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder. Üst grafikte ünitenin çektiği gücün haftalık değişimi. Noktalı çizgiler haftalık ortalama değerleri göstermektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Böylece daha fazla soğutma gücüne ihtiyacı olan birimi ve ne kadar ihtiyacı olduğunu belirler. alt grafikte ise CRO’nun aktif olduğu durumlarda ayar değerindeki haftalık değişimler görülmektedir. CRO algoritması sisteme bağlı olan tüm birimlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder ve her birimin soğutma ihtiyacı oranını dinamik olarak hesaplar.

117 . gece olduğunda enerji tasarrufu prosedürlerinin devreye alınması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 9: CRO’nun aktif ve kapalı olduğu durumların karşılaştırılması Yapılan testler ve prototip uygulamalar sonucunda CRO algoritmasının kullanımının yaklaşık %20’ye varan enerji tasarrufu sağladığı ortaya çıkmıştır. 5. Böylece tesis görevlilerinin bu tip tekrarlanan işlevler için eğitim almalarına ve sorumluluk yüklenmelerine gerek kalmaz. 6. e-mail ya da yazıcı yoluyla günlük raporların alınması gibi sisteme tanımlanacak tüm görevleri otomatik olarak ve gerektiği zamanda yerine getirir. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ZAMAN PROGRAMLAMASI Süpermarket yöneticileri için işlevlerin bir program dahilinde yürütülmesi her zaman faydalıdır. Sistemin devreye alınması ve teslimi aşamasında yapılmış olan ayarların çok hızlı bir şekilde onaylanması mümkündür. Merkezi denetim ve takip sistemi HACCP kayıtlarının güncel tutulması ve çıktılarının hazır bulundurulması. Merkezi denetim ve takip sistemi aracılığıyle yürütülen bu işlevler sayesinde 1 2 3 4 5 Sıcaklık grafikleri ve alarm kayıtları yardımıyla tesiste meydana gelen arızaların analiz edilmesi mümkündür. 9-12 EKİM 2008. Bu uygulamada elektronik genleşme valfi kullanımı gerekli değildir. Garanti periyodu içerisinde tesise yerinde ve hızlı müdahale edilmesi mümkündür. kabinlerin ve süpermarketin aydınlatmalarının otomatik olarak kontrolü.I. Kullanıcı şifreleri ve aktivite kayıtları yardımıyla sistemi kullanan kişilerin müdahale ve hareketlerinin izlenmesi mümkündür. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – TAKİP VE MOBİL BAKIM Takip ve mobil bakım imkanı soğutma sistemleri üreten ve kurulumunu yapan firmalara en büyük desteği sağlar. Tesisteki görevlilerin müdahalelerinin ve işlemlerinin kalifiye teknisyenler tarafından uzaktan kontrol edilmesi imkanı yaratılır.

İZMİR Şekil 10: Günlük bir zaman programlaması örneği 7. Kompresör arızası durumunda denetim sistemi kabinlerin ayar değerlerini yükseltip kondenzasyon ayar değerini düşürebilir. Soğutma tesisleri.s. defrost döngülerini iptal edebilir. yakıt istasyonları. 9-12 EKİM 2008. lojistik depolar. 8. 1 2 3 Denetim sistemi süpermarket genelinde harcanan güç miktarını izleyerek tarife sınırlarını aşmadan önce bazı yüklerin devre dışı bırakılıp bırakılmayacağına karar verir. entegre üretim tesisleri. market zincirleri. Denetim sistemi elektrik kesintisi durumunda jeneratörün devreye girmesini takip ederek aşırı yüklenmeyi engellemek amacıyla örneğin klima sistemini.b. Aşağıda denetim mekanizmasının nasıl çalıştığı ile ilgili bazı örnekler verilmiştir. soğutma sistemlerinin kullanıldığı birçok farklı alanda bu denetim ve takip sistemlerinin uygulanması artık gereklilik arz etmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 4 Bu örneklerin sınırsız sayıda çoğaltılması ve dolayısı ile bir tesiste eneji kullanımını en aza indirgeyerek kullanılan enerjiden alınan verimin arttırılması söz konusu denetim ve takip sistemi ile mümkündür. fırınları. Bu programlamanın standart bir PLC’deki gibi özel bir programlama dili ile değil oldukça basit bir grafik arayüz yardımıyla yapılması mümkündür. forklift batarya şarjlarını devre dışı bırakır. v. Böylece kullanıcının programlama dili öğrenmesi gereği kalmaz. 118 . gereksiz aydınlatmaları. SONUÇ Konuya her ne kadar süpermarketlerde yapılan uygulamalar açısından yaklaşıldıysa da söz konusu merkezi denetim ve takip sistemlerinin uygulama alanlarını genişletmek mümkündür. ayar değerlerini yükselterek soğutma sisteminin daha az güç çekmesini sağlayabilir. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – DENETİM XWEB5000 denetim sistemi önceden programlanmış mantık ve alan girişlerine bağlı olarak tesis dahilinde otomatik işlemler yapar.I. v. Denetim sistemi dış ortamdaki ışık miktarını ölçerek market aydınlatma sisteminin bir bölümünün çalıştırılması veya kapatılmasını sağlar.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM VI İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA 119 . 9-12 EKİM 2008.I.

bu saatlerde elektrik çok kullanılmakta ve elektrik santrallerinde üretim için yoğun talep olmaktadır [1]. tank içerisine mahalden gelen ılık dönüş suyu buz üzerine pompalanarak buz eritilir. Soğu depolama sistemleri. Bu avantajından dolayı buz depolamalı sistemler. GİRİŞ Çağın getirdiği konfor ihtiyaçlarından birisi olan soğutma. hava sıcaklığındaki artışın sistem performansını olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiştir.edu.tr. Her iki sistemde de (içten ve dıştan eritmeli) şarj esnasında.edu. İçten eritmeli istemlerde ise. Çukurova Üniversitesi Makine Mühendisliği Laboratuarlarındaki bir mahalin soğutulması için kullanılmıştır. basınç ve debi) yer almaktadır [3]. Şekil 1’de gösterilmiştir. Şarj. Buz depolamalı sistemler. buz ve faz değiştiren ötektik tuzlar olmak üzere üç farklı depolama ortamı kullanırlar [2]. Anahtar Kelimeler: Soğu Depolama.tr ÖZET Bu çalışmada tam depolamalı işletme stratejisine dayalı. Orhan Büyükalaca ve Tuncay Yılmaz Çukurova Üniversitesi Müh. 2. günümüzde büyük önem kazanmıştır.edu. Sistemde aracı akışkan olarak %30 glikol-su karışımı kullanılmaktadır. ikincil bir akışkan tank içerisindeki borulardan geçirilir.-Mim. orhan1@ cu. tunyil@ cu. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Farklı yoğuşturucu hava giriş sıcaklıklarında sistemin şarj performansını belirleyebilmek için şarj deneyleri ve fan kontrol sisteminin kullanıldığı deşarj deneyleri yapılmıştır. nem. iki ve üç yollu vanalar. sirkülasyon pompası. kendi içerisinde içten eritmeli ve dıştan eritmeli olmak üzere ikiye ayrılırlar. depolama tankının içerisine yerleştirilmiş borular üzerinde buz oluşturulur. Statik sistemlerde. şarj için kullanılan ikincil akışkan mahale gönderilir ve orada ısındıktan sonra depo içerisindeki borulara girer ve buzu içten eritir. Dinamik sistemlerde buz. düzenlenmesi ya da daha fazla elektrik enerjisinin üretilmesi gerekmektedir. Buz.I. suyun donma ve erime gizli ısısından faydalandıklarından küçük hacimlerde büyük miktarda ısıl enerji depolayabilirler. Bu yoğun talebi ortadan kaldırmak için talebin azaltılması. ADANA fertelli@ cu. iklimlendirilen binanın enerji ihtiyacının elektrik talebinin maksimum olduğu zaman diliminden. Şarj deneyleri sonucunda. statik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılırlar [2]. Sistemde hava soğutmalı bir soğutma grubu. su depolamalı sistemlerde kullanılan depo kapasitesinin beşte veya altıda biri mertebesindedir. özel olarak tasarlanmış plaka veya serpantin yüzeylerinde oluşturulur. minimum olduğu zaman dilimine kaydırmaktadır. Bu sistemlerdeki depo kapasitesi. 9-12 EKİM 2008. İZMİR BUZ DEPOLAMALI BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN ŞARJ VE DEŞARJ PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ Ahmet Fertelli. Gerçekleştirilen deşarj deneyinde ise mahal konfor şartlarının sağlandığı ve otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür.tr. uygulamada çok tercih edilmektedir. buz depolamalı bir iklimlendirme sistemi. Deşarj 1. Soğutma ihtiyacı genellikle insanların çalışma saatleri olan gündüz (havanın sıcak olduğu) saatlerinde ortaya çıkmakta. Deşarjda ise dıştan eritmeli sistem için.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğu depolama sistemleri su. buz deposu. Buz depolamalı sistemler. 120 . Bu sistemler. oda içerisinde fan-coiller ve ölçüm için bazı sensörler (sıcaklık. DENEY DÜZENEĞİ Çalışmada kullanılan deney düzeneğinin şarj ve deşarj durumları için tesisat şeması.

iki adet fancoil ve oransal kontrollü bir selenoid vana bulunmaktadır. Yapılan 121 . Buz depolamalı soğutma sistemi a) Şarj b)Deşarj Soğu deposu. Depodan çıkan glikol-su karışımı mahalde bulunan fan-coillere gönderilerek ortamı soğutur ve tekrar ısınarak depoya döner. Her iki kontrol seçeneği de mahal içerisine yerleştirilmiş oda termostatından alınan sinyaller doğrultusunda çalışır. şarj süresince üretilen buz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buz tankına gönderilmektedir. Bu işlemde soğutma grubu hiç çalışmaz ve gerekli soğu ihtiyacının tamamı depodan karşılanır. T7 T8 T9 T6 T5 T4 a) b) T3 T1 T2 Şekil 2. soğutma grubunda -4 °C ile -6 °C aralığında istenilen bir değere kadar soğutulup. 1 m çapında ve 1. Serpantinler.I. oda termostatı. 16 mm dış çapında ve 2 mm kalınlığında polietilen borulardan yapılmıştır [4]. tekrar soğutma grubuna dönmektedir. İZMİR Mahal a) Mahal b) 3 Yollu T Karıştırıcı Vana 3 Yollu T Karıştırıcı Vana Genleşme Deposu Tank Genleşme Deposu Tank Pompa Soğutma Grubu Pompa Soğutma Grubu Şekil 1. gerekli olan soğutma ihtiyacını karşılamak için kullanılır. 9-12 EKİM 2008. Şarj esnasında glikol-su karışımı. Tank içerisindeki serpantinlerde dolaşan karışım serpantinler üzerinde buz oluşturarak. Soğutulan mahalde. Deşarjda ise. Buz depolamalı iklimlendirme sistemi a) Sistemin genel görünüşü b) Isıl eleman çiftleri yerleşim planı Sistemin oda içerisindeki otomatik kontrolü.5 m yüksekliğinde su dolu bir plastik tank ve içerisine yerleştirilmiş serpantinlerden oluşmaktadır. fan ve vana olmak üzere iki seçeneklidir.

3 °C. Deney başlangıcında. glikol-su karışımının debisi 0.26 1.3 7.11 32.0 7.47 1. yoğunluk etkisinden dolayı doğal konveksiyon hareketinin 2000.0 7. Ayrıca yoğuşturucuya giren ve çıkan havanın sıcaklıkları ve depo gidiş hattı üzerine yerleştirilen venturimetre ile karışımın debisi de ölçülmektedir.776 kg/s ve tank girişinde ortalama glikol-su karışım sıcaklığı yaklaşık -4. Sistemde şarj esnasında soğutma grubu ve pompanın enerji tüketimini ölçen bir akıllı sayaç bulunmaktadır. Gerçekleştirilen şarj deneylerinin bazı parametreleri Çizelge 1’de verilmiştir. Şekilden de görüldüğü gibi tank içerisinde ölçüm yapılan bütün noktalardaki sıcaklıklar birbirine oldukça yakın olmasına rağmen.41 1. Deney başlangıcında sıcak su tankın üst bölgesinde toplanırken.9 °C’dir. Bu deneylerde şarj süresi 7 h ve 8 h. İZMİR şarj deneylerinde aracı akışkanın depo. BULGULAR ve TARTIŞMA Bu çalışmada 21 °C ile 28 °C arasında değişen farklı yoğuşturucu hava sıcaklıklarında 14 adet şarj deneyi ve fan kontrollü bir deşarj deneyi gerçekleştirilmiştir.05 33. soğutma grubu ve pompa giriş-çıkışlarında sıcaklığı ölçülmektedir. Su sıcaklığının 4 °C’ye kadar azalmasıyla. 9-12 EKİM 2008. depo içerisindeki su sıcaklığı 7. s’ye kadar doğrusal olarak azalmakta ve bu süre sonunda su sıcaklığı -3 °C olmaktadır. ayrıca sıcak ve soğuk su tabakalarının yer değiştirdiği görülmektedir.7 31. Toplam şarj süresi 7 saattir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ilk yaprak kristal (dentric) yapılar oluşmaya başlamaktadır [5].0 7.3 7.25 32.38 1.05 38.4 6. Ancak bu zamana ve bu sıcaklığa kadar depo içerisinde herhangi bir buz oluşumu başlamamaktadır. su sıcaklığının suyun faz değişim 122 . Aşırı soğuma (supercooling) olarak adlandırılan bu aşamanın bitiminde.32 1. suyun tamamını kaplayacak şekilde hızla yayılmaktadır. Sıcaklıklar yaklaşık 6000.6 33. tankın alt ve üst bölgeleri arasında az da olsa sıcaklık katmanlaşması mevcuttur.61 37. suyun çekirdekleşme sıcaklığına ulaşmasıyla (-3 °C).4 1. soğuk su tankın alt bölgesinde bulunmaktadır.28 1. Çizelge 1. Şekil 3’de tank içerisindeki 9 farklı noktada deney süresince ölçülen su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. ilk oluşan kristallenme birkaç saniye içerisinde. ortama verilen ısıl enerji.61 31.83 37. s’de başladığı. İkinci aşamada.26 1. Faz değişiminin sonucu olarak. orta ve alt bölgelerine toplam 9 adet ısıl eleman çiftleri yerleştirilmiştir. Şarj deneylerinde depolanan enerji miktarları Yoğuşturuc Depo İçi Oluşan Depolana Depolana Depolana u Girişinde Deney Şarj Başlangı Şarj Tüketile Buz n Duyulur n Gizli n Toplam Ortalama n Enerji No Süresi ç Su Performansı Miktarı Enerji Hava Enerji Enerji Sıcaklığı Sıcaklığı [h] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 7 7 7 7 7 8 8 7 8 7 7 7 7 8 [°C ] 7.22 Yapılan şarj deneylerine örnek olarak. glikol buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır.48 30.8 7.0 [°C ] 21 21 24 25 25 27 27 27 27 27 28 28 28 28 [kW] 31.5 1.07 32.4 1.5 7.59 38.44 1.24 1. Şekil 2b’de gösterildiği gibi tankın üst.8 7.58 30.I.0 7. 3. Deney süresince tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklığını ölçmek için. 18 Mayıs 2006 tarihinde yapılan şarj deneyinde (1 nolu) ölçülen çeşitli parametrelerin grafikleri aşağıda gösterilmiştir.1 7.2 6.38 1.3 7.12 [kg] 424 405 395 410 392 427 430 365 425 400 406 390 405 420 [kJ] 27504 26136 27612 26928 25668 28116 26568 27396 27648 28152 25416 26856 26316 26352 [kJ] 142020 135648 132300 137340 131292 143028 144036 122256 142344 133992 135972 130644 135648 140688 [kJ] 169524 161784 159912 164268 156960 171144 170604 149652 169992 162144 161388 157500 161964 167040 1.

Kristal oluşumundan sonra borular üzerinde ince bir buz tabakası oluşmaya başlamakta ve kalınlığı zamanla artmaktadır. depolanan gizli ve duyulur ısıl enerji miktarları hesaplanarak deponun toplam soğu depolama kapasitesi belirlenmiştir. Yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığına bağlı olarak şarj performansının değişimi Şekil 6’da gösterilmiştir. Glikol-su karışımı sıcaklığının depo girişi ve çıkışı arasında yaklaşık 2 °C’lik fark tüm deney boyunca korunmaktadır. Farklı hava sıcaklıkları için yapılan deneylerde. Havanın yoğuşturucu girişindeki ortalama sıcaklığı 21 °C. depolanan soğu enerjisinin. İZMİR sıcaklığına (0°C) kadar yükselmesine yol açmaktadır. 15 8 6 T ( oC) 10 4 2 T (oC) 5 0 1000 2000 t (s) 3000 4000 0 -5 0 5000 10000 t (s) T1 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 15000 20000 25000 Şekil 3. deney süresince pompa ve soğutma grubunun tükettiği elektrik enerjisi ve deney sonunda da depo içerisinde oluşan buz miktarı ölçülmüştür. sistemin enerji tüketimine (soğutma grubu+sirkülasyon pompası) bölünmesi ile hesaplanmıştır. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim Şekil 4’de ise glikol-su karışımının depoya giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. Şekilden de görüldüğü gibi glikol-su karışımının depoya giriş sıcaklığı yaklaşık -7 °C ye kadar azaldıktan sonra hızla 2 °C artmış ve deneyin geri kalan bölümü içerisinde hemen hemen sabit kalmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hava sıcaklığının artması ile soğutma grubu etkinliğinin azalmasından dolayı sistem performansında oluşan azalma grafikten açıkça görülebilmektedir. Gün içerisinde dış hava sıcaklığının artışına paralel olarak yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı da artmıştır. Sonuçlar Çizelge 1’de gösterilmiştir.I. şarj performansı gibi parametreler hesaplanmıştır. yukarıda da açıklandığı gibi. 9-12 EKİM 2008. Elde edilen verilerden her deney için. Deney başlangıcında karışımın buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır. kristallenmenin başlamasıyla ortama verilen ısıl enerjiden kaynaklanmaktadır. 123 . Yapılan 14 adet deney için sistemin soğu depolama kapasitesi. Sıcaklıktaki ani artış. Sistemin şarj performansı ise. giriş ve çıkışı arasındaki sıcaklık farkı ise yaklaşık 10 °C’dir. Hava soğutmalı soğutma grubu yoğuşturucusunun giriş ve çıkışında ölçülen hava sıcaklıklarının zamanla değişimi Şekil 5’de gösterilmiştir.

Glikol-su karışımının depo giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 35 30 T (oC) 25 20 15 10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Hava Giriş Hava Çıkış Şekil 5.6 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.I.5 Şarj Performansı 1.4 1. İZMİR 10 Depo Giriş Depo Çıkış 5 T ( C) 0 -5 o -10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Şekil 4.3 1.1 1.0 20 22 24 26 o Hava Sıcaklığı ( C) 28 30 Şekil 6. Şarj performansının zamanla değişimi 124 .2 1. Yoğuşturucu hava giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişim 1.

İZMİR Deşarj deneyi fan kontrol sistemi kullanılarak yapılmıştır. Her deney için depolanan enerji miktarı ve şarj performansı hesaplanmıştır. Şekil 11’de deney süresince mahal içerisinde ölçülen sıcaklık ve nem değerlerinin psikometrik diyagram üzerindeki dağılımı gösterilmiştir. Daha sonra. Şekilden görüldüğü gibi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Bundan sonraki çalışmalarda. Mahal havası. ayarlanan sıcaklığa ulaştığında (23 °C) fan kapanmakta. Şekil 7’de tank içerisinde farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. karışım depo giriş sıcaklıkları. 9-12 EKİM 2008. Elde edilen sonuçlardan yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığının artması ile sistem performansının azaldığı tespit edilmiştir. tank içerisindeki buzun tamamen erimesinden dolayı karışımın sıcaklığı artmaya başlamış ve mahalin soğutulmasında sadece suyun duyulur ısısı kullanılmıştır. debi ve vana kontrol sistemi gibi farklı parametrelerin sistemin şarj performansına olan etkileri incelenecektir. SONUÇ Bu çalışmada buz depolamalı bir iklimlendirme sistemine ait depolama tankının şarj karakteristiklerini incelemek için 14 adet şarj deneyi yapılmıştır. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim 4. Sıcaklık değerlerinde belirli zaman aralıklarında dalgalanmalar görülmektedir. Bu deneyde mahale gönderilen aracı akışkanın sıcaklığı 6 °C’ye mahal sıcaklığı ise 23 °C olarak ayarlanmıştır. oda sıcaklığı bu değerin üzerine çıktığında ise fan tekrar açılmaktadır. 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 125 . Fanın açılıp kapanmasıyla oluşan sıcaklık dalgalanmaları Şekil 10’daki mahal içerisinde ölçülen nem eğrisinde de görülmektedir. saat 16:00’ya kadar akışkanı ayarlanan sıcaklık değerinde mahale gönderebildiği görülmektedir (Şekil 8). oda termostatında ayarlanan değere ulaşmasıyla fanın kapanması ve daha sonra tekrar açılmasıdır. 3 yollu karıştırıcı vananın. saat 14:30 civarında orta bölgenin tamamen eridiği ve saat 16:00’dan sonra tamamen duyulur ısı ile soğutma yapıldığı görülmektedir. otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. mahaldeki hava sıcaklığı ve nem değerleri deney süresince ASHRAE tarafından belirtilen konfor bölgesinin içerisinde bulunmaktadır. Erimenin ilk olarak tankın alt bölgesinde başladığı. 9 Temmuz 2006 tarihinde yapılan deney sonuçları Şekil 7-11’de verilmiştir. 12 T1 9 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 T ( C) 6 o 3 0 -3 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 7. Şekil 9’da görüldüğü gibi oda sıcaklığı için ayarlanan termostat değeri (23 °C) gün boyunca yaklaşık olarak elde edilmiştir. Bunun sebebi mahal içerisindeki sıcaklığın. Fan kontrollü yapılan deşarj deneyinde.

İZMİR 12 10 8 T ( oC) 6 4 2 0 -2 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 Tank Çıkış Mahale Gidiş Mahalden Dönüş 16:00 17:00 18:00 Şekil 8.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mahal ve dış ortam sıcaklıkları Dış Ortam o 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 100 80 ϕ (%) 60 40 20 0 08:00 Mahal Dış Ortam 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 126 . Glikol-su karışımının mahale gidiş vemahalden dönüş sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 Mahal 35 T ( C) 30 25 20 15 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 9. 9-12 EKİM 2008.

2-3 Nisan. [2] ASHRAE. Konvansiyonel İklimlendirme Sistemine Buz Depolamanın Uyarlanması. Adana. Çukurova Üniversitesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. H.. 315-319. Büyükalaca O. 55-66. ve Özgören. Adana.2Haziran.. [4] Serin. 26-28 Nisan. 2006. Design of An Air-Conditioning System with Ice Storage.. Yüksek Lisans Tezi. Mahal sıcaklık ve nem değerlerinin ASHRAE konfor bölgesi ile karşılaştırılması 5.. 5. 127 . Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Performansı.01 W(kg/kg) 10 20 30 10 t(C) 20 30 40 Şekil 11. M.. Mühendislik Kongresi.. 30 Mayıs . Design Guide for Cool Thermal Storage. ULIBTK’07 16. Yılmaz T. Büyükalaca O.. Ulusal Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi. T. Ulusal Soğutma ve İklimlendirme Tekniği Kongresi. [5] Fertelli A.. 9-12 EKİM 2008. [3] Fertelli A. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj Karakteristikleri. Mahal ve dış ortam nemleri 100 rh(%) 0 9 h(kJ/kg) 70 80 70 60 50 0.. 1998. O. GAP V. İZMİR Şekil 10.02 60 50 20 ASHRAE Konfor Bölgesi 40 0. KAYNAKLAR [1] Büyükalaca. 2007. Yılmaz T. Kayseri. 273-280. Yılmaz.I. 2000. 1993. Şanlıurfa. Harran Üniversitesi.

edu.I. 01330. Verilen değerler TKIP’lerin yatay ısı eşanjörlü uygulamaları için çok yararlı olacaktır. güneş ışınımı. çeşitli toprak türleri için hesaplanarak bulunması gerekmektedir. Makine Mühendisliği Bölümü.edu. arozbek@cu. alpyil@cu. 20. TEORİK ESASLAR Tek katmandan meydana gelen homojen yapılı topraklarda ısı transferi aşağıda verilen tek boyutlu zamana bağlı diferansiyel denklemden hesaplanır: ∂T ∂ 2T =a 2 ∂t ∂x (1) 128 . bağıl nem ve rüzgar hızı gibi değerler kullanılıp. Analitik hesaplama yönteminde sıcaklık sinüs fonksiyonu olarak tanımlanarak yeni sıcaklık değerleri bulunmuş ve daha sonra bu sıcaklıklar zamanın ve toprak derinliğinin bir fonksiyonuna dönüştürülmüştür.edu. Ülkemizde TYS ölçülmediğinden. Ancak bu ölçümler sadece ölçülen yerlerdeki toprak özellikleri ve toprak yapıları için geçerli olup. Anahtar Kelimeler: Toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP). Toprak yüzey sıcaklığı (TYS). Bu çalışmada. bu değerler sadece ölçüm yapılan yerin iklim ve toprak özellikleri için geçerlidir. bağıl nem ve rüzgar hızı rasat bilgilerinin 23 yıllık günlük ortalama değerleri kullanılarak analitik olarak hesaplanmıştır. farklı toprak özellikleri için elde edilen TYS’ler kıyaslanmıştır. tek katmandan oluşan topraklar için TYS’ler ve TS’ler DMİ’den alınan hava sıcaklığı.tr. [2] ve [3] tarafından yapılmıştır.edu. Homojen toprak özellikleri için bazı varsayımlar altında TYS ve TS’yi analitik olarak hesaplamak mümkündür. Arif ÖZBEK. Bu çalışmada da analitik çalışmalar dikkate alınarak İzmir için 23 yıllık ortalama meteoroloji rasat bilgileri kullanılarak çeşitli toprak özellikleri için toprak sıcaklıkları hesaplanacak ve toprak sıcaklığına çeşitli parametrelerin etkisi tartışılacaktır. TKIP tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından toprak içindeki sıcaklıklar bazı istasyonlarda 5. orhan1@cu. Orhan BÜYÜKALACA Çukurova Üniversitesi. Alper YILMAZ. 9-12 EKİM 2008. 50 ve 100 cm derinliklerde ölçülmektedir. İZMİR YER KAYNAKLI ISI POMPALARI İÇİN TOPRAK SICAKLIKLARININ BELİRLENMESİ Tuncay YILMAZ.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. diğer toprak yapılarına ve özelliklerine uygulanamaz. Toprak sıcaklığı (TS) 1. TYS’nin ölçülen hava sıcaklığı. Türkiye’de toprak sıcaklıkları Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından belirli istasyonlarda ölçülmekte olup. ADANA tunyil@cu. GİRİŞ Toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. Balcalı. Bu çalışmada. 10.tr. 2.tr. güneş ışınımı.tr ÖZET Son yıllarda dünyada ve ülkemizde toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) kullanımı hızla artmaktadır. Bu konuda en önemli çalışmalar [1].

⎛ ∂T ⎞ − k ⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − q v ⎝ ∂x ⎠ s (2) Burada eşitliğin sol tarafı toprak içine iletimle transfer edilen ısıyı göstermektedir. Konveksiyonla ısı transferi katsayısı h [W/(m2K)]. as için 0. Burada toprak fiziksel özellikleri sabit kabul edilmiştir.85 ile 0. h ile orantılı alınabildiği için aşağıdaki eşitlik önerilmiştir [2] : 129 . Ta x=0 x L q T o p ra k y ü zey i x=h Şekil 1. ikinci terim yüzeye gelen toplam güneş enerjisini. 3. k toprak ısı iletim katsayısını. ρs ve ρa toprak yüzeyinde ve ortam havasında su buharının kısmi yoğunlukları olmak üzere. Bu diferansiyel denklem toprak yüzeyindeki ve yüzeyden çok uzaktaki durumlarda yazılacak iki sınır şartı ile çözülebilir. Toprak ve yüzeyi Toprak yüzeyindeki sınır şartı en genel şekilde aşağıda verilmiştir: x=0 : . εe yayma katsayısını. as toprak yüzeyi yutma katsayısını. t zamanı. Ts toprak yüzey sıcaklığını. εe=1 .8 + 3 u [4]’e göre as=0. . β h gl ( Ps − Pa ) RT (5) Burada R su buharı gaz sabitini.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.(2)’deki sembollerden. İZMİR Bu eşitlikte T sıcaklığı. hgl buharlaşma gizli ısısı ve β’da konvektif kütle transferi katsayısıdır. q güneş ısı akım şiddetini.I. Ta ortam sıcaklığını. 9-12 EKİM 2008. ΔR uzun dalga radyasyonunu ve q v de su buharlaşmasından dolayı yüzeyde olabilecek gizli ısı akım şiddetini göstermektedir. rüzgâr hızı u [m/s] yardımıyla bulunabilir [1]: . . h = 2. ΔR=63 W/m2 (3) (4) olarak alınabilir. x toprak derinliğine doğru koordinatı ve a da ısıl yayınım katsayısını göstermektedir. Şekil 1’de iki sınır şartının yeri gösterilmiştir. T toprak yüzeyi ve ortam arasında ortalama bir sıcaklık olarak alınan mutlak sıcaklığı göstermektedir. Eşitliğin sağ tarafındaki ilk terim konveksiyonla ortamdan transfer edilen ısıyı.95 arasında verilmiştir [5]. Eşt. buharlaşma gizli ısısı aşağıdaki şekilde yazılabilir: q v = β h gl ( ρ s − ρ a ) = . h toprak yüzeyi ile ortam arasındaki ısı transferi katsayısını. Koyu toprak için ise as’nin değeri 0.9 . Kütle transferi katsayısı β.8 değeri de tavsiye edilmiştir [2]. terim uzun dalga ışınımı ile yüzeyden transfer edilen ısıyı ve son terim ise yüzeyden su buharlaşmasından dolayı meydana gelen ısı kaybını göstermektedir.(2)’deki son terim buharlaşmadan dolayı olan ısı transferidir. Eşt.

Çimle kaplı yüzeyler için yukarıda verilen değerlerin %70’i tavsiye edilmektedir [1]. [ ] Eşt.I.5 f=0.1-0.024 (7) 30-60°C arası için ise [4]’de verilen sayısal değerlerden aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir: T ⎞ ⎛ Ps = 975. Eşt. Eşt. (6). İZMİR q v = 0. 9-12 EKİM 2008. (6) T ⎞ ⎛ Ps = 288.094 (8) Yukarıda verilen (7) ve (8) eşitliklerinde T [oC] olarak verildiğinde Ps’de Pa olarak elde edilmektedir.(6)’daki f değeri çeşitli toprak yüzeylerini ve nemliliği dikkate alan bir parametre olup. (10) ve (21)’den sınır şartı 130 .2 doymuş toprak nemli toprak kuru toprak kurak toprak (9) şeklindedir. f=1.6-0.9303 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 7. Doymuş kısmi basınçlar için TS 825’te 0-30°C arası için aşağıdaki eşitlik verilmiştir [6]: .68 ⎜1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4-0.0168 f h (Pss − ϕ Psa ) Burada Pss ve Psa yüzey ve ortam sıcaklıklarında su buharının doyma basınçlarıdır.0168 f (13) kısaltmasından eşt.29 ⎜ 0. Ap ve Bp ise eşt.8 f=0. Bu değerlerden ve C v = 0.098 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 8.(6) ile aşağıdaki bağıntı elde edilir: q v = C v h A p Ts − ϕA p Ta + Bp (1 − ϕ) (14) .(2).(7) ve (8)’de hesaplanan değerlerden aşağıdaki gibi elde edilir: Ap = Ps max − Ps min Tmax − Tmin (11) B p = Ps max − A p Tmax (12) Tmax ve Tmin değerlerinin yıllık en küçük ve en büyük günlük ortalama dış ortam sıcaklıkları olarak seçilmesi uygundur.(6)’daki Pss ve Psa’nın Ps = A p T + B p (10) şekline dönüştürülmesi gerekmektedir.0 f=0.

Bu kabulle problemin analitik çözümü yapılmıştır [1]. ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − C v A p hTs + C v A p hTa ϕ − C v B p h (1 − ϕ) ⎝ ∂x ⎠ (15) haline gelir. Bu eşitlik de basit olarak ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h c (Tse − Ts ) ⎝ ∂x ⎠ (16) şeklinde yazılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bunun için aşağıdaki sınır şartı yazılır: x⎯ ∞ : ⎯→ (19) ∂T =0 ∂x Eşt. sıcaklığın sinüs fonksiyonu olarak tanımlanmasıyla mümkün olmaktadır. Sıcaklık zamanın ve x ekseninin bir fonksiyonu olarak aşağıdaki gibi bulunmuştur: T = Tsm + ΔTs exp( − x * ) Sin 2π t * − x * + φ s (20) Yüzey sıcaklığı da şu şekilde yazılabilir: ( ) Ts = Tsm + ΔT s Sin 2π t * + φs (21) ( ) Burada t* ve x* aşağıdaki gibi tarif edilmiştir: t* = t to (22) x* = x xo (23) 131 . Burada aşağıdaki kısaltmalar yapılmıştır: h c = h (1 + C v A p ) (17) . ⎡ ⎤ h (1 + C v A p ϕ) Ta + a s q − ε e ΔR − C v Bp h (1 − ϕ)⎥ ⎢ ⎦ Tse = ⎣ hc (18) Toprağın çok derinliklerinde sıcaklık gradyanı kaybolur.I. 9-12 EKİM 2008.(1). İZMİR . (2) ve (19)’un analitik çözümü.

3. Bu çalışmada eğri uydurma için çeşitli yöntemler denenmiş ve en uygun olanının Rosenbrock yöntemi olduğuna karar verilmiştir. 9-12 EKİM 2008. rölatif nem ve rüzgar hızı değerlerinin İzmir merkezi için verilen 1985-2007 yılları arasındaki ortalamaları kullanılmıştır. günlük ortalama değerler kullanılarak hesaplanır. ΔTse ve φse değerleri çeşitli eğri uydurma yöntemleri kullanılarak belirlenmelidir. Tse değerinin hesaplanmasında rüzgar hızı u.I. ΔTs ve ΔTse eksi işaretli olduklarından. Günlük ortalama rüzgar hızı değerinden de eşt. İZMİR ⎛ at ⎞ xo = ⎜ o ⎟ ⎝ π ⎠ 1/ 2 (24) to yıllık değişim incelendiğinde 365 gündür. t * min = 0. ortam sıcaklığı Ta ve güneş enerjisi q değerlerinin günlük ortalamaları alınmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 132 . Bu . φs ve φse’den de Ts ve Tse’nin minimum olma zamanı. Bu eşitlikten de analitik metodun uygulanabilmesi için hc değerinin yıllık ortalamasının alınması gerektiği açıkça anlaşılmaktadır.25 − (26) φ 2π olarak bulunabilir. rölatif nem ϕ. ortam sıcaklığı. Tsm . ΔTs ve φs değerleri aşağıda verilen bağıntılardan hesaplanmalıdır [1]: Tsm= Tsem (27) ΔTs = ΔTse (1 + μ ) + μ 2 2 [ ] −1 2 (28) ⎡ (1 + μ) 2 tan φ se − μ ⎤ φ s = tan −1 ⎢ ⎥ ⎣ (1 + μ) + μ tan φ se ⎦ (29) Burada verilen μ değeri μ= k hcxo (30) eşitliğinden bulunmalıdır. Eşdeğer güneş sıcaklığı Tse aşağıdaki gibi ifade edilmelidir: Tse = Tsem + ΔT se Sin 2 π t * + φ se (25) ( ) Bu eşitlikte yer alan Tse sıcaklığı yıllık hesaplarda yukarıdaki verilen eşitliğe uygun olarak belirlenmeli ve buradan da Tsem.(3)’den günlük ortalama ısı transferi katsayısı hesaplanır. DMİ Genel Müdürlüğünden alınan günlük güneş şiddeti. SONUÇLAR Eşt.(18)’de tarif edilen Tse.

İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama sıcaklığın yıl boyunca değişimi 1. Şekil 6’da 23 yıllık ortalama değerler ve eşt. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama güneş şiddetinin yıl boyunca değişimi 40 35 30 Ta (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 3.4 0.2 1 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 23 yıllık ortalamaların dalgalanması yıllık dalgalanmalardan çok daha az olmaktadır.2 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 4. 400 350 300 250 q (W/m 2) 200 150 100 50 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 .I.6 0. 9-12 EKİM 2008. Şekil 2. İZMİR ortalama değerler de Şekil 2-5’de gösterilmiştir.(4)’te verilen değerler kullanılarak İzmir için Tse değerleri gösterilmiştir.8 (%) 0. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama bağıl nemin yıl boyunca değişimi 133 .

φs ve t*min. 9-12 EKİM 2008.5 1 0. Çizelge 1’de Tse ile ilgili değerlerin yanında toprak yüzey sıcaklığı Ts ile ilgili Tsm.se değerleri çizelge 1’de gösterilmiştir.45 f=0.5 2 1.7 181 211 241 271 301 331 361 Gün Şekil 6. bu da yüksek bir değer değildir. k=1. Ancak as değerinin Tse’ye etki ettiği açıktır. Çizelge 1. Çünkü örtülü. 40 35 30 Tse (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün as =0.9.5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 5.0. φse ve t*min.5 4 3.9 f=0. Kuru ve nemli çıplak topraklar arasında eşdeğer güneş sıcaklığında kışın 1 °C ve yazın 4 °C fark oluşmaktadır. İZMİR 5 4. εe=1. nemli ve çıplak toprakların eşdeğer güneş sıcaklıklarında kışın 1 °C ve yazın 3 °C fark oluşmaktadır.9 yerine 0. ΔTsm. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama rüzgar hızının yıl boyunca değişimi 40 35 30 25 Tse (oC) 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 as =0.7 °C olup.7 211 241 271 301 331 361 Şekil 7. ΔTse.8 alınarak hesaplanan Tse değerleri de şekil 7’de gösterilmiştir.45 f=0.142.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.8 f=0.3 f=0.3 f=0.s değerleri de verilmiştir. as=0.I. Eşdeğer güneş sıcaklıkları ve toprak yüzey sıcaklığı parametrelerinin f değeri ile değişimi. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi Şekil 6’da verilen değerler için Tsem . İki şekil arasındaki fark en fazla 1.53x10-7 134 . a=2. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi as değeri 0. Bu değerlerden toprak neminin ve yüzey örtüsünün belirli bir düzeyde eşdeğer güneş sıcaklığını etkilediği görülmektedir.5 u (m/s) 3 2.

5 1.8 27.3 f=0. Buradan da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisinin çok olmadığı görülmektedir.2 27.0382 0.5xE-07 1Ocak_a=7.5574 -11.45 01.0 .8 8.2 a s=0.se ve t*min. f=0.4 1Ocak_a=2.0 0.6 Şekil 9.6 0.6 TYS (oC) 28. 9-12 EKİM 2008.3271 -10.0 9.6 27.7 0.6 28.3111 1. ve ΔTs -13.44 13.07 16.0 8.Tem Şekil 8.9452 16.9.0413 0.7239 -11.8 9. Şekil 10’da da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisi gösterilmiştir.6 8. f=0.9060 φse ve φs 1.1843 -9.0435 0.7 Tse Ts Tse Ts Tse Ts Tsem ve Tsm 20. İZMİR f=0.3 1.94 15.4 28.8 0.3305 1.5xE-07 28.5xE-07 1Tem_a=5.9109 ΔTse.4 1.0361 0.9109 16.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.88 15.7217 20.I.9452 18.2 1. 40 35 30 TS (oC) 25 20 15 10 5 0 0 1 2 3 4 5 Toprak derinliği (m) 6 7 8 9 10 a s=0.1 1.17 15.2841 t*min.64 Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi şekil 8’de gösterilmiştir.7217 18.5 0.s 13. TYS’lerin absorpsiyon katsayısı ile önemli değişiklikler gösterdiği anlaşılmaktadır.se ve tmin.0423 0.2 9.5xE-07 1Tem_a=7.Oca 01.4 27.0xE-07 1Tem_a=2. Bu şekillerden ısı iletim katsayısının TYS’ye etkisinin çok sınırlı olduğu görülmektedir.0xE-07 1Ocak_a=5.45 f=0. Şekil 11’de ise TYS’nin yüzey absorpsiyon katsayısı ile değişimi gösterilmiştir.0739 -12. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi 1 Ocak ve 1 Temmuz için Şekil 9’da gösterilmiştir.s 0.2972 1.3052 1. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 135 TYS (oC) 9.45 9.9.4 27. Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi(1Ocak ve 1 Temmuz için) 10.0456 tmin.3440 1.0 k (W/mK) 1.4 0.9 1.

Renewable Energy.45 1 Oca_k=1. Santamouris M. Energy And Buildings.2 a s=0.4 27. F.0 5.2 9.0 5.8 27. 38-39.5 1Tem_k=1. New York. Longman.4 1Ocak_k=0.1983. On estimating soil surface temperature profiles.0 3.0 15.0 10.6 27.5 28. 1999. f=0.5 4.5 7. O.4 28..0 9. 6.8 9.6 28. Vol. A. Lewis J. [3] Mihalakakou G.9. 60.6 0.0 7.5 1Tem_k=1. 9-12 EKİM 2008. Fundamentals. 2003. On the application of the energy balance equation to predict ground temperature profiles. İZMİR 10. [2] Mihalakakou G.3-6.4.6 TYS (oC) 28. N.0 0.0 Şekil 11.0 1Ocak_k=1. Pp.7 as f=0.5 5. [6] TS-825 Binalarda Isı Yalıtım Kuralları. 18.0_a=5. 251-259.0 .0 TYS (oC) 20.0 axE-07(m2/s) Şekil 10.0 27.0 2. Soils..9 1. Pp. American Society of Heating Refrigeration and Air-Conditioning Engineers..2 27.0 25. Toprak yüzey sıcaklıklarının absorpsiyon katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 4.5 3.0 4. [4] Ashrae Handbook.8 8.0_a=5.5 1Ocak_k=1.4 2..0 30. 2002. M. Solar Energy. Pp. 181-190.0xE-07 1 Tem_k=1. Vol. KAYNAKLAR [1] Salah El Din M.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.45 9.0 6. Pp.. Toprak yüzey sıcaklıklarının ısıl yayınım katsayısı ile değişimi ((1Ocak ve 1 Temmuz için) 35. [5] Patrick E.5 8.8 0..5 6.1999. 34.6 8. Pp. 1997.0 0. Vol.I.0 1Tem_k=0. On the heat flow in to the ground.25. 136 TYS (oC) 9. 473-490. and Asimakopoulos D.0 8.0xE-07 0.

konfor ve endüstriyel iklimlendirme sistemleri olarak iki ana grup altında toplanabilirler.I. • Konfor iklimlendirmesi • Endüstriyel iklimlendirme Bizim için bu yazıda konfor iklimlendirmesi söz konusu olduğu için endüstriyel iklimlendirme dikkate alınmayacaktır. gürültü. Soğutma işlemi ısıtma ve havalandırma gibi işlemlere göre çok daha pahalı ve komplike bir işlemdir. Isıl konforu sağlamak her zaman kolay değildir. 1-KLİMADA KONFOR İnsan veya hayvanların ihtiyaçları için veya endüstriyel bir proses için atmosferik çevre. Bina içerisinde yaşayan insanların ihtiyacı olan ısıl konfor. Yine bu yanlış sistem seçimi. Daha sonra nem. hava. hava oranı. sağlıksız kurulan tesis nedeniyle fazla enerji tüketimi ve bakım zorluğu vardır. kurulan sistemler ile arzulanan değerlerde tutulmaya çalışılır. Bu yazıda insanların rahat yaşamaları için gerekli klima koşulları ve olumsuz klima koşullarının yarattığı sorunlar tartışılmıştır. Veli DOĞAN ÖNSÖZ Yanlış seçilen ve yapıya uygun olarak projelendirilmeyen klima sistemlerinin çalışanlar üzerinde olumsuz etkileri sayılamayacak kadar çoktur. ancak nem almak için çoğunlukla soğutma yapılır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İklimlendirme sistemleri genel olarak. 9-12 EKİM 2008. Atmosferik çevrenin istenilen değerlerde tutulmasından aşağıda belirlenen veya ilave olarak istenebilecek fiziksel büyüklüklerin müşterek olarak kontrolü anlaşılır. Bu hastalıklar nedeniyle ölüm söz konusu olmasa da sağlık harcaması giderleri ve iş gücü kaybı söz konusudur. Bağıl nemi kontrol etmek için ortama ya nem vermek ya da nem almak gerekir. Konforsuz bir ortamda çalışan insanlarda muhtelif rahatsızlıklar ve sağlık sorunları görülmektedir. Isı kazancı olan bir ortamda da sıcaklık arzulanan değerin üzerine çıkacaktır bu durumda da soğutma yapmak gerekecektir. Nem verme işlemi su veya su buharı ile yapılır. yapıya uygun olmayan projelendirme. Konforu oluşturan diğer önemli bir faktör insanların solunum yoluyla tükettikleri hava kalitesidir. GİRİŞ Konfor insanların yaşamlarını sağlıklı bir şekilde sürdürebilmeleri için gerekli olan bir kavramdır. • • • • • • • Ortamın kuru termometre sıcaklığı Bağıl nem Hava değişim oranı Dış hava (taze hava) oranı Hava kalitesi Ortamdaki basınç Kurulan sistemin ses seviyesi Isı kaybı olan bir ortamda ortam sıcaklığı zamanla düşecektir. ancak ortama ilave ısı verilerek bu hacim istenilen sıcaklıkta tutulabilir. İZMİR KLİMADA KONFORVE SAĞLIKSIZ BİNA SENDROMU Dr. ışık koku gibi faktörler gelmektedir. 137 . titreşim gibi fonksiyonların mükemmele yakın olarak sağlanması tesisat mühendislerinin en önemli hedefi olmalıdır. ses. Konfor kavramının içinde en önemli olan faktörlerden birisi “ısıl konfor” dur.

. ancak belli koşullar altında kendini rahat hisseder ve metabolizma faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürür. Hayvan ve bitkiler için konfor şartları her hayvan ve bitki için farklılık gösterir.27°C KT ve %50 bağıl nem olarak tespit edilmiştir. Örneğin çok soğuk ve kuru bir iklim bölgesinde kış aylarında ısıtma 18 °C de tutulurken % 20 bağıl nem yeterli kabul edilebilmektedir. Şekil 1 de bu etki açıkça görülmektedir. Bina sahipleri için en iyi şekilde konfor sağlanmasında çeşitli standartlar belirlenmiştir.1 m ve (kafa ve ayak bileği boyu) 3°C. bedensel ve zihinsel üretim hızını etkilemektedir.Dikey hava sıcaklığı farkı 1. .Yüzeyler arası sıcaklık farkları (pencere ile en sıcak yüzey arasında 10°C den az) . örneğin ISO 77301984 den konfor gereksinimi için tavsiyeler: . Bazen yukarıda verilen değerlerin çok dışına çıkarak dizayn sıcaklığını ve bağıl nemi daha düşük seviyelerde kabul ederler. Bu nedenle taze hava sistemlerinde arızaya karşı her türlü tedbir alınmalı ve muhtemel arızalar en kısa zamanda giderilebilmelidir.1. Bu olaylar hayvan ve bitkiler içinde aynı şekilde geçerlidir. Mekanik havalandırmadaki en büyük risk arıza durumudur. Çalışma ortamının ısıl şartları. 1. nem. İnsanlar için iklimsel konfor şartları kış şartlarında 22°C . İklimlere bağlı olarak çevre koşullarının sürekli değişmesi.24°C KT ve %50 bağıl nem. yaşanılan çevredeki makine ve aydınlatmadan gelen enerji. 9-12 EKİM 2008. İZMİR 1. [1] Bu ISO 7730-1984’ de belirlenen standartlar karışıktır ve çoğu zaman sağlanması zordur. İnsan. .1-Konfor iklimlendirmesi İnsan çevresindeki iklimsel koşullara uyum gösteren bir canlı olmasına rağmen. güneş radyasyonu. • Ortam sıcaklığı • Odadaki taze hava miktarı • Hava hızı • Hava kalitesi • Bağıl nem • Duvar yüzey sıcaklığı • Cam yüzey sıcaklığı 1.1 m ve 0.Döşeme sıcaklığı 19-26°C( 29°C döşemeden ısıtmalı sistemlerde).I.1-Ortam sıcaklığı İnsanların çalışma verimleri bulundukları ortamın sıcaklığına bağlı olarak değişmektedir. insanın yaşam faaliyetlerini sürdürmesini genellikle kötü yönde etkiler. Refrigerating and Air Conditioning ) ve mal sahibinin isteklerini dikkate alarak hesaplamaya esas olacak sıcaklık.Odanın kullanımı anındaki iç ortam sıcaklığı 20-24 °C ( 22+/− 2 °C). konforu aşağıdaki şartlar belirlemektedir.Sıcak tavan ile diğer yüzeyler arasında 5°C Yukarıdaki şartlar insanların yaşamlarını en kolay şekilde sürdürebildikleri iklimsel çevre koşullarıdır. Klima mühendisleri yaygın olarak ASHRAE ‘ye ( American Society of Heating. İç ortam sıcaklığı tek başına ısıl konfora yeterli olmamaktadır.1. Klima mühendisleri her oda için kullanım amacına bağlı olarak yaz ve kış sıcaklık değerini ve bağıl nemi tespit ederek proje hesapları yapmaktadırlar.15 m/s ‘den az. yaz şartlarında 24°C .1. basınç gibi parametreleri belirlerler. hayvan veya bitkilerin yaşam faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürecekleri iklimsel çevrenin hazırlanması konfor iklimlendirmesinin konusunu teşkil eder. Arıza durumunda sistem taze hava sağlayamazsa bina havasız kalacaktır. .Ortalama hava hızı 0. Çok daha detaya girildiğinde verimli bir çalışma için kadın ve erkek çalışana göre ortam sıcaklığının farklılık gösterdiği bir gerçektir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 138 .1-Ortamdaki ısıl konfor ve hava kalitesi Sıcaklık ve bağıl nemin yanında.

Bu hava miktarları. Taze hava solunum için gerekli olmasının yanında CO2 ve sigara dumanı ile diğer bulaştırıcıları seyreltmek için gereklidir. Ofislerde havalandırma ve taze hava sağlama oranlarında çeşitli standartlar vardır.2-Bağıl nem Bağıl nem de ısıl konforda çok önemli bir parametredir.25 m/s ‘ye yükseltilmelidir. konforlu ve emniyetli ortamlar sağlaması gerekir. . İZMİR 1. . ASHRAE ve benzeri kaynaklardan kişi başına taze hava miktarı binanın kullanım amacına ve kullanan kişilerin yaptıkları işe bağlı olarak alınabilir.15 arasında tutulmalı yazın 0. .Hava dağıtımı doğru yapılmalı ve her mekâna istenilen debide taze hava ulaştırılmalıdır. sigara içilen bir bölümde 25 l/s ye kadar çıkabilir.Mutfak. Binanın yapısal sağlamlığı ve mimari anlamda doğru projelendirilmesi yanında yaşayan insanların tükettikleri havanın kalitesi son derece önemlidir.Oda içerisindeki hava hızı 0. . . içinde yaşayanlar için asgari düzeyde sağlıklı. şömine gibi bina içerisindeki ilave kirli hava kaynakları merkezi sistemden kesinlikle ayrı olarak binadan uzaklaştırılmalıdır.1.Kişi başına düşen hava miktarı kişinin bulunduğu mekândaki aktivitesine bağlı olarak doğru seçilmeli ofis binalarında 10 l/s’den az olmamalıdır .Mümkünse bağıl nem oranı %40-%60 düzeyi arasında tutulmalıdır.Dış hava alış panjuru yerden toz emmeyecek kadar yüksekte olmalı mümkünse bir bahçeye bakan cepheden alınmalı. Sistem kurulurken klima mühendisleri taze hava sağlama anlamında birçok parametreyi dikkate almak zorundadırlar. 9-12 EKİM 2008.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İç ortam sıcaklığı ve ortam bağıl nemine bağlı olarak konfor 139 .Fotokopi makinesi ve yazıcı gibi ofis aletleri ayrı egzoz sistemine sahip bir kapalı odada bulunmalıdır. Çalışılan ofisler pozitif basınçta tutulmalı ve kirli çevre havasının içeri girmesi önlenmelidir. Şekil 1.Oda içlerinde taze hava veriş ve egzoz atış noktaları iyi seçilmeli menfezler kısa devre oluşturmamalı . bir ofis binasında kişi başına 10 l/s den başlayıp. 1.2 -Ortamdaki taze hava.1. Sıcaklığın çalışma verimine etkisi Şekil 2. tuvalet. Şekil 2 de iç ortam sıcaklığı ve bağıl nemin ısıl konfordaki etkisi görülmektedir [2] . trafik ve benzeri kirli hava riski olan kısımlardan kaçınılmalıdır. Kış mevsimlerinde %50 civarındaki nem çok iyi bir değerdir.1.1 ila 0. .1. kişilerin aktivitesine ve yapıya göre farklı değerler alır. Örneğin. hava kalitesi ve hava hızı Binaların. ancak soğuk iklim bölgelerinde hava çok kuru olduğundan % 50 değerine yaklaşmak her zaman kolay olmamaktadır. Bunlardan bazıları aşağıdakiler olabilir.

1. İZMİR 1.I. Duvar ve cam iç yüzey sıcaklığı ortam sıcaklığına ne denli yakın ise konfor o derecede iyidir. 9-12 EKİM 2008. Bu nedenle konfor kliması yapılırken yalıtım hesapları ve bu hesaplara göre duvarların yalıtılması çok önemlidir. Şekil 3 de iklim şartları aynı olan üç adet dış ortama bakan duvardaki iç yüzey sıcaklıkları gösterilmiştir. Yalıtıma bağlı olarak iç duvar yüzey sıcaklığı ciddi oranda değişmektedir.1.1. [2] Şekil 3 İklim şartları aynı olan üç duvarda iç yüzey duvar sıcaklığı değişimi 1.3-Duvar yüzey sıcaklığı Duvar veya pencere iç yüzey sıcaklıkları konforu etkileyen en önemli parametrelerden biridir. Konforlu bir ortamda duvar yüzeyi ile ortam arasındaki sıcaklık farkı 3°C yi geçmemelidir. Duvar yüzeyleri genel olarak cam yüzeylerine göre daha büyüktür o nedenle ısıl konforda daha önemli yer tutarlar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1.4-Cam yüzey sıcaklığı 140 .

Her camın önüne bu radyatör veya fan-coil benzeri cihazları yerleştirmek mümkün olmaz. Cam yüzeyi büyük ve insanların oturma ve yatma alanlarına çok yakın ise içerdeki insanlar rahatsız olacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Cam yüzeylerdeki bu etkiyi azaltmak çift veya 3 katlı camlar kullanılmaktadır. Genelde bu nedenle klima mühendisleri ısıtıcı cihaz ve sistemlerini cam önlerine koymaya çalışırlar. Camların çok katmanlı olması ve cam katmanları arasında çoğu zaman havanın boşaltılması taşınım ve iletimle olan ısı kaybı ve kazancını ciddi miktarda azaltmaktadır. Cam yüzeylerinden olacak ısı kazanç ve kayıpları dikkate alınmadan mimari projeler tamamlanır. Şekil 4 Radyatörler mümkün oldukça cam altlarına yerleştirilir. Şekil 4 görüleceği gibi radyatörler salonda mümkün olduğunca cam kısma yanaştırılmıştır. Şekil 5 de görüldüğü gibi mimar haklı olarak salonda terasa açılan cam kapıların önüne böyle bir radyatör veya benzeri ısıtıcıyı koymamıza müsaade etmeyecektir. Şekil 5 Salondan terasa olan geçişi engelleyen radyatör yerleşimi 141 . Genellikle mimarlar tarafından cam yüzeyleri mimari tasarım göz önüne alınarak belirlenir. İZMİR Bir yapıda cam yüzeyinden olan ısı kaybı ve ısı kazancının duvar yüzeylere göre çok daha fazla olacağı açıktır. Kış aylarında camdan olan ısı kaybının fazla olması camın ısı transfer katsayısının çok yüksek olduğu anlamına gelir. ancak camın çok katmanlı olmasının yaz aylarında büyük miktarda ısı kazancını sağlayan güneşin radyasyonunu azaltmaya fazla bir etkisi yoktur. Fazla ısı kaybı olan bir camın iç yüzey sıcaklığı da oda sıcaklığından çok düşük demektir.I.

Şekil 6 Şekil 7 Mekan içerisinde yer işgal etmeyen konvektör yerleşimi ve detayı 142 . Bu nedenle Şekil 7 de görüldüğü gibi yer seviyesinde fanlı veya fansız konvektörler konabilir veya sadece cam önlerine yerden ısıtma yapılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Ancak yine kış hava sıcaklığının sıfırın altında seyrettiği iklimlerde camın hemen yanındaki duvar dibine konulan ısıtıcılar (Şekil 6) konfordaki rahatsızlık hissini ortadan kaldırmayacaktır.

Bunun yanında duvardan duvara döşenen halılar. fakat rahatsızlığı çekenleri ciddi anlamda etkilemektedir.5 ] • Sersemlik hissi 143 . 1980’ lerden sonra yaygınlaşan fotokopi. ABD’ de bu tip semptoma yol açabilecek bina oranı %30 civarındadır. bilgisayar. “Sağlıksız Bina Sendromu” (SBS) veya “Hasta Bina Sendromu” (HBS) olarak adlandırılan bu hastalık neticesinde sırf hasta için belli bir sorun değildir. İnşaat tekniğindeki gelişmeler ile birlikte inşaat aşamasında kimyasal madde kullanımı da artmıştır.I. Bilindiği gibi binalardan kaynaklanan “legionella”.1.Sendromu) Son yıllarda insanların içinde bulundukları ortamlardan dolayı iş gücü kaybına uğradıkları ve sağlıksız binalarda çalışan birçok insanda bazı hastalıkların gözlendiği saptanmıştır. belli bir binada yaşayan kişilerin yaklaşık % 20 sinde de görülmektedir. Dünya sağlık örgütü 1986 dan buyana binalardan kaynaklanan hastalıkları tanınabilen hastalık olarak kabul etmiştir.[3.3 -Sağlıksız Bina Sendromu (SBS. 1970’li yıllarda başlayan enerji krizi ile birlikte binalar mümkün olduğunca yalıtılmaya başladı.Merkezi klima sistemi ile olan ısıtma.5 metreden fazla ve kış şartları ağır ise tavandan çözüm etkisini kaybetmeye başlayacaktır. devamsızlığın artması. çalışanlarda önemli sağlık sorunlarının ortaya çıktığı görüldü. yeni işçi sayısının artması.4. Şekil 8 1. Eğer bina net yüksekliği ( asma tavandan sonra) 3. gibi nedeni belli olan hastalıkların yanında nedeni belli olmayan kesin tanımlanmamış çevre tahammülsüzlüğü. verimliliğin düşmesi. yazıcı ve benzeri malzemelerin kullandığı mürekkep toner ve benzeri kimyasallar ile özel kâğıtların vb gibi malzemelerin yaydığı toz ve kokular ciddi kirlilik kaynağıdır. bu yalıtımla birlikte doğal havalandırılın bina yapımı azaldı özellikle büyük ofisler cebri havalandırmalı klima sistemleri ile donatıldı. kronik yorgunluk gibi hastalıklar arasında SBS önemli bir yer tutmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tüm bu etkenlerin sonucu 1990 lı yıllarda bu tip binalarda yaşayanlarda. ticari anlamda da işvereni ve ülke ekonomisini etkilemektedir. duvar kâğıtlar ve bunların yapıştırılması için kullanılan yapıştırıcıların yaydıkları zehirli maddeler SBS riskini arttırmaktadır. Özellikle insanların işyerlerinde rastladıkları bir grup semptomlardır. tipik semptomlar: [ 3. fax makineleri. soğutma ve havalandırma sistemlerinde hava genelde cam yüzeylerine yakın bölgeden üflenir. is yeri büyük iş gücü kaybına uğramaktadır.4] SBS’nin oluşumunu tanımlamak zordur. Hasta bina sendromları ne hayati tehlike arz eder ne de sakatlayıcıdır. İZMİR Çok tavsiye edilmese de eğer bina yüksekliği çok fazla değil ise ve mimari yapıda asma tavan yapılabiliyor ise bu cam yüzeylerine merkezi klima sisteminden hava üflenebilir (şekil 8) veya tavana fanlı ısıtıcılardan hava üflenebilir. kirli hava iç kısımlardan uzaklaştırılır. güç kaynakları. 9-12 EKİM 2008.

1-Nedenleri SBS nin aşağıda belirlenen bir veya birden fazla faktörlerden meydana geldiği düşünülüyor. • Camları açılmayan giydirme binalarda daha fazla 1.Kokular .Kirletici kimyasal maddeler.İş memnuniyetsizliği ve stresi .Klima sisteminin olması 144 .4. .I.Kirli ve bakımsız klima sistemi . döşemelik ve temizleyiciden solvent emisyonu. boğazda kuruma ve tahriş Gözde batma. ofis binalarında yaygın • Daha çok kendi konfor şartlarını bireysel olarak ayarlayamayan insanlarda • Semptomlar sabahtan ziyade öğleden sonra daha yaygın • Çok zaman iç yüzeyler tekstil ile donatılmıştır.İş ortamında sigara içilmesi . kontak lenslerde batma ve tahammülsüzlük Burunda akıntı ya da tıkanma Cilt tahrişi ve kızarıklık bunun yanında ciltte yanma ve kuruma Göğüste sıkışıklık Nefes darlığı Öksürük Tüm toplum bu semptomları gösterdiği halde bazı binalarda çalışan insanlarda daha fazla hissediliyor.5] • İş yerinden uzak semptomlar azalıyor veya yok oluyor • Ofis binalarında daha yaygınlar • Daha fazla kamu binalarında oluyor.Düşük bağıl nem .1.Yüksek sıcaklık ve yetersiz hava hareketleri .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. idari personelden ziyade evrakla uğraşan memurlarda daha fazla risk var • En çok cebri havalandırma olan. [3. İZMİR • • • • • • • • • • • Yorgunluk Konsantre kaybı Mide bulantısı ve baş dönmesi Baş ağrısı Boğuk seslilik. .Havada uçuşan toz ve fiberler.Havasızlık .Yazıcı fotokopi.3.Uzun süre bilgisayar ekranı kullanma (5 saatten fazla) .Cebri yoldan havalandırma . .5] . kaşıntı yaşarma.Düşük frekanslı flüoresan lambalar Kısaca bina ile ilgili SBS ye neden olabilecek faktörlere de bakacak olursak ** .Düşük frekanslı gürültü . [3. 9-12 EKİM 2008.Yetersiz ışıklandırma .4. harıltılı soluma.

• Binadaki dokuma ve döşemeler. • Tam karışımlı santrallerde yeniden sirküle ettirilen hava bir mekândaki bakteriyi diğer temiz alanlara taşıyabilir. Bu sistemlerde ısıtma ve soğutma işlevini cihazlar görmektedir (fan-coil. Bu tür yapılarda klima sistemi seçimi çok önemli oluyor. Ayrıca karışımlı santral içindeki taze hava oranını her zaman istenilen seviyede tutmak ve arzulanan miktarda odalara göndermek kolay değildir.duct) VAV sistemlerinde kullanıcı oda sıcaklığını ayarlamak için termostatla oynayacak ve hava miktarı azalacak veya çoğalacaktır. Sigara dumanı hava kirliliğinin çok büyük nedenidir. dolayısı ile klima sistemi ve bağıl nem oranı yakinen ilgilendirmektedir. mikroorganizmaları. Hava birçok mekana tek bir klima santralinden gönderiliyor ise havanın her odaya istenilen miktarda dağıtımı çok önemlidir. İZMİR - Yetersiz bina bakımı Kamu binası Şehir merkezinde yer alma Su sızıntısı ya da nem sorunu Bina yaşı > 15 Dış ortamdan gelen havanın kalitesi Tavanların alçak olması (< 2. halı ve döşemelerden toz ve fiberler hava içerisine yayılır. ihtiva eder. Bu işlem hasta olan bir odadaki kirli havayı kolayca diğer odalara taşıyabilecektir. Cam açma ve kapama olanağı çoğunlukla yoktur. radyatör. Tamamen sabit hava debili klima santralleri (CAV) ile veya değişken hava debili (VAV) klima santralleri ile yapılan ısıtma soğutma ve havalandırma sistemleri SBS açısından daha risklidir. VRF (değişken soğutucu akışkan debili soğutma) + taze hava sistemleri tam havalı sistemlere göre taze hava sağlamada daha uygundur. Yüksek katlardan oluşan çoğu yeni ofis binalarında havalandırma merkezi bir klima santralinden cebri olarak sağlanıyor.I. Merkezi olarak yapılan havalandırma sistemlerinde binayı komple kontrol etmek kolay oluyor ancak lokal kontroller zorlaşıyor. Kirletici maddelerin ana kaynağını oluştururlar. Bu tür sistemler ortamlardan aldıkları havanın büyük bir kısmını yeniden ortama basmaktadırlar. su buharını. VRF vbg) dolayısı ile klima santralleri veya hava sağlayan cihazlar sadece taze hava sağlamakla meşguldürler. Taze hava dağıtımına ait sistem seçimindeki önem kadar verilen taze havanın kalitesi de çok önemlidir. Yine duvar kağıdı ve halıları yapıştırmak için kullanılan kimyasallar havayı sürekli kirletirler. • Taze hava çok kirli ve tozlu bir bölgeden binaya alınıyor olabilir. Özellikle VAV santralleri onlarca değişik mekandan aldığı havayı karıştırmakta ve klima santralinde şartlandırdıktan sonra geri basmaktadır. 9-12 EKİM 2008.1.3.2-Havalandırma sisteminin ve kirli havanın SBS ye etkisi Doğal havalandırmada bina sakinlerinin seçenekleri var. ** Kaynak Deason JP Environ Engg and Policy 1998:37-45] • Bina sakinleri tarafından çevreye bırakılan kirletici maddeler. • Ofis makineleri: Fotokopi odaları ayrıca egzost edilmiyor ve bu makinelerin yaydığı kimyasallar ve tozlar ortama yayılıyor ise özellikle çok önemli bir kirleticidir. Bu tür makinelerin ayrı bir odada bulundurulmaları gerekir. Hava miktarı azaldığında taze hava miktarı dizayn değerlerinin çok altına düşebilir Fan-coil+ taze hava. Yoğuşma suyunun toplandığı tavalardan ve iyi izole edilmemiş borulardan akan sulardan mikro organizmalar klima sistemine geçebilir. örnek iç ortam sıcak olunca camı açabiliyorlar ve soğuk olunca kapatabiliyorlar. Havanın kirli olmasına yola açan başlıca nedenlere kısaca bakacak olursak. Bu maddeler CO2. Özellikle tek kanallı (single.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 145 . Bizi tabi ki bu faktörler arasında havalandırma. hava kalitesi.4 m) 1. • Nemlendirme olmasa bile havalandırma en önemli bakteri taşıyıcı ve yayıcı ortam olabilir.

[5] Dünya Sağlık Örgütü (WHO) SBS’in nedenleri bilinmiyor diyor fakat Strathclyde Üniversitesindeki araştırmacılar delillerin 1970’lerdeki enerji krizinden sonraki yapı değişikliklerinden kaynaklanmaktadır diyorlar. Geri kalan miktar henüz bilinmemektedir. dokumalardan partiküller ve iç veya dış bulaşıcılar takriben hastalık kaynağının %25ni oluşturmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Nemlendirici ateşinin olma riski. aynı suyun tekrar sirküle edilip edilmediğine ve nemlendiricinin su damlalarını ortama gönderip göndermediğine bağlıdır.ofis personellerinin % 20-35’i düşük hava kalitesinden dolayı rahatsızlık çektiklerini ve bunun SBS’na katkısı olabileceğini. Çok yüksek nem yüksek sıcaklıkla birleşir ise insanlarda bunalma hissi uyandırır. 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. burun. çok yüksek nem düşük hava sıcaklığı ile buluşursa cam yüzeylerinde yoğuşmalar başlar. çoğunlukla hangi tür nemlendirici kullanıldığına.[3] Sonuç olarak binalardaki SBS’ nin ana nedeninin cebri havalandırma olup olmadığını kanıtlamak için yapılan tüm araştırmalar büyük oranda bunun en önemli neden olduğunu kanıtlamıştır. Düşük nem miktarı mukoza zarlarının kurumasına neden olur. Yine yapılan tüm araştırmalar en hasta yapıların klimalı olduğunu ve en sağlıklı binalarında yine klimalı olduğunu göstermektedir.3.3. doğru projelendirilmiş ve temizlik kurallarına uygun monte edilmiş bakımı düzenli olarak yapılan binalarda hastalık riskinin daha az olduğudur.200.I. 1.0000 ila 1.3. 146 . • SBS nedeniyle sağlık harcamaları 1 milyar dolar • İşgücü kaybı 6 milyar dolar SBS (Sick Building Syndrome) nin tek nedeni klima ve havalandırma sistemleri değildir. sorumluluğun %50 yetersiz havalandırmaya yüklemiştir. Uçucu (gaza dönüşebilen) maddeler.Yaygın olarak kullanılan nemlendirme sistemleri ve SBS’ ye etkileri[3] . Ancak kaynakların çoğu yetersiz havalandırmayı ve iç ortam havasının kalitesizliğini en büyük neden olarak göstermektedir.3-Nem oranı ve nemlendirme sistemlerinin SBS ye etkisi Nemin % 50 civarında olması durumunda mikro-organizmaların hayatta kalmaları zorlaşıyor. İZMİR • ABD de yapılan bir araştırmaya göre 800. Ofisler için tavsiye edilen bağıl nem %40%60 arasındadır. Buradan biz klima mühendisleri için çıkan sonuç.000 ticari binanın 1/3’ünde SBS sorunu yaşanmıştır. bu etkinin semptomların bazılarını yaratabileceğine karar verdi.[3] İş yerindeki havada bulunan nem oranının birçok nedenden dolayı kontrol edilmesi gerekir.1. SBS ye yukarda sayılan bir veya birden çok faktör neden olabilmektedir. a-Soğuk su buharlaştırıcılar su tutma özelliği olan ve hava geçiren bir malzeme üzerinden geçen havanın nemlendirilmesi esasına dayanır. Mikroplardan kaynaklanan düşük hava kalitesi.1. Sıcaklık gibi nem oranının tek başına SBS ye sebep olma olasılığı yoktur ancak diğer semptomlara katkıda bulunmaktadır.1. Yine Amerika’nın Çevre Koruma Ajansı (EPA) .organizmaların gelişmelerini teşvik ediyor. solunum yollarında rahatsızlıklara neden olur. • 30-70 milyon kişi etkileniyor. daha fazla nem olması rutubete neden oluyor ve mikro. Aynı suyun devamlı kullanılması durumunda “ legionella” hastalığı riski vardır. organizma üremesine ve salmasına uygundur ancak nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. özellikle nemlendiricinin su tutup tutmadığına. Konfor ve sağlık için önemli olan nemlendirme sistemleri aynı zamanda hastalıklar için önemli riskler içerir.[3] Amerikan Ulusal İş Güvenliği ve Sağlık Enstitüsü SBS için geniş kapsamlı araştırmalar yapmış ve bu araştırmalar sonucunda. göz. Nemlendirici veya hava temizleyicilerden kirlenmiş su havaya yayıldığı takdirde “Pazartesi hastalığı” veya “Nemlendirici ateşi” (humidifier fever) gibi hastalıklara neden olabilir veya mikro-organizmaların bulaşmasına yol açar.

Suyun tedavisi için kimyasal maddeler: Bina sakinlerine olan potansiyel zararlarından dolayı. e-Püskürten dönen disk nemlendirici çoğunlukla nemlendirilecek ortamın içerisine yerleştirilir. su ağır bir şekilde kirlenir. Temizliğin sıklığı suyun depolandığı ve cihazın çalıştığı çevresel koşullara bağlı olacaktır. Suyu mümkünse su sağlanan borulardan doğrudan almalı. esas olarak nemlendirme suyuna kimyasal katmak doğru değildir. depo basınçlı su ile yıkanmalı. Buharlı nemlendiriciler en risksiz olan sistemleri oluşturur. f.I. düzenli olarak yıkama ve depo bakım işlemi yapılmalıdır. İZMİR b-Sıcak su buharlaştırıcı bir hazne içerisinde ısıtılan su buharlaşarak üzerinden geçen hava akımına karışır.3. bu durumda diğer tedbirler daha önemli olacaktır. Mimari projenin oluşumu aşamasında diğer mühendislik disiplinlerinin mimar ile birlikte çalışması çok önemlidir. 9-12 EKİM 2008. [3] -Su sağlanması: Sağlanan su temiz. Bu sistemlerle yapılan nemlendirme sonucunda bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır.Sprey nemlendiriciler ve hava temizleyiciler.3. damlaların kanallara sürüklenmemesi için damla tutucular mevcuttur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1. Emniyetli olmayan diğer sistemler kullanılıyor ola bilinir.4 Klima Sisteminin. merkezi bir buhar üreten cihazdan veya buhar üreten lokal küçük makinelerden sağlanan buhar doğrudan havanın içerisine püskürtülür. pisliksiz/mikropsuz olmalıdır. Bu hücrenin içinde alt kısımda su haznesi ve suyu püskürtmekte kullanılan pompa mevcuttur. projelendirme ve montaj aşamasındaki çalışmaların SBS ye etkisi a. Su nemlendirici altındaki bir haznede bulunur.2. çabucak buharlaşan ince bir sprey oluşturur. genelde iri taneli su damlaları oluşturur. nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. buharın sterilize etkisinden dolayı en sağlıklı nemlendirme şeklidir. 1.3. Suyun kaçmasını önlememiz gereken bölümlere gerçekten suyu kaçırmamalı ve bakteri üremesini engellemeliyiz. sistemin bakım ve temizliğini doğru şekilde hiç ara vermeden sürdürebilmektir. 1. ağır şekilde kirlenmiş su zerreciklerinin ortama girmesini engellemektir. cihazın tamamının bakımı çok önemlidir.Projelendirme aşaması: HVAC Sistemlerinin seçimini en önemli etkileyen faktörler. Bunun için ilk yapılması gereken doğru sistemi seçmek. . -Temizleme ve dezenfekte etmek: Özellikle sistem sprey veya püskürtme türünden ise su depoları ve nemlendiricilerin düzenli olarak temizlik ve bakımları daha önemli bir konu olmaktadır. Yinede bazı organik yoldan gelişen mikroplar başka yollarla etkisiz hale getirilemiyor ise kullanılması kaçınılmaz olabilir. Daha çok klima santralarında nemlendirici bir hücre bulunur. -Bakım: Su damlalarını tutan bölümlerin. ancak buharın elde edilmesi ve dağıtımı kullanımı her zaman kolay olmaz. Pompa ile su nozullara sevk edilir. c-Buhar enjeksiyonu. Buhar kullanan bir fabrikada ana buhar kazanından buhar almak ve kullanmak oradaki alt yapı ve teknik kadro için çok uygun olabilir. dönen disk. Son yıllarda artan hastalık riski ve özellikle tanımlanabilen bir hastalık olan legionella nedeni ile havuz tipi nemlendirme sistemleri konfor klimasında hemen hemen tamamen terkedilmiştir.Nemlendirici sistemler kurulurken alınması gereken tedbirler En önemli tedbir. havanın içerisine püskürtülür. suyu depolamak için bir tank kullanılacak ise. binanın amacı ve bina sahibinin istekleridir. sıkıştırılmış hava yardımı ile ortama bir dizi sprey yardımı ile püskürtülür. Bu tür sistemlerde hastalık vakalarına rastlanmıştır. Nemlendirici ateşi olmuş bir yerde. Klima mühendisine danışılmadan geliştirilmiş olan bir mimari yapıya uygun sistem seçmek ve uygulamak her zaman mümkün olmaz. Bakım mutlaka belli dönemlerde ve sürekli olmalı. ancak buharla işi olmayan bir ofis binasında durum farklıdır. bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. temizleme ve bakım yapıldıktan sonra hastalık devam eder ise sistem komple değiştirilmelidir. Uygun 147 . Klima cihazları. Bu tür nemlendiriciler birkaç hastalıkta tartışma konusu olmuştur. kanalları ve boruları için yeterli ve uygun yer ayrılmadan tamamlanan mimarilere sistem uydurmak ve doğru olarak projelendirmek çok zordur. Nozullardan su. d-Sıkıştırılmış hava püskürtme işleminde ise çok temiz olarak depolanmış olan su.1.

148 .Borulara toz ve benzeri kirleticiler girmiş ise vakumlu bir sistem veya basınçlı hava ile temizlenmelidir. .Uygun yerlere konulmayan klima santralleri asma tavanlardaki kanal kargaşasını arttıracak ve düşük asma tavana yol açacaktır. . daha sesli cihaz ve sistemi içerirler.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. . . mesai bitiminde açık boru uçları kapatılmalıdır. bazı noktalarda standart ve kriterlerden sapmak zorunda kalacak.Montaj öncesi klima malzemelerinin tamamı kuru ve temiz tozdan uzak bir depoda tutulmalıdır. .Yapıya yeterli taze hava dağılımı yapmakta zorlanacaktır. . İZMİR makine daireleri. Kanal içerisinden akan havanın doğrudan insanların solunum yoluna ulaştığı düşünülürse kanal temizliği ve bakımının ne kadar önemli olduğu görülür. .Yapıdaki kirli havaları en uygun noktadan. .I.Klima mühendisinin arzusu dışında oluşan zorunlu kanal ve boru hatlarının montaj ve bakım maliyetleri artacaktır. küçük hacimler yeterli sesi yutamayacaktır. .Yeterli havalık ve armatür ile donatılmamış olan pis su hatlarında koku riski oluşacaktır. dirsek sayısı artacaktır. bina içinde pis su çukurları ve yağ tutucu gibi yerlerin lüzumundan fazlasını projelendirmek zorunda kalacaktır. .Pis suların bina içinde toplanması ve uzaklaştırılması uygun olmayan şartlarda gerçekleşecek. enerji kullanımında optimum rakamları yakalayamayacak belki sağlıklı enerji paylaşımını yapamayacak. uzaklaştırmak kolay olmayacaktır. SBS ye katkıda bulunmayacak bir HVAC tesisi ancak bir bütün olarak inşaatın da temiz olduğu bir şantiyede mümkündür. b-Montaj aşaması Montaj aşamasındaki en önekli faktör temizliktir.Kanal imalatında kullanılacak saclar veya asıma hazır kanallar suya toza maruz kalan alanlarda bekletilmemelidir. 9-12 EKİM 2008.Klimacı o yapıya en uygun sistemi seçemeyecek. . Temizlik esnasında mecbur kalmadıkça kimyasal madde kullanılmamalıdır. Klima mühendis.Küçük ve basık klima odaları cihazla servis vermeyi zorlaştıracak filtre temizliği gibi en gerekli bakım işlemi bile sağlıklı yapılamayacaktır. Bu güzergahlarda yeterli açıklık yok ise su ve hava hızları artacak küçük kesitli kanallarda temizlik zorlaşacaktır. . Boru ve kanal devrelerine aksesuar montajı ve bakımı zor yapılacaktır. . SBS ye katkı yapacak faktörler içerirler. Kanal ve borular lüzumsuz yere bir birini keserek asma tavan kotunun düşmesine neden olacak. . temizlik ve bakım kolay değildir.Borular kesinlikle kuru yerde depolanmalı ve boruluma yapılan alanlarda ıslak olmamalıdır.Küçük ve basık makine ve klima santral odalarında kanal ve boruların standartlara uygun montajı yapılamayacaktır.Kule gibi dış üniteleri temiz ve yapıda görüntü çirkinliğine yer açmayacak yerlere konulamayacaktır. kanal ve boru parkurları belirlenmeden yapılan klima ve tesisat sistemlerinde muhtemelen aşağıdaki sorunlardan birisi veya birkaçı aynı anda yaşanacaktır.Temiz hava yapılar için hayati önem taşıdığına göre yapıya en uygun yerlerden toz duman gibi unsurlardan en uzak temiz yerlerden hava alınamayacaktır. egzoz havasının taze hava alış ağzından mümkün olduğunca en uzağa ve çatı seviyesine atmakta zorlanacaktır. . . Sonuç olarak mimarinin gelişim ile birlikte kurgulanmamış sistemler genellikle daha fazla enerji tüketirler. Basık ve dar hacimlerdeki bu zorlamalardan dolayı kanal ve boru devrelerinde kullanılan dirseklerin adeti artacaktır buda pompa ve fanların basma yüksekliğini artıracak fan ve pompaların ses seviyeleri ve enerji giderleri artacaktır. Kirlenmiş kanalları temizlemek çok zordur.Boruların uçları montaj yerine nakledilene kadar kapalı tutulmalı.

Özellikle As-Built gibi projelerin 149 . . perdelerin temizlenme şekil ve periyotları dikkatle planlanmalıdır. bu cihazların ve kablolarının her gün nemli bezile silinmesi gerekir. 9-12 EKİM 2008. bu tür hizmeti veren elemanlar binaları kolay tanıyamazlar ve sistemleri kolayca algılayamazlar.Yumuşak döşemelerin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. telefon v. . Panjurlar günlük vakum gerektirir. Çok büyük olan ofis ve benzeri binalarda teknik servis tüm bakım işlerini yapmakta ve klima sistemi ile birlikte diğer binaya hayat veren mekanik ve elektrik donanımlarının çalışmasını sağlamaktadırlar. Özel üretilmiş kanal ses izole malzemesi kullanılmalıdır. vakum ünitelerinin. Dışardan servis veren firma sayısı son yıllarda artmaya başlamıştır. . .Bilgisayar donatımı. Bu oda ve fotokopi makinesi düzenli temizlenmeli kimyasal ve kâğıt tozu yok edilmeli.I. . ancak sık sık temizlik yaparak oluşacak kâğıt tozu ve kimyasallar yok edilmeli.Yazıcılar. 1. toz toplayıcı torbaların ve benzeri malzemelerin yıprandığında zamanında değiştirilmesi ve bakımlarının yapılması da son derece önemlidir. Vakumlar yüksek verimli filtreler ile donatılmalı veya su içerisine toz toplayan temizleme makineleri kullanılmalı. evraklar insanların bulunmadığı odalarda düzgünce vakumlu temizliğe elverişli şekilde depolanmalıdır. açılan bu kaplamalar havayı bloke edebilir veya kirletebilir.Sert taban yüzeyler.1. . .3. Dosyaların masalardan taştığı evrakların karışık şekilde dolaştığı dağınık ve tozlu bir ofis huzursuzluk kaynağıdır ve çalışana huzur vermez.Fotokopi makineleri.Dağınık kâğıt ve kitap yığınları sırf toz yaratmakla kalmıyor kolay temizlenemediği için toz birikimine neden olur. fotokopi makineleri kadar kirletici değiller. Kâğıt tozu ve diğer tozların giderilmesi için vakumlu temizleyici kullanılması tavsiye edilir.Camların içerden en az ayda bir kez dışardan yılda en az iki defa silinmesi gerekiyor. .5-Tertip ve Temizliğin SBS ye etkisi Düzgün planlanmış çalışma alanları çalışma verimini etkiliyor.3. Binalar işlevlerine ve kapasitelerine göre muhtelif merkezi veya münferit klima ve tesisat sistemine sahiptir. . koltuk gibi dokuma malzemeler soğuk şampuan lama metodu ile temizlenmeli. . ayrı bir odada olmalı bu hacmin kirli hava tahliyesi bağımsız olmalı binada bulunan santral dönüş havassına karıştırılmamalı.Kanal izolesinde yapışkan tür izole çivisi kullanılıyor ise bu çivilerin yapıştırıldığı kanal yüzeyleri mutlaka yapıştırmadan hemen önce hafif nemli bir bez ile silinmelidir.1. Temizlikte kullanılan maddeler SBS ye ilave potansiyel kaynak oluşturmamalıdır. . İZMİR . nemli paspas ile paspaslanır ve parlatılır. halıların.Tüm bu temizlik işlemlerini yapan aletlerin. parlak ve cilalanmış yüzeyler nemli paspas ile toz almaya yardımcı oluyor.Önceden montajı yapılmış tüm makine ve armatürler işletmeye alınana kadar üzerleri kaplanarak korumaya alınmalıdır. Perdelerin düzenli yıkanması gereklidir. Eğer semptomlar devam ederse buharlı temizleme düşünülmeli. . . Çoğu teknik servis ve bakım elemanları inşaat döneminden kalmakta dolayısı ile asma tavan altında kalan boru ve kanal güzergâh ve armatür yerlerini çok iyi bilmektedirler.s normal toz tutma alanlarıdır. Bunlar fırçalanıp. sandalye.6-Bakımın SBS ye etkisi Bakım temizlikte birlikte bina sağlığını ve dolayısı ile çalışanları etkileyen en önemli faktörlerden birisidir.Kanal içerisine ses kesmek veya daha başka amaçla kaplanan malzemeler lifli havaya uçucu madde aktaran cam-yünü türü malzeme olmamalıdır. aksi takdirde toz ve kir nedeni ile çiviler zamanla açılacak ve kanal izolasyonu dağılacaktır. paspasların.Kanal içine çıkma riski çok fazla olduğundan kesinlikle yapıştırma türü çiviler ile kaplama yapılmamalıdır. Bu nedenle çalışma alanları çok güzel kurgulanmalı. Bu tür teknik servis elemanlarının sağlamış olduğu hizmetler dışarıdan servis alınarak yapılan bakım ve servis hizmetlerine göre daha başarılı ve daha sağlıklıdır. 1. Halı.Mekanik tesisatın temizliği ve bakımın çok önemlidir.Sert çalışma yüzeyleri kuru bir şekilde silinmemeli silmede kullanılacak malzeme mutlaka ıslak olmalı. Genellikle teknik servis hizmetleri her binanın kendi bünyesinde bulunan ekiplerle sağlanmaktadır. süpürge ve benzeri aletler zamanında bakımlarının yapılması ayrıca fırçaların.

arızada yapılan işler.Evyapan Fatma “Sağlıksız Bina Sendromu (SBS)” Türk Toraks Derneği Mesleki ve Çevresel Akciğer Hastalıkları Sempozyumu. Hayati öneme sahip olan malzemeler mutlaka binaya ait teknik servisin stoklarında bulundurulmalı Yedek olarak kurulmuş fan. filtre. Bu tahliye boruları üzerine konulacak şeffaf hortum veya gözetleme camları ile suyun akışı izlenmelidir. Yaşanan ortamdaki hava kalitesi ve diğer gürültü ışık gibi faktörler. Mutlaka her cihazın bakımını deneyimli kişiler yapmalı. izoledeki delik ve yırtıklar bu yüzeylerde terlemeye ve dolayısı ile borularda ve armatürlerde çürümeye neden olur. 3 (2):97-102 150 . Tüm makine ve klima dairelerinin son derce kuru ve temiz olması sağlanmalıdır. Kaba başlıklarla mutlaka olması gereken işler. Prüjör ve diğer hava alma maksadı ile yerleştirilen cihazlardan atılan sular ortama bırakılmamalı makine dairelerine yayılmadan ve ortamda buharlaşmadan tahliye edilmelidir. bu kapalı devredeki kule suyu sürekli kontrol edilmelidir Yoğuşma sularını toplayan tavalar ve bunların tahliye hatları sürekli denetlenmeli suyun tahliye edilmesi bir yerlerde birikmesi engellenmelidir. “legionella” hastalığının en önemli kaynağı olarak bilinir. Sağlıklı binaların yaratılmasında klima mühendislerine sistem seçiminden başlayarak büyük sorumluluk düşmektedir. özellikle klima ve tesisat sistemlerinde bakım kitaplar dolusu program ve ayrıntı gerektirecek kadar geniş ve kapsamlı bir konudur. Bakım esnasında doğru bakım prosedürünün izlenmesi.ODE Teknik Yayınları No: G 20 Eylül 1999 [3].I. Kapalı devrelerde dolaşan suların PH ve diğer kimyasal denetimleri her gün yapılmalı ve istenmeyen şartlardaki suyun boruları ve sistemi kirletmesi ya da eritmesi önlenmelidir. bu nedenle özel bakım ve kontrol gerektirir. Ali Çetin Gürses “Klima Ders Notları” [2].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ya da su birikintisi dolu makine daireleri çoğunluktadır. Soğutma kuleleri.. Pompa salmastralarından ve boru ek yerleri ile armatür bağlantı noktalarından su kaçağına bir damlada olsa asla müsaade edilmemeli. Bakım. Her bakım sonunda arıza listeleri nedenleri. - SONUÇ Bu çalışmadan da görüleceği gibi.14-15 Aralık 2006 Ankara [5]. 9-12 EKİM 2008.Tuncer A. Makine dairelerine bırakılan her su zerresi ve buharın burada bulunan cihazları yıpratacağı unutulmamalıdır. KAYNAKCA [1]. pompa gibi cihazlarda eş zamanlı kullanım sağlanarak bu aletlerin karıncalanma ve paslanmaları önlenmeli Özellikle hava filtreleri tavsiye edilen aralıklarla yenilenmeli. Çok planlı ve periyotlara ayrılmış bakım programı. rulman. bina üzerinde olumlu ve olumsuz bir dizi etki yaratmaktadır.Prof. Dr. SOYER Ö UYSAL “Hasta Bina Sendromu” Astım Alerji İmmünoloji 2005. insanlar için çevresel yaşam koşulları son derece sınırlı bir sıcaklık aralığı ve bu sıcaklığa bağlı nem ve benzeri parametrelerle ilgilidir.Roster Jark “Sick Building Syndrome” E&FN SPON -1997 [4]. kullanıldığı yer çok olumsuz şartlarda ise bu süre üretici firmaların verdiği sürelerden kısa tutulmalı Soğutma sistemi gibi boru ve armatürleri terlemeye maruz olacak sistemlerde izolasyon bakımı çok önemlidir. İZMİR bulunmadığı binalarda binadaki boru ve kanal güzergâhları ile kanal ve borulara ait armatürlerin yerlerini kolay kolay bulamazlar ve servis veremezler. etrafta bakteri üremesine yol açacaktır. kayış ve benzeri yedek parçaların kullanılması Tavsiye edilen aralıklarda kullanılan malzemelerin yenilenmesi. sonuç ve tarihlerini içeren detaylı bakım cetvelleri hazırlanmalı veya mevcut cetvellere işlenmeli Bakım esnasında üretici firmanın görüşü firmanın önerdiği yedek parça. Maalesef ülkemizde zemini ıslak. Yine bu terleme sonucunda biriken sular. yağ.

Lee ve Yoo tarafından geliştirilen model basitleştirilerek kullanılmıştır.D. Scroll tip kompresör ve termostatik genleşme vanası kullanılan. yoğuşma basıncı ve buna bağlı olarak sistemin tamamındaki çalışma noktaları değişmektedir. buharlaştırıcı 1. Yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığı ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığı değiştirilerek sistemin buharlaşma ve yoğuşma basınçlarının değişimi izlenmiştir. yoğuşturucu yüzey alanının değişimine bağlı olarak soğutma etkinliğinin değişimi hesaplanmıştır. akışkanın yoğuşturucu ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki termodinamik durumları hesaplanmıştır. Buharlaştırıcı tarafı ısı değiştirgeci kızdırma ve buharlaşma bölümlerinden. sistemin tüm çalışma noktalarını etkilemektedir. Hesaplanan akışkan debisine göre 151 . yoğuşturucu. 9-12 EKİM 2008. bir ya da birkaç parametreyi eşzamanlı olarak tahmin ederek sistemi oluşturan elemanların kapasiteleri tespit edilebilmektedir. Sistem bilgisayar ortamında modellenerek. yoğuşturucu tarafı ise kızdırma. benzeşim modeli.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.kucuka@deu. nemli havanın buharlaştırıcıdaki entalpi değişimini ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı taşınım katsayılarını esas alan bir model kullanılmıştır. farklı dış hava ve su sıcaklıkları için çalıştırılmış ve sistem davranışının değişimi gözlenmiştir. sistemin herhangi bir noktasında olan sıcaklık ve basınç değişimi. ε-NTU yöntemi. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcının ısı transferi kapasitelerinin çalışma etkinliğine etkisi tartışılmıştır Anahtar Sözcükler: Soğutma çevrimi. yoğuşturucusu hava soğutmalı ve buharlaştırıcı tarafında su soğutulan 4 kW kapasiteli bir soğutma sistemi kurulmuştur. Havanın giriş hızına bağlı olarak ısı taşınım katsayısı belirlenmiş ve ε-NTU yöntemi yardımı ile ısı transferi miktarı hesaplanmıştır.Serhan Küçüka* Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü * e-posta: serhan. Buna göre hiçbir deneysel veriye ihtiyaç duymadan sadece katalog verileri kullanılıp. farklı çalışma koşullarında sistemin dinamik davranışı izlenmiştir. değişen hava ve su sıcaklıkları için yoğuşturucu ve buharlaştırıcıda gerçekleşen ısı geçişi ε-NTU yöntemi ile hesaplanmıştır. Jeffrey Hui Jin ve J. yoğuşma ve aşırı soğuma bölgelerinden oluşmaktadır. Bu veriler yardımı ile.I. GİRİŞ Bir soğutma çevriminde. soğutma etkinliği. kompresör emiş hacminin ve isentropik veriminin. Spitler. Soğutucu akışkanın yoğuşturucuyu doymuş durumda terk etmesi için gerekli yoğuşma basıncı öngörülerek. Bu çalışmada farklı hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevrimi performansının değişimini inceleyebilmek amacı ile.edu. Farklı hava ve su sıcaklıkları için soğutma sisteminin performansının belirleneceği sayısal bir model geliştirilmiş ve sonuçlar deney sonuçları ile karşılaştırılarak. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı transfer katsayılarının. Modelden elde edilen sayısal sonuçlar kullanılarak Soğutma gurubunun kapasite ve etkinlik katsayısının dış ortam sıcaklığına bağlı değişimi eğriler halinde sunulmuştur. uyumlu olduğu gözlenmiştir. Soğutma çevrimlerinin sayısal olarak modellenmesi hakkında literatürde farklı çalışmalar mevcuttur. buna göre ısı yükü ve akışkan debisi hesaplanmıştır. Dış hava sıcaklığının değişmesi ile birlikte. Değişen dış hava sıcaklığına bağlı olarak yeni bir yoğuşma basıncı öngörülmüş. Lee ve Yoo tarafından yürütülen çalışmada ise. İZMİR HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ BİR SOĞUKSU GURUBUNDA DIŞ SICAKLIKLARIN DEĞİŞİMİNİN SOĞUTMA KAPASİTESİ VE ETKENLİĞİNE ETKİSİ Serkan Sunu . yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma ve buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarlarının bilindiği varsayılmıştır. sudan suya ısı pompaları için bir parametre tahmin modeli geliştirmişlerdir. Yoğuşturucu tarafı hava soğutmalı bir soğuk su üretim grubu (chiller) tesis edilerek. Diğer yandan.tr ÖZET Bir su soğutma gurubunda yoğuşturucu üzerinden geçen hava sıcaklığının ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığının değişiminin soğutma performansına olan etkisi araştırılmıştır.

Yoğuşturucu öncesine yerleştirilmiş olan 2 adet 8 kW’lık elektrikli ısıtıcı hava sıcaklığının istenilen düzeye getirilmesi için kullanılmaktadır. Lüle Genleşme Vanası Gözetleme Camı Kurutucu Filtre Kompresör Buharlaştırıcı Ampermetre Yoğuşturucu Ventüri Elektrikli Isıtıcılar Su Isıtıcı Su Tankı Hava Akışı Pompa Fan Şekil .65x0. 9-12 EKİM 2008. Sistemde kullanılan soğutucu akışkan R-134a olup. Sistemin su tarafında ise. buharlaşma ve yoğuşma basınçları ve soğutucu akışkan debileri birbiri ile uyumlu olacak şekilde iterasyonla hesaplanmış ve yeni çalışma durumu belirlenmiştir.5 kW anma kapasitesinde scroll tip kompresör kullanılmaktadır.65 m2 kesitinde ve 2 m boyutlarındaki kanal içine yerleştirilmiştir.1 Deney düzeneği şematik gösterimi Yoğuşturucu üzerinden geçen hava debisinin belirlenebilmesi için kanalın sonuna 0. 2. Hava debisinin lüle plakası ile ölçümü. DENEY DÜZENEĞİ Deney düzeneği temel olarak yoğuşturucu. Benzer işlemin farklı dış hava giriş sıcaklıkları ve soğutma suyu giriş sıcaklıkları için yapılması ile. Elektrikli su ısıtıcıları kullanılarak tanktaki su sıcaklığının sabit tutulması sağlanmaktadır. Sonuçta. kompresör ve genleşme vanasından oluşmaktadır (Şekil -1). Kanaldaki hava akışı 3000 m3/saat debili bir radyal fan tarafından sağlanmaktadır. standartlarda kullanılan bir yöntemdir [ASHRAE 116]. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun ısıl kapasitelerine ve kompresörün emiş kapasitesine bağlı olarak. İZMİR buharlaştırıcının ısıl yükü ve kompresör emiş hacmi değişecektir. Bu kanalın içinde havanın kütlesel debisinin ölçülmesini sağlayan 4 adet lüle bulunmaktadır (Şekil-2). Tanktan sağlanan su buharlaştırıcı üzerinden geçirilerek soğutulmakta ve tanka geri döndürülmektedir.55m2 kesitinde ve 1 m uzunluğunda bir ölçüm kanalı eklenmiştir. 3. 152 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.55x0. Copeland Scroll ZR 28K3 – PFJ – 522 model. 2 ton kapasiteli bir su tankı bulunmaktadır. soğutma sisteminin farklı çalışma koşulları için sayısal benzeşimi gerçekleştirilmiştir. buharlaştırıcı.I. Yaklaşık 10 m2’lik ısı transfer yüzeyine sahip 5 kW kapasiteli yoğuşturucu galvanizli sacdan yapılmış 0.

kompresör ve genleşme vanasına giriş ve çıkış sıcaklıklarının ve hava ve su sıcaklıklarının ölçülmesi için gerekli yerlere T-tipi ısıl çiftler yerleştirilmiştir.Agilent 34970A Data Acquisition Unit) bağlanmış ve belirli aralıklarda ölçüm yapması üzere ayarlanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil . Kontrol panelinin üstündeki Bourdon tipi analog basınçölçerler ile de aynı noktaların basıncı tespit edilmiştir. Bu ısıl çiftler. Şekil . sürekli kayıt yapan bir bilgi kaydediciye (Hp. buharlaştırıcı. Deney düzeneğinin genel durumu Şekil-3 te gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008.2 Ölçüm lülesi ve lüle plakası Soğutucu akışkanın yoğuşturucu.I.3 Deney Düzeneği Genel Görünüşü 153 .

Aktarılan ısı miktarının ve logaritmik sıcaklık farkının bilinmesi durumunda bir ısı değiştirgecinin birim sıcaklık farkı için ısı aktarım kapasitesi UA = & Q ΔTlm (6) bağıntısı ile hesaplanır.2°C‘ı aşmamış ve ölçüm noktası sıcaklığı olarak ortalama değer kullanılmıştır. Logaritmik sıcaklık farkı. & & V = mr × v1 h3 = h2 − (4) & Qyoğ & mr (5) bağıntısı ile hesaplanır. her deney için sıcaklıklar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. yeterli soğumanın sağlanamaması yüzünden soğutucu akışkan yoğuşturucuyu ıslak buhar durumunda terk etmiştir. yoğuşturucuda çevreye atılan ısı. kompresör gücünün yaklaşık %5 inin çevreye ısı olarak yayıldığı gözlenmiştir.5 mertebesini aşmadığı görülmüştür (Tablo-2). her noktada 2s ara ile 20 ölçüm alınmıştır. yapılan deneyler çevrimin genel karakteristiğinin elde edilmesi açısından yeterli görülmüştür. 3. Yoğuşma ve buharlaşma basınçları giriş ve çıkış basınçlarının ortalaması ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ise karşı gelen sıcaklıklar olarak kabul edilmiştir. kompresörde akışkana aktarılan işin toplamına eşit olmalıdır. Bu yöntemle hesaplanan yoğuşturucu yükü havaya aktarılan ısı ile karşılaştırılmış ve aradaki farkın %3. Buharlaştırıcıya giriş entalpisi yoğuşturucu çıkış entalpisine eşittir.I. soğutucu akışkanın faz değişim sıcaklığı ile dış akışkan (su veya hava) arasındaki logaritmik sıcaklık farkı olarak tanımlanmıştır. Kompresör yüzey sıcaklıklarının ölçümü ile. Ancak. Deneylerde aynı zamanda. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun yüzey alanı ile toplam ısı geçiş katsayısının çarpımını gösteren ısıl aktarım kapasiteleri değerlendirilmiştir. Buharlaştırıcıda çekilen ısı. ηisen = & mr × ( h2 s − h1 ) W (3) Kütlesel debi akışkanın özgül hacmi ile çarpılarak kompresör emiş hacmi hesaplanmıştır. 9-12 EKİM 2008. basınçlar. deneylerde yoğuşturucu giriş ve çıkışı arasında 20 kPa ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışları arasında ise 30-40 kPa basınç farkı okunmuştur. I kompresör akımını (A) ve V gerilimi (220 V) göstermek üzere W = I × V × Cosϕ (1) bağıntısı ile hesaplanır. İZMİR 3. DENEYLER Deneylerde buharlaştırıcıya gelen su sıcaklığı değiştirilerek.95 × W h2 − h1 (2) İsentropik kompresör verimi kompresör gücünün isentropik durum değiştirme işi ile karşılaştırılmasından hesaplanır. soğutulan suyun kütlesinden ve sıcaklık değişiminden hesaplanır. Kompresörde akışkana aktarılan güç. Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Kullanılan R134a soğutucu akışkanının ölçülen sıcaklık ve basınç değerlerine karşı gelen termodinamik özellikleri. Tablo-1 den görüleceği gibi. debiler ve akım miktarları ölçülmüştür. Kompresöre verilen güç. Akışkanın yoğuşturucudan çıkış entalpisi ise. & mr = 0. buharlaştırıcıda çekilen ısı ile. Deney sonuçları Tablo-1 de verilmiştir. kompresör gücünün %95 i olarak kabul edilmiştir. Deneylerde bir noktada alınan 20 değerin en küçük ve büyüğü arasındaki fark 0. Deney sonuçlarının incelenmesinden anlaşılacağı gibi. havanın kütlesel debisi ve sıcaklık değişiminden hesaplanmıştır. Diğer yandan. Yoğuşturucudaki logaritmik sıcaklık farkı 154 . CATT2 programı yardımı ile hesaplanmıştır.1. Sıcaklıkların ölçümünde. Soğutucu akışkanın kütlesel debisi kompresör gücü ve akışkanın entalpi değişiminden hareketle hesaplanmıştır. Yoğuşturucunun ısıl kapasitesi.

4 34.23 15.87 1.89 16.24 13.114 3.83 1. Test 10 Test 11 Test 12 21.81 1.81 1.75 3.I.85 14.23 15.55 14.88 15.86 1.21 18. Buharlaşma Sıc.1 5. Hava Giriş Sıc.02 11.56 20.54 53.61 42.84 41.21 18.2 6.69 15. Su Çıkış Sıc. İZMİR 60 50 Sıcaklık (°C) 40 30 20 10 0 Test 1 Test 2 Test 3 Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Su Giriş Sıc.22 12.86 1.91 41.68 54.çıkış Şekil .5 2 Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 21. 9-12 EKİM 2008.055 2.277 3. Hava Çıkış Sıc.79 20.58 16.65 41.85 14.79 20.75 1 Su Giriş Sıcaklığı Soğutma Kapasitesi (kW) Soğutma Etkenlik Katsayısı ΔTlm .84 1.77 35.44 53 4.8 8.56 20.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.17 14.85 53. yoğ = Thava .55 14.86 18. soğutma kapasitesinin ve etkinlik katsayısının değişimi (7) ⎛T − Tyoğuşma ⎞ ln ⎜ hava .77 2.65 Şekil .345 3.039 3.78 1.91 13.85 18.1 54.36 17.71 52.36 17.68 54.çıkış − Tyoğuşma ⎠ ⎝ Buharlaştırıcıdaki logaritmik sıcaklık farkı ise 155 .4 35.5 8.79 1.69 34.89 16.293 3.69 34.96 54.58 12.64 42.406 3. giriş − Thava .245 3. Yoğuşma Sıc.79 34.2 52.02 34.981 1.93 42.75 34.166 3.43 35.66 53 5.13 3. giriş ⎟ ⎜T ⎟ hava .84 42.13 19.4b Su giriş sıcaklığının.1 3.85 53.38 3.76 9.13 19.8 42.62 16.56 43 7.76 1.18 34.5 Sıcaklık (°C) 20 18 16 14 12 10 Soğutma Etkenlik Katsayısı 1.5 Su Giriş Sıcaklığı 2.78 34.83 1.62 16.57 41.95 5.4a Deney sıcaklıklarının değişimi 24 22 Soğutma Kapasitesi (kW) 3 3.48 13.24 13.67 42.59 34.6 7.65 41.56 53.13 17.

b) buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları ise & ⎛ ⎞ Qb Tb = Tsu .çıkış − Tbuharlaşma ⎠ (8) Şeklinde yazılabilir. giriş buharlaşma ⎟ ⎜T ⎟ ⎝ su . İZMİR ΔTlm . Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanları belirli olup. hava ve su debileri değiştirilmediği takdirde ısı aktarım kapasitesi (UA) sabit kabul edilebilir. geliş − ⎜ ⎟ & ⎝ ε b × Csu msu ⎠ . BİLGİSAYAR MODELİ Sıcaklık ve diğer değişkenlerin etkisi altında sistemin dinamik davranışını izleyebilmek amacı ile sayısal bir model geliştirilmiştir. 9-12 EKİM 2008. Model sonuçları Deney sonuçları ile karşılaştırılarak uyumlu oldukları görülmüştür (Şekil 5). buharlaştırıcı ve yoğuşturucu ısı yükleri tahmin edilerek önce buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları hesaplanmakta ve bu sıcaklıklar kullanılarak soğutma çevriminin termodinamik noktaları elde edilmektedir.buh = Tsu .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 4b). b alt indisi buharlaşma ve y alt indisi yoğuşma tarafını göstermektedir. Soğutma çevrimini etkileyen bağımsız parametreler yoğuşturucuya gönderilen soğutma havasının ve buharlaştırıcıya gelen suyun geliş sıcaklıkları olmaktadır. Çevrim üzerinden hesaplanan buharlaşma ve yoğuşma ısı yükleri ilk değerleri sağlamadığı takdirde. hava ve soğutucu akışkanın Deney düzeneğinin farklı noktalarındaki sıcaklıkları grafik olarak gösterilmiş ve soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısının su giriş sıcaklığı ile değişimi verilmiştir (Şekil 4a. Buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarı termostatik vana tarafından belirlenmektedir. Çalışmada geliştirilen matematiksel modelde [Sunu. buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarını ve bunlara bağlı olarak soğutma sisteminin kapasite ve etkinliğini hesaplayabilmektedir.çıkış ⎛T ⎞ −T ln ⎜ su . 156 . giriş − Tsu . hava ve su geliş sıcaklık ve debilerine bağlı olarak. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun etkinlikleri. ısı yükleri değiştirilerek döngü tekrarlanmaktadır. ısı transferi miktarlarını. ε b = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAb ⎞ ⎟ & ⎝ Csu msu ⎠ .b) bağıntıları ile hesaplanır.I. ε y = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAy ⎞ ⎟ & ⎝ Chava mhava ⎠ (9a. yoğuşma ve buharlaşma tarafı (UA) faktörlerine. geliş + ⎜ ⎜ ε ×C m ⎟ ⎟ & hava hava ⎠ ⎝ y (10a. Bu bağıntılarda. & ⎛ ⎞ Qy Ty = Thava . Su. Sabit devirli kompresörle işletilen bir soğutma sisteminde soğutma kompresörünün emiş hacmi değişmemektedir. 3. Geliştirilen model. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise çalışma şartları içinde sınırlı miktarda değişmesi beklenir. 2007].

13 33.44 34.313 1460 1440 400 365 8.90 9. (kPa) Kompresör akımı (A) Test 1 79.88 33. (°C) Su çıkış sıcaklığı (°C) Çevre sıcaklığı (°C) Hava akışı kütlesel debi (kg/s) Su akışı kütlesel debi (kg/s) Kompresör çıkış basıncı (kPa) Yoğuşturucu çıkış bas.92 34.65 0.67 34.22 0.12 51.66 52. 9-12 EKİM 2008.20 18.667 0.36 15.77 41.41 10.28 0.313 1430 1410 360 320 7.55 13. İZMİR Tablo-1 Deney sonuçları Ölçüm Noktası Kompresör çıkış sıc.22 33.313 1500 1480 430 390 8.667 0.95 53.69 41.24 12.48 33.60 19.57 0.00 20.43 10.69 41.(°C) Kompresör giriş sıc. (kPa) Kompresör giriş bas.66 41.667 0.21 14.74 157 .06 53.95 0.68 8.91 33.313 1460 1440 390 350 8.02 5.43 43.84 13.667 0.04 50.86 33.33 52.01 53.74 10.78 42.06 Test 6 79.77 Test 12 80.18 42.30 Test 4 80.63 0.68 0.82 Test 10 80.93 7.18 35.667 0.85 34.77 5.53 11. (kPa) Buharlaştırıcı giriş bas.21 6.313 1490 1470 410 380 8.04 35.10 17.313 1480 1470 400 370 8.84 9.57 33.36 51.30 8.02 53.74 14.08 52.17 33.40 21.667 0.02 33.34 50.45 0.84 Test 11 80.10 16.75 11.93 Test 9 80.69 33.58 34. (°C) Yoğuşturucu çıkış sıc.60 15.89 14.95 16.74 49.03 50.38 54.00 Test 7 80.85 12. (°C) Genleşme vanası giriş sıc.13 17.56 18.26 6.313 1450 1430 380 340 7.26 Test 2 79.667 0.313 1430 1410 370 340 7.02 42.06 15.04 50.24 Test 3 80.19 50.667 0.21 16.89 35.58 33.667 0.76 42.52 0.95 Test 8 80.40 0.29 51.51 34.92 54.313 1420 1400 350 320 7.65 14.34 0.313 1460 1440 375 345 7.99 54.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.94 34.40 20.36 51. (°C) Buharlaştırıcı giriş sıc.65 14.59 41.313 1490 1470 420 380 8.24 34.667 0.667 0.667 0.50 13.03 52.62 15.08 34.82 11.89 10. (°C) Buharlaştırıcı Su giriş sıc.79 18.21 34.65 15.80 42.(°C) Yoğuşturucu Hava giriş (°C) Hava çıkış sıc.13 54.47 51.14 8.26 51.53 0.91 7.15 Test 5 80.30 12.79 42.313 1400 1380 340 310 7.23 13.92 11.

468 2.327 0.038 0.85 5.313 1.671 0.091 410 9.91 1390 52.321 Test 11 Test 12 0.324 Test 5 0.671 0.263 3.061 7.22% 0.24 0.20 1420 53.74 4.48% 0.925 1.591 0.16% 0.85 5.74% 0.01 0.703 0.955 4.671 0.00 5. kütlesel debisi (kg/s) Kompresör isentropik verimi (%) Kompresör emişi özgül hac.96 6.588 0.709 0.87 0.056 7.85 5.66 5.88 0.085 325 2.988 0.260 3.24% 0.589 0.54 6.091 400 8.671 0.334 0.80 1475 54.039 0.323 Test 3 0..04% 0.033 4.61 1450 53.313 1.745 0.264 3.59 0.34 0.64 1450 53.133 323.032 0.673 1.671 0.247 2.793 0.85 4.087 360 5.033 0.33 0.850 4.313 1.275 3.325 5.87 0.323 0.56 1480 54.43 4.67 0.63 0.691 1.578 0.313 1.82 0.086 355 5.671 0.67 1490 54.671 0.090 385 7.572 0.057 7.245 3.185 4.522 5..84 1450 53.328 0.285 4.313 1.773 0.068 7.671 0.240 2.827 315.606 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.679 310.817 0.335 Test 4 0.75 4.93 1480 54.66 0.034 0.857 1.749 0.519 3.5 7.60 0.287 3.061 7.348 0.331 Test 6 0.51 4.571 0.66 4.328 0.13 6.079 319.25 0.37 0. kW/K 3 3 Test 2 0.307 0.977 315.671 0.574 0.275 3.087 360 5.313 1.75 5.589 0.826 0.760 0.980 318.036 0.68 0.060 0.758 315.720 0.317 Test 9 Test 10 0. İZMİR Tablo-2 Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Test 1 Hava debisi (kg/s) Su debisi (kg/s) Kompresör işi (kW) Kompresörden olan ısı kaybı (kW) Buharlaşma basıncı (kPa) Buharlaşma sıcaklığı (°C) Yoğuşma basıncı (kPa) Yoğuşma sıcaklığı (°C) Kompresör emişi kızgınlığı (°C) Soğutucu akış.319 158 .749 312.813 0.056 7.325 Test 7 0.324 Test 8 0.313 1.01 0.066 7.34 0.48 5.066 7.678 314.66 0.804 0.60 4.77 1410 52. UA.23 0.671 0.73 0.034 0.595 0.039 4.313 1.28 0.248 2.42% 0.088 370 6.671 0.089 382.307 3.325 0.062 7.086 340 4.323 0.142 4.60% 0.725 0.68 6. UA.102 320. 9-12 EKİM 2008.71 5.241 4. (m /kg) Kompresör emiş hacmi (m /h) Yoğuşturucu ısı yükü (Kw) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış entalpisi (kJ/kgK) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış kuruluk miktarı Buharlaştırıcı ısı yükü (su tarafına göre hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu ısı yükü (Buharlaştırıcı ve kompresör işinden hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu yükü Sapma oranı (%) Buharlaştırıcı ısı aktarım kap.49 4.191 1.576 0.469 5.325 0.41% 0.350 0.037 0.035 0.261 2.338 0.091 395 8.80% 0.03 0.37% 0.062 7.055 7.321 0.81 0.56 6.36 4.313 1.313 1.058 7.599 311.84 1440 53.594 1.085 335 3.261 3.033 0.313 1.895 4.68 6.564 0.671 0.334 0.325 0.035 0. kW/K Yoğuşturucu ısı aktarım kap.00 5.85% 0.313 1.44 1420 53.032 0.I.917 315.

Tablo .50 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.50 4.1.006 kJ/kg-K 0. artan yoğuşma basıncı ile azalması beklenmekle birlikte. 159 .6 m /h 3 Suyun Özgül Isısı Havanın Özgül Isısı Suyun Kütlesel Debisi Havanın Kütlesel Debisi Buharlaştırıcı UA Değeri Yoğuşturucu UA Değeri : : : : : : 4.00 2.50 5. soğutma çevrimi p-h diyagramının değişimi Şekil-6 da ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının hava giriş sıcaklığı ile değişimi Şekil-7 de gösterilmiştir.3 Modellemede kullanılan veriler Kızdırma miktarı : Aşırı Soğutma miktarı Buharlaştırıcıda Basınç Düşümü Yoğuşturucuda Basınç Düşümü İsentropik Verim Kompresör Emiş Hacmi : : : : : 8°C 5°C 40 kPa 20 kPa %65 7.329 kW/K 0. Deney düzeneğinde kullanılan kompresörün katalog verileri esas alınarak.50 3.326 kW/K Bir soğutma sisteminde. İZMİR Deneysel Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Yoğuşturucu Kapasitesi kW 5.5 Deney sonuçlarının sayısal model sonuçlarıyla karşılaştırılması 4. çalışmada 5°C sabit aşırı soğuma miktarı kabul edilmiştir. kompresörün isentropik verimi %65 ve emiş hacmi 7. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının değişiminin etkisi Yukarıdaki tasarım değerlerinin kullanılması ile 12°C sabit su giriş sıcaklığı ve 25 – 40°C arasında değişen soğutma havası sıcaklıkları için sayısal model işletilmiştir.I. yoğuşma ve buharlaşma basınçları arasındaki fark yükseldikçe.00 3. Bu değerler ve deney sonuçlarına göre hesaplanan ve sayısal modele esas alınan diğer değerler Tablo-3 de gösterilmiştir. SAYISAL SONUÇLAR Soğutma sisteminin dış hava sıcaklığı ve diğer değişkenlere bağlı dinamik değişimi geliştirilen model kullanılarak irdelenmiştir.6 m3/saat seçilmiştir.00 Test 1 Test 2 Test 3 Deneysel Yoğuşturucu Kapasitesi Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Test 10 Test 11 Test 12 Şekil .18 kJ/kg-K 1. soğutucu akışkan debisinin aşırı artışının engellenmesi termostatik vananın kısılması ve kızgınlık derecesinin azalması ile gerçekleşir. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise.667 kg/s 0.313 kg/s 0. 9-12 EKİM 2008. Ancak çalışmada kızgınlık miktarı 8°C olarak sabit alınmıştır. 4. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının 25ºC ve 35ºC olduğu iki ayrı durum için.00 4.

45 5 0. 41 7 0. Buharlaştırıcı çıkış şartlarının hemen hemen sabit kalması nedeni ile soğutucu akışkan debisi değişmemektedir. buharlaşma sıcaklığının değişimi 0. 46 8 0. 43 7 0. Yoğuşma sıcaklığı 43.7 Sistem sıcaklıklarının soğutma etkinlik katsayısına bağlı değişimi 160 . 42 7 0.6 25ºC ve 35 ºC hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevriminin değişimi 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 -5 Yoğuşma Sıcaklığı Sıcaklık (°C) Hava Giriş Sıcaklığı Su Geliş Sıcaklığı Buharlaşma Sıcaklığı Şekil 7’de görüldüğü gibi. 40 8 0.94 e düşmüştür (Şekil-8).22 kW’a ve etkinlik katsayısı 2. hava giriş sıcaklığıyla yaklaşık olarak doğru orantılı artarken. 51 4 1 / COP Şekil .75 ten 1.5°C a yükselmiş.58 kW dan 3.5°C ile sınırlı kalmıştır. Yapılan çalışmada. Yoğuşma basıncının artışı nedeni ile kompresör yükü artmakta. 37 5 0. soğutma kapasitesi 3.6°C dan 53. İZMİR Şekil . 49 3 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 48 0 0. 50 3 0. 39 2 0. 0. 38 4 0. ancak birim soğutucu akışkanın buharlaştırıcıda çektiği ısı azalmaktadır. 9-12 EKİM 2008. yoğuşma sıcaklığı. 39 9 0. 36 3 0. 44 2 0.I. yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı 25°C dan 40°C a kadar arttırılmıştır.

00 2. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüklerinin ve kompresör yükünün değişimi ise Şekil 9b’de verilmiştir.75 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc. 80 70 60 Sıcaklık (°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_buharlaştırıcı (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.50 2. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının değişiminin etkisi Çalışmada ayrıca buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanlarının sistem performansına etkisi incelenmiştir.75 2.75 3. İZMİR 4. Yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesine bağlı değişimi Şekil 9a’da gösterilmiştir. yoğuşturucunun ısı transfer kapasitesi 300 W/K sabit değerde tutularak.75 1.50 3.00 1.25 2. buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi 150-600 W/K aralığında değiştirilmiştir.00 1.50 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Soğutma Etkenlik Katsayısı 2.2. 9-12 EKİM 2008. Yapılan sayısal çalışmada.00 Yük (kW) 3.25 2.75 3.00 3.25 Soğutma Yükü 4.75 2.50 2.50 Hava Giriş Sıcaklığı (°C) Şekil -8 Soğutma yükü ve etkinlik katsayısının hava giriş sıcaklığına bağlı değişimi 4.50 3.: 30°C Şekil 9a – Sistem sıcaklıklarının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi 161 Soğutma Etkenlik Katsayısı .00 3.25 3.I.

10a). bunun sonucu olarak yoğuşturucuda havaya transfer edilen ısı miktarı ve yoğuşma sıcaklığı artmaktadır Grafiklerden görüldüğü gibi. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc.3°C dan 3.50 2.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Kompresör Gücü 2.94 değerinde 2. buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesinin (UA) 150 W/K değerinden 600 W/K değerine arttırılması ile. 80 70 60 Sıcaklık(°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc. 162 .00 1. önce bir miktar artmakta. buharlaşma sıcaklığı yaklaşık sabit kalmaktadır (Şekil . daha sonra yaklaşık sabit kalmaktadır.Sistem sıcaklıklarının yoğuşturucunun UA değerine bağlı değişimi Yoğuşturucunun (UA) değerinin artması ile. buharlaşma basıncının artması ile birlikte.00 2.50 3. buharlaştırıcı yüzey alanının artması ile birlikte.7°C ‘a artmıştır. soğutucu akışkanın kütlesel debisi ve buna bağlı olarak kompresör yükü ve soğutma kapasitesi artmaktadır.50 1.I.74 kW dan 4 kW’a ve soğutma etkinlik katsayısı 1. İZMİR 6. Ancak ısı transferi kapasitesinin (UA) yüksek değerlerinde. kompresör gücü azalmaktadır. Yoğuşturucunun (UA) değerinin arttırılması durumunda ise yoğuşma sıcaklığı düşüş gösterirken. sistemin soğutma kapasitesi artarken.50 4. 12°C su giriş sıcaklığı için buharlaşma sıcaklığı -7.50 3. 9-12 EKİM 2008.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Şekil 9b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi Buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi (UA) arttıkça.00 2.00 3. soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısı sabit bir değere yaklaşmaktadır (Şekil -10b).00 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buharlaşma sıcaklığı artarak soğutulan suyun sıcaklığına yaklaşmaktadır. Soğutma etkinlik katsayısı ise.21 değerine yükselmiştir. Sistemin soğutma kapasitesi 2.: 30°C Şekil 10a .00 4.50 Soğutma Kapasitesi Yoğuşturucu Yükü 3.50 Kapasite (kW) 5.00 5.50 4.00 150 200 250 300 350 400 450 UA_buharlaştırıcı (W/K) 500 550 600 1. Aynı zamanda soğutma kapasitesi de artmakta. Çalışmada.

soğutma kapasitesi ve soğutma etkinlik katsayısı önemli ölçüde azalmaktadır. İZMİR 5.00 Kapasite (kW) Soğutma Kapasitesi 3. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmemesi. 9-12 EKİM 2008.50 3. Bir sonraki çalışmada. sistem kapasitesini ve soğutma etkinlik katsayısını doğrudan etkilemektedir. 163 . bir su soğutma grubunun kapasite ve etkinliğinin yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığına bağlı değişimi sayısal model yardımı ile incelenmiştir.00 5. Sonuç olarak.50 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sistem tasarım kapasitesine bağlı olarak yüzey alanlarının ve yoğuşturucu hava debisinin optimizasyonu üzerinde durulması planlanmaktadır. soğutma kapasitesinin yaklaşık %10 azalmasına neden olmuştur. Elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: • • Dış ortam sıcaklığının artması ile buharlaşma basıncı artmakta. Çalışmada.50 1.50 Soğutma Etkenlik Katsayısı 5. Seçilen sistemde.00 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Soğutma Etkenlik Katsayısı Yoğuşturucu Yükü 6.00 Kompresör Gücü 1. yoğuşturucu ve buharlaştırıcıya gönderilen akışkanların sıcaklıklarının değişmesi ile doğrudan değişmektedir.00 2.50 3.00 1.00 3.50 5. Aynı sıcaklık değişiminde kompresör gücü %20 kadar artmış ve soğutma etkinlik katsayısı %30 oranında azalmıştır. yoğuşturucuya gönderilen hava debisinin ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmesi bir soğutma sisteminin performansını doğrudan etkilemektedir.50 1.00 4. dış hava sıcaklığının 25°C tan 40°C a yükselmesi.00 Şekil 10b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının yoğuşturucu UA değerine bağlı değişimi SONUÇLAR Su soğutma guruplarının veya genel olarak soğutma sistemlerinin kapasite ve verimlilikleri.I.00 2.50 2.50 4. Yapılan çalışmada. buharlaştırıcı ısıl aktarım kapasitesinin (UA) 4 kat arttırılması ile.00 4.50 4. sistemin soğutma kapasitesi %45 ve etkinlik katsayısı %14 artmıştr.

.. “Performance analysis and simulation of automobile air conditioning system”.2006 Lee. Spitler J.. J. 2000 Sunu S.. Bir Soğutma Sistemi Performansının Buharlaşma ve Yoğuşma Sıcaklıklarına Bağlı Olarak Değişimi. İZMİR TEŞEKKÜR Bu bildiri Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırma Fonu tarafından desteklenen 2005..okstate. 2007 164 ..hvac.. G.D.(İng.D. DEÜ Fen Bilimleri Ens. International Journal of Refrigeration.H. 1995 Jin H. Yüksek Lisans Tezi. Yazarlar desteğinden dolayı Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Fonuna teşekkür ederler. KAYNAKLAR ASHRAE Standard 116. 23. Yoo. Thesis.. 9-12 EKİM 2008. A parameter estimation based model of water to water heat pumps for use in energy calculation programs.055 numaralı “Buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarının değişiminin soğutma çevrimi performansına etkisi” isimli proje kapsamında hazırlanmıştır.I.H.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.FEN. bağlantı tarihi 13. Methods of Testing for Rating Seasonal Efficiency of Unitary Air Conditioners and Heat Pump. Ph..). 2002 www. 243-254.11.KB.edu.

HOŞÖZ Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması M. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ 165 . Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi Nagihan BİLİR – H. 9-12 EKİM 2008.I. İZMİR OTURUM VII SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi Ali KILIÇARSLAN – M.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi A.

2]. yoğuşturucu. Yapılan çalışmalarda. Mühendislik Fakültesi. R12 (CFC). Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi yukarıda bahsedilen sorunlara çözüm getirmektedir. aşırı soğutmanın. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır. Anahtar Kelimeler:Soğutma sistemleri.15 aralığında değiştiği bulunmuş [9]. İZMİR BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN ELEMANLARININ TERSİNMEZLİK ANALİZİ A.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ∆T’nin arttırılması durumunda ise genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. Fax: 0364-2274535 E-mail: alikilicarslan@gmail. alçak sıcaklık bölümünde ise uygun termodinamik özelliklerinden dolayı sadece R13 kullanılmıştır. Izantropik verimin arttırılmasıyla kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. R22 (HCFC). 41380 Kocaeli ÖZET Bu çalışmada. Makina Mühendisliği Bölümü 19030 Çorum ξ Tel: 0364-2274533-34. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkının. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıklarının. Hitit Üniversitesi. Kaskat soğutma sisteminin yüksek sıcaklık bölümünde. Umuttepe Kampusu. tersinmezlik 1. 9-12 EKİM 2008. Literatürde yapılan çalışmaların büyük bir çoğunluğu buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerini enerji analizi (Termodinamiğin I.Kılıçarslanε. GİRİŞ Tek ve çok kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri. Makina Mühendisliği Bölümü. Bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken. Teknik Eğitim Fakültesi.I. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına. akışkanın katılaşması. Makina Eğitimi Bölümü. Kaskat soğutma sistemleri ısı kaynağı ve kuyusu arasında yüksek sıcaklık aralıklarında (-70ºC / 100ºC) uygulama alanına sahiptir [3]. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisi gibi elemanlar tersinmezlik açısından analiz edilmiştir. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan.com 166 . politropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına(∆T) göre araştırılmıştır. yoğuşturucu sıcaklığına.Kanunu) açısından incelemektedir. Termodinamiğin ikinci kanunu açısından yapılan incelemelerde ise. alçak ve yüksek kademe genleşme vanaları. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezliği. alçak ve yüksek kademe kompresörleri.δ. doğal gaz sıvılaştırılmasında kullanılan çok kademeli kaskat soğutma siteminin ekserji analizi yapılarak en küçük iş’i δ Başlıca yazar: A. Mühendislik Fakültesi. soğutucu akışkan olarak R12’nin kullanıldığı buhar sıkıştırmalı ısı pompası ile R11’in kullanıldığı buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminden oluşan kaskat sistem deneysel olarak incelenerek ekserji veriminin 0. R134a (HFC) ve R404a (Azeotropik) gibi farklı gruplara ait soğutucu akışkanlar kullanılırken. Kılıçarslan. çok düşük işletme basınçlarının oluşması ve çok büyük özgül hacime sahip olan soğutucu akışkanı sıkıştırmak için çok büyük kapasiteli kompresörler gerektirdiğinden dolayı düşük sıcaklık uygulamalarında uygun değildir [1.Hoşöz ε φ Hitit Üniversitesi. kaskat soğutma. R12-R13.ξ .1-0. kızgınlığın kaskat soğutma sisteminin soğutma tesir katsayısına (STK) etkisi araştırılmış ve en iyi soğutucu akışkan çiftleri bulunmaya çalışılmıştır [4-8]. Çevre yolu 19030 Corum Kocaeli Üniversitesi. soğutucu akışkan. φM. R22-R13.

buharlaştırıcı sıcaklığı -85ºC’ye kadar azalabilir.I. İKİ KADEMELİ KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN TERSİNMEZLİK ANALİZİ Alçak sıcaklık bölümü (sistem A) ve yüksek sıcaklık bölümünden (sistem B) oluşan buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sistemi Şekil 1’de gösterilmektedir. Çok düşük buharlaştırıcı sıcaklıkları elde etmek için uygulamalarda kullanılan buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerinin enerji analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalar yapılmasına rağmen. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerini R12R13. buharlaştırıcı. en uygun akışkan çiftini seçmek ve elemanların tersinmezliklerini en aza yapılması gerekenleri tartışmaktır. soğutucu akışkan olarak sadece R134a’nın kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde entropi üretimini en aza indirme ilkesine dayalı olarak en uygun kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmıştır [12]. Isı değiştiricisi sistem A ve sistem B’yi birbirine bağlayan ortak bir elemandır. 9-12 EKİM 2008. • Elemanlarda soğutucu akışkanın akışı esnasında kinetik ve potansiyel enerjilerdeki değişimler ihmal edilebilir derecededir. ısı değiştiricisinden ve elemanları birbirine bağlayan boru hatlarından çevreye olan ısı geçişi ihmal edilmektedir. R134a-R13 ve R404a-R13 gibi farklı soğutucu akışkan çiftleri için. HFC ve Azeotropik gibi farklı soğutucu akışkan sınıflarına ait akışkan çiftleri kullanılarak kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezlik analizi detaylı bir şekilde yapılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. • Kaskat soğutma sisteminin elemanlarında soğutucu akışkanın akışı sürekli ve homojen akış şartlarına göre olmaktadır. İZMİR veren bir ifade geliştirilmiş [10]. Bu çalışmanın amacı. 2. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezliğini inceleyen bir çalışmaya literatürde rastlanamamaktadır. R22-R13. CFC. HCFC. Fakat bu çalışmada. soğutucu akışkan çifti olarak CO2-C3H8’in kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde buharlaştırıcı sıcaklığı. Literatürde yapılan çalışmalardan araştırıldığı üzere. 167 . alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına göre kıyaslamak. • Kompresörlerden.1. genleşme vanalarından. İki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi 6 4 5 1 Buharlaştırıcı TEVA Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminin tersinmezlik analizi aşağıdaki kabuller dikkate alınarak yapılacaktır. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklığı. 9 8 CompB B Yoğuşturucu 7 2 CompA A 12 11 TEVB 10 Isı Değiştiricisi 3 Şekil . Ayrıca. yoğuşturucu sıcaklığı ve kaskat yoğuşturucudaki sıcaklık farkına bağlı olarak en az tersinmezliği veren kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmış [11]. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların (alçak ve yüksek kademe kompresörleri ve genleşme vanaları. izantropik verim. tersinmezlik analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalara rastlamak mümkün değildir.

buharlaştırıcı. s7 ve s8 ise B kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri ve T0 ise ortamın mutlak sıcaklığını göstermektedir. Genleşme vanasında soğutucu akışkanın genleşmesi esnasında meydana gelen tersinmezliğin temel nedeni. kompresör A (CompA). 168 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Genleşme vanası A ve B’nin tersinmezliği aşağıdaki şekilde ifade edilir. akışkanın kompresörden çıkış sıcaklığının artmasıyla artar. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisinin bir kısmından oluşurken. s4 ve s5 A genleşme I vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. (2) (1) & & Burada. ani genişleme ve sürtünme gibi etkenlerden oluşur. Ayrıca özgül soğutma kapasitesindeki azalma da genleşme esnasında tersinmezliği arttıran bir etkendir.I. Çevre ile ısı geçişi yapmayan (adyabatik) kompresör A ve kompresör B’nin tersinmezliği. h=cons. kızgınlığın soğutma ortamı içinde bulunan emme hattında ve sistemde meydana gelen basınç kayıplarının ihmal edilebilir seviyede olduğu varsayılmıştır. Kompresör çıkış sıcaklığını dolayısı ile tersinmezliği azaltmak için genellikle ticari veya endüstriyel tip kompresörler hava veya su ile soğutulurlar. & & I TEVA = T0 m A (s 5 − s 4 ) & & I TEVB = T0 m B (s11 − s10 ) Burada. s10 ve s11 ise B genleşme vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri göstermektedir. genleşme vanası B (TEVB). m A ve m B A ve B I I sistemlerinde dolaşan soğutucu akışkanların kütle debilerini. s1 ve s2 A kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. & compA ve & compB A ve B sistemlerinin kompresörlerinin tersinmezliklerini. genleşme vanası A ve B. (4) (3) & I TEVA ve & TEVB A ve B sistemlerinin genleşme vanalarının tersinmezliklerini. • Kompresörlerin izantropik verimlerinin aynı olduğu varsayılmıştır. yoğuşturucu ve ısı değiştiricinin tersinmezliği ayrı ayrı incelenecektir. Ayrıca kompresörün tersinmezliği kompresörün basınç oranı sabit tutularak. Kaskat soğutma sistemini oluşturan sistem A ve sistem B’ye ait sıcaklık-entropi (T-s) diyagramı şekil 2’de görülmektedir. • T P=cons. genleşme vanası A (TEVA). İZMİR Aşırı soğutmanın sıvı hattında. 4 3 2 T P=cons. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların diğer bir ifade ile kompresör A ve B. 10 9 8 A 1 5 6 11 B 7 12 s Şekil 2. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinin diğer kısmını kapsamaktadır. akışkanın ani olarak genleşmesidir. ani sıkıştırma. b) Sistem B’nin T-s diyagramı s Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminde tersinmezlik genellikle. sonlu sıcaklık farkında ısı geçişi. sistem B ise kompresör B (CompB). Sistem A. Bir kompresörün tersinmezliği izantropik verimin artmasıyla artar. h=cons. Şekil 1’de gösterilen buhar sıkıştırmalı iki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi daha önce belirtildiği gibi sistem A ve sistem B’den oluşmaktadır. a) Sistem A’nın T-s diagramı. & & I compA = T0 m A (s 2 − s1 ) & & I compB = T0 m B (s 2 − s1 ) denklemleri ile ifade edilir. 9-12 EKİM 2008.

(7) Burada. yoğuşturucu ve yoğuşma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişidir. Burada. Buharlaştırıcıda olduğu gibi yoğuşturucuda tersinmezliğin temel sebebi. 9-12 EKİM 2008. Trs buharlaştırıcının ısı çektiği ortamın sıcaklığını. 3. buharlaştırıcıdaki tersinmezlik. buharlaştırıcı. R22-R13.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri üzerine etkisi R12-R13. Sonuç olarak. I Ayrıntıları önceki bölümlerde anlatılan bu çalışmada. A ve B soğutma sistemlerini birleştiren. izantropik verim 0. Çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında R134a-R13 ve R404A-R13 akışkan çiftleri için yoğuşturucu ve genleşme vanası B yaklaşık olarak aynı tersinmezlik değerlerine sahip olmaktadır. ısı değiştiricisinde meydana gelen tersinmezlik. & = T m ⎡(s − s ) − (h1 − h 5 ) ⎤ & A⎢ 1 5 Ie 0 ⎥ Trs ⎦ ⎣ denklemi ile ifade edilir. Şekil 3’de görüldüğü gibi kaskat sisteminde kullanılan dört farklı soğutucu akışkan çifti için buharlaştırıcı sıcaklığı arttığı zaman kaskat sistemi oluşturan bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. yoğuşturucu sıcaklığı. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezlik analizi yapılmış ve tersinmezlik analizinin dayandığı termodinamik modeli ölçü alan bir bilgisayar programı geliştirilerek. en küçük tersinmezlik azalmasını ise %14 ile aynı değerlere sahip olan kompresör B. Isı değiştiricisi. Soğutma ortamı içindeki kızgınlık derecesi de buharlaştırıcıdaki tersinmezliği etkiler. Artan buharlaştırıcı sıcaklıklarında bütün soğutucu akışkanlar için en büyük tersinmezlik azalmasını %73 ile genleşme vanası A. yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C’de. yoğuşturucu ve genleşme vanası B göstermektedir. bu durumda soğutucu akışkanın yoğuşturucuda geçişi sırasında meydana gelen tersinmezlik aşağıdaki şekilde yazılabilir. h1 ve h5 Ie buharlaştırıcının giriş ve çıkısındaki özgül entalpileri göstermektedir. Buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C ile -45˚C arasında değiştirilirken. 169 . h8 ve h10 yoğuşturucunun giriş ve çıkısındaki özgül Ic entalpileri göstermektedir. A soğutma sisteminden atılan ısının B soğutma sistemi tarafından alındığı ve çevreye karşı tamamen yalıtılmış olan bir elemandır. kaskat sistemin buharlaştırıcı sıcaklığı. genleşme vanası A ve B. Çalışmada kullanılan soğutucu akışkan çiftleri ve çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B alırken. en küçük tersinmezlik değerini -65˚C / -51˚C aralığında buharlaştırıcı. (6) & yoğuşturucunun tersinmezliğini. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için incelenmiştir. & = T m ⎡(s − s ) − (h 10 − h 8 ) ⎤ & B ⎢ 10 8 Ic 0 ⎥ T0 ⎣ ⎦ Burada. & HE ısı değiştiricisinin tersinmezliğini göstermektedir. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde basınç kayıpları ihmal edildiğinden dolayı akışkan hareketinden dolayı meydana gelen sürtünmenin neden olduğu tersinmezlik ısı değiştiricisinde söz konusu değildir.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi farklı soğutucu akışkan çiftleri için Şekil 3’de gösterilmektedir. ısı değiştiricisinde akan sıcak ve soğuk akışkanlar arasındaki ısı geçişi ve akışkanlarda meydana gelen faz değişimidir. Isı değiştiricisinde tersinmezlik. Aşırı soğutmanın yoğuşturucu içinde olduğu varsayılırsa. izantropik verim ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı(∆T) gibi parametrelerin. (5) & buharlaştırıcının tersinmezliğini. & = T [m (s − s ) + m (s − s )] & A 4 2 & B 7 11 I HE 0 denklemi ile ifade edilir. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanlarının (kompresör A ve B. -51˚C / -45˚C aralığında ise genleşme vanası A almaktadır. Bu durumda.I. İZMİR Buharlaştırıcıdaki tersinmezlik esas olarak esas olarak buharlaştırıcı ve soğutma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişinden kaynaklanır.

Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri en küçük tersinmezlik genleşme vanası B’de meydana gelirken buharlaştırıcının ve genleşme vanası A’nın tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır.06 0. en küçük tersinmezlik değerini ise buharlaştırıcı almaktadır.6 -57.4 -44 Te (C) Te (C) a) R12-R13 Tc=40 C. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’de gösterilmektedir.06 0. kompresörde R404aR13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri ve ısı değiştiricisindeki tersinmezlik değerleri ise hemen hemen bütün soğutucu akışkan çiftleri için aynı olmaktadır. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması sadece sistemin yüksek sıcaklık bölümünü (sistem B) etkilediğinden dolayı kompresör B.8 -48.8 0. İzantropik verimin artması ile kompresörün soğutucu akışkanı sıkıştırması için gerekli enerji miktarı azalacak dolayısı ile Şekil 5’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kompresörde meydana gelen tersinmezlikler azalacaktır.2 -52. genleşme vanası B ve kompresör B da meydana gelmektedir. İZMİR Tc=40 C.21 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0.2 -52.8 -48.6 -57. ΔT=5K. İzantropik verimde %5’lik artmaya karşın kompresör B’de tersinmezlik %16 azalırken.31 0. Yoğuşturucu sıcaklığı 30˚C ile 50˚C arasında değiştirilirken.18 0. Kompresörün izantropik veriminin artması ile meydana gelen değişiklik soğutucu akışkanın kompresörden çıkış şartlarını değiştirdiğinden dolayı.8 -48. yoğuşturucunun ısı attığı ortam ile arasındaki sıcaklık farkı artacak ve sonuç olarak sonlu sıcaklık farkında meydana gelen ısı geçişi artacağından dolayı yoğuşturucunun ve yoğuşturucunun bağlantılı olduğu elemanların (kompresör B ve genleşme vanası B) tersinmezliği artacaktır. izantropik verim 0. ΔT=5K.8 0.00 -61.07 0.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB -61. ns =0.8 -48. genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliğinde değişiklik olmaktadır. İzantropik verim %50-%95 arasında değiştirilirken yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. ΔT=5K.2 -52.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.13 0. kompresör A. 170 . fakat sistemin alçak sıcaklık bölümünü (sistem A) oluşturan elemanlarda. Sistem B’nin elemanları dikkate alındığında.26 b) R22-R13 Tc=40 C. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi Şekil 5’de gösterilmektedir.19 0. Kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için izantropik verimin %50-%95 aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B.42 I (kW) I (kW) 0.14 0.52 0. kompresör A’da %50-%75 arasında tersinmezlikteki azalma ortalama olarak %19. sistem A’da ise kompresör A’dan sonra en büyük tersinmezlik azalması kompresör A ile bağlantılı olan ısı değiştiricisinde meydana gelmektedir.10 0.6 -57. yoğuşturucu ve genleşme vanası B’de R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R134a-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri. ns=0.4 -44 -66 -61. %75-%95 arasında ise ortalama olarak %35 olmaktadır.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.6 -57.4 -44 -66 -61. genleşme vanası A ve buharlaştırıcının tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik meydana gelmemektedir.I.12 0.21 0.8 0.4 -44 Te (C) Te (C) c) R134a-R13 c) R404a-R13 Şekil 3. Şekil 4’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için en büyük tersinmezlik artışı sırası ile yoğuşturucu.24 0.2 -52. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de.28 Tc=40 C. 9-12 EKİM 2008. ΔT=5K. ns=0. Yoğuşturucu sıcaklığı arttırıldığı zaman.35 0. ns=0. Şekil 5’de görüldüğü gibi sistem B’de kompresör B’den sonra en büyük tersinmezlik azalması yoğuşturucuda.32 0.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.

00 45 56 67 78 I (kW) 100 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 37. ΔT=5K.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.42 0. Tc=40 C. Tc=40 C.34 0. ΔT=5K. ns=0.00 28 0.16 0.45 0. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi 171 .I. np=0.32 0.00 32.80 0.30 0.2 52 I (kW) 0. ΔT=5K.85 0.18 0.00 45 56 67 I (kW) 89 100 0.75 0.09 0.25 0.68 b) R22-R13 Te=-65 C. Tc=40 C. ns =0.00 78 ns 45 56 67 78 89 100 ns a) R12-R13 0.2 52 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE 1.52 0.64 0.64 I (kW) 0.45 0.8 Tc (C) 28 32.00 28 32.27 0.80 0.8 37.36 Te =-65 C.26 0.40 0.48 0.8 37. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB b) R22-R13 Te=-65 C.4 47.30 1.6 Tc (C) Tc (C) 42.50 0.6 42.08 0.8 37. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0. İZMİR 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.2 52 c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 4.10 0.34 Te=-65 C.2 52 a) R12-R13 Te =-65 C.15 0.4 47.78 0.48 0.60 Te =-65 C.6 Tc(C) 42.51 0.00 89 45 56 67 78 89 100 ns ns c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Te=-65 C. 9-12 EKİM 2008. np=0.16 0.32 0.20 0.04 Te =-65 C.4 47.30 0.4 47. ΔT=5K IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0. ΔT=5K.6 42.17 0.17 0.00 28 32. Tc=40 C.

2 13. yoğuşturucu sıcaklığına. R22-R13 durumunda ise en küçük tersinmezlikler oluşmaktadır. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken.19 0.SONUÇLAR Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri R12-R13.07 0.6 17 ΔT (K) ΔT (K) c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye göre değişimi 4. R22-R13.00 3.2 13. Te =-65C.30 0. 172 .14 0.2 13.4 6.8 0.20 0. ∆T’nin değiştirilmesi. 9-12 EKİM 2008.24 b) R22-R13 Tc=40 C. Bunun nedeni ise R22-R13.21 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. kompresör B. 0.4 6.35 0. alçak kademe soğutma sisteminin sıcaklığı sabit tutulup.6 17 ΔT (K) ΔT (K) a) R12-R13 0. Şekil 6’da görüldüğü gibi çalışılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için ∆T arttırıldığı zaman büyük oranda tersinmezlik artışı sırasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucuda meydana gelirken kompresör B’nin tersinmezliğindeki azalma ise dikkate alınmayacak kadar küçüktür.12 0.8 10.06 0. ns =0.2 13.13 0.00 0 0. yoğuşturucu. R134a-R13 ve R404a-R13 durumunda sıcak akışkanın tersinmezliğindeki azalmanın soğuk akışkanın tersinmezliğindeki artma miktarından daha az olmasıdır. ns =0.50 0. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılması durumunda.6 17 0 3.40 Tc=40 C.8 10. yüksek kademe soğutma sisteminin sıcaklığı arttırılmak suretiyle yapıldığından dolayı alçak kademe soğutma sisteminde (sistem A) bulunan elemanların tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamakta fakat yüksek kademe soğutma sisteminin (sistem B) elemanlarının tersinmezliklerinde değişiklik gözlenmektedir. Te =-65C. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 3.6 17 0 3.4 6.8 10. İZMİR Şekil 6 buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye (kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı) göre değişimini göstermektedir. genleşme vanası B ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlikler oluşurken. R404aR13 durumunda sırasıyla kompresör B.I. ns =0.8 10. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır.28 Tc=40 C. Te =-65C.30 0. izantropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına (∆T) bağlı incelenmiştir. ns =0.8 I (kW) I (kW) 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. Her iki durumda da en büyük tersinmezlik değerleri yüksek kademe sisteminde bulunan kompresörde (kompresör B). Te =-65C.26 Tc=40 C.32 0.4 6. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken.00 0 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.06 0. en küçük tersinmezlik değerleri ise buharlaştırıcıda olmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.18 0. R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için ısı değiştiricisinde tersinmezlik artmaktadır.10 0.

Refrigeration Systems and Applications. İZMİR yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla ve kompresörde ise en küçük tersinmezlik değerleri ise R12-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. Heat Recovery Systems. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. İzantropik verimin arttırılmasıyla çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır.. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken. 5(4). [3] Kılıçarslan A. Hoşöz M. Sıcak ve soğuk akışkan arasındaki tersinmezlik artmasına ve azalmasına bağlı olarak ısı değiştiricisinde R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için tersinmezlik artarken sistemin diğer elemanların (kompresör A ve B.Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi Bildiriler Kitabı. 2007. kompresör ve genleşme vanası B’de en küçük tersinmezlik değerleri ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. 1985. Numerical optimization of multi-stage cascaded refrigeration-heat pump system. 2003. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelirken. kompresör B. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılmasında olduğu gibi izantropik verimin arttırılmasında da kompresör B.. genleşme vanası A. 16. Kayseri. 9-12 EKİM 2008. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması durumunda. [2] Gupta K. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla. SEMBOLLER h ηs & m & I soğutucu akışkanın özgül entalpisi (kJ kg–1) kütle debisi (kg s–1) kompresörün izantropik verimi tersinmezlik (kW) özgül entropi (kJ kg–1K–1) sıcaklık (ºC) kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı (K) A soğutma sistemi B soğutma sistemi yoğuşturucu kompresör buharlaştırıcı Isı değiştiricisi çevre soğutma ortamı genleşme vanası Şekil 1’de gösterilen kaskat soğutma sisteminde elemanların giriş veya çıkış şartlarını gösteren noktalar s T ΔT İndisler A B c comp e HE 0 rs TEV 1…12 KAYNAKLAR [1] Dincer I. Kaskat soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkan çiftlerinin kıyaslanması.2 Haziran. buharlaştırıcı) tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır. 1126-1135. Türk Isı Bilim ve Tekniği Derneği. England.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Wiley. ∆T’nin arttırılmasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. 30 Mayıs. 173 .I. yoğuşturucu.. Kompresör B ve genleşme vanası B’de ise en küçük tersinmezlik değerleri R22-R23 akışkan çiftinin kullanılması durumunda meydana gelmektedir. 305–319.

26(8). Cho H. Ameli SM. Brown JS. 14(4). An experimental investigation of a different type vapor compression cascade refrigeration system. [12] Ratts EB. [7] Cho K. International Journal of Refrigeration. 2006. International Journal of Energy Research. 23. Experiments on a cascaded R11-R12 vapor compression system for cogeneration of heat and cold. 1983. Prediction of optimum interstage temperatures for cascade systems.. Park J. 763–74. 2611–2626. 2002. 24. [9] Srinivasa Murthy SS. Performance of the cascade system using alternative refrigerants. Mechanical Engineering Bulletin Heat Recovery Systems. A finite time analysis of a cascade refrigeration system using alternative refrigerants. [5] Agrawal DD. 29. 1989. 595–600. 148–51. 519–26.1. 69(5l). International Journal of Refrigeration.. Applied Thermal Engineering.. Liu CH. V. 174 . İZMİR [4] Gupta K. Heat Recovery Systems. 5(6). 124–30.I. 1100–08. 2004. [11] Lee TS. June 10-12. Comparative optimum performance study of multi-stage cascade refrigerating systems. 2004. 2000. 2257–65. [6] Agnew B.35th National Heat Transfer Conference Anaheim. A generalized analysis for cascading single fluid vapor compression cycles using an entropy generation minimization method. 9-12 EKİM 2008. Proceedings of the ASME NHTC’01 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. 1985. Applied Thermal Engineering. Krishna Murthy MV. Parasad M. California. [10] Kanoglu M. Chen TW. 2001. 353–65. Thermodynamic analysis of optimal condensing temperature of cascadecondenser in CO2/NH3 cascade refrigeration systems. [8] Kilicarslan A. Exergy analysis of multistage cascade refrigeration cycle used for natural gas liquefaction. Journal of the institution of Engineers (India)-Mechanical Engineering Division. 24.

basınç kaybının mümkün olduğunca doğru bulunması açısından önemlidir çünkü toplam basınç kaybı ağırlıklı olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kayıplarını içermektedir. gerek tüm sistemin performansının arttırılmasında ve gerekse sistemde kullanılan enerjinin tasarrufunda ve daha az enerji gereksinimine ihtiyaç duyulmasını sağlaması açısından çok önemli bir yer tutmaktadır. eskinn@itu. kütle geçişi sonucu oluşan momentum değişimleri de basınç kaybını etkileyen parametrelerdir. Tek fazlı akışa göre iki fazlı akış. Grönnerund) incelenmiştir. En önemli husus. Soğutma ve İklimlendirme sektörü ile Otomotiv sektöründe kullanılan çeşitli tipteki buharlaştırıcıların tasarımı ve optimizasyonu. GİRİŞ Gelişen sanayinin beraberinde getirdiği en önemli sorunlardan biri olan enerji kaynaklarının doğru ve optimum kullanımı. Bu suretle herbir fazın kütlesel ve hacimsel oranı tespit edilerek hızları bulunabilmektedir. Ayrık akış modeli ise fazların farklı hız ve hidrodinamik özelliklerini dikkate almaktadır. Bu çalışma kapsamında literatürde yer alan deneyler bir araya getirilerek. buharlaştırıcının herhangi bir noktasında buhar kalitesinin ve boşluk oranının doğru bulunmasıdır. Anahtar Kelimeler: İki fazlı Akış. farklı soğutucu akışkanlar ve çalışma şartları altında buharlaştırıcıda meydana gelen basınç kaybını hesaplamak için yaygın olarak kullanılan metodlar (Homojen. Nurdil ESKİN İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü arslango@itu. Bu parametrelerden ötürü iki fazlı akışta tek fazlı akışta olduğu gibi basınç kaybı hesaplarında tek bir korelasyon grubu kullanılamamaktadır.tr. Düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. Bu modellerin kullanılması mühendislik uygulaması açısından kolay olduğu için tercih edilmektedir. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. Ayrıca tek fazlı akış açısından önemli olan atalet. yani faz hızlarına bağlıdır. Araştırmacılar bu konu üzerinde deneysel çalışmalardan yola çıkarak çeşitli korelasyonlar oluşturmakta veya var olanların geçerliliğini araştırmaktadırlar.tr ÖZET Soğutucu akışkanların faz değiştirdiği ısıtma-soğutma sistemlerinde tasarım ve optimizasyon için basınç kaybının doğru hesaplanması çok önemlidir. Bunlar homojen ve ayrık akış modelleridir. buharlaştırıcı boyutlarını küçülteceği gibi yatırım maliyetlerini azaltmakta. buharlaştırıcıların daha kompakt bir yapıya sahip olmasını gerektirmektedir. fazlar arası yoğunluk farkının çok büyük olması basınç kaybını doğrudan etkileyen parametrelerdir. Basınç kaybı 1. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. enerji ihtiyaçlarının her geçen yıl arttığı. Hızların doğu tespit edilmesi. cihaz ve sistemlerin tasarımı ve üretiminde de ön plana çıkmaktadır. Homojen modelde sıvı ve buhar fazlar aynı hıza sahip homojen bir karışım olarak kabul edilir. Enerjinin optimum kullanımı sadece enerji dönüşüm sistemleri için değil.edu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için yaygın olarak kullanılan iki temel iki fazlı akış modeli vardır. Müller-Steinhagen-Hack. viskoz ve basınç kuvvetlerinin yanında iki fazlı akışta fazlar arasında oluşan arayüzeydeki gerilmeler.edu. daha az miktarda malzeme kullanımını sağlamaktadır. Özellikle ülkemizin lokomotif sektörlerinden biri olan Isıtma. Lockhart-Martinelli. İZMİR YATAY KONUMDAKİ BUHARLAŞTIRICILARDA BASINÇ KAYIPLARINI HESAPLAMAK İÇİN KULLANILAN METODLARIN GEÇERLİLİĞİNİN FARKLI SOĞUTUCU AKIŞKANLARA VE ÇALIŞMA ŞARTLARINA GÖRE KIYASLANMASI Gökhan ARSLAN.I. gerek hidrodinamik gerekse ısı geçişi açısından daha karmaşık yapıya sahiptir. 9-12 EKİM 2008. 175 . buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Buharlaştırıcı. Fazların birbirlerine göre bağıl konsantrasyonu ve boru içinde dağılımları (akış rejimleri). Fazların ortalama hidrodinamik özellikleri kullanılarak basınç kaybı tek fazlı akışa göre hesaplanır. buna karşılık enerji kaynaklarının sınırlı olduğu ülkemiz için daha çok önem kazanmaktadır. Basınç kaybının doğru hesaplanması. Bilhassa yer kısıtı olan iklimlendirme cihazları. Bu basınç kaybı da Reynolds sayısına.

Bu modelde sürtünme faktörü ortalama Reynolds sayısına göre tariflenir. 2. Buharlaştırıcı boyunca sabit ısı akısı ile doymuş sıvı soğutucu akışkanın ısıtıldığı kabul edilmiştir. Her iki fazın ortalama termodinamik ve hidrodinamik özelliklerinin kullanıldığı bu modelde ortalama yoğunluk ve boşluk oranı buhar kalitesinin bir fonksiyonu olarak tanımlanır. Buhar kalitesinin buharlaştırıcı boyunca doğrusal değiştiği göz önüne alınarak toplam basınç kaybı hesapları yapılmıştır. Re m = Gd μm 1/12 (7) Sürtünme faktörü için yüzey pürüzlülüğünü dikkate alan. BASINÇ KAYBI HESABI VE KULLANILAN METODLAR Buharlaştırıcı için genel enerji dengesini kinetik ve potansiyel enerjiler ihmal edilerek yazıldığında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi x= G A ( hv − hL ) π dqz (1) ifadelerinden tespit edilmiştir. hem laminar hem de türbülanslı bölge için geçerli olan Churchill [2] modeli kullanılmıştır. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tespit etmek için kullanılan modellerin ilki homojen akış modelidir. Toplam basınç kaybında sürtünmelerin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir.I. Sürtünme faktörünün (f) doğru tespit edilmesi bu nedenle önemlidir. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yaygın kullanımı açısından bu çalışmada ortalama viskozite için McAdams [1] modeli kullanılmıştır. ⎡⎛ 8 ⎞12 ⎤ 1 ⎥ f = 2 ⎢⎜ ⎟ + 3/ 2 ⎢⎝ Re m ⎠ ⎥ ( am + bm ) ⎦ ⎣ (8) 176 . Bu modele göre sürtünme faktörü . Ortalama viskozite için tanımlanmış birçok ortalama değer mevcuttur. ivmelenme ve sürtünmeden kaynaklanan kayıplar olarak 1− x ⎞ 1 ⎞ dx ⎧ dP ⎫ 2 d ⎛ x 2 ⎛ 1 ⎨ ⎬ =G ⎜ + ⎟=G ⎜ − ⎟ ρL ⎠ dz ⎝ ρv ⎩ dz ⎭ivme ⎝ ρ v ρ L ⎠ dz ⎛ 1 um 2 2 f G 2 ⎛ 1 1 ⎞⎞ ⎧ dP ⎫ = 2 f ρm = + x⎜ − ⎟⎟ ⎜ ⎟ ⎨ ⎬ ⎜ d d ⎝ ρL ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ ρv ρ L ⎠ ⎠ (5) (6) şeklinde tariflenir. Buharlaştırıcı yatay konumda olduğu için toplam basınç kaybında yer çekiminin etkisi ihmal edilmiştir. ivmelenme ve sürtünmelerden kaynaklanmaktadır. İZMİR Bu çalışmada buharlaştırıcı boyunca meydana gelen basınç kaybı farklı metodlar ele alınarak incelenmiştir. Toplam basınç kaybı yer çekimi etkisi. Daha önce de belirtildiği gibi basınç kaybının bulunması için buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi bilinmesi gerekir. Bu kabul kapsamında yer alan literatür deneysel çalışmaları tespit edilmiş ve elde edilen model sonuçları ile kıyaslanmıştır. 1 ρm α= = x ρv + x 1− x ρL (2) 1− x ρv + x (3) ρL μm = μv ρv (4) 1 x 1− x + μL Yatay konumdaki buharlaştırıcıda yer çekimi etkisi ihmal edildiğinde toplam basınç kaybı.

Grönnerund metodları irdelenmiştir. ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠ L X2 = ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠v (15) Daha sonra Chisholm [4]. Buharlaştırıcının herhangi bir noktasında sıvı ve buhar faza ait hızların kapladıkları alan boyunca düzgün dağılımlı ve birbirinden farklı oldukları kabul edilmiştir. Bu modelde her iki fazın termodinamik denge halinde olduğu kabul edilmiştir.I. Lockhart ve Martinelli [3] hava-su karışımı için yapmış oldukları çalışma sonucu basınç kaybını bulmak için Lockhart-Martinelli parametresini tariflemişlerdir. 9-12 EKİM 2008.36 0. Aynı şekilde (dp/dz)v iki fazlı akışın buhar tarafı için tariflenir.64 ⎡ ⎛ 1 − x ⎞ ⎛ ρv ⎞ ⎛ μ L ⎞ ⎤ α = ⎢1 + 0. 177 . İki faz çarpanı buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın kütlesel akısına göre değişik biçimlerde tariflenir. Müller-Steinhagen-Hack. Burada görüldüğü gibi hızlar buhar kalitesi ve boşluk oranının fonksiyonu olarak tanımlanmıştır. Bu çarpan.28 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎥ ⎝ x ⎠ ⎝ ρ L ⎠ ⎝ μv ⎠ ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ −1 (13) Ayrık akış modelinde basınç kaybı iki faz çarpanı tariflenerek bulunmaktadır.9 ⎢ ⎜ ⎛ 7 ⎞ + ⎛ 0.457 ln ⎜ 0. Bu model kapsamında Lockhart-Martinelli. Farklı olarak (dp/dz)Lo buharlaştırıcı içinde toplam kütlesel akı değerinde [G] sıvı aktığı kabul edilerek tariflenir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. φL 0 = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎠L0 ⎥ ⎣ ⎝ ⎦ 1/ 2 (14) Burada (dp/dz)L buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın sıvı tarafı için tariflenmiştir ve buhar kalitesi değiştikçe bu değer sıvı kütlesel akısı [G(1-x)] değiştiği için değişmektedir. Buharlaştırıcı için süreklilik denklemi yazıldığında fazların hızları. 0. bu çalışmaya ek olarak Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak iki faz çarpanı tariflemiştir. Sabit kesit alanı kabul edildiğinde bu değer buharlaştırıcı boyunca değişmemektedir. φv = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠v ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ . İZMİR ⎡ ⎛ ⎢ ⎜ ⎢ 1 ⎜ am = ⎢ 2. Daha önce buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi tespit edilmişti.07 0. uv = Gx ρ v (1 − α ) (11) uL = G (1 − x ) ρL α (12) şeklinde tespit edilir. Bu çalışma kapsamında Lockhart ve Martinelli [3] tarafından tariflenen bağıntı kullanılmıştır. Boşluk oranını tespit etmek için ise literatürde birçok korelasyon mevcuttur. ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ φL = ⎢ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠L ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ .27ε ⎜ ⎜ ⎜ Re ⎟ ⎢ ⎝ d ⎝⎝ m ⎠ ⎣ ⎛ 37530 ⎞ bm = ⎜ ⎟ ⎝ Re m ⎠ 16 ⎞⎤ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎞ ⎟⎥ ⎟ ⎟⎥ ⎠ ⎠⎦ 16 (9) (10) Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için kullanılan bir diğer model ise ayrık akış modelidir. sıvı ve buharın akış rejimine göre değişmektedir.

Sürtünmelerden dolayı oluşan basınç gradyeni. f Fr = FrL FrL = 0.5 ⎨ ⎬ = f Fr ⎡ x + 4( x − x f Fr ) ⎤ ⎣ ⎦ ⎩ dz ⎭ Fr (18) (19) Bu metod da eğer sıvı tarafı Froude sayısı. Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak şu şekilde hesaplanmıştır. 2 f G2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φgd 2 ⎜ = φgd 2 L 0 ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ dz ⎠ L 0 olarak tespit edilir. elde edilen gradyenlerin buharlaştırıcı boyunca integre edilmesi sonucu elde edilmiştir. Grönnerund. 1/ 3 ⎧ dP ⎫ = ( A + 2 ( B − A ) x ) (1 − x ) + Bx 3 ⎨ ⎬ ⎩ dz ⎭sürtünme (23) şeklinde tanımlanmıştır.25 ⎩ dz ⎭ Fr ⎢ ⎛ μ L ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ μv ⎟ ⎥ ⎣⎝ ⎠ ⎦ ⎧ dP ⎫ 1. Müller-Steinhagen-Hack için ivmelenmeden dolayı meydana gelen basınç kayıpları aynı şekilde hesaplanmaktadır. Eğer FrL ≤ 1 ise. 2 f G 2 (1 − x) 2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φL 2 ⎜ = φL 2 L ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭ fr ⎝ dz ⎠ L ⎡ ρ ⎤ L ⎢ ⎥ ⎧ dP ⎫ ⎢ ρv ⎥ 2 − 1⎥ φgd = 1 + ⎨ ⎬ ⎢ 0. 9-12 EKİM 2008. (22) Bir diğer metod ise Müller-Steinhagen-Heck [6] tarafından tariflenmiştir. ⎡ (1 − x )2 x2 ⎤ ⎧ dP ⎫ 2 d + ⎢ ⎥ ⎨ ⎬ =G dz ⎢ ρ L (1 − α ) ρ v α ⎥ ⎩ dz ⎭ivme ⎣ ⎦ ΔPivme ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ = ⎢G 2 ⎜ + + ⎟ ⎥ − ⎢G 2 ⎜ ⎟⎥ ⎜ ρL ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎜ ρ L ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎝ ⎠⎦ z ⎣ ⎝ ⎠ ⎦ z =0 ⎣ (24) (25) Toplam basınç kaybı. (17) Grönnerund [5] yukarıda bahsedilen metoda benzer bir şekilde soğutucu akışkanlar için bir metod geliştirmiştir. Farklı olarak iki faz çarpanı Froude sayısına göre tanımlanmıştır. FrL ≥ 1 ise sürtünme faktörü fFr = 1.I. Sonuç olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kaybı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yukarıda bahsedilen üç metod.0 alınmaktadır. Sonuç olarak sürtünmelerden dolayı basınç kaybı. Burada A ve B akışın tamamen sıvı olması ve tamamen buhar olması durumuna göre tariflenen basınç gradyenleridir.8 10 0. Buna göre.3 ⎛ 1 ⎞ + 0. Lockhart-Martinelli.0055 ⎜ ln ⎟ ⎝ FrL ⎠ 2 (20) G2 gD ρ L 2 (21) olarak alınmaktadır. Bu model buharlaştırıcı içinde akışın tamamen sıvı ve buhar olması durumuna göre ampirik bir interpolasyondur. İZMİR 1 ⎞ ⎛ C φL = ⎜ 1 + + 2 ⎟ ⎝ X X ⎠ 1/ 2 (16) Burada ‘C’ nin değeri sıvı veya buharın laminar veya türbülanslı olmasına göre değişmektedir. Homojen Model: 178 .

Joule etkisi ile ısıtılmakta.5 5.44 0. Deneyler ile ilgili detaylar Tablo 1 de verilmiştir.I. SİMULASYON SONUÇLARININ DENEY VERİLERİ İLE KARŞILAŞTIRILMASI Buharlaştırıcılar üzerine yapılan güncel çalışmalar taranmış ve deney verileri toplanmıştır.1-20.4 2.4-8.8 Doyma Basıncı (bar) 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 179 . İncelenen çalışmaların ortak yönü buharlaştırıcı cidarında sabit ısı akısı uygulanmasıdır.21 2. Şekil 1 de deneysel veriler ile model sonuçları karşılaştırılmıştır. Modellerin geçerliliğinin kapsamlı bir şekilde irdelenmesi için literatür araştırması farklı soğutucu akışkanları ve çalışma şartlarını içerecek şekilde yapılmıştır. İZMİR ⎡ z 2 f G2 ⎛ 1 ⎛ 1 1 ΔP = ⎢ ∫ + x⎜ − ⎜ ⎜ ⎢ 0 d ⎝ ρL ⎝ ρv ρ L ⎣ Lockhart-Martinelli Modeli: ⎤ ⎞⎞ ⎤ ⎡z 2 ⎛ 1 1 ⎞ πdq dz ⎥ ⎟ ⎟ ⎟dz ⎥ + ⎢ ∫ G ⎜ − ⎟ ⎠⎠ ⎥ ⎣0 ⎝ ρv ρ L ⎠ A ( hv − hL ) ⎦ ⎦ (26) ⎡ L 2 2 f L G 2 (1 − x) 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φL dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Grönnerund Modeli: (27) ⎡ L 2 2 f L0 G 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φgd dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Müller-Steinhagen-Hack Modeli: (28) ⎡L ΔP = ⎢ ∫ ⎣0 (( A + 2 ( B − A) x ) (1 − x ) 1/ 3 ⎤ + B x3 dz ⎥ + ΔPivme ⎦ ) (29) 3. Doymuş sıvı olarak buharlaştırıcıya gönderilen soğutucu akışkan. Tablo 1: Literatürde yer alan deneysel çalışmalar Buharla ştırıcı iç çapı (mm) 6 10.6-28. Aprea ve diğerleri [7] Wattelet ve diğerleri. [8] Tran[9] R407CR417A R12 R134a Isı Akısı (kW/ m2) 7.3 ~ 1. farklı noktalara yerleştirilen basınç ölçerler ile yerel basınç düşümleri kaydedilmiştir. R407C ve R417A soğutucu akışkanları için buharlaştırıcıda basınç kaybını araştırmış. 9-12 EKİM 2008.2-90.46 Buharlaşt ırıcı Boyu (m) 6 2. buharlaştırıcının belli noktalarında basınç ve sıcaklık ölçümleri alınmaktadır. Aprea ve diğerleri [7].5 C.6-10.914 Kütlesel Akı (kg/m2s) 195-706 405-540 33-832 Doyma Sıcaklığı ( ) ~ 16-18 ~ Soğutucu Akışkan C.

I. 9-12 EKİM 2008. Aprea ve diğerlerinin [7] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Wattelet ve diğerleri [8] R12 soğutucu akışkanı için yaptıkları deneylerde. İZMİR Şekil 1: C. debiyi sabit tutup farklı ısı akısı değerlerinde deneyler yapmışlardır. Yaptıkları deneyler kapsamında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimini küçük tutarak basınç kaybını ölçmüşlerdir. 180 . Sonuçlar Şekil 2 de verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Buhar kalitesi değişimi arttığı zaman ise.50 53.09 36. R417a.79 8.4 0.70 0.56 34. 9-12 EKİM 2008.86 23.95 118.1 502.09 6.842 0. R134a soğutucu akışkanı için farklı doyma basıncı ve farklı kütlesel akı değerlerinde deneyler yaparak basınç kaybını ölçmüştür. Elde edilen sonuçlar hata payları ile birlikte Tablo 2 de verilmiştir.08 5.21 7.45 95.71 0. literatürde yer alan deney sonuçları ile karşılaştırılarak araştırılmıştır.764 42.816 27.54 9.08 6.7 42.468 10.63 22.96 43.44 5.70 8.542 0.65 1. diğer metodlara göre yüksek buhar kalite değişimlerinde daha tutarlı sonuçlar vermektedir.11 1.57 38.945 3.45 5.32 43.88 0.62 0. Wattelet ve diğerlerinin [8] yapmış olduğu deneysel çalışmada buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi düşük kaldığı için Homojen ve Grönnerund modelinin yakın sonuçlar verdiği.619 Hata (%) 33.55 0.5 469.79 37.86 40.08 1.56 6.01 21.68 0.36 41.10 6.22 MüllerSteinhagenHack (Bu Çalışma) dpa Hata (kPa) (%) 13.74 0.99 28.356 0.57 34.066 1.03 7.39 351.616 66.03 8.6 25.83 28.27 33.14 53.84 261.08 0.08 5.548 36.00 4.19 Deney Sonuçları p(bar) G(kg/m2s) q(kw/m2) Xexit dp(kPa) 8. SONUÇ Yapılan çalışma ile R407C. R12.08 8.60 9.88 67.81 17.382 0.88 12.39 34.44 6. kütlesel akı değerine ve soğutucu akışkan türüne göre belli şartlar altında geçerli olduğu tespit edilmiş.623 44.236 44.28 55.043 1.295 0.474 24.29 31.18 0.55 60. Müller-Steinhagen-Hack.46 3.38 44.25 19.35 17.06 7.89 48.12 8.733 4.623 0.63 54.65 34. Lockhart-Martinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodları ise.122 18.61 16.74 0.407 2. İZMİR Şekil 2 : Wattelet ve diğerlerinin [8] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Tran[9]. Buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişiminin düşük (fazla buharlaşmanın olmadığı hal) olmasının bağlı olarak akış rejiminde belirgin değişim olmadığı durumlarda.9 39.46 472. bu metodlar için yapılan kabuller geçerli olmuştur.51 20.324 17.7 111.66 2.656 0.561 36.79 56.53 0.46 0.55 0.16 49. Tablo 2: Tran’ın [9] elde etmiş olduğu deney verileri ile metod sonuçlarının karşılaştırılması LockhartMartinelli (Bu Çalışma) Hata (%) 11.89 5.16 8.3 39.2 150.74 0.25 3.248 1. Aprea ve diğerlerinin [7] yapmış olduğu deneysel çalışmada 181 .61 54.54 28.264 36.40 23.24 4.94 11.33 0.41 58.544 1.7 22.50 35.63 1.03 18.14 4.28 457.02 18.58 0.48 0. Sonuç olarak uygulanan metodların doyma basıncına.46 23.352 1.27 39.61 16.79 19.56 348.18 14.796 0.6 93.613 0.73 0. Lockhart-Martinelli.53 4.47 6.232 27.368 6.186 1.992 12.12 6.123 23.10 4.8 355.45 24.002 0.29 2.42 dph dpa Hata(%) (kPa) (kPa) 10. C.I.533 15.9 21.42 0.417 3.465 10.506 31.38 37.46 35. metodların geçerli olduğu çalışma aralıkları ve sapma oranları belirlenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Grönnerund) geçerliliği.49 9.409 26.57 44.81 23.96 4.73 34.53 28. buharlaştırıcıda basınç kaybı incelenmiştir.22 4. Mühendislik uygulaması açısından uygun olan 4 farklı metodun (Homojen. bu modellerin deney verilerinden büyük oranda (%40 ve üzeri) saptığı tespit edilmiştir.5 4.99 35.03 9.92 201.99 5.17 17.5 0.18 24.468 13.64 0.486 6.266 16.142 35.89 26.83 43.04 14.78 Homojen Model (Bu Çalışma) Grönnerund (Bu Çalışma) dpa (kPa) 10.76 0.956 0. R134a soğutucu akışkanları için farklı doyma basıncı ve kütlesel akı değerlerinde. diğer metodların ise yetersiz kaldığı görülmüştür.

Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. aynı şartlar altında R417A için ise bu metodun hata payı artmaktadır. Lockhart-Martinelli metodu ise R134a soğutucu akışkanı için diğer akışkanlara göre daha olumlu sonuçlar vermiştir. fakat buhar miktarı artıkça sonuçlar büyük oranda sapma göstermektedir. 9-12 EKİM 2008. R134a gibi yaygın kullanılan soğutucu akışkan verileri içerdiği için önemlidir. Kütlesel akının 350 kg/m2s değerinden düşük olduğu tüm çalışmalarda bu metodun deney verilerinden büyük oranda saptığı görülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kütlesel akı değeri düştükçe hata payı artmaktadır. İndis A : Buharlatırıcı dış yüzey alanı (m2) d : Buharlaştırıcı iç çapı (m) f : Sürtünme faktörü Fr : Froude sayısı g : Yerçekimi ivmesi (m/s2) G : Kütlesel akı (kg/m2s) h :Entalpi (kj/kg) ΔP : Basınç farkı (Pa) q” : Isı Akısı (W/m2) Re : Reynolds sayısı u :Faz hızı (m/s) x : Buhar kalitesi X : Martinelli parametresi z : Buharlaştırıcı boyunca konum (m) Alt İndis l : Sıvı lo : Her iki fazın toplam debisinde sadece sıvının akması hali m : Karışım v : Buhar Yunan Harfleri ρ : Yoğunluk (kg/m3) α : Boşluk oranı μ : Viskosite (Pa s) ε : Yüzey pürüzlülüğü (mm) ϕ : İki faz çarpanı 182 . basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği.I. Müller-Steinhagen-Hack metodu. Bu metod Müller-Steinhagen-Hack metoduna göre daha geniş doyma basıncı aralığında tutarlı sonuçlar vermiştir. İZMİR R407C için yüksek basınç ve kütlesel akı değerlerinde Lockhart-Martinelli metodu buharlaştırıcı boyunca sürekli basınç kaybını hassas bir şekilde hesaplayabilmekte. Yüksek doyma basıncı (8 bar) ve kütlesel akı (470 kg/m2s) değerlerinde Müller-Steinhagen-Hack metodu ortalama %10 hata ile iyi sonuç vermiştir. bir önceki metoda göre 350 kg/m2s değerinden düşük kütlesel akı değerlerinde ve buhar kalitesi değişimin yüksek olduğu buharlaştırıcıların bilhassa giriş kısmında tutarlı sonuçlar vermekte. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. Doyma basıncı ve kütlesel akı değeri düştükçe hata payı büyük oranda (%30-40) artmaktadır. Sonuç olarak bütün deneysel çalışmalar gözönüne alındığında. Tran [9] tarafından yapılan deneysel çalışma. Bu metodla 4-8 bar aralığında yüksek kütlesel akı değerinde (470 kg/m2s) basınç kaybını ortalama %10 hata payı ile hesaplanmaktadır.

9-12 EKİM 2008. Greco. 84 (24). 1767-1778. and Martinelli. J. 10 (12). and K. 39-48.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. R.. Energy Conversion and Management. Texas Tech University. Bull De l‘Inst du Froid. A. Vaporisation Inside Horizontal Tubes. Pages 1629-1636 [8] J. 91-92. “Pressure drop and heat transfer study of two phase flow in small channels. June 2008. “Proposed Correlation of Data for Isothermal TwoPhase. J. Heck. vol. pp. H. 1998 183 . 297-308. Trans. ASME.. Two. Rosato. Wattelet.Component Flow in Pipes.. Eng. University of Illinois at Urbana-Campaign (1990) [9] Thanh Nhon Tran. Chato. KAYNAKLAR [1] McAdams. [7] C. 193. R. W. “Comparison of R407C and R417A heat transfer coefficients and pressure drops during flow boiling in a horizontal smooth tube”. Heat Mass Transfer. part IV: two-phase flow resistance in boiling refrigerants. H..” Int. “Friction Factor Equation Spans all Fluid Flow Regimes.” Annexe 1972–1. 64.” PhD. “Investigation of liquid hold-up..” Chemical Engineering. 1986.. 1977 [3] Lockhart. 1967 [5] Grönnerud R. Aprea. D. Issue 6.. 20. Volume 49.” Chemical Engineering Progress Symposium Series. S. Process. pp. C.” ACRC-TR-90-02. 1949 [4] Chisholm. W. pp. “Design building and baseline testing of an apparatus used to measure evaporation characteristics of ozone-safe refrigerants. flow resistance and heat transfer in circulation type evaporators. 45 (1). Chem. 1979 [6] Muller-Steinhagen. “A simple friction pressure drop correlation for twophase flow in pipes”. W. pp. Thesis. Air Conditioning and Refrigeration Center.I. A.C. “A Theoretical Basis for the Lockhart-Martinelli Correlation for Two-Phase Flow. et al.1942 [2] Churchill. İZMİR 5.

Denklem lineer olmıyan şekil aldığında eğri uydurma işleminin iteratif bir prosese dönüşmesi de ek bir zorluk getirebilir. Tc (K) kıritik sıcaklıktır. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.n şeklinde tanımlanabilir. Sınır değiştikçe denklem de değişir. Örneğin sadece 2 katsayı kabul edersek denklem lineer polinom denklemi olur. İZMİR Turhan. 2.. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. Bu denklemi özellikle makale başlığındaki hassas sözcüğünden dolayı seçtim[2]. bu katsayılardan n set hesaplamamız gerekecektir.coban@ege. İZMİR KISMİ DEVAMLI FONKSİYONLAR KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA BASINÇ EĞRİLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M. Karşılaştırma denklem sistemi olarak [3] log10 Pdoyma = a0 + a1 / T + a 2 log10 T + a3T + a 4 ((a5 − T ) / T ) log10 (a5 − T ) (2) bu denklemdeki Pdoyma doyma basıncı. katsayıları lineer olarak tanımlanan eğriler kullanarak sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak tanımlanmasını sağlamaya çalışacağız. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. a0.tr ÖZET Doyma basıncının doyma sıcaklığının fonksiyonu olarak hesaplanması soğutucu akışkanların faz değişim termodinamik özelliklerinin en önemlilerindendir.a5 soğutucu akşkan verisinden elde edilen eğri uydurma parametreleridir. İkinci karşılaştırma denklemimiz Biraz daha kompleks bir form oluşturuyor. Bu denklemde tüm katsayılar yerine bir alt set alınabilir. Bu yüzden bu çalışmada kısmi devamlı. T doyma sıcaklığı (K). 9-12 EKİM 2008.edu.GİRİŞ Doyma basıncının sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edildiği eğri. Çeşitli soğutma akışkanlartı için sonuçlar iki klasik eğri uydurma denklemi sonuçlarıyla karşılaştırılmış ve kısmi devamlı fonksiyonların avantajı hata karşılaştırmasıyla gösterilmiştir. T (K) doyma sıcaklığı..…. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi.DENKLEMLERİN TANIMI Kısmi devamlı lineer bir denklem Pdoyma = a 0i + a1iT + a 2 iT 2 + a3iT 3 + a 4 i / T + a5i / T 2 + a6 i / T 3 (1) TLi ≤ T ≤ THi i = 0. Bu denklem Pdoyma = ( p(t ) − 1)( Pc − Pt ) + Pt p(t ) = {[ p0 (t )] N + [ p∞ (t )] N }1 / N t= T − Tt Tc − Tt (3-3) (3-1) (3-2) 184 .I. Bu çalışmada kısmi devamlı lineer fonksiyonların kullanılmasının devamlı fonksiyon kullanımına göre daha hassas sonuçlar elde etmemizi sağlıyacağı örnekler üzerinden gösterilmiş ve kısmi devamlı fonksiyonları hesaplayabilecek lineer genel eğri uydurma programı geliştirilmiştir. Toplam veri bölgesinin n alt bölgeye bölündüğünü varsayarsak. tek bir eğri uydurmaya çalıştığımızda oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. Doyma sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak hesaplanması doyma entalpi değişiminin doğru olarak hesaplanması için de önemli bir parametredir. Burada verilen denklem sadece TLi ve THi sınırları arasında tanımlıdır. 1. Bornova. Makine Mühendisliği Bölümü. Mühendislik Fakultesi.

9-12 EKİM 2008... Verimiz xi. Bunu yapmak için önce veri setimizi l alt veri setine bölüyoruz ve xLi ve xHi değerleri arasındaki her veri seti için en uygun ajk(m) (j=0…m) değerlerini bulmak m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ ⎢ i j =0 jk j i ⎥ (m) (m) (5) hata fonksiyonunun istiyoruz.. Önce bu yöntemin genel bir tanımını yapalım..00021222a2 a 4 = −0.. 6=1/T değerlerini almıştır. Bunun için H k (a0 k .06817687 * a22 + 0.(n-1)/k*(k+1) k=0…(l-1) halini alır...00047188a2 θ = 0..11599104 + 0. 3=T ..ÇÖZÜM YÖNTEMİ Denklem katsayılarını bulmak için en küçük kareler metodundan yararlanacağız... l toplam toplam veri seti sayısıdır. Örneğin denklem (1) için 0=1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2=T . 2 3 2 3 1=T. Bu durumda f k ( x) = ∑ a (jkm )φ j ( x).. Buradaki j katsayıların çarpıldığı fonksiyonlardır.05322199a (3-10) (3-11) 3 a5 = 0. Tt üçlü nokta sıcaklığı(K)..(n-1)/k*(k+1) verisini uydurmak istiyoruz. a ) 2 ⎢ ⎥ j =0 = ∑ wk ( xi ) ⎢ (m) ⎥φ p ( xi ) = 0 p = 0.. n olmalıdır...I.(n-1) verisi verilmiş olsun bu veriyi önce l veri setine bölelim.2 (3-12) T N = 87 t (3-13) Tc bu denklem setinde Pt (kPa) soğutucu akışkanın üçlü nokta basıncı. Fonksiyondaki wk(x) ağırlık fonksiyonu adını alır ve wk ( xi ) ≥ 0 i = 1..... j =0 m xLi ≤ x ≤ xHi . 4=1/T.. a1 ve a2 akışkan bağımlı katsayılarımızdır.. İZMİR p0 (t ) = 1 − A= r= Tc − Tt Tt Pt ARt {1 − [1 + At ] s exp( )} Pc − Pt 1 + At (3-5) (3-4) a1 a0 − RTt R (3-6) s= a0 (3-7) R p∞ (t ) = 2 − a2 (1 − t ) + a3 (1 − t ) 2−θ + a4 (1 − t ) 3 + (1 − t ) 4 2 2 3 2 (3-8) (3-9) 5 a3 = −0. Pdoyma doyma basıncını verir. ağırlık katsayısı w( xi ) =1 olarak seçilirse genel en küçük kareler metodu (m) 0k ( m) mk n (6) [ ] 185 . 5=1/T .yi yi i=(n-1)/l*k. a0. i= i=(n1)/l*k. amk ) = ∑ wk ( xi ) ⎢ ⎥ i = ( n −1) / l *k (l − 1) ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ minimum değerini bulmamız gerekir.5725757 − 0. Fonksiyonun minimum noktası türevinin 0 a eşit olduğu nokta olacaktır. Bu fonksiyona xi. ( n −1) / l *( k +1) 2 m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ i jk j i ∂H k (a .. Buradaki n toplam veri sayısı.. xi. Tc(K) kritik nokta sıcaklığıdır. 3. Pc (kPa) kritik nokta basıncı. m (l − 1) i =1 (l − 1) ∂a p ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ m n ⎧ w ( x )φ ( x )φ ( x ) ⎫ a ( m ) = ⎡ w ( x )φ ( x ) f ⎤ p = 0.1546028 + 0.yi..2950258 * a 22 − 0..... m (7) ⎨ ∑0 k i j i p i ⎬ j ⎢∑ k i p i i ⎥ ⎣ i =1 ⎦ ⎭ ⎩ j= Bu denklem temel olarak m+1 lineer denklem sistemidir....yi i=0.. k = 0.0897816 * a − 0..(l − 1) (4) j inci derece fonksiyon seti verilmiş olsun...

30 101. Daha küçük bölgelerde veriler daha uniform özellikler gösterdiklerinden üniversal veri uydurmaya göre çok daha hassas veri uydurma mümkün olacaktır. ..616005e-3..286557E+11 -2.85E+07 3.934661E840330. ∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎪ ∑ φ 0 ( xi ) ⎢ ∑ φ0 ( xi ) f ( xi ) ⎥ i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ i =1 ⎥ n n n ⎪ n ⎪ ⎡ a0 ⎤ ⎢ n ⎥ 2 ∑ φ1 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) ..-13.. ⎥ ⎢ ∑ φ2 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎥ ⎪ i =1 ⎪ ⎢ ⎥ ⎢ i =1 ⎥ .9988208 2.954740E-29492.772405E+11 103.33E+08 2.30 -25..(l-1) için l kere çözmemiz gerekir. 6 katsayılı denklemlerin katsayıları Tablo 4. .528222E+09 4.30406185 04 1.06 4.3746852 0..460077E244699.41871536 03 9660486.23651 514.544514E+13 21..06883.085494E+10 43.0078 6701.035070E214204.100767E+10 6. İZMİR n n n n ⎧ ⎫ ⎡ n ⎤ 2 ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) .....SONUÇLAR VE KARŞILAŞTIRMA Sonuçları irdeleme için toplam hata teriminin standart sapmaya benzer bir tanımını aldık. ⎪ ⎪ ⎢ am ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ ⎢ n ⎥ ⎪ n ⎪ n n n 2 ⎢ φ (x ) f (x ) ⎥ ⎪∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) .0. 1..91 43.54.06 4.056638 5. Denklem katsayılarının hesaplanması için kısmi pivotlu gauss elimine yöntemi kullandık.961433E+09 8.87743805 0.56E+08 N=2 1.22589326 04 2. Bu yüzden katsayılar matrisine genellikle verinin geçerli olduğu minimum ve maksimum sıcaklık bölgesi de eklenir.2. φm ( xi ) ⎪ ∑ i ⎢∑ m i ⎥ ⎪ i =1 ⎪ i =1 i =1 i =1 ⎩ ⎭ ⎣ i =1 ⎦ formunu alır.49094 123.176530E-27568.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yöntem olarak kısmi devamlı fonksiyonun farkı bir fonksiyon yerine her biri bir alt bölgeyi kapsıyan bir fonksiyon serisinin bulunmasıdır..036345E+11 20. Tabi verilen sıcaklığa göre bilgisayarın katsayı setlerinden hangisini kullanacağına karar vermesi gerekir. .278465E-904555..91 20.88 66. Bu denklemi k=0…. Veri olarak ASHRAE el kitabında yayınlanan R134a verisi kullanıldığında Karşılaştırma denklemi (2) hata miktarı 0... 1/ 2 Tablo 1 R134a kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 a1 a2 a3 a4 N=1 4.7.6 ve 24 denklemli.37032.120697E+09 2..2342564.11E+07 6. Hatamızı toplam hata ve hata dağılım fonksiyonu olarak irdeledik.1111}.955226E+11 1. ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ a ⎥ ⎢ ∑ φ1 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ 1 ⎥ ⎢ i =1 ⎥ (8) ⎪ n ⎪⎢ ⎥ n n n ⎥ ⎨ ⎬ a2 = ⎢ n 2 ∑ φ2 ( xi ) .1) i =0 (n − 1) ⎪ ⎢ ⎥ ⎪ ⎪ ⎣ ⎦ ⎪ ⎩ ⎭ Denlem katsayılarının hesaplanması için Java programlama dilinde bir model geliştirdik..06 3.1 de verilmiştir..259262 17..-2362.2434 2946. .0871 364.30 21..277886 5...603528E-96629.8038465 02 -7.37562027 03 -1. ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ .45390573 03 -8.3006 2993.885.24 4. 9-12 EKİM 2008. denklem (3) katsayıları : a={45.. R134a için denklem (2) katsayıları : a={40. ..446613E+10 5.14381666 04 3.635314505 0.746584E+09 4. Toplam hata fonksiyonunu (m H = ∑ H k (a0( m ) .649877E-9323.164859} şekline verilmiştir.749905E+11 -25. karşılaştırma denklemi (3) hata miktarı 4..85 1..616456E+08 6.06E+07 7. amk ) ) k k =0 ( l −1) (9) şeklinde tanımlıyabiliriz...I.03 1..24 -2. Toplam Hatanın kabul edilebilir olduğu bölgelerde eğer yerel hata çok büyükse uydurulan eğri yine de yeterli olmıyabilir..25E+07 a5 a6 TL TH 1.26233..757563..42906336 03 1.652671 15.6407515 1.94E+08 N=6 -3.03 101...931900E+09 103.4.4696 4.06 3..584265E+11 103..69889..5389941 olarak saptanmıştır.88 186 . 2 m ⎧ ⎡ ( m) ⎤ ⎫ ⎪ n ⎢ yi − ∑0 a jk φ j ( xi ) ⎥ ⎪ ⎪ ⎪ j= H = ⎨∑ ⎢ ⎥ ⎬ (4.376.254 1. 4.

978946 0.06965754 0. Tablo 2 de toplam hata terimi denklem katsayısı ve kısmi denklem sayıları cisinden listelenmiştir.716 1.276388E+11 -2.00618748 67.031793E+12 48.295269E04 1.473018E05 5.370489 -34612.76 1.059833E03 2.098005 -76.706539E+09 2.933177E+09 1.75345 1018303.4130054 506.17E+07 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.153794E+08 1.2819812 0.81E+07 -3.729027E+09 5.66021 18226.04182792 0.161035E04 3.43 -19.16384234 665.42752 -1936.45428193 6.11664293 4.82 1. İZMİR 414646.86936823 6121.85 4.884 690926.06 31.353564 1.848205651 0.06 Toplam hata değerleri hem denklem sayısı yönünden hem de fonksiyon katsayılarının sayısı yönünden iki boyutlu olarak incelenmiştir.661061 14.803369E04 2.526123E02 2.360873E+09 5.411759E+11 14.3061 N=24 -97823.850300E+09 1.45592297 0.638724E+10 5.7697 164718.070620E+12 65.191295E03 1.30 6.98 1.532 1805484.332 4453975.94 71.35E+07 563154.1478929 100.55 60.118414E+12 -52.73 5.327152E+13 87.381040E+11 8.100722E04 -6.366322E+08 8.092656E+09 1.66 101.66228 9879.2119138 0.7159646 0.27196406 89.364833E04 9.713995E+12 71. 9-12 EKİM 2008.72E+07 6.195686 4585.976419E04 2.210256E04 1.62995 3396.925850E+11 26.53074609 17.8485 71893.51 -13.11740256 0.48 -52.299923E+10 -19.305816E+12 60.5674632 1.15 48.48 2.36 2.64847 1606.467574E+11 -81.85 2.27 7.1509598 0.67 20.05194834 208.20208725 10.06 1.322234E+11 1.5166066 23.43 6.293659E03 1.12 1.352190E+11 31.16939549 0.06 -2.823689E+10 -8.56463 -51463.302900E04 4.26145298 0.023486 -1522.82 -8.386 281963.436642 -7800.97 14.625024E04 -5.6276 1741525.104815E+09 2.27885053 -2473.235207E+11 103.714489E+10 2.504659 3507.615009 14481.075560E04 1.580646 -11165.87939048 0.15 6.45 43.03008 -55570.76 37.3837773 0.173397E+11 20.543176E+11 37.81016283 26.692595E04 3.448325E+08 1.026 3256098.64 77.36 5.929547 -3167. Tablo 2 R134a kısmi devamlı denklem toplam hata miktarları – denklem (1) denklem sayısı N= 1 2 6 24 126 7 katsayı (0.0844095 28.3878 9151208.973575E+09 1.12658113 82.42 3.288122 9..1818417 771.937001E+08 3.031502E03 -5.20E+07 -2.75274883 0.841323E03 -7.08878734 -0.7530640 0.36 26.900459E+11 -25.42 6.146197E+10 1.994021 -13200.36 -25.3172 9.7942 1197142.05057845 20.616240E+12 66.414763191 0.180342E+11 -13.1656055 143.24 3.069584E+11 54.55 4.67 5.3164135 0.85 54.986118E+08 2.97 8.25E+07 4.40 1.318851E+13 77.28670344 0.94 1.516355E+10 5.27288982 0.991250E1897.98 -28.I.393822E04 5.11E+07 6007559.14087792 54.2430062 0.478198E+10 8.657067E+11 43.349 1251652.113400E04 1.89034722 9.172553E02 5.89E+07 1.695158E+08 9.6) 1.14378318 92.571 247028.43209753 1749.658207E+12 -28.567156E+08 1.24 65.26E+07 2672358.693938E04 8.93050792 4270.760890E+09 2.14E+08 1.906745E03 3.198788E04 4.24843679 03 1706.015707E+09 2.327 1.27 8.22114 -377522.02533453 99.8057 116544.590925E+09 3.66 101.51 1.64 8.8965 -970452.12 -2.01E+08 -81.419927E+09 2.134566 8.45 1.40 87.79640588 1154.0394252 187 .734008E+09 1.466136 6.

2) 142.666667e3} Referans denklemi (3) katsayıları : a={-49.3.92522. Şekil 1. Şekil 2 : 6 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 188 .1560654 0.1.2.617861e2.0393995 4 katsayı (0.3645418 0. Görüldüğü gibi denklem (3) daha hassas sonuç vermiştir. İZMİR 6 katsayı (0.2.24.4648869721150373 olarak bulunmuştur.86838e-2.703179}.81709.-8. Denklem (3) toplam hata miktarı 2.4.1505238 0..2139137 0..0363329715920164.3101148 0.7868067 0..0917940 1.0394999 Toplam hatadan denklem 7 katsayılı setin pratik kullanımlar için yeterli hassasiyeti vereceğini söyleyebiliriz.2523132 0.480583e6. Bir de yerel hatalara göz atalım. Karşılaştırmanın daha iyi gözlemlenebilmesi için ikinci bir soğutucu akışkanın verisine daha göz atalım.4) 5. R123 için referans denklemi (2) nin katsayıları : a={1656.333.5) 2..0394958 3 katsayı (0.17.3) 18.6.1519264 0. 9-12 EKİM 2008. Bunu daha iyi irdelemek için grafik olarak vereceğiz.6986209 0.9433057 0.5019200 19.33076.6439426 0.126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemlerin bize verdiği kısmi hataları veriyor. Kısmi hataların – bölgelerde daha yoğun olsuğu da dikkat çekiyor.4.999.3052086 0. Bu değerler toplam hata olarak referans denklem (2) ye göre 5 kat küçük toplam hata vermektedir.1670640 0.I.0119228 5 katsayı (0. Şekil 1 : 2 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 ve Şekil 7 de referans denklemlerin (denklem 2-3 ) yerel hatalarını ve 22 ve 45 denklemli kısmi devamlı denklemlerin yerel hatalarını karşılaştırmalı olarak aynı grafiğin üzerinde gösterdik. R123 için Denklem (2) toplam hata miktarı 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İkinci akışkan olarak R123 alacağız. Bunun sebebinin ölçüm hataları olabileceğini sanıyorum.3914927 2.4 ve 5 2.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 3 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 4 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 189 . 9-12 EKİM 2008.I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 5 : 126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 : 22 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referabs denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması 190 . 9-12 EKİM 2008.

80370820 -2.03702411E+09 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.99555272E+09 -1.31395257E+11 1.10785367 -0.12574886E+07 1.24812165 0.0 1360.06043084 1.24407853 1.86669691E+10 -7.71984441 -487.27574479E+07 1.49888966 N=2 -85275.55476878E+10 1.00287017E+10 4.47284387E+07 7.17674200E+10 1.6 359.00037503 -0.22140278E+10 8.40652251 130136.0 a1 a2 a3 a4 a5 a6 TL 191 .9 49.00007038 -1.94703075E+07 4.18412354 0.3600 N=6 95647.77266805E+14 -80.35914455E+07 -1.60053410 19615. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 7 : 45 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referans denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması Tablo 3 R123 kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 N=1 -470781.77364871E+07 -7.10061697E+10 -1.17151668 0.89010037 -0.11125041E+06 1.73786477 -70533.57991001 24.48970307E+11 -80.00074683 0.00001592 -0.03320076E+11 -80.07365039 -65761275.99226896 0.00085074 -0.82094457E+12 2.6 27.65976215E+10 -6.34771851E+09 -8.9 72.0 6.78277170E+08 -2.56227558 -225.08415735E+12 -6.28619061 0.80330102 -137.00151497 9.I.62527208 -237.38031995 -0.89301108 5168.44858794 54.87032884 -119730.0 50.00070853 0.

09614087 1.21945077E+07 1.00100805 0.00764602 -0.00001977 0..61073931E+09 5.69963572E+06 6.274945933 9.46288136E+11 -4.86147490 -56882.I.15513164E+09 3.6 66.12398768 12.67409849 123.75298592 -42974.66894617 -2. Hall.00066744 0.56156988 -96182.00003988 0.09950462E+07 -1.72003320 -183.14901768 -1.8 1.9 32.402549262 0.82112058 5240.715110267 5.07707118E+07 -3.55687470E+11 -9.35851907E+13 8.27232675 -0.57616057E+10 -3.4 12.95917072 -9184.40795814E+11 -6.60121867 -327615.00026623 -0.11446924E+10 -6.39772363 10.88712109 0.01131794 -0.23906967E+04 -4.06244901E+09 -5.853719599 0.23225571E+10 2.00003218 0.00008569 0.297151582 0.016373163 0.91847043 -679.9 -23.56242954 1417.39034953E+10 3.19015873E+09 3.41469814E+08 -4.00907398 0.98618377E+11 -2.70124733E+08 -3.78877797 -53.01458540E+07 3.4 55.45248530E+07 -3.29393990 76.36702548 N=24 0.43194553E+06 1.93729916E+09 -1.00018266 0.25410555E+08 2.20824694 9371. Kenneth R.4) 4 katsayı (0. Ana Diaz Ceballos.00148186 0.59962147 81215. İZMİR -89315.46493897E+06 1.83767679 N=6 0.329327305 N=124 0.00006676 0.01772583 0.46953543 -3476.89434784 -3549.018097292 0.37668937E+08 -5.1 43.01734529 -0.8 77.27632538E+10 -1.395846428 0.71905950E+09 -1.0 88.017941743 REFERANSLAR 4.72789399 -3182.13272258 -177.05161825 -0.00484855 -8. 9-12 EKİM 2008.23483924 -2.75785742E+12 1.24995294E+10 -5.98287643E+08 -3.2) N=1 1.05589328E+09 2.48525001 17. M.79322936 -333.10966213E+08 1.98728661E+09 1.80865213 866920. “Accurate vapor pressure equation for refrigerant”.21401809E+06 -2.19057745E+09 1.34672247 -62.14437653 -7.5 6.98493967E+11 -7.35587662 6274792.6) 6 katsayı (0..6 94.7 23.18941023 717.47309866E+05 -1.58703190E+13 1.29041723 20284.70465590 6. Turhan Çoban.00016670 0.21986167E+09 4.00088018 0.15901060E+05 2.32810945E+04 -9.7 49.06162840 0.2 99.150993499 4.66623845E+13 -9.75023344E+09 4.00408228 0.00035708 -0.4 155.38086821E+05 -1.21075528E+08 -2. Elsevier.92304980E+10 -1. Miller.42377271 88.03846698 -3298.3) 3 katsayı (0.00006464 -0.28145367 -12.934157772 0.00006592 0.92052817E+05 -7.19849217 -11.55760746 0.97205391E+11 -4. Fluid Phase Equilibria 111 (1995) 203-212 6.23135866 5780.79616023 553938.367762377 2. Iglesias-Silva.89855030E+10 -3.5 38.59020495 10340.24810607E+06 1.85209276E+11 -7.83429913E+06 -8.2 -80.2 71.402172036 14.66228162 -1718.99941073 -3959. Thermodynamic Properties of R134a. Technical Information. Gustavo-A.17080280 0.00025353 0.053398165 0.02459654 0.019594301 0.64646839 10.60951184 -4.20524096 0.0 -51.00593405E+05 -6.31474648 -0.62284161 272.3 27.00203279 -0.33703993 625218.64078060 -4827.33787419 -178.451855006 0.85009055E+06 6.48744200E+07 1.00123764 -0.74064282 0.172642988 20.00933324 -0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.15517719E+10 -5.20519400E+08 2.. Dupont Suva Refrigerants 7.362185609 0.00359964 0.25967796E+11 8.00033409 0.0992362 N=2 0.00088388 0.09820730E+08 2..68942291 -1813.82676574E+12 -2.10579649E+07 1.4 83.81803266E+10 -3.38479464E+08 1.68532583E+11 3.04043336 -3.5) 5 katsayı (0.77150372 -8.60078412 -1710. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme 192 .5 7 katsayı (0. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals 5.0 60.91023045E+08 4.00013240 -0.838492994 2.6 127.39152797 -0.06877612E+10 -1..77966561E+05 -8.00119733 0. Reid C.02150291 N=24 44125.09189749 -0.97994353 -0.85340620E+10 -5.88525066E+13 95.12683286 0.65272900E+06 5.07547881 51088.07055061E+12 9.62986816 -14.02490207E+11 2.1 17.46857999E+08 7.48687580 -31.00009219 0.

H.tr.I. 3m durumunda karışma basıncına yükselen karışım ejektörün difüzör kısmına girer ve burada akışkanın hızı. Soğutucu akışkan olarak R-134a seçildi. her türlü konfor sistemlerinde (konutlarda. etkinlik katsayısı (COP) üzerine etkisi araştırıldı. Anahtar Kelimeler: Ejektör. Ayrıca soğutma. GİRİŞ Soğutma. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma sıcaklıklarında klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. İZMİR EJEKTÖR KULLANARAK BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA SİSTEMİNİN ETKİNLİĞİNİN İYİLEŞTİRİLMESİ Nagihan Bilir. Sistemin diğer elemanları her iki soğutma sistemi için de aynıdır. soğutma sistemlerinin önemli uygulama alanını teşkil eder.). genleşme işinin genleşme valfi yerine ejektörle yapılmasıdır. işyerlerinde. ejektör çıkış basıncı ve COP değeri olduğu saptandı. sesaltı akışa dönüşüp basıncı artar.34 olarak bulundu. 1b durumundaki yüksek hızlı primer akışkan ejektörde ilerlerken emme odasında vakum oluşturur ve evaporatörden 2 durumunda doymuş buhar olarak gelen sekonder akışkanı ejektörün içerisine emer. Soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. genleşme valfi yerine ejektör kullanılması öngörülmektedir. verilen çalışma sıcaklıkları için optimum bir ejektör alan oranı. Çoğu gıda oda sıcaklığında bozulur. 9-12 EKİM 2008. sabit basınç ejektör akış modeli kullanıldı.1’de gösterilmiştir. Bu amaçla. gıdaların bozulmadan uzun süre korunması amacıyla kullanılmıştır. hemen hemen durgun hale gelinceye kadar düşürülür ve basıncı artmış şekilde ejektörü 3d durumunda terk eder. Primer ve sekonder akışkanlar karışma odasında karışır ve sonra şok darbeleriyle akış. Araştırmacılar halen bu alanda birçok çalışma yapmaktadır. Elde edilen sonuçlara göre. Klasik sistem ile ejektörlü sistem arasındaki fark. Bir ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Şekil 1. COP. taşıma araçlarında vb. sanayide ve sağlık sektöründe kısacası hemen birçok alanda karşımıza çıkmaktadır. Bu sistemlere “ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemleri” adı verilmektedir.tr ÖZET Buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin soğutma etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün. Bu olay sırasında sekonder akışkanın sıcaklığı ve basıncı bir miktar düşerek 2b durumuna iner. KONYA nbilir@selcuk. Evaporatör sıcaklığı düşerken veya kondenser sıcaklığı artarken soğutma etkinliğindeki iyileşme oranının arttığı belirlendi. Sistemin çalışması şöyle gerçekleşir: Yüksek basınç ve sıcaklıkta kondenserden gelen sıvı haldeki primer akışkan önce sesüstü lülesine 1 durumunda girer. Burada basınç ve sıcaklığı düşerken hızı sesüstü hıza ulaşır ve 1b durumuna gelir.edu. Böylece genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanacak ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılacaktır. 193 .edu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. insanoğlu için geçmişten günümüze vazgeçilmez bir ihtiyaç olmuştur ve ilk olarak. Soğutma sistemi üzerinde yapılacak herhangi bir iyileştirme çok geniş bir sahayı ilgilendirir. Kürşad Ersoy Selçuk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. Dolayısıyla. Genleşme valfi. Böylece ejektör yüksek basınçlı bir akışkanın enerjisini düşük basınçtaki diğer akışkana aktararak onun basıncını nispeten yükseltmiş olur. kersoy@selcuk. kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre daha yüksek olacaktır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını (COP) yükseltici bir etki yapacaktır. Bu araştırmalardan biri de sistemdeki tersinmezliği artıran genleşme valfindeki kısılma kayıplarını azaltma yönündedir. Bu yüzden gıdaların korunması. Optimum etkinlik 1. Tkon=40°C ve Te= -25°C için COP’daki iyileşme oranı %22.

Ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Ejektörü terk eden karışım. Araç kliması için tasarlanan transkritik ejektör genişlemeli soğutma çevrimin COP’unun klasik buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminkinden %25 daha fazla olduğu deneysel olarak saptandı [4]. ayırma kabına (separatör) girer. Klasik soğutma çevrimine göre.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. lüle ve difüzör verimiyle değiştiğini tespit etti. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının %22 daha yüksek olduğunu belirledi. Burada çevreye ısı vererek 1 durumuna yoğuşur ve tekrar ejektöre gider. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevriminin etkinlik katsayısı. COPi şöyle tanımlanır: COPi = Qe . Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevrimin çalışması bu şekilde devam eder.1’de gösterilen ejektörde sekonder akış (emilen akış) debisinin primer akış debisine oranı olarak ( m2/m1) tanımlanır. 9-12 EKİM 2008.1.I. Ejektör kullanıldığı için kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre nispeten daha yüksektir ve bu nedenle kompresörde daha az iş harcanır. Kompresörü 5 durumunda kızgın buhar olarak terk eden akışkan kondensere sevk edilir. h5 − h 4 (2) Burada w. kondenser basınç ve sıcaklığına yükseltilir.1’de verilen çevrimin P-h diyagramına uygun olarak (1) denklemi düzenlenirse aşağıdaki denklem elde edilir: COPi = w h2 − h7 . evaporatör basınç ve sıcaklığına küçük bir genleşme valfi kullanılarak düşürülür ve 7 durumunda evaporatöre gönderilir. Çift fazlı ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemi üzerine yapılan çalışmalardan bazıları aşağıda kısaca özetlenmiştir. Ejektör genişlemeli soğutma çevrim COP’unun kondenser ve evaporatör sıcaklığıyla. [5]. Burada akışkan soğutulmak istenilen ortamdan ısı çekerek buharlaşır ve 2 durumunda doymuş buhar olarak tekrar ejektöre döner. Denso firmasının bulduğu sonucun sadece optimum çalışma şartlarında elde edilebileceğini ifade etti. İZMİR Şekil 1. ejektör debi oranıyla. Isıl tahrikli ejektörlü sistemlerde ejektördeki akış tek fazlı (buhar) alınarak çözümlenmişti [1-3]. Wkomp (1) Şekil 1. Ayırma kabından çıkan 6 durumundaki doymuş sıvının basınç ve sıcaklığı. Ayırma kabından ayrılan akışkanın doymuş buhar haldeki diğer kısmı ise kompresöre 4 durumunda girer. burada doymuş sıvı ve doymuş buhar olarak ikiye ayrılır. ejektör debi oranıdır ve Şekil 2. Soğutma sistemlerinde genleşme valfi yerine ejektör kullanımı üzerine birçok araştırmacı teorik ve deneysel çalışmalar yapmıştır. Klasik sisteme ejektör modifiye edildiğinde ise ejektördeki akış çift fazlı olmakta ve ejektörün optimum alan oranının hesaplanması tek fazlı ejektöre göre daha karmaşık hale gelmektedir. Kompresörde akışkanın basınç ve sıcaklığı. genleşme valfi yerine ejektörü kullanan transkritik bir soğutma çevriminin teorik analizini yaptı. Deng ve ark. 194 .

kütlenin ve momentumun korunumu denklemlerini kullanarak. Bu çalışmada.6. çift fazlı ejektör kullanan soğutma çevriminin etkinliğini deneysel olarak araştırdı. Daha sonra bu iki akış. optimum ejektör alan oranı. Deneylerinde soğutucu akışkan R134a’yı kullandı. Bu çalışmada. İZMİR Chaiwongsa ve Wongwises [6]. Bu çalışmada. [8]. Bu modeli esas alan ve CO2 akışkanı kullanan transkritik çevrimin COP ve soğutma kapasitesi için deneysel sonuçlarının teorik sonuçlarla ±%10 sapma ile uyuştuğu görülmüştür [13]. buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün sistem etkinliği üzerine etkisi araştırıldı. Evaporatörden soğutucu akışkanın emilebilmesi için emme odasında basıncın daha düşük olması beklenir. sabit alan ejektör akış modeline göre daha yüksek debi oranı verir [2. Debi oranına ve emme odası basıncına bağlı olarak sistemin etkinliğini araştırdı. maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Bu modelde. sabit basınç karışım modelini esas almaktadır. lüle boğaz çapları farklı olan üç tane iki fazlı ejektör kullanarak. Akışkan olarak R744 (CO2) kullanıldığını düşündü. sabit basınç ejektör akış model analizi [10] kullanıldı. Yaptıkları çalışmadaki simulasyon sonuçları. Sistemin etkinlik katsayısının sesüstü lülesinin boğaz çapına bağlı olarak değiştiğini gözlemledi. Çift fazlı ejektörde alan oranın hesaplanabilmesi için yeni bir teorik model sundu. Bu ön bölgenin geometrisi basıncı sabit tutacak şekilde tasarlanır [11]. Deneylerden. ejektörün sabit alan karışım odasına girmeden önceki basıncı. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Evaporatör ve kondenser sıcaklığının sistem etkinliği üzerine etkisini. Tipik klima uygulamalarında. Ejektörün analizi için ilk önce. Bu modeller. ikinci kanun verimini. optimum alan oranının ve ejektör çıkış basıncının hesaplanması için bir prosedür sunulur. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. Soğutucu akışkan R-134a kullanıldığı düşünüldü. sabit alan karışma bölgesinde karışarak etkileşmeye devam eder. Ejektör genleşmeli soğutma 195 . iç ısı değiştiricisi ve ara soğutucu kullanan ejektörlü soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. sabit basınç ejektör akış modeli ve sabit alan ejektör akış modelidir. 2. Li ve Groll [10]. primer ve sekonder akışkanlar önce basıncın sabit kaldığı bir ön bölgede karşılaşırlar. Disawas ve Wongwises [7]. ortalama evaporatör basıncına. 9-12 EKİM 2008. Şekil 2. sesüstü lülenin boğaz çapının sistem etkinliğine.12]. düşük evaporatör sıcaklığında klasik soğutma çevrimine göre. primer ve sekonder akışların ilk karşılaşmaları ve karşılıklı etkileşmeleri sabit alan karışma odasında olur ve bu sabit alanda karışma odası boyunca karışma tamamlanır. Bunlar. emme odasındaki basınç düşüşünü dikkate almayan [5. Bu sistemlerde kullanılan ejektör için farklı hesaplama modelleri vardır. ejektörü genleştirici olarak kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğini araştırdı. ejektör genleşmeli transkritik soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. Bu nedenle gerçeğe daha yakın olan model [10]. soğutma kapasitesine.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. çift fazlı akışın olduğu ve transkritik çevrim için geliştirilen sabit basınç ejektör akış modelidir. ejektör dizaynının geometrik parametrelerinin sistem etkinliği üzerinde önemli derecede etkisi olduğunu gösterdi. akışkanın.1’de gösterilen ejektörde.8] ve dikkate alan [10] modellerdir. Geliştirilen yeni ejektörlü soğutma sisteminin COP ’unun klasik ejektörlü soğutma sisteminkinden %8.1’de ejektörün şematik resmi gösterildi. geliştirilen sistem COP’unun klasik soğutma sisteminkinden %16 daha fazla olduğunu belirledi. Ejektör modeli. primer ve sekonder akışkan debisine etkisini deneysel olarak araştırdı. Bu model. bu çalışmada. w kabul edilir. Şekil 2. Pb ve ejektördeki debi oranı. klasik buhar sıkıştırmalı çevriminkinden de %21 daha yüksek olduğunu belirledi. Nehdi ve ark. Sabit basınç ejektör akış modelinde. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının daha fazla olduğunu tespit etti. Aynı ejektör alan oranı için sabit basınç ejektör akış modeli. Maksimum COP’un optimum alan oranında elde edilebileceğini belirledi. ilk başta emme odası basıncı ve debi oranı kabul edilir ve ejektör çözümünü sağlayan. kompresör sıkıştırma oranına. sabit basınç ejektör akış modeli diğer modele göre daha yüksek etkinlik katsayısı verdiği için tercih edildi. Yari ve Sirousazar [9]. TEORİK MODEL Ejektörlerde kullanılan başlıca iki adet ejektör akış modeli vardır. ejektörün analizi yapılır. tercih edildi.I. Enerjinin. ekserji azalma oranını ve debi oranını araştırdı. Soğutucu akışkan olarak R125’in kullanıldığını düşündü. Evaporatör sıcaklığı -15 oC ve kondenser sıcaklığı 30 oC olduğunda optimum alan oranının yaklaşık 10 olduğunu tespit etti. Bu çalışmada verilen çalışma şartları için. sirkülasyon oranına. Ayrıca. Sabit alan karışma modelinde ise.

Şekil 2.2.1. 9-12 EKİM 2008. İZMİR sisteminin optimum çalışma şartlarını ve COP’daki iyileşme oranının hesaplama prosedürü [10] akış diyagramı olarak Şekil 2.2’de sunulmuştur. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin optimum çalışma şartlarını veren iterasyon modeli akış şeması 196 .I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sabit basınç ejektör akış modeline dayanan ejektörün şematik gösterimi Şekil 2.

2. İZMİR Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Devam ediyor 197 .I. 9-12 EKİM 2008.

İZMİR Şekil 2.I. ηn = 0. 3. ARAŞTIRMA SONUÇLARI Bu çalışmada. Şekil 3. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranı ile değişimi Şekil 3.90.1’de gösterildi.80 olarak alındı. Ejektör genleşmeli soğutma çevriminin karakteristikleri araştırılırken ejektör elemanlarının (sesüstü lülesi. 9-12 EKİM 2008. Devam ediyor 3. emme odası ve difüzör ) verimleri. Kompresör izentropik verimi ise 0. sabit basınç ejektör akış modeli [10] kullanıldı Evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı.90 ve ηd=0.75 kabul edildi. optimum difüzör çıkış basıncının ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği araştırıldı.2. ηs =0. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1 Optimum Alan Oranı Yukarıdaki kabullerin yanı sıra evaporatör ve kondenser sıcaklıkları (Te=5°C ve Tkon=40°C) alınarak difüzör çıkış basıncının ve alan oranının optimum değerleri araştırıldı. Te=5°C ve Tkon=40°C 198 .1’e göre ejektör çıkış basıncının (Pd) maksimum değere ulaştığı sadece bir alan oranı (Ar) değeri vardır. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COPi’si aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COPk’sı ile kıyaslandı.

Kondenser sıcaklığı arttıkça alan oranının düştüğü belirlendi. Tkon=40°C) çalışan klasik soğutma sisteminin etkinliğinin (COPk) ejektör kullanıldığında. Bulunan optimum sonuçlar toplu olarak Şekil 3. 9-12 EKİM 2008. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranıyla değişimi Şekil 3. ejektörle modifiye edilen sistemin etkinlik katsayısı klasik sisteme göre % 11. Şekil 3.4’de.35’dir. kondenser sıcaklığı arttıkça primer akışkanın debisi ve sesüstü lülesinin çıkış alanı da artması gerektiğindendir. ejektör alan oranının ve etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının optimum değerleri Şekil 3. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser sıcaklığı arttıkça sesüstü lülesine giren primer akışkanın debisi artarken ejektör debi oranı da azalır.1-2’de gösterildi. Daha sonra da evaporatör sıcaklığı 5 °C sabit tutularak. hangi oranda iyileştiği araştırıldı. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının ejektör alan oranıyla değişimi Aynı çalışma şartlarında (Te=5°C.3’de farklı kondenser sıcaklıkları için.2. optimum ejektör alan oranını azaltır.1-2’ye benzer grafikler üretildi. alan oranına bağlı olarak Şekil 3. Evaporatör ve kondenser sıcaklıklarının farklı değerleri için optimum çalışma şartları da incelenmelidir.3-8’de gösterildi. difüzör basıncının.2 Evaporatör ve Kondenser Sıcaklıklarının Optimum Çalışma Şartlarına Etkisi Evaporatör sıcaklığı 5°C ve kondenser sıcaklığı 40°C için. Bu alan oranı değeri için hem Pd hem de ejektörlü sistemin etkinlik katsayısı (COPi) optimum değerine ulaşmaktadır. kondenser sıcaklığı ise 35°C’den 50°C’ye 5°C aralıklarla değiştirilerek optimum çalışma şartları araştırıldı. Her bir çalışma şartı için Şekil 3. 3. Şekil 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2’ye göre evaporatör sıcaklığı 5°C. farklı kondenser sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. kondenser sıcaklığı 40°C ve Ar. ejektör debi oranın değişimi gösterildi. İZMİR olduğunda bu optimum alan oranı değeri 6. Şekil 3. Bunun nedeni. Bu araştırma için önce kondenser sıcaklığı 40°C sabit alındı ve sadece evaporatör sıcaklığı 5°C den – 25°C’ye 10°C aralıklarla düşürüldü.78 daha büyüktür. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr). Bu da. Şekil 3. 199 . Buna göre kondenser sıcaklığı arttıkça debi oranının düştüğü görülmektedir.1.I.35 için.opt=6.2’de verildi.

COPr artar. Farklı kondenser sıcaklıkları için.I. 200 . ejektör debi oranının değişimi Şekil 3. optimum ejektör alan oranının değişimi Şekil 3. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının kondenser sıcaklığıyla değişimi Kondenser sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.5’de verildi. klasik soğutma sisteminin genleşme valfinin kayıpları daha da artar.3. kondenser sıcaklığı artıkça ejektörlü soğutma sistemin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının arttığı görülmektedir. Bu sonuca göre hava soğutmalı kondenser kullanan ve dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde çalışan soğutma sistemine ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. Kondenser sıcaklığı arttığı zaman yüksek basınç farkı nedeniyle. Farklı kondenser sıcaklıkları için. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 3. Burada. Böylece.5. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu geri kazanılan iş ile kompresörün harcayacağı iş azalır.4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.6’da kondenser sıcaklığı sabitken, evaporatör sıcaklığıyla ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Evaporatör sıcaklığı azaldıkça debi oranı düşmektedir. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser basıncı sabitken evaporatör basıncı (sıcaklığı) düştükçe, evaporatör ve kondenser arasındaki basınç farkı artar ve evaporatörden emme odasına daha az akışkan emilir. Bu da ejektör debi oranını düşürür. Şekil 3.7’de, farklı evaporatör sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. Evaporatör sıcaklığı arttıkça sekonder akışın debisi yukarda açıklandığı gibi artacağından emme odası alanı da artar ve dolayısıyla optimum ejektör alan oranı artmış olur.

Şekil 3.6. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, ejektör debi oranının değişimi

Şekil 3.7. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, optimum ejektör alan oranının değişimi Evaporatör sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.8’de gösterildi. Buna göre, evaporatör sıcaklığı azaldıkça ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı lineer olarak artmaktadır. Tkon=40°C ve Te= 25°C için COP’daki iyileşme oranı %22.34’e ulaşmaktadır. Evaporatör sıcaklığı azaldığı zaman klasik soğutma sisteminde genleşme valfinin kayıpları da artar. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Bu teorik sonuç, deneysel olarak da [7] doğrulanmıştır. Soğutma sistemine ejektör uygulaması yapmak, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) soğutma sisteminin etkinliğini daha çok artırmaktadır.

201

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.8 Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının evaporatör sıcaklığıyla değişimi

4. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Ejektör genleşmeli soğutma sistemi, klasik soğutma sistemindeki genleşme kayıplarını azaltmak ve buna bağlı olarak sistemin soğutma etkinliğini artırmak için önerildi. Sabit basınç ejektör akış modeli kullanılarak ejektör genleşmeli soğutma sisteminin teorik analizi yapıldı. Her çalışma şartı için, optimum ejektör alan oranı, maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Ayrıca, evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sisteminin COP’u ile karşılaştırıldı. Bu çalışmadan çıkartılan sonuçlar, aşağıdaki gibi özetlenebilir: 1. Evaporatör sıcaklığı 5°C ile -25°C ve kondenser sıcaklığı 35°C ile 50°C aralığında iken COP’daki iyileşme oranı minimum %10.1, maksimum %22.34’dür. 2. Kondenser sıcaklığı arttıkça veya evaporatör sıcaklığı azaldıkça etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr) artmaktadır. Bu nedenle, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) veya dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde (yüksek kondenser sıcaklıklarında), soğutma sistemine, ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. 3. Kondenser sıcaklığı artarken veya evaporatör sıcaklığı azalırken optimum ejektör alan oranı küçülür. Güneş veya atık ısı tahrikli ejektörlü soğutma sistemi daha önce, bu çalışmadaki yazarlardan birinin ortak yazar olduğu yayınlarda teorik [2,14] ve deneysel [15] olarak, incelendi. Bu çalışmadaki ejektör uygulaması ise klasik soğutma sisteminin etkinliğini artırmak üzere bir ön çalışmadır. Bir sonraki aşamada hem teorik hem de deneysel sonuçların sunulması planlanmaktadır. 5. SİMGELER Ar a h m P s T u v W w w x Ejektör alan oranı [(a1b+a2b) / a1b] Alan (m2) Özgül entalpi (kj/kg) Kütle debisi (kg/s) Basınç (bar) Özgül entropi (kj/kgK) Sıcaklık (°C) Hız (m/s) Özgül hacim (m3/kg) Güç (kW) Birim kütle için harcanan iş (kJ/kg) Debi oranı (m2/m1) Kuruluk derecesi

202

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

η

İzentropik verim

Kısaltmalar ve İndisler b COP COPi COPk COPr d e f g i is k kon komp m n opt s 1b 2b 3m 3d Primer ve sekonder akışların karışma odasına giriş durumu Etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Klasik soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı ( COPr = Difüzör Evaporatör Doymuş sıvı Doymuş buhar Ejektörlü sistem İzentropik Klasik soğutma sistemi Kondenser Kompresör Karışmış akışın karışma odası çıkış durumu Sesüstü lülesi Optimum Emme odası Karışma odası girişindeki primer akışın durumu Karışma odası girişindeki sekonder akışın durumu Karışma odası çıkışındaki karışmış akışın durumu Difüzör çıkışındaki karışmış akışın durumu
COPi − COPk ) COPk

6. KAYNAKLAR [1] Sun D., Experimental Investigation Of The Performance Characteristics Of A Steam Jet Refrigeration System, Energy Sources, 19:349-367,1997. [2] Yapıcı R., Ersoy H.K., Performance Characteristics Of The Ejector Refrigeration System Based On The Constant Area Ejector Flow Model, Energy Conversion And Management, 46:3117-3135, 2005. [3] Aphornratana S., Chungraıbulpatan S., Srıkhırım P., Experimental Investigation Of An Ejektor Refrigeration: Effect Of Mixing Chamber Geometry On System Performance, International Journal of Energy Research 25:397-411, 2001. [4] http://www.globaldenso.com, 11.07.2007. [5] Deng J.-Q., Jiang P.-X, Lu T., Lu W., Particular Characteristics Of Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With An Ejektor, Applied Thermal Engineering, 27:381-388, 2007. [6] Chaiwongsa P., Wongwises P., Effect Of Throat Diameters Of The Ejector On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 30:601-608, 2007. [7] Disawas S., Wongwises S., Experimental Investigation On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device. Int. Journal of Refrigeration, 27 : 587-594, 2004. [8] Nehdi E., Kairouani L., Bouzaina M., Performance Analysis Of The Vapour Compression Cycle Using Ejector As An Expander, International Journal of Energy Research, 31:364-375, 2006. [9] Yari M., Sirousazar M., Performance Analysis Of The Ejector-Vapour Compression Refrigeration Cycle, J. Power and Energy, 221:1089-1098, 2007. [10] Li D., Groll E.A., Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With Ejector- Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 28:766-773, 2005. [11] Addy A.L., Dutton J.J. ve Mikkelsen C.D., Supersonic Ejektör-Diffuser Theory And Experiments, Report No:UILU-ENG-82-4001, Department Of Mechanical And Industrial Engineering. Universty Of Illions, Urbana-Champaign, Urbana, 1981. [12] Keenan J.H., Neumann E.P., Lustwork F., An Investigation Of Ejector Design By Analysis And Exd,periment, ASME J., Appl Mech. 229-309, 1950. [13] Li D., Investigation Of An Ejector-Expansion Device In A Transcritical Carbon Dioxide Cycle For Military ECU Aprlications, Ph. D. Thesis, Purdue University, USA, 2006.

203

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

[14] Ersoy H.K., Yalçın Ş., Yapıcı R. and Özgören M., Performance of A Solar Ejector Cooling System in the Southern Region of Turkey, Appl Energ 84 (9), 971–983, 2007. [15] Yapıcı R., Ersoy H.K., Aktoprakoğlu A., Halkacı H.S. and Yiğit O., Experimental Determination of the Optimum Performance of Ejector Refrigeration System Depending on Ejector Area Ratio, International Journal of Refrigeration, In Press, doi:10.1016/j.ijrefrig.2008.02.010, 2008.

204

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

BUZDOLAPLARINDA KULLANILAN BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA ÇEVRİMLERİNİN EKSERJİ ANALİZİ İLE İNCELENMESİ A.Bilgen Ekin, Yunus Çerçi

Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, MANİSA
bilgen.ekin@ bayar.edu.tr, ycerci @ bayar.edu.tr
ÖZET Tipik bir 250 L’lik soğutucuda, bileşen düzeyindeki kayıpları ölçmek ve herbir elemanın potansiyel verimliliğini belirlemek için, kararlı halde alınan deneysel veriler altında termodinamiğin birinci ve ikinci yasası uygulanmıştır.Buzdolabı sıcaklık, basınç, debi ve güç tüketimini ölçmek için soğutma çevriminin önemli noktalarında veri toplayıcılarla donatılmış ve standart test odasında çalıştırılmıştır. Soğutma çevrimi kararlı hale gelinceye kadar bütün veriler belirli aralıklarla ölçülmüş ve kaydedilmiştir. Elde edilen verilere dayandırılarak soğutucunun, entalpi ve entropi gibi bazı önemli özellikleri belirlenmiş ve komponentleri kararlı akış sistemleri olarak modelleyen enerji ve ekserji oranları, enerji ve ekserji kayıplarının miktarlarını ve yerlerini belirlemek için hesaplanmıştır.Sonuçlar tablolar halinde sunulmuş ve enerji, ekserji akış diyagramları kayıp ve verimsizliklerin nerelerde gerçekleştiğini aydınlatmak için çizilmiştir.Analiz göstermiştir ki birinci yasa verimliliği normal sınırlar içinde olmasına rağmen (Gerçekte, kompresörün teknik özelliklerinde verilen 1,3 değerine oldukça yakındır.) öteki soğutucularla karşılaştırıldığında %21,07 olan ikinci yasa verimi düşüktür.Bu şekilde düşük bir ikinci yasa verimi, kurutucu, kılcal boru, emme ısı değiştirici hattı, evaporatör ve kondenserden sonraki kompresördeki büyük ekserji yok oluşlarından kaynaklanmaktadır. Ekserji yokoluşlarının en önemli kaynağı soğutucu ve ortam arasındaki sonlu sıcaklık farklarından ötürü gerçekleşen ısı transferleridir. Ve bir o kadar önemli olan akış sürtünmeleri ve diğer elemanlarda gerçekleşen ısı transferleridir.Çalışmanın en önemli, sonuçlarından biri ise yüksek verimli bir soğutucunun en önemli bileşeninin kompresör olarak gözönüne alınması gerektiğidir. Anahtar kelime: buzdolabı, soğutucu, soğutma, performans, enerji, ekserji 1. GİRİŞ Günümüzde gelişen teknolojiyle enerji ihtiyacının artması buna karşın enerji kaynaklarının bulunduğumuz yüzyıl içinde tükenecek olan fosil yakıtlardan karşılanıyor olması, enerjinin verimli kullanımının önemi gün geçtikçe artmaktadır. Enerjinin verimli kullanılması enerji miktarının değil, ürün başına tüketilen enerjinin azaltılmasıdır. Bu aşamada karşımıza ekserji kavramı çıkmaktadır. Bir sürecin ekserjisel optimizasyonu genel olarak, enerji harcamalarının azaltılması amacı ile yapılır. Sanayi ve konut kesimi enerji tüketiminin en yüksek oranda olması nedeni ile enerji tasarrufunda öncelikli yerlerdir. Evde tüketilen enerjinin önemli bir bölümü, ısınma, aydınlatma ve günlük faaliyetler için gerekli olan elektrikli cihazların çalıştırılması amacıyla kullanılmaktadır. İklimlendirme makinelerinden en yaygın kullanıma sahip olan buzdolapları, soğutucu makinelerin evlerde kullanılan tipidir. Önemli bir enerji kullanıcısı olan buzdolapları, periyodik olarak çalıştırılan çoğu aracın tersine, günün 24 saatinde ve yılda 365 gün çalışmaktadırlar. Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde düşük sıcaklıktaki ortamdan ısı çekilir. Buzdolaplarında tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi kullanılmaktadır. Mekanik soğutma sistemi’nde 4 ana bileşen vardır: kompresör, kondenser, genleşme vanası ve evaporatördür. Çevrimde kullanılan soğutucu akışkan çevrim boyunca hal değişimiyle düşük sıcaklıktaki bir ortamdan ısının alınıp yüksek sıcaklıktaki ortama aktarılması ve böylece bulunduğu ortamın

205

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

soğutulması işlemi gerçekleştirilir. Bu işlemler soğutucu akışkanlar yardımıyla ve dışarıdan enerji harcanarak yapılır. Ve evde tüketilen enerjinin %15 buzdolabı tarafından tüketilmektedir. Bu çalışmada; ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Soğutma sisteminin her elemanı için I. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ve II. Yasa hesaplanmış ve her eleman için tersinmezlikler belirlenmiştir. 2. DENEY DÜZENEĞİ Soğutma, bir ortamı çevre sıcaklığından daha düşük sıcaklıklara getirerek bu sıcaklığı muhafaza etmektir. Düşük sıcaklıktaki bir ortamdan yüksek sıcaklıktaki bir ortama ısı geçişi ancak soğutma çevrimiyle gerçekleşebilir. Günümüzde soğutma çevrimlerinde en yaygın kullanıma sahip ve ev tipi buzdolabında da kullanılan çevrim buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimidir. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi; kompresör, kondenser (yoğuşturucu), kısılma vanası (kılcal boru), ısı değiştirici ve evaporatör (buharlaştırıcı) adı verilen elemanlardan oluşur. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde soğutucu akışkan (aracı akışkan) devir daim ettirilerek, ısı soğutulacak ortamdan alınır ve sıcak ortama aktarılır. Şekil 1’de dışarıdan iş verilerek, ısının soğuk kaynaktan sıcak kaynağa aktarıldığı bir çevrim olan buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi şematik olarak gösterilmiştir.

Şekil 1 Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi. Deneysel çalışmanın yapıldığı buzdolabı, ev tipi olup 250 L hacme sahiptir, ve 540x600x1440 mm ölçülerinde buzluğu olmayan (cooling tipi olarak da adlandırılan) tek kapılı bir buzdolabıdır. İzolasyon malzemesi olarak poliüretan kullanılmıştır. Şekil 2’de deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı görülmektedir.

Şekil 2 Deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı.

206

kurutucuda (drayer olarak da adlandırılmaktadır) bulunan silika jel ve filtre ile tutularak sisteme girişi engellenir. Sistemde soğutucu akışkan olarak R600a kullanılmaktadır. Kondenser girişinde soğutucu akışkan kızgın buhar halinde olduğu için kondenser yükü evaporatörden biraz daha fazladır. Sistemin kalbini oluşturan kompresör. Bu basıncın doğrusal değil daha yüksek oranlarda düşmesini sağlar. Şekil 4 Kondenser. Kurutucuda nemi alınan yüksek basınçtaki soğutucu akışkanın kılcal boru (kısılma vanası) içinde ilerken basınç soğutucu akışkanın doyma basıncının altına düşmesinden ötürü kaynamaya başlar.937 mm’dir. kondenserden yüksek basınçta sıvı halde çıkan soğutucu akışkanın içinde bulunabilecek olan nem ve partiküller. Ev tipi buzdolaplarında çevre ortama ısı verme işlemi yoğunluk farkından meydana gelen doğal taşınımla gerçekleşir.I. kompresör durduğu zaman. soğutma çevriminin basıncını dengeleme işlemini de gerçekleştirir. 207 . Kompresörden gelen yüksek basınç ve sıcaklıkta kızgın buhar halindeki soğutucu akışkan deney düzeneğinde buzdolabının arka kısmında bulunan. sistemde 0. bakır boru üzerine tel kaynatılmış serpantin şeklindeki kondenserde çevre ortama ısı vererek (soğutularak) yoğuşur. Kaynama sonucunda kabarcıklar oluşur ve akışı engeller. İZMİR Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin en önemli parçası olan kompresörlerin çeşitli tipleri mevcuttur. Bu işlem sırasında akışkanın sıcaklığı da artar ve akış enerjisi kazanır.8 mm iç çapa sahip yaklaşık 2. ve sisteme ölçme cihazlarının hacmini telafi etmesi için normal gaz miktarı olan 43 g ’dan 2 g daha fazla gaz ilave edilerek toplam 45 g gaz basılmıştır. pistonlu tipte olup soğutma kapasitesi 140 W’tır ve nominal güç tüketimi ise 108 W’tır. Deneysel çalışmada kullanılan hermetik kompresör. Kılcal boruda basıncı ve buna bağlı olarak sıcaklığı yüksek oranlarda azalan akışkan evaporatör de daha fazla ısı çekmesi sağlanır. 9-12 EKİM 2008. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının kompresörü Şekil 2’de gösterilmiştir.2 m uzunluğunda bakırdan yapılmış bir kılcal boru kullanılmıştır. Kullanılacak kılcal boruların boy ve çapı kompresör gücüne göre seçilebilmekte olup. Deneyde kullanılan buzdolabının kondenseri Şekil 4’te gösterilmiştir. Kompresör emme hattı çapı 6. Şekil 3 Kompresör.35 mm ve basma hattı çapı ise 7. Kılcal boru sistemde. Deney düzeneğinde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buzdolaplarında genellikle hermetik pistonlu kompresörler kullanılmaktadır. evaporatörden gelen soğutucu akışkanı sıkıştırarak basıncını kondenser basıncına yükseltir.

kurutucu girişinde (T4). kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (P2). Evaporatör demir. basınç. Kompresörde yapılan güç analizi için bir wattmetre kullanılmıştır. 1. evaporatörden çıkan ve kompresöre gidecek olan (emme hattı) ile birleştirilerek bir tür ısı değiştiricisi oluşturulmuştur. bakır ve alüminyum gibi malzemelerden imal edilir. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının evaporatörü alüminyum olup sisteme kaynakla değil harici olarak plastik bantla monte edilmiştir. Sistem sürekli durumdayken ölçümler alınmış ve sonuçları Tablo 1’de gösterilmiştir. Vestel Ar-Ge biriminde bulunan test odasında TS 87 EN ISO 7371 standardının Madde 8 deney genel şartları ve Madde 15’deki enerji tüketim deneyi başlıklı bölümlerine göre test edilmiştir.I. çelik. kılcal boru çıkışı (evaporatör girişi) (T6) ve Evaporatör çıkışında (ısı değiştiricisine giriş) (T7)olmak üzere 7 noktaya T tipi termoçiftler yerleştirilerek sıcaklık ölçümü yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları masa tipi ALMEMO marka bilgi yükleyiciden okunmuştur. Deneyde debi ölçümü için ABB FAM 3200 serisi bir değişken alanlı debimetre (rotametre) kompresör çıkışına monte edilmiştir. kurutucu çıkışında (buzdolabı izolasyonundan giriş) (T5). kondenser çıkışında (T3).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Evaporatör Şekil 5’te görülmektedir. Deneyde Yapılan Ölçümler Deneyde sıcaklık. pirinç. 3. 208 . İZMİR Deney düzeneğinde sistemin genel verimi artırmak ve kompresör emme hattında borunun dış yüzeyindeki nemlenmeyi önlemek amacıyla kılcal borunun bir kısmı. Şekil 5 Evaporatör. kurutucu çıkışında (P5) olmak üzere üç noktada yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları yine masa tipi bilgi yükleyici kullanılarak okunmuş ve kaydedilmiştir. Şekil 6’da Buzdolabı soğutma sisteminin akış diyagramı ve ölçüm noktaları görülmektedir. 3. güç ve debi ölçümleri yapılmıştır. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (T2). Böylece evaporatöre girecek olan akışkanın biraz daha soğuması ve kompresöre girecek olan akışkanın ise kesinlikle gaz fazında olması sağlanmıştır. Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (T1 ). Kılcal borudan evaporatöre(buharlaştırıcı) gelen düşük sıcaklık ve basınçtaki soğutucu akışkan soğutulan ortamdan ısı çekerek gaz haline gelir. ÖLÇÜMLER VE ANALİZ Buzdolabı. ALMEMO marka basınç duyargalarıyla (sensör) basınç ölçümleri kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (P1 ). Debi ve güç ölçümleri manuel olarak okunmuş ve kaydedilmiştir. Sistem sürekli duruma ulaştığı anda yapılan ölçümler sonucunda Tablo 1’de verilen sıcaklık ve basınç değerleri elde edilmiştir. 9-12 EKİM 2008.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 4. 5 1 Isı değiştirici 7 soğutulan ortam sınırı Evaporatör 6 Şekil 6 soğutma diyagramı ve önemli ölçüm noktaları. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Faz Kızgın Buhar Kızgın Buhar Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Doymuş sıvı-buhar karışımı (x =0.I.34 5.34 0.09 5.09 3.6 36.9 Basınç P (bar) 0.4 -29.8 35. Sürekli duruma ulaşıldığında soğutma sisteminde devir daim eden R600a soğutucu gazının kütlesel debisi 0.85 0.2 59. Buzdolabının iç hacmi sürekli durumda 14.9 27.8ºC’de sabit kalmıştır. 3. 5. İZMİR 3 Kondenser 4 Debimetre 2 Kurutu Komp. 9-12 EKİM 2008.9 -31. 2.0003158 kg/s ve kompresörün çektiği güç 76.8 W olarak ölçülmüştür. Buzdolabı sisteminin akış Tablo 1 Önemli çevrim noktalarında sıcaklık ve basınç değerleri.34 Test boyunca test odasının sıcaklığı 25ºC sabit sıcaklıkta tutulmuştur. 6 ve 7 209 .09 5.17) Kızgın buhar Sıcaklık T (ºC) 27. Ölçümler sonucunda elde edilen sıcaklık ve basınç değerleri EES (Engineering Equation Solver) programı kullanılarak çevrimdeki 1.

701 2.7 306.4 639. iş yapabilme kabiliyeti olarak tanımlanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR noktalarında soğutucu akışkanın termodinamik özellikleri.252 0. entropi (s). Ekserji ifadesi 210 . Ancak sistemlerin enerji analizleri diğer değişle I.4 395. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Entalpi h (kJ/kg) 728.003 Soğutma sistemi sürekli duruma ulaştığında hesaplanan termodinamik özelliklerden sistemin P-h diyagramı çizilmiş ve Şekil 7’de verilmiştir.1122 1.2.4 395 301.398 3.137 3. Termodinamiğin birinci yasası enerjinin korunumundan söz eder yani sisteme giren toplam enerji sitemden çıkan enerjiye eşittir. Şekil 7 P-h diyagramı. Tersinmezliklerin (kayıpların) olmadığı I. yasaya dayanan enerji analizi enerjinin niteliği değerlendirilmediği için karşımıza.4 769.5 605 Özgül Hacim ν (m3/kg) 1. entalpi (h).7 416.767 2.8 418.897 2.001867 0.808 İç Enerji u (kJ/kg) 685. 3.001863 0.775 2.8 727. termodinamiğin II.4 417. Enerji ve Ekserji Analizleri Enerji.7 415.08333 0. yasaya dayanan analizler sistemin sadece niceliğini (miktarını) değerlendirir.I.1 Entropi s (kJ/kgK) 4.001827 0. iç enerji (u) ve özgül hacim (v) gibi temel özellikleri hesaplanmış ve bu değerler Tablo 2’de verilmiştir Tablo 2 Önemli çevrim noktalarında termodinamik özellikler. yasasına dayanan enerjinin kalitesini dikkate alan ve “Enerji Kullanılabilirliği” (İngilizdede “availability” olarak da adlandırılmaktadır) gibi isimlerle de adlandırılabilen ekserji analizi çıkar. 9-12 EKİM 2008.

elemanlardaki basınç kayıpları. sürekli akışlı açık sistem kabulü yapılarak analiz edilmiştir. h akışkanın entalpisini (özgül entalpi) temsil etmektedir ve birimleri kJ/kg’dır.I. sistem ile çevre arasında gerçekleşen net iş ve ısı alış verişinde bulunan ve giriş ve çıkışı olan sürekli akışlı bir kontrol hacmi için şu şekilde ifade edilir. Diğer bir değişle sürekli akışlı sistemler için birinci yasa verimi aşağıdaki şekilde yazılabilir. ΔKE (W) kinetik enerji değişimini. Enerji denklemlerinden Özgül enerji (Akış enerjisi) denklemi . Yasa analizleri uygulanırken. Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışan bir ev tipi buzdolabında bulunan sistem elemanlarına Termodinamiğin I. Özgül enerjinin kütlesel debiyle çarpımından elde edilen toplam enerji denklemi. Enerji korunumu denklemleri. & & & Q − W = mΔh (4) Soğutma makinelerinin ısıl verim değerlendirmesi etkinlik katsayısı ile yapılır. Sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi. Şekil 9’da enerji. birinci yasaya dayanarak. daha sonra ise Termodinamiğin II. Yasa analizi uygulanarak tersinmezlikler ve ekserji kayıpları tespit edilmiştir. W (W) sisteme verilen ya da alınan işi ve ΔH (W) entalpi değişimini. kullanılabilirlik(Ekserji) ve tersinmezliklerin toplamından oluşur. E toplam enerjiyi ifade eder ve birimi kW’tır. Yasa analizi uygulanmış. Ekserji analizinin amacı proseslerin tersinmezliklerini belirlemek ve değerlendirmektir. Şekil 8 Enerji. Denklem (3)'de potansiyel ve kinetik enerji değişimleri ihmal edilirse sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi aşağıdaki gibi bulunabilir. Q − W = ΔH + ΔKE + ΔPE (3) Denklemde Q (W) ısı alış verişini . sistemden çıkan ısı (Q) negatif (-) ve sisteme giren iş (W) negatif(-). ekserji ve tersinmezlikler arasındaki ilişki şematik olarak verilmiştir. Genel enerji dengesi denklemi. Sistemi oluşturan elemanlar. 9-12 EKİM 2008. sistemden çıkan iş (W) için ise pozitif(+) işaret kabulü yapılmıştır. İZMİR mevcut şartlarda elde edilebilecek maksimum iş olarak tanımlanmaktadır. Termodinamiğin I ve II. Özgül enerji denkleminde kullanılan e özgül enerjiyi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ΔPE (W)’de potansiyel enerji değişimini ifade eder. e = h (kJ/kg) (1) şeklindedir. & & E = mh (kW) (2) & & Bu denklemde m (kg/s) kütlesel debiyi ifade ederken. kinetik ve potansiyel enerji değişimleri ihmal edilmiştir. 211 . Sisteme giren ısı (Q) pozitif(+) .

(8) & & X = mψ (9) & & Bu denklemde X . Wtr tersinir işi. X çikan çevrimden çıkan toplam & ekserjiyi. Sistem için ikinci yasa verimi yazılırsa. Ekserji ya da kullanılabilir enerji termodinamiğin ikinci yasasına dayanmaktadır. İZMİR COP = & Q & W (5) COP . Toplam ekserji ise. Denklem (7). Akış ekserjisi denklemindeki. Birim zamanda kontrol hacmine giren ve çıkan soğutucu akışkanla birlikte gerçekleşen entropi transferi ( s − so ) olarak ifade edilmiştir. Çevresel parametreler referans durum olarak kabul edildiğinde. W ise sistemden elde edilen net işi ifade etmektedir. g yerçekimi ivmesi (m/s2) ve z (m) yüksekliktir. η II = Wtr W (11) Burada η II ikinci yasa verimini. ψ = (h − h7 ) − T7 ( s − s7 ) şeklinde olur. Bu durumda. Burada (h) özgül entalpi (kJ/kg). ψ = (h − h0 ) + V 2 + gz − T0 ( s − s0 ) 1 2 (6) Denklemde görülen 0 alt indisi çevre şartları(ölü hal) referans alınarak bulunmuş değerlerdir. Çevre sıcaklığı (T0) ile gösterilmiş olup birimi (0C)’dir. 9-12 EKİM 2008. 212 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. etkinlik katsayısıdır ve birimsizdir. V akışkan hızı(m/s). özgül ekserji (Ψ) (sürekli akışlı sistemler için kullanılabilirlik). akış ekserjisinin(ψ ) kütlesel debiyle( m ) çarpımından elde edilen toplam ekserjiyi ifade etmektedir. ikinci yasa yazılacak olursa. (s0) özgül entropi (kJ/kgK)’dir. Denklemde X giren sisteme giren toplam ekserjiyi. ψ = (h − h0 ) − T0 ( s − s0 ) (7) Sistem için özgül ekserji (kullanılabilirlik) denklemi yazılırken 0 noktası özellikleri yerine bazı noktalarda ekserji değerlerinin negatif çıkmasını önlemek için evaporatör çıkışı olan 7 noktası özellikleri ölü hal özellikleri olarak kabul edilmiştir. X yokolan ise toplam yok olan (tersinmezlik) ekserjiyi göstermektedir. Ekserji belirli bir enerjiye sahip akışkanın çevre şartlarına indirgenerek kendisinden maksimum iş elde edilmesine denir [15]. Sürekli akışlı bir sistem için ekserji dengesi.I. dX sistem & & X giren − X çikan − X yokolan = =0 dt (10) & & şeklinde yazılabilir. potansiyel ve kimyasal ekserji miktarları çok küçük olduğu için ihmal edildiğinde aşağıdaki denklem elde edilir. İş tüketen makineler için ikinci yasa verimi aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır.

kompresör girişi (ısı değiştirici çıkışı) (1).307 0 Enerji ve ekserji analizlerinde yukarıdaki verilmiş olan genel denklemler. Yasa ve II.1 132. evaporatör girişi (kılcal boru çıkışı) (6).2 131.1 28.45 26. toplam enerji E . özgül ekserji için denklem (7).617 8. Yasa verim tanımları Tablo 4’teki gibi elde edilmiştir. Toplam Enerji & ψ .94 34. İZMİR η II.45 9.Sistem = COP COPtr (12) şeklinde olur.5 125 96. Deneysel çalışmada kullanılan buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için.238 3. toplam ekserji X hesaplanmış Tablo 3 Çevrimin Özgül enerji. kondenser çıkışı (3).47 0 Toplam Ekserji & E (W ) 230 243. yazılan genel denklemlerden özgül enerji için denklem (1).09 -110.9 -0. özgül ekserji ve bu değerler Tablo 3’te verilmiştir.309 109.I. toplam ekserji için ise denklem (9) kullanılarak. evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) (7) olmak üzere yedi & noktada EES programında özgül enerji (e). kılcal boru çıkışı (buzdolabı izolasyonuna giriş) (5).773 9. soğutma çevriminin her bir elemanına uygulanmasıyla her soğutma çevrim elemanı için enerji ve ekserji denge denklemleri ayrıca I. kurutucu girişi (4).1 30.8 & Χ (W) 2.2 105.523 -28.09 10. Denklemde COP sistemin gerçek birinci yasa verimini ifade ederken COPtr sistemin tersinir ikinci yasa verimini ifade eder ve COPtr = TL TH − T L (13) şeklinde tanımlanır. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) Özgül Enerji e (kJ/kg) 13.95 30. toplam enerji için denklem (2).7287 -6. 213 . özgül ekserji ve toplam ekserji sayısal değerleri.2 Özgül Ekserji ψ (kJ/kg) 9. toplam enerji.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. kondenser girişi (kompresör çıkışı) (2).76 201.

= X 2 − X 3 η II .komp.kurutucukilcalb. & X3 Isı Değiştirici (56). = 1 − & & X 1 + Wkomp. & X 6 Genel Sistem & & Q − W = ΔU ____ COP = & Qevap & Wkomp.kond . = m(h3 − h2 ) & & Qkurutucu −kilcalb.kond .Sistem = COP COPtr 214 . = X 6 − X 7 ____ & X yokolan .(7-1) & & Qısıdeğiş.I. = 1 − & X yokolan. = 1 − & X yokolan. = X 3 − X 5 ____ η II . 9-12 EKİM 2008. = m(h7 − h6 ) & & & & & X yokolan .elektrik + X 1 ) − ( X 2 ) η I ..komp. = 1 − η II . = ( X 5 + X 7 ) − ( X 6 + X 1 ) ____ η II . & & (X + X ) 5 7 Evaporatör (6-7) & & & X yokolan .evap...kurutucu − kilcalb. & X yokolan. & X 2 Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) & & & X yokolan.kond . = & Welektrik ____ & W η II . = m(h2 − h1 ) & & & & X yokolan .ısıdeğiş. Yasa Verimleri II. Yasa Verimleri Kompresör (1-2) & & Wkomp.kurutucu −kilcalb.komp. = 1 − & X yokolan.ısıdeğiş.komp ..evap.evap.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.elektrik η II. İZMİR Tablo 4 Denge denklemleri ve verim tanımları.ısıdeğiş . Kondenser (2-3) & & Qkond . = (Wkomp . Enerji Dengesi Ekserji Dengesi I. = m(h5 − h6 ) & = m(h1 − h7 ) & & Qevap. = m(h3 − h5 ) & & & X yokolan.

06 3. Kompresörden çevrime. 9-12 EKİM 2008.04 43. ikinci sırada 63.54 ____ 8. Buzdolabının soğutma çevrimine ilk hareketi veren kompresör.87 ____ 75.90 24.24 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %3. Kompresör çıkışında çevrimden gelen enerjiyle birlikte 242.07 4.7-1) 110.83 Evaporatör (6-7) 105.73 W ile kompresörde meydana gelmekte ve bunları 7.07’si kompresördeki tersinmezliklere harcanmaktadır.24 W ile kurutucu-kılcal boru kaybı izlemektedir.25 1.73 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %35.73 W olan enerjinin 110. Ancak test şarlarından dolayı buzdolabının kompresörünün çektiği güç veya soğutma sistemine giren enerji 76. Bu değer toplam enerjinin %60.16 W’lık enerji ile evaporatörden çekilen ısıyla gelen 104.01 W’lık bölümü çevrime devam ederken 7. BULGULAR VE TARTIŞMA Tablo 4’te verilen genel denklemler kullanılarak her eleman için çıkarılan enerji denklemlerinin sayısal değerleri Tablo 5’te tablo halinde verilmiş olup ayrıca enerji akış diyagramı çizilerek Şekil 10’da gösterilmiştir.9’unu oluşturmaktadır.9 W enerji birleşerek çevrime transfer olmaktadır. yok olan ekserji ve verim değerleri Tablo 5’te yer almaktadır.31 ____ 35. Yasa Verimleri η (%) II.43 28.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tablo 5 Enerji.98’i soğutucu akışkan R600a kurutucu ve kılcal boruya girmesiyle çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda enerji kaybı şeklinde olmaktadır. Enerji Transferi Yok olan Ekserji I. İZMİR Sayısal analiz kısmında verilen genel denklemler kullanılarak soğutma çevriminde yer alan her eleman için denge denklemleri ve verim tanımları elde edilmiş ve bu denklemler Tablo 4’de verilmiştir.09 & X Yokolan (W) 45.8 W olarak ölçülmüştür. Yasa Verimleri η (%) & & Q veya W (W) Kompresör (1-2) 13.07 W’lık akış enerjisi çevrime transfer olmaktadır. denklemlerde gereken yerlerde kullanılarak bulunan enerji. Şekilde gösterilen büyüklükler miktarlarla orantılıdır.20 7. 13. Enerji akış diyagramından da anlaşılacağı üzere çevrimde en fazla enerji transferi 110. Kılcal borudan ısı değiştiricisine geçen akışkanın ısı değiştiricisinde geri kazanılan 28. Enerjinin 132.68 ____ 28.29 17. yok olan ekserji ve verim değerleri. soğutma kapasitesi 140 W ve anma gücü 108 W olduğu daha önce belirtilmişti. 215 .72 W ile kondenserde olurken.I.69 Genel Sistem ____ ____ 1.368 21. Bu enerjinin 63.72 W’ı kondenserden ısıl enerji şeklinde çevreye transfer olmaktadır. Elde edilen denklemlerde çevrimin 7 noktasında termodinamik özellikler.36 7.21 Kondenser (2-3) Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) Isı Değiştirici (5-6.

Soğutma elemanları için verilen ekserji kayıpları Şekil 11’de ekserji akış diyagramı şeklinde gösterilmiştir. verilen ekserji denklemleri uygulanarak bulunan sonuçlar Tablo 5’te verilmiştir. İZMİR Şekil 9 Enerji dengesi.I. 216 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Deneyde daha önce belirtilen ve her elemanın giriş ve çıkışındaki noktalarda belirlenen termodinamik özellikleri Tablo 4’te.

54 W’ını çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybetmektedir.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır.09’u tersinmezliklere harcanırken. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör 76.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserjinin %2.SONUÇLAR Bu çalışmada. Isı değiştiricide ise 1. Genelleme yapmak gerekirse. 76.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Çevrimin devamını sağlayan bu ekserjinin 24.6’a karşılık gelmektedir. Diğer soğutma elemanları. Enerji analizi sonucunda en büyük enerji transferi 110. İZMİR Şekil 10 Ekserji dengesi.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle kaybolduğu anlaşılmıştır. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan.34 W’ı yani toplam ekserji girişinin %59.73 W’lık enerji kompresörde oluşan tersinmezliklere harcanmaktadır. 13. sisteme giren toplam ekserjinin %32. Evaporatördeki ekserji kaybı 3.3 W olarak belirlenirken. Evaporatördeki ekserji kaybı 3. Isı değiştiricide ise 1.09’nu tersinmezliklere harcarken sisteme 31.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserji girişinin %2.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle yok olmaktadır. toplam ekserji girişinin yaklaşık üçte ikisi kompresörde. enerji analizi gibi her soğutma elemanına uygulanmıştır.6’ı olduğu belirlenmiştir. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan. ve evaporatör izlemektedir. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör. ısı değiştiricisi. ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Isı değiştiricisi çıkışında 2.34 W’ı yani toplam ekserjinin girişinin %59. çevrimin toplam enerjisinin %35. Ekserji analizi.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır. Elde edilen sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı.07 W. ekserjisinin %2’sini çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybeder. üçte biri kondenserde ve geriye kalan on da biri ise kılcal boru. ekserjisinin %2’sini yani 1.07’si yani 63. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır.98’lik miktarı kadar enerji dönüşümü olmaktadır.64 W’ı ve toplam ekserjinin %32. 217 .46 W ekserji kazandırmaktadır.8 W olarak çektiği elektriksel gücün 45. Kompresörde.9’na karşılık gelmektedir. Elde edilen sayısal sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı izlemektedir. ısı değiştiricisi ve evaporatörde yok olmaktadır. ve ardından kılcal boru. Isı değiştirici çıkışında 2. enerji ve ekserji akışı diyagram çizilerek gösterilmiştir. Analizlerde kullanılan denklemler ve sonuçları tablolar halinde verilmiş. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır. kılcal borudan çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda toplam enerjinin %3.3 W olarak belirlenirken.72 W ile kondenserde gerçekleşmektedir ve bu değer çevrime transfer olan toplam enerjinin %60.I.8 W olarak çekilen elektriksel gücün 45. akış enerjisi şeklinde çevrime transfer olurken. 5.

10. Sistemin genel II. ETEMOĞLU A. Energy Res. R. Wu.5’a kadar düşerken en yüksek verimi %75.M. (1997). Kiang. 8. Diğer elemanlarda araştırma ve geliştirme çalışmalarının yürütülmesinin verime pek bir faydası olmayacaktır. (2005). yasa verimi ekserji kayıplarının yüksek olduğu kompresör ve kondenser gibi elemanlarda araştırma ve geliştirme faaliyetlerini yoğunlaştırarak artırılabilir. Löhlein K.”Exergy losses in refrigerating systems. ve D. M. Özkaymak. W..yasa verimi ise %35. Applied Thermal Engineering. pages 183-189 (2005). “Thermoeconomic analysis of household refrigerators”. İlk olarak TÜBİTAK’a teşekkür ederim. Şencan. Kalogirou. Fusion Engineering and Design. ve kondenser verimi %28. “Exergy analysis: an absorption refrigerator using lithium bromide and water as the working fluids”. A. S. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. Ö.I. B. Ülkemiz jeotermal kaynaklarının ikinci kanun verim değerlerine bağlı sınıflandırılması. Applied Thermal Engineering. J. Sun. Yunus ÇERÇİ’ye. pages 511-518 (1993).W. Daha sonra da Vestel Ar-Ge direktörü Halil Turan’a ve araştırma mühendisi Umut Yılmaz’a çalışmanın her aşamasında ve özellikle deneysel verilerin toplanması sırasında verdikleri destekten ötürü teşekkürü bir borç bilirim. Volume 23. Ayrıca yardımlarını esirgemeyen değerli tez danışmanım Doç.html 218 . pages 619-630 (2002). “A simple magnetic refrigerator evaluation model”. Fukano. Ankara. volume 20. C. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ise 1. Kompresör dışındaki soğutma çevrimi elemanlarının I. “A valve operated absorption refrigerator”.. Sayı 1. 7. 9. 2. 11.2007.21. ve M. J. KILIÇ M.36 olarak bulunmuştur. Tanda... Porkhial S. Huang. M. ve L. Applied Thermal Engineering. A.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yasa verimi ise %21. 5. A. Chen L. “Thermodynamic analysis of the V-type Stirling-cycle refrigerator”. International Journal of Refrigeration. pages 417-429 (2003). M. Doktora Tezi. M. Internatıonal Journal Of Energy Research Int.KAYNAKLAR 1. 2003. Volume 22. F. 7. pages 1391-1402 (2002). K. Kurutucu ve kılcal borunun verimi %8. Rowe. Talbi.tr/turkce/en_tasarrufu/konut_ulas/en_tasarruf_bina_ay.69 olarak hesaplanmıştır.. Eames. 9-12 EKİM 2008. L. Volume 17. Applied Thermal Engineering. A study forperformance comparisons in compressor and condenser”. A. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminde Aşırı Kızdırma ve Aşırı soğutma Eşanjörlerinin Termo-ekonomik Optimizasyonu. 4. yasa verimi %17. 27:1067–1078 15. veri eksikliğinden dolayı tanımlanamamıştır. pages 311-316 (2004)..ve H. Melo C. International Journal of Refrigeration. Karabulut. Volume 21. pages 461-469. “Radiation and natural convection heat transfer from wire-and-tube heat exchangers in refrigeration appliances”. “Exergy analysis of lithium bromide/water absorption systems”. 16. International Journal of Refrigeration. B.31:947-959 14. 2004 17. Paignigiannis.. Tagliafico L. Volume 28. Hepbaşli A. G.TEŞEKKÜR Bu çalışma TÜBİTAK ve VESTEL Teknoloji Geliştirme ve Endüstriyel Tasarım Laboratuarı destekleriyle TÜBİTAK MAG No:105M305 numaralı proje kapsamında gerçekleştirilmiştir.. Stegou-Sagian and N. N. ve T. pages 645-657 (2005). R. Neto.ve B. (1998). 12. 6. C. “Experimental evaluation of prototype thermoelectric domestic-refrigerators”. pages 490502. Razavi.04. Renewable Energy.Yasa verimleri (ekserjitik verimler) hesaplanmış ve kompresörün verimi %43. Issue 6. Applied Thermal Engineering. CAN M. 6. B. ve C. Teng. Cilt 9. Evaporatörün II. “Transient characteristic of reciprocating compressors in household refrigerators”. teşekkür ve şükranlarımı sunarım. and S. “A generalized model of a real refrigerator and its performance”. Issue 4. Energy Res. Ataer. Journal of magnetism and magnetic materials.. 3. Genel sistemin II.83 ile ısı değiştiricisi sahip olmuştur. I. Issue 7. Yakut.36’dir. Gonçalves. Volume 20. pages 401-412 (1997).. E. ve S. Applied Energy. Dr. 102s. “Exergy analysis of refrigerators for large scale cooling systems”. T. Tagliafico. ve G. Volume 282.. Elektirik işletmeleri wep adresi http://www. yasa verimleri. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. (1997). genel sistemin I. 13. Volume 19. Wu. Khastoo.M.. Volume 30. M. C.eie. İZMİR Sistemin verimleri incelendiğinde kompresörün I.07 olarak belirlenmiştir. çünkü bu elemanlardaki kayıplar kompresör ve kondenser kayıplarına göre oldukça küçüktür. A. J. Volume 20. Rebora A. M. Mezavila. “An experimental analysis of adiabatic capillary tubes”. ve R. “Thermal performance analysis for hot-wall condenser and evaporator configurations in refrigeration appliances”.gov. Min.. pages 669-684 (1999). Agnew. Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi. Fereira. Buna karşın soğutma elemanlarının II.

Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA 219 . 9-12 EKİM 2008.I. İZMİR OTURUM VIII ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi Canan CİMŞİT – İ.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

edu.I. adsorbent yüzeyine fiziksel bağlarla tutunur. 220 . Önemli oranda enerji kazançları sağlamasına rağmen bu sistemler çok fazla tanınmamaktadır.tr ÖZET Son yıllarda önemi artan adsorpsiyonlu soğutma sistemleri ile ilgili çalışmalara her geçen gün yenileri eklenmektedir. ikinci bölümde ise aynı sistemde deneysel olarak çalışmışlar ve sistem COP ve ısıtma ve soğutma kapasitelerini belirlemişlerdir [6.edu. Fiziksel adsorplamada ise adsorbat. abdullah. başka bir sıvı veya katı içine difüzyonu söz konusu iken adsorpsiyonlu soğutma sisteminde ise bir gazın veya sıvının. Soğutma 1. ticari amaçlı soğutucu olacak ilk kez 1920’de kullanılmaya başlanmıştır. GİRİŞ Ticari uygulamalarda adsorpsiyonlu chiller olarak kullanılan soğutma sistemleri bir çeşit adsorpsiyonlu ısı pompaları olarak tanımlanabilmektedir. Yong ve Sumathy (2004) güneş enerjisi ile çalışan iki yataklı bir adsorpsiyonlu soğutma sisteminin performansını belirlemek amacıyla bir matematiksel model oluşturmuşlardır [3]. İZMİR ADSORPSİYONLU SOĞUTMA TEKNOLOJİSİ VE ENERJİ ANALİZİ Gökhan Gürlek. sistemin avantaj ve dezavantajları nelerdir. Desorpsiyon olayının gerçekleştiği bu adsorplama şeklinde adsorpsiyon ortam sıcaklığının artışı ile azalmaktadır. katı fazındaki maddeye ise absorbent denilmektedir. adsorplanan adsorbatın adsorbent yüzeyinden uzaklaşması söz konusu değildir. sistemin enerji analizi nasıl yapılır gibi sorulara yanıt bulunmaya çalışılmıştır. Oertel ve Fischer (1997) metanol/ silikajel çifti kullanan bir adsorpsiyonlu sistemi incelemişlerdir. Bu amaçla bu çalışmada. sıvı veya katı başka bir maddenin yüzeyi ile fiziksel ve kimyasal etkileşimi vardır [1]. fiziksel ve kimyasal olarak ikiye ayrılmaktadır. Desorpsiyon olayının olmadığı yani reaksiyonun tersinmez olduğu adsorbatın adsorbent yüzeyine tutunmasına kimyasal olarak adsorplama denir. ali.tr. Enerji kaynaklarının türü ve çevrim sırasında meydana gelen fiziksel olaylar açısından benzer olduğunu düşündüğümüz absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle aslında belirgin farklılıkları vardır. 2005b) yaptıkları farklı çalışmalarda birinci bölümde silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminin tasarımını ve performans tahmini üzerine çalışmışlar.tr. Faraday (1848) tarafından ilk kez tanımlanan adsorpsiyonlu soğutma çevrimi. Wang vd.yildiz@ege. Abdullah Yıldız. adsorpsiyonlu soğutma sistemi nasıl çalışır. Absorpsiyonlu soğutma sisteminde bir sıvı veya gaz akışkanın.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu adsorpsiyon türünde. Ali Güngör Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü gokhan. 2. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu soğutma sistemi.7]. Liu ve Leong (2005) zeolit/su çifti ile çalışan adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde bu soğutma çiftinin sistem performans parametreleri üzerindeki etkisini nümerik bir model yardımıyla incelemişlerdir [4].edu. İki fazlı bir kompresör gibi çalışan adsorber/desorber tipi bir yatakta metanolün sistem verimine etkisini incelemişlerdir [2]. Fiziksel adsorpsiyon işleminde reaksiyon sırasında adsorpsiyon ısısı açığa çıkar. (2005a. Adsorpsiyon. 9-12 EKİM 2008. (2006) adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde absorbent olarak aktif karbonu kullanarak sistemin performans parametrelerini incelemişlerdir [5]. adsorpsiyonlu soğutma sistemleri tanımlanmış ve enerji analizinin nasıl yapıldığı irdelenmiştir.gurlek@ege. Lu vd. adsorpsiyon nedir. Bu çalışmada. ADSORPSİYON PRENSİBİ Adsorpsiyon işleminde gaz fazındaki maddeye adsorbat.gungor@ ege.

Tablo 1’de adsorbent-adsorbat çiftlerinin gerekli çalışma aralıkları için özellikleri verilmiştir. Metanol evaporatörde borunun dışından metanol. Böylece adsorbent malzeme rejenere olur. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminde. Adsorbent. Sıcak su kullanımıyla adsorbentteki adsorbe su tekrar buharlaşır. Bu soğutma sistemi iki sistemin bir arada olduğu tek bir sistem olarak çalışmaktadır.37 0. Örneğin. Her bir adsorpsiyon/desorpsiyon odası bir kondenser.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Termodinamik yasalara göre buharlaşmış absorbatın doğrudan yoğuşması mümkün olmadığına göre absorbat. Soğutma sistemlerinde adsorpsiyon prensibi. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ÇALIŞMA PRENSİBİ Şekil 1’de adsorpsiyonlu soğutma sisteminde absorbat-absorbent çiftinin çalışma sistemi gösterilmektedir. içinde ise soğutulmak istenen su geçmektedir.22 0. 221 . adsorbent yatakları. Adsorpsiyonlu soğutucular için 10-20 mm Hg vakum basıncı yeterlidir [8]. 9-12 EKİM 2008. alt kısmını ise metanol evaporatör oluşturmaktadır. • Adsorbent. örneğin su buharının adsorbentler tarafından toplanmasıdır. Çalışma odalarındaki evaporatörler ısı pompasını desteklemektedir. depoladığı adsorbatı sıcaklık artışı ile rahatlıkla bırakabilir.140 3.I. bir absorbent yatağı ve evaporatörden oluşur.30 0. Adsorpisyonlu soğutma sistemlerinde adsorbent yatağının kütle ve ısı transfer hızlarının kontrol edilmesi de önem taşımaktadır. İZMİR Adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde soğutucu adsorbat olarak çoğunlukla su kullanılmakta. • Adsorbent yapısal değişikliğe ve hacimsel genişlemeye uğramadan adsorbatı kolaylıkla adsorbe edebilir. ısı transfer hızını düşürmektedir. Adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odalarında adsorpsiyon ve desorpsiyon işlemleri sırasıyla gerçekleşir. vakum vanası. Bu etki adsorpsiyon ve desorpsiyon periyotlarını uzatmaktadır. Tablo 1.32 Adsorpsiyon ısısı (kJ/kgabsorbat) 4400 4400 4000 2560 1400 Çalışma sıcaklığı (oC) 0 .350 0 . Yeterli yüksek vakum değerlerinde adsorbat su düşük sıcaklıkta buharlaşır.11 0. Adsorbat-adsorbent çiftine ait özgül ısılar. Şekilden de görüldüğü gibi sistem. bunu yanında metanol ve amonyak da kullanılmaktadır. Adsorpsiyonlu soğutma sistemi kapalı sistem olduğundan buharlaşmış absorbat çevreye buhar olarak bırakılmaz. Bu adsorbent malzemeleri başta silika-jel olmak üzere aktif karbon ve zeolit olarak sayabiliriz. Absorbentin adsorplama kapasitesinin artması ile birlikte çevrim verimi de artmaktadır. evaporatör ve kondenser sıcaklığına. Normal atmosferik basınç (760 mmHg) altında absorbat su 100 oC’de buharlaşır. bu durumda aktif karbon-metanol çiftinin kullanımı daha uygun olmaktadır. ısıtma-soğutma besleme hattı. kondenser ve evaporatörün dahil olduğu adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odaları ve ısı pompası çalışma odasından oluşmaktadır. evaporatör sıcaklığı 0 oC’nin altında olan bir sistem için zeolit-su çifti kullanılamamakta. oda sıcaklığında vakum altında buharlaşır.350 0 . Gereken buharlaşma ısısını çevresinden alan su. katı adsorbent tarafından adsorbe edilir. sistemin içerinde tekrar yoğuşur. Bu işlem tersinir ve sürekli tekrarlanır. Adsorbentin ısı transfer katsayısının düşüklüğü. Buharlaşma prosesi sıcaklık ve basınca bağlıdır. üçüncül ısı kaynağının sıcaklığına ve sistemin kullanım amacına bağlı olarak absorbat ve absorbent seçimi yapılır ve uygun çalışma basıncı belirlenir.150 -20 . Isı pompası odasının üst kısmını absorbat evaporatör.250 0 . Adsorpsiyon işleminde en önemli faktörleri bir kez daha hatırlatmak gerekirse [8].adsorbat çiftinin çalışma sıcaklıklarına göre özellikleri[1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Su-Zeolit 4A Su-Zeolit 13X Su-Mordenit Su-Silika Jel Metanol-Aktif Karbon Maksimum adsorplama kapasitesi (kg/kg) 0. Basınç düşürüldüğünde buharlaşma sıcaklığı da düşmektedir. Bu işlem sırasında devrede soğutma meydana gelir. ısı iletim katsayısı ve yoğunluk adsorpsiyon işleminde önem taşımaktadır.

Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin ideal çevrim-1/Tdiyagramı P-T Şekil 2’de görülen 1-2-3-4-5-6-1 noktalarından oluşan çevrim işlemi. yataktan ısı çekilmeye devam edilmekte ve evaporatörde çevreden ısı çekerek buharlaşan adsorbat. sabit kondenser basıncında yoğuşmaktadır. Bu çevrimde 1-2 ve 4-5 noktaları arası ısı geri kazanım işlemini anlatmaktadır. 6 noktasına kadar olan evrede. Desorpsiyon işlemi bittikten sonra adsorbent yatağı T5 sıcaklığına soğutulmakta.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2-3 ve 5-6 noktaları sırasıyla ısıtma-desorpsiyon ve soğutma-adsorpsiyon işlemlerini içeren soğutma işini anlatmaktadır. Bu evrede desorpsiyon başlamakta ve desorpsiyonla açığa çıkan buhar. 2 ile 3 noktaları arasında da adsorbent yatağına ısı girişi devam etmektedir. Bu çevrimdeki 3-4 ve 6-1 noktaları arası ise kütle geri kazanım işlemini gösterir. 222 . basınç düşmektedir. Çevrimde adsorbent yatak sıcaklığı dışarıdan ısı girişi ile T6’dan T2’ye yükselmektedir. Absorbent yatağında kanatçıklı ısı değiştiricisi. Adsorbent yatak sıcaklığının T6 sıcaklığına düşmesi ile çevrim tamamlanmaktadır. Şekil 2’de bu soğutma çevrim görülmektedir. kütle ve ısı geri kazanım işlemlerinin ard arda uygulanmasıyla soğutma çevrimi gerçekleşir. kondenserde ise gövde-boru tipi ısı değiştiricisi bulunmaktadır. Bu işlem sırasında desorpsiyon olmaksızın buhar basıncı artmaktadır. Absorbent yataklarındaki kondenserler birbirine seri bağlanmıştır. P 2 3 4 1 6 5 Şekil 2. İZMİR Şekil 1. adsorbent tarafından adsorbe edilmektedir. 9-12 EKİM 2008.I. desorpsiyon. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Sistemde düşük sıcaklıktaki ısı kaynağını kullanılmasında yardımcı olan kütle geçiş işlemini sağlayan bir adet vakum vanası kullanılmıştır. Birinci absorbent yatağına giren soğutma suyu ikinci absorbent yatağına geçmektedir. Adsorpsiyon. adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde ideal çevrimi göstermektedir.

Şekil3-d’de adsorbent yatağı 2’de desorpsiyon. 9-12 EKİM 2008. adsorbent yatağı 2’deki boruların içinden ise soğuk akışkan geçirilerek adsorpsiyon işleminin gerçekleştirilmesi sağlanır. Şekil3-b’de vakum vanası açılarak adsorbent yatağı 1’den adsorbent yatağı 2’ye kütle geçisi sağlanır. adsorbent yatağı 1’de ise adsorpsiyon işlemi gerçekleşir. Adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e kütle geçişi Şekil3-e’de görüldüğü gibi vakum vanasının açılması ile gerçekleşir. İZMİR Tüm çevrim boyunca adsorbent yatağındaki sıcaklık ve basınç değişiklik göstermektedir. Böylelikle adsorbent yatağı 2’yi desorpsiyon işlemine. Şekil 3. Çevrim Şekil3-f 223 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 3’de çevrimin şematik diyagramı gösterilmiştir. Soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Şekil3-a’da adsorbent yatağı 1’deki boruların içerisinden sıcak akışkan geçirilerek bu bölmede desorpsiyon işleminin. Şekil3c’de soğutma suyu öncelikle adsorbent yatağı 1’deki borulara daha sonrada adsorbent yatağı 2’deki boruya aktarılır.I. adsorbent yatağı 1’i adsorpsiyon işlemine hazırlar.

• Elektrik kesintileri gibi güç kayıplarında makinada herhangi bir hasar olmaz. diğer soğutma sistemlerine göre önemli avantajlara sahip oldukları görülmektedir. • Az hareketli parçalarla basit tasarım sağlar • Konvansiyonel sistemlere göre daha düşük işletme maliyeti.3-0.7-1. Adsorpsiyonlu soğutma çevrimi bu aşamalardan sonra tamamlanır. Bu bilgiler doğrultusunda adsorpsiyonlu soğutma sisteminin. Sistemin dezavantajları şunlardır: • Performans katsayılarının düşük olması. Yapılan çalışmalar sonucundan adsorpsiyonlu soğutma sistemi kullanımının bazı avantaj ve dezavantajlarının olduğu gözlenmiştir. hava kaçağı.6 Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. Tablo 2’de farklı adsorbat-adsorbent çiftine göre tipik COP değerleri verilmiştir.43 0. performanslarının düşük olmasına rağmen herhangi bir mekanik güç gerektirmeden çalışması nedeniyle tercih edilmektedir. • Sessiz ve sarsıntısız çalışma. Adsorbat-adsorbent çiftine göre COP değerleri [1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Aktif karbon-Metanol Zeolit-Su Silika Jel-Su Performans Katsayısı (COP) 0.3-0. • Düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması ve yüksek vakum teknolojisi gereksinimi. • Adsorbentler yaşlanmaz. • Adsorbat ve adsorbentlerin çevreye zararı yoktur.8 Korozyon Yok Kristalizasyon Yok Isınma Süresi 0-7 dakika Dilüsyon çevrimi süresi Uygulanmaz (durma) Ömrü 30 yıldan fazla Absorbat-absorbent Gerek yoktur değiştirme sıklığı Bakım Her 3 yılda bir vakum pompası yağ seviyesi Absorpsiyonlu Soğutma Sistemi Su LiBr 30 galon için 1200 $ Var Devamlı çalışır Devamlı çalışır 3 yollu kontrol vanaları 0. Tablo 3. adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e aktarılırken adsorbent yatağı 1’i desorpsiyona hazırlar. Adsorpsiyonlu ve Absorpsiyonlu soğutma sisteminin karşılaştırılması [10] Adsorpsiyonlu Soğutma Sistemi Absorbat Su Absorbent Silika Jel Absorbent maliyeti Absorbentin yenilenmesine gerek yoktur Vakum Pompası Var (her 40 saatte bir çalışır) Absorbat Pompası Sadece sistem yüksüzken çalışır Absorbent Pompası Gereksizdir Otomatik Vanalar Kelebek vanalar COP 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. • Düşük sıcaklıkta ısı kaynakları değerlendirilebilir. pompalar.8 0. adsorpsiyon kapasitesinde kayıp olmaz. Bu soğutma sistemlerinin avantajları ise şu şekilde sıralanabilir.I. Bu aşamada soğutma suyu. 224 .1 Var Var 30 dakika 15 dakika 7-9 yıl 4-5 yılda bir değiştirilir Sıvı analizi. Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. • Yaygın kullanım alanına sahip olmaması. Ticari uygulamaları sıklıkla rastlanan absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle karşılaştırıldığında avantajları görülecektir. Tablo 2. Tablo 3’de adsorpsiyonlu soğutma sistemi ile absorpsiyonlu soğutma sistemleri arasındaki farklar sıralanmış ve adsorpsiyonlu soğutma sisteminin avantajları göz önüne serilmiştir. İZMİR ile son bulur. son yıllarda yapılan çalışmaların artmasıyla birlikte atık ısının doğrudan kullanımına olanak sağlaması nedeniyle daha önem kazanmıştır. • Sistemde korozyona neden olan kimyasallar kullanılmadığından uzun ömürlü olması.

giriş − Tsı cak su . UYGULAMALARDAKİ VE LİTERATÜRDEKİ ARAŞTIRMALARLA İLGİLİ BAZI DENEYSEL SONUÇLAR Eş.7 oC iken soğutma sisteminin soğutma kapasitesi ve COP değerini deneyler esnasında sırasıyla 7. w Tsı cak su . Eş.8 oC. Belli değildir.28 ile 0.d. (2)’de.6 oC ve chiller su çıkış sıcaklığı 11. Wang v. tarafından yapılan silika-jel su adsorpsiyonlu soğutma sisteminde sıcak su sıcaklığı 84. Qref soğutma ısı gücü (kW) ve Qh ısıtma gücüdür (kW). Yapılan çalışmada 55-67 oC arasındaki sıcak su girişlerinde sistemin COP değerinin 0. İZMİR ve kelebek vana yatağı bakımı yapılır Geri ödeme süresi 3 yıldan azdır LiBr değişimi.d. 9-12 EKİM 2008. m chillerdeki adsorbent kütlesidir (kg).I.38 arasında olduğunu ve sıcak su giriş sıcaklığının artmasıyla COP değerinin arttığını ifade etmişlerdir [9]. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ENERJİ VERİMİ Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin verimi COP ve özgül soğutma gücü SCP (kW/kg) sırasıyla aşağıdaki eşitlikler ile bulunur.1 oC iken soğutma kapasitesinin 5 kW’a çıktığını gözlemlemişlerdir. w suyun özgül ısısı ve n (sn) çevrim çalışma süresidir. soğuk su sıcaklığı 30.çı kı ş ⎥ ⎦ = ⎣ i =1 n ( ) (3) Isıtma gücü : ⎡n ⎤ i i & ⎢∑ m sı cak su C p . Wang v.38 olarak bulmuşlardır [7]. (3) ve Eş. C p . soğuk su sıcaklığı 30.5 o C ve chiller su giriş sıcaklığı 15. COP = Qref (1) SCP = Qref m (2) Eş. (1)’de tanımlanan ısıtma gücü (Qh ) sırasıyla Eş. yaptıkları başka bir çalışmada iki adsorpsiyon/desorpsiyon veya buharlaşma/yoğuşma odası ve bir ısı borusu çalışma odasına sahip silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminde yaptıkları deneysel çalışmada 55-67 oC gibi düşük kaynaklı sıcaklıklar altında sistemi test etmişlerdir. ısı değiştirici değişimi konularında sürekli bakım yapılır. sıcak su sıcaklığı 67 oC. Soğutma kapasitesi : Qref ⎡ n ⎤ i i & ⎢∑ mchiller C p .çı kı ş ⎥ ⎦ Qh = ⎣ i =1 n ( ) (4) & Eş.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 4’te görüldüğü gibi. Qh burada. (1) ve (2)’de tanımlanan soğutma ısı gücü (Qref ) ve Eş. 4.15 kW ve 0. w Tchiller . (3) ve (4)’de. 225 . 5. giriş − Tchiller . (1-4) göz önüne alınarak. (4) ile ifade edilir. mchiller ve & msı cak su (kg/s) sırasıyla chiller suyu ve sıcak su kütlesel debileri.

Shi Z. 44. Sıcak su sıcaklığına bağlı COP ve soğutma kapasitesi değişimi[9] Ticari uygulamalar kapsamında yapılan çalışmalarda adsorpsiyonlu soğutma sistemi COP değerinin 0.edu/pdf/clearinghouse/adsorption%20chiller.Z. 2761-2775.Z.D. KAYNAKLAR [1] Demir H. 2005..65 arasında değiştiği belirtilmiştir [8].wasteheat.. Adsorbsiyonlu ısı pompaları. basit bir yapı olması ve kolay adapte edilebilir olması nedeniyle bu sistemlerin buhar sıkıştırmalı sistemlerle mukayese edildiğinde önemli bir avantaja sahip olduğu görülmektedir.L. Dou W. 18.C.. [7] Wang D. Adsorption cooling system for cold storage using methanol/silicagel. Dou W. [5] Lu Z. Energy Conversion & Management.46 ile 0.. Zhang J. Wu J..pdf 226 . Desing and performance prediction. 1084-1091. Bu özellikleriyle adsorpsiyonlu soğutma teknolojileri....... [2] Oertel K.. Zhai H.. Tian X. Wu J.. 2004. Zhai H. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. International Journal of Refrigeration 28.J... Applied Thermal Engineering. 2005.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 7.. İZMİR Şekil 4..C. Wang L. S. Wu J.C. Chen C. Experimental study. 2007.. 1403-1418. [8] http://smartenergy. Applied Thermal Engineering.pdf [9] Wang D. Ayrıca. 9-12 EKİM 2008. [4] Liu Y. Yang Q. Part II.D. Ülkü S. [6] Wang D. Mobedi M. Experimental research on novel adsorption chiller driven by low grade heat source.R.Y. 1073-1083. Ayrıca.. Energy Conversion and Management 48. sistem ısıl kaynağı için düşük sıcaklıklar gerektirdiği için güneş ve jeotermal enerji kaynakları ile çalıştırılması sistem çalışma maliyetini düşürecektir.C. Carbon. [10] www. Performance analysis of an adsorption refrigerator using activated carbon in a compound adsorbent. Wang R.. 747-752. düşük verimliliklerine rağmen yaygınlaşması beklenmektedir. 535-545.Y.I.uiuc.Z. Wang R. Xia Z.. Günümüzde adsorpsiyonlu soğutma sistemine göre çalışan sistemler üzerinde araştırma ve geliştirme çalışmaları büyük bir hızla devam etmekte ve bunun yanı sıra endüstriyel üretimde devam etmektedir.. Xia Z.Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri çok hacimli ve yer kaplamasına. 23-26 Kasım. International Journal of Refrigeration 28.. VII.Y. Leong K. Part I. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. adsorpsiyonlu sistemler mekanik güç gerektirmeden atık ısı kaynakları ve diğer termal ısı kaynaklarının kullanılması ve soğutma etkisinin yaratılması. 2006. 25. Wang R.X. Fischer M. 45.W.. Sumathy K. İzmir.com/Library_files/WHS%20Adsorption%20vs%20Absorption. Modelling and simulaion of a solar powered two bed adsorption air conditioning system. 6.. 1998...Z. 773-786.. SONUÇLAR Bu çalışmada.2005. pahalı ve düşük verimli olmasına rağmen çevre ile dosttur. 2005.arch. 2375–2381.. [3] Yong L.. literatürdeki ve endüstriyel üretimleri gerçekleştirilen adsorpsiyonlu soğutma sistemleri incelenmiş ve sistemin çalışma prensipleri gösterilmiş ve verimlilik ifadesinin hesaplanması için eşitlikler verilmiştir.C. The effect of operating conditions on the performance of zeolite/water adsorption cooling systems.Z. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller.

adsorbent yatağının tasarımında ısı ve kütle transferinin arttırılması üzerine çalışmaların yoğun bir şekilde devam ettiğini göstermektedir. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. kesikli bir çalışma prensibine sahip olması. farklı araştırmacılar tarafından geliştirilen adsorbent yatakları incelenmiştir.edu. düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması.tr. enerjiyi depolama özelliğine sahip olması gibi avantajları sayesinde adsorpsiyonlu ısı pompaları cazip hale gelmiştir. Adsorbent yatağı 1. güneş ve jeotermal enerjilerini veya herhangi bir ısı kaynağını doğrudan kullanarak soğutma işlemini sağlayan termal ısı pompaları cazip hale gelmiştir. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının geçmişi eskiye dayansa da [3]. araştırma ve geliştirmeye ihtiyaç duymaktadır.tr. Literatürde bulunan adsorbent yatak tasarımları sınıflandırılmış ve avantaj-dezavantajları anlatılmıştır. Atık ısı ve termal enerji kaynaklarını direkt olarak kullanabilmesi. Moghtada Mobedi1. Urla. GİRİŞ Isıtma ve soğutma sistemleri yaşam alanlarında konfor şartlarının sağlanması ve endüstriyel uygulamalarda da kullanılması açısından önemlidir. Yüksek COP’lerinden dolayı mekanik ısı pompaları ısıtma ve soğutma sistemlerinde tercih edilen ısı pompaları olmuşlardır [1. sessiz ve sarsıntısız çalışabilmesi. adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini arttırmak için yapılmış çeşitli tasarımlar incelenmiştir. Yapılan araştırma. Ancak bu tip ısı pompalarının. Bu çalışmada. Türkiye 2 gamzegediz@iyte. Tasarlanan adsorbent yataklar. Ancak enerjinin oldukça pahalı olmaya başlaması nedeni ile ısıtma ve soğutma sistemlerinin enerji ihtiyacını karşılamak aynı paralellikte maliyetli hale gelmektedir.I. Adsorpsiyon. çevre dostu akışkanlar ile çalışması. moghtadamobedi@iyte. adsorpsiyonlu ısı pompaları konusunda çalışan araştırmacılar için adsorbent yatağının tasarımı ile ilgili faydalı bilgiler sağlayacaktır. Termal ısı pompaları ile atık ısı geri kazanılarak değerlendirilebilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. hareketli parça içermemesi. Sistemin basit çalışma prensibine sahip olmasına rağmen tasarlanması. Son zamanlarda. 2]. Özellikle atık ısıyı. Semra Ülkü2 1 Makina Mühendisliği Bölümü. Adsorpsiyonlu ısı pompalı sistemler. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu ısı pompası. enerji depolama imkânı sağlaması ve daha sonra değerlendirme imkânı yaratmasından dolayı da uygulama avantajı sağlamaktadır. düşük sıcaklık kaynakları ile çalışabilmesi. İzmir.edu.edu. Türkiye Kimya Mühendisliği Bölümü. semraulku@iyte. uzun süre incelenmemiş ve son yıllarda enerji krizlerinden sonra tekrar gündeme gelmiştir. Urla.tr ÖZET Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ısıtma ve soğutma gücünün arttırılması ve dolayısı ile pratikte uygulanabilirliğinin sağlanması için adsorbent yatağı tasarımı kilit bir öneme sahiptir. Bu makale. Adsorbent yatağında ısı ve kütle transferinin hızlandırılması için geliştirilen yöntemler ve özel tasarımlar üzerinde durulmuştur. Özellikle termal ısı pompaları üzerine çalışmaların yoğunlaşması. 35430. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları konusundaki çalışmaların sayısı giderek artmaktadır. İZMİR ADSORPSİYONLU ISI POMPALARINDA ADSORBENT YATAĞININ TASARIMI Gamze Gediz İliş1. İzmir. 227 . bu tip ısı pompalarının ileride yaygın olarak kullanılabileceğinin göstergesidir. uzun bir süre bakım gerektirmemesi. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. üretilmesi ve pratikte yaygın kullanılabilmesi. yüksek vakum teknolojisine gereksinim duyulması. mekanik ısı pompalarında kullanılan soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeni ile alternatif ısı pompaları arayışı artmıştır. adsorbent yatağının tasarımı ele alınmış. Bu çalışmada. 35430. daha hacimli ve ağır olması gibi dezavantajlarından dolayı geliştirilmesi gerekmektedir. 9-12 EKİM 2008. kullanılan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır.

kompresörlü ve absorpsiyonlu sistemlere benzemekte ve aynı yöntemler ile yapılabilmektedir. adsorbent yatağı. kondenserin çevreye bıraktığı ısı miktarı. Kondenserde yoğuşan adsorptif daha sonra genleşme vanasından geçirilerek evaporatöre aktarılır. Ancak adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanı olan 228 . Adsorpsiyonlu ısı pompası çalışma prensibi Şekil 1’de gösterilen sembollere göre adsorpsiyonlu ısı pompasının ısıtma ve soğutma verimi aşağıdaki gibi tanımlanabilir. evaporatördeki çalışma akışkanı (adsorptif) buharlaşırken evaporatör çevresinden ısı çeker ve adsorbent yatağında bulunan adsorbent tarafından tutulur. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının çalışma prensibi ve verim hesaplanması ile ilgili detaylı bilgiler referans [4] de bulunabilir. evaporatörden çekilen ısı miktarı. Adsorbent yatağının ısıtılması ile adsorbent tarafından tutulmuş olan adsorbat desorbe edilir ve adsorbent yatağını terk ederken kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşur. izosterik ısıtma ve desorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağına transfer edilen ısı miktarı ve Qads. İZMİR 2. η sog = Qevap Qreg (1) η ısıt = Qkon + Qads Qreg (2) Yukarıdaki denklemlerde Qevap. 3. Soğutma sırasında. ADSORBENT YATAĞININ TASARIMININ ÖNEMİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarında evaporatör ve kondenser tasarımı. Bu sırada adsorbent yatağı çevresine ısı verir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kondenser. 9-12 EKİM 2008. ADSORPSİYONLU ISI POMPALARININ ÇALIŞMA PRENSİBİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ana elemanları. evaporatör ve genleşme vanasıdır (Şekil 1).I. Qreg . Qkon . Şekil 1. izosterik soğutma ve adsorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağından transfer edilen ısı miktarıdır.

İkinci kütle transfer mekanizması. Adsorbentlerde sıcaklığın artması ile adsorplama kabiliyeti azalmaktadır. metanol buharı vb.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kondensere doğru yol almakta ve kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşmaktadır. aktif karbon vb. Adsorpsiyonlu ısı pompalarında kullanılan adsorbentler gözenekli bir yapıya sahiptir. adsorbent taneciğinden ayrılmakta.) içine transfer edilmesi veya tersidir. NH3 buharı. Desorplama işlemi sırasında ise adsorbentteki adsorbat. Adsorpsiyon işlemi sırasında. Isı transfer hızının yavaş olması kütle transfer hızının yavaşlamasına neden olmaktadır. a)adsorbent tanecikleri arasındaki açıklıklar. zeolit. Adsorbentin içyapısından dolayı adsorptifin adsorbent taneciğinde bulunan gözenekler içinde ilerleyişi veya adsorbatın ilerleyişi ile partikül içi kütle transferi oluşmaktadır. adsorbent yatağına ısının transfer edilmesi veya adsorbent yatağından ısı çekilmesi oldukça yavaş olup bu da pompanın gücünün azalmasına neden olmaktadır. Burada adsorbent yatakta kütle transferinin anlamı. 4. adsorbent yatağında bulunan pelet veya granül tip adsorbentlerin arasındaki boşluğa girer ve daha sonra adsorbent taneciği tarafından adsorplanır. ADSORBENT YATAKLARININ SINIFLANDIRILMASI 4. Aşağıda. Ancak geliştirilen yöntemler kütle transfer hızının azalmasına neden olmuştur.1 Adsorbenti Özel İşlenmemiş Yatak Bu tip adsorbent yataklarda adsorbent özel bir işlem görmeden (örneğin kimyasal) kullanılır. Adsorpsiyon işlemi sırasında kısa sürede yüksek oranda adsorptifin adsorplanabilmesi ve desorpsiyon işleminin hızlandırılması için adsorbent yatağının soğuma ve ısınma hızının yüksek olması gerekmektedir. partikül içi kütle transferi (intraparticle mass transfer) olarak tanımlanabilir ve adsorbent taneciğindeki adsorptifin veya adsorbatın transfer edilmesi ile oluşur. Yapılan değerlendirmeler. Bu nedenle bu tip adsorbent yataklarında iki farklı kütle transfer mekanizması oluşmaktadır. Adsorbent taneciklerinde bulunan gözenek yüzey alanı adsorpsiyon işleminde önemli rol oynamakta. adsorbentlerin gözenekli yapısından dolayı ısı iletkenlik katsayısı düşüktür ve buna bağlı olarak adsorbent yatağında ısı transfer hızı yavaştır. Literatürde bulunan çalışmalarda adsorbent yatak tasarımlarında. Adsorbent yataklarda kütle ve ısı transfer mekanizmaları birbirine bağlıdır. katı durumda bulunan adsorbent (silika jel.I. üç tip adsorbent yatak tasarımı örnekler ile anlatılmaktadır. Bu makalede literatürde bulunan çalışmalar incelenmiş ve adsorbent yatağında bulunan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. Şekil 2’te adsorbent taneciklerini içeren bir adsorbent yatağı gösterilmiştir. b) adsorbenti kaplanmış. Adsorbent yatak tasarımı detaylı ısı ve kütle transferi bilgisini gerektirir. Genel olarak. Adsorplama işlemi sırasında evaporatörde buharlaşan adsorptif. İZMİR adsorbent yatağının tasarımı. adsorbent yataklarını. granül veya fiber şeklinde üretilmektedir. adsoptifin (su buharı. b) adsorbent taneciğinin içinde ve adsorbent yapısı ile ilgili bulunan boşluklar. ortaya çıkan adsorpsiyon ısısı nedeni ile adsorbent yatağının sıcaklığı artmaktadır. Partiküller arası kütle transfer mekanizmasında adsorbent taneciklerinin boyutu önem taşımaktadır. tanecikler arasındaki boşlukları doldurmakta. Knudsen difüzyonu ve yüzey difüzyonu farklı oranlarda etkili olabilir. ısı transfer hızının arttırılması için çeşitli yöntemler kullanılmıştır. Partikül içi kütle transfer mekanizmasının oluşmasında adsorptifin konsantrasyon farkı. oldukça farklı olup tasarımı oldukça zordur. Pratikte adsorbentler pelet. Görüldüğü gibi. Gaz fazında bulunan adsorptif bu gözeneklerin yüzeylerine tutunmaktadır. c) adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere üç sınıfta toplamanın mümkün olduğunu göstermiştir. literatürde teorik ve deneysel birçok çalışma bulunmaktadır. a) adsorbenti özel işlenmemiş. Isı ve kütle transfer hızlarının aynı anda arttırılması üzerine çalışmalar devam etmektedir. Adsorbent yatak tasarımında yaşanan zorluklar aşağıda sıralanmıştır: Adsorbentlerin ısı iletkenlik katsayısının düşük olmasından dolayı. 229 . 9-12 EKİM 2008. ısı pompası gücünü direkt etkilemektedir. Genelde kütle transferi tanecikler arasındaki basınç farkından dolayı meydana gelmektedir. Birinci kütle transfer mekanizması partiküller arası kütle transferi (interparticle mass transfer) olarak adlandırılabilir ve adsorbent tanecikleri arasındaki adsorptifin hareket edip ilerlemesi ile oluşmaktadır.). adsorbenti işlenmemiş yataklarda iki tip boşluk mevcuttur. - - Adsorpsiyonlu ısı pompasının yatak tasarımının öneminden ve yaşanan zorluklarından dolayı. örneğin sentetik zeolitlerde gözeneklerin yüzey alanı 800-1000 m2/gr‘a ulaşabilmektedir. moleküler difüzyon. Bu da adsorpsiyon ve desorpsiyon işlem sürelerinin uzamasına ve adsorpsiyonlu ısı pompasının gücünün azalmasına neden olmaktadır. Adsorbent yatağının tasarımı.

aktif karbon fiberlerini adsorbent olarak kullanmıştır. Partikül içi kütle transfer (intraparticle mass transfer) hızı tane büyüklüğünü azaltarak arttırılabilir. Örneğin. Şekil 4(b)’de gösterilen adsorbent yatağını simüle etmiştir. adsorbent yatağının metal örgüler ile desteklenmesi [7] ve çeşitli maddeler katılmış kompozit adsorbentler kullanılması [8] bu yöntemlere örneklerdir. Yatakta ısı transfer hızını arttırmak için çapraz kanatlar bulunmaktadır [12]. farklı boyutlarda taneciklerin kullanılması [6]. ısı transfer hızının arttırılması ısı pompasının gücünü arttırır [5]. Şekil 3(a)’da silindirik gövdeye sahip adsorbent yatağı görülmektedir [9]. Ayrıca Şekil 3(c)’deki gibi ince tabaka halindeki monolitik karbon diskler ve alüminyum kanatlar bir araya getirilerek. Bu nedenle. hızlı bir adsorbent soğutucu prototipi geliştirilmiştir [11]. Deneysel çalışmalar: Şekil 3’te bazı adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yatak tasarımları gösterilmiştir. Bazı araştırmacılar. gövde-borulu bir adsorbent yatağını ele almış. Aktif karbon adsorbent olarak kullanılmış olup adsorbent yatağının ısıtılması ve soğutulması için kullanılan boruların arasına yerleştirilmiştir. Adsorbent yatağı ve adsorbent tanecikler Isı transfer hızının arttırılmasının bir diğer yolu ise adsorbent yatağındaki ısı transfer yüzey alanını arttırmaktır. 9-12 EKİM 2008. Fakat yüksek yatak geçirgenliği adsorbent yatağında partikül içi kütle transfer hızını azaltmaktadır. İZMİR Adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasında önemli rol oynamaktadır. Adsorbent yatağındaki kütle transfer hızı düşürülmeden. adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak tasarımlarında deneysel ve teorik olmak üzere iki tip çalışma bulunmaktadır. Ancak çok küçük adsorbent tanecikler partiküller arası kütle transferini zorlaştırmaktadır. Bu kanatlar ısı transfer yüzey alanını arttırarak ısı geçiş hızını arttırır. Chahbani ark. Literatür araştırması. Laboratuarımızda tasarlanmış olan adsorbent yatağı Şekil 3(d)’de gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Teorik çalışmalar: Birçok araştırmacı. Aktif karbon fiberlerinde boşluk oranı yüksektir ve silika jele göre çok daha fazla adsorplama kapasitesine sahiptirler. büyük adsorbent tanecikler kullanılarak arttırılabilir. [14]. Şekil 3(b)’de görüldüğü gibi aktif karbon fiberler bakır kanatların arasına yerleştirilmiştir [10]. başka yöntemlerin de denendiğini göstermektedir. Ben Amar ark. Şekil 2.I. 230 . Adsorbent yatağını ısıtan ve soğutan akışkan boru içinde akmaktadır. Borular üzerine ısı transfer hızını arttırmak için kanatçıklar yerleştirilmiştir. nümerik yöntemler kullanarak adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini incelemiştir. İncelenen adsorbent yatağı silindirik olup adsorbent yatağın ısıtılması ve soğutulması için kullanılan akışkan borunun dışında akmaktadır. adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yataklarındaki ısı transfer hızının arttırılması için kanat kullanımından farklı.[13]. Adsorbent tanecikleri ise boru dışına yerleştirilmiştir (Şekil 4(a)). adsorbent yataklarda daha hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleştirebilmek ve yeni tasarımlara yönelik teorik çalışmalar yapmıştır. Literatürde. çoğu adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda ısı transferini arttırabilmek için yatak içerisine kanatlar yerleştirilir ve adsorbent tanecikler kanatlar arasına konulur. Gösterilen adsorbent yatak için ısı ve kütle transferini modellemiş ve bu modellemeleri Zeolit NaX – Su ve Aktif karbon AX21Amonyum için simüle etmiştir. Partiküller arası kütle transfer (interparticle mass transfer) hızı.

Şekil 4(a)’ya benzer bir şekilde. Adsorbenti işlenmemiş adsorbent yataklar-deneysel çalışmalar [10-12] Adsorbent boru içerisine yerleştirilmiş. 9-12 EKİM 2008. borunun ortasında bırakılan bir boşluk ile adsorptifin boru boyunca ilerlemesi sağlanmıştır. silika jel ise boru dışında bulunmaktadır. soğutucu akışkan boru içerisinden geçmekte ve adsorbent tanecikleri boru dışında bulunmaktadır. Görüldüğü gibi ısıtıcı veya soğutucu akışkan boru içinden geçmekte.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Chua ark. Leong ark.I. İZMİR Şekil 3. [15]. adsorbent yatağının ortasından girmekte ve adsorbent yatağın etrafından içeriye doğru yol almaktadır. 231 . Isı transfer hızının arttırılması için boru dışına kanatlar yerleştirilmiştir. [16] ise Şekil 4(d)’de gösterilen adsorbent yatağını incelemiştir. Şekil 4(c)’de gösterilen adsorbent yatağını sayısal yöntemler kullanarak incelemiştir. Adsorptif.

Görüldüğü gibi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kütle transfer hızını etkilememelidir. Yapılan çalışmalar bu tip adsorbent yataklarda ısı iletkenlikte kayda değer yükselmeler elde edilebileceğini göstermektedir [20. adsorbentin ısı iletkenliğinin arttırılması için CaCl2 ‘ün grafit ile işlenmesini göstermektedir. Al vs.2 Wm-1K-1 ‘e yükseltilebileceğini göstermektedir. Şekil 5(a)’da gösterildiği gibi yataktaki ısı ve kütle transferini arttırmak amacı ile paslanmaz çelik borular üzerine adsorbent giydirilmiştir [17]. Kaplama yöntemi kullanıldığı için boru veya plaka ile adsorbent arasında temas yüzey alanı artmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Şekil 5(b)’deki tasarımda ise kanatlı borular üzerine adsorbent kaplanmış. Isı iletkenliği yüksek bir kompozit adsorbent. Zeolit adsorbentin. hidrotermal sentez sayesinde bu metal destek üzerindeki büyümesi ise Şekil 5(d)’de gösterilmiştir. yüksek ısı iletkenlik katsayısına sahip malzeme (Grafit. grafit ekleyerek yaklaşık 9. Adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak-teorik çalışmalar [13–16] 4. adsorbent bir borunun etrafına veya metal bir kanat etrafına kaplanmış şekildedir. Elde edilen malzeme preslenerek istenilen şekle getirildikten sonra vakum altında kurutulmaktadır. Ancak tanecikler arasındaki boşlukların yok olması kütle transfer direncini arttırır.3 Adsorbenti Özel İşlenmiş Yatak Adsorbent bir takım özel proseslerden (kimyasal ve termal) geçirilerek ısı transfer hızı arttırılabilir. İZMİR Şekil 4. Bazı araştırmacılar ısı transfer hızını arttırmak amacı ile gözenekli metal köpüklerin yüzeyini adsorbent ile kaplayarak adsorbent yatakta kullanmaktadır. adsorbentin ısı iletkenliğinin yükseltilmesi. 21]. Böylece ısı iletkenliği yüksek kompozit bir adsorbent elde edilmektedir.4 Wm-1K-1 civarında olan CaCl2 ‘ün ısı iletkenlik katsayısını. Daha sonra su ile karıştırılarak çamur haline getirilmekte ve CaCl2 ile karıştırılmaktadır.) üretimi yaygınlaşmıştır. Ancak. 232 . Bu çalışma. Son yıllarda metal köpük üretim teknolojisi geliştirilmiş ve gözenekli metal (Cu. Bu tip uygulamalarda kaplanmış adsorbentin kalınlığı ince olup yatakta hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleşmektedir.I. toz halinde bulunan ve ısı iletkenlik katsayısı 0.2 Adsorbenti Kaplanmış Yatak Adsorbenti kaplanmış tip adsorbent yataklarda. kanatlar vasıtası ile ısı transfer yüzey alanı arttırılmıştır [18]. Şekil 5(c)’de açık hücreli bakır köpük.) ile termal veya kimyasal proseslerden geçirilerek elde edilmektedir. grafit tozu ilk önce ısıtılmakta ve genleştirilmektedir. Şekil 6‘da. 4. Al vs. adsorbent yatak için hazırlanmıştır [19].

a) grafit tozu. Adsorbenti işlenmiş kompozit adsorbentin elde edilmesi için bir örnek. Adsorbenti kaplanmış yataklar [17-19] Şekil 6. d)su ile karıştırma işlemi. g)vakum ile kurutma. İZMİR Şekil 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. e)grafit ile CaCl2 karışması. 9-12 EKİM 2008. b)grafit ısıtma işlemi. h)ısı iletkenliği yüksek adsorbent [20] . 233 . f)presleme.I. c)genleşmiş grafit.

Yataktaki ısı ve kütle transfer hızı. Ng b K. Heat Mass Transfer/Waerme und Stoffuebertragung (1999) 229-34. Kariya K. Adsorption heat pumps. b)adsorbenti kaplanmış. Appl Therm Eng (2002) 309–20. Labidi J. Performance modeling and testing on a heat-regenerativeadsorptive reversible heat pump. Applied Thermal Engineering (2004) 2359–2374. Ülkü S. Paris J. Ng KC. Yapılan araştırmalar. Labidi J.H. [16] Leong K.C. Experiments for measuring adsorption characteristics of an activated carbon fiber/ethanol pair using a plate–fin heat exchanger. Numerical analysis of adsorptive temperature wave regenerative heat pump.L. ısı transfer hızının arttırılması. 535-545. Appl Therm Eng (2002) 619–30. Liu Y. A prototype of a fast cycle adsorption refrigerator utilizing a novel carbon– aluminum laminate. 2005. 487-507. Solar adsorption heat pumps. Maggio G. Yüncü H. Touzain Ph. [15] Chua H. Wang W. c)adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere sınıflandırılabileceğini göstermiştir. Korea. a)adsorbenti özel işlenmemiş. Andrade Filho LS. Wu JY. Int J. 234 . et al. 2008. Energy Storage Systems.T. In: Proceedings of the institution of mechanical engineers. Heat Mass Trans. The Netherlands: Martinus Nijkoff Publishers. [10] Saha BB. Chemical heat pump using carbon fibers as additive. [12] Demir H. (2004) 659–669. Adsorption in energy storage.C. yüksek adsorplama kabiliyetine. pompanın ısıtma ve soğutma gücünü direkt etkilemektedir. [8] Dellero T. Paykoç E. Sun L. 9-12 EKİM 2008. [9] Gui YB. [14] Chacbani M. (2000) 439-448. Adsorption (2001) 121-32. Kuwahara K. Adsorbenti özel işlenmiş yataklarda ise. (1991) 991-1000. Ancak bu tip yataklarda metal ağırlığı oldukça fazladır. Adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda. Appl Therm Eng. A zeolite-coated bed for air conditioning adsorption systems: parametric study of heat and mass transfer by dynamic simulation. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları üzerine birçok araştırma ve geliştirme yapılmıştır. Bu tip yataklarda. Adsorbenti kaplanmış yataklarda. [3] Ülkü S. Meunier F. Yener Y. 1987. kaplama kalınlığı ve adsorbent ile metal yüzey arasında temas direncinin az olması nedeni ile ısı ve kütle transfer hızları yüksektir. Mobedi M. jeotermal ve güneş enerjisinden elde edilen ısının kullanılmaya başlanması ile adsorpsiyonlu ısı pompalarının önemi giderek artmaktadır. Applied Thermal Engineering (2002) 23–40. Davies LNG. KAYNAKLAR [1] Ülkü S. Wang RZ. [6] Gurgel JM.M. [7] Lang R. and Mobedi M. Yap C. Freni A. adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanıdır. International Sorption Heat Pump Conference. Koyama S. Sarmeo D. Sonuç olarak. İZMİR 5. Wang X. Sticker M. Transient modeling of a two-bed silica gel–water adsorption chiller. Netherlands. Numerical modeling of combined heat and mass transfer in the adsorbent bed of a zeolite/water cooling system. ısı transfer hızını arttırmak için genellikle kanatlar kullanılmaktadır. An experimental study on silica gel-water intermittent adsorption heat pump. Appl Therm Eng (2004) 431–447. Ülkü S. Part I:enhancement of thermal conduction. Grenier Ph. adsorbent yatakları üzerine çalışmalar. Mobedi M.). Heat Recovery Syst. Development of a modular zeolit. Xu YX. 1989. Paris J. El-Sharkawy II. [4] Demir H. [2] Ülkü S.I. solar energy utilization: fundamentals and applications. Adsorpsiyonlu ısı pompaları. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Enerjinin yüksek maliyeti nedeni ile atık ısıların değerlendirilmesi. [5] Chahbani MH. adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasını doğrudan etkilemektedir. Telto TZ. [13] Ben Amar N. Modeling of adsorption heat pumps with heat regeneration. İzmir. et al. kütle transfer hızının azalmasına neden olabilir. Effect of mass transfer kinetics on the performance of adsorptive heat pump systems. Kluwer Academic Publisher. [11] Critoph RE. HVAC&R Res (2006) 767–82. Wang W. VII Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. yüksek ısı ve kütle transfer hızlarına sahip adsorbent yataklarının geliştirilmesini amaçlamaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. water heat pump. adsorbent yatak tasarımlarının üç grupta. Kilkis and Kakac (eds. çeşitli üniversite ve araştırma kuruluşlarınca devam ettirilmekte ve yürütülen çalışmalar. editors. Adsorbent yatağı. Roth M. Applied Thermal Engineering (1996) 405–418. [17] Restruccia G. 6. (1986) 277–84. Thermal diffusivity and adsorption kinetics of silicagel/water.

Wu J. [21] Wang S. Vasta S. [19] Bonaccorsi L. 9-12 EKİM 2008. Russo F. Restuccia G. Effective thermal conductivity of expanded graphite–CaCl2 composite adsorbent for chemical adsorption chillers.Z.W.Z. USA. Wang R. [20] Wang K.Y. İZMİR [18] Restuccia G. Freni A. Russo F. Wang L. Research and development of consolidated adsorbent for adsorption system. Zeolite coated copper foams for heat pumping applications. An advanced solid sorption chiller using SWS1L:performance analysis and hydrothermal cycling stability of the sorbent bed.R. Aristov IY.G. Li X. (2004) 1-17. 235 . In: Proceedings of the international sorption heat pump conference. Denver. Proverbio E. 47 (2006) 1902–1912.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Wang R. Renewable Energy. Energy Conversion and Management. Freni A. 2005.I. Microporous Mesoporous Mater (2006) 7–14.

R22 ve R-134a soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı sisteminden %37-54 daha yüksek olduğunu belirtmiştir. Anahtar kelimeler: Soğutma.edu. ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada [3] aynı çalışma şartlarında amonyağı kullanan klasik buhar sıkıştırmalı sistemle NH3-NaSCN çözeltisini kullanan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sisteminin ekonomikliği ve performans bakımından karşılaştırılması yapılmıştır. Ayala vd. Kairouani ve Nehdi [2].tr) ÖZET Bu çalışmada düşük sıcaklıklarda etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu soğutma sistemleri ile buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinin kaskad kullanılması ile elde edilen soğutma çevrimine generatör sıcaklığı ile kondenser sıcaklığının etkisi teorik olarak analiz edilmiştir. Ahlby vd.Kocaeli (ccimsit@kou.buhar sıkıştırmalı sisteminin performansının buhar 236 . R22. Syed Md. soğutma tesir katsayısı. buhar sıkıştırmalı kısmında ise üç farklı akışkan (R717. Kaskad çevrimin yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığının yükseltilmesiyle çevrimin genel soğutma tesir katsayısının azaldığı ve generatör (kaynatıcı) sıcaklığının yükseltilmesi ile arttığı görülmüştür. İZMİR LiBr-H2O AKIŞKAN ÇİFTİ İLE ÇALIŞAN ABSORBSİYONLU . soğutmada kullanımı hem çevre koruması hem de enerji tasarrufu sağlamaktadır.GİRİŞ VE AMAÇ Yenilenebilir enerji kaynaklı (güneş enerjisi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.) % 34 ve % 30 daha yüksek elde edilebilmektedir. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin genel soğutma tesir katsayısının değişiminde buhar sıkıştırmalı kısmında kullanılan akışkandansa absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu ve genel olarak absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının uygun seçilmesi durumunda absorbsiyonlu kısımda LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının avantajlı olduğu görülmektedir. absorbsiyon. Makine Mühendisliği Bölümü 2 Veziroğlu Kampüsü 41300 – Kocaeli (ilhan@kou.BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAD SOĞUTMA SİSTEMLERİNİN ANALİZİ Canan CİMŞİT1. R-410A ve NH3 akışkanlarının kullanılması durumları göz önünde bulundurularak toplam altı kaskad çevrimi incelenmiştir. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sistemi ile ilgili literatürde birçok çalışmalar mevcuttur. Sistemin yapısı diğer soğutma sistemlerine göre daha karmaşık ve soğutma tesir katsayısı daha küçüktür [1]. R-134a ) kullanarak sistemin soğutma tesir katsayısının aynı çalışma koşullarında R717. Prasanta ve arkadaşları tarafından [4]. [6]. İlhan Tekin ÖZTÜRK2 1 Kocaeli Üniversitesi. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemleri için genellikle absorbsiyonlu kısımda akışkan çifti olarak NH3/H2O kullanıldığı bilinmektedir.I. Bu analizde buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.tr) Kocaeli Üniversitesi. Analiz edilen bu absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3/H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr/H2O akışkan çifti kullanılmıştır. LiBr/H2O. 1. Aynı örnek çalışmada kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr-H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda generatör sıcaklığının 85oC’de ve 105 o C’de olması durumunda NH3/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumuna göre soğutma tesir katsayıları (STKçevg. Soğutma elde etmek için buhar sıkıştırmalı sistemlerdeki mekanik enerji yerine absorbsiyonlu soğutma sistemlerinde ısı enerjisi kullanılmaktadır.buhar sıkıştırmalı sistemi ile R12 soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi arasında bir karşılaştırma yapmıştır. kaskad. NH3-LiNO3 akışkan çifti kullanan absorbsiyonlu. jeotermal enerjisiyle çalışan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı. Gölcük. Mühendislik Fakültesi. jeotermal enerji) destekli ve atık ısıların kullanımı ile çalıştırılabilen absorbsiyonlu soğutma sistemlerinin. NH3-H2O kullanan absorbsiyonlu. [5]. Gölcük MYO.edu. 9-12 EKİM 2008. soğutucu akışkan ve absorbent çifti olarak R22 ve DMETEG kullanarak ısıtma ve soğutmanın eş zamanlı yapıldığı uygulamalar için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı sisteminin termodinamik analizi yapılmıştır. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir.

Ayrıca kaskad sisteminin absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının (T14) farklı değerler alması ve kaskad ısı değiştirgecindeki (artan) sıcaklık farklarında generatöre verilen ısı enerjisinin arttığı sonucu da elde edilmiştir. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. Hulten ve Berntsson [7] tarafından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sistemleri üzerine çalışmalar yapılmıştır. Bir önceki çalışmada LiBr-H2O ve NH3-H2O kullanan bu kaskad sistemlerinin performansı buhar sıkıştırmalı kısmın değişik buharlaştırıcı sıcaklıklarına ve kaskad ısı değiştirgecindeki değişik sıcaklık farklarına göre analizi yapılmıştır[9]. tarafından kullanım alanı yaygın olan LiBr-H2O ve NH3-H2O eriyiklerinin termodinamik özellikleri verilerek çevrimlerin analizi yapılmıştır [8]. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilerek oluşturulan kaskad çevrimlerinin incelenmesi yapılmıştır.Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemi (Absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılmaktadır). KONDENSER 2 11 12 8 GENERATÖR 7 Isı Eşanjörü 9 13 10 5 6 EVAPORATÖR 2 KONDENSER 1 14 ABSORBER 2 3 KOMP 4 EVAPORATÖR 1 1 Şekil 1.I. İZMİR sıkıştırmalı veya absorbsiyonlu soğutma çevrimlerinden daha yüksek olduğunu belirtmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 237 . Bu çalışma kapsamında kaskad sistemin absorbsiyonlu kısmında yer alan generatör ve yoğuşturucu (kondenser) sıcaklıklarındaki değişimin çevrime etkileri incelenmiştir. Ayrıca Kaynaklı vd. Bu analiz sonuçlarından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde buhar sıkıştırmalı kısmın buharlaşma sıcaklığının (T1) artması durumunda kompresör işi ve generatöre verilen ısı enerjisinin azaldığı görülmüştür. Bu çalışmada absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr-H2O akışkan çifti kullanıldığı. 9-12 EKİM 2008.

8. 3. Absorberden çıkan eriyik. Çevrimin Termodinamik Analizi Çevrimin termodinamik analizine temel oluşturacak aşağıda belirtilen birtakım kabuller yapılmıştır. sıkıştırmalı soğutma sisteminin kondenserinden aldığı ısıyla buharlaşarak absorbere girer. Absorberden çıkan LiBr bakımından fakir olan eriyik bir pompa aracılığı ile ısı değiştiricisinden geçerek generatöre (ayrıştırıcıya) gelir. absorber basıncı ve sıcaklığında denge halindedir. Evaporatörde soğutucu akışkan soğutulan ortamının ısısını çekerek ortamı soğutur. Generatör çıkışındaki akışkan kızgın buhar olup sıcaklığı. 2. kısılma vanasında kısılarak evaporatöre girer. Sistemi oluşturan her bir elemanın enerji ve kütle dengesi yazılarak ısıl kapasitelerinin hesabı aşağıdaki denklemler tarafından yapılabilir: Absorbsiyonlu soğutma sistemi: Kondenser 2 Analiz sürekli rejim şartlarında yapılmıştır. Burada dışarıdan verilen ısı enerjisiyle soğutucu akışkan tamamen buharlaşarak eriyikten ayrılır ve kondensere girer. bunlar: 1. generatör sıcaklığı ve basıncında denge halindedir. & & m11 = m12 & & Qkon . Generatörden çıkan eriyik. İZMİR 2. Evaporatörden çıkan soğutucu akışkan. ÇEVRİMİN ANALİZİ Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemi için absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr. 5. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.90 alınmıştır. 7. Generatörde eriyikten soğutucu buharının ayrılmasıyla LiBr bakımından zenginleşen eriyik ısı değiştiricisinden geçerken fakir eriyiğe ısı vererek absorbere geri döner.2 = m11(h11 − h12) Absorber (1) (2) (3) & & & m5 = m10 + m14 238 . R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilmiş olup toplam altı kaskad çevrim analiz edilmiştir. 9-12 EKİM 2008. Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu Şekil 1’de gösterilmiştir. .H2O ve NH3-H2O kullanıldığı. Absorbsiyonlu sistemde pompanın tükettiği iş ihmal edilmiştir. doymuş sıvı fazındadır. Sistemde bütün basınç kayıpları ihmal edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 4. 6. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan. Buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminde ise soğutucu akışkan kompresörde yüksek basınca kadar sıkıştırılarak yoğuşturucuya gönderilir. Ayrıca buhar sıkıştırmalı soğutma sistemindeki kompresörün izantropik ve elektrik verimi sırasıyla ηis=0. Bu kısımda analizlerin nasıl yapıldığı örnek olarak verilen Şekil 1 üzerinde açıklanmaktadır. generatör sıcaklığındadır. Yoğuşturucuda absorbsiyonlu soğutma sisteminin soğutucu akışkanına ısı vererek yoğuşan soğutucu akışkan.80 ve ηe=0. doymuş buhar fazındadır.1. Kondenserden doymuş sıvı olarak çıkan soğutucu akışkan (su) kısılma vanası aracılığıyla buharlaştırıcı basıncına kadar genişletilir.I. 2. Evaporatörde soğutucu akışkan.

1 = m1.) & & STKbuh .1 /(Qgen.(h 2 − h1) & W & & m 2 = m3 & & Qkon .2. İZMİR & & & & Qab .).h14 − m5. 8T + 32 ) 2 ] (19) (16 ≤ T ≤ 166 C ) (40 ≤ X ≤ 70 %) o Denklem 19 ‘da kullanılan katsayıların değerleri: 239 .h11 + m8.h 5 Generatör (4) Evaporatör 2 & & & m 7 = m11 + m8 & gen .1 / WC Kaskad sisteminin absorbsiyonlu soğutma kısmının performans katsayısı (STKabs. H = 2 . Termodinamik Özellikler Lityum Bromür-Su (LiBr-H2O) Eriyiği Lityum bromür-su eriyiğinin entalpisi.h8 − m7.h 7 & & & Q & & m13 = m14 & evap . = Qevap .2 = m13.) (16) & & STKabs .h10 + m14.(h1 − h 4) Dolaşım oranı. 9-12 EKİM 2008.1 = m3(h 2 − h 3) (9) (10) (11) (12) (13) (14) Evaporatör 1 & & m1 = m 4 & & Qevap . = m11. = Qevap . (18) 2. = m10.8T + 32 ) + C (1 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (17) Kaskad sisteminin genel performans katsayısı (STKçevg.) & & & STKçevg .2 / Qgen . = Qevap .(h14 − h13) & Q (5) (6) (7) (8) Buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi: Kompresör Kondenser 1 & & m1 = m 2 & komp . = m1.I. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [10]. f = & m8 x7 = & m11 x8 − x 7 (15) Kaskad sisteminin buhar sıkıştırmalı soğutma kısmının performans katsayısı (STKbuh. 326 [ A + B (1 . + Wkomp .

015 X 18 .590 0.0000000005 897 X 4 Amonyak-su eriyiğinin entalpisi.952 -158.2973 4 -10 200.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tüm analizlerde eriyik ısı değiştirgeci etkenliği ε=0. Şekil 1’de açıklanan çevrimin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikleri.000000480097 X 4 C = −0. Akış T(oC) P(kPa) h (kj/kg) X(% LiBr) mzen . Tbuh= T1=-10oC ve Tyoğ=T12=40oC sıcaklıkları için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikler hesaplanarak Tablo 2‘de verilmiştir.23 93.2973 3 18 537.50716 Çevrimlerde kullanılan soğutucu akışkanların özellikleri ilgili tablolardan okunmuştur [12]. 9-12 EKİM 2008.3037766 X + 0.0000001315 2 X 3−0.09 622.0001400261X 4 B = 4. 2. Tablo 2. Örnek Bir Soğuk Hava Deposu Hesabı Bu bölümde daha düşük sıcaklıklara etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu teorik olarak analiz edilerek bir örnek uygulama yapılmıştır.106 -207.41609 891.6905 -247.9084 11. Sistemin soğutma yükü 50 kW olarak belirtilmiştir.2973 5 40 1.Eşitlik 20 ‘de kullanılan katsayılar. 16 ni (20) Burada X amonyağın mol oranı olup eşitlik (21) ile bulunabilir.52 224.2161 - 240 .84179 7. (kg/s) msoğ .03031583X 3−0.0001047721 X 3+0.588 -6.854 61.358016 X 2+0.87393 -3. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [11].00844845 X 2−0.I.06 417.4314 1.092 325. i 1 2 3 4 5 6 7 8 mi 0 0 0 0 0 0 1 1 ni 1 4 8 9 12 14 0 1 ai -7.06 224.590 0.719 0.3. (kg/s) & & & & mfak .18157 i 9 10 11 12 13 14 15 16 mi 2 3 5 5 5 6 6 8 ni 1 3 3 4 5 2 4 0 ai 2.07 + 79. (kg/s) No (LiBr-H2O) (LiBr-H2O) (H2O) (R-134a) 1 -10 200. X ) = 100 ∑ a i ( i =1 16 T − 1) mi X 273 .0000107896 3 X 2+0.750 0. (kg/s) msoğ . İZMİR A = −1015.2973 2 25 537.68108 − 0. h (T .61080 25.015 X + 17 .03 (1 − X ) Tablo 1.60 olarak alınmıştır.52 392.844 -1613.702 55 0.5387 X − 2.000383184 X − 0.0049107 + 0. (21) X = 18 .

50 167.25 50 57.76 57. T14=10oC.38 1.Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Farklı Yoğuşturucu (Kondenser) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde absorbsiyonlu kısmın farklı yoğuşturucu (T12) sıcaklıklarına göre teorik olarak analizi yapılmıştır.73 50 64.41 109.37 8.08 50 57.23 1.4.85 66.30 0. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemleri LiBr-H2O LiBr-H2O R-134a NH3 Qgen.2161 0. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabulüyle aynı çalışma koşullarındaki (Tbuh=T1=-10oC .I.18 - R-410A 18.06 8.398 118.23 7. (kW) Qevap2.72 73.buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.64 57.58 50 57.41 2.188 0.06 8.1 (kW) STKabs.23 50 66. R-410A ve NH3 kullanan klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleriyle bir karşılaştırması yapılarak sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerleri Tablo 3 ’te gösterilmiştir. (kW) Qevap. 76.90 - LiBr-H2O NH3-H2O NH3-H2O NH3-H2O R-410A R-134a NH3 R-410A 76.52 57.03 65.750 5. 9-12 EKİM 2008. Tgen=90oC.487 6.188 0.24 50 65.2161 0. 241 .487 6.08 50 57.38 1.72 0.30 109.1. (kW) Qkon. (kW) Qkon.38 7.72 0.76 61. (kW) Qab.1917 0. Tyoğ=T12=40oC ve soğutma yükü 50 kW) R-134a.1917 0.6.41 0. Ayrıca parametrik çalışma sonuçları diğer bölümlerde sunulmuştur.30 72.750 6. T3=18oC ve soğutma yükü Qevap.41 72. İZMİR 6 7 8 9 10 11 12 13 14 40 64 90 60 60 90 40 10 10 7. STKbuh.487 5.827 0. Tablo 3.590 76.52 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.41 0.06 61.58 50 57.0244 0. ε=0.86 57.061 0.396 117.24 66 8. Bu analizlerde Tbuh=T1=-10oC.061 0.575 220.1917 0. Düşünülen çevrimlerin sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerlerinin karşılaştırılması.827 0.0244 - Örnek olarak ele alınan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminde absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr-H2O ve NH3-H2O.702 143.74 - 2.592 Klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri R-134a 17.750 6.2 (kW) Wkomp.9 55 55 62 62 62 0.38 7.781 164.45 57.38 7.76 61.38 7. STKçevg.50 2518.559 164.0244 0.0244 0.72 109.586 117.=50 kW alınmıştır.30 0.23 93.87 8.25 50 57.393 NH3 15.45 57.31 8.16 3.559 2670 167.

İZMİR LiBr/H2O 190 180 170 160 150 NH3/H2O B C Qgen. Artan kondenser sıcaklıklarında absorbsiyon kısmında akışkan çifti olarak amonyak-su kullanılması durumunda generatöre beslenmesi gereken ısı miktarında hızlı bir artış gözlenmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Qgen ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla çevrimlerin dolaşım oranı da artmaktadır. Yoğuşma sıcaklığı 45oC geçince LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda dolaşım oranı NH3/H2O akışkan 242 . (kW) 140 130 120 110 100 90 80 70 60 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 2. Bu artış NH3/H2O çevriminde fakir eriyik konsantrasyonunu artırırken LiBr/H2O çevriminde ise zengin eriyik konsantrasyonunu azaltmaktadır. Buda çevrimin soğutma tesir katsayısını olumsuz etkilemektedir. f Dolaşım Oranının T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. 30 LiBr/H2O NH3/H2O B C 25 20 f 15 10 5 30 35 T12( C) o 40 45 50 Şekil 3. 9-12 EKİM 2008. Şekil 3 ‘de yoğuşturucu sıcaklığı ile dolaşım oranının (f) değişimi görülmektedir. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sistemin üst basıncı da artmaktadır. Şekil 2’den görüleceği gibi kaskad sistemlerinde yoğuşturucu sıcaklığı arttıkça generatöre (ayrıştırıcı) verilen ısı enerjisi de artmaktadır. Yoğuşturucu sıcaklığının değişimi sistemin üst basıncını da etkilemektedir.I.

I.80 0. ve STKçevg.70 0. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi.50 0.55 0.65 LiBr/H2O NH3/H2O B C STKabs.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. LiBr/H 2O-R134a LiBr/H 2O-NH 3 LiBr/H 2O-R410A NH 3/H 2O-R134a NH 3/H 2O-NH 3 NH 3/H 2O-R410A B C D E F G 0.75 0. Şekil 4 ve Şekil 5 ‘te görüldüğü gibi yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin soğutma tesir katsayıları olan STKabs. Absorbsiyonlu kısımdaki akışkan cinslerine göre fark LiBr/H2O akışkan çifti lehine sürekli korunmakla beraber yoğuşma sıcaklığının 45 oC’den sonrası için verim azalmaları hızlanmaktadır. 243 .30 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 4. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser) sıcaklığı ile değişimi. En yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimde elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir.45 0.40 0. 0.60 0.35 0. 40oC yoğuşma sıcaklığında NH3/H2O akışkan çiftinin dolaşım oranının LiBr/H2O akışkan çiftine göre yaklaşık % 13 daha az bir dolaşım oranı gerekmektedir.30 STK çevg. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı.50 0.40 0. 35oC yoğuşma sıcaklığında dolaşım oranında her iki akışkan çifti için çok az fark varken. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. STKçevg. STKabs. İZMİR çiftine göre daha hızlı bir artış göstermektedir.55 0.60 0.35 0. ‘de beklendiği gibi azalmaktadır. 0.45 0. 30 35 T 12( C) o 40 45 50 Şekil 5.

T3=18oC ve soğutma yükü 50 kW). Qgen.5.I. Yine aynı çalışma koşulları düşünülmüştür (Tbuh=T1=-10oC.( k W ) 90 80 70 60 85 90 95 G e n e r a tö r S ıc a k lığ ı ( C ) o 100 105 Şekil 6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Buna göre generatör sıcaklığı arttıkça generatör için gerekli olan ısıl kapasite değeri de genel olarak azalmakta olup. LiBr/H2O çevriminde daha düşük değerlerin sürekli elde edilebildiği görülmektedir. Şekil 6’da NH3/H2O ve LiBr/H2O çevriminde generatör sıcaklığı ile generatör kapasitesinin değişimi gösterilmiştir. L iB r /H 2 O N H 3 /H 2 O 120 B C 110 100 Q g e n .’in Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. 244 . f Dolaşım Oranının Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. Tyoğ=T12=40oC. 12 11 10 9 LiBr/H2O NH3/H2O B C f 8 7 6 5 4 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı( C) Şekil 7. Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı Kaskad Soğutma Sisteminin Farklı Generatör (Ayrıştırıcı) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmındaki generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığının farklı değerler alması durumunda sistemin teorik analizi yapılmıştır. İZMİR 2. Bu azalmanın NH3/H2O çevriminde ilk sıcaklıklarda daha belirginleşmiş olduğu gözlenmektedir. T14=10oC.

İZMİR Generatör sıcaklığının artmasıyla birlikte hem NH3/H2O hem de LiBr/H2O çevriminin dolaşım oranı (f) azalmaktadır.40 LiBr/H 2O-STK abs. NH3/H2O akışkan çift kullanımına göre oldukça düşük kalmaktadır.60 0. NH3-H2O akışkan çifti için ise % 7. STK NH 3/H 2O-STK abs.H2O akışkan çifti için % 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Aynı sıcaklıklar için. kaskad çevrimin absorbsiyonlu çevriminde NH3/H2O akışkan çiftinin yerine LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda % 34 ve % 30 daha yüksek soğutma tesir katsayıları (STKçevg.65 0. 245 . 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı ( C) Şekil 8. Absorbsiyonlu kısımda LiBr-H2O kullanımının NH3-H2O kullanımına nazaran STK’yı yükselttiği ve bu durumun artan generatör sıcaklıklarında da korunduğu görülmektedir. NH 3/H 2O-STK çevg. 3. Yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin genel soğutma tesir katsayılarının (STKçevg. 0.50 0.45 0. 2. Kaskad çevrimde generatör sıcaklığının 85oC’den 105 oC sıcaklığına yükseltilmesi sonucu çevrimin soğutma tesir katsayısı LiBr.9 civarında artmaktadır.7. B C D E LiBr/H 2O-STK çevg. Şekil 8’den görüldüğü gibi sistemin generatör sıcaklığı arttıkça çevrimin performans katsayıları olan STKabs.) elde edilebilmektedir. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinin kullanımı ile alternatif enerji kaynaklarının ve atık ısıların değerlendirilmesi sonucu klasik buhar sıkıştırmalı çevrimlere nazaran daha az elektrik enerjisi sarf edilerek düşük sıcaklıklara soğutma yapma imkânı bulunmaktadır. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda artan kondenser sıcaklıklarında generatöre beslenen ısı miktarı artışı. Yüksek generatör sıcaklıklarında akışkan çiftleri için dolaşım oranı değerleri birbirlerine yaklaşmaktadır (Şekil 7).70 0.) azaldığı ve en yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimden elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir.75 0. ve STKçevg.55 0. BULGULAR VE TARTIŞMA Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin performanslarının farklı generatör ve yoğuşturucu sıcaklıklarına göre değişimi incelenmiş olup sonuçlar aşağıda belirtilmiştir. 1.I. ‘de artmaktadır. 9-12 EKİM 2008. STK ‘nın Generatör sıcaklığı ile Değişimi.

9-12 EKİM 2008. kW T: Sıcaklık. kJ/kg & m : Kütlesel debi. İZMİR 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. SEMBOLLER Semboller X: Konsantrasyon ε :Eriyik ısı değiştirgeci etkenliği f: Dolaşım oranı h: Entalpi. 4. kPa Alt indisler fak: Fakir zen: Zengin soğ: Soğutucu akışkan komp: Kompresör gen: Generatör kon: Kondenser evap: Evaporatör ab: Absorber çevg: Çevrim genel abs: Absorbsiyonlu soğutma sistemi & Q : Isıl güç. 5. Absorbsiyonlu çevrimlerdeki dolaşım oranlarının kondenser sıcaklığının artması ile arttığı ve 45 oC’den sonra hızlandığı ve LiBr için farkın daha da arttığı gözlenmekle beraber generatör sıcaklığının yükselmesi ile dolaşım oranının azaldığı ve iki akışkan çifti için farkın artan sıcaklıklarla kapandığı gözlenmektedir. kW STK: Soğutma tesir katsayısı 246 . Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde artan generatör sıcaklığında absorbsiyonlu kısım ile kaskad çevrimin genel STK’sının iyileştiği ve bu iyileşmenin NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde daha belirgin olduğu fakat LiBr/H2O akışkan çifti kullanan kaskad çevrimde 105 oC generatör sıcaklığında bile NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimine göre yaklaşık % 33 daha yüksek (STKçevg. Kaskad çevrimlerinin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin NH3/H2O akışkan çiftine nazaran daha yüksek bir dolaşım oranı gerektirdiği görülmektedir. C o & W : Kompresör işi. Ayrıca NH3/H2O akışkan çifti kullanımı durumunda generatörden sonra çevrime ilave edilecek ayrıştırıcının enerji gereksinimi göz önünde tutulursa LiBr/H2O akışkan çiftinin avantajının daha da artacağı görülmektedir. Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevriminin optimum şartlarının belirlenmesinde kullanılabilecek maksimum generatör sıcaklığı ve çevre şartları göz önünde bulundurularak termodinamiğin ikinci kanununun dahil olduğu termoekonomik analiz yolu izlenmelidir. kg/s P: Basınç. Kaskad çevrimlerin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda tasarım aşamasında LiBr’ün kristalleşme durumunun da göz önünde tutulması gerekir.) değeri elde edilmiştir.SONUÇ VE ÖNERİLER Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevrimin kullanılması ile alternatif enerji kaynaklarının (güneş ve jeotermal enerji) ve atık ısıların kullanılması ile buhar sıkıştırmalı çevrimlerin yaklaşık yarısı kadar bir elektrik enerjisi sarfiyatı yaparak daha düşük sıcaklıklara soğutma yapmak mümkün olabilmektedir. 4. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının NH3/H2O akışkan çifti kullanımından daha avantajlı olacağı görülmektedir. Kaskad çevriminin yoğuşturucu sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma katsayısının azaldığı ve generatör sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma tesir katsayısının yükseldiği görülmektedir.I. 5. 6. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda NH3/H2O akışkan çifti kullanımına göre sürekli daha yüksek (STKçevg.) değerleri elde edilmektedir.

L. Yamankaradeniz.. Ashrae Temel El Kitabı (Fundamentals) Soğutucu Akışkanların Özellikleri... International Journal of Energy Research.The Compression/Absorption Cycle. 9-12 EKİM 2008. International Journal of Refrigeration .. Vol. Altamush Siddiqui. Kaita. Cilt:5. 11. 10.24.. International Journal of Refrigeration. R.5/6. DEÜ Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi.Vol. İstanbul.L. 288-294..Ammonia/Lithium Nitrate Absorption/Compression Refrigeration Cycle. Arora.. Uluslararası Yapıda Tesisat Teknolojisi Sempozyumu. 6. KAYNAKLAR Akdemir. Kaynaklı. Heard C. M.. Comparison Of The Performance of NH3-H2O. Bölüm 17. Y. P.. 1. 12. T.1997.2004. E..Thermodynamic Properties of Lithium Bromide-Water Solutions at High Temperatures. İZMİR 6. Güngör.2001.Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi.. Applied Thermal Engineering 26.I. Tarique. Sun. Applied Thermal Engineering. H2O-LiBr ve NH3-H2O Eriyiği Kullanan Tek Kademeli Soğurmalı Soğutma Sistemlerinin Karşılaştırılması. 2. T. Mayıs 2003. Ö. İ.1991. . 91106. Part I. 575-591. R. NH3-LiNO3 and Absorption Refrigeration Systems. 22.A.pp.1997.2001. International Journal of Energy Research..Hodgett and Berntsson.. Ram Gopal. M. Sh:73-87.. Satapathy.2006. 8.C.223-233. Vol. Sayı:2.374-390.1999. Cimşit.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3.Influence Of Some Major Parameters On COP And A Comparison With The Compression Cycle.L. Energy Conversion & Management 40. 28:567-580.1999.Cooling performance and energy saving of compression-absorption refrigeration system assisted by geothermal energy. and Holland F. 247 ..14. 7. Hulten. Öztürk.Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sistemlerinin Analizi.A.Optimization Study Of The Compression-Absorption Cycle.... Du-Wen.. 357-368. Nehdi. C. 5. Absorbsiyonlu. Berntsson.Performans And Economic Study Of The Combined Absorption/Compression Heat Pump.. M. 2008. 9. 3. Ö.No.. 8. Ahlby. R. Kairouani. Studies on Compression-Absorption Heat Pump For Simultaneous Cooling And Heating.V. Absorbsiyonlu Soğutma Sistemleri . 4. Verimlerini Artırmak İçin Geliştirilen Çevrimler. S.3.. Ayala.

edu. iklimlendirilecek mahale gönderilen hava. İklimlendirme. nem alıcı (kurutucu) madde (katı veya sıvı) üzerinden geçirilerek nemi düşürülmekte ve daha sonra istenilen konfor sıcaklığına kadar buharlaştırmalı soğutma veya konvansiyonel buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi tarafından soğutulmaktadır. Nem alıcı üzerindeki nem ise rejenerasyon havası olarak bilinen ikincil bir sıcak hava akımı tarafından uzaklaştırılmaktadır [1]. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. Bu arayış içerisinde düşünülen sistemlerden birisi de nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemleridir.tr. tunyil@cu. Diğer bir unsur ise iklimlendirme sistemlerinde kullanılan CFC esaslı soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdiği zararların anlaşılması üzerine. 9-12 EKİM 2008. ADANA ertach@cu. Bu sebeplerin başında artan enerji talebi ve fosil kökenli enerji kaynaklarının gittikçe azalması sonucunda enerjinin çok önemli hale gelmesidir. Tuncay YILMAZ. Osman KARA Çukurova Üniversitesi Müh.edu. Bu sistemlerde. osman033@gmail.com ÖZET Bu çalışmada. Bu teknolojilerin bazıları yeni olmayıp.edu. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. İZMİR DESİSİF BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN PSİKROMETRİK ANALİZİ Ertaç HÜRDOĞAN.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. bu akışkanlar yerine ozon tabakasına zarar vermeyen veya daha az zarar veren yeni akışkanların kullanılması veya ozon tabakasına zarar veren gazlar ihtiva etmeyen yeni iklimlendirme teknolojilerinin hayata geçirilmesidir. Bu çalışmada. 248 .tr. Bunun birçok sebebi bulunmaktadır. Anahtar Kelimeler: Nem Alma.tr.-Mim. ancak günümüzde yaygın olarak kullanılmamaktadır. orhan1@cu. İnsanoğlunun konfor ihtiyacının artması ve iklimlendirmenin lüks olmaktan çıkıp. gerek konfor gerekse üretim açısından bir gereklilik olduğunun anlaşılması üzerine “iç hava kalitesi”nde istenen şartların ağırlaşması da iklimlendirme teknolojilerindeki değişikliği zorlayan parametrelerden birisidir. Orhan BÜYÜKALACA. GİRİŞ Son yıllarda iklimlendirme teknolojisinde hızlı gelişmeler yaşanmaktadır. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. eskiden beri bilinmekte.I. Psikrometrik Diyagram 1. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır.

kullanılan havayı sistemin amacına uygun olarak şartlandırmak ve kontrol etmek amacıyla çeşitli elemanlar (nem alma ünitesi. Burada temiz havanın içerisindeki su buharının yoğuşmaması için. Atık hava daha sonra dışarı atılmaktadır. 9-12 EKİM 2008. diğer hiç bir ünitede (3 numaralı serpantin dahil) nem alma işlemi gerçekleşmemektedir. İZMİR 2. tamamı dışardan alınan taze havayı iklimlendirerek mahale iletmek için kullanılır. nemlendirilerek soğutulan (8 9) havadan yararlanılmaktadır (9 10). 2 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın sıcaklığı. su hattında bir üç yollu karıştırıcı vana kullanılmıştır.I. Atık hava kanalı yardımıyla. mahale gönderilen temiz havadan (3) 2 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (4). Doyma eğrisine yakın bir noktaya kadar nemlendirilerek soğutulan atık hava (9). Temiz hava kanalına 1 noktasında alınan havanın nemi. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (12). bir nemlendirme ünitesinde nemlendirilmekte ve sıcaklığı düşürülmektedir. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (10). nem alma ünitesinden uzaklaştırılmaktadır (15 16). soğu geri kazanımı amacıyla kullanılan 2 numaralı ısı değiştiricisine gelmeden önce. Serpantinde dolaşan soğutulmuş suyun sıcaklığının ayarlanması için. SİSTEMİN TANITIMI Sistem. ısıtıcı ünitesi. soğutulan havanın çiğ noktası sıcaklığından en az 1oC daha yüksek olması sağlanmaktadır. kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü verilmiştir. Aynı anda bir miktar sıcak hava (rejenerasyon havası) ters yönden nem alıcıya gönderilerek (15) taze havadan çekilen nem. Döner nem alıcıda temiz havadan çekilen nemin (1 2) uzaklaştırılması için sıcak rejenerasyon havası kullanılmaktadır. Rejenerasyon kanalına 11 noktasında emilen dış hava. Mahalden çekilen hava içerisinde hastalıklara sebep olabilecek bakteriler bulunabileceğinden. mahalden çekilip.) yerleştirilmiştir. Nem alma ünitesinden sonra.8 m boyutlarındaki bir mahalin yaz şartlarında olası maksimum soğutma yükünü (temiz hava yükü hariç 11 kW) karşılayabilecek şekilde tasarlanmıştır. son olarak buhar sıkıştırmalı bir soğutma grubu tarafından soğutulan su yardımıyla kuru soğutucu serpantinde (3 numaralı ısı değiştiricisi) üfleme sıcaklığına kadar düşürülmektedir. İklimlendirilen mahalden (7) atık hava kanalına emilen hava.1x3.5x5. Sistemde. Adana için tasarım değerleri olan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklığına göre. mahal içerisinden emilen hava dışarı atılmaktadır. mahale verilecek temiz hava ile mahal havasının karışmasını engellemek amacıyla 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricisinin reküperatif tip olması gerekmektedir. Bu işlemin amacı soğu geri kazanımını artırmaktır. Bunun için sisteme gerekli otomatik kontrol elemanları ve sensörler yerleştirilmiştir. Temiz hava kanalı. Şekil 1’de tasarlanıp.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu ısı değiştiricisinde temiz havayı soğutmak için. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarı içerisinde yer alan 11. Tasarlanan bu sistemde mahale gönderilen temiz havadan nem alma işlemi sadece döner nem alıcıda gerçekleşmekte. serpantine gönderilen soğuk su sıcaklığının. 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricilerinde temiz havadan sadece duyulur ısı çekilmekte. mahale nemi alınarak gönderilen temiz havadan (2) 1 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (3). Bu kanallara. temiz hava 1 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (2 3). vs. havanın mutlak neminde bir değişiklik olmamaktadır. hastane iklimlendirmesi düşünülerek %100 temiz hava kullanılmakta ve üç adet hava kanalı (temiz. fan. soğutma grubu. nem alma ünitesinden çıkan ve hala yeterince 249 . Rejenerasyon hava kanalı ise nem alma ünitesinde emilen nemi uzaklaştırmak için kullanılır. yine bir ısı değiştiricisinden (2 numaralı) geçirilerek (3 4) sıcaklığı bir miktar daha düşürülmektedir. nem alma ünitesinde (döner tip) düşürülmekte (1 2) ve kuru ancak daha yüksek sıcaklıkta bir hava elde edilmektedir (2). Bu ısı değiştiricisinde hava. atık ve rejenerasyon) bulunmaktadır. Bir sonraki aşamada ise temiz hava. Rejenerasyon havası daha sonra 5 numaralı ısı değiştiricisinde (rejeneratif tip) yine bir ön ısıtma işlemine tabi tutulmaktadır (12 13). ısı değiştiricisi. daha düşük bir sıcaklığa sahip olan dış ortam havası ile (11) bir ön soğutma işlemine tabi tutulmakta ve sıcaklığı düşürülmektedir.

250 . Bu sebeple. Sezon içerisinde yer alan her bir saatteki dış hava kuru ve yaş termometre sıcaklığı farklı olabileceğinden. 15 noktasında nem alma ünitesine giren rejenerasyon havası. o iklimlendirme sezonu boyunca sadece birkaç gün hatta birkaç saatte dış ortam tasarım değerlerinde çalışır [2]. atık ısı veya doğal gaz gibi ucuz ısıl enerji kaynakları kullanılarak ısıtılan su yardımıyla 4 numaralı ısı değiştiricisinde yükseltilmektedir (13 14). Ancak.I. Rejenerasyon havası daha sonra. İZMİR yüksek bir sıcaklığa sahip olan rejenerasyon havası (16) kullanılarak ısıtılmaktadır. öngörülen nem almalı iklimlendirme sisteminin sezon boyunca performansını belirleyebilmek için psikrometrik analizinin saatlik bazda yapılması gereklidir. Tasarlanıp kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü 3. 9-12 EKİM 2008. güneş enerjisi. sezonun diğer gün ve günün değişik saatlerindeki davranışının bilinmesi de çok önemlidir. bilindiği gibi bir iklimlendirme sistemi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nem alıcıdaki nemi içine alarak soğumakta (16) ve 5 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (16 17) dışarı atılmaktadır (18). iklimlendirilen mahalde öngörülen iç ortam tasarım değerlerini sağlamasının yanında. nem alma ünitesindeki nemi uzaklaştırmak için gerekli olan sıcaklığa (rejenerasyon sıcaklığı) kadar elektrikli ısıtıcılar kullanılarak ısıtılmaktadır (14 15). KOMPRESÖR SOĞUK SU DEPOSU EVAPORATÖR KONDENSER GENLEŞME VANASI ÜÇ YOLLU VANA NEM ALICI ROTOR 1 TEMİZ HAVA 2 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 1 3 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 2 4 5 FAN 6 İKLİMLENDİRİLEN MAHAL ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 3 16 15 14 13 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 4 12 11 10 9 8 7 ELEKTRİKLİ ISITICI 17 NEMLENDİRİCİ FAN FAN ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 5 18 SICAK SU ÜNİTESİ REJENERASYON ATIK HAVASI HAVA Şekil 1. 5 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın (13) sıcaklığı. SİSTEMİN DETAYLI ANALİZİ Ön çalışmalarda Adana için yaz koşullarında dış ortam tasarım değerleri olarak alınan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklıkları esas alınarak iklimlendirme sisteminin psikrometrik analizleri yapılmış ve buna göre sistemin çalışma prensibi oluşturulmuştur. sistemin en kötü durum olan dış ortam tasarım şartlarında.

. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri. . m h ve m c sıcak ve soğuk akışkanların kütle debilerini (kg/s). Cc) en küçük olanını (kW/K). Nem alma esnasında meydana gelen ek sıcaklık artışının. cph ve cpc ise sıcak ve soğuk akışkanların özgül ısısını (kJ/kgK) ifade etmektedir.I. Programa girdi olarak iklimlendirilecek mahale gönderilecek taze. Bu girdiler kullanılarak. Q max da transfer edilebilecek en yüksek ısıyı (kW). 9-12 EKİM 2008. 13 ve 17 numaralı noktalardaki sıcaklıklar. anlık dış hava kuru termometre sıcaklığı ve mutlak nemi. Bu psikrometrik değerlerin hesaplanmasında ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler kullanılmıştır [3]. Ancak. döner nem alma rejeneratöründe nem alma işleminin.82*W-0. ε= Q Qmax . rölatif nem. ısı değiştiricilerinin etkinliği (ε) için verilen aşağıdaki eşitlikler [8] kullanılarak hesaplanmaktadır. (3) . Nem almalı iklimlendirme sisteminin en önemli elemanı. (4) (5) Bu eşitliklerde (2-5) Q transfer edilen gerçek ısıyı (kW).) bağlı olduğu görülmüş ve aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir. iklimlendirilecek mahalin konfor şartları (sıcaklık ve rölatif nem). ilave bir miktar soğuma meydana gelmektedir. Bu inceleme sonucunda. Nem alma rejeneratörleriyle ilgili bazı yayın ve tanıtım broşüründe nem alma ve uzaklaştırma işlemlerinin yaklaşık olarak sabit entalpide (yaklaşık sabit yaş termometre sıcaklığında) [4-6] gerçekleştiği belirtilmektedir. . Fna ve Fnu değerlerinin.652 (1) Tasarlanan iklimlendirme sisteminin 3. nemlendirici etkinliği. . toplam sıcaklık artışına oranı (Fna) ve nem uzaklaştırma işlemi esnasında meydana gelen ek sıcaklık düşüşünün. proses havasından nemin soğurulması esnasında açığa çıkan kimyasal ısıl enerji ve daha sıcak olan rejenerasyon havasından. Bunun sebebi ise. döner nem alma rejeneratörüdür. fan motorlarının güçleri gibi parametreler verilmektedir. sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmediği görülmüştür. Fna=Fnu=5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 0. 12. mutlak nem. üretici firmalardan temin edilen verilerin incelenmesinden. İZMİR Tasarlanan sistemin analizini saatlik olarak da yapabilmek için bir model oluşturulmuş ve Fortran programlama dili kullanılarak sistemde bulunan tüm noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir program yazılmıştır. sistemde yer alan her bir nokta için (toplam 18 nokta) kuru ve yaş termometre sıcaklığı. 10. 4. nemi alınmak istenen havanın (proses) mutlak nemine (W) ve nemi uzaklaştıran havanın (rejenerasyon) kuru termometre sıcaklığına (Trej. iklimlendirilecek mahalin duyulur ısı oranı ve toplam soğutma yükü. . toplam sıcaklık azalmasına oranının (Fnu). (2) Q max = Cmin * (Thg − Tcg ) Ch = m h * c ph Cc = m c * c pc .507*Trej. . döner nem alma rejeneratörünün matrisi aracılığıyla taşınan enerjidir [7]. Bu işlem de sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmeyip. . entalpi. Benzer bir durum nem alma rejeneratöründeki nemin uzaklaştırma işlemi sırasında da söz konusudur. fanların etkinlikleri. Thg ve Tcg sıcak ve soğuk akışkanların giriş sıcaklıklarını (oC). Cmin sıcak ve soğuk akışkan ısı kapasitelerinin (Ch . doğru bir şekilde bilinmesi önemlidir. Bu değerlerin tespiti için üretici firmaların verdiği performans verileri ayrıntılı olarak incelenmiştir. ısı değiştiricilerinin etkinlikleri. 251 . çiğ noktası sıcaklığı ve yoğunluk gibi psikrometrik özellikler ayrı ayrı hesaplanmaktadır. Bu ilave enerjiden dolayı proses havasının sıcaklığında fazladan bir artış meydana gelmektedir.

To mahal havasının kuru termometre sıcaklığı (oC). Q duyulur mahal duyulur soğutma yükü (kW). . . Tasarlanan sistemde soğu geri kazanımı için kullanılan nemlendirme ünitesi çıkışındaki sıcaklık (9). 9-12 EKİM 2008. Tgiriş ve Tçıkış fana giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığı (oC). m hava temiz havanın (proses havası) kütle debisi (kg/s). . . . . m hava . Sistemde kullanılan fanlarda. . ηfan fan verimi (%). Tü üfleme noktasındaki havanın kuru termometre sıcaklığı (oC)’nı ifade etmektedir. İZMİR Tasarlanan iklimlendirme sisteminde üfleme noktasındaki (6 noktası) sıcaklık. . cp fan girişindeki havanın özgül ısısı (kJ/kgK). nemlendiricilerin etkinliği (εnem) için verilen aşağıdaki eşitliği kullanılarak hesaplanmaktadır [8]. ⎟ ⎜ c * m hava ⎟ ⎝ p ⎠ . DIO = Q duyulur Q toplam . kuru hava). havanın kütle debisi (kg/s)’ni ifade etmektedir. Q gizli mahal gizli soğutma yükü (kW). (6) Q toplam =Q duyulur +Q gizli Q gizli = m hava * hgl * (Wo −Wü ) Q duyulur = m hava *c p *(To −Tü ) Wo − Wü c p ⎛ 1 ⎞ = *⎜ − 1⎟ To − Tü hgl ⎝ DIO ⎠ . Wü üfleme noktasındaki havanın mutlak nemi (kg/kg. (7) (8) (9) (10) Eşitlik (6-10)’da. Q toplam mahal toplam soğutma yükü (kW). meydana gelen kuru termometre sıcaklığı artışı (Tçıkış-Tgiriş) aşağıda verilen eşitlikler [10] kullanılarak hesaplanmıştır: . ⎛ η fan ⎞ Q kazanç = ⎜1 − ⎜ 100 ⎟* W fan ⎟ ⎝ ⎠ (11) Tçııkı − Tgiriş ⎛ . önerilen psikrometrik eşitliklere ek olarak aşağıda verilen eşitlikler [9] kullanılarak hesaplanmaktadır. . fan motorları da hava kanalı içerisinde bulunduğundan. 252 . kuru hava).I. Q kazanç fandan havaya geçen ısı (kW). ⎞ ⎜ Q kazanç ⎟ =⎜ . . hgl buharlaşma gizli ısısı (J/kg). DIO mahal duyulur ısı oranı. cp proses havasının özgül ısısı (kJ/kgK). Wfan fan motorunun gücü (kW). Wo mahal havasının mutlak nemi (kg/kg. (12) Eşitlik (11-12)’de. .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

2 oC kuru ve 24. Şekil 2’de 30. nem uzaklaştırma (15 16). BULGULAR VE TARTIŞMA Bu çalışmada. 9-12 EKİM 2008. sadece nem alma (1 2).3 oC kuru ve 22. Tablo 1’de verilen varsayımlarla hesaplanan değerlerin deneylerden elde edilen sonuçlar ile iyi bir uyum gösterdiği anlaşılmaktadır.50 4000 65 85 90 60 1-3-4 Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların sağlıklı bir şekilde karşılaştırılabilmesi için sistemdeki tüm noktaların psikrometrik diyagram üzerindeki yerine bakmak gerekmektedir.5 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. mutlak nemin. Hesaplamalar sırasında yapılan bir diğer varsayım da. 253 .I. Hesaplamalarda kullanılan varsayımlar Parametre Mahal soğutma yükü (kW) Mahal konfor şartı (sıcaklık (oC) . Twg ise nemlendiriciye giren havanın yaş termometre sıcaklığını (oC) ifade etmektedir. tasarlanıp kurulan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. Sistem üzerindeki her nokta için elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar psikrometrik diyagram üzerinde incelenmiştir. Bu psikrometrik diyagramlardan. 4. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri (m3\h) Reküperatör etkinliği (%) Rejeneratör etkinliği (%) Nemlendirici etkinliği (%) Fan verimi (%) Fan motor güçleri (kW) (atık-taze-rejenerasyon) Değer 10 26 . ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler ile yukarıda verilen eşitliklere (1-13) ek olarak Tablo 1’de verilen varsayımlar kullanılarak hesaplanmıştır. İZMİR ε nem = Tg − Tç Tg − Twg (13) Bu eşitlikte Tg ve Tç nemlendirme ünitesine giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığını (oC).9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sistemde bulunan noktaların psikrometrik özellikleri. Karşılaştırma 80 oC rejenerasyon sıcaklığında iki farklı giriş havası (1 noktası) şartında elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar arasında yapılmıştır. odaya üfleme (6 7) ve nemlendirme (9 10) proseslerinde değiştiği diğer hiç bir proseste değişmediğidir. Şekil 3’de ise 33.rölatif nem (%)) Taze. Tablo 1.

I. 9-12 EKİM 2008.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 254 .3 oC kuru ve 22. 85 0. 8 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.03 h(kJ/kg) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 10 20 9 9' 1' 11 1 1011' 10' 12 12' 13' 13 15 15' 17 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 0.01 W(kg/kg) 0 0. 80 oC rejenerasyon sıcaklığında 30. 75 v(m^3/ kg) 0. 95 1 0 t(C) 10 20 30 40 50 60 70 80 90 Şekil 2.02 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 2 2' 0. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0. 9 0.

01 W(kg/kg) 0 0. 2006. R.Z. 26. 2001. Dai. Desiccant cooling air conditioning: a review. IV.I. O. SONUÇ Bu çalışmada. [6] Yılmaz. O. Renewable and Sustainable Energy Reviews. [5] Yılmaz. 145-150.02 20 9' 9 1' 11 1 11' 10' 10 12 12' 13' 13 15 15' 2 2' 0. [4] Jia.2 C kuru ve 24. Wang R. 95 1 0 t(C) o 10 20 30 o 40 50 o 60 70 80 90 Şekil 3. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile psikrometrik diyagram üzerinde karşılaştırılmıştır. 923946. 2006. pp.. T. and Yılmaz. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. J.Z. T. Y. 10/2. A. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. 1998. s. and Wang. O. 80 C rejenerasyon sıcaklığında 33.. Sayı 34.. pp. Büyükalaca. 9 0. Energy. 75 v(m^3/ kg) 0.. 27. 9-12 EKİM 2008. New outdoor cooling design data for Turkey.. KAYNAKLAR [1] Daou K. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0. 255 . Psychrometrics. 85 0. “Nem almalı (desisif) soğutma sistemleri”. X. 2393-2400. Vol. "Desisif-evoporatif soğutma sistemleri". ve Büyükalaca. 55-77.. [2] Bulut H. Applied Thermal Engineering. Wu. J. 8 0. Y. ve Xia Z. T..03 h(kJ/kg) 100 90 80 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 70 60 50 40 30 20 10 10 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 17 0. Vol. 2002... “Analysis on a hydric desiccant air-conditioning system”. Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların birbiri ile iyi bir uyum sağladığı görülmüştür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Z..5 C yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 5. [3] ASHRAE Fundamentals Handbook. ve Yılmaz. Tesisat Dergisi.. 6. Büyükalaca. C.

Desiccant dehumidification and Pressure Drying Equipment. Influence of outdoor air conditions on operating capacity of air conditioning systems. [10] ASHRAE Fundamentals Handbook. M. Cilt 1.D.I. s. 256 . ve Rabl A. [8] Kreider J. A. 1999. [9] Aktacir. F. Fen Bilimleri Enstitüsü. 4-7 Kasım 1999.B.. McGraw Hill. Heating and Cooling of Buildings.. İZMİR İzmir. [7] ASHRAE Systems and Equipment Handbook. Ç. 2001. Nonresidential cooling and heating load calculation procedures. 165-181.Ü. 2000.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1994.. Makina Mühendisliği A.. 9-12 EKİM 2008. Doktora Tezi. 2005.

Kemal ÖZTÜRK Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM 257 . 9-12 EKİM 2008. Mutlu ÖZTÜRK – H. İZMİR OTURUM IX GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler Fikret PAZIR – O. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması H.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

ölüm kendini gösterir. The most significant ones from these metabolism activities affecting product quality during storage are respiration and transpiration. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. meyve ve sebzelerin mikroorganizmalara gösterdiği direnç de azaldığından. 1. Ürünün depolama süresince kalitesini etkileyen bu “metabolizma” faaliyetlerinden en önemlileri. türü. soğuk hava depolarında optimum parametreleri belirlenmesi gereken temel koşullardır. sahip oldukları karbonhidratları. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. package type. Öyle ki. The most significant point separating cold storage from freezing is that the vital activities of the products continue during cold storage. su ve enerjiyi açığa çıkarırlar. essential matters for the products to keep them under cold storage with a minimal quality loss are explained. GİRİŞ Hasat edilmiş meyve ve sebzeler uygun koşullarda depolanınca. ortam koşullarına bağlı olarak hızlı veya yavaş olarak devam eder. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. Meyve ve sebzelerin soğukta depolanma süresine depo koşullarının (sıcaklık. meyve ve sebzelerin metabolizma faaliyetlerini kesinlikle durdurmamak koşuluyla en düşük düzeyde gerçekleşmesine olanak vermek üzere. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler etki etmektedir. yani kendisini besleyen ana bitkiden ayrılınca. oxygen/carbon dioxide ratio. SOLUNUM Taze meyve ve sebzeler. harvest time. 258 . ortamdan sağladıkları oksijen ile yakar. yine de canlı kalırlar. Meyve ve sebzeler hasat edilince. Soğuk depolamanın dondurarak depolamadan ayrıldığı en önemli nokta soğuk havada depolanan ürünlerin hayatsal (metabolizma) faaliyetlerinin minimum düzeyde devam ediyor olmasıdır. Bu faaliyetleri etkileyen depo sıcaklığı. variety and specie of the product. harvest method. önemli ölçüde korurlar. Her ne kadar topraktan çeşitli besin maddelerinin alınışı sona ermişse de dokuda yeni maddelerin oluşması mevcut maddelerin başka bileşiklere dönüşmesi gibi kimyasal ve biyokimyasal olaylar düzenli şekilde devam eder. Bu çalışma ile soğuk hava deposunda ürünlerin uzun süre kalitede en az değişime uğrayarak depolanmaları için dikkat edilmesi gereken hususlar açıklanmıştır. birçok sebzelerde hızlı bir hücre bölünmesi dahi devam eder. Storage temperature. hasat zamanı. 9-12 EKİM 2008.* *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü Bornova / İZMİR ÖZET Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. preharvest and afterharvest treatments. presence of the ripening gaseous in depot and relative moisture are the basic conditions that optimum parameters of those must be determined. Meyve ve sebzelerin bu davranışı onların canlılığı demektir. depolanacak ürünün çeşidi. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler de etki etmektedir. gerekli şartların sağlanmasıdır. ayrıca mikrobiyolojik bozulma da başlayabilir.I. specie of the product. bağıl nem. yetiştirilme koşulları. yetiştirilme koşulları. Ürünlerin depolama ömürlerine bu temel koşulların yanı sıra. Metabolizma olayları içinde en önemlileri ise solunum ve terlemedir. vs) yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. hasattan sonra da canlılıklarının devamı için kendi enerji gereksinimlerini karşılamak ve çeşitli kimyasal reaksiyonlara materyal sağlamak üzere solunum yaparak. taze haldeki niteliklerini bir süre. Besides those basic conditions. and allocation in storage also affects the shelf life of the product. hasat şekli.* . ÖZDİKİCİERLER O. 2. Artık kimyasal ve biyokimyasal olaylar kontrol dışında kalarak. türü. Metabolizma. İZMİR MEYVE VE SEBZELERİN SOĞUKTA DEPOLANMASINDA TEMEL İLKELER PAZIR F.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. In this study. Sebze ve meyvelerdeki bütün yaşamsal faaliyetlere “metabolizma” denir. depolanacak ürünün çeşidi. growing conditions. hasat zamanı. hasat şekli. karbondioksit. solunum ve terlemedir. Soğukta depolamada ilke. Abstract Storage conditions must be well determined to keep the fruits and vegetables in cold storage with minimal quality loss. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı. Belirli bir süre depolama sonucunda meyve ve sebzenin yapısı bozulur.

Sıkı bir şekilde istif edilen tarımsal ürünlerde “kızışma” denen bu olay sonucunda ürün tamamen bozularak elden çıkabilir. Şu halde tüm meyve ve sebzelerin donmaya başlama noktaları birbirine çok yakın (-0.Solunum hızı üzerine ortam sıcaklığının etkisi Solunum hızı üzerine etki eden en önemli faktör ortam sıcaklığıdır. Bu nedenle hasat edilmiş meyve ve sebzelerin bir an önce soğutulmaları gerekmektedir. belirli bir sıcaklık derecesinin altında depolandığı zaman “soğuk zararlanması”na uğrar. Fakat daha önemlisi her ürün.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. soğan patates ve üzümlerde aksi görülür. Nitekim depo atmosferindeki oksijen oranı azaltılıp. yavaş yavaş azalmaktadır. Hasattan sonraki depolamada bazı meyvelerin solunumları hızlanmakta ve buna paralel olarak hızla olgunlaşmaya başlamaktadırlar. Kritik sıcaklık denen bu derecenin altında. 2. karbondioksit oranı arttırılarak solunum hızı yavaşlatılabilme olgusundan yararlanılarak.I. Meyve ve sebzelerin solunum hızları ile depolanma ömürleri arasında yakın bir ilişki vardır. Ortam sıcaklığı düştükçe solunum hızı da yavaşlamakta. 2. asetilen vs. İşte meyve ve sebzelerin soğukta depolanmasında bu olgudan yararlanılmakta ve en önemli metabolizma olayı olan solunum hızı depo sıcaklığının düşürülmesiyle sınırlandırılmakta ve kontrol altına alınmaktadır. kayısı. Buna karşın ortamın sıcaklığı azaldıkça solunum hızı da azalmaktadır. Sebze ve meyvelerin solunum hızları hasatta sabit düzeyde kalmaktadır. Her şeyden önce meyve ve sebzelerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için belli bir enerjiye gereksinimleri vardır. Ancak meyve sebzelerin soğukta depolanmalarında her üründe solunumun minimum düzeyde geliştiği bu kritik dereceye kadar inilemez.Solunum hızı üzerine ürün çeşidinin etkisi Her meyve ve sebzenin solunum hızı farklıdır. Bunlarda solunum hızı belli bir zirveye (pik) ulaştıktan sonra solunum tekrar yavaşlamaktadır. bazılarında hızlı bir solunum ve aşırı ısı yayılması kendini gösterir. Örneğin bezelye. Klimakterik davranış göstermeyen sebze ve meyvelerde solunum hızı bir süre düz bir çizgi halinde devam ettikten sonra. Nitekim ortam sıcaklığı 37oC’ye kadar arttıkça solunum hızı yükselmekte ve buna bağlı olarak ürünün yaydığı ısı artmaktadır. Buna göre bir ürünün solunum hızı ne kadar yüksekse depolanma ömrü o kadar kısalmaktadır. Buna göre solunum hızının. donma noktasına yakın bir derecede en düşük düzeyde olduğu sonucu çıkmaktadır. kirazlar klimakterik davranış göstermezler. erik gibi meyveler klimakterik davranış gösterdikleri halde turunçgiller.) ortamdaki oksijen/karbondioksit oranı. söz konusu ürünün donma noktasının hemen üstünde yani. Bu yüzden bazılarında yavaş bir solunum ve buna bağlı olarak az bir ısı yayılması görülürken. 259 . Nitekim solunun hızı en düşük sebzelerden biri olan patatesin diğer ürünlere göre daha fazla depolanabilmesi bunun bir sonucudur. solunumu da hızlandırır. kontrollü atmosfer (CA) yöntemiyle depolama tekniği geliştirilmiştir. ürün donunca solunum tamamen durmaktadır. 2. üzüm ve çilek gibi üzümsü meyvelerle.1.2. Depo atmosferindeki O2 miktarının azaltılması. fasulye ve çilek gibi ürünler hızlı solunum yaparak fazla ısı yayarken.4oC ile -3oC’ler arası) olmasına karşın her ürünün farklı derecelerde depolama zorunluluğu bu ürünlerin soğuğa duyarlılıklarının değişik olmasından kaynaklanmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Soğuk depolamada bu ısının devamlı olarak depodan uzaklaştırılması zorunda olunduğundan deponun soğutma kapasitesinin belirlenmesinde farklı ortam sıcaklıklarındaki solunum ısısı verilerinden yararlanılmaktadır. Solunum sonucunda ortaya çıkan enerjinin bir kısmı hücrede gerçekleşen kimyasal reaksiyonlarda harcanırken büyük bir kısmı çevreye yayılır ve doğal olarak bizzat ürünü ısıtır. meyve ve sebzenin bileşimindeki karbonhidratlar (glikoz vs. armut. incir. CO2 miktarının yükseltilmesi ile solunum hızı yavaşlamaktadır. soğuğun neden olduğu bazı zararlar ortaya çıkmaktadır. şeftali. Bu türlü davranışa “klimakterik” davranış denir. gazlar etkilemektedir. Elma. Her meyve ve sebze kendine özgü belli bir derecedeki soğuğa dayanabilmektedir.3. Ürünün ısınması. ortamın sıcaklığı ve meyve ve sebzenin çeşidinin yanı sıra bu ürünlerin depolama sırasında yaydıkları “olgunlaştırma gazları” olarak adlandırılan etilen. Daha açık bir deyişle birçok meyve ve sebze belli derecelerdeki soğuğa karşı duyarlı olduklarından solunumun minimum düzeyde gerçekleştiği düşük sıcaklıklara kadar inmek olanaksızdır. İZMİR C6H12O6 + 6O2 6H2O + 6CO2 + 2835 KJ Denklemde görüleceği gibi solunum hızını. donma olmasa dahi.Solunum hızı üzerine oksijen/karbondioksit oranının (O2/CO2) etkisi Solunum hızını etkileyen diğer önemli bir faktör de depo atmosferindeki oksijen ve karbondioksit oranlarıdır.

şişme. Depo havasına karışan bu maddeler. Eğer terleme. çiçek vb. yaşlanma. Ancak depo atmosferinin temizlenmesindeki en geçerli yol depoya zaman zaman bir miktar taze hava alınıp depo havasının bir kısmının atılmasıdır. Bu gaz -103oC’de kaynar ve hava içinde % 2. Depo atmosferine fazla koku veren. Depolama sırasında bu suyun bir kısmı terleme ile kaybolur. Terleme sırasında su ile birlikte bazı uçucu metabolizma ürünleri de dokudan uzaklaşıp ayrılmaktadır. depo neminin gereğinden fazla yükseltilmesi ile durdurulursa. kabuk ve ette esmer leke veya bölgeler oluşur. solunum hızını etkileyen faktörlerin (sıcaklık. Bu nedenle meyve sebzelerin soğukta saklanması sırasında depo neminin optimum seviyelerde tutulması önemlidir. bazıları zararlı olan bu metabolizma ürünleri. Olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılması için farklı uygulamalar vardır. yağda iyi çözünen bir gazdır. Taze hava genellikle dış havanın nispeten soğuk olduğu gece saatlerinde alınmalıdır. Olgunlaşma hormonu olarak da bilinen etilen CH2 = CH2 molekül yapısında.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. depo atmosferinin kirlenmesine. Bundan sonra depolama süresince dışarıdan alınan taze havanın oranı depolanan ürüne bağlıdır. turunçgiller ve çilek gibi ürünlerde hava değiştirme günde birkaç defa yapılabilir. Depo koşulları olarak da depo sıcaklığı. Bu maddelerin en önemlileri olan etilen. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. Gazların ortamda bulunması neticesinde ürünlerin depolama süreleri kısalmaktadır. Meyve ve sebzeler ortalama olarak % 75 – 95 arasında su içerirler. meyve ve sebzelerin dış doku ve kabuklarında birikerek. Meyve ve sebzelerden ayrılan bu uçucu bileşikler. tarafından özellikle olgunlaşma döneminde salgılanır. hava değiştirilmez fakat bu dönemin sonunda içeriye taze hava alınabilir. ürün ile ortam arasındaki dengesizlik ortadan kalkana dek. daha hızlı olgunlaşmasına hatta yabancı bir aroma kazanmasına neden olur. Bu nedenle depo atmosferinde biriken olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılarak ürünlerin depolama sürelerinin uzatılması mümkün olmaktadır. yani solunum hızının yoğun olduğu dönemde. Olgunlaştırma gazı olarak bilinen etilenin salınışını. İZMİR 2. ürünün daha hızlı solunum yapmasına. solunum hızını arttırır. Terleme ürünün depolama sırasında devamlı olarak su kaybetmesidir. yetiştirilme koşulları. yara onarımı. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörlerin de etkisi vardır. bileşimin kısa sürede değişmesine neden olur. 9-12 EKİM 2008. Soğukta depolama süresine depo koşullarının yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. meyvenin cinsi) yanı sıra meyvenin hasta ve zararlanmış olup olmadığı da etkilemektedir. 4.I. Genellikle ürün. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı etkilidir. hasat şekli. Bu basit hidrokarbon.75 . hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. yaprak ve meyve dökümü.6 dozlar arasında patlayıcı olur. hasat zamanı. Klimakterik davranış gösteren meyvelerde içsel etilen konsantrasyonu belirli bir sınır değeri aşınca solunum yükselişi başlar ve meyve olgunlaşır. Genel bir ilke olarak meyvelerin yaklaşık % 4 – 6. Bu amaçla deponun havasını atmadan temizlenmesi için düşünülen çeşitli yöntem ve filtreler bulunmaktadır. asetilen vs) etkisi Solunum hızı üzerine etki eden diğer faktörlerden birisi de meyve ve sebzelerin bizzat oluşturduğu bazı metabolizma ürünleridir. Depo ortamındaki havanın bağıl nemi azalırsa. birçok meyveler ise % 85 – 90 bağıl nem içeren ortamda depolanmalıdır. 260 . hoş kokulu bir gaz olarak birçok meyve. Her ürünün kendine özgü nem düzeyindeki bir depoda saklanmasıyla su kaybederek buruşup pörsümesi önlenebilmektedir. Bu metabolizma ürünlerine “olgunlaşma gazları” ismi de verilmektedir. depolama başlangıcında arzu edilen depolama sıcaklığına düşene kadar. ürün devamlı olarak su kaybeder ve bunun neticesinde meyve ve sebzeler pörsür. türü.5g/l).4. Soğan gibi bazı ürünlerin ise depo bağıl nemi % 70’e kadar düşebilmektedir. 3. O2/CO2. uzama gibi olayları etkiler. suda az.28. SONUÇ Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir.Solunum hızı üzerine olgunlaştırma gazlarının (etilen. Bitkilerde olgunlaşma. sebzelerin % 3 – 5 oranında su kaybetmeleri onların buruşup pörsümelerine ve ticari olarak değerlerinin kaybolmasına neden olmaktadır.TERLEME Meyve ve sebzelerin canlılığının en önemli belirtilerinden bir diğeri de terlemedir. Genel bir ilke olarak yaprak sebzeler % 90 – 95. Bu olguya “fizyolojik zararlanmalar” denir ve böylece ürünün kalitesi ve ticari değeri kaybolur. havadan biraz hafif (1. buruşur ve görünüşe ait kalite kaybı belirir. asetilen vs.

1990. KAYNAKÇA Ayanoğlu A. Pazır F.. Soğuk Depolamanın Önemi ve Soğuk depolama Tekniği. Gıdaların soğukta ve dondurarak saklanması. 2004. Meyvelerin soğukta depolanması.. 9-12 EKİM 2008. Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü 261 .. International symposium on New Applications of refrigration to fruit and vegetables processing. 1982. 2008... Soğuk Tekniği ve Gıda Sanayiinde Uygulanması Sempozyumu SEGEM Bursa Azak M.I. 1988.. Bahçe Ürünlerinin Muhafazası ve Pazarlanması. 1994. Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Ankara.. Meyve Sebze İşleme Teknolojisi Ders Notları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Meyve ve sebze İşleme Teknolojisi Cilt : 1. Eğitim Semineri Yalova Ayfer M. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayın No:4 Pazır F. S: 669 Karaçalı İ. 1982. Türk R.. Ege Üniversitesi Basımevi Bornova İzmir.. The effect of some different pretreatmens on the quality of cold storaged WASHINGTON NAVEL ORANGES. Beslenme Eğitimi Seminer Notları. İZMİR 5. June 8-10 İstanbul/ Turkey Cemeroğlu B. S: 413 Pazır F.

maddeden suyun buharlaştırılması yolu ile ürünlerin soğutulması tekniğidir. yiyeceklerin soğutulması işlemi sırasında. Vakum soğutma yapraksı sebzeler ve pişirilmiş ürünlerin ön soğutulması için uygun bir yöntemdir. Öte yandan. vakum odası. yüksek soğutma yükleri için. Bu tür bir uygulamanın ana amacı mikrobiyal ve biyokimyasal reaksiyonların hızını yavaşlatmak. Vakum odası. Temel olarak. farklı soğutma yöntemlerine ilişkin çalışmalara da devam edilmektedir. gözenekli yiyecekler ile serbest su içeriği fazla olan ürünler ile dokusundaki su vakum altında kolaylıkla buharlaşabilen ürünlerde uygulanmaktadır. tütsüleme ve fermantasyon gibi uygulamalar verilebilir. sebze ve meyvelerin hasat sıcaklığının kısa bir zaman içinde hasat sonrası ve depolama öncesi yaklaşık olarak optimum depolama ve taşıma sıcaklığına indirgendiği bir işlemdir. Buhar/su oranları çok büyük olduğunda. Vakum soğutmanın en önemli özelliği ise verimli olması ve hızlı bir şekilde soğutmanın sağlanabilmesidir. Son yıllarda vakum soğutma sistemine ilişkin birçok çalışma yapılmıştır. Vakum soğutmanın prensibi ortam basıncının düşürülmesiyle suyun buharlaşmasına izin vererek ürünün sıcaklığının düşürülmesidir [3. Bu amaçla çok farklı soğutma yöntemleri geliştirilerek gıdaların muhafazasında kullanılmıştır. kimyasal ve biyolojik olmak üzere üç temel kategori altında incelenebilir. Ön soğutma ve soğutma. Kınıklı-20070 Denizli ÖZET Vakum soğutma. Her soğutma tekniğinin avantaj ve dezavantajları vardır. Vakum soğutma sisteminin en temel özelliği hızlı bir soğutma yöntemi olmasıdır. tuzlama. Bunlara örnek alarak kurutma. klasik soğutma. Günümüzde gıdaların muhafazası için çok çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. gıdanın kalitesi ve besinsel özellikleri korunabilmekte. 9-12 EKİM 2008. Anahtar Kelimeler: Vakum soğutma. vakum soğutma sistemleri. Vakum soğutma daha çok ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan. iceberg marul GİRİŞ Gıda muhafazası gıda işleme tekniklerinden en önemlisi olarak görülmektedir. Vakum soğutma ürün içindeki suyun buharlaştırılması yöntemi ile soğutma gerçekleştirir ve bu özelliği ile diğer soğutma sistemlerinden ayrılır. bozulmayı önlemek. renk. İyi bir gıda muhafazası ile gıdalar mümkün olduğu kadar taze ve güvenli tutulabilmekte. Bu soğutma yöntemlerinden en yaygın olarak kullanılanı geleneksel soğutma yöntemidir. 4]. Mühendislik Fakültesi. Bu yöntemler fiziksel. vakum pompaları ve yoğuşturucudan oluşur (Şekil 1). Bu teknik ile gıdaların raf ömrünü uzatmak. Vakum pompaları ise vakum işlemini oluşturmak için kullanılan pompalardır. buharı hava ile birlikte emmek yerine. vakum soğutma sisteminin sınırlı gıda ürünleri için uygulanabilmesi yaygın olarak kullanılmasının önündeki en önemli engel olarak durmaktadır. tekstür ve lezzet gibi kalite özelliklerini korumak amaçlanmaktadır. Harun Kemal ÖZTÜRK Pamukkale Üniversitesi. İZMİR ICEBERG MARULUN VAKUM ALTINDA SOĞUTULMASI Hande Mutlu ÖZTÜRK. 262 . bozulmanın önüne geçilebilmektedir. yiyeceklerin konulduğu yerdir ve burada iyi bir sızdırmazlık sağlanmalıdır. kaliteyi korumak ve raf ömrünü uzatmaktır [1].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buharı yoğuşturarak suya dönüştürmek daha pratik ve ekonomik olduğu için tercih edilirler [2].I. Diğer taraftan. Soğutma temel olarak gıda ürünlerinin saklanma süresini artırmak için en çok kullanılan yöntemler arasında yer almaktadır.

20 °C sıcaklığa getirilmiş ve sonrasında vakum soğutma yöntemi kullanılarak ürün 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. sebze ve meyvelerde. DoSal ve Petera [9] yaptıkları çalışmada vakum soğutma yöntemini matematiksel olarak incelemişlerdir. soslarda. 263 . Deneysel sonuçlar yapılan simülasyon sonuçları ile karşılaştırılmıştır. kütle kaybı ve marulun kalitesi gibi soğutma karakteristikleri 4 farklı soğutma hızı için tanımlanmıştır. 25. Çiçeklerde. Bu amaçla suyu ele almışlar ve kullanılan malzemelerin boyutlarının. Jin ve Xu [8] vakum soğutma yöntemini pişirilmiş gıdalarda uygulamışlardır. Diğer bir çalışmada ise hava üflemeli soğutma yöntemi ile ürünün sıcaklığı 35. 9-12 EKİM 2008. pişirilmiş etlerin vakum soğutma sırasında buharlaşma olayını ve vakum soğutucuların performanslarını matematiksel olarak incelemişlerdir. Vakum soğutma sistemlerinin genel elemanlarını vererek. Zheng ve Sun [10] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmaları incelemişler ve vakum soğutma sistemlerini detaylı bir şekilde açıklamışlardır. Önceki yapılan çalışmalarda kullanılan modellerden yararlanarak. Vakum soğutma aynı zamanda gözenekli yapıdaki gıdalarda da uygulanabilmektedir ve bu sayede gıdaların görsel özelliklerini geliştirdiği saptanmıştır [6]. Vakum soğutma yapraklı sebzelerin soğutulmasında oldukça etkili bir yöntemdir ancak ilk yatırım maliyetleri dezavantaj olarak ortaya çıkmaktadır. Sıcaklık dağılımı. Bu çalışmada vakum soğutmanın yapraksı ve gözenekli gıdalarda hızlı bir soğutma tekniği olduğu üzerinde durulmuştur. Hızlı soğutma teknikleri sadece raf ömrünü uzatmakla kalmaz aynı zamanda soğutucu sistemlerin boyutlarının azaltılmasına da olanak tanır.I. Sun. Yapılan çalışma sonunda ikinci yöntemin kütle kaybı açısından daha verimli olduğu sonucuna varılmıştır. pişirilmiş ürünlerde. 30. Vakum soğutma hızlı bir soğutma tekniğidir ve ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan ürünlerde daha etkilidir. 20°C ye getirilmiş ve sonrasında hava üflemeli soğutma yöntemi kullanılarak ürünün sıcaklığı 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. 30. Yapılan çalışmada deneysel ve simülasyon sonuçları arasında 5°C sıcaklık farkı bulunmuş ve kütle kaybı için ise fark %4 olarak elde edilmiştir. vakum pompasının soğutulan suyun parametrelerindeki değişimi incelemişlerdir. Vakum soğutma sistemi Depolama öncesinde ön soğutma işlemi uygulayarak yeni hasat edilmiş ürünlerdeki bozulmanın önüne geçilebilmektedir. Jackman ve ark. [12] çalışmalarında vakum soğutma ve hava üflemeli soğutmanın birlikte pişirilmiş et ürünlerinin soğutulmasında kullanılması konusunu ele almışlardır. balık ürünlerinde. hazır gıdalarda yapılan vakum soğutma çalışmaları konusunda geniş bir özet sunmuşlardır. vakum soğutmanın avantaj ve dezavantajları üzerinde durmuşlardır. Yapılan çalışmada önce pişirilmiş et ürünlerinin sıcaklığı vakum soğutma yöntemi kullanılarak başlangıç sıcaklığından 35. ekmek ve pastalarda. 25. ve Zheng [11] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmalar hakkında geniş bir literatür taraması vermişlerdir. Bu yöntemin temeli atmosfer basıncının altına inilmesi sonucunda suyun kaynama noktasının düşmesidir [7]. İZMİR Şekil 1. Vakum soğutma hızı ile maksimum soğutma noktası arasında matematiksel modelleme çalışmaları yapılmış ve elde edilen sonuçlar göstermiştir ki daha yavaş bir vakum uygulamasına sahip küçük ölçeklerde vakum soğutucuların tasarımı mümkündür [5]. Rennie [5] çalışmasında soğutma işlemini marul üzerinde laboratuar ortamında modifiye edilmiş bir vakum soğutma sisteminde gerçekleştirmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

264 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Çoğu vakum soğutma aygıtı geri beslemeli bir şekilde çalışır. yüksek sıcaklıklarda. Aynı zamanda pişirilmiş etin ortalama nem miktarı %71.1 Materyal Çalışmada kullanılan ice-berg türü marullar vakum altında soğutulmuştur. Almanya) ölçülmüştür. Almanya) kullanılarak ölçülmüştür. Danderyd. süperoksidaz enzimleri. katalaz. katalaz.2 Vakum Soğutma Sistemi Deneylerin gerçekleştirilmesinde kullanılan vakum soğutma düzeneği. TESTO. Schwabach.’de vakum soğutmanın farklı gıda sektörler için kullanılmasının avantaj ve dezavantajları özetlenmektedir. Vakum soğutma sırasında pişirilmiş etin nem oranı %10. Oysaki bu üretim yöntemi zaman alır ve verimli değildir. Veriler Data Logger kullanılmak suretiyle depo edilmiş ve soğutma işlemi sonunda elde edilen veriler Data Logger ile birlikte gelen Comfort Software (TESTO.00 den %60. İsveç) bilgisayar ortamına aktarılmıştır. Mantarların yüzey ve merkez sıcaklıkları 2 farklı sıcaklık probu (T10000. nemli hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. Yapılan çalışmada vakum ortamında sıcaklığın dalgalanmalar gösterdiği görülmüştür. Soğutma işleminden önce marulların nem kaybını önleyecek şekilde kapalı kap içinde tutularak ortam sıcaklığına gelmesi sağlanmıştır. yiyecek soğutulur ve uzaklaştırılır.31 azalmıştır. Marullar. İsveç) yardımıyla görüntülenmiş ve ThermaCAM QuickView (Flir Systems. Yapılan inceleme sonucunda suda pişirme-vakumda soğutma yönteminin en hızlı proses olduğu gözlenmiştir. Aynı zamanda bu yöntemde kütle kaybı ve ürünün kalitesi diğer yöntemlerdeki sonuçlar ile karşılaştırıldığında iyi sonuç vermektedir. 2. gıda maddesi vakum odasına yerleştirilir. Bazı durumlarda. Model RV8 New Jersey. TESTO. Şöyle ki. vakum odası basıncı önceki belirlenmiş vakum değerine kadar getirilir. vakum soğutma ekipmanları kullanarak ürünler soğuyuncaya kadar yiyecekleri geçici olarak orada tutmak zorunlu olabilir. Lenzkirch. Japonya ve Edwards. Lenzkirch. Danderyd. 2. Marulun soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık dağılımı termal kamera (Flir Systems.I.69’a düşmüştür. Almanya) kullanılmıştır. kuru hava ile pişirme-hava üfleyerek soğutma. Kullanılan vakum soğutma sistemini oluşturan kısımlar Şekil 2’de detaylı bir biçimde gösterilmektedir. diğer kimi gruplara göre daha fazla tutulması zorunlu olabilir ki bu her iki ürünün de kalitesi ve güvenliği açısından negatif bir etki yaratabilir. Almanya) aracılığı ile bilgisayar ortamına aktarılıştır. Tablo 1. Numunelerin soğutma öncesi ve sonrasında nem kaybının tespit edilmesi için hassas terazi kullanılmıştır. Kullanılan pişirme ve soğutma yöntemleri şunlardır: suda pişirme-vakum altında soğutma. Denizli’de yerel bir marketten satın alınmış ve laboratuara nakledilmiştir. Vakum odası ile pompa arasına bir nem tutucu yerleştirilmiştir. Vakum soğutma sırasında vakum odasının sıcaklığı ile ortamın bağıl nem değerlerindeki değişim özel bir prob yardımıyla (T6000. esas itibariyle vakumlu bir etüv (MEMMERT VO-200. kütle kaybı ve domuz etinin özelliklerinin değişimini incelemişlerdir. [13] yaptıkları çalışmada vakum soğutma ve depolama şartlarının mantardaki lipit oksidaz. Kanagawa. Verilerin elde edilmesi için Data Logger (TESTO 350-XL-450. Yokohama City. Bu durumda tutma süresi değişebilir. İZMİR Tao ve ark. Lenzkirch. Cheng ve Sun [14] yaptıkları çalışmada farklı yöntemlerle pişirilmiş domuz etinin farklı yöntemlerle soğutulması ve bu süreçlerin her birisi için üretim zamanı. MATERYAL VE YÖNTEM 2. Yapılan çalışma sonunda süperoksidaz enzimleri. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktivitelerinin vakum soğutmada arttığını diğer yandan süperoksidaz anyon üretimi ve malondialdehit aktivitesinin az da olsa azaldığını gözlemlemişlerdir. Örneğin bazı pişirilmiş ürün yığınlarının. Lenzkirch. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktiviteler üzerine etkisini incelemişlerdir. nem oranı ve buharlaşma miktarını incelemişlerdir. Jin [16] yaptığı çalışmada pişirilmiş et ürünlerinin vakum soğutulmasında vakum odası içerisindeki sıcaklık değişimi. 9-12 EKİM 2008. ABD) oluşmaktadır. kuru hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. Almanya) ile 2 adet vakum pompasından (ULVAC GVD-050A. süperoksidaz anyon üretimi.

SONUÇLAR VE TARTIŞMA Iceberg marulların geleneksel soğutma yöntemi ile ile soğutulması vakum soğutmayla karşılaştırıldığında çok uzun zaman almakta ve daha zahmetli olabilmektedir. Vakum Soğutma Düzeneği 3. böylece eşanjör içerisinden geçen hava soğutularak havanın nemi alınmış ve bu yöntemle pompaya nemli havanın gitmesi önlenmiştir (Şekil 2. Sirkülasyonlu su banyosu -20 °C de tutulmuş. merkez ve ortam sıcaklıkları ile.). 9-12 EKİM 2008. Deneyler iki pompanın paralel olarak birlikte çalışır durumda olması durumları için yapılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Nem içeriği yüksek gıdaların soğutulmasından avantajlar sağlayan vakum soğutma marul için hem çok hızlı hem de üniform soğutma sağlamaktadır. 265 . marul için kütle kayıbını belirlemek için.I. ortamdaki nem de basınç değerleri ölçülerek grafik olarak verilmiştir. İZMİR Şekil 2. vakum ortamı öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülerek kütle kaybı belirlenmiştir. Bu çalışmada iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin sonuçlar 7 mbar vakum basıncı için ile 6°C ve -20°C buzdolabında soğutulması durumu için verilmiştir. Yapılan bu çalışmada hem iceberg türü marul için yüzey.

yiyeceklerin vakum pompası tarafından çekilmesine neden olabilir Düşük vakum soğutma süresini uzatır Sistemin emniyeti söz konusu olduğunda. özel Ayarlanabilir Vakum Soğutucular (AVS) kullanılması gerekir Vakum soğutmadan dolayı ürünün aromasının bir kısmı kaybolur Soslar ve Çorbalar Fırın Ürünleri Hazır Gıdalar Yüksek vakum. üretim artar Birçok hazır gıda soğutulma işleminde kullanıma uygundur Eğer entegre bir sistem kurulursa. Dezavantajları Geniş yüzey alanlı yiyecekler için uygun Soğutma tekniğinin özelliğinden dolayı su ve dolayısı ile ağırlık kaybı Yüksek ilk yatırım maliyeti Belli bir topluluğa uygulanır Mantar yüzey alanı arttıkça ağırlık kaybı artar Düşük kaliteli mantarlarda renk bozulması olur Uygulama alanları sınırlıdır ve su kayıpları yüksektir Su kaybından dolayı ürün verimi düşüktür Ürünün kalitesi su miktarı azaldığından düşer. Kapalı sistemlerin geliştirilmesi ile birlikte. soslar aynı yerde pişirilir ve soğutulur. soğutma ortamından ürünün uzaklaştırılması için zaman harcanmaz Kremalı yiyecekler gibi ısıya duyarlı yiyeceklerin soğutulması için uygundur. geniş bir pozitif ve negatif basınç aralığında çalışmak gerekebilir. Soğutmadan dolayı meydana gelebilecek ağırlık kayıpları. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. çoğu ürünün raf ömrü uzar Soğutma süresi kısa olduğundan dolayı.I. Vakum soğutma sistemlerinin diğer soğutma sistemleri ile karşılaştırılması Uygulama Avantajları Sebze ve Meyveler Raf ömrü uzar Ürünün her noktasında eşit sıcaklık dağılımı ve hızlı soğutma zamanı Düşük işletme maliyeti ve doğru sıcaklık kontrolü Mantar Et Ürünleri Raf ömrü 24 saat uzar Üniform sıcaklık dağılımı sağlanır Soğutmadan dolayı bir zarar görmez Hijyen artar ve ürün daha güvenli olur Mikrobiyal yük sayısı azalır Çok hızlı soğutmadan dolayı finansal olarak bir kar sağlanır ve pişirilmiş etlerin soğutulması için uygundur Soğutma üniteleri bütün halindedir ve işletme giderleri düşüktür. Soğutmada süreklilik sağlamak zordur Vakum sırasında yiyecekler veya soslar vakum odası duvarlarına savrulabilir Tatmin edici sonuç alabilmek için. diğer vakum soğutma sistemlerine göre daha kolayca kontrol edilebilir Kurutulması zor olan kimi yiyeceklerin soğutulması mümkündür Pasta ve kek gibi hassas yiyecekler hızlı soğutulabilir Vakum soğutmanın uygulandığı diğer yiyeceklerle karşılaştırıldığında ağırlık kaybı daha azdır AVS kullanarak ürünün şeklindeki bozulmaların önüne geçilebilir ve ekmeğin kabuğunun raf ömrü uzar Soğutma sırasında kalıp kullanılmasının zorunlu olmamasından dolayı. İZMİR Tablo 1. 266 .

4. Şekilde açıkça görüldüğü gibi soğutma sonrasında hem yüzeyden alınan görüntülerde hem de marul ortadan ikiye kesilerek alınan görüntülerde üniform bir sıcaklık değişimi vardır.85 7 mbar 3. 9-12 EKİM 2008.I. 3. -20°C’de iceberg marulun 5°C’ye soğuması 4550 saniye (76 dakika) bir zaman almakta ve yüzeyde donmalar meydana gelmektedir. Kütle kaybı ise %0.85 olarak gerçekleşmiştir. İceberg marulun başlangıç ve son kütleleri ve çalışma basıncı Başlangıç Kütle: Son Kütle: Kütle Kaybı Kütle Kaybı Oranı Set edilen basınç: 246. 6°C sıcaklıkta. Bunun nedeni buzdolabında bu sıcaklıkta soğutma süresinin oldukça uzun olmasıdır. merkez ve yüzey sıcaklığı hızla düşmüştür. 250 saniye (yaklaşık 4 dakika) sonra merkez ve yüzey sıcaklıklarının her ikisi de eşit değere (5°C) gelmiştir. Iceberg marulun -20°C sıcaklıkta soğutulması Dondurucuda -20°C’de marulun soğutulmasına ilişkin deneysel sonuçlar Şekil 6’da verilmiştir. Kütle kaybı %3. Şekil 3’de 7 mbar vakum basıncında iceberg türü marulun ortam. Iceberg türü marul için yapılan deneylerde merkez.2.2. ve -20°C sıcaklıklarında gerçekleştirilmiştir. yüzey ve ortam sıcaklıklar ölçülerek grafiklerde verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.269 9.497 gr olarak gerçekleşmiştir. Basınç değeri ise 200 saniyede çok hızlı bir şekilde düşmüş sonrasında düşüş hemen hemen sabit kalmıştır. Fakat deney esnasında ürünün yüzeyinde donma gerçekleşmiş ve üründe bozulmalar oluşmaya başlamıştır. Vakum soğutma ile karşılaştırıldığında (22 dakika) süre oldukça uzamıştır.2. Şekil 4 de ise marulun vakum soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık değişimi termal kamerada çekilmiş olarak verilmektedir. Tablo 2.497 gr %3.1. Tablo 2’de iceberg marulun kütlesindeki değişim ve set edilen basınç değerleri verilmektedir. buna göre 6°C sıcaklıkta ürünün soğutulması sırasında kütle kaybı %2. merkez sıcaklığı 5°C’ye geldiğinde durdurulmuştur. ortam basıncı. Yapılan deneyde iceberg marulun merkez sıcaklığı başlangıç sıcaklığı olan 26°C’den 5°C’ye gelirken kütle kaybı 9. 6°C ve -20°C sıcaklıklarda yapılan denemelerde. merkez ve yüzey sıcaklıkları ile.766 237. Bu değerden sonra her ikisi de birlikte düşmeye devam etmiş ve 1370 saniyede (22 dakika) merkez ve yüzey sıcaklıkları sırası ile 6°C ve 5°C değerlerine gelmiştir. Iceberg marulun 6°C’ye soğutulması için geçen süre 15510 saniye (258 dakika. Iceberg Türü Marulun Vakum Altında Soğutulması Iceberg türü marul. 3. ortam nemi verilmiştir. Iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin deneyler 7 mbar basınç ve vakum değeri istenilen basıncında iken pompanın açık tutulması şeklinde yürütülmüştür. Şekilden de açıkça görüldüğü gibi. Deneyler esnasında iki pompa birbirine paralel olarak çalıştırılmıştır. Iceberg türü marullarda merkez sıcaklığı.85 olmuştur. Iceberg marulların 6°C sıcaklıkta soğutulması Iceberg marulun klasik soğutma öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülmüş ve kütle kaybı belirlenmiştir. İZMİR 3. marulun çapı belirtilerek ve probun merkeze gelecek şekilde dik olarak batırılması ile ölçülmüştür. buzdolabında soğutmada iceberg marulun sıcaklık değişimi Şekil 5’de verilmiştir.2. Iceberg Yöntemle Soğutulması Marulun Klasik İceberg marulun geleneksel olarak soğutulması denemeleri buzdolabında 6°C. yapraksı marullardan farklı olarak yuvarlak. küre şeklindedir ve yaprakları sıkı bir şekilde birbirini sarmıştır. 267 . Bu değer vakum soğutma ile kıyaslandığında daha büyük olduğu görülebilir.4 olarak bulunmuştur.1.3 saat) olmuştur.

iceberg türü marulun yüzey.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR 100 90 100 Sıcaklık C ve Basınç kPa 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 250 500 70 60 50 40 30 20 10 0 750 Zaman (Saniye) 1000 1250 Şekil 3. 7 mbar sabit basınç altında iki pompanın çalışması durumu için. Vakum Soğutma Başlamadan Vakum Soğutma Sonrası Vakum Soğutma Sonrası (Ortadan Kesilmiş) 268 Bağıl Nem Oranı (%) Merkez Sıcaklığı [°C] Yüzey Sıcaklığı [°C] Ortam Sıcaklığı [°C] Bağıl Nem [%rF] Basınç (kPa) 90 80 . 9-12 EKİM 2008. merkez ve ortam sıcaklığı.I. nem oranı ve basınç değişimi.

Buzdolabında 6°C sıcaklık altında zaman bağlı olarak iceberg marulların yüzey ve merkez sıcaklığı ile ortam sıcaklığındaki değişim. Şekil 6. 7 mbar sabit basınç altında iceberg marulun vakum soğutma sonrası sıcaklık değişimi resmi Şekil 5. Vakum soğutma klasik soğutma ile karşılaştırıldığında hızlı bir soğutma tekniğidir.I. İZMİR Şekil 4. Teşekkür: 269 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.7 kat daha hızlıdır. 9-12 EKİM 2008. Iceberg marul için vakum soğutma klasik soğutmaya göre 6°C için yaklaşık 13 kat ve -20°C için ise yaklaşık 3. Aynı zamanda marulun hem yüzeyinde hem de merkezinde sıcaklık değişimi vakum soğutma için hemen hemen aynı değişimi gösterirken. klasik soğutmada yüzey hızla soğurken merkezde soğuma daha yavaş olmaktadır. Bu nedenle vakum soğutma bir ön soğutma yöntemi olarak gıdalar için uygun bir teknik olarak ön plana çıkmaktadır. Buzdolabının derin dondurucusunda -20 °C sıcaklık altında iceberg marulun yüzey sıcaklığı. merkez sıcaklığı ve ortam sıcaklığındaki değişim.

[7] Bartz. West Sussex. J. Montreal. 656s. (2005) Improving the safety of fresh meat. L ve Sun. Ltd. D. İZMİR Bu makale. Effect of combined vacuum cooling and air blast cooling on processing time and cooling loss of large cooked beef joints. Modelling vacuum cooling process of cooked meat-part 1: analysis of vacuum cooling system. Yüksek Lisans Tezi. W. (2005) Improving the safety of fresh fruit and vegetables. CRC Press. 582s. CRC Press. ABD.X. and Sun. Numerical study on the performance of vacuum cooler and evaporation-boiling phenomena during vacuum cooling of cooked meat. TÜBİTAK tarafından desteklenen 106M262 nolu “Vakum Soğutma Sistemi Geliştirilmesi ve Gıda Sanayisinde Uygulanması” adlı projeden üretilen sonuçlar kullanılarak hazırlanmıştır. Sun. KAYNAKLAR [1] Dinçer. Yazarlar TÜBİTAK’a projeye verdikleri destekten dolayı teşekkür ederler. present and future. Yu. [8] Jin. ve Zheng. J. 9-12 EKİM 2008. D. [3] Jongen. and Brecht. W.. [5] Rennie. Xu. Effects of combined water cooking–vacuum Cooling with water on processing tıme.. Experimental investigation of the temperature variation in the vacuum chamber during vacuum cooling. Vacuum cooling technology for the agri-food industry: Past. Zheng. K. (2003) Refrigeration systems and applications.-W. D. Kanada.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Journal of Food Engineering 61 (2004) 533–539 [10] Zheng.. Boca Raton FL ABD.. Boca Raton FL ABD. Journal of Food Engineering 77 (2006) 203–214.I. T. John Wiley & Sons.. L... Vacuum cooling for the food industry—a review of recent research advances.. ve Petera. Zhang. P. Boca Raton FL USA. L. (2002) Fruits & Vegetables Processing. Journal of Food Engineering 78 (2007) 333–339 270 . Journal of Food Process Engineering 30 (2006) 51–73 [16] Jin. Journal of Food Engineering 81 (2007) 266–271 [13] Tao. 4. ve Sun. İ. W. 780s. 350s.. T. A.. [4] Sofos. M. (2002) Postharvest Physiology and Pathology of Vegetables. 25:854-861. F. Energy Conversion and Management 47 (2006) 1830–1842 [9] Dostal. 2002. Q. [2] Wang. D.N. Journal of Food Engineering 79 (2007) 1302–1309 [14] Cheng. 1999 [6] Jongen.744s. Effect of vacuum rate on the vacuum cooling of lettuce. K. Marcel Dekker Inc. International Journal of Refrigeration. J.J. T. L. McGill Universitesi.X. D.. Effect of vacuum cooling on physiological changes in the antioxidant system of mushroom under different storage conditions.. M.. İngiltere.. [12] Jackman.. H. mass loss And quality of large pork ham. Trends in FHood Science & Technology 15 (2004) 555–568 [11] Sun. Newyork. CRC Press. Vacuum cooling of liquids: mathematical model.

com. KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı ve sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Klinoptilolit.edu. silis içeriği. Birçok meyve çok düşük konsantrasyonlarda bile etilene duyarlıdır. 9-12 EKİM 2008.. 1930’larda çözümlenebilmiştir. Weight loss in bananas stored room temperature was decreased. active packaging GİRİŞ Taze meyveler hasattan sonra da solunumlarına devam ederek karbondioksit. doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Vildan KÜÇÜK. hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir.05). 1998. 2002). Zeolitler. 1750’lerden beri bir mineral türü olarak bilinmesine karşın kristal yapıları ancak. the effects of packaging with KMnO4 impregnated natural zeolites on quality characteristics to prolong shelf life of banana was researched. Doç. Gıda Mühendisliği Bölümü. iyon değişikliği yapabilme. Keyword: Zeolite. İZMİR MUZLARDA RAF ÖMRÜNÜN UZATILMASI İÇİN ZEOLİTLE BİRLİKTE PAKETLEMENİN ÜRÜNÜN KALİTE ÖZELLİKLERİNE ETKİSİNİN İNCELENMESİ Gıda Yük. Duyusal olarak KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlenen muzların kontrol örneklerine göre daha iyi olduğu gözlenmiştir. hafiflik ve gözenek yapısı sayesinde çok çeşitli endüstriyel alanlanlarda kullanılmaktadırlar. 1998. Nur DİRİM* *Ege Üniversitesi. Bu çalışmada da Bigadiç yöresinden çıkarılmış yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler kullanılmıştır. Peiser ve Suslow.İZMİR kvildan@hotmail. 271 . According to total soluble solid content the difference wasn’t found important statistically (p<0. muzların raf ömrünü uzatmak amacıyla potasyum permanganat (KMnO4) emdirilmiş doğal zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir.05).Müh. ethylene. etilen. Anahtar Kelimeler: Zeolit. SÇKM değerleri açısından istatistiksel olarak önemli bir farklılık saptanamamıştır (p<0. Türkiye’de tespit edilmiş yataklardan yalnızca Balıkesir-Bigadiç yöresindeki sahada yapılan çalışmalar sonunda. su ve etilen üretmektedirler. Decrease in vitamin C loss for bananas and positive effects on firmness of bananas was determined during packaging with KMnO4 impregnated zeolites. 1996. adsorpsiyon ve buna bağlı moleküler elek yapısı. Wills ve ark. 1998). Yrd. Dr S. Başlıca fiziksel ve kimyasal özellikleri olan. kolaylıkla işlenilebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon tonluk bir potansiyelin olduğu saptanmıştır (Anonim. 1996). Mühendislik Fakültesi. Sensorially the bananas packed with KMnO4 impregnated zeolites was observed better than control samples. Zeolitlerin bilinen 40’ı aşkın doğal minerali ve 150’yi aşkın sentetik minerali mevcuttur. Ülkemizdeki zeolit oluşumları klinoptilolit ve analsim türlerinde olup diğer türlere çok az rastlanılmıştır. color in bananas stored both room temperature and +4°C was effected positively.. Meyvelerin raf ömrünü uzatmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamdan etilen uzaklaştırılmalıdır (Peiser ve Suslow. Etilen çeşitli nedenlerle meyvelerin kalite özelliklerini olumsuz etkileyerek raf ömrünü kısaltmaktadır. Yaşyerli ve ark.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nur. aktif paketleme ABSTRACT In the study.dirim@ege.tr ÖZET Bu çalışmada. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken. Ülkemizdeki varlığı ilk defa 1971 yılında tespit edilmiştir (Anonim.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Bu çalışmada ülkemizde bol miktarda bulunan ve gıdalarla birlikte kullanılabilecek saflık ve kalitedeki zeolit kaynaklakları değerlendirilerek, bazı taze meyvelerin KMnO4 emdirilmiş doğal zeolitler ile paketlenmesi böylece hızlı olgunlaşmaya ve doku yumuşamasına neden olan etilenin ortamdan uzaklaştırılarak meyve ve sebzelerin raf ömrünün uzatılması amaçlanmaktadır. Meyvelerde C vitamini, suda çözünür toplam kuru madde miktarı (SÇKM), sertlik, renk ve ağırlık kaybı ölçülerek KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Bu çalışma tüketiciye yönelik olup, meyvelerin marketlerdeki ve tüketici tarafından satın alındıktan sonraki raf ömrünün uzatılması amacını taşımaktadır. Aktif Paketleme Gıda sanayinde ambalaj; içine konulan gıdaların son tüketiciye bozulmadan, en az toplam maliyetle güvenilir bir şekilde ulaştırılmasının ve tanıtılmasını sağlayan bir araç olarak tanımlanmaktadır (Üçüncü, 2000). Geleneksel paketleme yöntemlerinde kullanılan ambalaj materyali sadece gıdayı dış etkenlerden belli bir miktarda koruyan bir bariyer görevi görmektedir. Ancak, çeşitli aktif bileşenlerin ambalaj materyaline katılmasıyla, ambalaja bariyer görevinin yanında diğer bazı fonksiyonlar da kazandırabilmektedir. Aktif paketleme gıdaların raf ömrünü, ürünün besleyicilik değerini koruyarak güvenli bir şekilde uzatmak amacıyla geliştirilmiş bir yöntemdir. (Rooney, 1995; Vermeiren ve ark., 1999). Bu yöntemde ambalaj materyali, bariyer özelliğinin yanında oksijen ve etilenin tutulması, CO2 tutulması veya dışarı verilmesi, nemin düzenlenmesi, antimikrobiyal ambalajlama, antioksidan ve aromanın korunması gibi özellikleri kazanmaktadır. Oksijen tutucular, karbondioksit tutucular, nem tutucular ve düzenleyiciler, etilen tutucular en önemli aktif paketleme tekniklerindendir (Özdemir ve Floros, 2004; Rooney, 1995; Vermeiren et al., 1999). Etilen Gazının Meyve ve Sebze Üzerine Hasat Sonrası Etkileri Olgunluk hormonu olarak tanımlanan etilen, birçok meyve ve sebzenin gelişmesinde ve raf ömründe önemli bir etkiye sahiptir. Meyveler hasat edildikten sonra da canlılıklarını devam ettirerek, solunum yaparlar. CO2, H2O ve etilen üretmeye devam ederler. Bunlardan etilen gazı, bazı meyvelerin solunum hızını arttırmakta ve bunun sonucunda birçok meyvenin olgunlaşmasını ve yumuşamasını hızlandırmaktadır. Sebep olduğu doku yumuşaması yüzünden gıda mikroorganizmalara karşı dirençsiz hale gelmektedir. Ayrıca klorofil yıkımını hızlandırarak yeşil meyvelerin sararmasına sebep olmaktadır (Saltveit, 1999; Vermeiren et al., 1999). Meyvelerin raf ömrünü arttırmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamda etilen birikimi önlenmelidir. KMnO4 bazlı etilen tutucular ticari olarak yaygın olarak kullanılmaktadır ve çalışma mekanizması etilenin KMnO4 ile oksidasyonu prensibine dayanır. KMnO4 toksik etkisi ve mavi rengi nedeni ile saketler şeklinde kullanılmaktadır. KMnO4 bazlı perlit, alumina, silikajel, aktif karbon gibi geniş yüzey alanına sahip inert substratlar ticari olarak kullanılmaktadır. Ayrıca ev tipi buzdolaplarında kullanılmak üzere geliştirilen etilen tutcularda mevcuttur. Bu sistemde KMnO4 emdirilmiş zeolitlerden yararlanılmaktadır (Vermeiren et al., 1999). Zeolit Bir zeolit kristalinin en küçük yapı birimi SiO4 veya AlO4 dörtyüzlüleridir. SiO4 ve AlO4 dörtyüzlülerinin üç boyutta sonsuz bağlanmaları ile oluşmaktadırlar. Yapıdaki her oksijen, iki dörtyüzlü tarafından paylaşılmaktadır. Bu şekilde bir zincir oluşturmaktadırlar. Bu zincirler birbirlerine aralarındaki Na, Ca, ve K iyonlarıyla bağlanarak, ortası kanal şeklinde bir yapı oluşturmaktadır. Bu boşluk, diğer yabancı iyonlar ve su gibi molekülleri rahatlıkla barındırabilmektedir (Anonim, 1996). Zeolitler, ısıtıldıklarında 100-350 °C'de su moleküllerini yapıda hiçbir bozunma olmadan yapıdan ayırmaktadırlar. Tamamen kurutulduktan sonra da boşluklarına tekrar su, amonyak, civa buharı veya başka malzeme alabilmektedir. Boşluklara girecek malzemenin molekül boyutları ile zeolitin molekül yapısının uygun olması gerekmektedir. Zeolitler bu özelliklerinden dolayı moleküler elek olarak kullanılmaktadırlar. Zeolitlerin diğer ayırt edici özelliklerinden biri de yapı içerisinde gevşek bağlı olarak değiştirilebilir özellikte bulunan katyonlara sahip olmasıdır. Zeolitten süzülen çözelti hiçbir engelle karşılaşmadan geçerken içlerindeki iyonlar zeolit yapısındaki iyonlar ile yer değiştirebilmektedir. Bu olaya iyon değişimi denir. Ayrıca zeolitler adsorpsiyon ve dehidrasyon uygulamalarında da kullanılmaktadırlar. Zeolitler, uçucu organik bileşikleri ppb düzeyinin de altında yüksek adsorpsiyon yeteneğine sahiptirler (Anonim, 1996).

272

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Başlıca zeolit mineralleri klinoptilolit, analsim, şabazit, erionit ve mordenittir. Klinoptilolit, doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Ülkemizde Bigadiç ve Gördes bölgelerinde bol miktarda klinoptilolit rezervleri bulunmaktadır. Manisa-Gördes civarındaki sahada 18 milyon ton görünür zeolit rezervi ve 20 milyon ton zeolitik tüf rezervi tespit edilmiştir. Balıkesir – Bigadiç bölgesinde ise, Türkiyenin en önemli zeolit yataklanmaları tespit edilmiş olup kolaylıkla işlenebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon ton rezerv tahmin edilmektedir. Diğer bölgelerde detaylı bir çalışma yapılmamış olup ülkemiz genelinde toplam rezervin 50 milyar ton civarında bulunduğu tahmin edilmektedir (Anonim, 1996; Yaşyerli et al., 2002). MATERYAL VE YÖNTEM Çalışmada materyal olarak, marketlerin depolarına satılmak üzere gelen muzlar kullanılmıştır. Çalışmamızda kullanılan Balıkesir- Bigadiç bölgesinden elde edilen yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler, çekiçli değirmende dövülüp elekten geçirilmiştir. 1-3 mm büyüklüğünde olanlar çalışmamızda kullanılmıştır. Zeolitlere 0.2 ml KMnO4/g zeolit olacak şekilde KMnO4 emdirilmiştir. Nem geçirgenliği 17.62 g/m2xgün ve O2 geçirgenliği 1714.29cm3/m2xgünxatmosfer olan 10.5 micron kalınlığında HDPE buzdolabı saklama poşetlerine 2 adet muz konulmuştur. KMnO4 emdirilen zeolitler, ambalaj içerisine konulan meyve miktarının %5 ve % 10’u oranında tartılarak laminasyonlu kuşe küçük poşetlere yerleştirilmiştir. Poşetler vakumsuz ortamda ısı ile kapatılmıştır. Meyvelerin konulduğu saklama poşetleri her meyve için kendi içinde 3 gruba ayrılmıştır. Bu gruplar; içerisine meyve dışında herhangi birşey konulmadan vakumsuz ısı ile kapatılan kontrol grubu, içerisine meyve miktarının %5’i ve % 10’u oranında KMnO4 emdirilen zeolitlerin bulunduğu poşetler konularak vakumsuz ısı ile kapatılan poşetlerden oluşmaktadır. Muz örnekleri hem buzdolabında, hem de oda sıcaklığında muhafaza edilmiştir. Ürünler yenilebilirlik özelliklerini kaybedinceye kadar saklanmıştır. Örneklerde 3-4 gün aralıklarla C vitamini tayini, sertlik, suda çözünür toplam kuru madde miktarı ve renk analizleri yapılmıştır. Ayrıca ağırlık kaybı miktarı belirlenmiştir. Tüm işlemler 2 paralel olarak tekrarlanmıştır. C vitamini tayini AOAC 967.21, 1995 yöntemine göre yapılmış ve örneklerin suda çözünür toplam kuru madde miktarı RFM 330 Digital Refraktometre ile Brix olarak ölçülmüştür. Sertlik tayin için örneklerden 1,5 cm genişliğinde kesit alınmış ve muz örneklerinin kabuğu soyulmuştur. Örneklerin sertliği Ablesung 1/10 mm Sur Berlin PN66 Penetrometre kullanılarak ölçülüp mm cinsinden batma derinliği belirlenmiştir. Renk analizleri Hunter Lab Renk Tayin Cihazı, Color Flex USA kullanılarak yapılmış, muzların kabuk rengi değerlendirilmiştir. Örneklerde L (parlaklık ), a (+ kırmızı, - yeşil) ve b (+ sarı, - mavi) değerleri ölçülerek toplam renk farkı (ΔE) hesaplanmıştır. Örneklerin ağırlık kayıpları Scaltec SBA53 terazi kullanılarak toplam kaybın yüzdesi cinsinden belirlenmiştir. Muz örneklerinin duyusal değerlendirmesi Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümündeki, yaşları 18-40 arasında değişen çalışanlardan ve öğrencilerden oluşan 6 kişilik panel tarafından gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen sıralama testi kullanılmış ve duyusal değerlendirme 2 tekrar olarak uygulanmıştır. Sonuçlar Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen %5 önem düzeyinde gerekli sıralama toplamları (p<0.05) tablosu ile değerlendirilmiştir. Çalışmada objektif ve subjektif analizler sonucu elde edilen bulgular EXCEL programı kullanılarak %95 güven aralığında varyans analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular ve Tartışma C Vitamini Tayini Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak C Vitamini miktarındaki değişimler Şekil 1.1 ve 1.2’de görülmektedir. Buzdolabında muhafaza edilen muzlarda %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerde C Vitamini değerinin ilk 4 gün içerisinde pek fazla değişmediği ancak 4. günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ve genel olarak azalmaya devam ettiği gözlenmiştir. Kontrol örneğinde ise ilk günden itibaren hızlı bir düşüş gözlenmiştir.

273

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

C vitamini ( mg/100ml )

5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.1. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi

5,00 C vitamini ( mg/100ml ) 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.2. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi Örneklerin C vitamini değerlerine uygulanan varyans analizi sonucunda örneklerin C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğinin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha düşük olduğu gözlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerin C vitamini değerlerinin ilk günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ancak kontrol örneğindeki düşüşün daha fazla olduğu gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha yüksek, kontrol örneklerinin C vitamini değerlerinin ise daha düşük olduğu gözlenmiştir. Suda Çözünür Toplam Kuru Madde Miktarı Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak suda çözünür toplam kuru madde miktarındaki değişimler Şekil 1.3 ve 1.4’de görülmektedir.

274

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40 Kontrol 5% 10%

Şekil 1.3. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.4. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi Yapılan varyans analizi sonucunda hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) olmadığı ortaya çıkmıştır. Sertlik Analizi Oda sıcaklığında ve +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak sertlik miktarındaki değişimler Şekil 1.5 ve 1.6’de görülmektedir. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin batma derinliği değerlerinin süreye bağlı olarak doğrusal bir artış gösterdiği gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde kontrol örneğinin batma derinliği değerlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir.

275

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

140,00 Batma Derinliği ( mm ) 120,00 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 S üre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.5. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi
140,00 120,00 Batma Derinliği ( mm ) 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 30 S üre ( gün )
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.6. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi Renk Analizi Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin belirli aralıklarla ölçülen L, a, b değerleri kullanılarak toplam renk farkı (ΔE) değerleri hesaplanmıştır. Yapılan varyans analizi sonucunda muzların ΔE değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ağırlık Kaybı Miktarı Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğindeki ağırlık kaybının daha fazla olduğu gözlenmiştir. Buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde ise yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olmadığı saptanmıştır. Duyusal Değerlendirme Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerine yapılan duyusal değerlendirme sonucunda benzer sonuçlar elde edilmiş ve % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler 1. ve 2. hafta doku açısından daha sert bulunmuş, kontrol örnekleri ise 1. hafta doku açısından en yumuşak örnek olarak saptanmıştır. 2. hafta ise % 5 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler ile kontrol örnekleri arasında önemli bir fark saptanamamıştır. Renk açısından yapılan duyusal değerlendirme sonucunda % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin 1. ve 2. hafta renk kalitesinin diğer örneklere göre daha iyi olduğu saptanmıştır. Ayrıca panelistlerin % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih ettikleri belirlenmiştir. SONUÇ

276

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muzların C vitamini değerleri zamanla azalmış ve varyans analizine göre C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin kontrol örneklerine göre daha yüksek olması, KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlemenin muzların C vitamini kayıplarını azalttığını göstermektedir. KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerlerine etkisi olmadığı belirlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmış (p<0.05) ve KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin örneklerinin sertliği üzerinde olumlu etki yarattığı gözlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de ve oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerinin L, a, b ve ΔE değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). Muz örneklerinin ΔE değerleri incelendiğinde hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin renk değişiminin kontrol örneklerine göre daha az olması, KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin ürünün renk kalitesini olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin ağırlık kaybı değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle önemli olmadığı saptanırken (p<0.05); bu farkın oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örnekleri arasında önemli olduğu saptanmıştır (p<0.05). % 10 KMnO4’lı zeolit ile paketlenen oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerindeki ağırlık kaybının diğer örneklere göre daha az olduğu gözlenmiştir. Yapılan duyusal değerlendirme sonucunda muz örneklerinde %10 oranında KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlenen örnekler diğer örneklere göre daha sert bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örnekleri için batma derinlikleri arasındaki fark istatiksel olarak önemli bulunmuş ve kontrol örneğinin batma derinliğinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Örnekler renk kalitesi açısından duyusal olarak değerlendirildiğinde, %10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin renk kalitesi daha iyi bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örneklerinin renk değişimleri arasında istatiksel olarak önemli bir fark saptanmış ve kontrol örneklerindeki renk değişiminin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ayrıca yapılan duyusal değerlendirme sonucunda panelistler % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih etmişlerdir. Yukarıdaki sonuçların ışığında çalışma değerlendirildiğinde KMnO4 ile paketlemenin muzların bazı kalite kriterlerini olumlu olarak etkilediği, bazılarında ise etkili olmadığı ortaya çıkmaktadır. Çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı, sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken, hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. KAYNAKLAR Altuğ, T. ve Elmacı, Y., 2005, Gıdalarda Duyusal Değerlendirme, Meta Basım, İzmir, 50-54 AOAC, 1995, Ascorbic Acid in Vitamin Preparations and Juices 2,6-Dichloroindophenol Titrimetric Method, Official Method 967.21 Anonim, 1996, Diğer Endüsti Mineralleri Çalışma Grubu Raporu, T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yayın No: DPT:2421 – ÖİK 480, Cilt 1, Mart 1996, http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/sanayiha/oik480c1.pdf Karaçalı, İ., 2004, Bahçe Ürünlerinin Muhafaza ve Pazarlanması, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir,51-99. Özdemir, M. and Floros, J.D., 2004, Active food packaging technologies, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 44:185-193. Peiser, G., Suslow, T.V., 1998, Factors Affecting Ethylene Adsorption by Zeolite:The Last Word (from us), Perishables Handing Quarterly, 95:17-19.

277

.L. J. M.. L. B. Ege ÜniversitesiBasımevi. M. London.. G. İzmir 4s. Beest M. Overview of active food packaging. Trends in Food Science & Technology...L. Rooney. N. Üçüncü. M. 1-3. 15:279-292. İ.E.. Joyce.. Effect of ethylene on quality of fresh fruits and vegetables. McGlasson. F. Blackie Academic and Professional... Ar. 278 .I. UNSW Press Ltd.10:77-80.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Saltveit.. 41:785-786. D. S.. 1999. Graham. Doğu. Postharves Biology and Technology. Vermeiren. Kruijt. Developments in active packaging of foods. Newyork. and Doğu. Yaşyerli.. 2002. M. 1999. Active Food Packaging... R. 42-45p. ed. 1995. 1998. 2000. D. Wills. Postharvest. and Debevere. T. İZMİR Rooney.. Devlieghere. 9-12 EKİM 2008.. Gıdaların Ambalajlanması. Removal of hydrogen sulfide by clinoptilolite in a fixed bed adsorber. Chemical Engineering and Processing.

İZMİR OTURUM X GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler Hakan SEMERCİ 279 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.

İZMİR 1. Çoğu zaman ürünün ön soğutması yapılıp pazarlanacağı yere nakledilir. hasat sonrası ön soğutmanın bir saatlik geçikmesinin pazardaki raf ömrünü bir gün kısalttığını ortaya koymuştur. raf ömrünü uzatmak ve tüketiciye daha kaliteli ürün sunmak isteğinde söz konusu olur. bozulmaya sebeb olan biyolojik ve çevresel faktörler anlaşılmalı ve bu etmenlerin etkisini minimuma indirebilecek hasat sonrası metod uygulanmalıdır. Su kaybı buharlaşma şeklinde olduğundan %90 ve üzerindeki bağıl nemli ortam su kaybını azaltır ve pazara daha kaliteli bir ürün sunmanızı sağlar. Bu işlem ve değişiklikler taze sebze ve meyvelerde tamamen durdurulamaz ama belirli oranlarda yavaşlatılabilir. KOSB 37 Sk. gübreyi ve sulamayı seçmek için uzun araştırmalar yaparlar ama gerçekte pek çok durumda hasat sonrası kalitede soğuk zincirin kırıldığı nokta önemlidir.1. üretimin fazla olduğu dönemlerde fiyat düşüşlerini önlemek veya dış pazarlara açılabilmektir. Ürün hasadından tüketimine kadar geçen sürede üründe kalite ve ağırlık kaybının olacağı kaçınılmaz bir gerçektir. Bozulmaya müsait ürünlerin ömürleri enzim adı verilen büyük protein moleküllerinin katalitk aktiviteleri ile ayarlanır. 1. bazı ürünler için. Su kaybı kendini pörsüme ve buruşma şeklinde gösterir. Taze sebze ve meyvelerin hasat edilseler bile fizyolojik ve patolojik olarak yaşayan canlılar olduğu unutulmamalıdır. diğer durumlarda ürün soğutulur ve soğuk depolarda birkaç ay muhafaza edilir. Araştırmalar. Bu %4-5’lik bir ağırlık kaybında bile meydana gelebilir. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. üretim yerine uzaktaki pazarlara ulaşmak. İZMİR HASAT SONRASI ÖN SOĞUTMA VE SOĞUK DEPOLAMA TASARIM PARAMETRELERİ Turan ERKAN Makina Mühendisi TERKAN Isı San. Birincisi ön soğutma. pazarlama süresini uzatmak. Ön soğutma. doğru muhafaza edilmiş ve ideal şartlar altında nakledilmiş vasat bir ürünün pazara ulaştığında kalitesi. Bozulmayı veya yaşlanmayı yavaşlatmanın en etkin yolu ürün sıcaklığının hasat sonrası soğutma ile düşürülmesidir. tatil dönemleri için stok yapmak. Başarılı bir hasat sonrası muamele programında ön soğutma ve soğuk muhafazanın önemi büyüktür. Enzimler sıcağa duyarlıdırlar ve aktiviteleri her 18°F'lık sıcaklık artışı için 2 ila 4 kat artar. İkinci önemli etmen de dehidrasyon da denilen su veya nem kaybıdır. Şti. Ürün pazara yakın bir yerde yetişiyorsa soğutmanın önemi azalır. Hasat sonrası ön soğutması yapılmış. Bu noktadan sonra ürüne yapılacak muamele ne kadar süre ile muhafaza edilebileceğini belirler. Bu sebeple üreticilerin yetiştirdikleri ürünün hasat sonrası muamelesi konusunda bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. üretici ve nakliyecinin yapabileceği ikinci önemli işlemdir. No:11 Ulucak 35170 Kemalpaşa. Sonuçta sıcaklığı düşürerek raf ömrünü uzatabilirsiniz. Hasat sonrası soğutma denildiğinde iki temel alan ifade edilmektedir. Bunun için. çok kaliteli olarak üretilip de hasat sonrası doğru muamele edilmeyen ürününkinden fazladır.I. Fakat bu kayıplar azaltılabilir. Ürün hasattan sonra devam eden bir bozulma evresine girer ve başarılı bir pazarlama bozulmaya sebep olan işlemi yavaşlatmaya bağlıdır. Üreticinin ürününü depolamadaki amacı. Unutulmaması gereken gerçek şudur: Ne ekersen onu biçersin! Çiftçiler ve üreticiler en iyi tohumu. ve Tic. Üreticinin yapabileceği en önemli işlem ise kaliteli ürünü yetiştirmektir. Ön Soğutma Bir ön soğutma programı seçilmeden önce ürünün muhafaza sıcaklığı ve pazarlama şartları çok iyi anlaşılmalıdır. Soğutma tesisi planlanırken en ufak bir değişiklik soğutma sürecini ve depodan çıkan ürünün 280 .GİRİŞ Hasat sonrasının basit olarak anlamı ürünün toplandıktan sonraki durumudur. ikincisi soğuk muhafazadır. Ürünün pazara en iyi kalitede gelebilmesi için hasat sonrası muamele. Ltd.

Paketleme ve paket cinsi ürünün soğumasını.3. suyun dolaşım hızı arttırılabilir ve ürünün su ile teması arttırılabilir. Zorlanmış hava akımı ile soğutmada en yaygın kullanılan yükleme şekli. 1.1. Bu yolla pek çok ürün soğutulabilir. Soğutma hızı paletlerin tek sıra halinde aralarında belli bir boşluk bırakılarak yüklenmesi ile arttırılabilir fakat bu da yer kaybına neden olmaktadır. Su ile Soğutma (Hydro Cooling) 4. Bu tarz yapılanma havayı paletlerin arasına yönlendirmek için yarıklı duvar gerektirmektedir. En fazla kullanılan ön soğutma metodları: 1. Soğuma hızını arttırmanın diğer yolu hava sıcaklığını düşürmektir fakat bu yol daha fazla soğutma kapasitesi gerektirir. Bir diğer yol da soğutucu havanın palet sıraları arasında dolaşımını sağlayacak dikey hava kanalları açmaktır. Bu tür soğutma hem atmosfer kontrollü odalarda hem de soğuk odalarda kullanılmaktadır. Oda Soğutması Oda soğutması nihai soğutma olarak kabul edilmiştir ve pek çok ürün için yaygın olarak kullanılmaktadır. Konveksiyonal paket buzlamada paketli ürünün üzerine buz parçaları veya dilimleri yerleştirilir. Soğutma hızını arttırmak için oda içine daha büyük fanlar yerleştirerek hava dolaşım hızı arttırılabilir. paletle yapılan yüklemenin de soğuk hava dolaşımını. Daha hızlı soğuma. Her iki tip de günlük temizlikleri yapılabilecek şekilde tasarlanmalıdır. Flow-through tip sulu soğutucular ürünü su duşunun altından bir bant üzerinden geçirir. fakat çoğu ürün için yavaş bir soğutma sistemidir.1.1. Bu.I. Buzla direk temas sırasında kondüksiyon yollu ısı transferi ile hızlı bir soğuma olur. ürün başına düşen hava miktarını arttırarak sağlanabilir. Batch tip soğutucular ürün üzerine buzlu suyu sürekli fışkırtarak soğutma işlemi gerçekleştirirler. karton kutularda veya dökme ürünlerde uygulanabilir. ürün etrafında daha fazla hava dolaşımı ve daha hızlı bir soğuma demektir.1. ürünle ilgili bütün muameleler dikkate alınmalıdır. Oda Soğutması (Room Cooling) 2. 1. Soğutma hızını artırmak için su sıcaklığı düşürülebilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Su ile soğutma kolilerde. aynı zamanda ürünün saklandığı kutular iyi havalandırılmalı ve suya dayanıklı olmalıdır.4. Su İle Soğutma Bu sistemde mekanik soğutma sisteminden veya buz bloğundan elde edilen soğuk su.1. dolayısı ile soğuma süresini etkileyebileceği unutulmamalıdır. Paletlerin üstü ve iki sıranın önü perde ile örtülmelidir. İZMİR kalitesini etkileyebileceğinden. Hava kartonlar arasından. Paket Buzlama (Package-Icing) 5. paletler arası 24''-36'' olacak şekilde boşluklu olanıdır. Bu da maliyeti arttırmaktadır. Vakumla Soğutma (Vacuum Cooling) 6. Bu fan kapasitesini arttırarak veya sandıkların hava geçiş aralıklarını genişleterek sağlanabilir. Bu soğutmada ısı ürünün kütlesinden konveksiyon yolu ile ürün etrafında dolaşan havaya transfer olur. 281 . Bu metod ıslanmaya dayanıklı ürünlerde kullanılabilir. Paket Buzlama Yalnız buzlu su ile temasa dayanabilen ürünlere uygulanabilen çok eski bir metottur. Buz eridikçe oluşan hava boşluğu ile kondüksiyonla ısı transferi başlar. 9-12 EKİM 2008. Önemli olan havalandırmayı iyi şekilde sağlayacak kutular kullanmaktır.2. Günümüzde kullanılmakta olan pek çok ön soğutma metodu vardır ve her birinin ürüne göre ayrı kullanım alanı vardır. Havalandırma deliklerinin şekilleri farklı olabilir. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma (Forced Air Cooling) 3. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma Bu tarz soğutmada hava ürün istifleri arasından üflenir veya emilir. ürünün üzerinden ısıyı alarak geçmelidir. ürün üzerinden akıtılır. 1. Nakliyede Soğutma (Transit Cooling) 1. fakat bu da motorlardan gelen ısı kazancının artmasına neden olacaktır. Ayrıca pek çok ürün için en düşük hava sıcaklığı 32°F olmalıdır.

Ön soğutma ve soğuk muhafaza şartları ve gereksinimleri farklıdır. Ön soğutma ürün muhafaza sisteminin bir parçasıdır. Daima gelecekte olabilecek kapasite arttırımları göz önünde bulundurulmalıdır. 2. Nakliye için kullanılan kutular veya koliler soğuma hızını etkileyecektir. Planlama Genel. Bunları iki ayrı sistem olarak değerlendirmelisiniz. bazı yerlerde elle tutulan bir püskürtücü ile buz doldurulur. E. 9-12 EKİM 2008.1. önemli olan bu sistemlerin prensiplerini anlayarak en etkin olanını kullanmaktır. Bu sebeble yapraklı sebzeler karnıbahar ve kerevizden daha hızlı soğurlar. havanın iyi kullanımı (yönetimi). C. Vakum tüpü. 1. Araştırma gereksinim ve ihtiyaçları. Sıvı-Buz %60 buz. bu buzun daha iyi ve düzgün olarak dağılıp yerleşmesini sağlar. Karton delikleri yükleme sırasında birbirlerini karşılamalıdır ki hava dolaşımı sağlanabilsin. 282 . Tarla siloları ve sık yerleştirilmiş kartonları soğuma işlemini zorlaştırmaktadır. Kullanılacak buz miktarı. Su ile soğutma yapılacak ise karton mumlanmalıdır.2. B. 1. 5.1. 2.I. Buzu kartonların içine yerleştirmek için pek çok yol vardır. Daha hızlı bir ön soğuma için yapılacak ek harcamalar bütün tesis için harcananın yanında pek fazla olmayacaktır. 6. A.6. 7. nitrojen buharlaştırması veya bunların birleşimini içerebilir. %40 sudan oluşan buzlu su karışımıdır. İyi ve etkili bir hasat sonrası muamele için ürünün muhafaza şartları ve mümkün olan soğutma metodları çok iyi bilinmelidir. Hava soğutmalı sistemlerde kutu üzerine hava geçişini sağlayacak delikler olmalıdır. bazı yerlerde paletli ürün kutularındaki deliklerden buzun içeri girmesi için basınç altında bırakılır. bu basınç düşmesi ürünün içindeki suyun buharlaşmasına sebep olur. Ürünün son sıcaklığı soğuma hızını ve süresini etkileyecektir. 4. Soğuma süresi ürünün yüzey alanının hacmine oranına bağlıdır. tüpe bağlı bir soğutma sistemine gereksinim duyarlar. Başarılı pazarlama için hızlı soğutma ve uygun muhafaza sıcaklığı önemlidir. ürünün ağırlığına. Ürünün yoğunluğu ve boyutları soğuma hızını etkileyecektir. bu sebeble soğutma sistemlerine bir alternatif teşkil etmez. Vakum ile Soğutma Vakum soğutma buharlaşma sırasında oluşan ısı transferi prensibine dayanır ve sadece yapraklı ürünlerde. D. Kartonon cinsi soğutma metoduna uygun olmalıdır. buz serme. kereviz. havuç ve tatlı biberlerde kullanılabilir. bazı tatlı mısır. Nakliyede Soğutma Bazı ürünler nakliye sırasındaki soğutma ihtiyacına göre nakliyeden önce soğutulmaz veya kısmen soğutulurlar. 3.5. 1. Farklı hızlı soğutma oranları veren pek çok sistem vardır. 1. Ürün hava geçirmeyen çelik vakum tüpüne konulur. Var olan sistemlerin iyi tasarlanması veya değiştirilmesi bu zor şartlar altında daha iyi bir soğuma sağlanabilir. Nakliyede soğutma mekanik soğutma. karton kutu tasarımı ve paletli yükleme şekilleri ile arttırılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Günlük soğutulacak miktar tesis büyüklüğü ve gücünü etkileyecektir. Soğutma metodu soğutulacak ürüne uygun olmalıdır. Atmosferik basıncı azaltmak için hava dışarı emilir.3. 1. karnıbahar. İZMİR Daha güncel bir metod sıvı-buzlama'dır. Vakum tankları farklı boyutlarda olabilirler. Soğutma sürecinde ürün sıcaklığının her 11°F’lik düşüşünde temelde su olarak %1 oranında ağırlık kaybı olur. Soğuma hızı. Ürün büyük bir kapıdan tüpün içine tek veya çift taraftan yerleştirilir ve hareketli bir bant ile ileri geri hareket ettirilebilir. Ürüne yapılan muamelelerin soğuma hızına etkisi dikkate alınmalıdır. Paketleme 1. ilk sıcaklığına ve nakliye sırasındaki ortam sıcaklığına bağlıdır. İlk tesis maliyeti yüksek ve kullanılabildiği sezon kısa olduğu için pek çok vakum soğutucusu mobildir. Nakliyede soğutma yoğun yüklemelerin olduğu durumlarda kullanılmaz. 3.

Vakum soğutma Daha sonra soğutulacak ürün incelenmeledir.4. 9-12 EKİM 2008. Gelecekte olabilecek kapasite arttırımları dikkate alınmalıdır. Genel olarak meyveler zorlanmış hava akımı ile en iyi soğurlar. Bina izolasyonu B. Küçük parçalar büyüklere nazaran daha hızlı soğurlar. 4. 4. Ürünün büyüklüğü. 5. Dikkat edilecek husular şunlardır. Oda soğutması 2. 5. 2. Forklift tipi G. Hasattan sonraki muamelenin amacı daha uzak pazarlara ulaşmak. Soğutucu Tasarımı 1. Zemin yapısı F. bakım ücretleri. hatırlayacağınız gibi bütün sebze. Paket buzlama 5. Zorlanmış hava akımı ile soğutma 3. 2. Soğutma sistemine olan ihtiyaç belirlendikten sonra. Raf kullanımı ile depolama kapasitesini arttırma Önemli olan ihtiyaçları bilmek ve bunlara tam olarak karşılık verecek sistemi kurmaktır. günlük çalışma masraflarını. Çürümeye sebeb olan mikroorganizmaların üremeleri azalır. Paketleme 283 . muhafaza süresini uzatmak ve tüketiciye istediği kalitede ürünü sunmaktır. işçilik. Birim zamanda soğutulucak miktar soğutma kapasitesini ve maliyeti etkiler. İyi bir soğutucu tasarımı. 2. 1. Kamyon yükleme ve fork lift kapıları D. bir ürünün bahçe iç sıcaklığının 90°F veya üzerinde olduğunu unutmayınız. 1. Yaralanma etkileri azalır. Birinci olarak. 2. İZMİR 1. Bu da hasat ile tüketim arasındaki süreç ne kadar uzarsa soğutmanın önemi de o derece artar demektir. Su ile soğutma 4. Kök ve saplar su ile yapraklı sebzelerde vakumla en iyi şekilde soğurlar. ÖN SOĞUTMA TESİSİN PLANLANMASI VE TASARIMI Plan veya tasarımdan önce soğutma sisteminin ihtiyaçlarından bahsetmek faydalı olacaktır. Bunun sebebi ürün hücrelerinin yüksek sıcaklıklarda daha hızlı bozulmasıdır. Su kaybı azalır. 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1. soğutulacak ürünün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir mühendislik gerektirmektedir. Binanın tasarımı da çok dikkat gerektirmektedir. 3. Hasat sonrası soğutma ile. Sıcaklık düştükçe süre uzar. 2. Soğutma kapasitesi günlük maksimum ortalama değere göre seçilmelidir.I. şekli ve yoğunluğu ürün içindeki ısı transferini etkiler. Solunum ısısı azalır. Sistemi geliştirmek yeniden yapmaktan çok daha ucuzdur. Soğutma metodu ürüne uygun olmalıdır. Ürünün son sıcaklığı soğuma süresini etkiler. Bakım kolaylığı H. Sadece ilk tesis masraflarını değil. meyve veya bahçe ürünleri tüketilene veya işlenene kadar canlı varlıklardır. boyutları. Bu sebeple daha düzgün ve hızlı soğutma gerekmektedir. Bu konulara odaklandığımızda amacımıza ulaşıp. 3. karton kutu ve nakliye sandıklarının maliyetini de dikkate alın. muhafaza süresini uzatabilir ve tüketicinin istediği kaliteyi sunabiliriz. ihtiyaç olan sistemin tipi ve büyüklüğüne karar verilmelidir. daha uzak pazarlara ürün gönderebilir. Hasat sonrası ürünün tarla sıcaklığının alınmadığı her zaman dilimi ürünün raf ömrünün kısaltmaktadır. İstenilen işe uygun soğutma sistemini seçin. A.1. Isı kazancını azaltmak için şerit perde kapılar E. Bir kere bilgiyi toplayıp kullanıma koyduğunuzda ürününüzün kalitesi çok daha iyi olacaktır. Etilen üretim oranı azalır. Öncelikle yaygın olarak kullanılan soğutma metodlarına bir göz atalım. Işıklandırma C.

10. kullanılacak soğutma tipini ve hatta boyutlarını sınırlayacaktır. ürüne bağlı olarak tek bir metod mu yoksa birkaç metodu birden mi uygulamamız gerektiğini belirler. Daima geleceğe yönelik düşünmelisiniz. bazıları için tek yol vardır. sarılmış olan ürünlerde kolayca soğumazlar. Uzun sezonlar için sabit tesisler iyidir. 4. İZMİR 1. bundan sonra soğutma metodunu seçerken dikkat edilmesi gereken hususlara değineceğiz. Soğutulacak ürünün miktarı Ürün miktarı dendiğinde. Muhafaza edeceğiniz ürün artıp çeşitlendikçe. Bu durum her nokta için izoleli. 2. Soğutma metounun uygunluğu Hali hazırda bir soğuk odanız var ise bunu zorlanmış hava akımlı bir odaya çevirmek mümkündür. soğutma işlemine kısa sürede başlamanız ve soğutma işlemine istenilen sıcaklığa kadar devam etmiş olmanızdır. Paketleme malzemeleri soğutma verimini etkiliyecektir. 8.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 4. yükleme yüksekliği. Farklı coğrafyalarda üst üste gelen sezonu olmayan üreticiler hareketli sistemi kullanabilirler. Kutu veya sandıkların havalandırması. 9. Su ile soğutmalı sistemler. bazı ürünlerde bozulma yavaş olduğu için soğutma daha yavaş olabilir. Örneğin kağıtla sarılmış bazı ürünlerin soğuması sarılmamışlara nazaran iki kat fazla zaman almaktadır. Planlama İyi bir soğutma sistemi makul bir planlama gerektirir. soğutmanın önemi ve kullanılmakta olan bazı soğutma metodlarından bahsettik. Su ile veya buzlu soğutmada ambalajın suya dayanıklı olmasına dikkat edilmelidir. (Örneğin çilek ve sofralık üzüm zorlanmış hava akımı ile soğutulmalıdır. ürünün sıcaklığı düştükçe kontrol etmeniz gerekmekte ve istenilen sınır sıcaklığına geldiğinde ürünü derhal yarı tropik ürünlerin muhafaza şartlarına uygun sıcaklıktaki bir depoya aktarmalısınız.) 2. Kutu veya sandık içinde poşetlenmiş. Nakliye kutularının ve sandıklarının tipi soğuma hızını etkiliyecektir ki bu da soğutucunun verimini etkilemek demektir. paket veya kartonların içinde düzgün olarak akabilmelidir. Hasat edilen ürünü hemen soğutmaya başlayıp 6-7 saatte bitirmeniz. 5. Kendi soğutma tesisine olan ihtiyacımız 284 . Ürünün soğutma metoduna dayanımı Bazı ürünler pek çok yolla soğutulabilirken. 7. Önemli olan soğutmayı kısa sürede yapmanız değil.2. günlük soğutulacak miktardan bahsedilmektedir ve önemli olan günlük miktarıdır. Buraya kadar soğutma ihtiyacı. Planlamada şu hususlara dikkat edilmelidir. Örneğin. Ambalaj ve ambalaj malzemeleri Sıkıca kapatılmış tüketici paketindeki. Bunun getireceği ek masraf.I. Soğutma sezonunun uzunluğu Bütün soğutma sistemleri hareketli ve elbetteki sabit yapılabilir. Soğutmanın yapıldığı yerdeki kullanıma uygunluk. 1. 9-12 EKİM 2008. temiz su kaynağı ve kullanılan suyun boşlatılabileceği yer gerektirmektedir. maliyet hesaplarında göz önünde bulundurulmalıdır. hava almayan nakliye kutu veya sandıklarındaki ürünler kolayca soğumazlar. 3. Sandığın delikleri ile havalandırma yarıkları hızlı bir soğutma için birbirlerine uygun olmalıdır. 2. İyi havalandırma ve delikli ambalajlar verimi arttırır. İstenilen zaman içinde işlemi tamamlamak istiyorsanız yükleme şekilleri. Eğer kutu ve sandıklar su ile soğutma veya buzla kaplanarak soğutma için kullanılacak ise suya dayanıklı hale getirilmelidir ki bu çoğunlukla mumla kaplanarak yapılmaktadır. Ambalaj delikleri ile kutu veya sandık delikleri iyi bir hava dolaşımı için birbirlerini karşılamalıdırlar. seçtiğiniz metod yeni ürünlere ve kapasiteye uygun olacak mı? 3. Tavsiye edilen sıcaklıklar Farklı ürünler için çoğu zaman farklı sıcaklık gerekeceğinden ayrı odalarda muhafaza edilmelidirler. İstenilen soğuma süresi Bazı ürünlerin hücre bozulması çok hızlı olduğu için hasattan hemen sonra hızla soğutulmaları gerekirken. tropik olmayan ürünler için hazırlanmış hava akımlı depolarda soğutabilirsiniz ama. Yarı tropik ürünleri. Hangisinin kullanılacağı sezonun uzunluğuna bağlıdır. akışı engelleyecek şekilde olmamalıdır. Bu 6-7 saatlik bekleme sürecinde ürünün hücreleri düzelmeyecek şekilde hasar görebilir. Bir ürünü 33°F'ta soğutmak için kullanılan hava akımlı bir oda domatesleri 55-70°F'ta soğutmak için kullanılırsa ürünler zarar görebilir. Soğutulacak ürünün cinsi Bu. Yükleme yükseklik ve şekilleri havalandırmayı en az etkileyecek şekilde olmalıdır. sanki sabit bir tesismiş gibi donatılmış bir tesis bulunmasını zorunlu kılmaktadır. ürünü 6-7 saat beklettikten sonra 1 saatte soğutmanızdan çok daha iyidir. 6. Bazı sistemler az miktarda ürünle istenilen sonucu vermezler. yükleme şekli soğutma sürecinde önemlidir. Kutu veya sandık yükleme düzenleri Hava veya su. Soğutma verimi ambalaj malzemelerinin kalınlaşıp sıkılaşması ile azalır.

Yer Seçimi Yer seçiminde üretim alanları ile tesis uzaklığı dikkate alınmalıdır. Hava muamele sistemi 2. daha sonra ürün soğuk muhafaza odalarına veya kamyona yüklenir. Pek çok ürün ambalajı nedeni ile üst üste yükleme yapmaya uygun değildir. Sıcak bölgelerde tipik bir yapı.4. su soğutmalı ve paket buzlamanın kendileri için en uygun soğutma sistemi olduğuna karar vermektedirler. gerekli hacmin içinde yapılacak yükleme yüksekliğine bağlıdır. 285 . Bu etmenler göz önüne alındığında küçük ve orta ölçekli üreticiler hava akımlı. İzolasyon malzemesi ısı akımına karşı olan direncine (R) göre seçilmelidir. Tasarım Uygulaması yapılacak bir soğutucu tasarımında dikkate alınacak hususlar. Ürünün ön soğutmadan sonra pakete konulduğu ve paketlerin üst üste yüklendiği kabul edilirse gerekli olan taban alan yarı yarıya azalmış olur. kaynakların kullanımı. betonarme.. ile sağlanmalıdır. Alım alanından ürün ön soğutma odasına alınır. ağaç karkaslı binalar. 1.I. Alan hesabı. Bazı tipik izolasyon tipleri ahşap çerçeve içinde fiberglas izole.3. Forklift seçimi 7. Buhar tecridi. Tesiste makine ve ofisler için de yer düşünülmelidir. bakım kolaylığı ve bazende dış görünüş önemlidir.3. Drenaj.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. paletli ürün dışında ana koridor ve hava boşlukları da düşünülerek yapılmalıdır. İnşaat tip seçiminde en önemli etmen hiç süphesiz ki maliyettir. Bu. briket. İzolasyon 5. Bazen birkaç günlük ürünün muhafazası gerekebilir. İyi bir tesiste yükleme odası da bulunmalıdır. tuğla veya beton panel duvarları izole malzemeleri ile kaplamak şeklindedir. Trafik akışı 6. 2.3. genişlemeye uygunluk dikkat edilecek hususlardır. Tesis büyüklüğü 3. Yoğun sağnak yağış altında bile tesiste yükleme boşaltma yapılabilmelidir.3. duvar için R-25 değerine sahip malzeme ile kaplanmalıdır. Bu durumda paletli yükleme yolu ile iki palet üst üste konularak alan ihtiyacı yarıya indirilebilir. 9-12 EKİM 2008. metal karkaslı binalar. çatı için R-30. beton panelli. meyil. İZMİR Bu bir tesisin kurulma aşamalarında pek çok defa sorulması gereken bir sorudur. Yapı Tipi (İnşaat tipi) 4. Genelde tesis gölgelikli yükleme-boşaltma alanına da sahip olmalıdır. Basit etmenler olan drenaj. bir günde soğutulacak ürünü ve muhafaza edilecek ürünü alabilecek büyüklükte olmalıdır.3. 2. Yükleme odasında da soğutma sistemi bulunmalıdır ki soğuk depodan çıkan ürün üzerinde su yoğunlaşması olmasın. 2.3. Kendi tesisinizi kuracak iseniz civarınızda soğutma ihtiyacı olan diğer üreticileri de dikkate alın.1. Pek çok küçük üretici ile bir araya gelerek bir tesis kurmanız daha ekonomik olabilir. İzolasyon İnşaat tipi ve izolasyon malzemesinin bulunması kolaylığı kullanılacak malzemeyi belirleyen hususlardır. Soğutma sistemi 8. Yer seçimi 2. Yapı (İnşaat) Tipi Uygun tasarım ve dikkatli bir inşaat ile hemen hemen her yapı soğuk depo tesisi amaçlı kullanılabilir.2 Tesis Büyüklüğü Tesis. kanal vb. tuğla. Nakliye odası sıcaklığının soğuk deponunki kadar düşük olmasına gerek yoktur ama çiğ noktası en azından soğuk deponun çiğ noktasına eşit olmalıdır. Kamyon bu odada bulunan sızdırmaz kapılara arkadan yaklaşarak yükleme-boşaltmayı yapmalıdır. veya bu işi kiralama ile yapabilirsiniz. hatta toprakla yapılan binaları içermektedir. Taban alanı. 2. Çatı bütün gün güneşe maruz kalacağı için en büyük ısı kazancının buradan olacağı göz önünde bulundurularak çatıya direnci (R değeri) yüksek izolasyon malzemeleri kullanılmalıdır.

soğutulan miktar. 9-12 EKİM 2008. Soğutkanın fiyatı.000 BTU/saat veya 4-7 TON gibi bir ısı kazancı getirmesidir. 1997. Düz gidişi. Ön soğutma sisteminin ısı yükleri üründen. 2. çevreden. 2. Forklift seçiminde deponun hava değişiminin çok az olduğu kapalı bir mekan olduğu unutulmamalıdır. Elektrikli veya akülü forkliftler tehlikeli bir kirlilik yaratmazlar. bu sebeple tavsiye edilen tek tiplerdir. Soğutma Sistemi Sistem tasarımı hasat sonrası soğutma ve muhafaza konusunu bilen bir kişi tarafından yapılmalıdır. Forklift hareketi yumuşak olmalı ve ani hareketler içermemelidir ki. bulunabilirliği ve servis imkanıdır.6. Forklift gidiş hatlarının birbirini kesmemesine ve çakışmamasına dikkat edilmelidir. soğuma süresi ve ürünün özgül ısısına bağlıdır. Bunlara ek olarak sistem ürüne yüksek nem sağlamalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı yükünün ana bölümünü üründen gelen ısı oluşturmaktadır. Genellikle küçük tesisler freon. KAYNAKLAR Anonymous. palet ve kasalardan. Pressure Cool Co. bu da düz ilerleme hattı demektir. Sprey poliüretan bitmiş inşaata direk uygulanabilir.7. Bu durumda ön soğutmanın getirdiği ısı yükü mümkün olduğunca doğru hesaplanmalıdır. Hava koli ve ambalaj deliklerinden geçerek dolaşabilecek kadar basınçlı olmalıdır. Karbon monoksit kanda oksijen moleküllerine bağlanarak birikir ve ölümcül zehirlenmelere neden olur.3. çizgi halinde. Normalde gerekenden daha fazla soğutma kapasitesi ekonomik değildir. Hava Muamele Sistemi Saatteki hava dolaşımı doğru miktarda hava sağlamalıdır. giriş sıcaklığı. 2. büyük tesislerde amonyak kullanmaktadır. Ürünün ısı yükü. Bir diğer faktör de motor tarafından üretilen ısının 48. İçten yanmalı motorlu forkliftlerin eksozları karbondioksit ve monoksit karışımıdır. hava değişiminden. soğuma hızı. Forklift Modern tesislerde sandık veya paletle yüklemelerde forkliftin önemi büyüktür. uzun süre aynı sıcaklıkta muhafaza için gerekenden veya oda soğutmasında olduğu gibi uzun sürede yavaş yapılan soğutmanınkinden çok daha fazladır. "L" şeklinde hatta "T" şeklinde olabilir.3.3.3.8. ışık ve pompa gibi ısı üreten parçalardan gelmektedir. styrapor veya sprey poliüretan izolasyon malzemesi olarak kullanılabilir.1. 2.7. Hesaplar ürüne. İZMİR Poliüretan paneller. yarıkları ve ambalaj kartonları üzerinde havalandırma delikleri olmalıdır.5. Trafik akışı Trafik akışı tesis içinde güvenli işlem için gereklidir. Uygun soğutma zamanı için hava dolaşım sisteminin yanı sıra duvarlarda havalandırma kanalları. 2. Dikkat edilecek diğer hususlar. İzolasyon tipi seçimi bina tipine.I. malzemenin bulunabilirliğine ve tabii ki fiyatına bağlıdır. Kullanılan soğutkandan bağımsız olarak sistem çok yüksek bir bağıl nem (%90 ve üzerinde) sağlayabilmelidir.(USA) dökümantasyon 286 .3. ürün miktarına ve istenilen sıcaklıklara göre yapılmalıdır.000-84. Ön Soğutma Sistemlerinin Tasarımı ve Kullanımı-Isı Yükü Ön soğutma için gerekli kapasite. fan motorlarından.

Faz değişiminin gerçekleştiği ısıtma ve soğutma işlemlerinde özgül ısı yerine faz değişim bölgesinde aktarılan faz değişim ısısını da içeren hissedilir ısı kullanılır [2]. yağ. Şebnem Tavman Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü. Ölçüm sonuçlarının literatürde bulunan değerlerle uyumlu olduğu görülmüştür. Q m . ısıtma hızı ve örnek kapsülünün kapatılma durumu önemlidir. sebnem. elde edilen tek bir termogramla ve çok küçük bir örnekle hızlı ve basit bir şekilde çok önemli bilgileri vermesidir.tavman@ege. Isı Kapasitesi. DSC. Diferansiyel Tarama Kalorimetresi. 9-12 EKİM 2008. soğutma işlemleri dizaynında işlenen gıdaya ait ısısal özelliklerin bilinmesi büyük önem taşır. adyabatik metod. sıcaklığına. m ise örneğin kütlesidir (kg). maddenin ısıtılmasında veya soğutulmasında faz değişikliği yada herhangi bir kimyasal reaksiyon olmaması koşuluyla. ayrıca gıda maddesine fazla veya eksik ısı uygulaması da önlenerek önemli bir enerji tasarrufu sağlanmış olur. Sabit basınçta özgül ısıyı ifade etmek için Cp sembolünden yaralanılır. Gıda maddelerinin ısısal özellikleri. Termogramlardan yararlanarak özgül ısı.( Δ T ) C P = (1) Bu denklemde Q aktarılan ısı miktarı (J). Gıdaların bir çok özelliğinde olduğu gibi ısısal özelliklerinin değeri de gıdanın içerdiği suyun miktarına ve bu suyun durumuna bağlıdır. karşılaştırma metodu ve diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) gibi yöntemler kullanılmaktadır [3]. kül. protein. ısıl iletkenlik. özgül ısı.tr. belirli bir sıcaklık farkı için maddenin birim kütlesi tarafından kazanılan yada kaybedilen ısı miktarı olarak denklem 1’ de tanımlanmaktadır [2]. [6]. Biyolojik maddelerin özgül ısılarının ölçümünde. entalpi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isısal özellikler.edu. Isıl Özellikler 1. faz değişim entalpisi çok geniş bir sıcaklık aralığında çalışılarak tespit edilebilmektedir [4].I. ürüne doğru olan ısı akış yollarını etkileyen diğer özellikler) ve diğer etmenlere bağlı olarak değişim göstermektedir.GİRİŞ Gıda mühendisliğinde ısıtma. [5]. örneğin boyutu. ürünün kimyasal kompozisyonuna (su. geniş sıcaklık aralığında ölçüm yapılabilmesi nedeniyle özgül ısı ölçümlerinde çok kullanılan bir yöntemdir. Donmamış durumda ise örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla artış gösterdiği saptanmıştır. Bu özelliğin hesaplanmasında ürünün entalpi değişiminden yararlanılır.kumcuoglu@ege. Bu yöntemin avantajları. İZMİR BAZI SEBZELERİN ÖZGÜL ISILARININ DİFERANSİYEL TARAMA KALORİMETRESİ (DSC) KULLANILARAK BELİRLENMESİ Seher Kumcuoğlu. donmamış su içeriği. donma başlangıç noktası ve entalpidir [1]. fiziksel yapısına (yoğunluk.tr ÖZET Bu çalışmada patates ve havucun özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) kullanılarak -60°C ile 60°C sıcaklık aralığında deneysel olarak belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Özgül Isı. Örneklerin donmuş durumdaki özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu ve sıcaklığın artmasıyla arttığı bulunmuştur. ΔT sıcaklık farkı (oC). karbonhidrat içerikleri). 35100 Bornova-İzmir seher. Bu teknik. Özgül ısının belirlenmesinde karışımlar yöntemi.edu. DSC ile özgül ısı 287 . donma başlangıç noktası. ısıl difüzivite. boşluk hacmi ve büyüklüğü. Özgül ısı. Doğru verilerle dizayn edilen sistemlerde üründe meydana gelebilecek kalite kayıpları önlenir. [7]. gıda alanında özellikle donmuş gıdaların ısıl özelliklerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır.

5 dakika orta hızda çalışan Cole Parmer parçalama cihazı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. başlangıçta. %0. Her materyal için iki farklı örnekte 4’er tarama uygulanmıştır.74 su. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Patates ve havucun DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Tablo 2’de verilmektedir. ( dQ / dt ) m ( dT / dt ) Cp = (2) (dQ/dt) birim zamanda aktarılan ısı (J/s). donma başlangıç noktaları ve faz değişim entalpileri hesaplanmıştır.. %0. m ise örneğin kütlesidir (kg). 3. [9]. [11]. Örnek kapsüle edilerek veya sızdırmazlık sağlanarak bu hatalar minimize edilebilir [8].92 karbonhidrat) kabuk soyma işleminden sonra homojenize edilmiştir. Ayrıca örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi incelenmiştir. Bu termogramlardan örneklerin özgül ısıları. hermetik olarak kapatılan alüminyum DSC kapsüllerine yerleştirilmiştir. Ölçüm sırasında sıcaklığın yükselmesi sonucunda örnek içindeki suyun buhar basıncının artması biyolojik materyalden suyun su buharı formunda uzaklaşması ve gizli ısının absorbe edilmesi de ölçümde hataya neden olur. Kalibrasyon maddesi olarak indium ve safir kullanılmıştır. düşük ısıl difüziviteye sahip biyolojik maddelerde özgül ısı ölçümü sırasında meydana gelen gecikmelerin hatalara sebep olduğunu belirtmiştir. sıvı azot kullanılarak –60°C’ye soğutulmuş ve aynı sıcaklıkta stabilize edilmiştir. %1. Örnekler. Bu tabloda gösterilen değerler örneklerin DSC ile elde edilen termogramları kullanılarak bulunmuştur. [8]. DE. Örneklerden 14-18 mg alınarak. (dT/dt) ısınma hızı (oC/s). 9-12 EKİM 2008. Termogramlarda. Kütlesi bilinen örneğe verilen ısı akımı ölçülür ve denklem 2’ de yerine konularak özgül ısı hesaplanır [3].87 karbonhidrat) ve havuç (%88. referans malzeme ile özgül ısısı ölçülecek madde arasında sıfır sıcaklık farkı oluşturmak için gerekli olan enerji ölçülmektedir. USA) cihazı kullanılmıştır.98 protein. 2. %0. Referans olarak boş örnek kapsülü kullanılmıştır.10 su. [8]. örnek ve örnek kapsülü sıcaklıklarının test süresi boyunca homojen dağıldığı kabul edilir. Tang ve ark. İZMİR ölçümü yapılırken. Xb=0. [10]. Ölçüm sırasında örnekler. Metod Örneklerinin özgül ısı değerlerinin ölçümünde TA 2920 Modulated DSC (TA Instruments Inc. MATERYAL VE METOD Materyal Bu çalışmada materyal olarak kullanılan patates (%83.40 protein.I.3x(Xkarbonhidrat) ΔHf = 333. Deneme sonuçları TA Universal Analysis programı kullanılarak değerlendirilmiş ve termogramlar elde edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. –60°C’ den 60 °C’ye kadar örnekte meydana gelebilecek homojen olmayan sıcaklık dağılımını önlemek amacıyla 2 °C/dak’ lık sabit bir sıcaklık artışı ile ısıtılmıştır [3]. patates ve havucun faz değişim entalpileri. faz değişiminin gerçekleştiği bölgedeki pik alanı faz değişim entalpisini.59* (Xsu – Xb) (4) (3) 288 . New Castle. donma başlangıç sıcaklıkları ve özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi kullanılarak deneysel olarak belirlenmiştir. Homojenizasyon. pikin maksimuma ulaştığı sıcaklık değeri ise donma başlangıç sıcaklığını vermektedir [3]. Faz değişim entalpisinin hesaplanmasında Lind [12]’de verilen ifade (denklem 3) kullanılarak bulunan bağlı su içeriği değeri denklem 4’ te yerine koyularak hesaplanmıştır. DSC metodunda.5x(Xprotein)+ 0. DSC hücresi içindeki gıdanın sıcaklığının arttırılması sabit ısıtma hızı uygulanarak yapılır. Bu çalışmada elma.90 kül ve %9.90 kül ve %13.

14 282.701 kJ/kg. Ayrıca hesaplanan faz değişim entalpilerinin DSC ile ölçülen değerlerden daha yüksek olması.10 Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (deneysel) 248. faz değişiminin geniş bir sıcaklık aralığında meydana geldiği halde daha dar bir sıcaklık aralığındaki pik alanı için tespit edilmiş olmasından ve faz değişimi başlangıç noktasının tespiti için temel alınan pikin referans çizgisinden saptığı noktanın tam olarak belirlenememesinden kaynaklandığı söylenebilir. Bu çalışmada nem içeriği %88. faz değişim sıcaklığından sonra ise ani bir azalma görülmektedir. örnek içindeki suyun faz değişim entalpisinin sabit olmamasından ve bu değerin sıcaklıkla azalmasından kaynaklanmaktadır[12]. -30 oC’de ise 1. (4) nolu denklem kullanılarak hesaplanan değerlerden daha düşük olduğu saptanmıştır (Tablo 2). Literatürde havuç ve patatesin özgül ısılarının belirlenmesi konusunda yapılan çalışmalar bulunmaktadır [13].47 Bağlı su içeriği (%) (denklem 3) Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (denklem 4) 263. Nem içeriği %80 olan patatesin donmamış durumdaki özgül ısısı Rahman [3]’da 3. Elde edilen sonuçların literatürde verilen değerlerle uyumlu olduğu görülmektedir.640 kJ/kg.K olarak ölçülmüştür.266.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 1’de görüldüğü gibi faz değişiminin başlamasıyla birlikte özgül ısı değerinde hızlı bir artış. Bu çalışmada kullanılan % 83.641. Polley ve ark. donmuş durumdaki değeri ise 1. 9-12 EKİM 2008. Bu denklemdeki katsayılar. [15]’ de %88 neme sahip havucun donmamış durumdaki Cp değeri 3. Bu farkın DSC yönteminde.I.47±0.769 kJ/kg. İZMİR Tablo 2. Örneklerin ölçülen özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişimi Şekil 1’de verilmektedir.1 olan havucun -30 oC’deki özgül ısısı 1.63±7.89 274.902.904 olarak verilmiştir. Gıda maddelerinin özgül ısılarının donma noktasının üzerindeki sıcaklıklarda Rahman[3]’ da Cp= (Cpw-Cpkm).Xw+ Ckm ifadesinden hesaplanabileceği belirtilmiştir.53 4.47 nem içeriğine sahip patates örneğinin donmamış durumuna ait özgül ısısı bu ifade kullanılarak 3.Bu çalışmada % 83.86 3. [15].K olarak ölçülmüştür. örneğin aldığı ısıyı faz değişimi için kullanmasından kaynaklanmaktadır..21±0.47 nem içeriğine sahip patatesin özgül ısısı 30 oC’de 3.638 kJ/kg.K olarak hesaplanmıştır. 30 oC’de 3. [14].77 kJ/kgK.14 -1. Örneklerin DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Materyal Tf (°C) Patates Havuç -1.08±6. Bu durum. Örneklerin donmuş durumuna ait özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu saptanmıştır. nem içeriği % 50’den fazla olan patates için: (Cpw-Cpkm) = 3. Ckm=0.K olarak verilmiştir.930 kJ/kgK olarak verilmiştir. Literatürdeki havuç için verilen özgül ısı değerleri şekil Şekil 1’de patates ve havuca ait ölçüm sonuçlarıyla birlikte gösterilmiştir.33 Elma ve kayısı için DSC termogramları kullanılarak elde edilen faz değişim entalpisi değerlerinin. 289 .

2008..I. 8.A.. Kakac. 1217-1221. Kluver Publ. CRC Pres. °C 20 40 60 havuc-deneysel havuc(Rahman.H. Smirnov.S. [10] Tocci A. Nato reference: ASI 978410. London. İzmir.Q. Journal of Food Science. [6] Tavman I. [12] Lind I. 4. 2. 1988. [11] Kumcuoğlu S. 500 pp.1991.151-160. 1991.. 1982. 19.184-191. [14] Wang N. S. pp. Kolbe E. 1991.K 12 10 8 6 4 2 0 -60 -40 -20 0 Sıcaklık.. 1995) havuc(Mellor. [3] Rahman S. and Mascheroni R.H. M.139-166.M. Transactions of the ASAE. 36. In Low Temperature and Cryogenic Refrigeration Nato Science Series I (Mathematics. International Journal of Food Properties. Physics and Chemistry). Journal of Food Engineering. Food technology. [8] Tang J. 2003. 1983) patates.. Avelino. 55. [5] Ramaswamy H. and Kumcuoglu S. Journal of Food Science.P. 23. 1993. 1995. Food properties During Freezing. and Brennan J. 303-310.M.E.. Yannacopoulos. and SSH Rizvi (eds.R. Flores E. International Journal of Food Science and Technology. 5. Heat Capacity and Thermal Conductivity of Boneless Mutton between –40 and +40 °C.O. Selman J. KAYNAKLAR [1] Heldman D.. and Abdul-Rezzak K. S. kJ/kg. 2003. 34. S...D.R.. S.O.S.. 473-480. 1981. Ege Üniversitesi Fen bilimleri Enstitüsü Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı Doktora tezi... [7] Fasina O. Journal of Food Engineering. 285-319. In Engineering Properties of Foods.G. (eds). Inc. 281-286. Patatese göre daha yüksek nem içeriğine sahip olan havucun özgül ısısının donmuş ve donmamış durumda daha yüksek olduğu bulunmuştur.. [9] Mohsenin N.deneysel Şekil 2. Tavman S.. Thermal Properties of Surimi Analyzed Using DSC. Effect of Temperature on Thermal Properties of Record Potatoes.724-728. 13.. H. The Influence of Moisture Content and Temperature on the Specific Heat of Potato Measured by Differential Scanning Calorimetry. donma noktasının altındaki sıcaklıklarda özgül ısı değerlerinin donmamış duruma göre daha düşük olduğu belirlenmiştir. [2] Singh R. 290 . 46. New York. 1995. and Kasap. Thermal properties of Foods and Agricultural Materials. 1997. 92-96. [4] Wang D. and Tung M. 2005. Thermal Properties of Frozen Foods. Marcel Decker Inc.. 137 s. 30. 2005. Sokhansanj..). [13] Rice P.. Örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi Sonuç olarak örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişim gösterdiği. Enthalpy. Bazı Gıda Maddelerinin Donma Koşullarında Isısal Özelliklerinin Belirlenmesi.. Lebensmittel-Wissenschaft und-Technologie. Specific Heat Capacity of Lentil Seeds by Differential Scanning Calorimetry. Thermophysical Properties of Sweat Potato Puree at Freezing and Refrigeration Temperatures.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 14 Görünür özgül ısı.Gordon and Breach Publishers. New York. pp. Thermal Properties of Foods at Frozen State. The Measurement and Prediction of Thermal Properties of Food During Freezing and Thawing – A Review with Particular Reference to Meat and Dough. Thermophysical Properties of Apple in Relation to Freezing. 517-522.F. Food Properties Handbook. MR Rao.

P. November: 76-94. 1980.L. and Kotnour P. A Compilation of Thermal Properties of Foods.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 [15] Polley S. 291 .. Food Technology.. Snyder O.I.

Konunun Amerika’da 1971 yılında sunuşu gerçekleştirilmiş ve gıda uzmanları tarafından ilgi ile karşılanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 GIDA MUHAFAZASINDA BRC STANDARDINDAKİ GELİŞMELER Hakan SEMERCİ* Arsi Soğutma San.tr 1. Ekonometri Anabilim Dalı Doktora öğrencisi. Söz konusu uzay programında 1959'larda uzay uçuşlarında astronotlar için üretilecek gıdaların % 100 güvenli nitelikte olması NASA (Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Kurumu) tarafından Pillsbury şirketinden istenmiştir. "Gerçekte bir uzay aracında kazaya neden olan bu ufak parça gıda üretiminde kritik kontrol noktasına karşılık gelmektedir". Sosyal Bilimler Enstitüsü. ve Tic. (*) Dokuz Eylül Üniversitesi. Bu amaçla başlatılan projede öncelikle belirlenmiş özelliklerde gıdanın imal edilebilmesi için tüm hammadde ve katkı maddelerinin özellikleri ve hammaddeleri üreten tedarikçi firmaların tesis ve çalışanları hakkında bile çok detaylı araştırmaları kapsayan ve gerekli tüm testlerinde bulunduğu bir araştırma yapılmış ve veri toplanmıştır.I. İlk olarak HACCP prensipleri düşük asitli konserve gıdalara uygulanmıştır. Yönetim Sistemleri Danışmanı 292 .GİRİŞ HACCP Tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemi ilk olarak Amerika’da "Apollo" uzay programı için sağlıklı gıda üreten Pillsbury şirketindeki bir grup mühendis tarafından geliştirmiştir. 1986 yılında "Challenger" uzay aracının 28 Ocak'taki trajik patlayışına aracın sağ roket motorundaki bir bağlantı yerinde küçük bir halkanın işlev görmemesinin sebep olduğu daha sonraki incelemelerde tespit edilmiştir. Daha sonra Failure Modes Effect Analysis-FMEA yöntemi kullanılarak gıdanın üretiminde olması muhtemel tehlikeler ve kritik noktalar tespit edilmiştir.Bu sistem firma içinde geniş çapta bir işbirliğini gerektirdiğinden günlük uygulamalarda uzun süre kullanılamamış ancak 90'lı yıllara kadar olan geçiş periyodundan sonra günümüzde hemen hemen bütün gıda endüstrilerinde kabul edilmiş ve uygulamaya geçirilmiştir. Bir uzay programı ile gıda sanayinde kullanımı önerilen kontrol sistemi arasındaki benzerlikler bir örnekle açıklanabilir. Zanotti Ege Bölge Distribütörü hsemerci@arsi.com. Bu faaliyetlerin sonucunda gıda kontrolünde HACCP (Tehlike Analizleri ve Kritik Kontrol Noktaları) sistemi doğmuştur.Şti. Ltd.

hizmetten tekstile. Henüz tüm dünyada çok yeni olan bu standart ile sistemlerini ilk kez ISO 9001’e göre kurmak isteyen gıda işletmelerinde ISO 9001-HACCP entegre sistem yapısını oluşturma imkanı yaratacaktır. gıda güvenliği ve hijyen prensiplerini içermediği için sadece ISO 9000 serisi standartlarıyla oluşturdukları bir kalite yönetim sistemi ile yetinemiyorlardı. pek çok senedir UK Gıda Güvenliği Yasası-1990 koşulları altındaki gerekli şartları karşılayacak noktaları tanıtmak doğrultusunda.I. Bu problemli durum. Fakat zaman içerisinde kalite ve gıda güvenlik sistemlerini oluşturan ve bu sistemlerini 3. Zira otomotivden hizmete. Perakendecilik teknik çalışanları. 2005’de Uluslararası Standartlar Örgütü (ISO) tarafından ISO 22000:2005 standardının gıda tedarik zincirindeki kuruluşların nasıl yorumlanması gerektiğini tarif eden bir sertifikasyon standardı olan ISO 22000:2005 yayınlanmıştır. iki yıllık geliştirme sürecinden sonra. Gıdada da uzun süredir kısaca HACCP adı verilen ve gıda güvenliği ve hijyen beklentilerini sektöre özel ve işleyişe en uygun tarif eden prensipler kullanılmaktadır. gıdada da otomotiv sektörü benzeri bir çözümü biraz daha geç de olsa getirmiştir. perakendecilerin kendi teknik denetimlerini ve yine İngiltere'deki perakendeciler için gıda ürünleri sağlayan tedarikçilerin denetlendiği diğer 3. Bu genel yapısı ve ortaya çıkartılma misyonu gereği. taraf denetim kuruluşlarının yürüttüğü denetimleri elemine ederek tek bir denetimde birleştirmektir. Öyle ki başlangıcında ortaya çıkmasına özel nitelikli projeler sebep olurken. çıkar ortaklığı olan kişilerle (paydaşlar) birlikte çok sıkı çalışılmıştır. BRC NEDİR ? BRC Global Standard-Food' un ilk baskısı. ayrı denetimler ve bazen de ayrı sertifikalar almak zorunda kalıyorlardı. genel standartlar olmaları nedeniyle gıda sektörünün bu özel ihtiyacına karşı yetersiz kalışı da doğal karşılanabilir. Bilindiği üzere ISO 9000 serisi standartların her sektöre hitap eden. Bilindiği üzere gıda sektöründe yer alan üretici ve bunların tedarikçisi olan firmalar. ISO 9000’in yayınından çok önceleri. çoğu kez ISO 9001 için ayrı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Prensiplerinin ilk oluşturulduğu andan itibaren HACCP kuralları giderek ticaret hayatının içerisine girmiştir. üçüncü şahısların EN45011 akreditasyonunu kazanabileceği yönünde değişmiştir ama hala yetkinliği ve değerlendirme şartlarının uygulandığı etkinlik alanları korunmaktadır. Bu durum. önceleri QS9000 ve son yıllarda da ISO/TS 16949 gibi ISO 9001 temelli fakat otomotiv sektörünün ihtiyaçlarını daha fazla karşılayan standartlar geliştirilmiştir. depolayıcı ve dağıtıcısı olan işletmelerin gıda kalite ve güvencesi yaratabilme aracı halini almıştır. uygunluk kontrolü ile ilgili olarak. BRC'NİN AMACI 293 . sektörün aslında doğasında yer alan gıda güvenliği ve hijyen prensipleri bu standartta tam olarak kapsanmamaktadır. tedarikçilerinin gıda güvenlik sistemlerini izlemiştir. tekstilden elektronik ve diğer sektörlere kadar çok yaygın olarak kullanılan ve artık neredeyse kullanılmayan hiçbir sektör ya da faaliyet kolu kalmayan . hiçbir zaman da belirli bir sektörün tüm ihtiyaçlarını karşılayacak kadar özelleşemeyecektir. Örneğin otomotiv yan sanayinde de benzer durum ortaya çıktığında. gıda gibi özellikli sektörlerin ISO 9001’e ilaveten söz konusu sektöre özel standartların oluşmasını hızlandırmıştır. BRC. Standardın 3. maddesinin şartları. Ekim 1998' de yayımlanmıştır. taraf denetim kuruluşlarına belgelendiren gıda sektörü firmaları. dünyadaki en yaygın standarttır. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. Ve sonucunda gıda sektörünün uzun süreden beri beklenen standardı ISO 22000:2005 yayınlandı. 3. ISO 22000 standardı tüm dünyada sektörün yakın ilgisi ile karşılanmıştır ve yaygın kullanımı ile bir süre sonra zorunlu standart haline dönüşeceği de bugünden öngörülebilmektedir. 2. giderek artan ilgi ile gıda ve içecek üretici. United Kingdom Accreditation Service (UKAS) ile çalışmıştır. 1996' dan beri. Proseste açıklık ve şeffaflık sağlamak için önemli çaba harcanmış ve sistemin güvenilirliğini ve sağlamlığını ölçmek için. HACCP için ayrı dokümantasyon. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık.

BRC STANDARTLARI THE BRC GLOBAL STANDARD – GIDA (FOOD) Bu standarda göre değerlendirilme yapılması birçok İngiliz. Perakendeci markalı ürünlerle ilgili yasal yükümlülükler tedarikçilerin teknik yeterliliklerinin onaylanmasını da içeren faaliyetleri kapsar. 4. Bazı örneklerde perakendecinin büro içi teknisyeni onaylama işini sürdürmekte ve başka bir örneğe göre de üçüncü taraf denetim organları perakendecinin kendi hazırlamış olduğu standardı kullanmışlardır. bazı bölümleri ürüne özel uygulanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Global Standard – Food' un amacı bir imalatçı organizasyonu içinde yer alan İngiliz Perakendecilerine ürün sağlamak için gerekli Gıda Güvenlik ve Kalite kriterlerini açıklamaktır. dağıtım. BRC KÜRESEL STANDARDI – MÜŞTERİ ÜRÜNLERİ (CUSTOMER PRODUCTS) Perakendeciler müşterilerine güvenli ve yasal ürünler sunmakla yükümlüdürler. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için gerekli özeni göstermek zorundadırlar. hazırlık. geliştirme. Kimyasal ve Biyolojik ürün bulaştırma riski Tehlike ve Risk Yönetim Sistemi Ürün Dizayn/Geliştirme Personel Hijyeni Eğitim 294 . üretim. Bu nedenle tüm gerekli önlemleri almak ve ürün geliştirme. Bu standart tüketici ürünleri tedarik eden firmaların belgelendirilmelerinde genel bir temel sağlayarak perakendecilerin yasal yükümlülüklerini yerine getirebilmelerine ve tüketicilerin korunmasına yardımcı olur. BRC – Küresel Gıda Standardı sertifikasyonu sahibi olmayı isteyen firmalar aşağıdaki kazançları sağlacaklardır: Tedarikçi taleplerine uygunluk Gıda Güvenliğinin İngiliz tedarikçileri tarafından kabulü Tedarikçi denetim sayısında azalma Ürün güvenlik ve kalitesinde gelişim Şirket değerlendirme sonuçlarının savunulmasında önemli bir bölümü oluşturur Verimli çalışmada gelişim ve rekabetçi pazar yapılanması 4.I. böylece gıda güvenlik kriterleri ve takip prosedürlerinin standardizasyonu sağlanmıştır. İngiliz perakendecilerin sorumlu oldukları yasal hükümler tedarikçi zincirinde en iyi uygulamayı sağlamayı amaçlar ve bu nedenle üreticilerin durum tespit sistemlerinin kritik noktalarını ortaya koyan standart maddelerini kabul edeceğini varsayar. Müşteri ürünleri ile ilgili olan BRC Standardının bazı bölümleri genel olarak uygulanabildiği gibi. Biçim ve içerik açısından Standart.1. Hollandalı ve Belçikalı perakendeciler tarafından talep edilmektedir. paketleme ve depolama alanları Personel alanları Fiziksel. ham madde alımı. Yıllardan beri her perakendeci bu faaliyeti kendi bünyesinde belirlediği iç Standardlara göre yapıyordu. Genel Bölümler : İmalat. tedarikçilerin temel dayanak noktaları. çalışma sistemleri ve yetkili üçüncü tarafın prosedürleri hakkında fikir verebilecek şekilde tasarlanmıştır. (Not: Diğer bir gıda standardı IFS (Uluslararası Gıda Standardı) Fransız ve Alman perakendeciler tarafından oluşturulmuştur: Bu konuda ki temel verilerimize inceleyebilirsiniz) BRC Denetim raporlarının hemen hemen tüm perakendeciler tarafından kabul edilmesi nedeniyle BRC standardına göre yapılmış bir sertifikasyon müşteri denetimlerinde önemli bir azalma sağlar.

2. Denetim iki aşamadan oluşur: Dokümantasyonun gözden geçirilmesi (HACCP çalışması ve kalite prosedürleri) ve üretim tesislerinin detaylı teftişi. dağıtım. 4. günlük gıda maddeleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 4. BRC KÜRESEL STANDART – GIDA (FOOD) Gıda üretim tesislerinde minimum hijyen standardının sağlanması amacıyla BRC büyük İngiliz perakendecileriyle "BRC. BRC – Küresel Gıda Standardı ürün çeşidine veya üretildiği ülkeye bakılmaksızın İngiliz perakendecilerine gıda ürünleri tedarik eden tüm tedarikçiler için tasarlanmıştır.I.3. denetçinin denetim sonuçlarını açıkladığı kısa bir kapanış toplantısıyla son bulur. ürünün.Küresel Gıda Standardını" yayınladı. Öncelikle bu faaliyet son zamanlarda yaşanan BSE bulaşmış biftek. BRC/IOP MATERIALS) TEKNİK STANDARDI – AMBALAJ MALZEMELERİ (PACKAGING İngiliz Perakendeciler onların perakende markalı ürün tedarikçileri ürün geliştirme. süreçlerin ve personelin kontrolü (İyi Üretim Uygulamaları. üretim. GMP). BRC BELGELENDİRMESİ Bu konuda yetkilendirimiş bir belgelendirme kuruluşuna başvurulur. Nihai rapor denetçi bulgularını ve firmanın faaliyet planını kapsar. süreçleri ve personelin kontrolü Standardın temel bölümleri şunlardır: HACCP Sistemi Çevre Yönetim Sistemi Tesis Çevre Standartları Ürün Kontrol Süreç Kontrol Personel 5. Bu standarda uygunluğun sağlanabilmesi için gıda endüstrisi (tedarikçiler) üç temel kriteri yönetim sistemlerine adapte etmelidirler: HACCP ÇYS Tesis çevresi standartlarının. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için "tüm gerekli önlemleri almak ve gerekli özeni göstermek" zorundadırlar. Bu başvuru ve verilen teknik bilgilerden yararlanılarak denetimin süresi (ve dolayısıyla maliyeti) ve sektörel yeterliliklere sahip denetçi belirlenir. Bu kapsama uygunluk yasal bir yükümlülük olmamasına rağmen İngiliz perakendeciler tarafından şiddetle tavsiye edilmektedir. Standart gereklilikleri şunlardır: HACCP Sisteminin adaptasyonu ve uygulanması Dokümante edilmiş ve verimli çalışan bir çevre yönetim sistemi Tesis çevre standartlarının. İngiliz perakendecilerinin ambalajlama tedarikçileri veya perakendeci markalı ürünler sağlayan gıda üreticilerinin ambalajlama tedarikçileri güvenli gıda kullanımı için gerekli uygun ambalajlamayı yaptıklarını garanti altına alacak uygun sistem ve kontrol mekanizmalarını oluşturmakla yükümlüdürler. kümes hayvanları ve yumurtalardaki zehirlenmeye yol açan bakteri. BRC ve IOP (Ambalajlama Enstitüsü) bu standardı perakendecilere ve gıda üreticilerine yasal yükümlülüklerini yerine getirme hususunda yardımcı olması amacıyla hazırlamıştır. Bu tarihten itibaren firmanın faaliyet planını oluşturması ve uygunsuzluklarını düzeltmesi için 28 gün süre tanınır. Karşılaşılan uygunsuzlukların belirtildiği geçici bir rapor sunulur. ürünün. koyun ve sığır bölgelerindeki yüksek listeria (süt ürünlerinde oluşan bakteri) gibi gıdayla ilgili korkulara karşı bir reaksiyon olarak ortaya çıktı. Sertifika firmanın standart kriterleri karşıladığını onaylar ve ulaşılan serfitikasyon seviyesini belirler (Temel Düzey veya Yüksek Düzey) 295 . Standart perakendecilere gıda ürünleri için ambalaj tedarik eden firmaların denetlenmesi için genel bir temel sağlayarak tüketicilerin korunmasını sağlamaktadır. Denetim.

Böylelikle sistemde önleyici faaliyetler de yapılabilir. 6. Gözetim ve kontrol ihtiyacı arttıkça da standartlar değiştirilmekte ve geliştirilmektedir.I. Bir başka ifade ile sürekli gelişme ve iyileştirme çabaları bugün standart dediğinizi bir süre sonra revize etmenizi ve aslında onun da standart olmadığı anlamını çıkartmanıza yol açabilir. 5. yol. BRC ile entegre sistem kurma yolundaki işletmelerde kalite yönetim ve HACCP sistemlerinin belli bir olgunluğa ulaştıktan sonra mevcut kalite sistemine katılmasında yarar vardır. işgücünü zaman zaman boşa harcama ve gereksiz masraflara yol açma riski de vardır. hem de çalışanlar seviyesinde bazı dezavantajlar getirebilir. Bunun yerine. ISO 9001. elektronik. bilgi ve kavramları karıştırıp motivasyonlarını düşürebilir. Potansiyel tehlikeler hesaba alınır. Gıda sektöründe kullanılmakta olan geleneksel kalite kontrol sistemleri artık yerini HACCP(Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları) gıda güvenliği sistemlerine bırakmıştır. sıcaklık. Yeni dünya düzeni değişen ekonomik sınırlar gelişen teknoloji ve kalite standartları ile gıda ve içecek sektörü için ürün ve ürün işleme koşullarına yönelik yeni gereksinimler ve zorunluluklar gündeme getirmiştir. 4. Kontrol zaman. İşte bunun en büyük sebebi bitmez tükenmez gelişim ve iyileştirme olanaklarının varlığı ve yaşamda kalite isteğinin gücüdür. Mühendislik. 3. Sistemleri ayrı ayrı yürütmeye çalışmak hem yönetim. kalite kontrol maliyetlerini düşürür. iyi üretim teknikleri) işletmelerin kendi isteklerine bağlı olarak değil 296 . HACCP ve BRC ile ilgili işletme kurallarının ortak olarak yazıldığı prosedürler. Bunun "Standart" anlayışı ve fonksiyonu ile ne kadar "ters" bir eğilim ve uygulama olduğu ise açıktır. bu konuların işletmede daha iyi koordine edilmesini ve çalışanlar tarafından daha çabuk kabul görmesini sağlayacaktır. Gündemde olan ISO 9001. Gıda sektörü üretici ve tedarikçisi firmaların işletmelerinde yönetim sistemlerinin entegrasyonunu oluşturulmalıdır. inşaat. 1. HACCP ve BRC standartları “Kalite” . “Hijyen ve Gıda Güvenliği” kavramlarına özel ve alışılanın dışında anlamlar vererek. Kontrol işleminde laboratuardan çok işlem operatörleri etkilidir. Başlıca yararları aşağıdaki gibidir. HACCP proses'in kritik yerlerinde kontrolun çok iyi yapılmasını sağlar.ENTEGRASYON Standartların hayatımızı kolaylaştırdığı ve sanayi toplumuna büyük olanaklar yarattığı kuşkusuzdur. ulaşım alanlarındaki standartların yaygın kabulü bol ve kaliteli ürünlerin üretilmesine olanak sağlamaktadırlar. Başarısızlıkların henüz meydana gelmeden önlenmesini sağlar. 6. Bununla birlikte iki değişik sistem yani iki değişik kurallar zinciri. firmalar üzerine sürekli bir gözetim ve kontrol aracı görevi yüklemektedir. otomotiv. HACCP belirlenen tehlikelerin kontrolünü geleneksel kalite kontrolundan daha sistemli şekilde yapan bir yönetim aracıdır. Bunun yanında işletmeye tüm sistemleri ile genel bakışı yakalamak daima önemli bir hedeftir. çalışanların. Günümüzde gıda güvenlik sistemleri ve bünyesinde bulundurduğu ön koşul programları (GMP. elektrik. Dolayısıyla. Her şeyden önce BRC yayınlanmadan önce iki ayrı sistem olması üst yönetimin sistemler üzerindeki kontrolünü azaltacak ve vakit kaybına neden olabilecekti. haberleşme. Ayrı sistemler kurmanın. görsel muayene gibi ucuz ve hızlı parametreler ile kolayca yapılır. 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Denetim aralığı ne kadardır? Denetimler firmanın ürettiği ürünlerin riskine ve ulaştığı düzeye (temel veya yüksek) göre 6 ila 12 ay arasındaki periyotlarla gerçekleştirilir.

Çünkü birçok sektörde ürünün korunması. Muhafaza. ambalajlanması. ambalajlama ve sevkıyatı aşamaları için yöntem tespitini ve belirlenen bu yönetim etkin olarak kullanımı şart koşmaktadır.5 maddesinde şöyle açıklamaktadır: 7. çalıştıracak ve iyileştirecek personelin gıda bilimleri konusunda bilgi ve beceriye sahip kişiler arasından seçilmesi ve çok fonksiyonlu ekiplerin kurulması gereklidir. 7. ÜRÜNÜN KORUNMASI ISO 9001:2000 kalite yönetim sistem standardı ürünün taşınması.5. depolanması. Gıda sektörü için en önemli müşteri beklentisi olan güvenli. Öyle ki gıdayı korumakta başarısız olduğunuz anlarda dahi insan duyuları bu riski taşıyan gıdayı çoğu kez fark edemeyebilir.11. depolamayı ve korumayı içermelidir. Uyum için gerekli zaman oluşabilmesi amacıyla yönetmelikler değişikliklere uğratılıp bu terminler uzatılsa da mevzuat açısından bugün itibariyle çoğu işletme eksik durumdadır. Risk değerlendirme tehlike analizinin ana konusudur ve bir kontrol noktasının ne şekilde risk taşıdığını ortaya koyan bilimsel bir süreçtir.5 Ürünün Korunması Kuruluş. tanımlamayı. 09. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. taşıma. müşteri ihtiyaç ve beklentilerine odaklanan ISO 9001 kalite yönetim sistemleri ile entegre gıda güvenlik sistemleri kurmalı ve sürekliliğini sağlamalıdırlar. Bu muhafaza.06. dayanıklı ve sağlıklı ürünler sunma ihtiyacından yola çıkarak diyebiliriz ki gıda ve içecek üreten firmalar. Standardın her sektöre hitap eden genel yapısından dolayı bu gerekliliğin gıda sektörü için beklentileri çoğu sektörden daha fazladır.5.I. Ülkemizde HACCP. Bu nedenle işletmelerde gıda güvenlik sistemlerini kuracak. muhafazası ve sevkiyatı için ilgili sistemin taşıması gereken şartları 7. olası tehlikeleri belirleme ve buna bağlı kayıpları engelleme gereksinimleri üzerine kurulmuştur. Bu gereklilik ürünün proses içerinde zarar görmesini önleyecek depolama.1997 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan "Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği". 16. Bakanlık 1998 yılında yayınladığı yönetmelik ile özellikle gıdalar içerisinde en riskli grubu oluşturan et. tüketimi ve denetlenmesine dair yönetmelik" ile gıda üreten işletmeler için yasal bir zorunluluktur. 297 .1998 tarihli ve 23367 sayılı Resmi Gazetede Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı tarafından yayımlanan "Gıdaların üretimi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 zorunlu uygulama haline getirilmiştir. ISO 9001 gibi sistem standartları tarafından istenmese dahi zaten ürün performansında gözle görülür olumsuzluklar yaratmayacağı seviyeye kadar ticari sebeplerden dolayı sağlanır Örneğin yağmurun zarar verdiği bir ürünü hiçbir üretici ya da ticaret yapan korumamazlık yapmaz. süt ve su ürünü işleyen firmalar için HACCP uygulamalarına öncelik vermiştir ve sistemin kurulması için öngörülen süre Haziran 2000'de dolmuştur. Gıda güvenliği kavramı risk değerlendirme. Fakat gıda da durum biraz daha karmaşıktır. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. taşımayı ambalajlamayı. Aynı zamanda risk değerlendirme tehlikelerinin gerçekçi olarak olasılığının belirlenmesi için bilgi ve tecrübe gerektir.

5 Ürünün Korunması Kuruluş. kontaminasyon(bulaşma) tehlikesi. Bunlar: 7. koruma ve dağıtım koşullarını sağladığından emin olmalıdır. Son ürünün tamamının örneklenmesi ve test edilmesi ise uygulamada pratik değildir. Bu alanla ilgili prosedürler üretimden sonra yetersiz muamele veya depolama sonucu tehlike ile karşılaşmasını engellemelidir. paketleme sonrası depolama faaliyetlerini kapsar. Dolayısıyla örnekleme usulü ile yapılan testlerle gıdanın % 100 güvenli olması sağlanamaz. Bu muhafaza. Muhafaza. yasal ve düzenleyici gereksinimler. üretim ve paketleme öncesi ve sonrası hijyen ve haşere kontrolü. Not: “Koruma” bir ürün içine koruyucu bir katkı ilavesi anlamını değil. depolama. stok rotasyonu. dağıtan ya da satan bir firmadan tek bir adet kontamine olmuş (bulaşmış) gıdanın sevk edilmesi belki de o gıdayı tüketen kişinin hastalanmasına ve hatta ölmesine sebep olmaktadır. paketleme. Ürün koruması aynı zamanda üretim süresince oluşabilecek istem dışı bulaşmayı da göz önüne almalıdır: son ürünün kalitesine ve güvenliğine etki edebilecek 298 . uygun paketleme. dizaynı. Bu bağlamda dikkate alınması gereken etkenler aşağıdaki gibidir. Çünkü.I. Fakat. Gıda güvenliğinde istenilen hata seviyesi 0'dır. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. depolamayı ve korumayı içermelidir. hastalık yapıcı ve hatta öldürücü olabilmektedir. paketleme materyali üzerine belirlenmiş çizimin yapılması sıcaklık ve nem oranlarını da içeren depolama koşulları. raf ömrü veya müşteri gereksinimleri. taşımayı ambalajlamayı. yapısı ve yerleşimi. binaların çevresi. Ayrıca. sıcaklık ve nem oranlarını da içeren dağıtım koşulları. binlerce ton gıda üreten. Bu bir çeşit ürün gerçekleştirmedir ve HACCP çalışmasında göz önüne alınmalıdır. gıda üreticisi tüm ürünün testini gerçekleştirse bile veri toplamadan doğan hatalar ve ekipmandan ileri gelebilecek sınırlamalar gibi nedenlerle yine de tam bir koruma sağlayamayacaktır.5. çok düşük miktarlardaki kirletici dahi. Örneklemeli kalite kontrol yaklaşımında hata oranının % 0 olması sağlanamaz. tanımlamayı. Kuruluş ürünün özel karakterini koruması için gerekli işleme.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Gıdada tehlikeler çoğunlukla düzenli olarak dağılmamıştır. ISO 22000:2005 standardı bu durumdan dolayı gıda ve içecek sektöründe ürünün korunmasına ilişkin ISO 9001:2000 standardının gereklerine ilave olarak aşağıdakilerin de yerine getirilmesini beklemektedir.

ISO 22000:2005 yardımıyla oluşturulacak olan HACCP sistemi yardımıyla bu kontrollerin türü ve sıklıkları tespit edilebilir. ambalaj kalitesi açısından değerlendirilmeli ve tehlike analizleri sırasında ambalajlama proseslerinde tehlike ve risk olduğu tespit edilirse bu proseslerde kritik kontrol noktaları tanımlanmalıdır. a) Depolama ISO 9001:2000 standardı ürünün depodaki durumunun ve deponun şartlarının uygun aralıklarla kontrol edilmesini istemektedir. Yani. kasayı soğutan soğutucu ünite ve soğutucu üniteyi kumanda eden parçalar sistematik bir biçimde periyodik bakımdan geçirilmelidir. Mesela. Ayrıca soğuk hava depolarının çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. d) Sevkiyat Firma.I. Sistematik hale getirilen periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. gıda. Yukarıda italic biçimde yazılı ürünün korunmasına ilişkin ISO 22000:2005 şartı en basit haliyle aşağıdaki gibi yorumlanabilir. kelebeklerin larvalarını ürünün içine bırakmasına ve ürünün kurtlanmasına sebep olmaktadır. Bu maddenin şartlarını yerine getirmek için bir gıda işletmesinde yapılması gereken tehlike analizlerinin yapılmasıdır. c) Muhafaza ISO 9001:2000 standardının bu maddesi ürünün muhafazasının güvence altına alınmasını ve bozulmasını veya hasar görmesini önleyecek tedbirler alınmasını istemektedir. ambalajlama ve işaretleme proseslerin kontrol edilmesi şartı ürün güvenliği açısından önemli unsurların da kontrol edilmesini şart koşmaktadır. Yukarıdaki madde içerik açısından karşılaştırmaya gerek kalmayacak kadar ISO 9001:2000’in aynı maddesindeki beklentilerden farklıdır. firma bakım ekibi kayıtları ya da 299 . Bu kanıtlar yetkili servis raporları. b) Ambalajlama Paketleme. Dolayısıyla. ekipman ve sistemlerin periyodik bakımlarının sistematik hale getirilmesi zorunludur. araçlardaki kasa. Tehlike analizleri ise ISO 22000:2005 sisteminin bir parçasıdır. Bu periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. Bu ilave beklentiler tamamıyla gıda sektörünün özel durumundan kaynaklanmaktadır. ambalaj üzerindeki mikronlarla ölçülebilecek bir delik. Bu husus gıda güvenliğini ortadan kaldırabilmektedir. zaman sayaçları. Bu kez soğuk zinciri oluşturan sevkiyat araçları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 tehlikelerle karşı karşıya kalınmadığından emin olmak için proses boyunca gerekli önlem alınmalıdır. standardın bu şartına göre ürününü sevk ederken ürünün zarar görmesini veya bozulmasını engellemek için önleyici tedbirler almalı ve teslim yerine kadar ürünü korumalıdır. Bu durumda ele alınacak olan taşıma araçları ve özellikle gerekliyse soğuk zincir de aynı depolama fonksiyonundakine benzer gerekliliklere sahip olmalıdır. Burada özellikle soğuk hava depolarındaki makine. firma bakım ekibi kayıtları ya da elektronik sistemlerde soft ortamdaki bakım kayıtları olabilir. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. ortaya çıkabilecek tehlikelerin önceden simüle edilmesi ve buna göre bu tehlikeleri önlemek için tedbirler alınması gerekmektedir.

KAYNAKLAR • • • • • BRC Food. “Gıda Sektöründe ISO 9001:2000 ve HACCP Uygulamaları:ISO 15161:2001”.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 elektronik sistemlerde soft ortamda kayıtlı olanlar olabilir. zaman sayaçları. Zaten bugün için ilk olarak ihracat ağırlıklı çalışan ve uluslararası sermayeli firmaların ISO 22000:2005 kurulum çalışmalarına başlamış olması bu eğilimin en büyük kanıtıdır. o depoları soğutan üniteleri imal edenler ve nihayetinde soğuk zinciri oluşturan sevk araçlarını dizayn ve imal edenler ISO 22000:2005’in gereklerinin sağlanabildiği ortamlara uygun ürünleri/üretimleri ile rekabette bir adım önde olabileceklerdir. Food and Agricultural Organization of the United Nations.Bunların dışında aracın soğuk hava bölmesinin çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar.2008 International Standards Organizations. Depo işleyişinden farklı olarak sevkıyatta çalışan ve araca yükleme-boşaltma yapan personel ile aracın sürücüsü ISO 9001:2000-ISO 22000:2005-BRC ve HACCP eğitimlerinden geçirilmeli ve eğitimlerin etkinliği uygun metotlar kullanılarak ölçülmelidir. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak ayarlanmalı. Geneva. ISO 9001:2000-Quality management systems-Requirements . standardın sektördeki kabulünü. 1997 300 . Mayıs 2002 World Healt Organization.. 8. ISO 22000:2005 Menemenlioğlu. SONUÇ ISO 9001:2000’nin gıda sektörü için yorumu olan ISO 22000:2005-BRC sadece gıda üreticileri açısından değil onlara tedarikçi olanların da bundan sonra uyması gereken kuralları açıklamaktadır. Codex Alimentarius Food Hygiene Basic Texts.I. V Edition. December 2002 International Standards Organizations. Özellikle de bugüne kadar kapsama girmeyen ve tesis imalatını gerçekleştiren depo üreticileri. gıda sektörü temsilcileri üniversiteler ve sektörün diğer meslek kuruluşları ile ortaklaşa olarak bu standardı bir an önce Türk Standardı olarak yayınlaması. Bülten. Rome. Ülkemizde resmi standart yayın kurumu olan TSE ’nin.MMO İzmir Şubesi. yaygın kullanımını ve işletmelerin bu yönlü çabalarındaki kolaylığı arttırmayı sağlayacaktır. ISO 22000:2005’in ülkemizdeki karşılık standardı bu makale hazırlandığı tarih itibariyle yayınlanmamıştır. Aksi takdirde bugün için sermaye gücü belirli düzeyin üzerindeki firmalar zaten yurtdışı olanaklarını kullanarak ve yabancı belgelendirme kuruluşları ile işbirliğine girerek uluslararası rekabette yapmaları gerekeni gecikmeksizin tamamlamaktadırlar. D.

183 Mehmet BİLGİLİ……… 81. 220 H.. Turhan ÇOBAN….. ÖZDİKİCİLER……. 89 Bülent Orhan…………... 62 Tuncay YILMAZ………. 128 ARİF HEPBAŞLI………. 236 İsmail EKMEKÇİ…. 19.. 46 Mohgtada MOBEDİ… 227 Mr.. Güray ŞENOL…… 111 Nagihan BİLİR……… 193 Nurdil ESKİN………..... 120. 120. 236 Dilek KUMLUTAŞ……… 46 Ebru HANCIOĞLU……. 5 Ender ERDOĞAN….128. 19 Canan CİMŞİT……. Kürşad ERSOY…… 193 H.... 41 Korhan ALTINKAYA… 12 M. 97 Erdoğan ŞİMŞEK……..... 220 Ahmet COŞKUN.. 258 Orhan BÜYÜKALACA. 62 Ahmet FERTELLİ…… 120 Ali BOLATTÜRK..89 Ertaç HÜRDOĞAN… 248 Fikret PAZIR…………..128. 81. 106 İsmail EKMEKÇİ…… 97 Kadir İSA …………… 58.I. 270 Seher KUYUMCUOĞLU 286 Semra Ülkü………… 227 Serhan KÜÇÜKA……… 151 Serkan SUNU…………. 69. 258 Gamze GEDİZ İLDİŞ… 227 Gökhan ARSLAN……. 248 Özlem ÇETİN………… 12 Safiye Nur DİRİM…….248 Osman KARA…………. HOŞÖZ…………….. Kemal ÖZTÜRK…… 262 H. 62 Ali GÜNGÖR…………. 286 Tansel KOYUN. 248 Turan ERKAN………… 279 301 . Mutlu ÖZTÜRK…… 262 Hakan SEMERCİ…………292 Hasan ACÜL…… 31 Hüseyin PEHLİVAN… 58 İ.. Tekin ÖZTÜRK….53 Mehmet ORHAN… 53 Mete ÖZŞEN……………. Maurizio ZAGO… 111 N. 106 Kıvanç ARSLANTAŞ…. 97.. 151 Şebnem TAVMAN………..89 Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU....SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 YAZARLAR DİZİNİ A. 174 Gökhan GÜRLEK…….. 5 Arif ÖZBEK…………… 128 Beşir ŞAHİN…………. 174 O.. 220 Ali KILIÇARSLAN…… 165 Alper YILMAZ……….. 165 M. Bilgen ETKİN……… 205 Abdullah YILDIZ……. 81....

81.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Veli DOĞAN……………. 137 Vildan KÜÇÜK……….I. 205 Yusuf POLAT………….. 89 Ziya Haktan KARADENİZ…46 302 . 270 Yunus ÇERÇİ…………..

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 AKDENİZ SOĞUTMA 303 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 304 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 DORİN SPA 305 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 306 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 307 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 308 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 309 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 310 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 311 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 312 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 313 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 314 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 315 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful