I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR DİZİN
OTURUM I : ISI POMPALARI Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar……………………………………………… Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI 5

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları…………………………………………………………………………………........... 12 Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı………… Bülent Orhan – Ali GÜNGÖR OTURUM II : SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler… Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar………………… Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel……………… ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ - Dilek KUMLUTAŞ - Mete ÖZŞEN OTURUM III : AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım………………………. Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi………………………………………… Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi.. Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması………………………………………………………… M. Turhan ÇOBAN OTURUM IV : SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü……………………………………………………………………….. Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları, Arızaları ve Çözüm Yöntemleri……………… Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri……………… İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA OTURUM V : KONTROL, TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri……………………………………………………………………………………....... Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu.....................…………………….. Mr. Maurizio ZAGO – N. Güray ŞENOL 106 111 81 89 97 53 58 62 31 41 46 19

69

1

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
OTURUM VI: İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi… Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi………………………………. Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu…………………………………………………………… Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi…………………………………………………………..……... 151 Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA OTURUM VII: SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi……………… Ali KILIÇARSLAN – M. HOŞÖZ 165 120

128 137

Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması……………………………. 174 Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması…………………………………………………………………………………………..... 183 M. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi… Nagihan BİLİR – H. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi………………………………………………………………………………………………. A. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ OTURUM VIII: ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi…………………………………………………. Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı…………………………………………. Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi…………………………………………………………………………………………. Canan CİMŞİT – İ. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi……………………………………………. Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA OTURUM IX: GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler…………………………………………. Fikret PAZIR – O. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması…………………………………………………………. H. Mutlu ÖZTÜRK – H. Kemal ÖZTÜRK 262 258 220 227 193

205

236 248

2

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi……………………………………………………………………………………. 270 Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM OTURUM X: GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri………………………………. Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi…………………. Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler………………………………………………. Hakan SEMERCİ YAZARLAR DİZİNİ................................................................................................................................ 279 286 292

301

3

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

OTURUM I ISI POMPALARI

Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN

Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı Bülent Orhan – Prof. Dr. Ali GÜNGÖR

4

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

TOPRAK KAYNAKLI ISI POMPASI SİSTEMİ UYGULAMALARI
Ebru Hancıoğlu*, Arif Hepbaşlı** *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, İZMİR **İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Jeotermal Enerji Araştırma ve Uygulama Merkezi, İZMİR ebrukuzgunkaya@ iyte.edu.tr, arifhepbasli@ ege.edu.tr ÖZET Isı pompalı sistemler, enerji verimli sistemlerdir. Bu çalışmada, iki farklı uygulama; soğutma ve kurutma uygulamaları ele alınmıştır. Birinci uygulamada, bir hacmin toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP) ile soğutulmasının performansının incelendi. İkinci uygulama ise, TKIP’lı bir kurutma kabininde defne yapraklarının tek katmanlı kurutma işleminin ve bileşenleri ile birlikte tüm TKIP’sı sisteminin enerji analizi yapıldı. Bu sistem, İzmir/Türkiye’deki, Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde, tasarlandı, kuruldu ve test edildi. TKIP cihazı ve tüm sistem için etki katsayısı (EK) değerleri, sırasıyla, 1,63-2,88 ve 1,45-2,65 aralığında bulunurken, sistem bazında özgül nem çekme oranı 0,122 kg/kWh olarak elde edildi. Anahtar Sözcükler: Etki Katsayısı, Soğutma, Kurutma, Özgül nem çekme oranı (ÖNCO), toprak kaynaklı ısı pompası.

1. GİRİŞ Ülkemiz jeotermal enerji potansiyeli bakımından, dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Bununla beraber, potansiyelimizin çok az bir kısmı, yaklaşık olarak % 3’ü kullanılmaktadır. Ülkemizde, aynı zamanda düşük sıcaklıkta jeotermal kaynaklar da mevcuttur. Ayrıca, ülkemiz bitki çeşitliliği bakımından dünyanın sayılı birkaç ülkesi arasında yer almaktadır. Yeni teknolojilerin, kalite, enerji ve çevre konularında son düzenlemelere uymayan proseslerin yerini alması beklenmektedir. Toprak kaynaklı ısı pompaları, enerji verimli ekipmanlardır. Isı pompaları çalışma sırasında, performans katsayılarının yüksek olmasından dolayı daha az enerjiye ihtiyaç duyarlar. Dolayısıyla elde edilen enerjinin sarf edilenden daha yüksek olması ile, enerji tasarrufu sağlarlar. Bu nedenle ısı pompaları hem kullanıcıya hem de ülke ekonomisine büyük katkı sağlarlar. Kurutma, sanayide oldukça yaygın kullanılan enerji yoğun işlemlerden biridir. Çoğu sanayileşmiş ülkede, kurutmada kullanılan enerjinin payı, ülkenin sanayide tükettiği enerjinin % 7-15 arasında olup, çoğunlukla ısıl verimi % 25’den % 50’ ye kadar değişir [1,2]. Bu değerler, kurutucunun seçiminde önemli rol oynayan gıda ürününün kurutma karakteristiklerine göre farklılık göstermekte olup, kurutma işlemlerinde enerji tasarrufuna odaklanılmasının açık birer göstergesidir. Kurutma, belki de en çok enerji yoğun proseslerden biridir. Tahminler; odun ürünleri imalatında toplam enerjinin % 70’inden fazlasının, tekstil ürünleri imalatında toplam enerjinin % 50’sinin ve buğday, mısır gibi tarım ürünlerindeki toplam enerji ihtiyacının % 60’ından fazlasının kurutma prosesinde tüketildiğini göstermektedir. Bu değerler, yürütülecek olan enerji verimliliği çalışmalarının önemini açıkça göstermektedir. 1980’lerden beri, enerji fiyatlarındaki artış, kirlilik üzerine yasal düzenlemeler, çalışma koşulları ve emniyet ihtiyaçları gittikçe sıkılaşmaktadır. Bu ihtiyaçları ve enerji tüketimini karşılamak için, kurutma metotları ve kurutucu tasarımı ile ilgili yeni teknolojilerin kullanılması gerekmektedir. Isı pompalı kurutucular, kurutucudan çıkan akışkan veya gazdan, enerjinin geri alımına izin vermesinden dolayı enerjiverimli kurutma ekipmanıdır. Çok değişik ısı geri kazanım uygulamaları söz konusudur. Bu bağlamda, kurutucudan

5

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
çıkan sıcaklığın veya nemli havanın ısıl enerjisinin, dışarı atılması yerine, tekrar ısı pompasında kullanılmasıyla enerji tasarrufu sağlanmış olunur. Isı pompalı kurutucu (IPK), alışıla gelmiş sıcak havalı kurutucular ile kıyaslandığı zaman, daha yüksek enerji verimini, daha iyi kalitede tutmayı ve çevre koşullarından bağımsız olarak işletilebilmeyi sağlar. Ayrıca, enerji yoğun bir işlem olan kurutmada, iyileştirmenin yapılabilmesi için araştırma ve geliştirme çalışmaları gereklidir. Ancak, bu teknolojinin ülkemiz sanayisinde uygulaması, diğer ısı pompası sistemlerinde olduğu gibi, pek yaygın olmayıp, sınırlı sayıdadır [3]. Yukarıdaki açıklamalardan, IPK’nun hibrit bir kurutma sistemi olduğu açıkça görülmektedir. Başka bir deyişle, IPK; ısı pompası ve kurutucu olmak üzere, iki mühendislik sisteminin kombinasyonundan oluşur. Isı pompası destekli kurutmayla, düşük enerji tüketilerek, daha iyi ürün kalitesinin sağlanması için kontrol edilebilir bir kurutma ortamı (sıcaklık ve nem) sağlanır [4]. Bu çalışmada, ısı pompasının hem soğutmada hem de kurutmada kullanılan enerji verimliliği kavramları sunularak, enerji verimliliği hesaplanmıştır. 2. SİSTEM TANITIMI Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde daha önce yüksek lisans tezi kapsamında taban alanı 65 m2, ısıtma kapasitesi 3,8 kW ve soğutma kapasitesi 4,2 kW olan bir dersliğin, TKIPsı ile ısıtılması/soğutulması amaçlanmış ve toprak kaynaklı ısı pompalı bir sistem kurulmuştur. Bu konuda değişik çalışmalar yapılmıştır. Doktora tezi kapsamında bu düzeneğe bir kurutma kabini eklenerek kurutma amaçlı olarak çalıştırılması öngörülmüştür [5]. TKIP sistemin ısıtma kapasitesi 3,8 kW olduğu için TKIPK sistemi ona göre tasarlanmıştır. Ülkemizde giderek artan kurutma proseslerine ihtiyaç göz önüne alınarak, kurutma işlemlerinin yoğun enerji kullanımı ve ısı pompalarının enerji tasarrufu özellikleri birleştirilerek kurutma işlemlerinde enerji tasarrufu sağlanması amaçlanmaktadır Toprak kaynaklı ısı pompalı kurutma sistemi, üç üniteden oluşmaktadır: (a) ısı pompası devresi, (b) toprak ısı değiştiricisi devresi ve (c) kurutma kabini. Sistemin şematik gösterimi Şekil 1’de ve gösterilmiştir. (a) Isı pompası devresi: İki adet plakalı ısı değiştiricisi, dört yollu vana, selenoid vana ve kılcal borudan oluşmaktadır. Soğutucu akışkan olarak R-22’nin kullanıldığı sistemde, ölçüm yapmak amacıyla, kompresörün emme ve basma hattına birer manometre konulmuştur. (b) Toprak ısı değiştirici devresi: Toprak altına düşey olarak yerleştirilen 50 m derinliğinde, U-şeklinde 32 mm çapında polietilen borudan oluşmaktadır. Antifiriz-su karışımı (salamura)nın sirkülasyonu için bir pompa, genleşme tankı, hava alma ve emniyet ventilinden oluşmaktadır. Ölçüm amacıyla; bir adet rotametre, ısı değiştiricisine giren ve çıkan suyun sıcaklıklarını ölçmek için 2 adet termometre bulunmaktadır. (c) Kurutucu devresi ve fan-coil devresi: Kabin 1 m x 1 m x m ebatlarındadır. 0.5 x 1 m ebatlarında 18 tepsi bulunmaktadır. Yoğuşturucu ve fan kurutma kanalı içine yerleştirilmiştir. Yerleştirilen yoğuşturucu hava soğutmalı tiptir ve çalışma akışkanı olarak R-22 ve hava kullanmaktadır. Egsoz havası dışarı atılmayıp tekrar sisteme kurutma kanalı vasıtasıyla geri gönderilmekte ve böylece ısıdan geri kazanım sağlanmaktadır. Nem ölçer ve sıcaklık ölçerler giriş ve çıkış havalarını ölçmek amacıyla kanalın giriş ve çıkışlarına yerleştirilmiştir. Hava debisi orifizmetre ile ölçülmektedir. (d) Fan-coil devresi: İki adet fan-coil ve sirkülasyon pompasından oluşmuştur. Devrede dolaşan suyun sıcaklığının tespiti için pompanın giriş ve çıkışına birer termometre konulmuştur.

6

3.I. 3. P3 Dört-yollu vana Buharlaştırı cı- d T1. Tü. Genişleme Valfi T3. Sistemin şematik gösterimi[5]. ısı çıktısını ve enerji verimliliklerini bulmak için kullanılmaktadır. P4 T5 T9. sürekli-akış olduğu varsayılarak hesaplanmıştır. sü .ISI POMPASI Yoğuşturucu T2. P2 W Kompresö r a c Ürün mü. PERFORMANS DEĞERLENDİRME Kütle ve enerji denklikleri. Sürekli-hal. ω8* KURUTUCU Eksoz Havası T8. 9-12 EKİM 2008. Isı pompası dört yolu vana ile sistem çalışması soğutma ve ısıtma olarak ayarlanmaktadır. ω7 Taze H b TOPRAK ISI DEĞİŞTİRİCİSİ Şekil 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1 Isı pompasının performansının değerlendirilmesi 7 . sistemin kütle ve enerji denklikleri hem ısı pompası hem de kurutma fırınına ve soğutma için uygulanarak iki kademede incelenmiştir. İZMİR T8*. P1 FAN-COİL ÜNİTESİ T4. ω9 T6 T7. Sistemde ısı pompası ana sistem olmakta soğutma ve kurutma uygulaması. ω8 BuharlaştırıcıYoğuşturucu Buharlaştırıcı. hü.

çikti = W giren − Wçikan . EK IP = & & Q yoğ veya Qbuh & W komp . & & ∑ m giren = ∑ mçikan (1) & şeklindedir. 9-12 EKİM 2008. dört yollu vana ile sistem çalışması ayarlanmaktadır.giren = Q giren _ Qçikan . & & m sa ( h giren − hçikan ) = m s ( h giren − hçikan ) (4) IP ünitesinin ( EK IP ) ve tüm IP sisteminin ( EK sis ) enerji-bazlı verimliliği. m kütlesel debidir. sırasıyla aşağıda gösterilmiştir: EK IP & & Q yoğ veya Qbuh = & W komp (5) veya elektrik girişi terimi yerine. net ısı giriş akımı ve W = Wnet . aşağıdaki gibi gösterilebilir: & & ∑ Qgiren = ∑ Qçikan (2) Genel enerji dengesi. Soğutma ve kurutma uygulamasına göre sistem. Buharlaştırı cıGenleşme Vanası Yoğuşturuc u- Kompres ör W Şekil 2. İZMİR Toprak kaynaklı ısı pompasının şematik gösterimi. Şekil 2’de verilmiştir. net iş çıktı akımıdır. Enerji dengesi eşitliği. Isı pompalı sistemin şematik gösterimi Kütle dengesi Genel kütle dengesi.elek (6) 8 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Enerji dengesi Genel enerji dengesi. daha açık bir şekilde de yazılabilir: & & & & Q + ∑ m giren h giren = W + ∑ mçikan hçikan (3) & & & & & & & & Burada. Burada. giren enerji terimlerini çıkan enerji terimlerine eşitleyerek yazılır. Q = Qnet .I.

elek (14) & Burada. İZMİR ve soğutma istemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W (7) pompa veya elektriksel terimlerle EK sis = & Wkomp . 3. Burada.elek Kurutma sistemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W pompa & + W fan veya elektriksel terimlerle.elek + W fan .elek + W fan . İncelenen ısı pompasının EK ve ÖNÇO değerleri Tanım Soğutma EK IP 4.12 ÖNÇO (kg sb/hm2) - 9 .mek ) olmaktadır.mek ) & & W pompa .elek η fan .elek + W pompa .mek ) ve (11) (12) (13) & & W fan .elek η komp . Tablo 1.71 Sistem 3.elek & Q yoğ & +W (8) pompa .elek (10) verilmektedir.elek = W komp /( η komp . & & W komp .2 Kurutucunun performansının değerlendirilmesi ÖNÇO = & ms & & Wısıtıcı .elek = W pompa /( η pompa . m s . BULGULAR VE TARTIŞMA Toprak kaynaklı ısı pompası siteminin iki uygulaması için soğutma ve kurutma olarak iki bölümde incelemiş ve EK ve ÖNÇO değerleri.I. 9-12 EKİM 2008.elek = W fan /( η fan . 4.elek η pompa . Tablo 1’ de özetlenmiştir. bir saatte alınan suyun miktarıdır (kg).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (9) EK sis = & Q yoğ & & & Wkomp . ÖNÇO değeri bu çalışmada iki farklı kurutucu tipinin maydanozun kurutulması sırasındaki performanslarını kıyaslama amacıyla kullanılmıştır.

88 1. Havadan havaya ısı pompalarında soğutma için etki katsayısı 2.88 ve 1. bu verimlilik bir ısı pompası için uygun değerdir.0455880 Hesaplanan soğutma ve ısıtma kapasitesine göre. iki farklı ısı pompası sistemi uygulaması verilmiştir. Bu sonuçla her bir metreye 84. sırasıyla 2. Eşitlik (5) ve (6) kullanılarak.12 bulunmuştur. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri.63 bulunmuştur. TKIP kurutma istemi için. Sistemin verimliliği. toprak kaynaklı ısı pompalarının SEK’sı 3' ün üzerindedir. Hesaplanan ÖNÇO değeri 0. Sistem yeterince çalıştırıldığında oda sıcaklığı hedeflenen 21 oC 'ye düşürülmüştür. kış şartı için 106 m ve yaz şartı için ise. kızgın buhar soğutuculu ve kızgın buhar soğutucusuz olarak incelendiğinde. 100 m’lik toprak ısı değiştiricisi dikey olarak gömülmüştür. Sistemde yeterli toprak ısı değiştirici boru boyu ile COP yaklaşık 3 olup. 2. İzmir şartlarında toprak ısı değiştiricisinde iyi bir verim elde edilmiştir. Bu manada hedefe ulaşılmıştır.39 ve 2. sırasıyla. 15 oC ölçülmüştür. yani. sırasıyla 2. Soğutma için hesaplanan bu değerler ısıtmada daha yüksek çıkacaktır. Bu değer daha önce yapılan denemelerle literatürde verilen değerle aynı. ön görülen toprak ısı değiştiricisi boyu. 10 . 9-12 EKİM 2008. SONUÇ Bu çalışmada.122 bulunmuştur. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri. Isı pompalı sistemler ile desteklenmelidir.65 ve 1. Evaporasyon sıcaklığı 2 oC sağlanarak fan-coil devresine yaklaşık 8 oC su gönderilmiştir. “Sanayi-Üniversite İşbirliği” kurulmalı ve bu teknolojinin ülkemizde yaygınlaşması sağlanmalıdır.39 2. Avrupa da ve Amerika da çok yaygın olarak kullanılan toprak kaynaklı ısı pompalarına. Kurutma için ÖNÇO değeri 0. Toprak altına bıraktığımız prob ısı değiştiricisi borusuna hemen bitişik bırakıldığından yüksek değer okunmuştur. 470 m’dir.8 arasındadır. temiz bir enerji kaynağı olması ve yıl boyunca toprak sıcaklığının sabit kalması. ısı kaynağı olarak.1. Bu bağlamda.71 ve 3. Elde edilen ısının atılmasında 25 oC. IP ünitenin EK değerleri. teorik analiz yapılmış ve deneysel veriye dayalı olarak ele alınan sistemlerin performansı değerlendirilmiştir. Eldeki imkanlar ölçüsünde deney düzeneği için 50 m sondaj yapılarak. EK değerleri. gerek maliyetlerin düşürülmesi gerekse etki katsayısının arttırılması konusunda. Eşitlik (7) ve (8) kullanılarak. sırasıyla. kızgın buhar soğutuculu ile yaklaşık 3. İlk maliyetin pahalı olmasına rağmen.I. sisteme kızgın buhar soğutucusu konulmuştur.65 1. toprak ısı değiştiricisine gitmesi gereken enerjiyi atmak dolayısıyla evaparasyon basıncını düşürmek için. Elde edilen ana sonuçlar aşağıda özetlenmiştir: a) TKIP soğutma ünitesi için. 1800 kg/h debide 2 oC lik bir sıcaklık farkı elde edilmiştir. Kurutma sistemleri. 5. Soğutma mevsimi için.45 olarak bulunurken.65 ve 1. Bunun en büyük nedeni toprak altında sıcaklığın mevsimlere göre çok fazla değişkenlik göstermemesidir. Bu sıcaklık yukarı çıktıkça bu sıcaklık düşmektedir. bir çoğundan da daha yüksektir.4 W ısı enerjisi toprağa atılmıştır (84. ülkemizde de gereken önem verilmelidir.88 ve 1.4 W/m). Sistemi kızgın buhar soğutucusu devreye alınmadan test edilmiş ve toprak ısı değiştiricinin net kapasitesi tespit edilmeye çalışılmıştır. kızgın buhar soğutucusuz ise 2. Fan-coil'de hava üfleme sıcaklığı. enerji yoğun sistemlerdir ve ısı pompalı hibrit sistemlerin kullanılması ile enerji tasarrufu sağlanmaktadır.12 olarak bulunurken. 36 oC 'ye göre daha iyi bir sıcaklık olduğundan toprak kaynaklı ısı pompaları daha verimli çalışmaktadır. sırasıyla. Bu çalışmada dış sıcaklık 36 oC iken 50 m deki toprak sıcaklığı 28 oC civarında ölçülmüştür.6 ila 2.63 bulunmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. IP ünitenin EK değerleri.1 olarak tespit edilmiştir. c) Toprağın.45 0. kondenser basıncını düşürmek. Bu çerçevede. 2. Normal şartlarda bu derinlikte toprak sıcaklığı 15 ila 25 oC arasındadır. Dolayısıyla. Bu çalışmada elde edilen sonuçlardan görüleceği gibi.45 olarak bulunurken. ısı pompalarında kullanılmasını cazip hale getirmiştir.12 2. 3. b) TKIP kurutma sistemi için. IP ünitenin EK değerleri.63 2. İZMİR elek Kurutma elek 3. sırasıyla 4.122 bulunmuştur.

İZMİR d) Sistemin performansının değerlendirilmesinde. 121-128. [4] Prasertsan S. 2001. 1998. Sayı: 34. Drying Technology. Heat Pump Drying of Agricultural Materials. Batch Drying of Banana Pieces-effect of Stepwise Change in Drying Air Temperature on Drying Kinetics and Product Colour.K ve Ho J. 16(1-2). KAYNAKLAR [1] Dincer. yazarlar tarafından da başka yerde yapıldığı gibi. III. salt enerji analizi yerine. Temiz Enerji Sempozyumu Bildiriler Kitabı. 235250. ekserji ve eksergoekonomik analizlerinin de yapılması önerilmektedir. 6.S. 721-731. ve Hepbaşlı A.C.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı Pompalı Kurutucularla Emisyonların Azaltılması. Moisture transfer analysis during drying of slab woods.A. 9-12 EKİM 2008. Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü Doktora tezi. 11 .J. Güneş enerjisi destekli toprak kaynaklı (jeotermal) ısı pompalı bir kurutucunun enerji ve ekserji analizi. [2] Chua K. 2000.. and Saen-saby P. 34:317-320. Mujumdar A. Chou S.N. Hawlader M.. Heat and Mass Transfer. [3] Akın A. I.I.. 1998. [5] Hancıoğlu E.. 2006.. Cilt: II. Food Research International.

Kaynak sıcaklığı yaklaşık olarak 270C-300C aralığındadır.Ş’ de 2003 yılından beri WaterFurnace (USA) marka ısı pompalarıyla sektörde yer almaktadır. İşletme maliyetlerindeki farkın diğer yakıtlara göre oldukça büyük olması sistemi cazip kılan en önemli etken olmuştur. Jeotermal kaynak kullanılması ile elde edilecek işletme maliyetleri karı LPG’ ye göre yaklaşık %70-%80 arasında iken soğutmada split klimaya göre %40 karlıdır. ihtiyaç olan ısıyı bir kaynağı (doğal gaz. ozlemcetin@isimas. Yerden doğal olarak çıkan termal su otel çevresindeki doğal havuzlarda birikmekte ve kullanılmaktadır. Bu sistemde verim kaynak sıcaklığı ile doğru orantılıdır.Ş-Isı Makineleri San.. 25m2 hamam yerden ısıtmasının ve 2 Adet 18 ton su kapasiteli sağlık havuzunun termal suyu 2 adet 17kW ortalama kapasiteli sudan suya ısı pompası ile ısıtılmaktadır.tr. kömür v. Sistem. Sistem enerjiyi sadece bir kaynaktaki enerjiyi taşımak için kullandığından dolayı işletme maliyetlerinde tasarrufludur. Isı pompasının piyasaya ilk girişinde her yeni konuda olduğu gibi bir direnç oluşmuş bu direnç artan örnek uygulamalarla ortadan nispeten kalkmıştır. ve Taah. GİRİŞ Yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) bundan yaklaşık 10 yıl önce ülkemizde HVAC sektörüne girdi. göl veya yeraltı suyu kullanıldığı gibi yeraltı jeotermal sularda kaynak olarak kullanılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isıtma durumunda bir ısı pompasının 27 0C jeotermal kaynak suyu sıcaklığında nasıl çalıştığı ve ilk yatırımını ne kadar zamanda karşıladığı uygulanmış bir proje üzerinde incelenerek ortaya çıkarılmıştır.Ş. 12 . Bu verimin asıl nedeni. Bu proje Muğla’ nın Dalaman ilçesinde bulunan bir termal otelde uygulanmış ve iki yıl süreyle incelenerek çalışma değerleri kayıt altına alınmıştır. Bu çalışmada yer kaynaklı ısı pompalarıyla düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakların kullanımı incelenmektedir.com. A. Bu durumda da ısıl kuyunun soğukluğu sistem verimini belirler. 2.İstanbul altinkaya@isimas.tr ÖZET Yer kaynaklı ısı pompalarının verimi kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır. Ayrıca aynı otel için yapılmış jeotermal kaynak ile soğutma çalışması da irdelenmiştir. UYGULAMASI TAMAMLANMIŞ ISITMA SİSTEMİ GENEL TARİFİ Uygulama yapılan bina termal sağlık merkezi olarak kullanılan Therme Maris otelidir. uygulanmış bir projemize ait bazı bilgiler verilmektedir. Otel Muğla’ nın Dalaman ilçesi sınırlarında bulunmaktadır. düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakla ısı pompası kullanımı alternatif yakıt olan LPG’ ye göre %87. Özlem Çetin ISIMAS A. 89 otel odası ve villalara sahip otelde. İZMİR DÜŞÜK SICAKLIKLI JEOTERMAL KAYNAKLARIN YER KAYNAKLI ISI POMPALARINDA ISITMADA VE SOĞUTMADA KULLANIMI VE UYGULAMALARI Korhan Altınkaya. Tic. Isı Pompası 1. Sistem konvansiyonel sistemlere göre daha yüksek verim ile çalışabilmektedir. Anahtar Kelimeler: Düşük Sıcaklık Jeotermal Kaynak.5 işletme tasarrufu sağlamıştır. Isımas A. yaşanılan ortamın soğutulması istendiğinde içerideki ısıyı daha soğuk olan kaynağa (ısıl kuyuya) taşır. Bilindiği gibi yer kaynaklı ısı pompası birçok kaynağı kullanarak ısıtma ve soğutma yapabilen sistemlerdir. 9-12 EKİM 2008. Bu çalışmamızda düşük sıcaklıklı jeotermal kaynağın yer kaynaklı ısı pompasına kaynaklık ettiği ısıtma uygulamalardan birine örnek vermek amacıyla. Isı kaynağı olarak toprak.I. Buna göre.com. deniz.b) harcayarak değil hali hazırda bir yerde bulunan ısı kaynağını ihtiyaç duyulan yere taşımasıdır.

Sağda Isıtılan Sağlık Havuzları Yük tarafı tesisatı suyun fiziksel özelliklerinden dolayı kapalı devre olarak tatlı su ile yapılmıştır.5. Havuz içerisinde ısınmadan dolayı oluşan tortuyu temizlemek için her günün sonunda havuz suyu boşaltılmakta ve yeniden doldurularak ısıtılmaktadır. yine kullanım suyu olarak kullanılacak düşük sıcaklıklı yeraltı suyu (jeotermal su) ısıtılmaktadır. 13 . Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz. Kaynak tarafı sıcaklığı 270C.I. yük tarafında ise istenen sıcaklığın 450C olmasından dolayı ısı pompası ısıtmada ortalama 5. Kaynak suyu aşırı mineralli olduğu için ısıtılma durumunda aşırı tortulaşma meydana gelmektedir. Şekil 2. Bu sebepten dolayı ısıtma için kaynak suyu direk olarak cihaz içerisinde dolaştırılmamakta. İZMİR Şekil 1. havuzlar yerden ve duvardan ısıtma boruları ile ısıtılmaktadır. Bu kaynak proje yerine göre faklılık gösterebilmektedir. Bu incelemede anlatılan uygulamada da kaynak olarak düşük sıcaklıklı yeraltı (jeotermal su ) suyu kullanılarak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6 COP’ de çalışmaktadır. Therme Maris SPA & Termal Otel – Dalaman Sistem yukarıdaki açıklamadan da görüldüğü gibi verimini öncelikle kaynaktan sağlamaktadır. 9-12 EKİM 2008.

Titanyum Plakalı Eşanjör ve Tesisatı 3. 17kW nominal ısıtma kapasitesi değerine sahip ısı pompası yaklaşık 26kW ısıtma kapasitesinde çalışmaktadır. 9-12 EKİM 2008.I. Jeotermal Kaynak ile Isıtma Sağlayan Isı Pompaları. Şekil 4. Bu kaynak sıcaklığında. Termal kaynaktan gelen 270C sıcaklığındaki termal su. (Bkz. Sistemin Tesisat Şeması Kaynak tarafı bir plakalı ısı değiştiricisi ile kaynak suyundan ayrılmaktadır. Bunun yanında suyun özelliğinden dolayı pompaların gövdeleri ve çarkları paslanmaz seçilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil. ISITMADA ISI POMPASI KAYNAK TARAFI Bu uygulama bir açık sistem uygulamasıdır. Bu yüzden kaynak tarafı sirkülasyon pompaları daha küçük basma yüksekliğine sahip pompalardır ve buna bağlı olarak daha az elektrik harcamaktadırlar. Pompa olarak plastik pompaların kullanılması daha uygun olabilmektedir fakat uygulama yapıldığı yıllarda plastik pompalar konusunda düzgün teknik değerlere ulaşılamadığı için bu yol seçilmiştir. Belli dönemlerde pompaların çarkları temizlenip değiştirilmektedir. Isı değiştiricisi içerisinde suyun sıcaklığından başka hiçbir fiziksel ya da kimyasal özelliği değişmemektedir. İZMİR EKW17 Filtre EKW17 M T M T M T M T FS T M FS M T M T M T T M M T M T T M HAMAM T M FS HAVUZ 1 HAVUZ 2 T M Şekil 3.3-Sistemin Tesisat Şeması) Kapalı sistem uygulamalarından farklı olarak kaynak içerisine döşenen polietilen borular yoktur. Tümüyle titanyum olan bir pompa kullanılması durumda ilk yatırım maliyeti çok fazla yükseleceği için ucuz ve kolay bulunabilir paslanmaz pompa kullanılması ve birkaç yılda bir çarkının ve gövdesinin yenilenmesi müşteri tarafından 14 . Devre soğuk olduğu için eşanjör içinde herhangi bir tortulaşma sorunu yaşanmamıştır. Termal suyun aşırı agresif olmasından dolayı ısı değiştiricisi olarak titanyum eşanjör kullanılmıştır. ısısını ısı pompası soğutma devresinden gelen suya vererek ısı değiştiricisinden çıkmakta daha sonra termal kaynak havuzuna bırakılmaktadır.

5. ortalama 44. sağlık havuzlarındaki sıcak su ise havuz tabanına ve duvarlarına döşenen yerden ısıtma boruları ile yapılmaktadır.856$ tasarruf etmiştir. Sistem kendini ilk kurulum maliyetine göre yaklaşık 6 ay gibi kısa bir sürede geri ödemiştir. Açık sistemin kapalı sisteme göre diğer avantajları ise kaynak içerisine döşenen boruların maliyetinden tasarruf edilmesi. kaynak tarafında boş alana ihtiyaç duyulmaması ve sistemin daha basit olmasıdır. Kaynak tarafının açık sistem değil de kapalı sistem yani polietilen borularla yapılması bu pompa masrafını ortadan kaldıracaktır. Bu sayılan avantajlardan dolayı sistemin ilk yatırım maliyeti kapalı sisteme göre çok daha az olmuştur. Bu değerlere göre. 9-12 EKİM 2008. gece kapalıdır. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz.5’ lik bir tasarruf yüzdesi demektir. Buna karşın eski LPG sistemi aynı değerler için 50. Havuz içerisindeki su günlük olarak değiştirilmektedir. Sağda-Kullanılıp Geri Boşaltılan Koy Kaynak tarafından alınan ısı. Her ne kadar sirkülasyon pompasında tüketilen elektrik miktarı artacak olsa da sistem daha sorunsuz ve masrafsız olarak çalışacaktır. İZMİR tercih edilmiştir. ALTERNATİF YAKITLA KARŞILAŞTIRILMASI Bu sayılan ısıtma ihtiyaçlar için daha önce bir LPG kazanı kullanılmaktaydı. Bu da yaklaşık olarak %87.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ISI POMPASI YÜK TARAFI Şekil 5. 15 . Bu yüzden bu yöntem kullanılmamıştır. Fakat otelde kaynak olarak kullanılan termal kaynak havuzları aynı zamanda müşterilere havuz olarak da hizmet verdikleri için kapalı sistem boruları görüntü olarak sorun teşkil edecektir. Şekil. (Bkz.720 kcal/h’ lik ısıtma kapasitesi ile 5. Sağlık havuzlarındaki suyun ısıtılması ve hamamın ısıtılması bu sıcak su ile sağlanmaktadır.272$ tüketmektedir.3-Sistemin Tesisat Şeması) Havuz ve hamam gündüz saatlerinde açık. 4. Yük tarafı kapalı bir çevrim olarak tasarlanmıştır. ısı pompasında kompresörde sıkıştırılarak yük tarafına 550C sıcak su olarak verilmektedir. Isı pompaları gece suyu ısıtmakta gündüz ısı kayıplarını karşılamaktadır. Sağlık havuzu ortalama 380C’dir ve cihaz bu sıcaklığı elde etmek için 2 yıldır sorunsuz bir şekilde ortalama olarak günde 14 saat çalışmaktadır. Bu durumda sistem bir yılsonunda 43.128$’ lık yakıt tükettiği kayıtlardan elde edilmiştir.5 COP’ de çalışan ısı pompası ve kaynak tarafı sirkülasyon pompası 12 ay 365 gün ortalama günlük 14 saat çalışma ile bir yıl boyunca 6.I. Otel bakım onarımı tarafından daha önce kullanılan LPG sisteminin ve yeni kurulan ısı pompası sisteminin tüketimleri izlenerek kayıt altına alınmıştır. Hamamda ısıtma zemin altına. Karşılaştırmanın düzgün olabilmesi için LPG tüketimi kıyaslamanın yapıldığı günkü fiyatıyla değerlendirilmiştir.

kaynak tarafı filtreleri bakımı haricinde bir cihaz bakımı söz konusu değildir.98305 1.78 Kcal/h 148. İZMİR Şekil 6.002 69.84 0. Sistemin ısıtması ve performansı geçen yıllar içerisinde incelenmiş ve ısı pompası ile otel içerisinde sağlanabilecek diğer faydalar araştırılmaya başlanmıştır.49724 0. Otelin olduğu bölge düşünüldüğünde yaz aylarında hava sıcaklığının kaynak havuz sıcaklığından daha yüksek olduğu dönemlerde ısı pompası chiller cihazı yerine soğutma ihtiyacını karşılayabilir ve sistem daha fazla tasarruf etmiş olabilir. Havuz. JEOTERMAL KAYNAK İLE SOĞUTMA Sağlık havuzlarının ısıtılması daha önceki bölümlerde anlatıldığı şekilde 17kW nominal kapasiteli iki adet ısı pompası ile 27°C’ deki jeotermal kaynak suyu açık sistem olarak kullanılarak gerçekleştirilmiştir.78 Kcal/h 148.78 Kcal/h 148. Sisteme ait işletim maliyetleri aşağıdaki gibidir.120 YTL 29. Bu sistemde ayrıca ısıtmanın yanı sıra soğutmada da faydalı olacaklardır. İşletim Maliyetleri Tablosu Bakım giderleri hesaplanacak olursa.003 YTL 43. Bu sayılan bakım giderleri edilen tasarrufun yanında çok küçük kalmaktadır. ısı değiştiricisinin 5-6 yılda bir değiştirilmesi.186 198.127 YTL 13.92 Isıtma Enerjisi 148.54000 2.463 YTL Maliyet * (Yıl) 98.69000 2. Bu araştırma sonunda otel odalarının.883 YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg 16 . ISITMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Yakıt Cinsi Fuel Oil No:6 Kalorifer Yakıtı Motorin Doğal Gaz LPG Dökmegaz Birim Fiyat 0.78 Kcal/h Maliyet (saat) 19.64000 Yakıt Isıl Değeri 9562 Kcal/Kg 9875 Kcal/Kg 10256 Kcal/Kg 8250 Kcal/Kg 11100 Kcal/Kg Verim 0. Bu tasarruf miktarının en yüksek seviyede tutulması için dış hava algılayıcısına bağlı küçük bir otomasyon kurulması gerekmektedir. 6. Bu çalışmada verilen tüketim değerleri sistemin 2 yıllık çalışması boyunca izlenerek ortalaması alınmış tüketim değerleridir. kaynak tarafı plakalı ısı değiştirici temizliği. kullanım sıcak suyunun ve kapalı havuzun LPG ile ısıtılmasının yanı sıra otel odalarının chiller ile soğutulmasına alternatif olacak ısı pompası sistemi kurulması tasarlanmıştır.380 YTL 38.865 149.80 0. Cihaz oteldeki ısıtma ve soğutma ihtiyaçlarını karşılayarak en yüksek çalışma saatlerine çıkmaktadır ve böylece yukarıdaki tasarruf miktarları hesaplanmıştır.78 Kcal/h 148.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.93 0.80 0.968 223. boyler veya otel ısıtması için LPG’ ye göre %84 karlı olan jeotermal kaynak sistemi soğutmada da chillere göre %40 karlıdır.I. 9-12 EKİM 2008.

Pomp. Bu şekilde düşük sıcaklık jeotermal kaynaklarına ülkemizde sıkça rastlanmaktadır. SONUÇLAR 110. 7.099 Sirk.000 YTL 28. Burada anlatılan örneği ele alacak olursak.99 Isıtma Enerjisi 3.00000 Birim Fiat YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh COP 860 Kcal/Kwh 860 Kcal/Kwh 3. soğutma ve kullanım sıcak suyu ihtiyaçlarını.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yer kaynaklı ısı pompası ısıtma.28900 0. 9-12 EKİM 2008.502 SPLIT KLİMA YTL/Kwh YKIP Isıtma 0.12094 0. Ayrıca kaynağın kendiliğinden yeryüzüne çıkıyor olmasından dolayı açık sistemin en basit ve ucuz şekliyle uygulanabilir olması ilk yatırım maliyetini çok aşağılara çekmiş ve sistemin kendisini 6 ay gibi kısa bir sürede amorti etmesini sağlamıştır.80 3.78 Kcal/h 148. Sonuçta suyu ısıtmak için gereken enerji.12094 COP 2. Bu da bize gösteriyor ki nispeten düşük sıcaklıkta olan termal kaynakların da ısıtma için verimli olarak kullanılması birçok diğer yakıtın kullanılmasından ciddi şekilde daha tasarrufludur.370 YTL 12.78 Kcal/h 95.478 Tasarruf miktarında kaynak olarak kullanılan suyun 270C olmasının büyük bir etkisi vardır.192 YTL 6. uzunca bir süre termal kaynak sıcaklığı olan 270C’ den daha yüksek bir değerdedir.5 Kcal/Kg Kcal/Kg Kcal/Kwh 0.46 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 0. (Yük) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Toplam: * :12ay :365 gün :17 Saat 0.65 0.46 Kcal/h 10.99 0. Düşük sıcaklık jeotermal kaynaklar uygun sıcaklıklarda soğutma için de daha verimli olarak çalışabilmektedirler.134 YTL 109.44 Kcal/h 148.256 YTL 73.32203 0.530 YTL 54.964 YTL 513 4. Uygulanan projeden de görüldüğü gibi yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) birçok değişik ısı kaynağından değişik çözümlerle yararlanabilmektedir.12094 YTL/Kwh (EKW130) 4.99 YKIP Toplam: * : 6ay :180 gün:7 saat saat 1$=1.489 YTL 2.65 0. Bu durumda cihazlar soğutmada konvansiyonel sistemlerden daha yüksek bir verimde çalışabileceklerdir.524 - Çalışma Saati Soğutma için 2730 Çalışma Saati SOĞUTMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Birim Fiyat 0.I.08 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 6.12094 YTL/Kwh 860 Kcal/Kwh 0. Bu durumda COP kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır.12094 0. (Kaynak) Sirk.10 Sirk.44 Kcal/h 3.776 0.12094 0.506 0.78 Kcal/h 148. Pomp.216 211. Bunların ekonomimize kazandırılması için ısı pompalarının uygun bir aracı olabileceği görülmüştür. (Kaynak) 0. Pomp.5 Soğutma Enerjisi 110.527 5.527 0. 17 .80 0.489 YTL 3.449 14.12094 0. Tamamlanan ısıtma uygulamasında kaynak olan jeotermal sıcak su ısı pompasına 5.44 Kcal/h 3.5 COP gibi yüksek bir verim sağlamıştır.28 5.2 YTL ** Yakıt alt ısıl değerleri ve birim fiyatları Aralık -2007 tarihli Tesisat Dergisi' nden alınmıştır. Dalaman yaz şartlarında hava sıcaklığı.78 Kcal/h 95. her türlü ısıl kaynağı kullanarak düşük işletme maliyetleriyle karşılayabilmektedir.99 148. var olan bir kaynaktan alınmakta ayrı bir yakıt yakılarak karşılanmamaktadır.12094 YTL/Kg 7000 YTL/Kg 4640 YTL/Kwh 860 YTL/Kwh 2.718 21. Ayrıca bilindiği gibi ısı pompasının çift yönlü çalışma özelliğinden dolayı ısıtma için yapılan yatırımla soğutmada elde etmek mümkündür.47 YTL 33.489 YTL 2.08 Kcal/h 3. İZMİR İthal Sibirya Kömür Yerli Linyit Kömürü Elektrik SPLIT KLİMA Kazan+Chiller Toplam: 0.

Yer Kaynaklı Isı Pompası Uygulamaları 18 . İZMİR 8.Oklahoma University [2] ISIMAS A. 9-12 EKİM 2008. Closed – Loop / Ground .I.Source Heat Pump Systems. KAYNAKLAR [1] International Ground Source Heat Pump Association (IGSHPA).Ş.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. .

Elde edilen sonuçlara göre.com. geleneksel elektrikli su ısıtıcıları ve gazlı termosifonlar termodinamik verimlilik limitlerine yaklaşmışlardır. Ancak. Böylece. bir ev için yapılan toplam enerji harcamalarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır. su ısıtıcıların verimliliğinin artırılması. Ayrıca sistemin kapasite limitleri ve su ısıtma performansı kontrol edilerek deneysel olarak belirlenmiştir. Sıcak su ihtiyacı günümüz modern yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca.I. Bu çalışma ile aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı termodinamik analizi ve tasarımı yapılarak bir ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi yapılmıştır ve tasarım sonucu üretilen ürünle ilgili performans deneyleri gerçekleştirilmiştir. Ali GÜNGÖR Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Isı pompalarının gelişen teknolojisi ile birlikte ısı pompalı su ısıtıcılarının elektrikli su ısıtıcılara göre enerji verimliliği önemli ölçüde arttırılmış ve elektrikli su ısıtıcılar ile aynı karakteristik özellikte tasarlanarak montaj zorlukları aşılmıştır. verimlilik değerlerini daha önce yapılan çalışmalar ile ortaya koymuştur. doğal veya yapay ısı kaynaklarından aldığı ısıyı bir yapıya veya uygulamaya transfer edebilir. üretim maliyetlerinde ve elektrik enerjisi elde etmek için tüketilen kaynak miktarında önemli oranda azalma sağlayacaktır. sistemin performansının beklenen 19 . 9-12 EKİM 2008. ısı pompası ile sıcak su üretim işleminin verimliliği ve kullanım süresi boyunca ortaya çıkacak değerlerin uygunluğu bulunmuştur. Sıcak Su Üretimi 1. bu konuda sınırlı sayıda çalışma yapılmıştır.gungor@ege. enerji tüketiminin azalmasını sağlayacaktır. ali. Bu önem. Bu yüzden. Dr. düşük sıcaklık bölgesindeki ısı enerjisini yüksek sıcaklık bölgesine aktarır. ısı pompalı su ısıtıcıları (IPSI). Sistemin bileşen seçimleri yapılarak bir prototip tasarlanmıştır. ısı pompalarının. Prof. hem ekonomik açıdan hem de doğal kaynakların israf edilmeden tüketimi açısından gittikçe artmaktadır. Diğer yandan. Su Isıtıcısı. ısı pompalı su ısıtıcıları için daha önceden yapılan tasarımlar incelenmiş ve kısa bilgiler verilmiştir. sıcak su üretimi için harcanan enerjinin azaltılmasını sağlayabilecek alternatif bir yöntem olan ısı pompası kullanarak sıcak su üretme tekniği incelenmiştir. Günümüzün ileri üretim teknolojisi ile birlikte güvenirliliği ve pratikliği oldukça geliştirilmiştir. Elektrik veya gaz kullanarak ısının yaratılması yerine ısı pompaları ile bir kaynaktan ısıyı taşıyarak su ısıtmak. Bir miktar enerji girişi ile ısı pompaları. İZMİR AİLE TİPİ HAVA KAYNAKLI ISI POMPALI SU ISITICISI TERMODİNAMİK ANALİZİ VE TASARIMI Bülent ORHAN. Isı pompaları. Prototipin güvenilirlik ve verimlilik durumu değerlendirilerek sistemin yararlılığı incelenmiştir. Belirlenen sonuçlarla. Elektrik enerjisinin tüketici sayısının fazla olması ve yaygın olarak kullanılması nedeniyle. geleneksel sistemlere göre 2 veya 3 kat daha verimli olabilmektedir [1].tr ÖZET Bu çalışmada. elektrik enerjisi tüketiminde yapılan küçük orandaki tasarrufların. Bununla birlikte. Öncelikle. Sistemin çevrim prensipleri incelenip teorik analizi yapıldıktan sonra 80 litrelik su hacmi için tasarım koşulları belirlenmiştir. Su ısıtmak için kullanılan enerji. bu tür ısı pompalı su ısıtıcılarının yapılabilirliği gösterilmiştir. sistem prototipi yapılarak.edu. su ısıtma amacıyla kullanılması verimli çözümler sunabilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İzmir-Bornova bulentorhan2000@superposta. Geliştirilen aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi için değişik şartlarda uygulama yapılması ile veriler elde edilmiş ve sistemin yeterliliği değerlendirilmiştir. Anahtar Kelimeler: Isı Pompası. ülkemizdeki çoğu bölge için kullanımının oldukça avantajlı olacağının öngörülmesine rağmen ısı pompalı su ısıtıcılarının ülkemizde ticari üretimi çok az olmakla birlikte.GİRİŞ Elektrik enerjisinin verimli kullanımı günümüzde oldukça önem kazanmıştır.

elektrikli su ısıtıcısına göre enerji tüketiminin 3’te 2 oranında azalacağı belirtilmiştir [4]. toprak ve ortam havası kullanılabilir. ISI POMPALI SU ISITICISI TASARIMLARI Isı pompalarının su ısıtma uygulamalarında kullanımı 1950’li yıllarda keşfedilmeye başlanmıştır. Isı pompaları. Hawaii’de kurulan büyük ölçekli ısı pompalı su ısıtıcısı test ederek incelenmiş ve sistem yaklaşık olarak 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı pompalı su ısıtıcısı temel bileşenleri 20 . bir kaynaktan ısı çekilip bunun başka bir kaynağa aktarılması esasına göre çalışır. Bu çalışmada. Enerji kaynağı olarak su. düşük oranda enerji girişi ile bu akışı ters yönde gerçekleştirebilir. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı (COPIP) değerinin 3 olması durumunda. hava kaynaklı ısı pompası sistemi ve sıcak su tankıdır (Şekil 1). Fonksiyonel olan bu sistem üzerinde estetik tasarım çalışmaları ile endüstriyel ürün haline getirilebileceği de belirlenmiştir 2.5 değerinde COP vermiştir.I. Bu yıllarda yapılan çalışmalar ile ısı pompalı su ısıtıcıları elektrikli su ısıtıcılara göre daha yüksek verimlilik sağladığının ortaya konulmasına rağmen. Isı. Ancak. toplum tarafından yüksek oranda kabul görerek kullanımı yaygınlaşmamıştır. yüksek ilk fiyat. doğası gereği yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru yayılır. Diğer bir çalışmada ise. 9-12 EKİM 2008. Bunun nedeni. yoğuşturucuda çevrim akışkanının yoğuşması ile suya verilir ve böylece sıcak su elde edilmiş olur. Isı pompalarında tasarımı etkileyen önemli unsurlardan biri sistemin enerji kaynağıdır. ısı pompalarının hava soğutma ve sıcak su üretiminde aynı anda kullanılması ile önemli oranda enerji tasarrufunun olacağı gösterilmiştir [7]. yüksek hacimde sıcak su çekimi sırasında geri ısınmanın yetersiz olması ve kompresörün çalışırken gürültü yapması olarak düşünülebilir [2]. diğer ısıtıcıların daha kolay montaj edilebilmesi. temel olarak hava kaynaklı ısı pompalarının çalışma prensibine sahiptir. Isı pompalarının aynı anda soğutma ve su ısıtma amacıyla kullanılabilmesi için bir evin hava iklimlendirmesi ve sıcak su üretimi üzerinde iki yıl boyunca yapılan çalışmalar sonucunda. Bununla birlikte. hava kaynaklı su ısıtıcılarının performansının ortam hava sıcaklığı ve havanın nemine bağlı olduğu gösterilmiş ve hava kaynaklı su ısıtıcısının COPIP değerinin buharlaştırıcıdan geçen havanın kuru olması durumda yaklaşık % 5 oranında düşeceği savunulmuştur [5]. ısı pompalarında en yaygın kullanılan enerji kaynağı çevre havasıdır. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılar. sistem üzerine bir miktar iş yapılarak. Isı pompaları. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılarının ana bileşenleri. Şekil 1. Bu yetersiz kabulün nedenleri olarak. evsel uygulamalara göre geniş aralıkta değişerek 3 ila 20 sene arasında olduğu belirtilmiştir [8]. Yeni Zelanda’da bir eve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı kurularak gerçekleştirilen deneyler sonucunda. ısı pompalı su ısıtıcısı kullanımı ile enerji kazanım oranının %40-%70 arasında olabileceğini göstermiştir. Isı pompalı su ısıtıcılarının geniş tabanda kabul edilmesi durumunda elektrik enerjisi tüketiminde önemli azalma olacağı Amerikan Enerji Dairesi tarafından fark edilmiş ve ilgili çalışmalar 1980 yılından sonra tekrar yoğunlaşmaya başlamış ve bu konuda birçok araştırma yapılmıştır. binaların hava soğutmasını sağlamak için hava iklimlendirme cihazları olmadan sadece IPSI sistemlerinin kullanılabileceği söylenmiştir [6]. yıllık enerji tüketiminde bir elektrikli su ısıtıcı kullanımına göre % 50 ila % 58 arasında tasarruf sağlandığı hesaplanmış ve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısının elektrik tüketimini azalttığı ortaya konulmuştur [3]. Buharlaştırıcı aracılığıyla havadan çekilen ısı. harcanan ek ilk maliyetin geri kazanım süresinin. hava kaynaklı sistemlerin diğerlerine göre basit tasarımda yapılabilmesidir. Isı pompalı su ısıtıcısı kullanılarak değişik test şartlarında yapılan araştırmalar sonucunda ortaya konulan alan değerlendirme raporları. İZMİR düzeylerde olduğu belirlenmiştir. Benzer şekilde.

DENEY SİSTEMİNİN TANITIMI Kurulan ısı pompalı su ısıtıcısı çevrimi Şekil 2‘de görüldüğü gibi kompresör. iç yüzeyi yivli bakır boru yoğuşturucu olarak kullanılmak üzere tankın içine batırılmıştır. Böylece düz boruya göre daha kısa uzunluğa sahip boru kullanılabilmiştir. Yoğuşturucu için yivli boru kullanılması ile ısı transfer yüzeyi arttırılmıştır. altındaki metal ayaklar üzerinde durabilmektedir ve üzerine 60x52 cm boyutlarında tabla yerleştirilmiştir. suya batırılmış yoğuşturucu. paralel olan bakır boru hattı seri hale dönüştürülerek sistemde buharlaştırıcı olarak kullanılmıştır. Tank. Tank içerisine uygun yerleşim için 45 santimetre uzunluğunda 30 sargılı iki parça halinde birleştirilerek tank içerisine batırılmıştır (Şekil 3). gözetleme camı. 70 W gücündeki fan kullanılarak 21 .I. uzunluğu 415 mm ve genişliği 120 mm’dir. Bu tabla üzerine ısı pompası sistemi kurulumu yapılmıştır. 9-12 EKİM 2008.5 m2 ve nominal soğutma kapasitesi 1.9 kW olan Friterm TT75 tipi standart hava soğutmalı kondenser. Helisel olarak kıvrılmış 17 metre uzunluğunda. ısı transfer yüzeyi 4. İZMİR 3. Sistemde kullanılan helisel kıvrılmış yoğuşturucu Sistemde. termostatik genleşme valfi ve buharlaştırıcı olmak üzere 4 ana bileşenden oluşmaktadır. Diğer bileşenler elektrik kontrol elemanları. Buharlaştırıcının yüksekliği 330 mm. filtre kurutucu. Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3/8’’ çapında. Isı pompalı su ısıtıcısı prototipi temel şeması Suyu depolamak ve ısıtmak için 80 litre hacimde krom saçtan yapılmış yalıtımlı ısı tankı kullanılmıştır. toplayıcı depo ve yüksek alçak basınç otomatlarıdır. Şekil 3.

akıtılan sıcak su debisi. Şekil 4. Şekil 5. Kompresör emme ve basma hatlarında bulunan manometreler ile yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ölçülmektedir. DENEY SONUÇLARI Tasarımı ve kurulumu yapılan aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı için laboratuar ortamında yapılan çalışmalar ile sistemin uygun çalışma performansı elde edilmiştir. Depo içindeki su sıcaklığını ölçmek için 65 cm uzunluğundaki deponun alt yüzeyinden 15 cm ve 30 cm yükseklikte mekanik termometre kulpları ve 45 cm yüksekliğinde termostat görevi de gören dijital termometre kulpu. tek silindirli hermetik tip L’Unite Hermetique CAJ 4461 Y model kompresör kullanılmıştır. Sistemin enerji tüketimini ve su ısıtma yeterliliğini 22 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı pompası sisteminin performansını belirlemek üzere buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki basınçlar ölçülmüştür. Deneysel çalışmada beş adımdan oluşan performans deneyi yapılmıştır. Su ısıtma performansını ölçmek için su giriş ve çıkış sıcaklıkları. +7. Kompresörden çıkan kızgın buhar çevrim akışkanı yoğuşturucuda ısısını vererek yoğuşturucu çıkışında bulunan toplayıcı depoda toplanır (Şekil 5).2 °C buharlaşma ve 54. 4. su sıcaklık değişimleri. Sistemde ½ HP. sistemin harcadığı elektrik enerjisi değerleri ölçümleri yapılmıştır. Sistemde kullanılan buharlaştırıcı ve fan Genleşme valfi olarak buharlaştırıcı girişinde termostatik genleşme valfi kullanılan sistemde. 9-12 EKİM 2008. Akıtılan sıcak su debisini ölçmek için debimetre kullanılmıştır.I. R-12. buharlaştırıcı üzerindeki ısıl yüke bağlı olarak çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlığı sabit bir değerde kalacak şekilde çevrim akışkanı debisini ayarlamaktadır. ve R-404a soğutma gazlarını kullanan -30 °C ve +10 °C arasındaki sınır içinde bulunan buharlaşma ısılarında çalışan soğutma sistemlerine takılmak üzere tasarlanmıştır. Kompresör ve fan tarafından harcanan elektrik tüketim miktarını ölçmek için dijital sayaç sisteme bağlanmıştır. Sistemde kullanılan kompresör ve toplayıcı depo Tasarlanan prototip. İZMİR düşük basınçta buharlaştırıcıya giriş yapan sıvı-buhar karışımındaki çevrim akışkanının dış yüzeyden geçirilen hava akımından ısı çekerek kızgın buhar haline dönüşmesi sağlanmaktadır (Şekil 4). R-134a çevrim akışkanı ile şarj edilerek çalıştırılmıştır. Termostatik genleşme valfi.5°C yoğuşma sıcaklığı için 1569 Watt kompresör kapasitesi vardır. basit etkili. R-502. R-22. çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı termostatik genleşme valfi ile sezilmektedir. depo içine girinti yapan ucu kapalı boru içerisine konulan yağa batırılmıştır. R-134a.

ısı pompası devreden çıkıncaya kadar izin verilir. 9-12 EKİM 2008. Bu akıtmaya. Akıtılan su enerjisi ( Qak (kJ)). 4) Bekleme giriş gücünün belirlenmesi. Sıcak suyun akıtılması sonucunda soğuyan suyun ısınmasına. 1) Isıtma periyodu. Bu ortalama sıcaklık ve maksimum kullanılabilir sıcak su deneyinde ölçülen ikinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) kullanılarak. Son akıtma süresinde alınan verilerden kullanma sıcak suyu için bir performans katsayısı ( COPIP ) belirlenir. su sıcaklığı ( Tak (°C)) 40 °C'nin altına düşünceye kadar devam edilir. ρ ak (kg/m3) debimetredeki sıcak suyun yoğunluğu ve C Psu (kJ/kg. 24 saatlik bir bekleme çalışmasından sonra. Kullanma sıcak su akıtma debisi ( q ak (m3/s)). Isıtma periyodundan sonra sıcak su depo hacminin yarısı ( 0. maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi. Yeniden ısıtma enerji girdisi ( Wıs (kJ)) son akıtma periyodunda belirlenir. oC). fazla miktarda su hacminin akıtılmasına karşılık gelen. Bu akıtma sırasında birinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) ölçülür. Isı pompası yeniden devreden çıkıncaya kadar suyu ısıtmasına izin verilir. referans su sıcaklığı ( Tref (oC)) Eşitlik 3’e göre hesaplanır. Bu süre içinde tüketilen elektrik enerjisi girdisi ( Wıs (kWh)) ölçülür. tanktaki termostat tarafından bir tam (açma-kapama) çevrimini kapsamalıdır. sistemin bekleme giriş gücünün ( Wbek (kW)) belirlenmesine hazırlık için dengeleme periyodudur. birkaç tam çevrim yapacak şekilde. Son boşaltma periyodu için suyun boşaltılması ve yeniden ısınma süresi ölçülür. Eşitlik 1’e göre hesaplanır. son yarım tank hacminin akıtılmasını izleyen yeniden ısıtma periyodundan sonra kompresörü ilk defa devreye soktuğunda. sistem & çalışmaya bırakılır. 2 1 Tref 1 2 Tort + Tort = 2 (3) Referans su sıcaklığı deneyi sonrası sistemden sıcak su almaksızın. akıtılan su sıcaklığı ( Tak ) ile gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel ) aralığında sabit basınçta suyun ortalama özgül ısısıdır.5 ⋅ Vdepo (m3)) kadar sıcak su doğrudan akıtılmaya başlanır. 3) Referans su sıcaklığının belirlenmesi. Performans deneyleri. Tanktaki termostat. ikinci kez depo hacminin yarısı kadar sıcak su akıtılır. depolanan suyun. 2) Sıcak suyu ısıtma performans katsayısının belirlenmesi. Isıtma periyodu ( t ıs ). gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan sıcak su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. Wbek bekleme etkin giriş gücüdür (kW). başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa gelmesiyle termostatın ısı pompasını ilk defa devreden çıkarmasına kadar geçen sürenin ölçülmesi ile yapılır. Bu dengeleme periyodu 24 saatten az olmamalı ve en azından. tanktaki termostatın ilk 23 . 5) Tek akıtmada.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Q ak = (1) ∫ρ 0 t ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt Eşitlik (1)’de. COPIP = Qak & Wıs − Wbek ⋅ t ıs (2) & Eşitlik (2)’de. Performans deney metodu sıcak su hazırlamak amacı ile kullanılan ısı pompalarının verimliliğini tespit etmek için uygulanır. referans su sıcaklığı deneyi başlatılır. Bu.I. İZMİR ölçmek amacı ile sistem üzerinde Türk Standartları Enstitüsü EN 255-3’te tarif edilen performans deneyi uygulanmıştır. aşağıda belirtilen beş temel adımdan meydana gelir [10]. Isı pompasının kapanmasından sonra.

Bu ölçmelerden bekleme etkin giriş gücü Eşitlik 4’e göre ölçülür.001 m3/kg alınabilir.73 ⋅ Qmaks 4. depo içindeki suyun başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa ısıtılması arasındaki süreyi kapsar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 24 . sistemden ortama olan ısı transferi ihmal edilirse Eşitlik 8 kullanılabilir. minimum diğer bir 24 saatlik periyottan sonra.5 MPa (5 bar) basınç değerlerine karşılık gelen değerler olarak alınırsa Eşitlik 7 bulunur [10]. termostatın ilk kapatmasına kadar devam eder ve en az bir tam açma-kapama çevrimini kapsar. Vmaks = 34. Maksimum sıcak su enerji miktarı ( Qmaks (kJ)) Eşitlik 5’e göre belirlenir. 1996). İZMİR kapatmasıyla. Bu süre içinde 1. bir defada akıtılacak sıcak su miktarının ölçülmesi ile belirlenir. Isı pompası ısıtma tesir katsayısını bulmak için. ilk başlangıç sıcaklığından termostatın kapandığı son sıcaklığa ulaşmak için ihtiyaç duyduğu enerjidir. su sıcaklığının çok düşük olduğu değere ulaşana kadar sıcak suyun sürekli olarak akıtılmasına başlanır. Eşitlik 9 ile ihtiyaç duyulan enerji değeri bulunabilir. Sistemin performans deneyi. Qsu = m su ⋅ Δhsu Eşitlik (9)’da.042 kWh elektrik enerjisi tüketmiştir. (9) m su (kg) depo içindeki su kütlesi ve Δhsu (kJ/kg) sıcaklık aralığındaki entalpi farkıdır. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. bekleme güç girişinin belirlenmesine başlanır. COPIP = Qsu WT (8) Qsu (kJ) depo içindeki suyun. 9-12 EKİM 2008.1 Su ısıtma periyodu (7) Su ısıtma periyodu. Depo içinde 80 litre su bulunduğundan belirtilen özgül hacim için su kütlesi 80 kg olacaktır (Çengel. Q maks = t maks ∫ρ 0 ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt (5) Tek bir akıtmada kullanılabilir maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks (lt)) Eşitlik 6’ya göre belirlenir. W & Wbek = bek tbek (4) Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarı. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıkları. Akıtma debisi ( q ak (m3/s)). ortam hava sıcaklığının 20 oC ve nem oranın %55 olduğu kapalı ortam bir odada yapılmıştır. Bekleme süresi ( t bek ) ve enerji girdisi ( Wbek (kWh)) belirlenir. Sistem 1 saat 26 dakika 8 saniyede. Depo suyu sıcaklık değişimi. sistemin tükettiği elektrik enerjisi girdisi deney süresince ölçülmüştür. Oda sıcaklığına yakın sıcaklıklarda suyun özgül hacmi 0. 21 oC ortalama sıcaklığında bulunan suyu 51. Bunun için.7 oC ortalama sıcaklığa ısıtmıştır. Vmaks = Qmaks ρ s ⋅ C psu ⋅ 25 (6) ρs ve C psu değerleri 0.I. Bu periyot.

50 0. belirtilen sıcaklıklardaki entalpi farklarını bulunarak 10263. Sistemin yoğuşturucuya verdiği enerjinin % 25’lik kısmının ½ HP kompresörden geldiği kabul edilirse buharlaştırıcı çalışma süresince havadan yaklaşık 7697 kJ ısı çekecektir. Sistem bu süre içinde fan ve kompresörde toplam 1. Sistemin su ısıtma periyodu süresince ısı pompası ısıtma tesir katsayısı Eşitlik 8 kullanılarak 2. sistemin hem soğutma hem de su ısıtma modunda çalıştığı düşünülürse sistemin COPıs + soğ değeri Eşitlik 10 kullanılarak hesaplanabilir.00 2.50 3.7 oC çıkarmak için sistemin yoğuşturucudan suya aktardığı enerji. güç değişimi Şekil 9’da verilmiştir.50 COPIP 2.2 kJ enerji harcamıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sistemin soğutma etkisi sıcak aylar için bina içi soğutmaya bir fayda unsuru olarak düşünülürse.00 0.042 kWh yani 3751. Eşitlik 10 kullanılarak sistemin COPıs + soğ değeri 4. ısı pompası tarafından soğutulan hava soğutma yükünü azaltacağından.00 1. İZMİR Bunun yanında. çalışma esnasında ısı pompası ısıtma tesir katsayısı değişimi Şekil 7’de. COPıs + soğ = Qsu + Qbuh WT (10) 21 oC sıcaklıktaki 80 kg suyu 51.00 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 7 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu COPIP değişimi 25 . 9-12 EKİM 2008. Bununla birlikte.50 1. DEPO SUYU ORTALAMA SICAKLIĞI BUHARLAŞTIRICI SICAKLIĞI YOĞUŞTURUCU SICAKLIĞI 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 0 10 20 30 41 51 63 ZAMAN (DAKİKA) 69 80 T(OC) Şekil 6 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma performansı ISI POMPASI PERFORMANS KATSAYISI 3.74 olarak hesaplanır. sistemin performans katsayısı çok daha yüksek çıkacaktır.79 olarak hesaplanabilir.2 kJ olarak hesaplanır.I. Sistemin su ısıtma performansı Şekil 6’da. enerji değişimi Şekil 8’de.

Depo hacminin yarısının akıtılmasından sonra ısı pompası soğuyan suyu tekrar ısıtmak için 0. Bununla birlikte.oC) alınabilir. Bekleme giriş gücünü belirlenmesi deneyi yapılarak sistemin bekleme etkin enerji tüketimi 24 saat 8 dakika 24 saniye sonunda 1. Eşitlik 1 kullanılarak depodan akıtılan 40 litre suyun enerjisi 6053. Suyun özgül ısısı 4.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilebilir [11].665 kWh yani 2394 kJ elektrik enerjisi kullanılmıştır. Tank içindeki su sıkıştırılamayan madde sayılabilir. Sıkıştırılamayan madde için sabit basınçta ve sabit hacimde özgül ısılar eşittir. Su tankının yarım hacminin akıtılması (40 litre) ve tekrar ısıtılmasını içeren deneyin toplam süresi 1 saat 4 dakika 8 saniye olarak ölçülmüştür.I. suyun özgül hacmi 0. İZMİR HARCANAN ENERJİ SUYA VERİLEN ENERJİ 12000 10000 8000 Q (kJ) 6000 4000 2000 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 8 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu enerji değişimi HARCANAN GÜÇ SUYA VERİLEN GÜÇ 3000 2500 2000 GÜÇ (W) 1500 1000 500 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 9 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu güç değişimi 4. Böylece.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.509 kWh olarak ölçülmüştür.134 kJ/(kg.5 kJ hesaplanmıştır. 9-12 EKİM 2008.2 Kullanma sıcak suyu akışında performans katsayısı tespiti 80 lt hacimdeki tank hacminin yarısının akıtılması ile elde edilecek verilerle ısı pompalı su ısıtıcısının ısıtma tesir katsayısı hesaplanır. depo yarım hacmi akıtma 26 .

066 kWh yani 236.63 olarak hesaplanmıştır.63 48. Maksimum sıcak su akıtma deneyi için referans su sıcaklığı 30. İZMİR deneyi periyodunda ısı tankından 0.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilirse Eşitlik 5 kullanılarak maksimum sıcak su hacmi 48. 9-12 EKİM 2008.5 W Şekil 10 Isı pompalı su ısıtıcısı performans deneyi sıcaklık değişimi 27 . Temel Sonuçlar Isıtma periyodunda performans katsayısı ( COPIP ) Kullanma sıcak su akışında performans katsayısı ( COPIP ) Tek akıtmada maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks ) Isıtma süresi ( t ıs ) Isıtma enerji girdisi ( Wıs ) Bekleme giriş gücü ( Pbek ) 2.042 kWh 62.7 litre olarak bulunur.134 kJ/(kg. kabul edilen ve hesaplanan değerler ile Eşitlik 2 kullanılarak sistemin ısı pompası etkinlik katsayısı 2.3 kJ enerji ortama verilmiş olur.3 Referans su sıcaklığının belirlenmesi Performans deneyinde tarif edilen deney uygulanarak referans su sıcaklığının hesaplanması için ihtiyaç duyulan ortalama sıcaklığın birincisi 41.7 litre 1 saat 16 dk 8 sn 1.4 Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi Suyun özgül ısısı 4. Tablo 1. 4.oC) ve özgül hacminin 0.2 o C bulunmuştur. 4. Maksimum hacim deneyinde bulunan 30.I. Ölçülen.5 Temel sonuçlar Sistem üzerinde yapılan performans deneyi sonucu ölçülen ve hesaplanan temel sonuçlar Tablo 1’de ve depo içindeki suyun performans deneyi süresince gerçekleşen sıcaklık değişimi Şekil 10’da verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.8 oC olarak bulunur.74 2.4 oC olarak bulunmuştur.2 oC ikinci ortalama su sıcaklık değeri ile Eşitlik 3 kullanılarak referans su sıcaklığı 35. 4.

Büyük tank hacmi ile ısı pompalı su ısıtıcısının sürekli çalışması sağlanabilir. aynı zamanda düşük kapasite ve daha ekonomik ısı pompalı su ısıtıcısı tasarımı anlamında da değerlendirilebilir. onların yerine ısı pompalı su ısıtıcıları kullanılması enerji tasarrufu açısından uygun olacaktır. Böylece. Energy. uzun ve düzenli sıcak su ihtiyacı olan yerlerde kullanılması veya sıcak su üretebilme kapasitesinden daha büyük su tanklarının sisteme bağlanması ile uygun bir durum sağlanabilir. Ancak. okullar ve çoklu ailelerin kaldığı apartmanlar ısı pompalı su ısıtıcılarının kullanımının uygun olacağı binalardır [9].G. bulaşıkhaneler. and Zogg R. Bunun için.S. Heat pump water heating Systems. Assessment of a heat pump water heater. hastaneler.P. Ticari ve aile tipi uygulamalar için çamaşırhaneler. elektrik ve fosil yakıt fiyatları artışı nedeniyle 1980’li yıllardan itibaren önem verilerek incelenmeye başlanmıştır. Elektrikli su ısıtıcıların verimliliği ısı pompalı su ısıtıcılarına göre oldukça düşük olmasından dolayı. ulusal bilgi birikimleriyle ülkemizde de tasarlanılabilir. R. sıcaklığın çok düştüğü durumlarda ısı pompası verimliliği de düştüğünden hem ısıtma hem de soğutma modlarında çalışan sistemler için özel tasarım yapılması gerekmektedir. Energy Research. Influence of height above sea level on the COP of air source heat pumps used for water heating.G and Greyvenstein. SONUÇ Bu çalışmada hava kaynaklı ısı pompası kullanılarak su ısıtma tekniği incelenmiştir. G.P. Isı pompalı su ısıtıcıların verimli sistemler olduğunun ortaya konulmasına rağmen kurulum maliyetlerinin diğer sistemlere göre genelde daha yüksek olmasından dolayı toplum tarafından genel kabul görmesi açısından sıkıntılar ortaya çıkabilir. Bununla birlikte. özellikle gereksinim duyulan küçük kapasitelerde (50-100 litre) ekonomik olarak üretmeleri gerekmektedir. ASHRAE Transactions. 25:51-70p [5] Meyer. ancak sistem limitlerinin zorlandığı ve performans değerlerin düştüğü göz önüne alınarak daha üst sıcaklıklara ulaşmak için sistem çalıştırılmamıştır. Uzun çalışma yükü. Nowicki B. soğutma ve ortam nem alma özelliklerinin de kullanılması uygulamanın ekonomik değerini oldukça arttırır. 1999.A. and Greyvenstein. J. Field monitoring of a variable speed integrated heat pump water-heating appliance. bina ve tasarımın uygun şekilde belirlenmesine dikkat edilmelidir. Department of Energy. Isı pompalı su ısıtıcısı ile yapılan deneylerde sistemin 65 oC depo üst sıcaklığına kadar sıcak su ısıtılabilmiş. KAYNAKLAR [1] Oak Ridge National Laboratory. 23p [2] Dieckman J.A.5 değerinin üzerinde çıkmıştır. Ancak. su ısıtma işlemi ile birlikte hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı tarafından sağlanan ortam havası soğutma etkisinin kullanılabilmesi en iyi uygulama olarak değerlendirilebilir. and Carrington. Bu durum. Bu yüzden.I. 1993. bu sıcaklıklara ulaşmak için ısı pompasına destek olarak elektrikli direnç elemanı sisteme eklenebilir. 1983.5 değerinin üzerinde olacaktır. Heating/Piping/Air Conditioning. Üretici firmaların konuya eğilmeleri ve enerji etkin su ısıtma sistemlerinden olan ısı pompaları teknolojisini kullanarak. 14(2):44-50p [6] Lyod. A. elektrikli direnç elemanının sık devreye girmesi durumunda verim de o ölçüde düşer. G. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı 2.. Enhancing the impact of heat pump water heater in the south african commercial sector. ısı pompası performans katsayısı 4. Yapılan tasarım sonucu ortaya konulan prototip ile yapılan deneylerde.. 1985. Ülkemizde de büyük kapasiteli (300 litre) ısı pompalı su ısıtıcıların üretimleri bazı firmalar tarafından gerçekleştirilmektedir. fosil yakıtlarının çevreye verdiği zararların dikkat çekici boyutlara ulaşması. ısı pompalarının su ısıtma amaçlı kullanılması durumunda oldukça verimli sonuçlar ortaya çıkacağını göstermektedir..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. 2000. United States of America.. İZMİR 5. Heat Pump Water Heater and Storage Assembly. Isı pompalı su ısıtıcısı üniteleri çalışma prensipleri ve tasarımları ilk olarak 1950’li yıllarda ortaya konulmasına rağmen. Heat Transfer Engineering. Ancak.. moteller. C. 1995. 8394p [7] Faney. oteller.H. United States of America.. Teagan W. sistemin ekonomik olarak işlemesi ve ilk maliyet geri kazanım süresinin azalması için kurulum yapılacak bölge. elektrikli ısıtıcılarda 90 oC’ye kadar termostat ayarlarının olduğu düşünülürse. 12p [3] Anderson... 2000. Bradford..P. J. restoranlar. United States Patent Documents. Su ısıtmanın yanında. soğutma ihtiyacının olduğu yerlerde sistem kullanılırsa çok daha verimli sonuçlar ortaya çıkacaktır. A. 9:77-89p [4] Rosseau. Isı pompalı su ısıtıcılarının. sistemin verimli çalışmasıyla elde edilecek düşük enerji maliyeti ile kurulum için harcanan ek maliyetin geri kazanılabilmesi için ısı pompalı su ısıtıcısı kullanım süresinin uzun olması gerekmektedir. Yurt dışında üretimleri gerçekleştirilen ısı pompalı su ısıtıcısı sistemleri. Bunun yanında. Commercial Heat Pump Water Heaters. 101(2):101-115p 28 . P. 9-12 EKİM 2008.P. sistemin bina içinde yaratacağı soğutma etkisi sıcak aylar için bir fayda unsuru olarak düşünülürse.T.J.

2005. 1996.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Testing and Analysis. 24p [9] California Energy Commision. Özellikleri ve İşaretlenmesi. United States of America. Ankara. Y. Department of Energy. T.A. 1995. M. 9-12 EKİM 2008. TS EN 255-3 Sıcak Kullanma Suyu Hazırlama Ünitelerinin Deneyleri. 1999. (Çev. Literatür Yayıncılık.I.A. 865s 29 . Prototype Design. Residential Heat Pump Water Heaters. İZMİR [8] Pacific Northwest Laboratory. Boles. 79p [10] Türk Standartları Enstitüsü. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik. United States of America.. Derbentli). 16s [11] Çengel.

İZMİR OTURUM II SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel Ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ .Dilek KUMLUTAŞ .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Mete ÖZŞEN 30 .I. 9-12 EKİM 2008.

aktarılacak olup. yukarıda belirtilen tasarım verileri ve istenen ek özelliklerin bilinmesi sureti ile kendi üretim tekniklerine uygun olarak kondenser tasarımı ve üretimi yapabilir. 31 . 2. Bildirimizde hava soğutmalı kondenserlerde enerji verimliliğini arttırıcı uygulamalar hakkında detaylı ve karşılaştırmalı bilgiler -bu alanda uygulanan en son standartlar ışığında. 2. proses soğutma vb. ticari soğutma. energy efficiency affects design of chillers (and its equipment such as condensers. şoklama. Bir kondenserin ihtiyaç duyulan performansı verimli bir biçimde uzun vadeli gösterebilmesi için dikkat edilmesi gereken temel tasarım veri ve kriterleri vardır. compressors etc. Kondenzasyon sıcaklığı seçimi sistemin çalışacağı ortam sıcaklığına bağlı olarak değişir. GİRİŞ Enerji verimliliğinin iklimlendirme. uygulamalarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. soğutma tesisatlarında enerji verimliliği vurgusu öne çıkartılacaktır. İstenen Kondenser Kapasitesi Kullanılacak Soğutucu Akışkan Cinsi Ortam Giriş Havası Kuru Termometre Sıcaklığı Tasarım Kondenzasyon ve Evaporasyon Sıcaklıkları İstenen Akışkan Tarafı Basınç Kaybı Değerleri İstenen Ortam Ses Seviyesi Limitleri İstenen Enerji Verimliliği Sınıfı İstenen Ünite Boyutları Fanların izolasyon. environment friendly. sıcaklık dayanım ve koruma sınıfı özellikleri Üretici firmalar. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir. industrial and commercial cooling applications. Takip eden sayfalarda kondenserlerin enerji verimliliğine etki eden veri ve kriterler açıklanmıştır. süper market. KONDENSERLERİN TASARIM VERİLERİ VE PERFORMANSLARINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hava soğutmalı kondenserlerin tasarım ve seçimi için gerekli veriler aşağıda belirtilmiştir [1]. 1.) and urges manufacturers to develop high performance. 9-12 EKİM 2008. Bu durumda uygulamalarda yaygın olarak yoğuşma sıcaklığı 30-60 oC arasında kabul edilmektedir. This paper is intended to provide information on the factors that affects energy efficiency of finned air cooled condensers used on chillers.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1 Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi Soğutucu akışkan yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklığı genel uygulamalarda hava giriş sıcaklığının 6 oC–20 oC üzerinde olacak şekilde düşünülmektedir. blast freezing and process cooling applications. energy-efficient. İZMİR KANATLI BORULU TİP HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hasan ACÜL ABSTRACT Decreasing energy consumption and increasing efficiency is one of the most important points in our era. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. endüstriyel soğutma. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. Üretici firmanın performans onaylı tasarım yazılımının olması ve bataryaların bu yazılım/program yardımı ile tasarlanması sonradan ortaya çıkabilecek telafisi zor olumsuz durumları önlemede çok önemlidir. and long life products. economic. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır. Becoming a matter of primary importance in air conditioning.I. supermarket cooling.

I.49 6. Örnek olarak seçilen soğutucu gaz R134A’dır.93 6.Sabit buharlaşma (evaporasyon) ve değişik yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç. Örneğin.Soğutma Kapasitesi (W 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 1.997 19. örnek olarak.23 Tablo 1. elde edilen soğutma kapasitesi ve etkenlik değerlerinin değişimi [2] Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 -30 -25 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) Komp. 9-12 EKİM 2008.82 3. buna karşın soğutma kapasitesi %38. İZMİR Yoğuşma sıcaklığı belirlenmesinde göz önüne alınan faktörler : • Ortam sıcaklığı. Tabloda görüldüğü üzere kondenzasyon sıcaklığı 30°C’dan 60°C’ye yükseldiğinde.10° C aralığında tercih edilmelidir. bazı şartlarda kondenzasyon sıcaklığının düşük alınması mümkün değildir. Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı ( °C ) 30 40 50 60 70 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (°C ) -5 -5 -5 -5 -5 Soğutma Kapasitesi (W) 21. Aşağıda.5 daha büyük bir ünite kullanmak gerekmektedir. Ancak. • Soğutucu akışkanın termo fiziksel özellikleri • Seçilmiş olan kompresörün özellikleri • Kondenser boyutlarıdır. BOCK firması tarafından imal edilen yarı hermatik tip HGX4/555-4 model bir kompresörde R134A gazı kullanımı için değişik kondenzasyon sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç ve elde edilen soğutma kapasiteleri verilmiştir (Tablo 1) [2].82 1. ΔT sıcaklık farkı ortam sıcaklığı yüksek olan yerlerde düşük seçilmelidir.665 16. tasarlanan soğutma kapasitesini elde etmek için % 38.5 ve COP değeri (Soğutma kapasitesinin kompresörün çektiği güce oranı) % 51azalmakta. Örneğin Antalya şartlarında bir dizayn yapılıyorsa ΔT değeri 7° . dış ortamın 50° – 55°C derece olduğu Arap ülkelerinde kondenzasyon sıcaklığının yüksek olması kaçınılmazdır. kompresör % 25 daha fazla enerji çekmekte.41 1. Tasarımda kondenzasyon sıcaklığının olabildiğince düşük tespit edilmesi oldukça yararlıdır.545 9.03 2.Yüksek Kondenzasyon sıcaklığının kompresörün üzerinde verimlilik düşürücü ve çalışma ömrünü kısaltıcı yük oluşturduğu unutulmamalıdır.99 7.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Türkiye şartlarında dış mahalde çalışacak sistemler için kuzeyden güneye indikçe sıcaklık farkı düşürülmeli ve seçimler bu duruma göre yapılmalıdır. Diğer bir deyişle ΔT = 15 °C’dır. 25°C hava giriş sıcaklığı ve 40°C kondenzasyon sıcaklığı baz alınmaktadır.43 7. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Soğutma Kapasitesinin Değişimi [2] 32 .586 Kompresörün Soğutma Etkenliği ( COP ) Çektiği Güç (kW) 5.71 3.876 13. Kondenserlerde Eurovent Standardına göre nominal kondenser kapasitesi verilirken.

Ağ üzeri su spreyleme sistemi. hava soğutmalı kondenserin ön kısmına yerleştirilmiş geniş sık gözlü ağ yapılı malzemenin üzerine belirli mesafelerde bulunan nozullardan aralıklı olarak sistemin ihtiyacı kadar su spreyleme ve spreylenen suyun adyabatik olarak buharlaşması sonucu ısı değiştirgeci yüzeyine temas eden giriş havası sıcaklığının düşürülerek. aynı ısı transfer yüzeyine sahip fakat 33 . ağ yüzeyine püskürtüldüğü için lamellerin üzerinde kireç tabakası oluşmaz. kapasite ve basınç kayıpları üzerinde etkilidir. 1. İZMİR Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kompresörün çektiği güce etkisi 14 Kompresörün Çektiği Güç (kW 12 10 8 6 4 2 0 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 2. ısı değiştirgeci yüzeyine doğrudan püskürtülmediği.A. Pratik olarak.B Dik ve Yatık Tip Ağ Üzeri Su Spreyleme Sistemli Hava Soğutmalı Kondenserler [3]. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Kompresörün Çektiği Gücün Değişimi [2] Hava soğutmalı kondenserlerin enerji verimliliğini arttırmak için uygulanan sistemlerden bir tanesi ağ üzeri su spreyleme sistemidir. Su. [1] 2. giriş havası akışında adyabatik soğutma etkisi meydana getirir. Belirlenmiş set değerlerinin aşılması ile kontrol sistemi ısı değiştirgecine giren hava sıcaklığını düşürmek için su spreyleme sistemini başlatır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. soğutmada verimin arttırılmasını sağlama mantığı ile çalışan sistemdir [3].2 Lamel Geometrisinin kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerin tasarımında boru çapı ve borular arasındaki mesafeleri tanımlayan lamel geometrisi. tasarım şartlarında ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesinin uygun basınç kayıpları dahilinde sağlanacağı şekilde üretici tarafından kendi standartları arasından seçilir. Su spreyleme. Su spreyleme sisteminin çalışma süresi ve frekans ayarı. sistem performansının optimizasyonu ve su tüketiminin en aza indirilmesi amacı ile sürekli olarak kontrol cihazı tarafından sağlanır. Bu sistemde su yumuşatma işlemine ayrıca gerek de kalmamaktadır. Lamel geometrisi. Yoğun borulu geometrilerin daha avantajlı kapasite/fiyat değeri verdikleri söylenebilir. 9-12 EKİM 2008. fakat bu durumda basınç kayıpları da artacağı için optimizasyona gidilmesi gerekmektedir. Böylelikle ısıl transfer verimliliğinin düşmesi engellenir. Şekil 1.

2.0 m/s civarındadır. 40°C kondenzasyon. yivli (grooved) boru kullanımı ile %11. aynı şartlarda farklı soğutma kapasitesi ve farklı basınç kayıpları vereceğine dikkat edilmesi önemlidir.I. hava soğutmalı kondenserlerde yivli boru kullanımı ile kapasitenin batarya alın yüzeyi hava hızına bağlı değişimine yönelik deneysel bir çalışma yapılmıştır. İZMİR farklı lamel geometrisi kullanılmış Hava soğutmalı kondenserin.3 Hava Hızının kapasiteye etkisi Hava hızı. Tablo 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ve Grafik 3. Farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri [4] Bakır boru üreticisi uluslar arası bir firma tarafından. Test edilen prototiplerin çalışma koşulları ve kullanılan akışkan aynı tutulmuştur. Daha düşük ses seviyesi arandığı ortamlarda hava hızının seviyesi de düşecektir. hava tarafındaki kısmi ısı transfer katsayısını etkilediği için önemli bir kriterdir. Şekil 2. bununla birlikte hava tarafı basınç kaybının artması nedeniyle yüksek hızlarda fan performansı düşer.4 Yivli Boru kullanımının kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerde kullanılan boruların iç yüzeyi tasarıma ve maliyet optimizasyonuna göre farklılık gösterebilmektedir.’de Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler ve Şekil 3.’te yapılan testlerin verileri ve sonuç değerleri mevcuttur. Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular kondenser bataryalarında kullanılabilmektedir.70 yüksek kapasite elde edildiği gözlemlenmiştir [4]. Hava hızı arttıkça ısı transferi arttığı için daha küçük bir ısı değiştiricisi yeterli olacaktır. Yüksek hava hızları ise daha güçlü ve pahalı fanlar gerektirir. standart ses seviyelerinde.’de farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri verilmektedir. Bu nedenle hava hızının optimum değerlerde seçilmesi gereklidir. Belirtilen hız değerlerinin altında hava hızları ısı değiştirgecinin büyük seçilmesini gerektirir. Yivli boru yada düz boru kullanımı için kullanılacak akışkan ve uygulama özellikleri irdelenmelidir. 2. Hava soğutmalı kondenser tasarımında. 9-12 EKİM 2008.0 – 4. 34 . 25 °C hava giriş sıcaklığı ve R404A gazı kullanımı şartlarında Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular arasında yapılan karşılaştırmada. Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler [4] Şekil 3. tavsiye edilen hava hızı 3. Çalışmada beş farklı yiv geometrisine sahip prototip üniteler kullanılmıştır. Şekil 2.

967 10.5 2.563 4.154 14.4 4347 1440 3.886 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. klimalarda.4 26 11.915 12.4 26 11.4 2 40 25 15 2 2673 2.5 Fan seçiminin kapasiteye ve Ses seviyesine etkisi & Kontrol Seçenekleri Soğutma grupları yerleşim merkezlerinin içerisindeki süper marketlerde. kullanıldığı için grupların çalışması esnasında fazla gürültülü olmaması önemli bir kriterdir.5 5.531 6.518 - 14.5 2 V air m/s 2.577 5.583 11.998 12.950 4. R404A gazı için yapılan deneylerin sonuçları –Grafik halinde gösterim [4] 2.894 - 11.593 3.644 4.600 7.081 13.8 1.5 40 25 15 2 2138. 9-12 EKİM 2008.5 3 3.764 12.5 40 25 15 2 3207.172 11.172 - 12.089 Tablo 2.Smooth Tip Yiv Geometrisi 40 25 15 2 1069. soğuk depolarda. Temel olarak fan motorundan 35 . İZMİR Test n°1 Wavy Test n°2 Wavy Test n°4 R404A Wavy Wavy Test n°3 Test n°5 Wavy Test n°6 Wavy Test n°1 Wavy Test Test n°2 n°3 R22 Wavy Wavy Test Koşulları Akışkan Kanat Tipi Test Koşulları ENV327 Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı (°C) Hava Giriş Sıcaklığı (°C) dT Aşırı Soğutma(K) Hava Debisi (m3/h) Hava Hızı (m/s) Kapasiteler-Test Sonuçları (Watt) CV Tip Yiv Geometrisi CVS Tip Yiv Geometrisi CF Tip Yiv Geometrisi V veya VA Tip Yiv Geometrisi Düz .70% 10000 6000 smooth 4000 0 0.2 1 40 25 15 2 1603.219 7.288 14.771 7.869 4.074 9. R404A ve R22 gazı için test edilen farklı yiv geometrili prototiplerin test sonuçları [4] Farklı Kondenserler Kapasiteleri (R404A için) 16000 14000 12000 CVS profile P Watts CV CVS CF VA S 8000 11.970 9.696 - 4.4 4 1728 3 37.4 4 37.960 9. proses soğutma sistemlerinde vs.5 4 Grafik 3.492 5.4 4 1958 3.4 26 11.802 4. Kondenser fanları ve kompresörler soğutma gruplarında ses kaynağı olan iki birleşendir.571 7.6 3 40 25 15 2 37.5 1 1.492 5.713 3.422 11.I.

Böyle yerlerde fan devirlerinin kontrol edildiği ve dolayısıyla hava debisi üzerinde çok daha hassas kontrol sağlayan sistemler (frekans invertörleri/konvertörleri) kullanılır. Bu nedenle. 880 d/d 660 d/d 440 d/d 330 d/d 2. fanların düşük devirle çalıştırılması veya devreden çıkarılması ile sistem için uygun debide hava tedariki sağlanır.2 Frekans invertörleri ve Step Kontrol Üniteleri kullanımı Tek devirli fanlarda da. Fanların hangi sırayla çalışacakları kullanıcı tarafından tariflenebilmektedir. bu durumda gerekli soğutma kapasitesinin sağlanması için ısı değiştiricisinin ısı transfer yüzeyi artırılmalıdır. Fanların step kontrol uygulanarak ihtiyaca göre devreye alındığı bir kondenserde bir günlük periyodda fanların elektrik harcaması. çift devirli fanlarda da kullanılabilen kontrol üniteleri ile de hava debileri ihtiyaca göre değiştirilebilir.I. hava giriş sıcaklığının tasarım sıcaklığının çok altına düştüğü zamanlarda önemli oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir.37 kW 0. en serin saatlerde ise tek fanın yeterli olduğu kabul edilmiştir.00 kW 1.) Kullanılan fan adedinin az olduğu ve sıcaklık-basınç farklarının hassas olduğu durumlarda step kontrol ile yeterli sonuç alınamaz. 4 fanlı bir kondenser. çok sayıda fanın bulunduğu ve hassas kontrol gerektirmeyen sistemlerde genellikle bu yöntem tercih edilir. 9-12 EKİM 2008. (Taralı alan. Hava sıcaklık değerlerinin düşük olduğu zamanlarda istenen kapasitenin elde edilmesi için fanların hepsinin tam devirde çalışması gereksiz ve masraflı olur. Örnekte kullanılan 800 mm çaplı fanın her iki devirde harcadığı güç ve daha düşük devirlerde kullanılabilecek diğer bir fana ait veriler aşağıdadır [5]. En yüksek çalışma devrinin 3 / 4 ’ü gibi bir ikinci hızda da çalışabilen bu fanlar sayesinde.1 Çift Devirli Fanlar Değişken debide hava sağlanması için en pratik yol. Step kontrol üniteleri fanın sadece açık ya da kapalı olması esasına göre çalıştığı için. Elektrik Harcaması (kW) Zaman-Saat Grafik 4.sıcaklığı üzerinden kontrol edilen sistemlerde.5. bu nedenle genellikle tüm fanların ayrı frekans 36 . İZMİR ve fan kanatlarının yapısından kaynaklanan ses seviyesi. 2. çoğu tesiste çok daha fazla fanlı sistemler kullanılmaktadır. Bu örnek 4 fan içindir.25 kW 0. Örneğin. üretici verileri değerlendirilerek belirlenir ve uygun sınırlar arasında kalıp kalmadığı kontrol edilir. çift devirli fan kullanımıdır. Frekans invertörleri/konvertörleri ilk yatırım maliyeti açısından step kontrol ünitelerinden daha pahalıdır. 4 fanlı bir kuru soğutucunun step kontrollü çalışmada elektrik harcamasındaki tasarruf görülmektedir. fan devrinin kontrol edildiği sistemlerden daha ucuza mal edilebilmektedir. Aşağıdaki grafikte.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. fan çalışma sürelerinin dengeli dağıtıldığı alternatifler de vardır. tüm fanların sürekli kullanılmaması sayesinde tasarruf edilen elektrik miktarını kWh olarak göstermektedir. Bu durumda fan başına 0. Kondenser basıncı . Gerekirse motor devri düşürülerek ses seviyesi azaltılabilir. Kondenser seçiminde dikkat edilmesi gereken bir nokta da.20 kW 2. Fan devirleri üzerinde hassas kontrol gerekmeyen yerlerde.75 kW az güç harcanır ki bu da % 40’a yakın tasarruf demektir. Günün sıcak saatlerinde 4 fanın da çalıştığı. fanların sırayla devreye girdiği ve devreden çıktığı step kontrol sistemleri uygulanır. tasarımın ortam sıcaklığının yüksek olduğu zamanlarda ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesini sağlayacak şekilde yapılması gerekliliğidir.5. ortam sıcaklığı 33 ºC’tan 20 ºC’a düştüğünde fan devri düşürülerek çalıştırılabilir.

Internet ve telekomünikasyon veri merkezleri soğutma uygulamaları için alternatif sistemdirler.A EC-Motor Güç Tüketimi [6] Grafik 5. Grafik 5. Ortam sıcaklığının dönüş suyu sıcaklığının altına düşmesi ile birlikte kontrol vanası dönüş suyunu doğal soğutma bataryasına ön soğutma yada tam doğal soğutma amaçlı olarak gönderir [7]. Bu ülkede yıllık soğutma ihtiyacının yalnızca %38’i mekanik soğutma ile sağlanmaktadır [7]. Bu sayede EC motor sistemlerinde daha düşük ses seviyeleri sağlanır.A’da entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma grubunun kasetlenmiş ünite halinde resmi .B’de ise bu tip grupların yapısı basitleştirilmiş olarak gösterilmektedir. Grafik 5. vb. Şekil 4. 9-12 EKİM 2008.3 EC Fanlar Farklı devir aralıklarındaki motor seçeneklerinin yanı sıra son yıllarda kullanım alanları hızla artan EC Motor teknolojisi kondenser uygulamalarında da kullanılmaktadır. Entegre doğal soğutma bataryalı gruplar yirmi dört saat soğutma ihtiyacı olan büyük bilgisayar ve server odaları.ön kısmına yerleştirilir. [9]. [8].B’den görüldüğü üzere EC motor sistemleri faz kontrollü ve frekans konvertörlü sistemlere nazaran asgari 4 dBA avantaj sağlamakla birlikte özellikle düşük fan hızları ve hava debilerine inildiğinde bu fark 15~30dBA civarına çıkmaktadır. fanların gruplar halinde kontrol edildiği ve step kontrol üniteleri ile frekans invertörleri/konvertörlerinin birlikte kullanıldığı sistemler tercih edilmektedir. EC fanlar kutup sayılarından bağımsız olarak fan motorunun tüm hızlarda kontrol edilebilmesini sağlamaktadır. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ SOĞUTMA GRUPLARINDA DOĞAL SOĞUTMA BATARYASI KULLANIMI Geleneksel hava soğutmalı kondenserli soğutma gruplarından farklı olarak entegre doğal soğutma bataryalı grupların kullanımı son yıllarda yaygınlaşmaya başlamıştır. Örneğin İngiltere’de yıllık soğutma ihtiyacının %62’sinin doğal soğutma ile sağlanmasında entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma gruplarının etkisi vardır. 37 . İZMİR invertörleri/konvertörleri ile kontrol edildiği sistemler yerine. Grafik 5. Doğal soğutma ortamın düşük hava sıcaklığından faydalanarak soğuk su üretici grubun (chiller) kompresörünün çalışması olmaksızın yada kısmen çalıştırılarak soğutma suyu elde edilmesidir [7].A’ da verildiği üzere EC Motor sistemleri. Hem mekanik soğutma hem de doğal soğutma (kısmi ve tam) yapabilme kabiliyetine sahiptirler [7]. Şekil 4. frekans invertörü-step kontrol-trafo.5.B EC Motor Ses Seviyesi [6] 3. konvansiyonel hız kontrol sistemleri ile karşılaştırıldığında nominal hızlarda ortalama % 10 enerji tasarrufu sağlamaktadır. EC Motorlarda gözükmez.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. EC Motorların akustik avantajlı tasarımı sayesinde ne frekans konvertörlü sistemlerin istenmeyen rezonansları ne de faz kontrollü sistemlerin uğultuları. Doğal soğutma bataryası hava soğutmalı kondenser bataryasının –ünitenin hava giriş yönüne göre.I. 2.

’de verilmiştir. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE STANDARTLAR VE ENERJİ SINIFLANDIRMASI Hava Soğutmalı Kondenserlerde standart kapasiteler TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) standardında belirlenen şartlarda tanımlanmaktadır [12]. Kondenser bataryaları. 9-12 EKİM 2008.B Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu şematik [7] Doğal soğutmanın soğutma sistemlerinde kullanılması esnasında oluşan kazancı göstermek amaçlı olarak chiller üreticisi bir firmanın entegre doğal soğutma bataryalı soğutma gruplarına yönelik olarak Avrupa’nın dört farklı şehrinde yaptığı ölçümlere bağlı sonuçlar Grafik 6. ünitenin tümü CE şartlarını karşılamalıdır [13]. Ürünlerde enerji verimliliği EUROVENT Rating Standard (for Forced Convectıon Air Cooled Condensers For Refrigeration “Aır Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 standardına göre Tablo 3.A Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu [10] Şekil 4. İZMİR Şekil 4. 97/23/EC PED (Basınçlı Ekipmanlar Direktifi) altında tanımlanan SEP ( Sound Engineering Practice ) kapsamına uygun üretilmeli.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Grafik 6.I. 38 .’te verilen değer aralıkları için hesaplanabilir [14]. Avrupa’daki dört farklı şehirde çalışan klima sistemine uygulanan doğal soğutma bataryalı gruba ait dış sıcaklık verilerine bağlı enerji kazanç değerleri [11] 4.

İZMİR Tablo 3. Enerji Verimliliği Sınıfı [9] Sınıf A B C D E Enerji Sarfiyatı En Düşük (Extremely low) Çok Düşük (Very low) Düşük (Low) Orta (Medium) Yüksek (High) Enerji Oranı (R)* R > =110 70 =< R < 110 45 =< R < 70 30 =< R < 45 R < 30 * Enerji oranı “R”.3 500 900 8 2.6 4000 1800 40.68 84 52 34.3 3200 1500 39.6 630 480 8 1.9 yıl içerisinde geri kazandırdığı görülmektedir. B.52 72 40 107.5 6. Elektrik güçleri. Ünite boyutları. 9-12 EKİM 2008.515 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro Tablo 4.4 800 330 6 1.’te aynı şartlarda çalıştıkları.150 1. Bu kısım maliyete doğrudan etki etmektedir.530 2.640 3. Varsayılan dört kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma [1] Tablo 5.4 5. Tablo 4.3 3600 2150 39. aynı cins soğutucu akışkan kullandıkları ve eşit kapasiteye sahip oldukları varsayılan dört farklı hava soğutmalı kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma görülmektedir.730 1. C. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin ilk yatırım maliyetleri göreceli olarak yüksek olsa da aradaki maliyet farkını kısa zamanda geri kazandırdıklarını ifade etmek mümkündür.396 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro D 160. dolayısıyla hava tarafı basınç kaybının düşüklüğü fanların elektrik tüketim değerine etkimekte ve tüketim değerleri düşmektedir.5 8. Karşılaştırmada sistemdeki kondenser kapasitesi ihtiyacının 160 kw olduğu varsayılmış ve alternatif kondenser dizaynları bu kapasiteye göre yapılmıştır. 39 .I. D sınıfı ürün kullanımına göre kendisini 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Örnek üniteler arasındaki temel farklar: Isı transfer yüzeyleri.430 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 522.5 S A Enerji Verimliliği Sınıfı Q (Kondenser Kapsitesi) 161. D enerji sınıflandırmalarında ifade ettirmektedir.1 E 2. Batarya alın hava hızları.2 4. Ses seviyeleri ve Maliyetlerdir. İlk yatırım masrafı yüksek olan A sınıfı ürünün.250 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 461. Enerji verimliliği sınıfları.1 Q 2.396 Isı Transfer Yüzeyi Batarya Uzunluğu Batarya genişliği Hava Debisi Hava Hızı Fan Çapı Fan Devri Fan Adedi Toplam Fan gücü Ses Gücü Seviyesi (LwA) Ses Basınç Seviyesi (LpA) Enerji oranı (R) Ünite Fiyatı 543.676 € C Sınıfı KW 162. Ancak hava hızı. ürün standart kapasitesinin fan motorlarının toplam enerji tüketimine bölünmesi ile elde edilir.’te ise A sınıfı ürün ile D sınıfı ürün arasındaki fark gösterilmiştir. Enerji verimliliğinin arttırılması ile ilk yatırım masrafları arasında ciddi bir ilişki söz konusudur. buradaki örnekte olduğu gibi üniteleri A. Bu durum ünitenin enerji verimliliğini artırmakta.170 272.2 68 36 134.1 L 2. ÖZELLİKLER MODEL KONDENSER 1 KONDENSER 2 KONDENSER 3 KONDENSER 4 FUH YK 80 23 C1 FUH YK 63 24 C1 FUH YK 50 24 C3 FUH YK 63 23 A1 2.525 € B Sınıfı KW 163.56 78 46 63. İlk yatırım maliyeti fazla olan ünitenin boyutları ve ısı transfer alanı daha fazladır.0 630 900 6 4.1 3000 1800 57.

159. Building Service Journal. proje ve uygulama mühendislerinin yukarıda tanımlanan konular hakkında bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir. süper market..friterm.de) [3] EPS (Environmental Process Systems Ltd) Firması Ecomesh Teknik Kataloğu (www. İZMİR A sınıfı ve D sınıfı ürün arası fark 3.3 $ 1.010. November 2001 [10] Airedale Firması Teknik Kataloğu (http://www.” Making use of free cooling”.climaveneta.0 € 4.ebmpapst.co.T.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.bock.epsltd. endüstriyel soğutma.0 € 2.. 2000 [9] Oliver P.” BSRIA Guide: Free Cooling Systems”. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin kullanımının yaygınlaştırması ile birlikte sistemlerimizde verimlilik artacaktır.48 kw/h 25. Chapter 36.it) [12] TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) [13] 97/23/EC The Pressure Equipment Directive [14] EUROVENT Rating Standard (for Forced Convection Air Cooled Condensers For Refrigeration “Air Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 40 .com) [7] De Saulles.com) [11] Climaveneta Firması FOCS-FC/NGTeknik Kataloğu (http://www. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan.085 $/kW 2.Ş Teknik Dokümanları ve Uygulamaları (http://www.I.2004 [8] ASHRAE Handbook 2000 Systems And Equıpment.404 kw 0. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır. Soğutma sektörü içerisinde yer alan yatırımcıların. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. şoklama. ASHRAE.uk) [4] KME Firması Teknik ve Test Dokümanları (http://www. proses soğutma vb. Bu sistemlerin aynı zamanda çevreci sistemler olduğu da akıldan çıkartılmamalıdır.com) [6] EBM-PAPST GmbH Firması “EC Fans” Teknik Broşürü (http://www. 9-12 EKİM 2008. KAYNAKLAR [1] Friterm A.com) [2] BOCK Firması Teknik Kataloğu (Seçilen model HGX4/555-4 R134A) (http://www. BSRIA. tesisatlarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. Chapter 38.airedale.371.com) [5] Ziehl Abegg Firması Teknik Kataloğu (www.ziehl-abegg. ticari soğutma.9 Yıl HESAPLAMALAR Ünitelerin fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark Yıllık olarak fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark (20 saat/gün) Birim elektrik harcaması maliyeti Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (USD) Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (EURO) Üniteler arası maliyet farkı Ünite Maliyet Farkının geri kazanım süresi Tablo 5. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Enerji verimliliğinin iklimlendirme. 6. Varsayılan kondenserlerin karşılaştırması ve İlk yatırım maliyeti geri ödeme süresi hesabı 5.kme.

com.Ş. Soğutma grupları ve buna bağlı donanımlar bir işletmede en fazla enerji tüketen cihazlar arasında yer alırlar. Şekil 1. bilimsel anlamda optimize edilerek seçilmiş makine ve elemanlarıyla devam eder ve kontrol sisteminin üstünlükleriyle sonlanır. İZMİR SOĞUTMADA ENERJİ TASARRUFUNA YÖNELİK MEKANİK VE ELEKTRONİK UYGULAMALAR Kıvanç Aslantaş Ahmet Yar Soğutma Sanayi A. Bu konu. öneriler ve sistem kontrolüne ait bilgiler sunulacaktır. Marketlerde enerji tüketiminin dağılımı( İklimlendirme hariç) Soğutma alanında enerji tasarrufu öncelikle mükemmel bir yalıtımla başlar. 41 . Bu nedenle soğutma cihazlarında enerjinin bilinçli kullanımı. Kontrol 1. Bu çalışmada soğutma sistemlerine ait enerji tasarrufunun sağlanmasına yönelik uygulamalar hakkında genel bilgiler verilmesi amaçlanmıştır. Aşağıda. yapılan yatırım maliyetinin yanında işletme maliyetinin de olabilecek en düşük seviyeye indirilmesiyle doğrudan ilgilidir. Endüstriyel ve ticari tip soğutma yatırımlarında verimliliği belirleyen en önemli unsurlardan birisi gider maliyetlerinin mümkün olduğunca düşük tutulmasıdır. Bu ise ancak tasarrufu sağlayacak etkin bir kontrol sisteminin kullanılmasıyla mümkündür. 9-12 EKİM 2008. soğutma sistemine ait tanımlar. Anahtar Kelimeler: Soğutma. aynı zamanda işletme ömrünün uzaması.I. GİRİŞ Enerji günlük yaşantımızda çok büyük bir yer tutar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. Bunun sağlanması ise doğru mekanik uygulamalar ve etkin bir kontrol sistemiyle mümkündür. uygulamalar. maksimum tasarruf ve verimliliği sağlamak açısından önemlidir. İzmir kivancaslantas@ahmetyar. Enerji tasarrufu.tr ÖZET Küresel ısınma ve ozon deplesyonunun getirdiği problemler ve bununla beraber ön plana çıkan sorunlar son dönemlerin güncel tartışma konularıdır.

Yani şartlandırmak istediğimiz sisteme ait enerji (ısı) akışı kontrol edilebilir olmalıdır. sistem ihtiyacına göre uygun sayıda devreye girmeleri sağlanarak hem bakım maliyetleri en düşük seviyede tutulmakta hem de sistem adımlama yöntemiyle olabilecek en yüksek – yaklaşık % 25 ~ % 30 – enerji tasarrufuyla çalıştırılmaktadır. Yine benzer bir metotla yani bir ara ısıtıcı isi değiştirgecinin kullanılmasıyla kondensere giden basma – discharge – hattı üzerindeki ısı kullanım suyuna kazandırılabilir. bu sayede sistem ihtiyacına tam karşılık gelen enerji değeri kullanılarak kayıplar önlenmektedir. Özellikle adımlama metodu ile yapılan kontrollerde ne kadar kapasiteye uygun güç elde edilmeye çalışılsa da belli oranda fazla güç kullanımı karşımıza çıkmaktadır. Doğru yalıtım tedbirlerinin alınmasıyla bu durum sağlanabilir. böylece hava veya su soğutmalı kondenserler gibi mevcut elemanlarla yoğunlaştırılmasını sağlamaktır. kapasite kontrolü olmaksızın termostat ile eş zamanlı olarak kontrol edilir. 9-12 EKİM 2008. Böyle bir sistemde ayri kondisyonlara sahip iki ayrı merkezi sistemin birbirlerinin atıl enerjisinden faydalanması da mümkün olmaktadır. Kompresörün kapasitesi genellikle emme basıncı ile kontrol edilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Özellikle lojistik merkezler gibi büyük alana ve hacme sahip işletmelerde. Soğutmada farklı uygulamalar için gerekli yalıtım kalınlıkları teorik ve deneysel sonuçlarla birçok kaynakta bulunabilir. uygulamanın doğru yapılmasıyla devam eder ve ilgili aksesuarların kullanılmasıyla son bulur. 42 .I. Bu sayede hem kompresörlerin eşit zaman aralıklarında çalıştırılarak eşit yıpranma oranına sahip olmaları. Burada kullanılacak bir ara soğutucu eşanjör ve genleşme valfi ile atıl durumdaki enerjinin likit soğutmasında kullanılarak sisteme geri kazandırılması mümkün olabilmektedir. Merkezi sistem tasarımında kullanılabilecek bir diğer yol da ara soğutucu uygulamasıdır. hem de atmosfere verilmek üzere evaporatör vasıtasıyla alınan enerjinin faydalı bir amaca hizmet etmesini sağlayacaktır. Ayrıca son dönemde vidalı kompresörlerin kapasite aralıkları elektronik kontrol yardımıyla oransal – invertor . b. Ancak “Merkezi Sistem” olarak adlandırılan ve çoğunlukla üç ve daha fazla sayıda kompresör içeren gruplarda artık çok daha etkin elektronik kontrol uygulamaları yapılmaktadır. Bu ise iki farklı ortam arasında bulunan malzemelerin nem geçişine karşı gösterdikleri dirence bağlıdır. Yağ basıcı değeri mekanik otomatikler ve regülâtörler yardımıyla ya da doğrudan sistem otomasyonuna bağlı elektronik yağ regülâtörleri ile çok daha etkin bir şekilde kontrol edilebilmekte ve gerekli hallerde ilgili kompresör ya da sistemin tamamı durdurularak kalıcı hasarlar önlenmektedir.olarak sağlanabilmekte. Bu hem kondenser basıncının düşürülmesine yardımcı olacak. Bu anlamda sistemin en temel elemanı olma özelliğine sahip olan kompresörlerin uygun kapasitede seçilmesi en önemli adımdır. Küçük kapasiteli sistemlerde kompresör. Kompresör ve Merkezi Sistem Uygulaması Bilindiği gibi kompresörün görevi evaporatörden gelen soğutucu akışkan gazın basıncını ve sıcaklığını arttırmak. Ancak unutulmamalıdır ki yalıtım uygun kalınlığın kullanılması kadar doğru uygulamayla elde edilebilir. DENEYSEL ve TEORİK MODEL Yalıtım Uygulaması Enerji tasarrufunun ilk adımı istenmeyen ısı geçişlerinin engellenmesidir. Kapasite kontrolü. yalıtımın mümkün olan en üst seviyede olması işletme giderlerine doğrudan etki etmektedir. a. Bu sayede seperatör tarafından sisteme geri kazandırılamayan yağın sağlıklı bir şekilde geri dönüşü sağlanabilir. Her ne kadar kompresör çıkışlarında yağ seperatörü uygulamasıyla önlem alınsa da tesisat güzergâhına bağlı olarak yükselen hatlarda yağ cebi uygulaması yapılmalıdır. Kompresör kontrolünde diğer önemli bir nokta ise yağ basınç değeridir. Soğuk oda yalıtımlarında ısı köprüsünün engellenmesinde nem difüzyonunun da önlenmesi gerekliliği unutulmamalıdır. Böylesi tesislerde yalıtım faaliyetleri inşaat aşamasında başlar. silindirlerin devreye alınması ya da elektrik motorunun devrini kontrolü ile yapılır. Dolayısıyla özellikle soğutulan hacimlerin tabanlarında özel nem kesici malzemelerin kullanılması zorunludur. İZMİR 2.

Bunlardan ilki ihtiyaç nispetinde yeterli sayıda fanın devreye girmesiyle olurken.sadece homojen çalışmayla birlikte verim artışını getirmekle kalmayıp.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bunu için kullanılacak bir seviye sensoru yardımıyla olası bir problemde sistem devre dışı bırakılarak daha büyük hasarlara yol açılmasına engel olunabilir. d. Reyonlara Ait Uygulamalar Yukarıda anlatılan ve özellikle ana ekipmanlara ait uygulamalara ilave olarak aşağıdaki maddeleri de ekleyebiliriz. Ayrıca gerekli durumlarda servis amacıyla soğutkanın depolanması için kullanılır. 43 . Bu anlamda elektronik valf uygulaması. e. 9-12 EKİM 2008. Devir kontrolü – invertor . Defrost iki şekilde takip edilebilir. Bu sayede hem gereksiz defrostlar atlanabilmekte hem de gerekli durumlarda daha uzun süre defrost uygulanarak sistem veriminin korunması dolayısıyla %5’e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Likit tankının uygun hacimde seçilmesi ne kadar önemliyse. kompresörün bastığı gazı sıvı hale getirmektir. periyodik aralıklarla bu işlemin yapılması gereklidir. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan likit tankında (receiver) depolanır. Kondenser uygulamasında yüzey temizliği çok önemli olup. Evaporatörün üzerindeki kanatçıklar ısı transferi sağlayan yüzeyi. Soğutucu akışkanın buharlaşmasını ve evaporatörden çıkarken belirli bir ısıya ulaşmasını sağlar. İkinci yol ise özellikle tüm etkin elektronik kontrol sistemlerinin sahip olduğu gibi gerekli noktalara yerleştirilen sensorlar vasıtasıyla ihtiyaç nispetinde defrost uygulanmasıdır. Likit tankı sistemde meydana gelen dalgalanmaların karşılanmasını ve böylece evaporatöre düzenli sıvı akışının sağlanmasını temin eder. Defrost işlemi elektrikli rezistans ya da hava ile yapılabilmektedir. diğeri tüm fanların birlikte çalışıp sistem ihtiyacı nispetinde devirlerinin kontrol edilmesidir.I. evaporatöre. Kondenser fanlarının kontrolü de iki ayrı metotla sağlanabilir. Uygun büyüklükte seçilmeyen kondenser gerekli miktarda ısıyı sistemden uzaklaştıramayacağı için soğutma faaliyeti istendiği gibi gerçekleşemeyecektir. dolayısıyla verimi arttırmaya yarar. Evaporatörün sıcaklığı ve hava sıcaklığı arasındaki fark uygulama sahasına göre değişmekle birlikte genellikle 6 – 10 °K arasıdır. Bu sayede yüzeyin buzla kaplanarak ısı transferinin azalması engellenmiş olur. Özellikle küresel ısınma ve su kaynaklarının azalmasıyla birlikte oluşan tropikal iklim şartlarının göz önüne alınmasının zorunlu olduğu son dönemde kondenser seçimlerinin sistem ihtiyacına göre belirlenmesi önem arz etmektedir. basınca bağlı doğru kontrolün sağlanması ve kondenserin yerleştirildiği yerin hava akışına sahip olması dolayısıyla rahat ısı transferinin yapılmasıyla sağlanabilir. gerekli miktarda likit ihtiva edip etmediğinin belirlenmesi de aynı oranda önemlidir. evaporatörün en uygun şekilde kullanılması ve akışkan sıvının kompresöre geri gelmemesi sağlanır. Bu sayede neredeyse % 20’lere varan enerji tasarrufu sağlanabilir. Kondenser ve Likit Tankı Uygulaması Kondenserin görevi. Bu ise uygun cihazın seçilmesi kadar. evaporatörün sensorlardan gelen bilgiler vasıtasıyla ihtiyaca göre likit beslemesinin yapılmasıyla sistem verimine %12’ ye kadar katkıda bulunmaktadır. belirlenen tüm yükleme şartlarında doğru miktarda soğutucu akışkanın gitmesini sağlamaktır. dolayısıyla kompresör ve fanlar gibi doğrudan elektrik enerjiyle çalışan donanımların yol açacağı fazla enerji kullanımının önüne geçilecektir. Kondenser kontrolündeki en önemli detay ise basıncın mümkün olan en düşük seviyede tutulmasıdır. sadece ayrıca bir solenoid valf gereksinimini ortadan kaldırmakla kalmayıp. Evaporatörün efektif olmasını ve havayı soğutmasını sağlamak için belirlenen aralıklarla defrost uygulanır. Bu sayede ısı transfer verimine bağlı olarak sistem performansı da artacak. İZMİR c. Genleşme Valfi ( Expansion Valf ) ve Evaporatör Uygulaması Expansion ( genleşme ) valfin görevi. Evaporatörün temel görevi ortamı istenilen derecede soğutmaktır. İlki bilinen belirlenen zaman aralıklarında defrost işleminin yapılmasıdır. aynı zamanda yerleşim mahallerinde sıkça karşılaşılan ses probleminin önlenmesini sağlayacaktır. Böylece.

Operasyon bakımında ilk etapta olumsuz görünmekle birlikte toplamda % 30’lar nispetinde enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. TARTIŞMA Yukarıda anlatılan genel tanımlar ve bu tanımlara ait uygulamalar dikkate alındığında karşımıza çıkan iki önemli husus olduğu görülmektedir. iii. Bu sayede gereksiz ısı transferi önlenecektir. 4. Böylesi doğru uygulamalar ve gerekli elektronik ya da mekanik kontrol ekipmanları kullanmanın yatırım maliyetine katkısı ne olacaktır? Sistem geri dönüş zamanları göz önüne alındığında ilave kontrol yatırımına değer mi? 44 . ii. MODELDEN ÇIKAN SONUÇLAR Yukarıdaki tanımlamalara göre özellikle sistemin doğru kurulumu ve beraberinde etkin bir elektronik kontrol sonucunda sahada tatbik edilerek elde edilen enerji tasarrufu uygulamaları ve sonuçları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Özellikle dikey tip raflı duvar reyonları için elektrikli otomatik gece perdesi kullanılması. Reyonların evaporasyon değerinin gece şartlarında daha yüksek tutulması. Havuz tip derin dondurucularda kapak uygulaması. İlki enerji tasarrufu diğeri ise bu tasarrufu sağlayacak sistemlerin maliyeti olacaktır. Fonksiyonlar Elektronik Termostat Reyonlarda gece çalışma değerlerinin arttırılması Havuz deep freezlerde kapak uygulaması Defrost saati İhtiyaca göre defrost Fanın aralıklı çalıştırılması (termostat kapalı iken) Reyon rezistansının aralıklı çalıştırılması Modülasyonlu termostat kontrolü Elektronik genleşme valfi Kondenser basıncının düşürülmesi Emme basıncı otomasyonu Kondenser basıncının otomasyonu Tasarruf %0 % 4 e kadar % 30 a kadar %0 % 5 e kadar % 3 e kadar % 3 e kadar % 8 e kadar %12ye kadar %20ye kadar % 5 e kadar % 3 e kadar Tablo 1. İZMİR i.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu sayede %4’ e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilir. Uygulama sonucunda elde edilen enerji tasarrufu oranları Burada unutulmaması gereken en önemli noktalardan birisi de periyodik aralıklarla sisteme bakım yapılmasının gerekliliğidir.I. 3. 9-12 EKİM 2008.

www. e. araçlar ya da herhangi bir nem kaynagı gibi ısı kaynaklarını asgariye indirilmesi Sisteme ait yağ sirkülasyonunun sağlıklı bir şekilde sağlanması Amacına uygun tasarımların kullanılması Merkezi sistemler için ara soğutucu uygulaması Dondurulmuş ürünlerin uzun süre sıcak ortamlarda kalmasının engellenmesi Soguk ortamların yalıtımlarının eksiksiz olarak yapılması ve olası tüm ısı köprülerinin engellenmesi Self kontrol ve alarm özelliğine sahip sistemler kullanılması Tüm sistem komponentlerinin gerektiği gibi çalışıp çalışmadıklarının etkin bir kontrol sistemi ile takip edilmesi Fanların düzenli olarak kontrol edilmesi ve temizliğine özen gösterilmesi Fanlarda hız kontrolü – invertor . 2007 [4] Coolpack software. Ancak optimizasyon için elbette tüm sistemin değerlendirmesi. c. www. Örnek olarak sadece ara soğutucu sistemin maliyeti göz önüne alındığında ortalama %7’lik bir enerji tasarrufu getireceği göz önüne alınırsa geri ödeme süresi 3 yılı geçmemektedir.com 45 .kullanılması Evaporatorlerin ihtiyaç duyulan sıcaklıklardan daha düşük sıcaklıklarda çalıştırılmaması Kondenserler hava akımının nispeten fazla olduğu ve serin yerlere yerleştirilmesi TEŞEKKÜR Bu çalışmayı yapmamda gerek araştırmalarıma yaptıkları katkılar ve gerekse manevi destekleri için eşim Sayın Gözde Aslantaş’a ve Sayın Halit Turgut Salaçin’ e teşekkürü bir borç bilirim.greencoolco2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Adap Kool Sistemi ile Ahmet Yar Ayrıcalığı. g. a. www.dinamik-izmir. d. f. h. SONUÇ Sonuç olarak soğutmada enerji tasarrufunun sağlanması için önerilen çözümler aşağıdaki gibi özetlenebilir. Metin.dk [5] Gren Cool. j. Sisteme ait tüm komponentlerin uygun ölçülerde tasarımlarının yapılması Işıklar. Department of Energy Engineering Technical University of Denmark.perakende. Soğutma Sistemleri Yalıtımında Malzeme Seçimi ve Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar. 7.com/makale2. Kıvanç.org. 2006 [2] Akdaş. k.doc [3] Özkol. İZMİR Yapılan deneysel çalışmalar ışığında bu soruyu rahatlıkla “Evet” olarak yanıtlayabiliriz.dtu. i. l.I. 6. kurulmak istenen işletmenin ömrüne bağlı olarak yapılmalıdır. Diğer taraftan CO2 gibi alternatif soğutucu akışkanların gelişimiyle birlikte çok daha verimli ve çevreye duyarlı sistemler çok yakın bir tarihte uygulamaya geçecek gibi görünüyor… 5. Uygulamalı Soğutma Tekniği. TMMOB. www. b. Nuri. m. KAYNAKLAR [1] Aslantaş. 9-12 EKİM 2008.

DENEYSEL ÇALIŞMA Çözümleme için gerekli sınır şartlarını belirleyebilmek ve analiz sonucu bulunan dolap içi sıcaklık dağılımlarının doğruluğunu sağlamak için.tr ÖZET Bu çalışmada. yiyeceklerin tüketiciler tarafından buzdolabı içerisindeki belli konumlarda saklanmalarını gerektirmektedir. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. Ancak. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. Araştırmalar incelendiğinde. ısı aktarımı ve akış özellikleri açısından ayrıntılı olarak incelenmeleri gereklidir. dilek. iç ortam sıcaklığı ve buzluk (buharlaştırıcı) yüzey sıcaklığı ile dış yüzey üzerindeki farklı noktalardaki sıcaklıklar toplam 12 adet ısıl-çift kullanılarak ölçüldükten sonra. Mete Özşen Dokuz Eylül Üniversitesi. Diğer bir çalışmada Laguerre ve Flick [3]. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. cihazın üç boyutlu sayısal modeli oluşturularak. Isıl çiftlerin buzdolabı üzerindeki konumları Şekil 1’de gösterildiği gibidir. sistemlerin. kapalı hacimler içerisindeki akışkanların ısı aktarımı ve akış özelliklerinin farklı koşullar için incelendiği birçok çalışma bulunduğu görülmektedir. İZMİR TEZGAH SEVİYESİ TİPİ BİR BUZDOLABI İÇERİSİNDEKİ ISI AKTARIMI VE AKIŞIN DENEYSEL VE SAYISAL OLARAK İNCELENMESİ Ziya Haktan Karadeniz. bir veri toplayıcı yardımıyla sıcaklık bilgileri alınmıştır. Böyle bir saklama yönteminin her tüketici tarafından düzgün şekilde uygulanmasının imkansız olması nedeniyle. 2. Sayısal çalışmada ise. ev tipi fansız bir buzdolabının içerisindeki sıcaklık dağılımını ve buzdolabı içerisine yerleştirilen bir sıcak yiyeceğin soğuma davranışını doğal taşınım koşullarında deneysel ve sayısal olarak incelemişlerdir. Laguerre ve diğ. bir veri toplayıcı aracılığıyla kaydedilmiştir.karadeniz@deu. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. buzdolapları içerisindeki ısı aktarımı ve akışın sayısal olarak modellenmesinin gerçeğe yakın sonuçlar verdiğini göstermişlerdir. bu modellerden sayısal çalışma sonunda uygun görülenlerinin ilk örnekleri hazırlanıp bunlar üzerinde deneyler yapılarak zaman ve para tasarrufu sağlamak mümkündür. Bu incelemeler deneysel olarak yapılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. özel olarak buzdolapları içerisindeki akışı ve ısı aktarımını inceleyen az sayıda çalışmaya ulaşılabilmiştir. gelişen bilgisayar yetenekleri sayesinde sayısal yöntemler kullanılarak incelemeye değer görülen modellerin ön araştırmaları yapılabilir. Gupta ve diğ. Böylece.edu. ısı-akış analizleri yapılmış ve cihaz içindeki sıcaklık ve hız dağılımları belirlenmiştir. Bazı yiyeceklerin saklanma ihtiyaçları göz önüne alındığında bu fark. Mühendislik Fakültesi. 46 . Bu nedenle buzdolabı iç tasarımında. Besinlerin uzun süreler saklanabilmesi için buzdolapları içerisindeki farklı bölgelerin istenilen sıcaklıklarda tutulabilmesi ve bu bölgelerdeki havanın sıcaklık dağılımının mümkün olduğunca düzgün olması gerekmektedir. İZMİR haktan. ancak uzun süreli ilk örnek (prototip) hazırlama süreçlerinden kurtulabilmek için. ev tipi bir karlanmayan (no-frost) buzdolabının dondurucu ve soğutucu kısımlarını sayısal olarak incelemiş ve elde ettikleri sonuçları deney sonuçları ile karşılaştırarak. Dilek Kumlutaş. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımının düzgün olmasının önemi ortaya çıkmaktadır.I. Makina Mühendisliği Bölümü.tr. Bu çalışmada. [2]. 9-12 EKİM 2008. [1]. GİRİŞ Çağdaş yaşamın hızlı akışında yiyecek ve içeceklerin sağlıklı bir şekilde saklanabilmesi için buzdolapları ve derin dondurucular yaşamımızda önemli bir yere sahiptir. ev tipi kullanım için üretilmiş buzdolaplarını günlük kullanımları sırasında deneysel olarak incelemişler ve buzdolabı içerisindeki en düşük ve en yüksek sıcaklıklar arasındaki farkın bazı modellerde 10 °C’ye kadar çıkabildiğini göstermişlerdir.kumlutas@deu. Deneysel çalışma kapsamında. Sayısal inceleme sonuçları ile deney sonuçları arasında uyum olduğunu göstermişlerdir. cihaz içerisindeki ve dışındaki farklı noktalara ısıl-çiftler yerleştirilerek.edu. 1.

Şekil 3 ise.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kararlı duruma ulaşma sürecinin gösterildiği Şekil 2. Kaydedilen sıcaklık verilerinin kararlı durum ortalama değerleri. Soğutucu bölümde zamana bağlı sıcaklık değişimi 47 . 105 104 112 Ağırlık Ağırlık 110 102 103 a b Şekil 1. kararlı duruma ulaşıldıktan sonra buzluk (buharlaştırıcı) yüzeyinde üç ayrı noktadaki sıcaklık salınımını göstermektedir. 9-12 EKİM 2008. Buzdolabı dışında (a) ve içindeki (b) ısıl çiftlerin konumları Şekil 2. sınır şartlarını belirlemek ve çözümleme sonuçlarının doğruluğunu sağlamak için kullanılmıştır. İZMİR Buzdolabı boş halde ve çevresiyle ısıl denge durumunda iken deneye başlanmış ve ölçümlere sistem kararlı duruma gelinceye kadar devam edilmiştir. soğutucu kısma yerleştirilmiş üç ayrı ısıl çiftten kaydedilen sıcaklık verileri kullanılarak oluşturulmuştur.I.

Ayrıca buzluk bölümünün ön kısmında bulunan buzluk kapağı. Çözümlemeler kararlı durum koşulları için yapılmıştır. ticari olarak satılan bir buzdolabının üzerinden ölçüm alınarak oluşturulmuştur. İZMİR Şekil 3. İç yüzeyindeki ana rafların yerleştirildiği çıkıntılar. Ağ yapı (mesh) oluşturulmasında sorunla karşılaşmamak için ve bu ayrıntıların sonuçlara etkilerinin ihmal edilebilir olması nedeniyle. dolabın geneli düşünüldüğünde çok küçük olması söz konusudur. 9-12 EKİM 2008.1. sıcaklık ayar düğmesi ve aydınlatmaya ait boyutların. yuvarlatmalar. Raflar ve buzluk sadece akış önündeki engeller olarak modellenmiş. Dolabın dış kabuğu (dış sac.I. modelde bu kısımlar yer almamaktadır. 3. Sıcaklık ölçümleri yapılırken de modellenmeyen bu yerler çıkarılmıştır. Seçilen çözüm ağında 688731 eleman ve 168861 düğüm noktası bulunmaktadır. SAYISAL ÇALIŞMA Sayısal çalışmada. bunlar kullanılarak yapılan çözümlemelerden elde edilen sonuçlar arasında deney sonuçlarıyla en çok uyum gösteren model seçilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bu parçalar üzerinde iletimle olan ısı aktarımları ihmal edilmiştir. Çözümlemelerde kullanılan model ve oluşturulan ağ yapısı Şekil 4’de gösterilmiştir. poliüretan yalıtım ve iç plastik) basitleştirme amacıyla modellenmemiştir. Uygun çözüm ağını elde edebilmek için farklı sıklıkta eleman atamaları yapılarak birçok ağ oluşturulmuş. modelin oluşturulmasında ANSYS Workbench. Buzluk yüzeyindeki sıcaklık salınımı 3. buzluk bölümünün hemen altında bulunan damlalık ve sebzelik bölümü de modellenmemiştir. Modelin ve Çözüm Ağının Oluşturulması Çözümlemelerde kullanılan model. çözümlemeler için ise HADIA (Hesaplamalı Akışkanlar Dinamiği ve Isı Aktarımı) temellerini kullanarak çözüm yapan ANSYS CFX programı kullanılmıştır. 48 .

T = 26. Buzdolabı modelinin izometrik görünüşü ve oluşturulan ağ yapısı 3. Havanın özellikleri Tf [°C] ρ (kg/m3) -10. T = 26.2554 μ (Ns/m2) 1. Havanın özellikleri.502 [°C] U = 0.405 [°C] U = 0.213 1.0233214 β (1/K) 0. Sınır Şartları Modelin dış yüzeylerine ısı transferi katsayısı (U) ile dış yüzey sıcaklıkları (T) tanımlanmıştır. T = 34.405 [°C] U = 0.578 [W/m2K]. havanın özellikleri ise Tablo 2’de gösterilmiştir.66E-05 k (W/mK) 0.3351256 4. buharlaştırıcı yüzeyine ise sabit sıcaklık sınır koşulu verilmiştir.147 [K] Hava Debisi [kg/s].2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.743 [W/m2K]. 9-12 EKİM 2008. T = 26. BULGULAR VE TARTIŞMA Çözümlemelerde iterasyonlara. Tablo 1. Kullanılan sınır şartları Tablo 1’de. Sac ve plastik kalınlıkları poliüretanla karşılaştırıldığında küçük ve ısı iletim katsayıları da büyük olduğundan dirençleri ihmal edilebilir kabul edilmiştir. Doğal taşınım koşullarını oluşturmak için Boussinesq yaklaşımı kullanılmıştır.502 [°C] U = 0.743 [W/m2K]. Sınır şartları U = 0. T = 26. model için film sıcaklığındaki havanın özellikleri olarak alınmıştır. artıklar 10-3. Isı transferi katsayılarının belirlenmesinde sadece dolap kabuğundaki poliüretan yalıtım malzemesinin iletim direnci göz önüne alınmıştır.142 [°C] Adyabatik T = 258.578 [W/m2K]. Dolap içindeki raf ve sebzelik yüzeylerine adyabatik.003806 49 . dengesizlikler de % 1 değerlerinin altına ininceye kadar devam edilmiştir.I. Buharlaştırıcı yüzeyinin sıcaklığı. İZMİR Şekil 4. deney sonuçlarında kararlı duruma ulaşıldıktan sonra yüzeydeki zamana bağlı sıcaklık salınımı eğrisinden elde edilen ortalama değer olarak alınmıştır. T = (Tort)çıkış [°C] Pbağıl = 0 Pa Cp (J/kgK) 1006.65 [W/m2K]. Sınır şartları Yüzey Ön Duvar Arka Duvar Üst Duvar Alt Duvar Yan Duvarlar Raf ve Sebzelik Yüzeyleri Buharlaştırıcı Yüzeyleri Giriş Yüzeyi Çıkış Yüzeyi Tablo 2.

9-12 EKİM 2008. yerel düşük sıcaklıklı bölgeler dışında sıcaklıklar -3±2 °C aralığındadır.I. buzdolabının tamamıyla karşılaştırıldığında oldukça küçük bir hacmi kaplamakta ve sıcaklık değerlerinin buzdolabı içindeki öngörülen sıcaklık sınırları arasında olduğu görülmektedir (5 ±1 °C). havanın. Bu iki hücrenin. Dondurucu bölümdeki hava sıcaklıkları kaydedilmediğinden bu bölge için bir sıcaklık karşılaştırması yapılmamıştır. yerçekimi etkisiyle dolabın aşağılarına doğru hareket ederken. Buzluk yüzeyinde soğuyan ve ağırlaşan hava. diğeri ise ön duvar tarafında ısınarak yükselen havanın kapı raflarının engellemesi nedeniyle dolabın orta kısmına doğru yükselip. Bu nedenle. buzluğun altında soğuyarak ön kapı tarafına dönmesiyle oluşan iki ana hücre belirlenmiştir. buzdolaplarının soğutucu kısımlarının olması istenen 4 °C [3] değerine göre oldukça düşüktür. Soğutucu bölümde elde edilen sıcaklık aralığı (-3±2 °C). sıcaklık farkının en büyük olduğu üst ön taraf ile buzluk üst yüzeyi arasında oluşmaktadır. bağlantı noktalarından gerçekleşen hava sızıntılarından ve/veya sayısal hesap hatalarından kaynaklandığı düşünülmektedir. dolabın üst ön bölümünde olduğu görülmektedir (Şekil 5a).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. dolap içerisindeki en yüksek hızlar (0. Soğutucu bölüm için.285 m/s). Şekil 5. Sayısal ve deneysel çalışmalardan elde edilen ortalama sıcaklık değerleri. Şekil 5b’de buzdolabı içerisindeki hız dağılımı gösterilmiştir. kapı tarafının diğer kısımlarına göre daha sıcak olduğu görülmüştür. orta düzlem üzerinde. 5.6 °C fazla olmasının. sıcak ön bölümden buzluğun üst bölümü boyunca arka duvara doğru ilerlemesidir.a’da. a) Orta düzlemde sıcaklık dağılımı b) Orta düzlemde hız dağılımı Buzluk kısmında ise ısı yayılımını sağlayan akış hareketi. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımı gösterilmiştir. duvarlarda ısınarak yükselen nispeten sıcak hava akımı ile karşılaşır. çözümleme sonuçlarının deney sonuçları ile uyum içerisinde olduğu görülmektedir (Tablo 3). Ortalama Sıcaklık [°C] Sayısal Çalışma -3. buzluk kapağı ve damlalığın modellenmemiş olmasıdır. Sıcaklıkların bu kadar düşük çıkmasının nedeni.963 Deneysel Çalışma -5. Bu karşılaşma sonucu. kapı raflarının hava akışını engellemesi nedeniyle. SONUÇ 50 . biri arka duvarda ısınan havanın buzluk alt yüzeyine çarpıp soğuyarak aşağıya tekrar arka duvara doğru yönelmesiyle oluşan. Genel olarak bakıldığında. soğutucu kısımda ısının yayılmasını sağlayan ana etkenler olduğu söylenebilir.612 Dolabın içerisindeki en sıcak bölgenin. Sayısal modelden elde edilen ortalama sıcaklık değerinin deney sonucu ortalamasına göre 1. Buzluk bölümünün alt tarafında (soğutucu bölüm). Tablo 3. İZMİR Şekil 5. Yüksek sıcaklığa sahip olan bu bölge.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu yöntemle. 2007. özellikle büyük hacimli karlanmayan ürünlerde.. Ancak günümüz buzdolaplarında. Journal of Food Engineering.. raflarla kapı arası ve raflarla arka duvar arası uzaklıkların düzgün ayarlanması. soğuk havanın dolap içerisinde düzgün dağıtılabilmesi için sayısal çalışmalar. 2002. tasarımın iyileştirilmesi açısından önem arz etmektedir. Chakraborty S. raflar arası.. KAYNAKLAR [1] Laguerre O. 79-88. Flick D. [3] Laguerre O. Modeling of a Domestic Frost-Free Refrigerator. zaman ve para tasarrufu sağlanabilir.. 311-322. International Journal of Refrigeration. 9-12 EKİM 2008. öngörülen farklı tasarımlar öncelikle sayısal olarak incelenmeli. K. R.I. Gopal M.. 30.. [2] Gupta J. Böylece. sayısal çözümleme yönteminin buzdolabının içerisindeki sıcaklık ve hız dağılımları hakkında fikir sahibi olabilmek için etkili bir araç olduğu görülmüştür. 653-659. Study of domestic refrigerator temperature and analysis of factors affecting temperature: a French survey. 2004 51 . 62.. İncelenen modelde. elde edilen en uygun tasarım prototip haline getirildikten sonra yine deneysel çalışma yapılmalıdır. tel raf kullanıldığından buzdolabı içerisinde düzgün sıcaklık dağılımını sağlamak mümkün olmuştur. Derens E. Palagos B. İZMİR Yapılan çalışmalardan elde edilen veriler ışığında. Heat Transfer by Natural Convection in Domestic Refrigerators. çoğunlukla cam raf kullanıldığından. International Journal of Refrigeration. 25.

Turhan ÇOBAN 52 . İZMİR OTURUM III AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması M. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.

Bu soruna çözüm olarak taşıyıcı akışkana mikro veya makro boyutlarda parçacık eklenmesi yeni bir fikir değildir [1-6]. Henüz gelişim aşamasında bulunan taşıyıcı akışkana nano-parçacık ilave etme yöntemi ısı transferi artırımında gelecek vadetmektedir. parçacıklar etrafında gerçekleşen mikro-dolaşım ısı transferini artırıcı bir etkiye sahiptir. Mehmet Orhan Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. morhan@ pau. bu çalışmada. iklimlendirme ve soğutma sistemleri. Nano-parçacıklı akışkanlar. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLAR VE HAZIRLANMA YÖNTEMLERİ Soğutma sistemlerinde kullanılan sıvı akışkanlar genellikle düşük ısı iletim katsayısına sahiptirler. Bu derleme çalışmasında. TR-20070 Denizli mfkoseoglu@ pau. Bu nedenlerle. Isı iletimi. Bu nedenle. çözülmeyi bekleyen mevcut problemleri ve ayrıca açılımları tartışılacaktır.I. Diğer taraftan. Basınç düşümünün kayda değer bir şekilde artması. Ancak. 2. ısı iletimi ve taşınımı karakteristikleri.edu. Bütün bu nedenlerle. nanoparçacıklı akışkanların hazırlanması ve ısı transferi yetenekleri üzerine bir analiz yapılacaktır. yüksek güç üreten sistemler gibi birçok endüstriyel uygulamada ısıl yönetim hayati önem arz etmektedir. ısı transferi kabiliyeti yüksek alternatif akışkanların kullanımına yönelik teknolojilerin geliştirilmesi yeni bir alternatif olarak durmaktadır. Artırılmış ısı transferi.edu. 53 . Bu nano-parçacıklı akışkanların önemli bir avantajı olarak durmaktadır. Isı taşınımı 1. ısı transfer yüzeyinin artırılması beraberinde sistem boyutlarında artımı getirdiği için bu geleneksel yöntem bir alternatif yöntem olmaktan çıkmaktadır. Özellikle dar kanallarda büyük parçacık boyutu sebebi ile tıkanma oluşması. saf taşıyıcı akışkana göre çok farklı ısı transferi karakteristiklerine sahiptirler. Anahtar Kelimeler: Nano-parçacıklı akışkanlar. küçük parçacık boyutu ve derişimi nedeni ile basınç kayıplarında kayda değer bir yükselme olmamaktadır. Isı iletim katsayısı artımının yüksek parçacık derişimlerinde gerçekleşmesi. ısı transferine maruz kalan yüzey/hacim oranının makroskopik sistemlere göre yaklaşık dokuz mertebesinde yüksek olması eşsiz bir ısı transfer yüzeyini kullanıma sunmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Bu yöntem ile akışkanın ısı iletim katsayısında inanılmaz yükselmeler gözlenirken. büyük boyutlardaki bu parçacıklarla ısı transferinde aşağıdaki dezavantajların gözlemlendiği de belirtilmektedir [7]: • • • • • Parçacıkların çökelmesi sonucu ısı transfer yüzeyinde bir tabaka oluşumu ve taşıyıcı akışkanın ısı kapasitesinin düşmesi.tr ÖZET Hem tasarım kıstasları gereği giderek küçülen ısı değiştiricileri boyutları hem de artan ısı akıları ısı transferinde iyileştirilmeleri gerekli kılmaktadır. bu akışkanların kullanıldığı değişik ısı transferi artırım yöntemleri yetersiz kalmaktadır. Nano-parçacık ilavesine rağmen saf akışkana göre basınç düşümünde pek bir artışın gözlemlenmemesi de diğer bir avantajdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nano-parçacıklı akışkanların. Taşıyıcı akışkana 1− 100 nm boyutlarında nano parçacık veya nano-fiber ilavesi ile elde edilen iki fazlı süspansiyonlar diğer değişle nano-parçacıklı akışkanlar bu alternatif akışkanlardan birisidir. Ek olarak. Bahsedilen sistemlerin her geçen gün artan ısıl yükleri verimli soğutma ve ısıtmaya yönelik yeni teknolojilerin geliştirilmesi ihtiyacını doğurmaktadır. Bu akışkanların ısı iletim katsayısının saf taşıyıcı akışkana göre çok daha büyük olması difüzyonla ısı transferini etkin hale getirir. Artan akışkan hızı ile birlikte ısı transferi donanım ve borularında erozyon oluşması. üretimi.tr. GİRİŞ Mikro-elektronik. Isı transferi artırımı için. İZMİR NANO PARÇACIKLI AKIŞKANLAR: SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİNDE YENİ BİR AÇILIM Mehmet Fevzi Köseoğlu.

nano boyutlarda yüzey/hacim oranının çok büyük olması ve parçacı etrafında mikro akım gerçekleşmesi gibi mekanizmalardan dolayı. Nano parçacıklı ısı transferi akışkanlarının aşağıdaki faydalarından söz etmek mümkündür: • Nano boyutlardaki cisimlerin yüksek alan/hacim oranlarından dolayı. • Basınç düşümünde pek bir atışa neden olmaması ve • Makro ve mikro boyutlu parçacıkların aksine. Ancak Eastman ve diğerlerine göre tek adımlı metot kararlı akışkan hazırlama açısından daha başarılıdır [12]. Nano-parçacıklı akışkanlar tek adımlı ve çift adımlı olmak üzere iki farklı yöntemle üretilebilmektedir. 54 . Çift adımlı yöntem ve CuO nano-parçacıkları ile elde edilen süspansiyon (orta). 9-12 EKİM 2008. Silikon nano-parçacıkları Lazer Buhar Depozisyonu “Laser Vapor Deposition (LVP)” yöntemiyle üretilmekte. Nano-Parçacıkların Hazırlanma Yöntemleri Metallerin ve metal oksitlerin nano tozlarının üretimi farklı yöntemler ile gerçekleştirilebilmektedir. Hazırlanan akışkanın uzun süre çalışabilmesi için oleik asit ile kararlılığı artırılır. Wang ve diğerlerine göre [11] çift aşamalı metot oksit parçacıklar için iyi sonuç verirken. Örneğin. Daha sonra.I. yeni olmayan akışkana parçacık ekleme fikri yeniden güncellik kazanmıştır [8]. Karbon nano tüplerin üretiminde ise Kimyasal Buhar Depozisyonu “Chemical Vapor Deposition (CVD)” yöntemi kullanılmaktadır [9]. Çift Adımlı Yöntem. Tek adımlı yöntem ve Cu nano. Al2O3 ve CuO gibi oksit parçacıkları İnert Gaz Yoğuşması “Inert Gas Condensation (IGC)” metodu veya daha az topaklaşmaya neden olan Doğrudan Buharlaşma Yoğuşma “Direct Evaporation Condensation (DEC)” tekniği ile üretilirken. ısı transfer yüzeyi makroskopik yüzey alanlarından çok çok daha yüksek olması. AuPd nano-parçacıklı süspansiyon (sağ)[13]. Tek Adımlı Yöntem.parçacıkları ile hazırlanmış süspansiyon (sol). Bu yöntem ile topaklaşma minimize edilirken. Belirtilen iki farklı yöntemle elde edilen nano-parçacıklı süspansiyonların TEM ile elde edilmiş görüntüleri Şekil 1’de gösterilmiştir. düşük derişimlerde de karışım akışkanının ısı iletim katsayısında büyük artışların elde edilmesi. Ancak. sadece düşük buharlaşma basıncına sahip akışkanlar kullanıldığı için uygulama alanı kısıtlıdır. • Parçacıkların hareketli olması nedeni ile ısı transferi artırımına neden olan mikro taşınım mekanizmasının oluşması. • Erozyona sebebiyet vermemesi.1. 3. saf taşıyıcı akışkana kıyasla oldukça fazla artmaktadır. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLARDA ISI TRANSFERİ Nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı transferi. metal buharının doğrudan düşük buharlaşma basıncına sahip akışkan ile teması neticesinde nano-parçacık elde edilmesi prensibine dayanmaktadır [10]. 2. kararlı. Isı transferi artımında diğer bir önemli etkende nano-parçacıklı akışkanın ısı iletim katsayısındaki artıştır. topaklaşmayan. çökelmeyen bir karışım elde etmek amacıyla ultra sonik veya mekanik karıştırma yöntemleri ile belirli sürelerde ve sıcaklıklarda karıştırılır. bu tekniğin oksit nano-parçacıklı akışkanların hazırlanmasında başarılı olup olmadığı kanımızca halen açık değildir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. metalik parçacıklı olanlarda pek başarılı değildir. İZMİR Nano-boyutlu parçacıkların üretiminin mümkün hale gelmesi ile birlikte. • Düşük boyut ve ağırlık nedeni ile çökelme ihtimalinin düşük olması. Şekil 1. Bu yöntemde ise yukarıda belirtilen farklı yollarla üretilen nano-parçacıklar doğrudan akışkan içine belirli derişimlerde ilave edilir. • Mikro/nano kanallarda kullanılabilir olması. Bu yöntem ile nano-parçacıklı akışkanların elde edilişi.

5 arasında kullandıkları 20-40 nm boyutlu grafitler ile laminar akım şartındaki tüp ısı değiştiricisinde saf akışkana göre %1-22 arasında bir oranda artım elde etmişlerdir. Wen ve Ding çalışmasında [22] deiyonize suya %0. 9-12 EKİM 2008. 55 . Özellikle ısıl gelişme bölgesinde saf akışkana göre belirgin bir artış gözlemlenmiş ve bu artışın sadece ısı iletim katsayısı ile açıklanamayacağı rapor edilmiştir.2.5) %0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.18]. Taşıyıcı saf akışkana ilave edilen parçacık derişimi de bir diğer önemli faktördür. Onlara göre.I. Isı taşınımının değişik modlarında gerçekleştirilen deneysel çalışmalar.1-0. Jang ve Choi ve de Prasher ve arkadaşlarına göre Brownian hareketin bu artımda temel rol oynadığı hükmüne varılmıştır [17. 3. Nano-parçacıklı Akışkanlarda Isı İletimi – Kuramsal ve Deneysel Yaklaşımlar Nano-parçacıklı akışkanların ısı iletim katsayısındaki artışı kesin olmakla birlikte (Şekil 2). otomatik transmisyon yağı ve sentetik yağla birlikte ağırlıkça %2-2. Ding ve diğerlerinin çalışması [20] ise ısı transferinde oldukça fazla bir artımı özetlemektedir.1.16] ısı iletim katsayısındaki büyük artışın muhtemel sebebi olarak düşünülen Brownian hareketin aslen çok önemli olmadığını ve bu yükselişte parçacıkların kümelenmesinin. esas itibari ile ısı transferinin parçacık boyutundaki azalma ile arttığını ve parçacıkların şekil faktörünün bu artımda oldukça önemli olduğunu göstermektedir. Choi ve diğerleri çalışmasına [21] göre transformatör yağına ilave edilen farklı şekillerdeki ve derişimlerdeki (küre. moleküler tabakalaşmanın daha etkin rol oynadığını belirtmişlerdir. farklı nano akışkanlar için ısı iletim katsayıları [12] (orta).5 derişim değeri için yaklaşık %350’ye varan bir ısı transferi artımı sağlamaktadır (Şekil 3). Xuan ve Li [23] türbülanslı zorlanmış akım şartlarında deiyonize suya eklenen bakır nano-parçacıklarının ısı taşınımını artırdığını ve saf akışkana göre kayda değer bir basınç düşümü artımı gözlemlenmediğini dile getirmişlerdir. Karbon nano-tüplü akışkanın diğer nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı iletim katsayısı yönünden karşılaştırılması [15] (sağ) Keblinski ve diğerleri ve Evans ve diğerleri [13.6-1. Klasik bir yöntem olan taşıyıcı akışkana grafit ekleme nanoparçacıklı akışkan çalışmalarında da kendine yer bulmuştur. Nano parçacıklı Akışkanlarda Isı Taşınımı Nano-parçacıklı akışkanlar üzerinden ısı transferini etkileyen parametreler çok çeşitlidir. Oksit nano akışkanlalar artırılmış ısı iletim katsayısı [14] (sol). Ancak diğer taraftan. Şekil 2. saf su-çok duvarlı karbon nano-tüp karışımı (ağırlıkça %0.5 AIN derişiminde %20’ye varan bir artım gerçekleşmektedir.6 hacimsel derişim oranlarında eklenen 27-56 nm boyutlarındaki γ -AL2O3 nano-parçacıklarının laminar akım şartlarında ısı transferini artırdığı belirtilmiştir. çubuk şekilli) γ -Al2O3 ve AIN (50 nm ve %0. sebepleri üzerine henüz bir fikir birliği oluşmamıştır. İZMİR 3. Yang ve diğerleri [19].5-4 derişim oranında) parçacıklarından %0.

2005.Q. [8] Choi. KAYNAKLAR [1] Kofanov. Anomalously Increased Effective Thermal Conductivities of Ethylene Glycol Based Nanofluids Containing Copper Nanoparticles. 56 . 47. 718720. ve diğerleri. 223-315. International Chemical Engineering. 174. Chemical Engineering Progress Symposium Series. 66.U. [14] Lee. Applied Physics Letters. 3-11. [7] Das. GELECEĞE YÖNELİK AÇILIMLAR Nano-parçacıklı akışkanların soğutma ve ilgili teknolojilerde kullanımı gelecek vadetmektedir. Heat Transfer to Slurries in Pipe. farklı parçacık parametrelerinin ısı iletim katsayısı ve ısı transferi üzerindeki etkilerinin belirlenmesi öncelik konular olacaktır. M. Measuring Thermal Conductivity of Fluids Containing Oxide Nanoparticles.. 3. 4. Boston.. 1964. 27. [15] Choi. 283-288. 9-12 EKİM 2008. ve diğerleri.S. [3] Bonilla. A. Dolayısı ile gelecekte yapılacak çalışmalarda nano-parçacıklı akışkanların ısı iletkenliğini ölçmeye yönelik standart yöntemlerin ulunması. 327-333. Şu ana kadar yapılan çalışmalar incelendiği taktirde.I. C. Progress in Materials Science.1954.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ve Dallavalle. Makale no. J. Materials Research Society Symposium – Proceedings. 3-19.. [10] Eastman. Chalk. FED-Vol. Industrial Engineering Chemistry. Nanofluids. [2] Orr. 457. S. 99-105. and Water in Turbulent Flow. 36-44. [4] Salamone. 10. 280-289. 2001. C. 2006. 751183. 46. Son olarak. [5] Miller. 33. kaynama ve yoğuşma gibi faz değişimi içeren ısı transferi modlarında nano-parçacıklı akışkanların davranışı hala incelenmeyi beklemektedir. 4.. Heat Transfer and Hydraulic Resistance in Flowing Liquid Suspensions in Piping. ve Moulton. 1-19. ve diğerleri. ve diğerleri. P. ve diğerleri. “Heat Transfer to Liquid Solid Suspensions in Turbulent Flow in Pipes. 1997. 5. 1955. V. 78.S.. Nanofluids for Thermal Transport.A.I. ve Mujumdar. ve diğerleri. Enhancing Thermal Conductivity of Fluids with Nanoparticles. ve diğerleri. A. S. SAE. Materials Today. 1976. The Trend in Engineering. Developments and Applications of Non-Newtonian Flows. Heat Transfer Characteristics of Nanofluids: A review. Encyclopedia of Nanoscience and Nanotechnology.. İZMİR Şekil 3. nano-parçacıkların akışkanın ısı iletim katsayısını artırdığı ve bu artışın nano-parçacık tipine ve boyutuna göre değiştiği görülecektir. 9. Heat Transfer Properties of Liquid-Solid Suspensions. Kuramsal açıdan ise. 74. Enhanced Thermal Conductivity through the Development of Nanofluids. [13] Keblinski. 29-45. C. Heat Transfer in Nano-Fluids – A review. A. Nanocrystalline Materials. 1956. 1999. Advanced Cooling Systems for Agricultural and Industrial Machines..U.M. J. 1989. 1953. 121. S. S.F. 231/MD-Vol. karbon nano-tüp derişimine karşın ısı taşınımındaki artım [20].A. Journal of Heat Transfer. 4. [6] Bergles. H. sebebi açıklığa henüz kavuşturulamamış ısı iletişim katsayısı artışına sebep olan mekanizmaları belirlemeye yönelik mikroskopik ölçeklerde benzetimlere ihtiyaç vardır. X.E. 50.K.J. April. International Journal of Thermal Sciences. 15-21. 426-430. [11] Wang. Heat Transfer Design Characteristics Water Suspensions of Solids. ve diğerleri. [12] Eastman.P.W.S. J. heat Transfer Engineering. 2. [9] Gleiter. 2007. Deiyonize su içinde dağılmış karbon nano tüpler (sol). R. ve Newman. 6. 1995.. AIChE Symposium Series.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. E. ve Li. Current Applied Physics. S. ve Oh. International Journal of Heat and Mass Transfer. J. P.. Wen. R. 2004.. Z. 5181-5188. Los Angeles.. Applied Physics Letters. 57 . [20] Ding. J. 84. Fish. 48. W. W..P. [21] Choi. Anderson.I.04.. Alias. [16] Evans. Experimental Investigation into Convective Heat Transfer of Nanofluids at the Entrance Region under Laminar Flow Conditions. doi. Q. 88. 47. 025901-1 – 025901-4. P. ve Wu. Investigation on Convective Heat Transfer and Flow Features of Nanofluids. 2005. 2007. 2004. R. ve Keblinski. Y.S. Role of Brownian Motion Hydrodynamics on Nanofluid Thermal Conductivity. pp.A. Heat Transfer of Aqueous Suspensions of Carbon Nanotubes (CNT Nanofluids). ve Ding.. 9-12 EKİM 2008. Grulke... S.B. 151-155. Zhang. Y.M..2007. Applied Physics Letter. Thermal Conductivity of Nanoscale Colloidal Solutions (Nanofluids). Journal of Heat Transfer.cap. ve Choi. 10.1016/j.E. C. D. H.. G. 2003. 49. 093116-1 – 093116-3. 240-250. [18] Prasher. Y. Y. International Journal of Heat and Mass Transfer. 2006. 94. Heat Transfer Properties of Nanoparticle-in-Fluid Dispersions (Nanofluids) in Laminar Flow. [17] Jang... 1107-1116. ve Williams.G. Preparation and Heat Transfer Properties of Nanoparticle in Transformer Oil Dispersions as Advanced Energy Efficient Coolants. İZMİR American Scientific Publishers. 2006. International Journal of Heat and Mass Transfer. 4316-4318. 2005. D. [22] Wen. [23] Xuan.060.A. H. 2004. Bhattacharya. Role of Brownian Motion in the Enhanced Thermal Conductivity of Nanofluids.... Yoo. Physical Review Letters.S. 125.. ve Phelan.U. [19] Yang. V.

Bunun sonucunda söz konusu doğal soğutkanlar ortadan kaybolmuşlardır. Anahtar Kelimeler: Doğal Soğutkan.tr kisa@sakarya.edu. DP-1 ve bazı hidrokarbon bileşimleri bu anlamda ön plana çıkmıştır. Bunlara ilk alternatif olarak HFC’ler (klorsuz hidroflorokarbonlar) ve bunların karışımları geliştirilmiştir. Hidrokarbon. Soğutkanların çevresel etkilerinden söz ederken belirleyici parametreler olarak ODP ve GWP değerleri dikkate alınırken. son yıllarda CO2 (R-744). Mühendislik Fakültesi. Klor ve flor içermeyen ve ihmal edilecek düzeyde GWP değerine sahip amonyak (R-717). 54400 SAKARYA pehlivan@sakarya. enerjinini kullanımındaki kontrol stratejisi gibi bir dizi prametreyi dikkate alan TEWI (Toplam eşdeğer ısınma etkisi)‘nın kullanılması daha gerçekçi sonuçlar elde etmemizi sağlayacaktır [1].edu. 9-12 EKİM 2008. Amonyak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. soğutulan yer ve çevrenin sıcaklığıdır. İZMİR ALTERNATİF DOĞAL SOĞUTKANLARIN GENEL DEĞERLENDİRİLMESİ * Hüseyin PEHLİVAN*. Fakat. o günlerde daha güvenilir olarak nitelendirilen CFC ve HCFC’ler pazarı ele geçirmişlerdir. 54187 SAKARYA ** Sakarya Üniversitesi. Bazı doğal soğutkanların karakteristikleri 58 . pas yapmaması. yapılmış olan çalışmalar ışığında söz konusu alternatif doğal soğutkanların genel özelliklerine dikkat çekilmiş. kimyasal bileşiminin sabit olması. CFC ve HCFC’nin yerine geçebilecek çevreye daha duyarlı. amonyak. ekonomik yeni soğutkanlar üzerinde çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. ototmobil klimalarında yaygın olarak kullanılan R-134a’ya bir alternatif olarak geliştirilen DP-1 bunlar arasında sayılabilir. kolay uygulanabilir. Makina Müh. 2. 1930’lu yıllara kadar soğutkan olarak amonyak ve CO2 yaygın olarak kullanılmışlardır. su (R-718). Bunun sonucunda bir çok AB ülkesinde tekrar doğal soğutkanlara dönme eğilimi başlamıştır.I. Soğutkanın zehirli olmaması. Bilindiği üzere CFC ve HCFC’ler ozon tabakasına olan zararlı etkileri ve küresel ısınma potansiyelleri (GWP) nedeniyle çeşitli uluslararası anlaşmalarla sınırlandırılmışlardır. HCFC. Ancak zehirli ve kolaylıkla tutuşabilir olmaları nedeniyle. Amonyak ve hidrokarbonlar emniyetli soğutkan gereksinimlerini zehirlilik ve tutuşabilirlik kriterleri açısından karşılamamakta. soğutkanın ısı alışverişinde bulunduğu iki ortamın. İKS Programı. Sonuç olarak. ancak su ve CO2’de sorun görünmemektedir. Akyazı MYO. hidrokarbonlardan propan (R-290). göz önüne alınması gereken diğer etkenlerdir. izobütan (R-600a). ayrıca CO2 konusuna özel bir vurgu yapılmıştır. çevrimin verimi. belirledikleri takvimi daha öne çekmeyi başarmışlar ve doğal soğutkan içeren soğutma sistemlerinin tasarımı konusunda çalışmalarına hız vermişlerdir. Kadir İSA** Sakarya Üniversitesi. Tablo 1. Bu incelemede. Bunun tek istisnası amonyak olmuş ve günümüzde özellikle büyük uygulamalarda halen yaygın olarak kullanılmaktadır.tr ÖZET Montreal Protokolü ile kloroflorokarbon (CFC) ve hidrokloroflorokarbon (HCFC) türü soğutkanların kullanımı çevreye olan zararlarından dolayı kademeli olarak sona erdirilmiş veya erdirilecektir. Bölümü. 1-GİRİŞ Soğutkan seçiminde etkili olan iki parametre.DOĞAL SOĞUTKANLAR Bu kısımda doğal soğutkanların özelliklerine genel bir bakış yapılacak ve bunlardan CO2 konusunda nispeten detaylı bir incelemeye yer verilecektir [2]. buharlaşma entalpisinin yüksek olması ve doğal olarak ucuz ve kolaylıkla bulunabilir olması. Bazı Avrupa ülkeleri. Ozon. CO2. yanıcı olmaması. ozon tabakasını tahribat potansiyelleri (ODP) düşük olmasına rağmen GWP’lerinin yüksek olması uzun vadede kalıcı bir çözüm sağlamamaktadır. CO2.

İZMİR Soğutkan Amonyak Propan İzobütan Su Karbondioksit Sembolü (ASHRAE) R717 R290 R600a R718 R744 Bileşimi NH3 C3H8 C4H10 H2O CO2 Buharlaşma Sıcaklığı -33. DP-1 Yakın zamana kadar R-134a’ya alternatif olarak CO2 görünmekteydi. çalışma basınçlarını yüksekliği ve düşük termodinamik verimliliği nedeniyle ekipman ve dolaylı maliyetlerin artması. alt kritik (subcritical) noktanın altında gerçekleşir. 59 . Çelik ve alüminyum yaygın olarak kullanılan malzemeler olup. özellikle küçük çaplı alüminyum boruların lehimi oldukça zor olmaktadır. kritik basıncı ise 74 bar (7. Propan (R-290) R-22 ile çalışan sistemi propana adapte etmek için sadece birkaç değişiklik yapmak yeterlidir. CO2 (R-744) AB’de soğutma sistem üreticilerinin ve kullanıcıların beklentisi. Bununla beraber güncel test verileri umut vericidir. Bunlar. Amonyağın zehirli olması.3. Amonyak (R-717) Amonyak. 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. R-290 için tek sorun kolaylıkla tutuşabilmesidir.4 ODP 0 0 0 0 0 HGWP 0 0 0 0 0 2. Cihazın performansını arttırmak için bir ısı değiştiricinin eklenmesi de gerekmektedir. diğer uygulamalarda olduğu gibi çevrim. Bakır.4. HFC’lerle kıyaslandığında oldukça ucuzdur ve çevre dostudur. Çevre dostu olması ve göze batan enerji verimliliği nedeniyle gelecekte başarıyla uygulanması beklenmektedir [4]. Aynı zamanda taşmalı tip buharlaştırıcıdan kuru tip buharlaştırıcıya geçmek ve soğutkan miktarını kapasitede çok fazla düşüşe meydan vermeden azaltmak.9 100. Özellikle soğuk hava depoları ve endüstriyel uygulamalarda ekonomik bir alternatif olarak öne çıkmaktadır.1. Açık tip pistonlu veya vidalı kompresörlerin büyük kapasiteli sistemlerde kullanılması sorun teşkil etmemektedir. 2. Bu konuda yapılan çalışmalar amonyağın küçük ve orta büyüklükteki sistemlere uygulanabilmesi konusundadır. amonyak için uygun bir malzeme değildir. Kritik sıcaklığı 31 oC. CO2’nin doğal soğutucu akışkan olarak geniş kullanım alanına sahip olmasıdır. Fakat zehirli olması gibi bir dezavantaja sahiptir. yapılan yeni çalışmaların konularındandır. R-22’li sistemin yoğuşma sıcaklığı ortalama 57 oC iken propana dönüşüm sonrası sadece 65 oC‘ye yükselmektedir. basma sıcaklığının tahlikeli bir şekilde yükselmesine meydan vermeden artmaktadır.0 -78.1.4. Dezavantajı ise. Amonyak kullanan tesislerdeki teknolojide de bazı farklılıklar vardır. Ancak. değişik alanlardaki testleri devam etmektedir. 9-12 EKİM 2008. Bu değişim sonrasında cihazın kapasitesi ve COP’u. özellikle otomobil iklimlendirme sistemlerinde DP-1 isimli yeni bir soğutkanın geliştirilmesine ön ayak olmuştur. 40 olan GWP değeriyle de AB normlarına uymaktadır. Hermetik kompresörlerin kullanılması da henüz mümkün değildir. Dolayısıyla. Çalışma basınçları ve fiziksel özelliikleri açısından R-134a’ ya benzer olup. bir çok ülkedeki yönetmelikler bu çevre dostu ve yüksek verimli soğutkanın kullanımını kısıtlamaktadır [3]. özellikle büyük soğutma sistemlerinde kullanılan mükemmel bir soğutkandır.I. 2. termodinamik özellikleridir.2. PAG (Poli Alkalin Glikol) ve POE (Poliolester) cinsi kompresör yağlarıyla da -40 ila +65 oC aralığında sorunsuz karışma kabiliyetine sahip olduğu görülmüştür. 2. CO2 Soğutma Çevriminin Karakteristikleri Eğer soğutulacak akışkan (hava veya su) 20 oC’nin altındaysa. Ancak.6 -42. okları bu yöne döndürmüştür.4 MPa)’dır. genleşme elemanının ve kompresör yağının değişimidir.0 -11.

CO2 için alt-kritik çevrim Ancak akışkan sıcaklığı 20oC’nin üzerinde ise.2. kütlesel debisi daha düşüktür. CO2 kritik noktanın üzerindeki şartlarda kullanılacağından dolayı yüksek basınçlar söz konusu olduğundan çevrimin çok iyi kontrol edilmesi gerekmektedir. Sonuç olarak. 2. İZMİR Şekil 1.I. 60 . Bu durum ilk yatırım maliyetini arttırmaktadır. Dolayısıyla. CO2’in hacimsel kapasitesi (özgül hacmi) yaygın olarak kullanılan soğutkanlara nazaran 5-10 kat daha fazladır.4. Buharlaşma sıcaklığının -10 oC’de gerçekleştiği uygulamalarda dahi kompresör çıkış sıcaklığı 200 oC’ye ulaşabilmektedir. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bir ısı değiştiricisi kullanarak bu aşırı sıcaklığı kontrol etmek gereklidir. Şekil 2. CO2’li soğutma çevriminin tasarımında dikkat edilecek hususlar Çevrimde yüksek çalışma basınçları ve sonuç olarak kompresördeki sıkıştırma işleminin sonunda yüksek sıcaklık söz konusudur (Şekil 1 ve 2). CO2’in alt kritik (1-2-3-4) ve ara kritik (trans-critical) (1’-2’-3’-4) çevrimi. Pistonlu kompresör kullanılması durumunda soğutkan sıcaklığının kontrolü önem kazanmaktadır.

European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. İtalya.. AB’deki bu gelişmelerin artan ekonomik ilişkilerimiz sebebiyle orta vadede ülkemizi de etkileyeceği görülmektedir. [5] Clodic D. Eğer yağ sıcaklığı 65 oC’nin üzerindeyse ayrı bir yağ soğutma sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. Milano... Milano. XII. CO2 as a refrigerant. Özellikle AB’de geçtiğimiz yıl yayınlanan 842/2006 sayılı F-Gaz yönetmeliği bu konuya dikkat çekmektedir. Innove A. 8-9 Haziran 2007. XII. Bu konudaki gelişmeleri sektör olarak yakından izlememizin yararlı olacağı inancındayız. Air conditioning and heat pump systems .. HFCs or the old refrigerants-what is the best choice ?. an option to reduce GHG Emission from Refrigeration. 9-12 EKİM 2008. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Bu konudaki çalışmalar CO2 üzerine yoğunlaşmış olup prototip üretimler ve testler halen devam etmektedir. Kompresör karterinde kullanılacak yağın buharlaşma sıcaklığının da 200 o C’den yüksek olması ön görülür. [2] Amirante P. CO2 kompresörlerindeki yüksek sıkıştırma oranları nedeniyle oluşan aşırı gürültü ve titreşim de tasarım kriterlerinde göz önünde tutulması gereken hususlardır [5]. İtalya. özel malzeme kullanma gerekliliği ortaya çıkmaktadır.I. İtalya. 8-9 Haziran 2007. İtalya. Girotto S.. Youngdale E. Milano. Bu nedenle yağ sıcaklığının 30 ila 65 oC arasında tutulması önem kazanmaktadır. Milano. Kompresörde kullanılan polyester yağlar yüksek sıcaklıklarda CO2 içinde çözülmektedir. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. 3-SONUÇLAR Küresel ısınma ve oluşan sera etkisi nedeniyle yayınlanan çeşitli yönetmelikler nedeniyle CFC ve HCFC’lerin kullanımına getirilen kısıtlamalar ve yasaklamalar. Sciascia F. XII. Bu durum yağlama özelliğini olumsuz etkileyebilmektedir. belli başlı üreticileri doğal soğutkanlarla çalışacak sistemler konusunda araştırma yapmaya yöneltmiştir.. Bu durum. KAYNAKLAR [1] Halozan H.. İtalya. Milano.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. XII. The latest refrigeration technologies: how to lower environmental impacts?. 61 . HFC’ler için de söz konusu olabilecektir. 8-9 Haziran 2007.. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry.. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. 8-9 Haziran 2007. New refrigerant fluids to meet demanding environmental criteria. XII. Innovative refrigeration systems using natural cooling fluids. Didonna G. 8-9 Haziran 2007. İZMİR Tek kademeli kompresör kullanılması durumunda gerçekleşen yüksek sıkıştırma oranı nedeniyle. [3] Minor B. [4] Neksa P.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-12 ve R-500 SOĞUTUCU AKIŞKANLARA ALTERNATİF AKIŞKANLARIN PERFORMANS DEĞERLENDİRİLMESİ
Ahmet Coşkun, Tansel Koyun, Ali Bolattürk Süleyman DemirelÜniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, ISPARTA acoskun@mmf.sdu.edu.tr , tansel@mmf.sdu.edu.tr, abolatturk@mmf.sdu.edu.tr ÖZET Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinde kullanılan (CFC) R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ve bu soğutucu akışkanlara alternatif olan (HFC) R-125, R-134a, R-143a, R-152a ve R-32 soğutucu akışkanları karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmada tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi ele alınmıştır. İncelenen soğutucu akışkanların farklı buharlaşma sıcaklıklarına göre etkinlik katsayısı, soğutucu akışkan debisi, kompresör gücü ve basınç oranına göre değişimleri grafikler halinde verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Soğutucu Akışkan, Ozon Tabakası, Etkinlik Katsayısı

1. GİRİŞ İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için her zaman yeni teknolojiler geliştirerek başta yiyecek ve içeceklerini korumak, konforlu yaşamak ve ürünlerini daha sağlıklı muhafaza etmek için soğutma ve iklimlendirme alanında büyük atılımlar yapmışlardır. Bu teknolojik gelişmeler sonucu ortaya çıkan soğutucu akışkanların atmosferin yukarı stratosfer katmanında oluşan ozon tabakasını deldiği ve küresel ısınmaya neden olduğu tespit edilmiştir [1]. Ozon, oksijen atomunun üçlü birleşimiyle oluşan molekül türüdür (O3). Normal olarak atmosfer tabakasında iki atomlu (O2) olarak bulunan oksijen molekülü insan ve diğer canlıların yaşamlarını sürdürmesi için vazgeçilemez bir ihtiyaçtır. Üç atomlu oksijen formasyonu (O3) ozon teneffüs edildiğinde zehirleyici hatta aşırı miktarda olursa öldürücüdür. Canlıların yaşadığı atmosfer tabakasında ozon molekülleri doğal etkiyle devamlı oluşmakta, fakat devamlı yok olmaktadır. Güneşin ultraviyole (morötesi) ışınları oksijen moleküllerini atomlara ayırmakta ve oksijen atomları geride kalan oksijen molekülleri (O2) ile birleşip ozon (O3) meydana getirmektedir [2]. Güneşten gelen zararlı ültraviyole ışınlarının yaklaşık %90’nın dünya’ya ulaşması koruyucu ozon tabakası tarafından önlenmektedir [1]. Ozon tabakasını etkileyen gazlar; soğutucu akışkanlar olan CFC’ler, HCFC’ler ve halonlar’dır. Ayrıca karbon tetraklorür (CTC), trikloretan, metil bromür, halonlar olan; flor, brom, ve karbon bileşikleri de ozon tabakasını etkileyen gazlara eklenebilir [2]. Yapılan araştırmalar sonucunda dünyamızı güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlarından koruyan ozon tabakasının CFC’ler tarafından yok edildiği anlaşılmıştır [3]. Soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkanlar genel olarak CFC’ler kloroflorokarbon ve HCFC’ler hidrokloroflorokarbon’dur. Bu akışkanlar zehirleyici ve yanıcı olmayıp, elde edilişleri masrafsız ve kolaydır. Ancak ozon takasına zararlı etkileri vardır [2]. Soğutucu akışkanları kloroflorokarbon (CFC), hidrokloroflorokarbon (HCFC), hidroflorokarbon (HFC) şeklinde üç kategoride inceleyebiliriz [4]. 1.1. Kloroflorokarbon (CFC) CFC’ler ozon tabakası üzerinde en fazla tahribat yapan soğutucu akışkanlardır. Ayrıca küresel ısınma potansiyelleri oldukça yüksektir. Bundan dolayı CFC’lerin kullanımı için bazı yasaklar ve önlemler dünya çapında alınmaktadır. CFC’ler için önemli bulgular şunlardır: Atmosferde 75-120 yıl arasında kimyasal yapıları bozulmadan kalabilirler. Ozonu delme potansiyelleri yüksektir. Uygulamada en çok kullanılanları şunlardır: R-11, R-12, R-13, R-114 ve R-115. 1.2. Hidrokloroflorokarbon (HCFC) HCFC’ler de klor atomu içerdiği için ozon tabakası ile reaksiyona girerler. Buna rağmen HCFC’lerin yapısında hidrojen bulunduğu için kimyasal kararlılıkları çok zayıftır. Atmosferde yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar. HCFC’ler atmosfere doğru yükselirken yapılarındaki hidrojen havadaki su molekülleri ile reaksiyona girerek yapıları

62

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
bozulur. HCFC’lerin ozonu delme potansiyelleri azdır. HCFC’lerin önemli özellikleri şunlardır: Atmosferde kimyasal yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar (15-20 yıl). Ozonu delme potansiyelleri düşüktür. Uygulamada en çok kullanılan HCFC’ler şunlardır: R-22, R-124, R-123. 1.3. Hidroflorokarbon (HFC) HFC’lerin yapısında klor atomu bulunmadığı için ozonu delme potansiyelleri sıfırdır. Yani ozon tabakası üzerine hiçbir olumsuz etkileri yoktur. Buna rağmen küresel ısınmaya biraz etki yaparlar. 1.4. Karışım ve İnorganik Soğutucu Akışkanlar 1987’de imzalanan Montreal Protokolü gereği, ozon tüketim potansiyeline sahip CFC ve HCFC grubu soğutucu akışkanlar kullanılmayacaktır. Bu yüzden ozon tabakasına zarar vermeyecek yönde farklı soğutucu akışkanlar araştırılmıştır. İki veya daha fazla soğutucu akışkanın belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen soğutucu akışkana karışım denilmektedir. En popüler karışımlar R-500, R-502, 404A ve 407C’dir. Yapılan çalışmalar ozon tabakasına zarar vermeyecek akışkanlar yönündedir. Günümüzde inorganik soğutucu akışkan olarak zehirleyici özelliği olmasına rağmen termodinamik özellikleri mükemmel olan amonyak (NH3) kullanılmaktadır. CFC ve HCFC gazların zarar verdikleri anlaşılmış olup buna dayanarak (uluslararası anlaşmalarla) alternatif soğutucu akışkanların geliştirilmesi ile ilgili çalışmalar başlamıştır. Gelişmiş ülkeler 2000 yılından itibaren alternatif soğutucu akışkanlara geçişi tamamlamışlardır. Gelişmekte olan ülkeler gurubunda yer alan Türkiye’de ise bu geçiş 2010 yılına kadar uzatılmıştır [5]. 2. ÇALIŞMADA İNCELENEN SOĞUTUCU AKIŞKANLAR R-12: Molekül formülü CCl2F2 dir. Bugün, soğutma maksadı ile en çok kullanılan soğutucu akışkandır. Zehirli, patlayıcı ve yanıcı olmaması sebebiyle tamamen emniyetli bir maddedir. Bunlara ilaveten, en ekstrem çalışma şartlarında dahi stabil ve bozulmayan, özelliklerini kaybetmeyen bir maddedir. Ancak, açık bir aleve veya aşırı sıcaklığa haiz bir ısıtıcı ile temas ettirilirse çözüşür ve zehirli bileşkelere ayrışır. Kondenserde, ısı transferi ve yoğuşma sıcaklıkları bakımından oldukça iyi bir durum gösterir. Yağlama yağı ile tüm çalışma şartlarında karışabilir ve yağın kompresöre dönüşü basit önlemlerle sağlanabilir. Yağı çözücü (Solvent) özelliği, kondenser ve evaporatör ısı geçiş yüzeylerinde yağın toplanıp ısı geçişini azaltmasını önler [4]. R-500: R-500, R-12 ve R-152a’dan oluşan bir azeotropik bir karışımdır. Karışım oranı ağırlıkça %73.9 R-12, %26.2 R152a’dır. Düşük oranda R-12’ye alternatif olarak kullanılmaktadır. R-12’ye göre daha iyi COP değerine ve %10-15 daha yüksek hacimsel soğutma kapasitesine sahiptir [4]. Bu çalışmada R-12 ve R-500’e uzun dönemde alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar aşağıda belirtilmiştir. • R-12 (CFC) yerine: HCFC-22, 124, 401A, 409A (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 143a, 152a (Uzun dönem için) • R-500 (CFC) yerine: HCFC-22 (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 32, 143a, 152a (Uzun dönem) [6] R-134a: Soğutucularda kullanılan renksiz inert gaza verilen addır. Tam adı 1,1,1,2-Tetrafloretan olan gaz, 90’lı yıllarda ozon tabakasına zararlı olduğu için birçok ülkede kullanımı yasaklanan R-12 (diklordiflormetan) gazının yerine kullanılmak üzere üretilmiştir. Genellikle R-134a, Freon-134a, HFC-134a ya da tetrafloretan olarak adlandırılır. Üretim amacına uygun olarak ozon tabakası üzerinde herhangi bir zararlı etkisi yoktur. Moleküler formülü CH2FCF3 şeklinde olan R-134a termodinamik ve fiziksel özellikleri R-12 gazına en yakın olan soğutucu gazdır. R-134a, taşıt araçlarının iklimlendirme donanımları, konut tipi soğutucular ve orta çaplı işletmeler veya yapılarda su soğutma cihazlarında kullanılır [7]. R-152a: Molekül formülü C2H4F2 ve tam adı 1,1-Difloroetan olan akışkan genellikle R-152a, HFC-152a veya difloroetan olarak adlandırılır. Standart sıcaklık ve basınç altında renksiz bir gazdır. Soğutucu akışkan olarak kullanımda küresel ısınmaya katkısı düşüktür. Son zamanlarda otomobil uygulamalarında R-134a’ ya alternatif olarak uygulanmaktadır [7]. R-125: Pentafloroetan, molekül formülü CF3CHF2 olan akışkan 1,1,1,2,2-pentafloroetan, HFC-125, veya R-125 olarak da adlandırılır. Ozon delme potansiyeli sıfırdır [7].

63

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-143a: 1,1,1-Trifloroetan veya R-143a soğutucu akışkanı basitçe trifloroetan olarak adlandırılır. Kritik sıcaklığı 73 °C’dir. Kendi başına bir soğutucu akışkan olarak kullanılabildiği gibi yaygın bir şekilde karışım içinde bir bileşen olarak da kullanılır. Soğutucular olarak kullanılan CFC’lerin aksine, Trifloroetan hiç klor atomuna sahip olmadığı için ozon delme potansiyeli yoktur [7]. R-32: Diflorometan soğutucu akışkanı HFC-32 veya R-32 olarak adlandırılır. Molekül formülü CH2F2’dir. R-32 sıfır ozon delme potansiyeline sahiptir [7]. Bu çalışmada, CFC grubuna giren R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ile HFC grubuna giren alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar ele alınmıştır. Ele alınan soğutucu akışkanlarda farklı buharlaşma sıcaklığına göre etkinlik katsayısı, kompresör gücü ve kütlesel debilerin değişimleri analiz edilmiştir. Her bir soğutucu akışkanın buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimdeki performansları değerlendirilerek, elde edilen sonuçlar grafikler halinde sunulmuştur.
QH
P

3

QH

2

3 Kısılma Vanası 4

Kondenser

2 Kompresör
4 QL 1 Wk

Evaporatör

1

h

QL

(a) 3. TEORİK MODEL

(b)

Çalışmada ele alınan tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine ait tesisat şeması ve P-h diyagramı aşağıda verilmiştir. Şekil 1. (a) Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi (b) Çevrimin P-h diyagram

64

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Buhar sıkıştırmalı çevrim soğutma makinelerinde, iklimlendirme sistemlerinde ve ısı pompalarında en çok kullanılan çevrimdir. Bu çevrimi oluşturan hal değişimleri şöyledir [8]: 1 2 3 4 2 3 4 1 Kompresörde sıkıştırma Yoğuşturucuda çevreye sabit basınçta ısı geçişi Kısılma (genişleme ve basıncın düşmesi) Buharlaştırıcıda akışkana sabit basınçta ısı geçişi

3.1. Kabuller Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için soğutucu akışkanların her bir noktasındaki termodinamik özellikleri EES paket programı yardımıyla hesaplanmıştır. Bu çalışmada bahsedilen buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için aşağıdaki kabuller yapılabilir: • • • • • Evaporatördeki soğutma yükü 500 W, Evaporatör sıcaklığı çalışma aralığı -40 °C-0 °C, Yoğuşturucu sıcaklığı 40 °C, Kompresörün adyabatik verimi %90 Evaporatör ve kondenser çıkışında soğutucu akışkanlar doymuş halde alınmıştır [9].

3.2. Çevrimin Termodinamik Analizi Kompresör çıkışındaki soğutucu akışkanın entalpisi kompresörün adyabatik veriminden,

ηK =

h2 s − h1 h2 − h1

(1)

bulunmaktadır. Kompresör özgül işi ise,

wK = h2 − h1
bağıntısıyla hesaplanmaktadır. Soğutma çevriminde dolaşan soğutucu akışkanın kütlesel debisi,

(2)

& & Q L = m(h1 − h4 )
ile bulunmaktadır. Kompresör gücü ise,

(3)

& & WK = m(h2 − h1 )
denklemi ile hesaplanmaktadır. Kondenserde çevreye atılan ısı miktarı,

(4)

& & QH = m(h2 − h3 )
ifadesi ile belirlenir.Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinlik katsayısı,

(5)

COP =

& QL & WK

(6)

denklemiyle ifade edilir.

65

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
4. SONUÇLAR Bu çalışmayla R-12, R-500 ve bu soğutucu akışkanlara alternatif soğutucu akışkanlar için aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir. Şekil 2’de farklı soğutucu akışkanlar için buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Hemen hemen bütün soğutucu akışkanlar için benzer değişimlerin olduğu görülmüştür. Şekil 2’den de görüleceği üzere; farklı soğutucu akışkanlar için, buharlaştırıcı sıcaklılığı arttıkça soğutma çevriminin etkinlik katsayısı artmaktadır. R-32 en yüksek etkinlik katsayısına sahiptir. Çevreye zararlı olan soğutucu akışkanlar ile çevre dostu soğutucu akışkanlar kıyaslandığında, R-32 ve R-500 en yüksek etkinlik katsayılarına sahip soğutucu akışkanlardır.
9.0 8.0 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Etkinlik Katsayısı, COP

7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 2. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 3’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Şekilden de anlaşılacağı üzere, kompresör gücü buharlaştırıcı sıcaklığı ile azalmaktadır. En yüksek kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan R-125, düşük kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan ise, R32’dir. R-12 ve R-500 karşılaştırıldığında kompresör güç gereksinimleri yaklaşık olarak benzer sonuçlar göstermektedir. Alternatif olan soğutucu akışkanlar incelendiğinde, R-32 ile R-152a’nın güç gereksinimleri daha azdır.
0.40 0.36 0.32 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kompresör Gücü, Wk

0.28 0.24 0.20 0.16 0.12 0.08 0.04 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 3. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’te farklı soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. Belirli bir buharlaştırıcı sıcaklığı dikkate alındığında; R-134a, R-152a ve R-32’nin, R-12 ve R-500’e göre kütlesel

66

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
debilerinin daha az olduğu görülmektedir. Bu durum, sisteme şarj edilebilecek akışkanının kütlesel debisinin azalması anlamına gelmektedir. Bu özellik ile hidrokarbon akışkanların patlayıcı ve yanıcı özellikleri azalmaktadır. R-125 için sistemde dolaşması gereken kütlesel debinin, R-12 ve R-500’den daha yüksek değerlerde olduğu gözlemlenmektedir. R-143a’nın gereken kütlesel debisi ise, R-12 ve R-500’ün kütlesel debileri arasındadır.
0.011 0.010 0.009 0.008 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kütlesel Debi, m

0.007 0.006 0.005 0.004 0.003 0.002 0.001 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 4. Soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 5’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. En yüksek ve en düşük basınç oranlarına sahip soğutucu akışkanlar sırasıyla R-32 ile R-143a’dır. Düşük buharlaştırıcı sıcaklıklarında basınç oranları arasındaki fark daha belirgindir. Yüksek buharlaştırıcı sıcaklıklarında ise basınç oranları arasındaki fark azalmaktadır. R-12 ile R-500 hemen hemen aynı basınç oranlarına sahip olup, basınç oranları dikkate alındığında bu akışkanlara alternatif olabilecek akışkanlar R-152a, R-125 ve R143a’dır.
22 20 18 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Basınç Oranı, rp

16 14 12 10 8 6 4 2 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 5. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi

5. TARTIŞMA VE SONUÇ

67

R -12. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. Bu bakımdan R-32. R-500 ile bu soğutucu akışkanların alternatifleri karşılaştırıldığında. Kon O. R152a ve R-134a. ve Özdemir B. Bu sebeple dünya üzerinde yapılan toplantı ve anlaşmalarla geçiş döneminde ozon delme potansiyeli düşük olan HCFC. İZMİR Isı pompası ve soğutma sistemlerinde CFC sınıfına giren çevreye zararlı soğutucu akışkanlar. İzmir. incelenen alternatif soğutucu akışkanlar arasında tavsiye edilebilir. 03-06 Ekim. KAYNAKLAR [1] Onat A. ve Acar M. uzun dönemde de ozon delme potansiyeli sıfır olan HFC ve ayrıca da soğutucu akışkanların karıştırılmasıyla elde edilen akışkanların kullanılmasına karar verilmiştir. Soğuk Depoların Soğutma Sisteminde Kullanılan R407c Alternatif Soğutucu Akışkanına Göre Sistem Eleman Kapasitelerinin Bilgisayar Programıyla Belirlenmesi. 1999. [6] Özkol N.A. ve İnan A. İmal M.. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Sistemde daha düşük debiye sahip soğutucu akışkanların kullanımıyla daha emniyetli bir soğutma sistemi tasarlanması mümkün olacaktır. 2004. Soğutucu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkilerinin Araştırılması ve Alternatif Soğutucu Akışkanlar.A.. 6. Soğutucu Akışkanların Çevresel Etkileri İle İlgili Yeni Yasal Düzenlemeler ve Hedefler. s. 68 . [4] Koyun T. ve Tengilimoğlu Y. s. Fen-Edebiyat Fakültesi. Soğutma sistemlerinde Kullanılan Soğutucu Akışkanlar ve Bu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkileri. 88. Alternatif soğutucu akışkan olarak bilinen R-32. Tesisat Mühendisliği Dergisi.. 481-488.867 . çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında R-32’nin en yüksek etkinlik katsayısına sahip alternatif akışkan olduğu belirlenmiştir. Uygulamalı Soğutma Tekniği.709. Cilt 27. 2001.org [8] Çengel Y.. SEMBOLLER η h w & W & QL s COP & Q H Verim Entalpi Özgül iş Güç Soğutma yükü İdeal Etkinlik katsayısı Kondenser kapasitesi Buharlaştırıcı sıcaklığı Kompresör Basınç oranı TL K rp 7. Literatür Yayıncılık. V. [5] Kırmacı V.I.. A.. R-12 ve R-500 soğutucu akışkanlarına göre kıyasla güç gereksinimlerinin daha az olduğu tespit edilmiştir. C.. 46-53.wikipedia.T. Koyun A. R-12 ve R-500’e göre sistemde dolaşması gereken kütlesel debilerinin daha düşük olduğu görülmüştür. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik. 9-12 EKİM 2008. İstanbul.Ü. Çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında yer alan R-32 ve R-152a’nın.... Yayın No:115. Soğutucu Gazların Ozon Tabakasına Etkileri ve Kimyasal Özellikleri.ve Bıyıkoğlu.ve Boles M. [7] http://tr.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2006. Bu çalışmayla... Fen Bilimleri Dergisi. ve İlten N. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sistemleri İçin Soğutucu Akışkan Seçimi. 2005. R-152a ve R-134a’nın. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi 7(1). Özalp M. OTİM 2007. VIII.A. [2] Bulgurcu H. ozon tabakasını delme ve küresel ısınmaya sebep olmaları bakımından tercih edilmemektedir. [9] Ataer Ö. 2. [3] Kuğu İ.

doyma sıvı ve gaz fazı yoğunluğu.1) Kübik şerit veri uydurma prosesinde polinomların veri noktalarından geçmesi gerekir. Mühendislik Fakultesi. Eğer verimizde hata yoksa en küçük kareler yöntemi bu alandaki avantajını da yitirir. 69 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. doyma 1. Eğri uydurmada en küçük kareler metodunun kullanılmasının bir sebebi verilerimizde bulunabilecek hataları ortalamasıdır. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi.I. doyma entalpisi. ısıl iletkenlik. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. Bu tür parametrelerin oluşturulmasında genellikle lineer ve lineer olmayan en küçük kareler eğri uydurma yönteminden yararlanılır. Ancak en küçük kare metodunda oluşan hataların miktarı çok büyük olabilir. entropi. Makine Mühendisliği Bölümü. yoğunluk. thermofiziksel özellikler. rk(xk+1)=yk+1 1 ≤ k ≤ n (2. Anahtar kelimeler : soğutucu akışkanlar. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. B-şerit metodu göreceli olarak basit bir hesaplama metodu kullandığından eğer aynı fonksiyon uyumu yakalanabilirse temel metod olarak değerlendirilebilir.edu.tr ÖZET Soğutma endüstrisinde doyma Doyma basıncı. Önce kullanacağımız iki temel eğri uydurma metodunu tanıtalım 2. vizkozite gibi termofiziksel doyma eğrilerinin veriden sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edilmesi için lineer veya lineer olmıyan en küçük kareler metoduyla bir eğri uydurmaya çalıştığımızda bunun oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. aksi takdirde Cubik şert metodu temel metod olarak değerlendirilecektir. 9-12 EKİM 2008. rk(x)=ak(x-xk)3+ bk(x-xk)2+ ck(x-xk)+yk 1 ≤ k ≤ n (2. İZMİR Turhan. entalpi. soğutma ve havalandırma derneği (ASHRAE) 2005 temeller el kitabında[1] verilen temel verileri kullanarak oluşturulacaktır. Bu çalışmada temel metod olarak B-şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodunu kullanacağız ve sonuçları karşılaştırarak daha kararlı sonuçlar veren metodu saptamaya çalışacağız. doymuş sıvının viskozite. buharlaştırıcı gibi alt birimlerin modellenmesinde oldukça önemlidir. KÜBİK ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Kübik şerit eğri uydurmanın temeli tüm noktalardan geçen polinomlarla noktaları bağlamaktır. Sonuçları karşılaştırarak hangi metodun daha iyi sonuç vereceğini değerlendireceğiz. yüzey gerilim kuvveti gibi parametreler gerek termodinamik çevrimin oluşturulması ve analizi gerekse yoğuşturucu. aynı zamanda göreceli olarak basit bir denklem elde edebiliriz.coban@ege. ısıl iletim katsayısı.2) aynı zamanda birinci türevlerin de sürekli olması gerekir. Çeşitli verilerin uyumu irdelenecektir. Bornova.3) üçüncü dereceden polinom için ikinci türevleri de eşitleyebiliriz. İZMİR KUBİK ŞERİT VE B ŞERİT İNTERPOLASYON YÖNTEMİ KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA TERMOFİZİKSEL ÖZELLİKLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M. GİRİŞ Doyma basıncı. r’k-1(xk)= r’k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. Bu çalışmada ikinci dereceden B şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodu kullanılarak termofiziksel verileri tablo verilerinden oluşturacağız. Örneğin üçüncü dereceden bir polinom düşünebiliriz. Her iki metoddaki soğutma endüstrisinde kullanılan başlıca termofiziksel özelliklerin eğri uydurmasını Amerikan ısıtma.

.. hk-1ck-1+ 2( hk-1...9) 3ak-1hk-12+ 2bk-1hk-1+ck-1-ck = 0 =0 .... . Burada A ve B kullanıcı tarafından verilmesi gereken ikinci türev sınır şartlarıdır. ... .. . ⎢0 0 0 ⎢ 0 0 ⎢0 ⎢0 0 0 ⎣ .. wk = yk +1 − yk .hk )ck+ hk ck+1 = 6 ⎢ ⎡ yk +1 − yk yk − yk −1 ⎤ − ⎥ hk −1 ⎦ ⎣ hk . ⎥ = ⎢ .4) tüm sistemi çözmek için iki şart daha gerekir.10) 6ak-1hk-1+ 2bk-1+2bk =0 (2.. Bu şartlar r”1(x1)=0 (2.15) Bu durumda çözülmesi gereken denklem sistemi sadece ck terimlerine dönüşür.. .(xk+1-x)2 ck]/(2hk) s”k(x)=[(x-xk) ck+1 + (xk+1-x) ck]/hk olur burada ak ve bk ck nın fonksiyonu olarak yazılabilir...16) (2. hk 1≤ k ≤ n (2.19) tanımını yaparsak çözülecek denklem sistemini 0 0 ⎡1 ⎢h 2(h + h ) h2 1 2 ⎢ 1 ⎢0 h2 2(h2 + h3 ) ⎢ .5) r”n-1(xn)=0 (2..6) olarak alınırsa buna doğal kübik şerit interpolayonu adını veririz.17) 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2.... Bu sayıda denklemi bir arada çözme işlemi matris çözümlemesine oldukça ağır bir yük getirebilir artı hata olasılıklarını arttırır. ... hk=xk+1-xk 1 ≤ k ≤ n (2. A ⎤ ⎤ ⎡ c0 ⎤ ⎡ ⎥ ⎢ c ⎥ ⎢ 6( w − w ) ⎥ 2 1 ⎥ ⎥⎢ 1 ⎥ ⎢ 0 0 0 ⎥ ⎢ c2 ⎥ ⎢ 6( w3 − w2 ) ⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ .I. ⎥ hn−2 2(hn−3 + hn−2 ) 0 ⎥ ⎢cn−2 ⎥ ⎢6( wn−2 − wn−3 )⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ hn−2 2(hn−2 + hn−1 ) hn−1 ⎥ ⎢ cn−1 ⎥ ⎢ 6( wn−1 − wn−2 ) ⎥ ⎥ 0 0 1 ⎥ ⎢ cn ⎥ ⎢ B ⎦ ⎦⎣ ⎦ ⎣ 0 0 0 0 0 0 (2..18) bu sistemde toplam n-2 denklem mevcuttur. 1 ≤ k ≤ n (2.13) şeklinde verilmiş ise s’k(x)=ak.12) 6an-1hn-1+ 2bn-1 seti oluşur bu set 3n-3 denklem içerir.. Eğer kübik polinomumuz sk(x)=ak(x-xk)+ bk(xk+1-x)+ [(x-xk)3 ck+1 +(xk+1-x)3 ck]/(6hk) 1 ≤ k ≤ n (2. İZMİR r”k-1(xk)= r”k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. 70 . 1 ≤ k ≤ n (2. ⎥ ⎢ ..8) akhk3+ bkhk2+ckhk . 1 ≤ k ≤ n (2... .7) Tum bu şartlar bir denklem sistemi olarak bir araya toplanırsa : = yk+1-yk. Toplam çözülmesi gereken denklem sayısını azaltmanın bir yolu değiştirilmiş özel bir üçüncü dereceden polinom kullanmaktır.. bk=[6yk-hkck]/(6hk).. Başka sınır şartları belirlememiz de mümkündür.. .20) şeklini alır.14) (2. 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2. 9-12 EKİM 2008.bk+ [(x-xk)2 ck+1 .11) 2b0 =0 (2. 1 ≤ k ≤ n (2. ak=[6yk+1-hk2ck+1]/(6hk). ⎢..

2) olur. bu bölgenin dışında 0 değeri almaktadır.4) Şekil 2 B1i şerit tanımı Bu fonksiyon için de i =∞ i = −∞ ∑ Bi ( x) = 1 (3. Yani tüm x ve i değerleri için Bi0 ( x) ≥ 0 yazılabilir. Bu fonksiyon dirac-delta fonksiyonu olarak bilinir.5) bağıntısı geçerlidir.3) ⎞ ⎛ ⎟ ⎜ ⎜ 0 x ≥ ti + 2 veya x ≤ ti ⎟ ⎟ ⎜ x − ti Bik ( x) = ⎜ ti < x < ti +1 ⎟ ⎟ ⎜ ti +1 − ti ⎟ ⎜ ⎜ ti + 2 − x t < x < t ⎟ i+2 ⎟ ⎜ t − t i +1 ⎠ ⎝ i + 2 i +1 B1i şerit fonksiyonu şekil 2 de gösterilmiştir. Aynı zamanda tüm x değerleri ⎛ x − ti B ( x) = ⎜ ⎜t −t ⎝ i+1 i k i 0 ∑ Bi ( x) = 1 (3.< t-2 < t-1 < t0 < t1 < t2 < …… Bu noktalar için tanımlayacağımız sıfırıncı dereceden bir B0i şerit elemanının tanımı t i ≤ x < t i +1 ⎫ ⎧1 Bi0 ( x) = ⎨ ⎬ (3.1) bu tanım Şekil 1 de grafik olarak gösterilmiştir. i =∞ için (3. B-ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Bu bölümümüzde B şerit interpolasyonunu inceleyeceğiz. B0i tanımlandığında daha ⎞ k −1 ⎛ t i+2 − x ⎞ k −1 i = −∞ ⎟ Bi ( x) + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi+1 ( x) üst dereceden B şerit fonksiyonları bu tanımdan yola ⎠ ⎝ i+2 i+1 ⎠ çıkılarak tanımlanabilir.. 1 B şerit interpolasyon formülü k inci dereceden B şerit için 71 .I. Başlangıç olarak sonsuz sayıda noktadan oluşmuş bir set düşünelim Şekil 1 B0i şerit tanımı …. (3. İZMİR 3. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Fonksiyonun değeri ti noktasında t i > x ≥ t i +1 ⎭ ⎩0 1 ti+1 noktasında 0. ti ile ti+1 arasında ti+1 noktası hariç olmak üzere yine bir. B şerit fonksiyonu aynı zamanda her durum için pozitif tanımlı bir fonsiyondur.

Bu durumda denklem Buradaki katsayılar 72 .8) formuna dönüştürebiliriz. Ancak bu denklem yukarıdaki denklemle birlikte değerlendirilir i = −∞ ise: i =∞ ⎡⎛ x − ti i =∞ f ( x) = ∑ Cik ⎢⎜ ⎜ i = −∞ ⎢⎝ ti +1 − ti ⎣ i =∞ ⎞ k −1 ⎛ t − x ⎞ k −1 ⎤ ⎟ Bi ( x) + ⎜ i + 2 ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi +1 ( x)⎥ (3.15) bağıntısını yazabiliriz. En genel formda interpolasyon formülümüz : S ( x) = ∑ Ai Bik−k ( x) (3. Katsayılar arasında i = −∞ ⎛ x − ti Ci j −1 = Ci j ⎜ ⎜t −t ⎝ i+ j i i =∞ ⎞ ⎛t −x⎞ j ⎟ + Ci −1 ⎜ i + j ⎟ ⎟ ⎜t −t ⎟ ⎠ ⎝ i+ j i ⎠ (3. Bu durumda şerit n S ( x) = ∑ y i Bi0 ( x) (3.I. Eğri uydurmaya Bi0 şeridinden başlarsak i = j⎫ ⎧1 Bi0 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. i = j⎫ ⎧1 Bi1−1 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yani S(ti)=yi 0 ≤ i ≤ n olmasını istiyoruz. Bu durumda aşağıdaki denklem sistemi elde edilir Aj (t j +1 − t j ) + A j +1 (t j − t j −1 ) = y j (t j +1 − t j −1 ) 0 ≤ j ≤ n Aj +1 = α j + β j Aj 0≤ j≤n (3.6) şeklinde ifade edilir. Daha yüksek dereceden polinomlar için. tn Yn verisini uyduracağız. Burada yine Ai=yi 0 ≤ i ≤ n olmuştur.12) formunu alacaktır.16) Bu denklem sistemini çözmenin bir yolu A0 değerine herhangi bir değer atayarak geri kalan değerleri A0 değerinden türetme yoluna gitmektir. Buradan da denklemimizi ⎥ i+2 i +1 ⎠ ⎠ ⎝ ⎦ f ( x) = ∑ Cik −1 Bik −1 ( x) (3.14) i =0 i =∞ k ∑ Ai Bi −2 (t j ) = i =n şeklinde olacaktır.17) formunda yazılabilir. örneğin 2 derece polinom için i = −∞ 1 Aj (t j +1 − t j ) + Aj +1 (t j − t j −1 ) t j +1 − t j −1 [ ] (3. bu denkleme t0 t1 … y0 y1 …. (3.9) Bu temel bağıntılardan yararlanarak B şerit interpolasyonu adım adım oluşturabiliriz. 9-12 EKİM 2008.13) i ≠ j⎭ ⎩0 S ( x) = ∑ yi Bi1−1 ( x) (3.7) formunu alır. Oıncı derece şeritten birinci derece şerite geçersek çözümümüz i =0 yine basit bir denklemdir.11) olduğundan problemin çözümü basit olarak 0 i ≠ j⎭ ⎩ Ai=yi 0 ≤ i ≤ n seçmekten ibarettir.10) ise i = −∞ X Y Önce 0ıncı dereceden şerit interpolasyon ile başlarsak. İZMİR f ( x) = ∑ Cik Bik ( x) (3.

Girdi ve çıktı metodlarının tanımı altta verilmiştir: Kübik şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_CS2.18) şeklinde yazılabilir."R507A"."R152a"."R744". Bu tanımla ikinci dereceden B şerit interpolasyon katsayılarını bulmak için gereken tüm denklemler oluşmuş olur.. Temel olarak programlar kübik şerit ve B şerit interpolasyonu için iki set olarak geliştirilmiştir.."R50"... + γ nδ n (3. Bu denklem sisteminde herhangi bir matris çözümü olmadığından ve değerler ardışık yerine koyma ile oluşturulduğundan programın oluşturulması kübik şerit interpolasyonuna göre çok daha kolaydır. Programlar açık kod olarak verildiğinden java programlama dilinde kendi soğutma sistemi analizlerini yapanlar tarafından kullanılabilir."R124"."R702P".. Katsayıların değerlerini küçük tutabilmek için bizim seçtiğimiz A0 değeri Φ = ∑ Ai2 i =0 n +1 (3..25) şeklinde yazabiliriz. Buradaki değişken ismi değişkenin kullanılacak değişkenin ismi olması gerekir."R32". dΦ = 2 A0 + 2(γ 0 + δ 0 A0 )δ 0 + 2(γ 1 + δ 1 A0 )δ 1 + ."R123"."R23". Bu yüzden programlarımız nesneler şeklinde geliştirilmiştir."R404A".."R22".24) p = γ 0δ 0 + γ 1δ 1 + γ 2δ 2 + ."R728"."R143a".22) olur. A0 ın minimum değerini seçmek için bu fonksiyonun türevini 0 a eşitlememiz gerekir. Bu dil nesne kökenli bir dildir. + δ n2 (3. + 2(γ n + δ n A0 )δ 1 = 0 (3."R123"."R12"."R718". 9-12 EKİM 2008.java programıyla tanımlanmıştır.I. Buradan A0 değerini bulmak için (Bütün Ai değerlerinin A0 dan türediğini hatırlayalım) şu şekilde bir denklem yazabiliriz denklemdeki γ j ve δ j ardışık yerine koyma prosesi ile saptanabilir..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Geçerli soğutucu akışkan isimleri programda çağırılacağı şekliyle şunlardır: "R134a"."R1270"."R717"..20) γ 0 = α0 δ 0 = β0 γ j = α j + β j γ j −1 δ j = β jδ j −1 0 ≤ j ≤ n Φ = A + A + A .."R600". public ref_CS2(String soğutucu_akışkan_ismi) kurucu metoduyla çağrılabilir."R290"."R70 4"."R170"."R740" Açık olarak soğutucu akışkanların ismini yazarsak Kloro-Floro Karbon Soğutucu akışkanlar 73 ." R407C".21) Φ = A02 + (γ 0 + δ 0 A0 ) 2 + (γ 1 + δ 1 A0 ) 2 + . 4."R702". + (γ n + δ n A0 ) 2 (3. Aj +1 = γ j + δ j A0 0 ≤ j ≤ n (3."R410A"."R125"."R455fa".23) dA0 bu denklem kısaca qA0 + p = 0 şeklinde yazılırsa q = 1 + δ 02 + δ 12 + . BİLGİSAYAR KODLARININ GELİŞTİRİLMESİ Soğutucu akışkanların termofiziksel özelliklerinin hesaplanması için gereken kodlar Java programlama dilinde geliştirilmiştir."R732".19) fonksiyonunu minimum yapacak şekilde seçilmesi tavsiye edilir."R1150". A 2 0 2 1 2 2 2 n (3. İZMİR α j = yi ⎜ βj = ⎛ t j +1 − t j −1 ⎞ ⎟ ⎜ t −t ⎟ ⎝ j j −1 ⎠ 0≤ j≤n t j − t j +1 t j − t j −1 (3.

FP.1. SABİTLER ve anlamlar a.Pc.Tc.2-dikloro-1. şeklinde olacaktır.3.1.2-tetrafloroetan) R-143a (1.1.1-difloroetan) Propan Serisi R-245fa (1.01325 barda kaynama sıcaklığı a.BP. İZMİR Metan serisi R-12 (diklorodiflorometan) R-22 (klorodiflorometan) R-23 (triflorometan) R-32 (diflorometan) Etan Serisi R-123 (2. kritik yoğunluk kg/m3 74 .3-pentafloropropan Zeotropic karışımlar (% kütle oranı) R-404A [R-125/143a/134a (44/52/4)] R-407C [R-32/125/134a (23/25/52)] R-410A [R-32/125 (50/50)] Azeotropik karışımlar R-507A [R-125/143a (50/50)] İnorganic Soğutucu Akışkanlar R-717 (amonyak) R-718 (su/buhar) R-744 (carbondioksit) Hidrokarbon gurubu R-50 (metan) R-170 (etan) R-290 (propan) R-600 (n-butan) R-600a (izobutan) R-1150 (etilen) R-1270 (propilen) Kryojenic (çok düşük sıcaklık) Soğutucu Akışkanlar R-702 (normal hydrogen) R-702p (parahydrogen) R-704 (helium) R-728 (nitrogen) R-732 (oxygen) R-740 (argon) Akışkanlarla ilgili veriler Amerikan Isıtma havalandırma ve soğutma derneği(ASHRAE) verilerinden alınmıştır[1] sınıf tanımlandıktan sonra çeşitli termofiziksel özellikler direk olarak çağrılarak kullanılabilir. 9-12 EKİM 2008.01325 barda donma sıcaklığı a.1-trifloroetan) R-152a (1.1. Kurucu metodun program içinde çağrılması ref_CS2 a=new ref_CS2(“R134a”). 1.1. 1. Bundan sonra çeşitli termofiziksel özellikler sabitler ve alt metodlar üzerinden direk olarak çağrılabilir.roc.1.I. kritik basınç kPa a.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Molekül ağrılığı kg/kmol a.2-tetrafloroetan) R-125 (pentafloroetan) R-134a (1.1-trifloroetan) R-124 (2-kloro-1.1.1.M. kritik sıcaklık derece C a.

jar ve ref_BS.s_lv(t).html ve ref_BS. 9-12 EKİM 2008. KJ/kgK: t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a. derece C a. t (derece C) sıcaklığında sıvı vizkozite Pas a.h_v(t). : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s a. t (derece C) sıcaklığında sıvı yoğunluğu kg/m3 a. t (derece C) sıcaklığında sıvı ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a.rol(t).html internet versiyonları mevcuttur. t (derece C) sıcaklığında kaynamaya başlama basıncı. 75 . t (derece C) sıcaklığında gaz sıvı entalpi farkı.I.k_l(t). t (derece C) sıcaklığında gaz entalpisi KJ/kg a. Bu iki programı internet ortamında çalıştırmak içinde ref_CS.java programları hazırlanmıştır. Tsd (ps). t (derece C) sıcaklığında kaynama bitiş basıncı.jar da hazırlanmıştır.h_lv(t).soundv_l(t).viscosity_l(t). t (derece C) sıcaklığında gaz yoğunluğu kg/m3 a. Bu kullanıcı arayüz programlarının direk olarak çalışan versiyonları ref_CS. KJ/mK : t (derece C) sıcaklığında gaz ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a.Cpl(t). derece C a.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.s_v(t). KJ/kgK : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a.rov(t). : t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s B şerit interpolasyonu programları temel olarak aynı formdadır. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama bitiş sıcaklığı. public ref_BS(String soğutucu_akışkan_ismi) ref_BS a=new ref_BS(“R134a”).Psd(t). t (derece C) sıcaklığında gaz vizkozite Pas a. Tsb (ps).s_l(t).java programıyla tanımlanmıştır.java ve ref_BS_Table.h_l(t). B şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_BS. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama başlama sıcaklığı.soundv_v(t). kPa a.viscosity_v(t).Cpv(t). : t (derece C) sıcaklığında gaz entropisi KJ/kgK a. t (derece C) sıcaklığında sıvı entalpisi KJ/kg a. : t (derece C) sıcaklığında sıvı entropisi KJ/kgK a.jar programı kullanıcı arayüzü görülmektedir.k_v(t). Şekil 1 de ref_CS. Ayrıca her iki programıda bilgisayar programcıları dışındaki soğutma sektöründe kullanılmasını sağlamak için kullanıcı arayüzü programları ref_CS_Table2.Psb(t). KJ/kg a. kPa a. İZMİR METODLAR ve anlamları a. t (derece C) sıcaklığında gaz-sıvı entropi farkı KJ/kgK a.

Burada Kubik şerit ve B şerit yöntemlerinin Soğutucu akışkanların eğri uydurmasındaki performanslarını anlamak için uydurulan eğrilerin grafiklerini çizerek problem görülen bölgelerin genişletilerek grafik formda incelenmesi yöntemi kullanılacaktır. ref_CS. ancak bu eğri uydurmamızın mükemmel olduğu anlamına gelmez.I. Veri tüm noktalardan geçtiği için böyle bir hata hesaplaması 0 hata verecektir. B ŞERİT VE KÜBİK ŞERİT METODLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Şerit eğri uydurma metodları için ene küçük kareler metodu ile eşdeğer bir hata terimi oluşturmak mümkün değildir. İZMİR Şekil 3. Şekil 4.jar kullanıcı arayüzü programı görünümü 5. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 76 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü Şekil 6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 77 .I. İZMİR Şekil 5. 9-12 EKİM 2008.

Şekil 4 de Kübik şerit ve Şekil 6 de B şerit interpolasyonu fonksiyonları görülmektedir. Şekil 8. 9-12 EKİM 2008. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü 78 . Kübik şerit metodunun daha iyi bir uyum fonksiyonu verdiğini gözlemleyebiliriz. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İlk örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için başlangıç doyma basıncı grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu grafiklerde her iki grafikte nerdeyse mükemmel bir uyum eğrisi göstermektedir. Ancak eğrileri -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümlerini detaylı olarak çizdiğimizde (Şekil 5 ve Şekil 7) B şerit metodunda bu bölgede dalgalanmalar görüyoruz. İZMİR Şekil 7.I.

Burada da B şerit metodunda bir üstteki kadar ciddi olmamakla beraber yine sinizoidal bir salınım gözlenmektedir. ancak uydurulan eğrilerde B-şerit yönteminde görülen küçük salınımlar. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals. Her iki metod da en küçük kareler metodu sonuçlarına göre çok iyi sonuçlar sunmaktadır. 2005 ISBN 1-931862-71-0 ASHRAE Inc. Mc Graw Hill. Turhan Çoban. 6. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme . REFERANSLAR 1. ISBN 978-975-27200-3 3. 9-12 EKİM 2008. 7. M. John M. Prausnitz. Şekil 8 da Kübik şerit ve Şekil 9 da B şerit interpolasyonu fonksiyonlarının -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümleri genişletilmiş olarak görülmektedir. Pooling.I. Bruce E. kübik şerit metodunu daha kararlı sonuçlar vermesi sebebiyle standart olarak kullanılan temel metod haline getirmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Reid. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İkinci örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için sıvı entalpisi grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. ISBN 0-07-051799-1 79 . The Properties of Gases and Liquids. 2. SONUÇLAR Kübik şerit eğri uydurma yöntemi. İZMİR Şekil 9. B şerit yöntemine göre daha fazla hesaplama gerektirdiğinden iki yöntemin aynı hassaslğı vermesi durumunda normal olarak standart metod olarak B şerit metodunun kullanması gerekir. Bileşim yayınları. Robert s.

9-12 EKİM 2008.I. Arızaları ve Çözüm Yöntemleri Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA 80 . İZMİR OTURUM IV SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

elektrik kabloları ve drenaj borusu bulunur. Split klima soğutma amaçlı kullanılıyorsa iç ortamdan iç ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. Bu çalışmasının esasını oluşturan ana etken. Adana Meslek Yüksekokulu. Bu iki ünite arasında soğutucu akışkan sirkülâsyonunu. 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr. isteğe bağlı olarak ısıtan. Gerek mesleki eğitimde gerekse servis içi eğitimlerde teknik elemanların sektörün ihtiyacı olan mesleki deneyimi kazanması için geleneksel yöntemlerin dışında çalışmalarımızda kullandığımız tarzda simülatör cihazlarının kullanımının yaygınlaştırılması ile teknik elemanların eğitiminde hem zaman tasarrufu sağlanacak hem de niteliğini artıracaktır. Anahtar Kelimeler: Arıza simülatörü. iç ortama iç ünite vasıtasıyla verilir.tr. dış ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi. diğer ana kısım olan dış ünite ise dış ortama yerleştirilmektedir. sinyal alışverişini ve yoğuşan suyun dışarıya atılmasını sağlayan bakır boru. teknik eleman. Adana *Çukurova Üniversitesi. nemini alan. Günlük yaşantımızın her alanında klima kullanımı her geçen gün yaygınlaşmaktadır. servis eğitimi. split klima.edu. Split klima sistemini oluşturan ana kısımlardan birisi olan iç ünite. Böylece ortamın soğutulması sağlanır. GİRİŞ Klimalar. mbilgili@cu. iç ve dış ünite olmak üzere iki ayrı üniteden oluşmaktadır.edu.tr. gösterge cihazları. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. açma-kapama anahtarları yardımıyla 16 adet ayrı arıza oluşturulmakta ve bu arızalar karşısında cihazın çalışmasındaki değişiklikler görsel. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru.tr ÖZET Duvar tipi split klimaların ülkemizde çok yaygın bir şekilde kullanılıyor olması nedeniyle bu tarz klimaların servis ihtiyacını karşılayabilecek ara eleman ihtiyacı her geçen gün artmaktadır.com. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. yuspol@mynet. Duvar tipi split (ayrık) klima ülkemizde en fazla kullanılan klima türü olup. 9-12 EKİM 2008. Eğer sistem ısıtma amaçlı kullanılıyorsa dış ortamdan. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. insanların daha rahat ve konforlu bir şekilde yaşaması amacıyla kapalı ortamların havasını soğutan. Bu amaçla. toz ve partikülleri filtre eden cihazlardır. Soğutucu akışkanın iç ya da dış üniteye yönlendirilmesi dört yollu vana vasıtasıyla sağlanır [2]. Makine Mühendisliği Bölümü. Bu simülatörde. soğutulacak ya da ısıtılacak iç mekana. böylece ortamın ısıtılması sağlanır. Bu çalışmada bir split klima arızalarının oluşturulabildiği bir 81 . bu çalışmada duvar tipi split klimada oluşabilecek arızaları gösteren bir arıza simülatörü oluşturulmuştur.edu. arızaların hızlı bir şekilde giderilmesini sağlamaktır. bsahin@cu.I. Mehmet Bilgili. Yusuf Polat ve Beşir Şahin* Çukurova Üniversitesi. İZMİR SPLİT KLİMA ARIZA SİMÜLATÖRÜ GELİŞTİRİLMESİ Erdoğan Şimşek. İklimlendirme-Soğutma Programı. elektriksel ve basınç ölçüm cihazlarında sayısal değer olarak okunabilmektedir. dış ünite tarafından gazdan alınarak dış ortama atılır. Adana esimsek@cu. Klima artık lüks olmaktan çıkıp ihtiyaç duyulan bir cihaz olmuştur [1].

71 kg 0. elektrik bağlantıları. Şekil 1. kondenser ve kondenser fan motorunun çalışması izlenebilmektedir. 2. Bu arıza simülatörü. Bu split klimanın teknik özellikleri Çizelge 1’de verilmiştir. 50 Hz Soğutucu akışkan R22 R22 Soğutucu akışkan miktarı 0. DENEYSEL MODEL 2. İZMİR arıza simülatörü oluşturulmuş. 9-12 EKİM 2008. dış ünite ve elektriksel bağlantı elemanları. bu simülatör üzerinde teknik elemanın arıza teşhisini doğru. dört yollu vana.8 A Voltaj 220-240 Volt. yardımcı elemanlarla bir araya toplanıp Şekil 1’de görüldüğü gibi bir duvar tipi split klima arıza simülatörü oluşturulmuştur. klima üreticileri tarafından servis personeli eğitiminde de kullanılabilir. bir split klimanın iç ünite ile birlikte kontrol devreleri.9 A 3. kumanda ve kontrol elemanları. elektriksel ölçü cihazları.I.2639 W 9700 Btu/h . Split klima arıza simülatörü Çizelge 1. 50 Hz 220-240 Volt.1. Split klima arıza simülatörü. Duvar tipi split klima arıza simülatörünün teknik özellikleri Teknik özellik Soğutma için Isıtma için Kapasite 9000 Btu/h . Split Klima Arıza Simülatörü İç ve dış ünitenin aynı kaide üzerine yerleştirilmesiyle oluşturulan 9000 BTU soğutma kapasiteli duvar tipi bir split klima arıza simülatörünün.71 kg Bu arıza simülatöründe dış ünite şeffaf hale getirilmiştir. kendine güvenen ve çözüm getirebilen bir teknik eleman demektir.2844 W Anma gücü 900 W 870 W Anma akımı 3. hızlı ve uygun bir şekilde algılayabilmesi amaçlanmıştır. Bu daha iyi yetişmiş. Kompresör. sıcaklık ölçü aletleri ve basınç ölçü aletleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dış ünitede bulunan bileşik kapasitör (dış ünite fan motoru ve kompresör 82 . elektronik kart devreleri. mesleki teknik eğitim alanında eğitim veren teknik okullarda kullanılabileceği gibi. arıza oluşturma panosu ve gösterge cihazları olmak üzere dört kısımdan oluşmaktadır.

iç ünite fan motoruna enerji gelerek dış üniteden hareket eden gaza ortamın ısısının yüklenebilmesi için hava hareketi sağlanır. iç ortamda iç ünitede ortama verilir ve ortamın ısıtılması sağlanır. Soğutmada flap motoru yarım devir hareket edince tüm sistem devreye girer (soğutmada dört yollu vana devre dışıdır). kapasitör üzerinden devreyi tamamlar [6]. Simülatörün Çalışması Klima kumandasıyla sisteme enerji verilip soğutma konumunda çalıştırıldığında flap motora enerji gelir. fan motoru müşterek ucuna verir. boru ve elektrik bağlantıları yapılmıştır. Böylece ortamın soğutulması sağlanır [3.2. Burada cam sigortanın görevi. flap motor yarım devir hareket edince dış ünitedeki kompresör ve kondenser fan motoruna enerji gelerek kompresör ve kondenser fan motoru çalışır. Isıtmada flap motoru yarım devir hareket edince dış ünite devreye girer. 83 . İç Ünite Elektrik Devresi İç ünite elektrik devre şeması Şekil 2’de gösterilmiştir [5]. Yardımcı sargı. fanı harekete geçirmek için sinyal klemensinin diğer bağlantı ucuna gelir.4. Ana sargı. 9-12 EKİM 2008. kompresör termiği ve kompresör emme ve basma basınçlarını gösteren iki manometre kumanda ve kontrol panosuna yerleştirilmiş. Sıcaklık belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoruna enerji gelir ve fan motoru çalışarak ortamın ısıtılmasını sağlar. Bu şekilde iç ortamda iç ünitede gaza yüklenen ısı. Faz cam sigorta çıkışından bir uçla dört yollu vana rölesine gelir ve dış ünitedeki vana bobinini harekete geçirmek için sinyal klemensine ulaşır. Topraklama ise iç ünite (evaparatör) sacına bir vida ile tespit edilir. Ortam sensörü belli bir sıcaklığı algılayıncaya kadar iç ünite fan motoru çalışmaz. 2.5 mm2 TTR (çok telli termoplastik yalıtkanlı) kablo çekilir ve dış ünite klemensine bağlanır. Ortam sıcaklığı ayarlanan değerin altındaysa. İç üniteden dış üniteye 5x1. kompresör emme ve basma basınçlarını manometrelerden görebilmekteyiz. İç ünitede bulunan güç kartı. Fan motoru çalışır. Faz 250 Volt – 2 Amperlilik cam sigortadan geçirilir. boru sensöründen gelen sinyalle evaparatör sıcaklığı belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoru çalışır (ısıtmada dört yollu vana devrededir). Gelen faz termikten geçer. Devrede bir daimi devre kapasitörü (kondansatör) vardır. voltaj değişikliklerini voltmetreden. Şebekeden gelen ve W-Otomattan geçen faz direkt olarak röleye girer. Faz ana karta altılı soket vasıtasıyla taşınır. Nötr iç ünite klemensinden geçerek ana karta soket vasıtasıyla bağlanır. Kullanıcı tarafından klima ısıtma konumuna alındığında.I.3. Dış ünitedeki fan motoru. dış ortamda dış üniteden dışarı atılır. kart devresini herhangi bir nedenle oluşabilecek aksaklığa karşı korumaktır. kapasitör müşterek ucunda devresini tamamlar ve kompresör yol alır. kumanda kartı. kompresörün müşterek ucuna gelir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kapasitörün (HERM) ucuna bağlanır. Böylelikle dış ortamda dış ünitede gaza yüklenen ısı. ana kart üzerinden almış olduğu fazı. Ana sargı ve yardımcı sargı. 2. Bu kapasitör daimi olarak devrede kalacak şekilde dizayn edilmiştir. İZMİR daimi devre kapasitörü). Sistem çalıştırılmadan önce veya çalıştırıldıktan sonra mekanik olarak devre elemanlarının enerjileri kesilerek sistemde arızalar oluşmaktadır. Soğutucu akışkan hareketiyle birlikte hava hareketi de sağlanır. iç ve dış ünite üfleme ve emiş sıcaklıklarındaki değişimleri dijital termostatlardan. Dağıtılmış fazın diğer girişi triyak üzerinden geçer ve soket bağlantısıyla iç ünite fan motoruna bağlanır. Dış Ünite Elektrik Devre Şeması Dış ünite elektrik devre şeması Şekil 3’de gösterilmiştir [5]. Fazın diğer girişi. 2. algılayıcı (display) ve iç ünite fan kapasitörü kumanda panosuna şeffaf olarak yerleştirilmiş ve devredeki tüm elemanların açık olarak görülmesi sağlanmıştır. bu sayede dış ünite fan motoru ve kompresör ve dört yollu selenoid vana bobinine enerji gelerek gazın hareketi iç üniteye yönlendirilir. İç ünitede ise.4]. Oluşan bu arızalarda arıza simülatörü gösterge panosunda akım değişikliklerini ampermetreden. fan rölesinden çıktıktan sonra. Kart üzerindeki enerji beslemeleri birer anahtara bağlanmıştır. kapasitörün müşterek ucuna (C) bağlanır. İç ünite fan motoru nötr kablosu nötr soketine bağlanır. flap motor yarım devir açılır. Kompresör.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Simülatör Arıza Oluşturma Panosu Normal açma-kapama anahtarlarından meydana gelen anahtarlarla. 9-12 EKİM 2008.I. Split klima arıza simülatörü ile mekanik anahtarlarla besleme enerjileri kesilerek hem ısıtma hem de soğutma konumunda cihaza bir ya da birkaç arıza birlikte oluşturulabilmektedir. İZMİR Şekil 2. Split (ayrık) klima sisteminin dış ünite elektrik devre şeması[5] 2. Bu arızalar Çizelge 2’de verilmiştir. split klima üzerinde sistem çalıştırılmadan ya da çalıştırıldıktan sonra 16 farklı arıza oluşturulmaktadır. basınç ve sıcaklık değişiklikleri göstergelerden sayısal değer olarak okunabilmektedir. 84 .5. Cihazın bu arızalar karşısında çalışmasındaki değişiklikler görsel olarak izlenebilmekte ve akım. Split (ayrık) klima sisteminin iç ünite elektrik devre şeması [5] Şekil 3.

İZMİR Çizelge 2. Arızalı olan iç ünite fan motoru yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan fan motoru yenisiyle değiştirilir. orta. Varistörü kontrol edin. akım olarak ampermetreden. Cam sigorta faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. Bu arada iç ünite sıcaklığı oldukça yavaş bir şeklide yükselmektedir. yavaş kademe sargıları ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. voltaj olarak voltmetreden. BULGULAR VE TARTIŞMA Split klima arıza simülatöründe oluşabilecek arızalar ile elde edilen sayısal değerler ve bu arızalar için çözüm önerileri belirlenerek aşağıda sunulmuştur. karttan havya ile sökülerek değiştirilir. Simülatörde oluşturulan arızalar neticesinde basınçlar. genelde kondansatör arızalıdır. sıcaklık ve akım değerleri arızanın tespitinde oldukça önemli bir yer teşkil eder. Arızalanması durumunda değiştirilir. Şekil 4. Fan kapasitörü sökülerek ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Fan rölesi kontrol edilir. Kontak uçlarının arza tespitinde röleyi karttan sökmek gerekir. Fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir.5 1 1. Fan motoru. Simülatör Gösterge Panosu Split klima arızalarında basınç. Kart üzerinde kontrol edilemez. Patlamış cam sigorta orijinaliyle değiştirilir. Klima çalışmıyor W – Otomat faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. Emme ve basma basıncının İç ünite fanı yavaş dönüyor ve fan kademesi çalışmıyor Fan kapasitörü sökülür ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Simülatörde oluşturulan arızalar Arıza Kodu 1 2 3 4 5 6 7 8 Arıza İç ünite fan motoru arızası İç ünite fan kapasitörü arızası Ortam sensörü arızası Boru sensörü arızası Kompresör arızası Kompresör daimi devre kapasitör arızası Dış ünite fan motoru arızası Dış ünite fan motor kapasitör arızası Arıza Kodu 9 10 11 12 13 14 15 16 Arıza Kompresör termik arızası Dört yollu vana röle arızası Dört yollu vana selenoid bobin arızası Display enerji besleme arızası Display algılayıcı arızası Mikroişlemci besleme arızası Flap motor arızası Dış ünite fan rölesi arızası 2.5 2 2. Gözle muayenede.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. üfleme ve emiş sıcaklıkları dijital termometrelerden okunabilmektedir. İç ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı W-otomat yenisiyle değiştirilir. alçak ve yüksek basınç olarak manometrelerden.5 Zaman [dk] Emme Basma 230 220 210 200 240 Basma basıcı [Psi] Emme basıncı hızlı bir şekilde düşerken basma basıncı emme basıncına göre daha yavaş şekilde düşmektedir. 70 Emme basıncı [Psi] 60 50 40 30 20 10 0 0 0. Kapasitörün sızdırmazlığı ve akım depolama kabiliyeti kontrol edilir. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. . Röle bobini kart üzerinde kontrol edilebilir. hızlı. Patlamış varistör şekil değişikliği göz ile belli olur. 9-12 EKİM 2008.6.I. Fan motoru soketleri kart üzerinden sökülür ve ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Karttan sökülerek kontrol 85 edilmesi gerekir. 3.

Kompresör basıncı kontrol edilir. Transformatörün aşırı voltaja maruz kalıp kalmadığı kontrol edilir. Flap motoru yerinden sökülerek dişlileri kontrol edilir. Kart besleme arızalı (mikroişlemci besleme arızalı) Arızalı olan ana röle yenisi ile değiştirilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 12 V bağlantı kabloları kontrol edilir. Mikroişlemci güç ve kumanda çıkışlarında bir sorun varsa kumanda kartı değiştirir Arızalı olan kompresör yenisi ile değiştirilir. Transformatörün sargılarının kısa devre ya da açık devre olup olmadığı kontrol edilir. Boru sensörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Arızalı olan flap motoru yenisi ile değiştirilir. Flap Motoru çalışmıyor Transformatörün primer sargısı kart üzerinde ölçülebilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Kumanda pili kontrol edilir. İZMİR İç ünite çalıştıktan bir süre sonra devre dışı kalıyor Ortam termistörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. 9-12 EKİM 2008.I. İç ünite çalışmıyor ve uyarı sinyali veriyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. Kumanda kontrol edilir. Ana röle çalışmıyor Ana röle bobini ve kontakları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Display çalışmıyor Kumanda pilleri değiştirilir. Kompresör üzerine bağlanmış olan kapasitör daimi devre kapasitörü olduğu için kapasitör devre dışı kaldığında . Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Enerji girişi olmasına rağmen iç ünite çalışmıyor Arızalı olan display yenisi ile değiştirilir. Display soket bağlantıları kontrol edilir. Arızalı olan display veya kumanda yenisi ile değiştirilir. Seconder sargının ölçülebilmesi için trafonun karttan sökülmesi gerekir. Basınçtan düşmüş kompresör yenisi ile değiştirilir. Klima soğutma yapmıyor (kapasitör arıza) Kompresör soket bağlantıları ve kapasitör kontrol edilir. 6 5 300 250 200 150 Akım Basma basıncı 100 50 86 4 3 2 1 Basma basıcı [Psi] Akım [A] Arızalı olan kapasitör yenisi ile değiştirilir. Kompresör çalışmıyor Kompresör sargıları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Transformatör 12 V sarımı ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Display ve bağlantıları kontrol edilir. Uzaktan kumanda algılamıyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir.

triyak. 9-12 EKİM 2008.5 1 Zaman [dk] 1. Mikroişlemci ve entegre arızalarında elektronik kart yenisi ile değiştirilir. Diğer elemanların arıza tespitinde daha güvenli sonuç alabilmek için elemanların elektronik karttan sökülmesi gerekir. Dış ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı olan röle kart üzerinden sökülerek yenisi ile değiştirilir. İZMİR Klima ısıtma yapmıyor Dört yollu vana kontrol edilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Diyotun muayenesi için elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. Arızalı elemanlar yenisi ile değiştirilir. Dış ünite bağlantı klemensi kontrol edilir. bir süre sonra kompresör termik açtırmaktadır. transistör.I. kondansatör. 10 8 Akım [A] 6 4 2 0 0 0. İç ünite elektronik kart sinyal klemensi üzerinden geçen fazın röle üzerinden geçip geçmediği kontrol edilir. Şekil 4. röle. İç ünite sinyal klemensi üzerinden geçen faz kontrol kalemi ile kontrol edilir. Selenoid bobin ölçü aleti kontrol edilir. Elektronik karttaki eleman arızaları Arızalı olan fan motoru veya fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. Fan motoruna faz gelip gelmediği kontrol kalemi ile kontrol edilir. Dış ünite fan motoru arızasında akım düzenli olarak yükselmekte. Arızalı olan fan motoru yenisi ile değiştirilir. 87 . Mikroişlemci. Dört yollu vana rölesi arızalı Arızalı olan dört yollu vana veya selenoid bobin yenisi ile değiştirilir.5 2 Arızalı fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. varistör. Mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemeleri kontrol edilir. Kapasitör kontrol edilir. entegre. Akımın zamanla değişimi Dış ünite fanı yavaş dönüyor ve kompresör devre dışı kalıyor Fan motoru kontrol edilir. direnç arızaları avometreyle kontrol edilir. transformatör. Fan kapasitörü kontrol edilir. diot.

Bu durumda. Split klimalarda elektronik kart arızaları. İZMİR Kompresör çalışmıyor (termik arıza) Kompresör termiği giriş ve çıkışları kontrol kalemi ile kontrol edilir. Değişen teknolojiler. İklimlendirme sistemleri. split klimaların enerji sarfiyatını oldukça düşürmüş ve geliştirilen yeni gazlarla da oldukça düşük ortam sıcaklıklarında iç ortamları ısıtma imkanı sağlamıştır. KAYNAKLAR [1] Alperen. yakın zamanda Anadolu’nun iç kısımlarında da yaygın şekilde kullanılacaktır. [4] Airfel. E-yayınlarımız. Yayın no: 2. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. karşımıza ülkemizin en önemli sorunlarından birisi olan teknik eleman yetiştirme ve yetişmiş teknik elemanı geliştirme problemi ortaya çıkmaktadır. Klima servis el kitabı (servis manuelleri). İstanbul. 9-12 EKİM 2008. Bu tip klimalarda mekaniksel arıza oranı.com/dersnotları. Yayın No: AC01-06. http://www. mesleki ve teknik eğitimini tamamlamış teknik elemanların da kendilerini geliştirmelerinde büyük fayda sağlayacaktır. Arçelik yayınları (174). Klima nedir?. kışın da ısıtma amaçlı olarak kullanılmaktadır. http://deneysan. Yıldız Teknik Üniversitesi. 4. İSKAV. Split klima montaj ve klimacılık. [3] Şimşek Erdoğan. firmalarca verilen servis eğitiminde teknik elemanın klima arızalarını kolaylıkla tespit edip. Isıtma & soğutma sistemleri. Ayrıca. 2006. Dolayısıyla split tip klimalar yalnızca Akdeniz ve Ege bölgelerinde değil. elektriksel arıza oranına göre oldukça düşüktür. Mono split klimalar (Servis el kitabı).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.alperen. teknik elemanda sektörün ihtiyacı olan arıza takibindeki temel becerilerin kazanılması ihtiyacını büyük ölçüde giderecektir. 4. sistemin gösterge panosundan okunabilmekte ve cihazın bu arızalar karşısında nasıl davranacağı açıkça görülebilmektedir.htm. Geliştirdiğimiz split klima arıza simülatörü ile teknik eleman yetiştiren mesleki teknik eğitim okullarında.I. [5] Arçelik. SONUÇ Arızalı olan termik yenisi ile değiştirilir. Ayrıca bu simülatör. 2006.htm. 88 . piyasada karşılaşabileceği arızalar karşısında çözüm getirebilecektir. Split klima arıza simülatörüyle split klimada çıkabilecek arızalar mekanik olarak oluşturulabilmekte ve split klimanın çektiği akım. çözüm getirmesi için gerekli uygulamalı eğitim bu simülatör sayesinde verilebilir.tr/sss. bu konuda yetiştirilecek teknik elemanın yetişmesine büyük katkıda bulunacak. klima servislerinde. [2] Bulgurcu Hüseyin. Bu eğitim sonrasında teknik eleman arıza çözümlerinde fikir yürütme yeteneği kazanacak. iç ve dış ünite emme ve üfleme sıcaklıkları. Sonuç olarak bu arıza simülatörü.com. Split klima Türkiye’de en fazla kullanılan klima türü olup özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde sadece yazın soğutma amaçlı değil. iklimlendirme eğitimi veren bölümlerde eğitim esnasında kullanılabilir. [6] Fuji Electric Klima. kompresörün emme ve basma basınçları.

tr. Bu kartlarda karşılaşılan basit ve giderilebilecek arızalarda komple kartın değiştirilmesi müşteriye gereksiz ek maliyet getirdiği gibi ülke ekonomisine de zarar vermektedir. dört yollu vana ve akışkan kontrol cihazı (kılcal boru) dış ünitede. Adana Meslek Yüksekokulu. elektrik ve elektronik arızaları hem fazla.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kompresör ve kondenser (yoğuşturucu). yuspol@mynet. Duvar tipi split klimalar. GİRİŞ Oturulan ve çalışılan ortamları. teknik eleman. Ancak. Nitelikli ara eleman yetiştirilmesi ile bu tür arızalara ekonomik çözümler bulunması yaygınlaşacaktır.com. mbilgili@cu. Anahtar Kelimeler: Elektronik kart. Bu çalışmanın amacı. İklimlendirme-Soğutma Programı. İZMİR DUVAR TİPİ SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. kumanda kartı ve algılayıcı kart split klimanın iç ünitesine yerleştirilmiş ve soket çıkışları ile sinyal alacakları ya da kumanda edilecekleri elemanlara bağlanmışlardır [2. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. tamamen klima kartları üzerindeki elektronik elemanlarla kontrol edilmektedir. Adana esimsek@cu.tr ÖZET Yetişmiş ara eleman ihtiyacı ülkemizde sanayinin karşılaştığı en büyük sorunlardan biridir. Güç kartı.tr. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. evaporatör (buharlaştırıcı) ise iç ünitede bulunur. Duvar tipi split klimalar çok kolay bir şekilde monte edilirler.edu. entegre. Isı pompası özelliği olan bu klimalarla. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde. bsahin@cu. Beşir Şahin* ve Yusuf Polat Çukurova Üniversitesi. Klima sistemleri çok çeşitli olmasına karşın ülkemizde en çok duvar tipi split klimalar kullanılmaktadır [1].edu. 9-12 EKİM 2008.edu. özellikle elektronik kart devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. Bu klimaların mekanik arızaları azdır. SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI.I. Çağın mesleklerinden biri olan iklimlendirme ve soğutma alanında da bu ihtiyaç kendini belirgin şekilde hissettirmektedir. Adana *Çukurova Üniversitesi. Bu çalışmada ülkemizde yaygın şekilde kullanılan duvar tipi klimalarda son yıllarda sıkça karşılaşılan kart arızaları anlatılmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. Klimalardaki devre elemanlarının çalışması. 2. yazın soğutma kışın ise ısıtma yapılabilmektedir. İç ve dış ünite olmak üzere iki kısımdan meydana gelirler. 1. Mehmet Bilgili.tr. istenilen sıcaklık ve nemde tutabilmek için klimalara ihtiyaç duyulmaktadır. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi.3]. buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışırlar. bir split klima üzerindeki kumanda ve güç kartında bulunan elektronik elemanların görevlerinin tanıtılması ve arızalarının nasıl tespit edilmesi gerektiğini ortaya çıkarmaktır. Makine Mühendisliği Bölümü. mikroişlemci. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ Erdoğan Şimşek. hem de bu arızaların tespit edilmesi ve giderilmesi zordur. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ 89 . kumanda kartı.

Split klima kumanda kartı [5] Şekil 2’de split klimanın kumanda kartı gösterilmiştir. sigorta vb.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Triyak Transistör Kondansatör Entegre Direnç Sigorta Röle Varistör Trafo Diot a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 1. Ayrıca PCB kartlar sistemin çalışma karakteristiğini de düzenleyen elektronik elemanlardır. transformatör. Güç. mikroişlemci. kumanda ve algılayıcı kartlarından oluşur.I. Split klima güç kartı [5] Buzzer Entegre Mikroişlemci a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 2. İZMİR Elektronik kart klima sisteminin beynini oluşturur. Elektronik PCB kartlar bakımsızlık. diyot. Genelde düşük voltajdan fazla etkilenmemekte ancak çalışma voltajının aşırı yükselmesinde. Klimalarda elektronik PCB (Baskı Devre Kartı) kartlar iç ve dış ünitenin haberleşmesini ve kumandayla verilen komut doğrultusunda çalışmasını sağlar. oksidasyon ve Türkiye'deki elektrik voltaj limitlerinin sabit olmamasından kaynaklanan nedenlerle arızalanmakta ve sistemin çalışmasını engellemektedirler. voltajı tolere edememekte ve kart arızaları ortaya çıkmaktadır [4]. Elektronik kart üzerinde yarı iletken malzemelerden üretilen entegre devre. elemanlar bulunur [4]. transistör. Algılayıcılar vasıtasıyla ortamdan aldığı bilgileri ve kullanıcı tarafından gönderilen bilgileri değerlendirip sistemi yöneten ekipmandır. 90 . 9-12 EKİM 2008. kondansatör. röle. Güç ve kumanda kartına ait elemanların görevleri ve arızaları aşağıda anlatılmaktadır. Şekil 1’de bir split klima güç kartının önden ve arkadan görünüşü ve elamanları gösterilmiştir.

Şekil 3’de mikroişlemcinin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir Şekil 3. mikroişlemcinin arızalı olma ihtimali yüksektir.7]. elektrik sinyallerine dönüştürerek.6. Kumanda elemanı rölenin bobini olup. temas noktalarındaki zayıflık. AC veya DC akımla enerjilenebilir. direnç tespiti yapılarak veya röle enerji besleme uçlarına çalışma voltajı uygulanarak kontrol edilebilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. zayıf bir akımdır.) belirli sıra ile sinyaller gönderir ve sistemin optimum çalışmasını sağlar. manyetik olarak kumanda eden anahtardır. Patlamış sigortaya tel sarılmamalı orijinali ile değiştirilmelidir [4. Herhangi bir nedenle. güç ve kumanda elemanlarının bir arada bulunmasından oluşmaktadır. 91 . Sigortalar Şekil 4’de sigortanın güç kartındaki yeri gösterilmiştir. Güç elemanları. elektronik kart üzerindeki mikroişlemciye çıplak elle dokunulmamalıdır. fan motoru. Düşük akımlarla büyük güçlerin anahtarlanmasında kullanılır.6. Mikroişlemci arızalanınca tüm kartın değiştirilmesi gerekir. kullanıcıdan aldığı komutları. aşırı akım. Kontak uçlarının arızalarının tespitinde daha doğru sonuç alabilmek için rölenin elektronik karttan sökülmesi gerekir. nedeni tespit edilip yenisiyle değiştirilir. çok küçük miktarda. kontakları hareket ettirmek için gerekli manyetik alanı oluşturmaya yetecek. 9-12 EKİM 2008. rölenin elektrik enerjisini ileten ve bobin vasıtası ile açılıp kapanabilen kontaklarıdır. Röle bobini. Devreyi besleyen tüm elektrik enerjisi kontaklar üzerinden geçer [4. Elektronik kart sökülürken. arıza mikroişlemcide olabilir. Tüm devre kontrol edildikten sonra. Bir sigortanın patlaması (atması). üzerinden geçen akım. Sigorta atması halinde. Şekil 3. çevre şartlarından dolayı sigortanın aşırı ısınması. dört yollu vana. Röle devreleri. Bobin ucu kart üzerinde kontrol edilebilir. İZMİR Mikroişlemci Yazılımla desteklenen mikroişlemci. klima sistemindeki diğer ekipmanlara (kompresör.7].I. Mikroişlemci Sistemin çalışmasında tam anlamıyla bir düzensizlik var ise. kısa devre. içerisindeki metal tel eriyerek kopar ve cihazın elektrik akımı ile irtibatını keserek cihazı veya devreyi korur. elektrik devresini veya devrelerini kontrol etmek üzere kullanılan. mikroişlemcinin yapısı nedeniyle arızalanmasına neden olabilir. yanlış amperajda sigorta. Sigorta bir elektrik devresinde. Aksi takdirde insan üzerinde biriken durgun elektrik. anahtarlama düzenine bağlı olarak manyetik bir bobin ve endüvi düzeninin ürettiği harekete göre. vb. devrenin diğer elemanlarında herhangi bir arıza yok ise ve aynı zamanda mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemesinde bir sorun gözlenmiyorsa. devrenin üzerinden tasarlandığından daha fazla akım geçerse. titreşim ve oksidasyon gibi nedenlerden kaynaklanabilir. Sigorta Röle Şekil 5’de kumanda kartı üzerindeki yerleşimi gösterilen röle. devreyi aşırı akıma karşı korumak amacıyla konulmuş bir devre elemanıdır.

Faz hattından gelen şebeke voltajı 220 (AC) volt. Trafo (Transformatör) Elektronik kart devreleri doğru akım (DC) voltaj ile çalışır. Trafonun primer sargısına (giriş sargısı) uygulanan 220 (AC) voltluk şebeke voltajını gerekli voltaj değerine düşürür. trafo sargısı ile orantılı bir direnç okunması gerekir. Fakat sekonder sargının ölçülebilmesi için trafoyu karttan sökmek gerekir. Elektrik akımı kendine direnci düşük bir yol tercih etmesi sebebiyle transformotorun primer sargıları üzerine bir elektromanyetik alan oluşturur. Bu durumda varistör açık devre gibi davranır. Sağlam bir trafonun primer sargısına direnç testi yapıldığında. nötr hattından devresini tamamlayıp elektronik kartın yüksek voltaja maruz kalmasını önlemiş olacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kumanda devresini aşırı voltajdan ve bundan dolayı oluşabilecek arızalardan korumaktır. Gerilim yükseldiğinde direnci düşer. İZMİR Şekil 5. Doğrultma devreleri genellikle diot. Şekil 6’da trafonun güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Rölenin karttan sökülmesi sırasında. Faz hattından gelen şebeke voltajı 250 (AC) voltun üzerine çıktığında varistör değerinin üzerinde bir değer olması nedeniyle. Sargı izolesi deforme olmuş ise ya kısa devre ya da çok küçük bir direnç okunur. Röle Rölelerde kontak uçlarında aşırı akımdan meme yapabilir ya da oksitlenme olabilir. Şekil 6. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Şebeke cereyanı trafo ile voltajı düşürülüp doğrultma devresi ile doğru akıma dönüştürülür. Sisteme giren şebeke voltajı varistörün sınır değerinin altında olması nedeniyle. Arızalı varistörün şekil değiştirdiği göz kontrolü ile tespit edilebilir. tanım gereği varistörün direnci transformotorun iç direncinden yüksek olacaktır. Sekonder sargıları ise daha kalın kesitli ve daha az sarımlıdır. Elektronik kartta oluşabilecek bir kısa devre durumunda. Trafo Voltaj düşürücü tip trafolarda primer sargısı ince kesitli ve sekonder sargısına oranla çok sarımlıdır. akım direnci düşük varistör üzerinden geçecek. Varistör Şekil 7’de varistörün güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Gerilimle ters orantılı değişen direnç olarak tanımlanır. Bu durumda röle görev yapamaz. 92 . Arızalı röle yenisi ile değiştirilir. 9-12 EKİM 2008. gerilim düştüğünde direnci artar. Primer sargı kart üzerinde ölçülebilir. varistörün sınır değeri 250 (AC) volt olsun. transistör ve dirençten oluşur. kondansatör. Varistörün görevi. Sargının arızalanması durumunda bu test yapıldığında eğer sargı kopuk ise açık devre gözükür. sekonder sargıda ise elektronik kart için düşük gerilim oluşacak ve böylece elektronik kart çalışacaktır. Bu durumda varistörün direnci çok küçüleceğinden kısa devre gibi davranıp kendini patlatarak imha edecektir. ısı ayarlı havya kullanılmasına ve karta takılması işleminde soğuk lehim yapılmamasına dikkat edilmesi gerekir. Yani gerilim miktarı ile ters orantılı olarak direnci değişen bir devre elemanıdır. Arızalı varistör yenisi ile değiştirilir. trafo sargılarının aşırı ısınması ve buna bağlı olarak sargının yanması veya izolasyonunun deforme olması sonucu kısa devre olup görev yapamayabilir.I.

dielektrik denen bir madde ile yalıtılmış. Entegreler çeşitli teknikler kullanılarak üretilirler. tümleşik bir devredir. Kondansatör ve kontrolü Kondansatörlerin güvenirlilik muayenesi avometrenin Ω kademesinde yapılır. küçük hacme sığdırılmış karışık kumanda devrelerinden oluşmuş. voltaj uygulandığında enerji depolayabilen. Dielektriğin özelliği akım geçirmemesine karşın enerji depolayabilmesidir. Kondansatörler. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. gerektiğinde bu enerjiyi geri verebilen devre elemanıdır. paralel iki metalik plakadan oluşur. kumanda giriş. İZMİR Şekil 7. Şekil 9. Yani 8–10 transistörle yapılabilecek olan karışık kumanda ve filtrasyon işlemlerini tek bir entegre ile yapılabilir. 9-12 EKİM 2008. Şekil 9’da bir entegre devresi gösterilmiştir. Entegrenin. devrenin diğer elemanlarına da zarar verme ihtimali yüksek olduğu için tüm kartın değiştirilmesi uygundur. Kondansatör. kullanılan dielektrik maddesine göre adlandırılırlar [4. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. Kart üzerinde kontrol edilemez. Yapılan işlem esasta. Karttan sökülerek kontrol edilmesi gerekir. Entegre 93 . Enerji depolayabilme özelliği kapasite sözcüğü ile ifade edilir. kondansatörün sızdırmazlığı kontrol edilir. güç giriş. üzerindeki (+) veya (-) işarete dikkat edilerek. Bu bakımdan DC devreye bağlanırken.I.6. (+) kutbu devrenin (+) ucuna. prensip olarak. Şekil 8. Varistör Kondansatör Şekil 8’de güç kartındaki yerleşimi gösterilen kondansatör. güç çıkış. Kontrol için karttan sökülmesi gereklidir. Muayeneden önce kondansatörün. boş olduğundan emin olunmalıdır. Kondansatörler kullanım alanlarına göre AC ve DC olarak ikiye ayrılır. Karttan sökülürken aşırı ısıya maruz kalmamalıdır. Entegreler Entegreler.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ölçü aletinin içindeki pil voltajı ile. kumanda çıkış bacakları ölçülerek arızalı olup olmadığı konusunda bilgi sahibi olunabilir. Ayrıca akım depolama kabiliyetinin kontrolü ampermetre ile yapılmalıdır. Gözle muayenede.7]. (-) kutbu da (-) ucuna bağlanmalıdır. genelde kondansatör arızalıdır. Arızalanması halinde.

esasta avometrenin içindeki pil voltajından yararlanarak doğru polarmada iletimi. Diyotun muayenesi. Muayene için ölçüm esnasında elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur.I. Şekil 10. Triyak ve kontrolü Transistör Kontrollü olarak. Muayene avometrenin Ω kademesinde yapılır. Şekil 12’de transistörün güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir.7]. Şekil 11’de triyakın güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. İZMİR Diyot Akımı bir yönde ileten. bir AVO metrenin Ω kademesinde. diğer yönde durduran devre elemanıdır. yapısı gereği eklem bölgesinde oluşan eşik voltajının elektriksel olarak aşılması gerekir. içindeki pil voltajından yararlanarak transistor emiter. P ve N tipi iki yarı iletken maddenin birleşiminden oluşmuştur. Triyakın iletime geçmesi için. Diyot ve kontrolü Triyak Kontrollü olarak. Bir transistorun güvenirlilik muayenesini yapmadan önce onun NPN veya PNP olduğunun belirlenmesi gereklidir. kritik eşik voltaj değerinin aşılması gerekir. 94 . gerekse muayenesinde esas. diak veya transistör kullanılır. ters polarmada ise çok yüksek bir direnç gözleneceği bilinmektedir. akımı tek yönde ileten devre elemanıdır. İletim yönüne göre. base ve kolektör uçlarına. ters polarmada kesimi sağlayıp sağlayamadığının belirlenmesidir. Şekil 11. 9-12 EKİM 2008. doğru polarmada düşük bir direnç.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Triyakı tetiklemek için. akımı iki yönde iletebilen devre elemanıdır. Şekil 10’da diyotun güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Gerek cinsinin belirlenmesinde.6. Bir diyotun iletime geçebilmesi için. birbirine zıt iki ayrı polarma sağlanır. PNP ve NPN olarak tanımlanır [4. Arızalanması durumunda yenisi ile değiştirilir. doğru veya ters polarma uygulama. Cinsine göre iki sembolü vardır.

Ayarlanabilir dirençler de ise üç uçtan da ölçüm yapılmalı. ∞. bir kez de base olmak üzere. Direnç ve kontrolü Şekil 13’de güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilen direnç. Transistör ve kontrolü Transistör cinsinin tespiti için. 9-12 EKİM 2008. Arızası halinde yenisi ile değiştirilir. Ölçümlerin herhangi birinde off elde edilirse kısa devre. Dirençlerin güvenirliği. bir kez base (–) emiter ve base (–) kolektör. 95 . Düşük bir direnç değeri tespit edilirse transistör PNP’dir (doğru polarma). ölçümün iki ucundan yapılması yeterlidir. sağlam olduğu sonucuna varılır. Elektrik enerjisini. Amaca bağlı olarak transistörün iletimde kalması gerektiği sürece emiter (–) base. sistemin ana güç kaynağından uygun değerdeki dirençler yoluyla elde edilen voltajlar kullanılır. Şekil 14’de buzzerin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir.6. yüksek bir direnç değeri elde edilirse transistör NPN’dir (ters polarma). Sabit dirençlerde. titreşerek sese dönüştürür. Buzzer (Sinyal Verici) İkaz sinyalini veren elemandır. Transistör muayenesinde. base (–) olmak üzere ölçüm yapıldığında.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Emiter (+). Ölçüm için elektronik karttan sökülmesi gereklidir. her bir transistör için ayrı ayrı voltaj kaynağı yerine. emiter ve base uçlarına ölçüm yapmak yeterlidir. Transistörün cinsine göre cetveldeki Ω değeri tespit edilirse. base (–) emiter ve base (–) kolektör dirençleri ölçülerek yapılır. base (+) olmak üzere. Arızalandığında yenisi ile değiştirilir. sürekli doğru polarmada (enerji iletiminde) kalır. aynı zamanda hareketli mekanizmanın ayar yapıp yapamadığı kontrol edilmelidir. direnç değerinin ölçümü suretiyle belirlenir. Analog avometre ile ölçüm yapılacaksa ölçüm yapılmadan önce skalanın sıfır ayarının yapılması doğru bir ölçüm için gereklidir. Direnci ölçerken direncin karttan sökülmesi uygundur.7].I. Ω ise açık devreyi gösterir. Direnç Şekil 13. pratik olarak elektrik akımının geçişine zorluk gösteren devre elemanıdır. Uygulamada. bir avometre (multimetre) ile. Genellikle elektronik devrelerin akım sınırlaması için kullanılır [4. İZMİR Şekil 12.

htm. 2005. 2006. direnç. İklimlendirme sistemleri.com/dersnotları.mobi/tr/Kategori:Elektronik_devre_elemanlar%C4%B1. 4. Yıldız Teknik Üniversitesi. Elektronik devre elemanları. http://www. [12] Wapedia. Ülkemizde yetişen teknik elemanların mesleki deneyimleri. Bir klima kartının komple değişimini gerektiren birkaç arıza bulunmasına karşın. diyot. http://www. varistör.htm. [7] Megep. T.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İstanbul. akıllı kart denilen kartların piyasaya girmesine yol açmış fakat bunlardan da gerekli verim alınamamıştır. [8] Bulgurcu Hüseyin. Ülkenin bu konuda yetişmiş teknik eleman ihtiyacı bu şekilde karşılanabilir. Split klimalarda elektronik kart arızaları. Klima nedir?. genellikle kartı komple değiştirerek sorunun giderilmesi yoluna gitmektedir. transistor. Ankara.meb. Orijinal klima kartlarının bulunamaması. 9-12 EKİM 2008. Split klima montaj ve klimacılık.tr/sss. KAYNAKLAR [7] Alperen.gov. 9000 Btu/h’lık duvar tipi split klima elektronik kartları.alperen. Sonuç olarak kart arızalarında parça değişimi yapmak her yönüyle daha uygundur.I. iklimlendirme-soğutma eğitimi veren mesleki eğitim okullarında pratik ve teorik eğitimle yetiştirilebilir. Buzzer 4. Milli Eğitim Bakanlığı. 96 . Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. Kondansatör. Yayın No: AC01-06.com. SONUÇ Son yıllarda klima üreticilerinin maliyetin ucuz ve kalitesiz olduğu yerlere yönelmesi ve üretimde maliyeti düşürmek için malzeme kalitesinden ödün vermesi klimalarda oluşabilecek arızaları oldukça artırmıştır. http://deneysan. buzzer. Bu konuda yetişmiş teknik eleman. birçok arıza basit bir avometre ile gerekli ölçümler yapılarak havya ve lehimle parça değiştirilerek giderilebilir.megep.tr. http://wapedia. oluşabilecek mekanik arızaları gidermek için yeterli gelirken elektronik kart arızalarında oluşabilecek arızaları gidermek için yetersiz kalmaktadır. [9] Airfel. obtukupler gibi eleman arızaları az bir işçilik ve oldukça ucuz bir maliyetle giderilebilir. Mesleki eğitim ve öğretim sisteminin güçlendirilmesi projesi. Çok basit ve oldukça düşük maliyetle giderilebilecek arızalarda dahi kartın komple değiştirilmesi hem tüketiciye hem de ülke ekonomisine ek bir yük getirmektedir. Mikroişlemci ve entegre arızalarında genellikle kartı değiştirmek uygundur. trafo. tiryak. Isıtma & soğutma sistemleri. [11] Arçelik. İSKAV. röle. Klima kartlarının genellikle yurtdışından ithal edilmesinin ekonomiye ek bir yük getirmesi kaçınılmazdır. Temel elektrik ve elektronik 2. E-yayınlarımız. Klima servisleri kart arızalarında. [10] Şimşek Erdoğan. İZMİR Şekil 14.C.

000 pencere tipi olmak üzere toplam 210.erdogan@airfel. performans tayini 1. Sakarya ** Öğr.I. dir. Mak. e. zamana bağlı kirlenebilirlik ve özellikle heat pump sistemlerde kondenser üzerindeki yoğuşma sistem performansını etkileyen ana parametreler içerisinde yer alır. .000 civarına ulaşmıştır. Dr. ve Kadir İSA** Prof. Sakarya Üniversitesi. Türk Cumhuriyetleri. Müh. entalpi tip kalorimetre. split klima. Fak. bireysel klima. test. Bu çalışmada aynı duvar tipi split klima cihazının iç ünitesi sabit bırakılarak dış ünitesine farklıfin aralıklarında kondenserler monte edilip değişik dış ortam şartları simule edilerek performansı ölçülmüştür. 1998 yılında 160.5 cm.. Avrupa.tr. Özetinizi kaydederken dosya ismi olarak verdiğiniz ismin soyadınız olması bizlere yardımcı olacaktır (ad-soyad-bilim alan kodu-poster (veya bildiri). farklı bir yazı tipi kullanmayınız. 9-12 EKİM 2008. Bu konuda ülkemizde test sistemleri konusunda yeterli yatırım ve tesis bulunmamaktadır. Bu paragraf için yazı tipi Times New Roman ve karakter boyutu 10 punto. Kondenser üzerinden geçebilen hava debisi. İstanbul * Yük. Böl.Müh.tr ÖZET İklimlendirme sistemlerinin ana bileşenlerinden olan kondenserlerin sistem performansına etkisi azımsanmayacak kadar büyüktür. Mak. Pazarın büyüme hızının bu trendi takip edeceği ön görülmektedir. Ancak bu pazardaki büyüme 70 milyonluk ülkemiz için henüz başlangıç aşamasındadır. psikometrik test odası .doc ) Tam metinler.. kapasite tayini. Yeni kurulacak tesislerle Türkiye’deki split klima üretiminin. yurt-içi. Müh.com. Aşağıda split klima sistemleri için yıllara göre yıllık satış istatistikleri sunulmuştur : 97 . Ender ERDOĞAN * . GİRİŞ Türkiye’de bireysel klimaların kullanımı bilhassa son yıllarda büyük bir artış göstermektedir. 1990 lı yıllarda yıllık %20-25’ lik bir artışla. Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere 2003 yılında bu pazarda sırf split klima sayısı 600.Gör. Anahtar Kelimeler: Fin aralığı. 150 kelimeyi geçmeyecek şekilde çalışmanızın anahtar kelimelerini ve sonucunu içerecek kısa bir özet ile başlamalıdır. ütfen tam-metinlerinizi yollarken bu dosyanın bir kopyasını kullanınız. Split klimaların %90’ı ithal edilmektedir. Marmara Üniversitesi. Airfel A..Ş .000 bireysel klima rakamına ulaşılmıştır. fin (kondanser kanadı) geometrisi.. Sakarya iekmekci@marmara.tr. kalorimetre. Bu aşamada. Orta Doğu ve Kuzey Afrika pazarlarını da her yıl artan oranda besleyebileceği öngörülmektedir.000 split ve 50. hem ithal edilen. sol ve sağ satır başı boşlukları 1.edu. fin yüksekliği . Akyazı MYO İKS Programı. kisa@sakarya.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tanımlanan yazı tipi sadece Times New Roman’dır. İZMİR FARKLI FİN ARALIKLARINA SAHİP KONDENSERLİ SPLİT KLİMALARIN PERFORMANS TESTLERİ İsmail EKMEKÇİ .edu. hem de yurt dışına ihraç edilecek klimaların kapasitelerinin standartlara uygun olarak gerçekçi bir yöntemle test edilerek belirlenmesi büyük önem kazanmaktadır..

658 İÇ ŞATIŞ 139.970 214.795 377.501 204.604 53. 2.488 105. metoda göre ölçüm hassasiyeti ±%6 olmakta. JIS B 8615 .191 İHRACAT 538 8.315 224.445 İHRACAT 538 8. 2.175 230.527 99. fakat yatırım maliyeti çok pahalı olmaktadır. Bahsi geçen hava entalpileri standart psikometrik diyagram yardımı ile. Bireysel klima cihazlarının soğutma ve kış için de ısıtma kapasiteleri dış hava şartlarına bağlı olarak değiştiğinden herhangi bir klima cihazının kapasitesinin kullanılacağı bölge hava şartları için standartlara uygun test edilerek verilmesi gerekir.I.143 İTHALAT 122. Bu test sadece iç ünite veya dış ünite yada iki üniteye birden uygulanabilir. Gerçek meteorolojik değerler ise daha geniş bir alanda değişebilmektedir.640 128. 2. Test sırasında ölçülen hava debisi AMCA 21085/ ASHRAE 41.360 İMALAT 21.317 İTHALAT 120.056 128. Bundan dolayı 1. ölçüm metodu daha çok oda tip klima cihazları için kullanılmakta olup 1.872 68. Test edilen cihazların belli bir süre kapasiteleri izlenir ve ölçüm sonuçları sabit bir değere ulaşınca test değerleri kaydedilmeye başlanılır.1 : Split Klima İstatistik Değerleri SPLİT KLİMA (İç Ünite) (2002'den önce VRF iç üniteler de bu kalem içerisindeydi.847 53.486 211. ya da Psikometrik Tip Test sistemi .653 206.610 378. fakat yatırım maliyeti hemen hemen yarı yarıya düşmektedir.057 233.2 standartları göz önünde bulundurulmuş. kapasite test edilen cihazın (UUT) giriş ve çıkış hava entalpilerinin ve hava debilerinin sabit test ortamı şartlarında (kuru ve yaş termometre sıcaklıkları) tespit edilmesi esastır. ünitenin giriş ve çıkış havasının yaş ve kuru termometre sıcaklıkları vasıtası ile bulunur.142 100. Yapılmış olan test odası çalışmalarında ASHRAE 37 ve ARI 210/240 . 9-12 EKİM 2008. JIS C 9612 .872 68. Metod: Hava-Entalpisi Metodu. Metoda göre yani hava-entalpisi metoduna göre ölçüm yapılabilen psikometrik tip test sistemi daha çok kullanılmaktadır. cihazların SEER ve HSPF değerleri de belirlenmeye çalışılmıştır. ISO DIS 5151.2-1987 nozullarda basınç düşümü standartlarına dayanılarak tespit edilmektedir. HAVA ENTALPİSİ VEYA PSİKOMETRİK TİP TEST METODU Bu metotda.488 103. İZMİR Tablo. Metod: Dengelenmiş Dış Oda Tipi Kalori Ölçüm Metodu..853 2000 2001 2002 2003 2000 2001 2002 2003 SPLİT KLİMA (Dış Ünite) (2002'den önce VRF dış üniteler ve Kanallı Splitler de bu kalem içerisindeydi. 98 .932 225.Metoda göre biraz daha hassas (±%4) ölçüm yapılabilmekte.) Türkiye’deki illerin yaz mevsimi dış kuru termometre dizayn sıcaklıkları 30 – 43 ºC ve bağıl nemleri de %20 – 73 aralığında değişmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.) İMALAT 21. 1.604 İÇ ŞATIŞ 140.282 392. Bu amaçla kullanılan iki temel metod bulunmaktadır : 1.687 390.

99 . Test odası soğutma gruplarının kompresörleri ile nemlendirici ünitelerin buharlaştırıcıları ek ısı yükleri oluşturacağından oda dışarısında bulunmaktadırlar.1 Test Odaları Şekil 1 de görüldüğü gibi testler iç ünite tarafı ve dış ünite tarafı olarak iki ayrı odada yapılmaktadır.5 hp.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Test Odası Ölçüm Aralıkları : İç ünite test odası sıcaklık değerleri : 10°C – 50 °C İç ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .1 Test Laboratuarının Tarifi 2.2. Böylece hem oda içi sıcaklık farklarıoluşmamakta hem de oda içi hava hızı değeri 2. Ölçülebilir cihaz kapasitesi : 7. İZMİR 2.%85 Dış ünite test odası sıcaklık değerleri : -10°C – 52 °C Dış ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .1 : Entalpi Tipi Test Odası Şematik Gösterimi 2. Şekil.I.5 m/s yi geçmemektedir. 9-12 EKİM 2008. Test odalarında hassas kontrolü sağlamak için soğutma gruplarını destekleyen oda içi ısıtıcıbataryalar bulunmakta böylece ortam şartları sağlanırken istenilen oda sıcaklıkların sağlanmasındaki tepki süresi düşürülmektedir. Oda duvarları sağlıklı test sonuçları elde edilebilmesi için ısı ve nem geçişini minimize edecek şekilde dizayn edilmiştir. Oda içerisindeki hava sürekli şartlandırıcıüzerinde geçirilmekte ve şartlandırılmış hava oda tavanından tekrak homojen olarak oda atmosferini katılmaktadır.%90 Max.1. Bu odaların sıcaklık ve nem değerleri hassas kuru ve yaş termometre sıcaklık algılayıcılarıtarafından sürekli cok kısa aralıklarda kontrol edilerek sabit tutulmaktadır.

3. İZMİR 2.2’de resmi verilen test odasına cihazların montajı yapıldıktan sonra. Test Cihazı Testlerde kullanılan cihaz 12000 Btu beyan değeri bulunan. Tüm testlerde düzenek sabit bırakılmış. İstanbul.3’ de bulunan uygulama ekranı vasıtası ile yapılmakta ve sonuçlar da bu ekrandan izlenebilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Test Cihazı ve Ölçüm Şartları 3. Şekil. Bu şartlara ait kuru ve yaş termometre sıcaklıkları Tablo. heat pump özellikli duvar tipi split klimadır.I.2’ de gösterilmiştir. Test hazırlıkları tamamlandıktan sonra test bu program tarafından otomatik olarak yapılmakta ve raporlanmaktadır. sadece dış ünite üzerindeki mevcut kondenser demonte edilip yerine test sırası gelen kondenser monte edilmiştir. gerekli bütün işlemler Şekil. Antalya ve Erzurum şartlarında test yapılmıştır.2 Test Şartları Her kondanser tipi ile standart ısıtma.2: Test Odası Fotoğrafı 3. Şekil 4 de test cihazı görülmektedir. Bahsi geçen il şartları birbirinden çor faklı değerler göstermediği için illerin meteoroloji kayıtlarında geçen en ekstrem yaz koşullarında test edilmiştir. 100 . standart soğutma.3 Test Odası Ölçüm Programı Şekil.1.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3: Test Odası Uygulama Programı Görünümü Şekil.2 : Test Ünitesi Şartlandırma Değerleri 101 . 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil.4 : Test Edilen Split Klima Cihazı Tablo.

5 : Standart Şartlara göre Isıtma için Test Sonuçları 102 .3’ de standart soğutma test değerleri ile İstanbul Yaz Projelendirme değerlerine göre soğutma test değerleri gösterilmektedir. Test edilen cihazın kondenser tiplerine göre verimliliği elde edilen soğutma yükünün harcanılan elektrik enerjisine oranından hesaplanılmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Bu veriler tablo 9 ve tablo 10 de belirtilmiştir. İZMİR İç Üni.5 ise standart ısıtma şartlarına göre ölçülen Watt cinsinden cihaz kapasitelerini göstermektedir. İç ünite test düzeneği hava debilerinin her koşul için sabit kalması istenmesine rağmen bu değerler testten teste ufak farklılıklar gösterebilmektedir. Tablo. Tablo. DB 35 7 33 30 40 Dış Üni.4’de ise Erzurum ve Antalya şehirlerinin Yaz mevsimi projelendirme dış hava şartılarına göre yapılan soğutma test sonuçları gösterilmektedir. DB Standart Soğutma Standart Isıtma İstanbul Şartı Erzurum Şartı Antalya Şartı 27 20 27 27 27 İç Üni. Tablo. Tablo. WB 24 6 24 19 26 4.4 : Erzurum ve Antalya Şartları için Test Sonuçları Tablo. Test Sonuçları Tablo. WB 19 15 19 19 19 Dış Üni. bu değerler de tablo 7 ve tablo 8 de gösterilmiştir.I.6’da ise bu değerler toplu olarak gösterilmektedir.3 : Standart Şartlar ve İstanbul Şartları için Test Sonuçları Tablo.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

I.6 : Toplu Olarak Test Ölçüm Sonuçları Standart Soğutma 1.6mm 1.8mm 1.5 : Test Cihazı İç Ünite Hava Debisi Değerleri 103 . İZMİR Tablo.5mm 2717 2808 2737 İstanbul Şartı 2772 2868 2808 Erzurum Şartı 2856 2910 2981 Antalya Şartı 2550 2590 2623 Standart Isıtma 3033 2969 3204 Şekil. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Energy and Buildings.23-33 [7] Japan Industrial Standards Committee.. pp..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1998 [6] Meier.Meteksan A. İTÜ Makine Fakültesi. KAYNAKLAR [1] Stoecker. Capacity and Performance Testing of Packaged Air Conditioners. Klima ve Havalandırma Cilt1. 1990 [4] TS / EN 14511 [5] Ravindra.SONUÇ Entalpi tipi test odsında farklı fin aralıklarına sahip split klima cihazlarının farklı dış hava şartlarına göre testleri yapılmış ve bu değerler mukayese edilmiştir.I. A. Carrier hava Koşullandırma Sistem tasarımı. kondenser üretiminde patlatmalı fin kanadına sahip ünitelerde kirlenme faktörü göz önüne alıdığında bu fin aralığının altına düşmenin üretim açısından da uygun olmıyacağı görülmemektedir. Testing methods for unitary air conditioners.E.. İklimlendirme Esasları. D. O. Tokyo. 1984 104 . JIS B 86151984.. J.. Hill. 6.. Rep.5 mm fin aralığına sahip kondenserli cihazın genel olarak diğer cihazlara göre daha iyi performans sergilemiş olduğu görülmektedir. Çev. Energy test procedures for appliances.K. İZMİR Şekil.F.F. Ayrıca üretim şartları açısından da.Ş. Bunun sebebi olarak da kondenser yüzey alanı ile kondenser hava debisi oranının en yüksek olduğu şartların bu tip cihaz üzerinde sağlandığı düşünülmektedir..No. Tüm test sonuçları incelendiği taktirde 1. 1997. W. 9-12 EKİM 2008.6 : Test Edilen Cihazın COP Değerleri Tablo.7 : Test Edilen Cihazın Toplu Olarak COP Sonuçları 5. Ş.: Genceli. 1992 [2] Carrier-Alarko. 2007 [3] Tamer..

İZMİR OTURUM V KONTROL TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu Mr. 9-12 EKİM 2008. Maurizio ZAGO – N. Güray ŞENOL 105 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

İKS SEKTÖRÜNDE F-GAZ İLE OTİM YÖNETMELİKLERİ ÇERÇEVESİNDE YETERLİLİK VE SERTİFİKASYON GEREKLİLİKLERİ
Kadir İSA*, İsmail EKMEKÇİ** * Öğr.Gör., Sakarya Üniversitesi, Akyazı MYO İKS Programı, Sakarya - kisa@sakarya.edu.tr ** Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Müh.Fak., Makina Müh. Bölümü, İstanbul – iekmekci@marmara.edu.tr

ÖZET F-Gaz yönetmeliği (EC 842/2006), soğutma, iklimlendirme ısı pompası sistemlerinin montaj, bakım ve tamiri konusunda faaliyet gösteren teknik elemanlar ve servis şirketlerinin, yönetmelikte belirtilen minimum yeterlilikler kapsamında eğitim ve sertifikasyonu konusundaki çerçeveyi belirlemektedir. Yönetmelik 17 Mayıs 2006 tarihinde yayınlanmış ve bir yıllık geçiş ve hazırlanma döneminden sonra, 4 Temmuz 2007’de uygulamaya geçmiştir. Bu yönetmelik, ülkemizde bu kapsamda atılan ve atılması muhtemel adımlara rehber teşkil edecek olması açısından da önem arz etmektedir. Keza, 23 Mayıs 2006 tarih ve 26176 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Ozon Tabakasını İncelten Malzemelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM)”in 5.bölümünün 15.maddesi de son kullanıcıların yeterlilik esaslarına işaret etmekte ve bu niteliklere sahip olmayan son kullanıcılar soğutkanların satışını yasaklamaktadır. Bu çalışmada, F-Gaz ve OTİM yönetmeliklerinin ana hatları ile yeterlilik ve sertifikasyon koşullarına ve ülkemizde soğutma/iklimlendirme servis sektöründe çalışanlar için orta vadede ortaya çıkacak yeni eğitim/sertifikasyon gereksinimlerine dikkat çekilmiştir. Anahtar Kelimeler: F-Gaz, sertifikasyon, yeterlilik, soğutkan, ozon. 1. GİRİŞ F-Gaz terimiyle, hidroflorokarbonlar (HFC), perflorokarbonlar (PFC) ve sülfürhegzaflor (SF6) kastedilmekte olup, bu maddeler endüstriyel soğutma uygulamaları, iklimlendirme sistemleri, izolasyon ürünleri, yangın söndürücüler gibi değişik uygulamalarda yaygın olarak kullanılmaktadırlar. F-Gazlar 1990’larda CFC ve HCFC’lerin yerini alan, ozon tabakasına zararlı olmayan, düşük toksik değerlere sahip ve çoğu yanıcı olmayan maddeleri içermektedir. Bununla beraber, küresel ısınma potansiyelleri (GWP) bağıl olarak yüksektir. 2. F-GAZ YÖNETMELİĞİ Avrupa komisyonu, Avrupa Parlamentosu, AB üyesi ülkeler, ilgili endüstriler ve sivil toplum kuruluşları ile üç yıl yoğun olarak süren müzakerelerden sonra, yönetmelik (EC 842/2006) taslağı 2006 yılının ilk yarısında sonuçlandırılmıştır. 2.1. Yönetmeliğin Amacı Yönetmeliğin amacı, Kyoto Protokolü kapsamındaki sera gazlarının (HCFC, PFC, PF6) emisyonunu azaltmaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için yürülüğe girecek alt başlıklar şöyledir: a. b. F-Gazların azaltılması, geri kazanımı, kullanımı ve imhası Etiketleme ve bu gazları içeren ekipmanın uygun tarzda devre dışı bırakılması

106

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

c. d. e.

Bu gazlarla ilgili raporlama sisteminin geliştirilmesi Bazı ürünlerin pazara arz edilmesi ile ilgili kısıtlamalar Bu sektörde faaliyet gösteren teknik elemanlar ve şirketlerin eğitim ve sertifikasyonu

Yönetmelik 4 Temmuz 2006 tarihinde yayınlanmış, bununla beraber birçok uygulamalarının 4 Temmuz 2007 tarihinde uyglamaya sokulması planlanmıştır. Avusturya ve Danimarka’da sera gazlarının yasaklanmasına ilişkin hali hazırda daha sıkı bir yönetmelik yürürlükte olduğundan, 31 Aralık 2012’ye kadar söz konusu ülkelerdeki yönetmeliklerin geçerli kalmasına izin verilmiştir. 2.1.1. Sera Gazlarının Azaltılması Bir soğutma, iklimlendirme ya da ısı pompası ekipmanına sahip tesisin işletmeni (operatörü), gaz kaçaklarını önlemek üzere gerekli tedbirleri almak ve mevcut kaçakları en kısa zamanda tamir etmekle mükellef kılınmıştır. Aynı zamanda, 3 kg’dan fazla F-gaz içeren sabit uygulamalarda kullanılan gazın kaydının düzenli olarak tutulması zorunludur. a. b. c. 3 kg ve daha fazla sera gazına sahip cihazlar, yılda en az bir kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 6 kg’den az sera gazına sahip hermetik sistemler bu kapsam dışında tutulmuşlardır. 30 kg ve daha fazla sera gazına sahip tesisler yılda en az iki kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 300 kg ve üstü sera gazı içeren tesislere ise yılda en az dört kez kaçak kontrolü yapılacaktır. Bu tesislerde aynı zamanda kaçak dedektörleri monte etme zorunlu olacak ve dedektörler yılda en az bir kere kontrol edilecektir.

Kaçaklar onarıldıktan sonra bir ay içinde tekrar kontrole tabi olacaklardır. Servis esnasında kullanılan soğutkanların kaydı tutulacaktır. 2.1.2. Geri Toplama 4 Temmuz 2007 itibarıyla tesisin işletmeni, F-Gazların sertifikalı eleman tarafından geri toplanabilmesi için gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır. Yönetmeliğin ilgili maddesi gereği, florlu sera gazlarının yeniden doldurulmayan tüplerde pazara arz edilmesi 4 Temmuz 2007 itibarıyla yasaklanmıştır. 2.1.3. Etiketleme 4 Temmuz 2007’den itibaren pazara arz edilen her cihazın üzerinde F-gazın kimyasal adı ve miktarı yazılmak zorundadır. GWP gibi bazı bilgiler, cihaz ile birlikte sağlanacak işletme el kitabında yer alacaktır. 2.1.4. Servis Personeli İçin Minimum Yeterlilik Şartları Yönetmeliğin 5. maddesine göre, ilgili sektör temsilcileriyle yapılacak görüşmeler sonucunda, söz konusu cihazlarla çalışacak olan personelin minimum yeterlilik koşulları belirlenerek, kişiler ve daha sonraki adımda da şirketlerin sertifikasyonu konusunda her üye ülke tarafından çalışmalar başlatılacaktır. 4 Temmuz 2008 itibarıyla, üye ülkelerin benimsediği yeterlilik ve sertifikasyon sistemi yürürlüğe girecektir. Üye ülkeler kurdukları sertifikasyon sistemi hakkında AB Komisyonu’nu haberdar edeceklerdir. Sonuç olarak, her ülke tarafından verilen sertifikalar karşılıklı olarak tanınacaktır. 4 Temmuz 2009 itibarıyla da, yalnızca bünyelerinde sertifikalı eleman bulunduran servis şirketlerinin söz konusu soğutkanları kullanmasına müsade edilecektir.

107

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

2.1.5. Raporlama Üretici, ithalatçı ve ihracatçıların söz konusu gazlara ilişkin rapor düzenleme gerekliliği ortaya çıkmıştır. 31 Mart 2008’den itibaren her yıl, 1000 ton/yıl ve üzeri işlem kapasitesine sahip yukarıda bahsedilen ilgililer AB Komisyonu’na rapor göndermek zorundadırlar. 3. OTİM YÖNETMELİĞİ Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 23.05.2006 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM), ülkemizin taraf olduğu Montreal Protokolü ve değişiklikleri ile kontrol altına alınan maddelerin kullanılmasına ve bazılarının tüketiminin bir takvim çerçevesinde azaltılarak kullanımdan kaldırılmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektir (Madde 1). Montreal Protokolü ve değişiklikleri uyarınca üretimi, tüketimi ve ticareti kontrol altına alınan bu maddelerden; Triklorflormetan (CFC-11), Diklordiflormetan (CFC-12), Triklortrifloretan (CFC-113), Diklortetrafloretan (CFC-114), Klorpentafloretan (CFC-115) servis amaçlı ithalatı 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren tamamen yasaktır. Bakanlık, sadece insan sağlığının söz konusu olduğu durumlarda yukarıda belirtilen maddeler için izin süresini uzatabilir. Bu Yönetmelik, kontrol altına alınan maddelerin dış ticaretini, kullanımını, bu maddelerin ve bu maddeleri içeren ürünlerin piyasaya sunulmasını, 2006 yılı ve sonrası ithalat ve kullanımları ile kamuoyunun bilgilendirilmesini kapsamaktadır (Madde 2). 3.1. Son Kullanıcıların Yeterlilik Esasları OTİM Yönetmeliği’nin 15. Madde’sinde ise son kullanıcının yeterlilik esasları şöyle tanımlanmaktadır. Son kullanıcı; a. Eğitim programında soğutma ve iklimlendirme konularında ders programı bulunan üniversite ve yüksek okul mezunları olması veya, b. 3308 sayılı mesleki eğitim kanunu kapsamında program içeriğinde soğutma ve iklimlendirme konuları bulunan programı (kalfalık, ustalık ve diploma) bitirmeleri veya c. Milli Eğitim Bakanlığı onaylı süresi en az 25 saatlik kurs programını başarı ile bitirmeleri gerekmektedir. Bunlar dışındaki belgelerin değerlendirilmesi Milli Eğitim Bakanlığı’nca denklik yolu ile yapılır. Soğutma ve iklimlendirme alanında eğitim veren üniversite, yüksekokul, endüstri meslek lisesi ve teknik liselerin müfredat programında geri dönüşüm programına yer vermek zorundadırlar. Süreklilik göstermeyen alanlarda (Bakanlıkça karar verilir), güvenlik amaçlı ihtiyaçların karşılanmasında, üretim ve servis amaçlı olmayan alanlarda, kullanılan gazın miktarının eğitim gerektirmeyecek derecede az olması durumlarında yukarıda belirtilen yeterlilik aranmaz. 4. SERTİFİKASYON GEREKLİLİĞİ Soğutma ve iklimlendirme sektöründe kullanılan soğutkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeniyle yasaklanmalarının soruna uzun vadede olumlu bir katkı sağlayamayacağı açıktır. Bu nedenle, özellikle F-Gaz yönetmeliği, eğitimli personel gereksinimine işaret etmektedir. Buradaki anahtar kelimeler ise “yeterlilik ve sertifikasyon” dur. 4.1. Yeterlilik Kavramı Yeterlilikler, çalışanın mesleki veya profesyonel becerilerinin resmi ifadesidir. Yeterlilikler sektörel ve ulusal seviyede tanınabilmektedir.

108

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Yeterlilik, bireyin öğrenmesinin belirli bir bilgi, beceri ve kapsamlı yetkinlik standardına ulaştığının yetkili bir makam tarafından belirlendiğinde kazanılır. Öğrenme çıktılarının standardı, bir değerlendirme süreci veya bir dersin başarıyla tamamlanması aracılığıyla doğrulanabilir. Yeterliliğe yönelik öğrenme ve değerlendirme, çalışma programı ve/veya işyeri deneyimiyle gerçekleşebilir. Yeterlilik, iş piyasasında ve ileri seviyeli eğitim ve öğretimde değerin resmi olarak tanınmasını sağlar. Yeterlilik, bir mesleğin uygulanması için yasal yetkilendirme şeklinde olabilir. 4.2. Yeterlilikler Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Yeterlilikler sistemi bir ülkedeki öğrenmeyi tanıtan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Yeterliliklerle ilgili meslek standartları, eğitim standartları, öğretim programları, değerlendirme, belgelendirme, kalite güvencesi, sektörler ve sivil toplum kuruluşları (STK) arasındaki işbirliği mekanizmaları, kurumsal, sektörel ve ulusal seviyede politikaların geliştirilmesi ve uygulanmasıyla ilgili araçların oluşturulması, yeterlilikler sistemi içerisindedir. Yeterlilikler çerçevesi, öğrenme seviyeleriyle ilgili bir takım kriterlere göre yeterliliklerin geliştirilmesi ve bunların sınıflandırılmasına yönelik bir araçtır. Çerçeveler, tüm öğrenme süreçlerini ve yollarını kapsayabilir veya belirli bir sektördeki, örneğin bir meslek alanıyla sınırlı olabilir. Bazı yeterlilik çerçeveleri bir yasal dayanağa sahip olabilirken diğerleri sosyal ortakların ortak görüşünü temsil edebilir. Ancak, tüm yeterlilik çerçeveleri, belirli bir ülkede veya uluslararası alanda kaliteyi, erişilebilirliği, bağlantıları arttıran ve yeterliliklerin kamuda veya iş piyasasında tanınmasını sağlayan bir temeli teşkil eder. 4.3. İKS Sektöründeki Durum 2003 yılı itibarıyla, 28 meslek yüksekokulunun (MYO) iklimlendirme-soğutma programlarında öğrenim gören öğrenci sayısı yaklaşık 5000’dir. 4702 sayılı kanun ile meslek liselerinden MYO’lara sınavsız geçişin başlamasıyla birlikte çeşitli sıkıntılar ortaya çıkmıştır. Bu yeni dönemde de, geçmişte olduğu gibi mezun öğrencilerin yegane beklentileri dört yıllık bir fakültede öğrenimlerine devam etmek üzere dikey geçiş sınavına girmek ve “mavi yakalı” kaderlerinden kurtulmak olmuştur. Bunun yanı sıra, ülkemizde henüz düşük doyma oranına (% 6’dan az) sahip soğutma-iklimlendirme pazarı gün geçtikçe büyümekte ve paralel olarak donanımlı iş gücü ihtiyacı da artmaktadır. Ülkemizdeki imalat sektörünün gelişmesi ve yeni yatırımlar, iç pazarda imalatçı firmaların etkinliğini arttırmıştır. Ülkemizde müstakil konut talebinin artmasının ve inşaat sektöründeki hareketliliğin sektörümüze olumlu yansımaları olmuştur. 2008 yılı sonlarına kadar bu hareketliliğin süreceği tahmin edilmektedir. Klima santralleri, soğutma grupları gibi alanlarda ülkemizde imalatın gelişmesi, hem sektörümüze hem de ihracat bazında ülke ekonomisine ciddi katkılar sağlamıştır. Split klima satışları da, bağıl olarak artan alım gücü doğrultusunda her yıl artmaktadır. Tüm bu alanlarda; montaj, işletmeye alma, bakım ve arıza giderme konularında sertifika edilmiş yeterliliğe sahip teknik elemanlara yoğun ihtiyaç hissedildiği/hissedileceği kaçınılmaz bir gerçektir.

25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 1998 2000 2002 2004
KLİMA SANTRALLERİ SOĞUTMA GRUPLARI

Şekil 1: Yıllar itibarıyla merkezi sistem üretim miktarları (Kaynak: İSKİD).

109

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Prensip olarak yeterlilikler, ulusal eğitim ve öğretim makamlarının yetkisindedir. Ancak, artan bir şekilde diğer kurumların ve kuruluşların yeterlilik sisteminde yetki talepleri Türkiye’de olduğu gibi Avrupa’da da dikkat çekmektedir. Çünkü, iş piyasasındaki işçi ve işveren kuruluşları, eğitim sektörünün mezunlarında aradıkları öğrenme çıktıları bulamamaktadırlar. Diğer bir ifadeyle, diploma ve sertifikalarda görünen yeterlilikler bireylere kazandırılamamaktadır. Diğer bir taraftan çevre konusu giderek önem kazanmaktadır. Kullandığımız soğutkanların çoğu, konusunda asgari servis becerisine sahip olmayan elemanların yanlış uygulamaları sonucunda atmosfere salınmaktadır. ABD’de EPA 608 (soğutkanlarla uygulama becerinizi test eden bir sertifika) sertifikasına sahip olmayan servis elemanları şirketlerde çalışma iznine sahip olamamaktadırlar. AB’de bu durum farklılıklar göstermekte, Almanya, Danimarka, İngiltere gibi ülkelerde ciddi eğitim/sertifikasyon süreci yaşanırken, topluluğa yeni katılan ülkelerin çoğu yeterlilik ve sertifikasyon sistemlerini henüz yeni geliştirmeye başlamışlardır. Ülkemizde de, soğutma ve iklimlendirme servis sektöründe çalışan elemanların, kabul gören uluslararası standartlar (ISO 17024 ve EN 13313) çerçevesinde eğitim ve sertifikasyon sürecine tabi tutulmaları, sektörümüzün geleceği açısından önem arz etmektedir. 5. SONUÇ AB için de yeni sayılan ve çevrenin korunması açısından önemli olan F-Gaz ve ulusal bazdaki OTİM yönetmeliklerinin, iklimlendirme soğutma sektörüne getireceği yenilik ve farklılıkların, AB ülkeleri ile paralel olarak ülkemizde de uygulanabilirliğinin temin edilmesi ve bu konuda çok fazla bilgi birikimine sahip olmayan sektördeki büyük bir çoğunluğun bilgilendirilerek söz konusu servis uygulamalarındaki kalitenin arttırılması ile eğitim ve sertifikasyon, gelecekteki öncelikli konular olarak ortaya çıkmaktadır. Ülkemiz ve AB ülkeleri arasındaki sektörel ticari bağlar ve sonucunda ortaya çıkan teknik eleman dolaşımı, uygulamalar konusunda da ortak davranmayı zorunlu kılacaktır. Sektörümüz içinde yer alan STK’lar ve öğretim kurumları, İKS alanında oluşturulması gereken sertifikanın gerektirdiği öğrenme çıktıları, yetkinlik tanımlamaları ile sertifikasyon için gerekli toplam kredi miktarı konularında çalışmalar yapmalıdır. Kaynaklar 2006, “Regulation (EC) No 842/2006 of the European Parliament and of the Council of 17 May 2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Official Journal of the European Union, Brussels, Belgium. 2. 26176 sayılı Resmi Gazete, 2006, “Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik”, Ankara. 3. Anonim, 2005, “Towards An European Qualifications Framework for Lifelong Learning”, Commission Staff Working Document, Commission of the European Communities, Sec. (2005) 957. Brussels. 4. Borat, O., 2006, “Avrupa Birliği ve Türkiye’de Yeterlilikler Çerçevesi”, Türkiye’de Mesleki Eğitim Öğretim Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Uluslararası Konferansı, Çalıştay raporu, İstanbul 5. EPEE, 2007, “EC Regulation No 842/2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Brussels, Belgium. 1.

110

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

MERKEZİ YÖNETİM SİSTEMİ YAZILIMI İLE SOĞUTMA OTOMASYONU
Maurizio Zago, Gabriele De Bona*, N.Güray Şenol** Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA *Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA **Ercan Teknik Ltd. Şti, İstanbul mzago@dixell.com, dbgabriele@dixell.com, info@ercanteknik.com

ÖZET Günümüzde enerji tasarrufu ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi temel hedef olmuştur. Otomasyona dayalı bir takip ve denetim sistemi yardımıyla emiş ve kondenser basınç değerlerinin ortam ve dış hava şartlarına göre dinamik olarak ayarlanması, merkezi soğutma ünitelerinde emiş basıncının tesisteki soğutucuların verimi ve çalışma şartlarına göre takibi, defrost optimizasyonu, tesislerin kullanım yoğunluğuna göre farklı set değerleri kullanımı v.b yöntemlerle soğutma tesisleri, market zincirleri, lojistik depolar, entegre üretim tesislerde önemli enerji tasarrufu sağlanabilir. Ayrıca enerji tüketimi analiz ve istatistiklerinin oluşturulması; aydınlatma, perde, merkezi klima v.b sistemlerin çalıştırılması ve defrost gibi bazı periyodik işlevlerin otomatik yürütülmesi ile lokal sistemlerden gelen alarmların takip ve yönlendirilmesi; periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin idaresi ve raporlamaları; tesislerdeki kritik olayların (sıcaklık/basınç değişimleri, güç kesilmesi, arızalar, açık kapı sinyalleri v.b.) takibi ve bildirimi, yedek parça ve stok takibi gibi hizmet maliyetini düşürecek uygulamalar da bu sistem ile gerçekleştirilebilir. Anahtar Kelimeler: Enerji tasarrufu, Maliyet, Otomasyon, Denetim, Takip

1. GİRİŞ 1970'li yıllarda yaşanan petrol krizi sonrasında enerji konusuna ilgi artmış ve enerji tasarrufu konusu gündeme gelmiştir. Artık hepimiz biliyoruz ki enerjinin fazla kullanılması sonucunda doğal kaynaklarımızı hızla tüketiyoruz, çevre kirleniyor ve enerji için ödediğimiz bedel gün geçtikçe yükseliyor. Ekonominin ana unsuru olan ve hayat kalitesini iyileştiren enerjinin verimli kullanılması gerekliliği ortadadır. Günümüzde her sektörde olduğu gibi soğutma sektöründeki uygulamalarda da enerji tasarrufu yapmak ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi en temel ve ekonomik hedef durumuna gelmiştir. Bu metinde esas olarak perakende sektörü (gıda perakendesi, süpermarketler v.b.) dahilinde yeralan soğutma otomasyonuna yönelik yeni teknolojik gelişmeler ve süpermarket kontrol ve denetim sistemleri alanında ileri düzeyde teknolojik atılımlar ve çalışmalar yapan İtalyan DIXELL firmasının geliştirdiği enerji tasarrufu uygulamaları konusunda bilgi aktarımı yapılacaktır. 2. PERAKENDE SEKTÖRÜNÜN HEDEFLERİ Esas itibariyle perakende sektöründe yeralan tesisler kapsamındaki uygulamalar göz önüne alındığında, enerji tasarrufuna da destek sağlayacak iki temel hedef karşımıza çıkmaktadır. Bunlar maliyetlerin düşürülmesi ve kalite kontrolünün sağlıklı yürütülmesidir. Söz konusu hedeflere ulaşmak için artık perakende

111

Bununla birlikte tesis kapsamında yer alan soğutma elemanlarının (kabin. Diğer özel protokoller: Kapalı protokollerdir ve kullanıcılarını yalnızca bir üreticiye bağımlı kılar. Soğutma otomasyonuna tesis dahilinde Modbus protokolünü kullanan diğer sistemlerin de entegre edilmesi mümkündür. Böylece tesiste bir sinerji ve daha yüksek güvenlik şartları yaratılabilir. Kalite kontrolü Soğutulmuş gıda ürünlerinin kalitesinin devamlılığı HACCP şartlarının sağlanması ve hassas bir sıcaklık kontrol yöntemi elde edilebilir.b. İletişim protokolleri Otomasyon. reyon.I. 3. Bu kayıpların önlenmesi için güçlü bir alarm takip ve yönetimi gereklidir. Sistem kapsamındaki cihazların işbirliği haline olmaları aynı dili konuşmaları ile mümkündür. Soğutma otomasyonunda genellikle kullanılmakta olan üç iletişim protokolü vardır. 112 . soygun ve gaz kaçağı gibi durumlarla ilgili koşullar sisteme dahil edilerek bu koşullara uygun hareketler yürütülebilir. İZMİR piyasasında teknolojik gelişmeler ışığında otomasyona dayalı kontrol ve takip mekanizmaları ile uygulamalar yapılmaktadır ve bu tür tesisler her geçen gün yaygınlaşmaktadırlar. 9-12 EKİM 2008. bir alarm durumunda çabuk ve yerinde müdahale edilmesi masrafların azaltılmasında önemli bir fayda sağlayacaktır.1. Tesislerde harcanan toplam güç miktarı da maliyetleri etkileyen temel unsurlardan biridir.) arıza istatistiklerinin tutulması ekipman kalitesinin devamlılığını sağlar. soğuk depo v. duman. Diğer bir unsur ise tesislerin bakım masraflarıdır. su baskını. 2. ağ kurmak kolay ve ucuzdur. Tesis bünyesindeki sistemlerin periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin zamanında ve hata önleyici nitelikte olması. 1 2 3 Modbus: Farklı soğutma ve A/C ekipmanı üreticilerin cihazlarının en üst düzeyde müşterek çalışmasını sağlayan açık ve standart protokoldür. Her üç kalem maliyetlerinin azaltılması otomasyona dayalı bir merkezi denetim ve takip sistemi ile mümkündür.b.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Maliyetlerin düşürülmesi Perakende pazarında sistemin toplam maliyetini oluşturan ana unsurlardan biri satılan soğuk ya da donmuş ürünlerde yaşanacak kayıplardır. Ayrıca bakım onarım faaliyetlerinin ilgili servis ekipleri tarafından ve verimli bir şekilde gerçekleştirilmesi de tesis bünyesindeki faaliyetin kalitesinin devamlılığını temin eder. LON: Atanmış bir mikroprosesör. kapsamındaki tüm cihazların ve elemanların bir bütün olarak işbirliği yapmaları halinde gerçekleşir. Bununla birlikte merkezi denetim ve takip sistemi kapsamındaki cihazların dijital girişleri vasıtası ile yangın. 2. sistemler tarafından harcanan güç etkili bir planlama ve kontrol mekanizması ile azaltılabilir. SOĞUTMADA OTOMASYONA DAYALI DENETİM VE TAKİP 3. ayar yazılımı ve devreye alma süresi gerektirdiği için pahalıdır. aydınlatma v.2. Tesis genelindeki soğutma. klimalandırma. Söz konusu her üç kalite koruma faaliyetinin yürütülmesi yine tesisin merkezi bir otomasyon ve kontrol sistemi kullanılarak işletilmesiyle mümkün olacaktır.

) tabi tutulur. Şekil 2: TCP/IP bağlantısı 3.3.: DIXELL XWEB serisi) bünyesindeki alarm yönetimi tesiste sisteme bağlı bulunan tüm cihazlardan gelen alarm bilgilerini toplar. geciktirme v.3.s. mağaza yönetimi. Alarm yönetimi 3. servisler. Merkezi denetim ve takip sistemlerinin de aynı LAN TCP/IP ağına bağlanabilmesi mümkündür. güvenlik firmaları v. depo gibi birimlerin ve kurumsal bağlantıların. Lokal alarmlar Lokal denetim ve takip sistemleri (ör.2. 113 . Süpermarketlerde bağlanabilirlik Süpermarketlerde genellikle muhasebe.I. yazar kasa. Alarmın özelliğine ve önem derecesine göre gerekli adreslere (uzak denetim merkezi. Yerinden toplanan bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme.) alarm mesajları gönderimi yapılır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 1: Bir Modbus ağı örneği 3.1.s. 9-12 EKİM 2008. müzik ve reklam yayınlarının bağlı olduğu geniş bir TCP/IP bağlantı imkanı bulunmaktadır.

aydınlatma. kurum kalite departmanı ya da mağaza yönetimi v. Dixell firması tarafından geliştirilen merkezi denetim ve takip sistemi kapsamında enerji tasarrufuna yönelik aşağıdaki fonksiyonlar bulunmaktadır. Ancak bireysel bazda gerçekleştirilen bu işlevlerden ziyade sistemdeki tüm cihazların birlikte ve işbirliği yaparak çalışmaları ile en yüksek enerji tasarrufu perfomansı elde edilebilir. Soğutma kontrol cihazları teknolojisindeki gelişmeler sayesinde özel algoritmalar vasıtasıyla sistemin çalışmasını optimize etmek ve bu şekilde kullanılan eneri miktarını azaltmak mümkündür.s. Alarmın geldiği lokal sisteme. reyon perdeleri. Bununla birlikte forklift. Böylece birimin ihtiyacı kadar soğutma yapılmasını sağlar. geciktirme v.) tabi tutulur. İZMİR Şekil 3: Lokal alarm yönetimi 3. Şekil 4: Uzak alarm yönetimi 4.2.) ilgili adreslere alarm mesajları gönderimi yapılır.) günde iki kez cihazlara yeni ayar değerini otomatik olarak gönderir. 1 Enerji tasarrufu ayar değerleri 2 Sistem dahilindeki yüklerin kontrolü 3 Buğu önleyici ısıtıcılar 4 Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu 4.3. ışıklı panolar gibi birimlerin elektrik kullanımlarının 114 .I. Enerji tasarrufu ayar değerleri Sistem soğutma biriminin türüne göre (normal muhafaza.s. Uzak alarmlar Merkezi denetim sunucusu (ör. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ENERJİ TASARRUFU Bir süpermarkette enerji tasarrufu tesiste kullanılan her bir soğutma kontrol cihazı tarafından bireysel olarak sağlamak imkanı vardır.1. v. alarmın özelliğine ve önem derecesine göre her bir sistemin bağlı bulunduğu servis firması veya sözleşme tipine bağlı olarak (gece servisi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. gündüz servisi. Bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme.s. derin muhafaza. 9-12 EKİM 2008.: DIXELL XCENTER uygulaması) kendisine bağlı tüm lokal denetim ve takip sistemlerinden gelen alarm bilgilerini bir çağrı merkezi gibi toplar.

Reyon camına monteli sıcaklık sensörü bağlı olan kontrol cihazları da ortam şartlarına (sistemden alınan) ve cam sıcaklığına bağlı olarak ısıtıcıların çektiği gücü modüle eder. Dixell’in XWEB5000 merkezi denetim ve takip sistemi sıcaklık ve nem sensörleri ile tesis dahilinde anlık çiğ noktası değerini hesaplar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 6: Buğu önleyici ısıtıcıların kontrolü Söz konusu uygulama ile ısıtıcıların harcadığı enerjiden yaklaşık %60 tasarruf edilebileceği çeşitli denemelerde kanıtlanmıştır. 4. Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu Dixell firmasının tasarladığı özel patentli bir algoritma ile market dahilindeki merkezi soğutma ünitelerinin ayar değerlerinin mümkün olan en uygun şekilde değiştirilmesi ve bu yolla ünitelerin çalışmalarının tesisteki ihtiyaca göre optimize edilmesi mümkün hale gelmiştir.2. Buğu önleyici ısıtıcılar Bir süpermarkette en çok enerji harcayan birimlerden birisi soğutmalı reyonlarda camların buğulanmasını önlemek için kullanılan ısıtıcılardır. CRO (Compressor Rack Optimization) adı verilen bu algoritma ile temel olarak iki kriter kontrol edilir: 1 Soğutma ünitesi emiş basıncı 2 En kritik kabin Şekil 7: 115 .I. 9-12 EKİM 2008. İZMİR sadece gerçekten ihtiyaç olması durumu ile sınırlandırılması enerji tasarrufu açısından önemlidir. Yaygın uygulamada bu tertibatın kullanıldığı birimlerde cam sıcaklık sensörleri reyon üreticisi tarafından monte edilir. Dolayısı ile bu tip cihazların gerekli olduğunda çalışması bir zaman programlaması ile otomatik olarak yürütülebilir. 4. Sensörden sıcaklık bilgisini alan cihazlar ise reyonun soğutmasını kontrol eden cihazlardır.2.

9-12 EKİM 2008. CRO algoritması sisteme bağlı olan tüm birimlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder ve her birimin soğutma ihtiyacı oranını dinamik olarak hesaplar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR CRO tüm kabinlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder. İhtiyaca göre ayar değeri yükseltildiğinde çekilen güçte belirgin bir azalma olmaktadır. Aşağıdaki grafiklerde CRO algoritmasının kurulu olduğu gerçek bir tesiste CRO’nun aktif ve kapalı durumlar gözlemlenmektedir. Üst grafikte ünitenin çektiği gücün haftalık değişimi.I. 116 . Şekil 8: Kabinlerden gelen soğutma ihtiyacı listesi Bu bilgiler yardımıyla CRO otomatik olarak soğutma ünitesi ayar değerini ayarlanmış alt ve üst limitler arasında en kritik kabinin soğutma ihtiyacını dikkate alarak yeniden düzenler ve emiş basıncını bu duruma adapte etmeye çalışır. alt grafikte ise CRO’nun aktif olduğu durumlarda ayar değerindeki haftalık değişimler görülmektedir. Noktalı çizgiler haftalık ortalama değerleri göstermektedir. Böylece daha fazla soğutma gücüne ihtiyacı olan birimi ve ne kadar ihtiyacı olduğunu belirler.

OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ZAMAN PROGRAMLAMASI Süpermarket yöneticileri için işlevlerin bir program dahilinde yürütülmesi her zaman faydalıdır. Garanti periyodu içerisinde tesise yerinde ve hızlı müdahale edilmesi mümkündür. 9-12 EKİM 2008. Merkezi denetim ve takip sistemi HACCP kayıtlarının güncel tutulması ve çıktılarının hazır bulundurulması. Merkezi denetim ve takip sistemi aracılığıyle yürütülen bu işlevler sayesinde 1 2 3 4 5 Sıcaklık grafikleri ve alarm kayıtları yardımıyla tesiste meydana gelen arızaların analiz edilmesi mümkündür. İZMİR Şekil 9: CRO’nun aktif ve kapalı olduğu durumların karşılaştırılması Yapılan testler ve prototip uygulamalar sonucunda CRO algoritmasının kullanımının yaklaşık %20’ye varan enerji tasarrufu sağladığı ortaya çıkmıştır. Sistemin devreye alınması ve teslimi aşamasında yapılmış olan ayarların çok hızlı bir şekilde onaylanması mümkündür. Kullanıcı şifreleri ve aktivite kayıtları yardımıyla sistemi kullanan kişilerin müdahale ve hareketlerinin izlenmesi mümkündür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 5. Bu uygulamada elektronik genleşme valfi kullanımı gerekli değildir. 6. gece olduğunda enerji tasarrufu prosedürlerinin devreye alınması. Böylece tesis görevlilerinin bu tip tekrarlanan işlevler için eğitim almalarına ve sorumluluk yüklenmelerine gerek kalmaz. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – TAKİP VE MOBİL BAKIM Takip ve mobil bakım imkanı soğutma sistemleri üreten ve kurulumunu yapan firmalara en büyük desteği sağlar. 117 . Tesisteki görevlilerin müdahalelerinin ve işlemlerinin kalifiye teknisyenler tarafından uzaktan kontrol edilmesi imkanı yaratılır. kabinlerin ve süpermarketin aydınlatmalarının otomatik olarak kontrolü.I. e-mail ya da yazıcı yoluyla günlük raporların alınması gibi sisteme tanımlanacak tüm görevleri otomatik olarak ve gerektiği zamanda yerine getirir.

Bu programlamanın standart bir PLC’deki gibi özel bir programlama dili ile değil oldukça basit bir grafik arayüz yardımıyla yapılması mümkündür. Denetim sistemi elektrik kesintisi durumunda jeneratörün devreye girmesini takip ederek aşırı yüklenmeyi engellemek amacıyla örneğin klima sistemini. 1 2 3 Denetim sistemi süpermarket genelinde harcanan güç miktarını izleyerek tarife sınırlarını aşmadan önce bazı yüklerin devre dışı bırakılıp bırakılmayacağına karar verir. 9-12 EKİM 2008. 118 . v.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. forklift batarya şarjlarını devre dışı bırakır. fırınları.b. Soğutma tesisleri. ayar değerlerini yükselterek soğutma sisteminin daha az güç çekmesini sağlayabilir. market zincirleri.I. lojistik depolar.s. Kompresör arızası durumunda denetim sistemi kabinlerin ayar değerlerini yükseltip kondenzasyon ayar değerini düşürebilir. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – DENETİM XWEB5000 denetim sistemi önceden programlanmış mantık ve alan girişlerine bağlı olarak tesis dahilinde otomatik işlemler yapar. defrost döngülerini iptal edebilir. entegre üretim tesisleri. İZMİR Şekil 10: Günlük bir zaman programlaması örneği 7. soğutma sistemlerinin kullanıldığı birçok farklı alanda bu denetim ve takip sistemlerinin uygulanması artık gereklilik arz etmektedir. yakıt istasyonları. SONUÇ Konuya her ne kadar süpermarketlerde yapılan uygulamalar açısından yaklaşıldıysa da söz konusu merkezi denetim ve takip sistemlerinin uygulama alanlarını genişletmek mümkündür. Denetim sistemi dış ortamdaki ışık miktarını ölçerek market aydınlatma sisteminin bir bölümünün çalıştırılması veya kapatılmasını sağlar. v. Aşağıda denetim mekanizmasının nasıl çalıştığı ile ilgili bazı örnekler verilmiştir. 4 Bu örneklerin sınırsız sayıda çoğaltılması ve dolayısı ile bir tesiste eneji kullanımını en aza indirgeyerek kullanılan enerjiden alınan verimin arttırılması söz konusu denetim ve takip sistemi ile mümkündür. gereksiz aydınlatmaları. Böylece kullanıcının programlama dili öğrenmesi gereği kalmaz. 8.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM VI İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA 119 .I.

Her iki sistemde de (içten ve dıştan eritmeli) şarj esnasında. şarj için kullanılan ikincil akışkan mahale gönderilir ve orada ısındıktan sonra depo içerisindeki borulara girer ve buzu içten eritir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. orhan1@ cu. ikincil bir akışkan tank içerisindeki borulardan geçirilir. oda içerisinde fan-coiller ve ölçüm için bazı sensörler (sıcaklık. İçten eritmeli istemlerde ise. GİRİŞ Çağın getirdiği konfor ihtiyaçlarından birisi olan soğutma. düzenlenmesi ya da daha fazla elektrik enerjisinin üretilmesi gerekmektedir. 9-12 EKİM 2008. 2. uygulamada çok tercih edilmektedir.edu. Orhan Büyükalaca ve Tuncay Yılmaz Çukurova Üniversitesi Müh. Soğutma ihtiyacı genellikle insanların çalışma saatleri olan gündüz (havanın sıcak olduğu) saatlerinde ortaya çıkmakta.tr. Dinamik sistemlerde buz. depolama tankının içerisine yerleştirilmiş borular üzerinde buz oluşturulur. sirkülasyon pompası. Buz. bu saatlerde elektrik çok kullanılmakta ve elektrik santrallerinde üretim için yoğun talep olmaktadır [1]. buz ve faz değiştiren ötektik tuzlar olmak üzere üç farklı depolama ortamı kullanırlar [2]. Sistemde aracı akışkan olarak %30 glikol-su karışımı kullanılmaktadır.tr. İZMİR BUZ DEPOLAMALI BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN ŞARJ VE DEŞARJ PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ Ahmet Fertelli. günümüzde büyük önem kazanmıştır. tunyil@ cu. minimum olduğu zaman dilimine kaydırmaktadır. iki ve üç yollu vanalar. Bu sistemlerdeki depo kapasitesi. Statik sistemlerde. DENEY DÜZENEĞİ Çalışmada kullanılan deney düzeneğinin şarj ve deşarj durumları için tesisat şeması. basınç ve debi) yer almaktadır [3]. Şarj deneyleri sonucunda. Deşarjda ise dıştan eritmeli sistem için. Gerçekleştirilen deşarj deneyinde ise mahal konfor şartlarının sağlandığı ve otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. Deşarj 1. Farklı yoğuşturucu hava giriş sıcaklıklarında sistemin şarj performansını belirleyebilmek için şarj deneyleri ve fan kontrol sisteminin kullanıldığı deşarj deneyleri yapılmıştır.I. buz depolamalı bir iklimlendirme sistemi. Anahtar Kelimeler: Soğu Depolama. Soğu depolama sistemleri su. özel olarak tasarlanmış plaka veya serpantin yüzeylerinde oluşturulur. kendi içerisinde içten eritmeli ve dıştan eritmeli olmak üzere ikiye ayrılırlar. su depolamalı sistemlerde kullanılan depo kapasitesinin beşte veya altıda biri mertebesindedir.-Mim. Buz depolamalı sistemler.tr ÖZET Bu çalışmada tam depolamalı işletme stratejisine dayalı. iklimlendirilen binanın enerji ihtiyacının elektrik talebinin maksimum olduğu zaman diliminden. Çukurova Üniversitesi Makine Mühendisliği Laboratuarlarındaki bir mahalin soğutulması için kullanılmıştır. ADANA fertelli@ cu. Bu yoğun talebi ortadan kaldırmak için talebin azaltılması.edu. Buz depolamalı sistemler. Bu avantajından dolayı buz depolamalı sistemler. tank içerisine mahalden gelen ılık dönüş suyu buz üzerine pompalanarak buz eritilir. Şarj. statik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılırlar [2]. buz deposu. Şekil 1’de gösterilmiştir. nem. suyun donma ve erime gizli ısısından faydalandıklarından küçük hacimlerde büyük miktarda ısıl enerji depolayabilirler. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Bu sistemler. hava sıcaklığındaki artışın sistem performansını olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiştir. Soğu depolama sistemleri. 120 .edu. Sistemde hava soğutmalı bir soğutma grubu.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tank içerisindeki serpantinlerde dolaşan karışım serpantinler üzerinde buz oluşturarak. oda termostatı. Şarj esnasında glikol-su karışımı. Her iki kontrol seçeneği de mahal içerisine yerleştirilmiş oda termostatından alınan sinyaller doğrultusunda çalışır. Yapılan 121 .5 m yüksekliğinde su dolu bir plastik tank ve içerisine yerleştirilmiş serpantinlerden oluşmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Buz depolamalı soğutma sistemi a) Şarj b)Deşarj Soğu deposu. Deşarjda ise. Soğutulan mahalde. Buz depolamalı iklimlendirme sistemi a) Sistemin genel görünüşü b) Isıl eleman çiftleri yerleşim planı Sistemin oda içerisindeki otomatik kontrolü. gerekli olan soğutma ihtiyacını karşılamak için kullanılır. Bu işlemde soğutma grubu hiç çalışmaz ve gerekli soğu ihtiyacının tamamı depodan karşılanır. iki adet fancoil ve oransal kontrollü bir selenoid vana bulunmaktadır. 1 m çapında ve 1. şarj süresince üretilen buz. Serpantinler. fan ve vana olmak üzere iki seçeneklidir. Depodan çıkan glikol-su karışımı mahalde bulunan fan-coillere gönderilerek ortamı soğutur ve tekrar ısınarak depoya döner. tekrar soğutma grubuna dönmektedir. T7 T8 T9 T6 T5 T4 a) b) T3 T1 T2 Şekil 2. 16 mm dış çapında ve 2 mm kalınlığında polietilen borulardan yapılmıştır [4].I. buz tankına gönderilmektedir. soğutma grubunda -4 °C ile -6 °C aralığında istenilen bir değere kadar soğutulup. İZMİR Mahal a) Mahal b) 3 Yollu T Karıştırıcı Vana 3 Yollu T Karıştırıcı Vana Genleşme Deposu Tank Genleşme Deposu Tank Pompa Soğutma Grubu Pompa Soğutma Grubu Şekil 1.

yoğunluk etkisinden dolayı doğal konveksiyon hareketinin 2000.0 7. Çizelge 1. Aşırı soğuma (supercooling) olarak adlandırılan bu aşamanın bitiminde.24 1.83 37.2 6.38 1.4 6. glikol-su karışımının debisi 0. Deney süresince tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklığını ölçmek için. Şekil 3’de tank içerisindeki 9 farklı noktada deney süresince ölçülen su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir.25 32. Gerçekleştirilen şarj deneylerinin bazı parametreleri Çizelge 1’de verilmiştir. Şekilden de görüldüğü gibi tank içerisinde ölçüm yapılan bütün noktalardaki sıcaklıklar birbirine oldukça yakın olmasına rağmen.38 1. tankın alt ve üst bölgeleri arasında az da olsa sıcaklık katmanlaşması mevcuttur. 3. ilk oluşan kristallenme birkaç saniye içerisinde. suyun çekirdekleşme sıcaklığına ulaşmasıyla (-3 °C). İZMİR şarj deneylerinde aracı akışkanın depo.59 38.4 1. İkinci aşamada.0 7.3 7.61 31.48 30. Faz değişiminin sonucu olarak. Ancak bu zamana ve bu sıcaklığa kadar depo içerisinde herhangi bir buz oluşumu başlamamaktadır. suyun tamamını kaplayacak şekilde hızla yayılmaktadır. s’de başladığı. su sıcaklığının suyun faz değişim 122 . Deney başlangıcında.05 33.47 1. Su sıcaklığının 4 °C’ye kadar azalmasıyla.1 7.11 32. ilk yaprak kristal (dentric) yapılar oluşmaya başlamaktadır [5].07 32.41 1. soğutma grubu ve pompa giriş-çıkışlarında sıcaklığı ölçülmektedir.32 1.776 kg/s ve tank girişinde ortalama glikol-su karışım sıcaklığı yaklaşık -4.6 33.58 30.44 1. depo içerisindeki su sıcaklığı 7. Şekil 2b’de gösterildiği gibi tankın üst. soğuk su tankın alt bölgesinde bulunmaktadır. s’ye kadar doğrusal olarak azalmakta ve bu süre sonunda su sıcaklığı -3 °C olmaktadır. Toplam şarj süresi 7 saattir.I.26 1.8 7. Bu deneylerde şarj süresi 7 h ve 8 h.3 7. 18 Mayıs 2006 tarihinde yapılan şarj deneyinde (1 nolu) ölçülen çeşitli parametrelerin grafikleri aşağıda gösterilmiştir. Ayrıca yoğuşturucuya giren ve çıkan havanın sıcaklıkları ve depo gidiş hattı üzerine yerleştirilen venturimetre ile karışımın debisi de ölçülmektedir.05 38.22 Yapılan şarj deneylerine örnek olarak. Sistemde şarj esnasında soğutma grubu ve pompanın enerji tüketimini ölçen bir akıllı sayaç bulunmaktadır.3 °C.9 °C’dir.5 7. Sıcaklıklar yaklaşık 6000.7 31.0 7.28 1. ortama verilen ısıl enerji. glikol buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır. Şarj deneylerinde depolanan enerji miktarları Yoğuşturuc Depo İçi Oluşan Depolana Depolana Depolana u Girişinde Deney Şarj Başlangı Şarj Tüketile Buz n Duyulur n Gizli n Toplam Ortalama n Enerji No Süresi ç Su Performansı Miktarı Enerji Hava Enerji Enerji Sıcaklığı Sıcaklığı [h] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 7 7 7 7 7 8 8 7 8 7 7 7 7 8 [°C ] 7. ayrıca sıcak ve soğuk su tabakalarının yer değiştirdiği görülmektedir. Deney başlangıcında sıcak su tankın üst bölgesinde toplanırken. BULGULAR ve TARTIŞMA Bu çalışmada 21 °C ile 28 °C arasında değişen farklı yoğuşturucu hava sıcaklıklarında 14 adet şarj deneyi ve fan kontrollü bir deşarj deneyi gerçekleştirilmiştir.3 7.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.12 [kg] 424 405 395 410 392 427 430 365 425 400 406 390 405 420 [kJ] 27504 26136 27612 26928 25668 28116 26568 27396 27648 28152 25416 26856 26316 26352 [kJ] 142020 135648 132300 137340 131292 143028 144036 122256 142344 133992 135972 130644 135648 140688 [kJ] 169524 161784 159912 164268 156960 171144 170604 149652 169992 162144 161388 157500 161964 167040 1.4 1. orta ve alt bölgelerine toplam 9 adet ısıl eleman çiftleri yerleştirilmiştir.61 37.0 7.8 7.26 1. 9-12 EKİM 2008.0 [°C ] 21 21 24 25 25 27 27 27 27 27 28 28 28 28 [kW] 31.5 1.

kristallenmenin başlamasıyla ortama verilen ısıl enerjiden kaynaklanmaktadır. Hava sıcaklığının artması ile soğutma grubu etkinliğinin azalmasından dolayı sistem performansında oluşan azalma grafikten açıkça görülebilmektedir. Sonuçlar Çizelge 1’de gösterilmiştir. depolanan gizli ve duyulur ısıl enerji miktarları hesaplanarak deponun toplam soğu depolama kapasitesi belirlenmiştir. depolanan soğu enerjisinin. deney süresince pompa ve soğutma grubunun tükettiği elektrik enerjisi ve deney sonunda da depo içerisinde oluşan buz miktarı ölçülmüştür. sistemin enerji tüketimine (soğutma grubu+sirkülasyon pompası) bölünmesi ile hesaplanmıştır. Havanın yoğuşturucu girişindeki ortalama sıcaklığı 21 °C. Sistemin şarj performansı ise. Sıcaklıktaki ani artış. 9-12 EKİM 2008. Yapılan 14 adet deney için sistemin soğu depolama kapasitesi. Glikol-su karışımı sıcaklığının depo girişi ve çıkışı arasında yaklaşık 2 °C’lik fark tüm deney boyunca korunmaktadır. giriş ve çıkışı arasındaki sıcaklık farkı ise yaklaşık 10 °C’dir. Gün içerisinde dış hava sıcaklığının artışına paralel olarak yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı da artmıştır. İZMİR sıcaklığına (0°C) kadar yükselmesine yol açmaktadır. Yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığına bağlı olarak şarj performansının değişimi Şekil 6’da gösterilmiştir. Şekilden de görüldüğü gibi glikol-su karışımının depoya giriş sıcaklığı yaklaşık -7 °C ye kadar azaldıktan sonra hızla 2 °C artmış ve deneyin geri kalan bölümü içerisinde hemen hemen sabit kalmıştır. Elde edilen verilerden her deney için.I. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim Şekil 4’de ise glikol-su karışımının depoya giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. Farklı hava sıcaklıkları için yapılan deneylerde. yukarıda da açıklandığı gibi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Deney başlangıcında karışımın buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır. şarj performansı gibi parametreler hesaplanmıştır. Hava soğutmalı soğutma grubu yoğuşturucusunun giriş ve çıkışında ölçülen hava sıcaklıklarının zamanla değişimi Şekil 5’de gösterilmiştir. 15 8 6 T ( oC) 10 4 2 T (oC) 5 0 1000 2000 t (s) 3000 4000 0 -5 0 5000 10000 t (s) T1 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 15000 20000 25000 Şekil 3. Kristal oluşumundan sonra borular üzerinde ince bir buz tabakası oluşmaya başlamakta ve kalınlığı zamanla artmaktadır. 123 .

İZMİR 10 Depo Giriş Depo Çıkış 5 T ( C) 0 -5 o -10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Şekil 4.3 1.0 20 22 24 26 o Hava Sıcaklığı ( C) 28 30 Şekil 6. Şarj performansının zamanla değişimi 124 . Glikol-su karışımının depo giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 35 30 T (oC) 25 20 15 10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Hava Giriş Hava Çıkış Şekil 5. Yoğuşturucu hava giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişim 1.6 1.4 1.I.2 1.5 Şarj Performansı 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.1 1.

I. Sıcaklık değerlerinde belirli zaman aralıklarında dalgalanmalar görülmektedir. oda sıcaklığı bu değerin üzerine çıktığında ise fan tekrar açılmaktadır. 9-12 EKİM 2008. tank içerisindeki buzun tamamen erimesinden dolayı karışımın sıcaklığı artmaya başlamış ve mahalin soğutulmasında sadece suyun duyulur ısısı kullanılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekilden görüldüğü gibi. 12 T1 9 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 T ( C) 6 o 3 0 -3 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 7. Şekil 9’da görüldüğü gibi oda sıcaklığı için ayarlanan termostat değeri (23 °C) gün boyunca yaklaşık olarak elde edilmiştir. mahaldeki hava sıcaklığı ve nem değerleri deney süresince ASHRAE tarafından belirtilen konfor bölgesinin içerisinde bulunmaktadır. Bundan sonraki çalışmalarda. Erimenin ilk olarak tankın alt bölgesinde başladığı. İZMİR Deşarj deneyi fan kontrol sistemi kullanılarak yapılmıştır. 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 125 . Fanın açılıp kapanmasıyla oluşan sıcaklık dalgalanmaları Şekil 10’daki mahal içerisinde ölçülen nem eğrisinde de görülmektedir. 9 Temmuz 2006 tarihinde yapılan deney sonuçları Şekil 7-11’de verilmiştir. otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. saat 14:30 civarında orta bölgenin tamamen eridiği ve saat 16:00’dan sonra tamamen duyulur ısı ile soğutma yapıldığı görülmektedir. Her deney için depolanan enerji miktarı ve şarj performansı hesaplanmıştır. Şekil 11’de deney süresince mahal içerisinde ölçülen sıcaklık ve nem değerlerinin psikometrik diyagram üzerindeki dağılımı gösterilmiştir. Daha sonra. 3 yollu karıştırıcı vananın. Mahal havası. karışım depo giriş sıcaklıkları. Şekil 7’de tank içerisinde farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. Bu deneyde mahale gönderilen aracı akışkanın sıcaklığı 6 °C’ye mahal sıcaklığı ise 23 °C olarak ayarlanmıştır. SONUÇ Bu çalışmada buz depolamalı bir iklimlendirme sistemine ait depolama tankının şarj karakteristiklerini incelemek için 14 adet şarj deneyi yapılmıştır. saat 16:00’ya kadar akışkanı ayarlanan sıcaklık değerinde mahale gönderebildiği görülmektedir (Şekil 8). Bunun sebebi mahal içerisindeki sıcaklığın. debi ve vana kontrol sistemi gibi farklı parametrelerin sistemin şarj performansına olan etkileri incelenecektir. ayarlanan sıcaklığa ulaştığında (23 °C) fan kapanmakta. oda termostatında ayarlanan değere ulaşmasıyla fanın kapanması ve daha sonra tekrar açılmasıdır. Fan kontrollü yapılan deşarj deneyinde. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim 4. Elde edilen sonuçlardan yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığının artması ile sistem performansının azaldığı tespit edilmiştir.

9-12 EKİM 2008. İZMİR 12 10 8 T ( oC) 6 4 2 0 -2 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 Tank Çıkış Mahale Gidiş Mahalden Dönüş 16:00 17:00 18:00 Şekil 8. Glikol-su karışımının mahale gidiş vemahalden dönüş sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 Mahal 35 T ( C) 30 25 20 15 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 9.I. Mahal ve dış ortam sıcaklıkları Dış Ortam o 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 100 80 ϕ (%) 60 40 20 0 08:00 Mahal Dış Ortam 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 126 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Yüksek Lisans Tezi. 30 Mayıs . O. ULIBTK’07 16. Adana. İZMİR Şekil 10. 2000. Design Guide for Cool Thermal Storage. 315-319. Mühendislik Kongresi. Büyükalaca O. Mahal ve dış ortam nemleri 100 rh(%) 0 9 h(kJ/kg) 70 80 70 60 50 0. [3] Fertelli A.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 55-66. Yılmaz T. [2] ASHRAE...2Haziran. M..01 W(kg/kg) 10 20 30 10 t(C) 20 30 40 Şekil 11. Büyükalaca O. Design of An Air-Conditioning System with Ice Storage.I. ve Özgören. 5. 1993.. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj Karakteristikleri. KAYNAKLAR [1] Büyükalaca.. Şanlıurfa... 9-12 EKİM 2008. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Performansı. Çukurova Üniversitesi. H. Ulusal Soğutma ve İklimlendirme Tekniği Kongresi. [4] Serin. 2-3 Nisan. 1998. 2006. 2007. Harran Üniversitesi. 273-280. [5] Fertelli A.. T.. 26-28 Nisan.02 60 50 20 ASHRAE Konfor Bölgesi 40 0. GAP V. Yılmaz T. Adana. Mahal sıcaklık ve nem değerlerinin ASHRAE konfor bölgesi ile karşılaştırılması 5. Ulusal Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi. Konvansiyonel İklimlendirme Sistemine Buz Depolamanın Uyarlanması. Kayseri. 127 . Yılmaz.

diğer toprak yapılarına ve özelliklerine uygulanamaz.edu. ADANA tunyil@cu. TYS’nin ölçülen hava sıcaklığı. çeşitli toprak türleri için hesaplanarak bulunması gerekmektedir. Anahtar Kelimeler: Toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP). 20. Toprak yüzey sıcaklığı (TYS). Ancak bu ölçümler sadece ölçülen yerlerdeki toprak özellikleri ve toprak yapıları için geçerli olup. güneş ışınımı. farklı toprak özellikleri için elde edilen TYS’ler kıyaslanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 10. Bu çalışmada da analitik çalışmalar dikkate alınarak İzmir için 23 yıllık ortalama meteoroloji rasat bilgileri kullanılarak çeşitli toprak özellikleri için toprak sıcaklıkları hesaplanacak ve toprak sıcaklığına çeşitli parametrelerin etkisi tartışılacaktır.tr. tek katmandan oluşan topraklar için TYS’ler ve TS’ler DMİ’den alınan hava sıcaklığı. Toprak sıcaklığı (TS) 1. Bu çalışmada. İZMİR YER KAYNAKLI ISI POMPALARI İÇİN TOPRAK SICAKLIKLARININ BELİRLENMESİ Tuncay YILMAZ. bağıl nem ve rüzgar hızı rasat bilgilerinin 23 yıllık günlük ortalama değerleri kullanılarak analitik olarak hesaplanmıştır. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından toprak içindeki sıcaklıklar bazı istasyonlarda 5. Ülkemizde TYS ölçülmediğinden. 2. Bu çalışmada. güneş ışınımı.I. Arif ÖZBEK. Makine Mühendisliği Bölümü. GİRİŞ Toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. orhan1@cu. Homojen toprak özellikleri için bazı varsayımlar altında TYS ve TS’yi analitik olarak hesaplamak mümkündür. Bu konuda en önemli çalışmalar [1]. TKIP tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. Balcalı. bağıl nem ve rüzgar hızı gibi değerler kullanılıp.tr. arozbek@cu. Orhan BÜYÜKALACA Çukurova Üniversitesi. [2] ve [3] tarafından yapılmıştır. bu değerler sadece ölçüm yapılan yerin iklim ve toprak özellikleri için geçerlidir.tr ÖZET Son yıllarda dünyada ve ülkemizde toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) kullanımı hızla artmaktadır. Analitik hesaplama yönteminde sıcaklık sinüs fonksiyonu olarak tanımlanarak yeni sıcaklık değerleri bulunmuş ve daha sonra bu sıcaklıklar zamanın ve toprak derinliğinin bir fonksiyonuna dönüştürülmüştür. Türkiye’de toprak sıcaklıkları Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından belirli istasyonlarda ölçülmekte olup. TEORİK ESASLAR Tek katmandan meydana gelen homojen yapılı topraklarda ısı transferi aşağıda verilen tek boyutlu zamana bağlı diferansiyel denklemden hesaplanır: ∂T ∂ 2T =a 2 ∂t ∂x (1) 128 . alpyil@cu.tr. 01330.edu. Alper YILMAZ. 50 ve 100 cm derinliklerde ölçülmektedir. Verilen değerler TKIP’lerin yatay ısı eşanjörlü uygulamaları için çok yararlı olacaktır. 9-12 EKİM 2008.edu.edu.

(2)’deki son terim buharlaşmadan dolayı olan ısı transferidir. εe=1 . terim uzun dalga ışınımı ile yüzeyden transfer edilen ısıyı ve son terim ise yüzeyden su buharlaşmasından dolayı meydana gelen ısı kaybını göstermektedir. ρs ve ρa toprak yüzeyinde ve ortam havasında su buharının kısmi yoğunlukları olmak üzere. x toprak derinliğine doğru koordinatı ve a da ısıl yayınım katsayısını göstermektedir. as için 0.8 değeri de tavsiye edilmiştir [2]. İZMİR Bu eşitlikte T sıcaklığı.9 . ikinci terim yüzeye gelen toplam güneş enerjisini. Ta ortam sıcaklığını. Konveksiyonla ısı transferi katsayısı h [W/(m2K)]. Eşt. ⎛ ∂T ⎞ − k ⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − q v ⎝ ∂x ⎠ s (2) Burada eşitliğin sol tarafı toprak içine iletimle transfer edilen ısıyı göstermektedir. Şekil 1’de iki sınır şartının yeri gösterilmiştir. q güneş ısı akım şiddetini. ΔR=63 W/m2 (3) (4) olarak alınabilir. β h gl ( Ps − Pa ) RT (5) Burada R su buharı gaz sabitini. Toprak ve yüzeyi Toprak yüzeyindeki sınır şartı en genel şekilde aşağıda verilmiştir: x=0 : .(2)’deki sembollerden. Burada toprak fiziksel özellikleri sabit kabul edilmiştir. Koyu toprak için ise as’nin değeri 0. . Ts toprak yüzey sıcaklığını. h ile orantılı alınabildiği için aşağıdaki eşitlik önerilmiştir [2] : 129 . Bu diferansiyel denklem toprak yüzeyindeki ve yüzeyden çok uzaktaki durumlarda yazılacak iki sınır şartı ile çözülebilir. t zamanı. h = 2. T toprak yüzeyi ve ortam arasında ortalama bir sıcaklık olarak alınan mutlak sıcaklığı göstermektedir. Ta x=0 x L q T o p ra k y ü zey i x=h Şekil 1. k toprak ısı iletim katsayısını. εe yayma katsayısını. rüzgâr hızı u [m/s] yardımıyla bulunabilir [1]: . Kütle transferi katsayısı β. 3. hgl buharlaşma gizli ısısı ve β’da konvektif kütle transferi katsayısıdır.95 arasında verilmiştir [5]. h toprak yüzeyi ile ortam arasındaki ısı transferi katsayısını. buharlaşma gizli ısısı aşağıdaki şekilde yazılabilir: q v = β h gl ( ρ s − ρ a ) = .I. Eşitliğin sağ tarafındaki ilk terim konveksiyonla ortamdan transfer edilen ısıyı.85 ile 0. 9-12 EKİM 2008. Eşt. . ΔR uzun dalga radyasyonunu ve q v de su buharlaşmasından dolayı yüzeyde olabilecek gizli ısı akım şiddetini göstermektedir.8 + 3 u [4]’e göre as=0. as toprak yüzeyi yutma katsayısını.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

2 doymuş toprak nemli toprak kuru toprak kurak toprak (9) şeklindedir.0 f=0. 9-12 EKİM 2008. Bu değerlerden ve C v = 0.024 (7) 30-60°C arası için ise [4]’de verilen sayısal değerlerden aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir: T ⎞ ⎛ Ps = 975. Eşt.4-0. Ap ve Bp ise eşt. Doymuş kısmi basınçlar için TS 825’te 0-30°C arası için aşağıdaki eşitlik verilmiştir [6]: .094 (8) Yukarıda verilen (7) ve (8) eşitliklerinde T [oC] olarak verildiğinde Ps’de Pa olarak elde edilmektedir.(6) ile aşağıdaki bağıntı elde edilir: q v = C v h A p Ts − ϕA p Ta + Bp (1 − ϕ) (14) .(2). İZMİR q v = 0.098 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 8. Eşt.8 f=0.1-0. (6) T ⎞ ⎛ Ps = 288. Çimle kaplı yüzeyler için yukarıda verilen değerlerin %70’i tavsiye edilmektedir [1].29 ⎜ 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0168 f h (Pss − ϕ Psa ) Burada Pss ve Psa yüzey ve ortam sıcaklıklarında su buharının doyma basınçlarıdır.(7) ve (8)’de hesaplanan değerlerden aşağıdaki gibi elde edilir: Ap = Ps max − Ps min Tmax − Tmin (11) B p = Ps max − A p Tmax (12) Tmax ve Tmin değerlerinin yıllık en küçük ve en büyük günlük ortalama dış ortam sıcaklıkları olarak seçilmesi uygundur.0168 f (13) kısaltmasından eşt. f=1. (6). [ ] Eşt.5 f=0. (10) ve (21)’den sınır şartı 130 .9303 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 7.(6)’daki f değeri çeşitli toprak yüzeylerini ve nemliliği dikkate alan bir parametre olup.6-0.68 ⎜1.(6)’daki Pss ve Psa’nın Ps = A p T + B p (10) şekline dönüştürülmesi gerekmektedir.I.

Bu kabulle problemin analitik çözümü yapılmıştır [1]. (2) ve (19)’un analitik çözümü.I. Sıcaklık zamanın ve x ekseninin bir fonksiyonu olarak aşağıdaki gibi bulunmuştur: T = Tsm + ΔTs exp( − x * ) Sin 2π t * − x * + φ s (20) Yüzey sıcaklığı da şu şekilde yazılabilir: ( ) Ts = Tsm + ΔT s Sin 2π t * + φs (21) ( ) Burada t* ve x* aşağıdaki gibi tarif edilmiştir: t* = t to (22) x* = x xo (23) 131 .(1). 9-12 EKİM 2008. ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − C v A p hTs + C v A p hTa ϕ − C v B p h (1 − ϕ) ⎝ ∂x ⎠ (15) haline gelir. Bunun için aşağıdaki sınır şartı yazılır: x⎯ ∞ : ⎯→ (19) ∂T =0 ∂x Eşt. Burada aşağıdaki kısaltmalar yapılmıştır: h c = h (1 + C v A p ) (17) . İZMİR . Bu eşitlik de basit olarak ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h c (Tse − Ts ) ⎝ ∂x ⎠ (16) şeklinde yazılabilir. ⎡ ⎤ h (1 + C v A p ϕ) Ta + a s q − ε e ΔR − C v Bp h (1 − ϕ)⎥ ⎢ ⎦ Tse = ⎣ hc (18) Toprağın çok derinliklerinde sıcaklık gradyanı kaybolur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sıcaklığın sinüs fonksiyonu olarak tanımlanmasıyla mümkün olmaktadır.

ΔTs ve φs değerleri aşağıda verilen bağıntılardan hesaplanmalıdır [1]: Tsm= Tsem (27) ΔTs = ΔTse (1 + μ ) + μ 2 2 [ ] −1 2 (28) ⎡ (1 + μ) 2 tan φ se − μ ⎤ φ s = tan −1 ⎢ ⎥ ⎣ (1 + μ) + μ tan φ se ⎦ (29) Burada verilen μ değeri μ= k hcxo (30) eşitliğinden bulunmalıdır.(3)’den günlük ortalama ısı transferi katsayısı hesaplanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ΔTse ve φse değerleri çeşitli eğri uydurma yöntemleri kullanılarak belirlenmelidir. ortam sıcaklığı Ta ve güneş enerjisi q değerlerinin günlük ortalamaları alınmıştır. rölatif nem ϕ. 3. t * min = 0. Bu eşitlikten de analitik metodun uygulanabilmesi için hc değerinin yıllık ortalamasının alınması gerektiği açıkça anlaşılmaktadır. günlük ortalama değerler kullanılarak hesaplanır. rölatif nem ve rüzgar hızı değerlerinin İzmir merkezi için verilen 1985-2007 yılları arasındaki ortalamaları kullanılmıştır. Günlük ortalama rüzgar hızı değerinden de eşt. ΔTs ve ΔTse eksi işaretli olduklarından. Tse değerinin hesaplanmasında rüzgar hızı u. DMİ Genel Müdürlüğünden alınan günlük güneş şiddeti.I. İZMİR ⎛ at ⎞ xo = ⎜ o ⎟ ⎝ π ⎠ 1/ 2 (24) to yıllık değişim incelendiğinde 365 gündür. 9-12 EKİM 2008.(18)’de tarif edilen Tse.25 − (26) φ 2π olarak bulunabilir. ortam sıcaklığı. Bu . φs ve φse’den de Ts ve Tse’nin minimum olma zamanı. Tsm . SONUÇLAR Eşt. 132 . Bu çalışmada eğri uydurma için çeşitli yöntemler denenmiş ve en uygun olanının Rosenbrock yöntemi olduğuna karar verilmiştir. Eşdeğer güneş sıcaklığı Tse aşağıdaki gibi ifade edilmelidir: Tse = Tsem + ΔT se Sin 2 π t * + φ se (25) ( ) Bu eşitlikte yer alan Tse sıcaklığı yıllık hesaplarda yukarıdaki verilen eşitliğe uygun olarak belirlenmeli ve buradan da Tsem.

İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama sıcaklığın yıl boyunca değişimi 1.2 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 4. Şekil 6’da 23 yıllık ortalama değerler ve eşt. 9-12 EKİM 2008.2 1 0.(4)’te verilen değerler kullanılarak İzmir için Tse değerleri gösterilmiştir.8 (%) 0. 23 yıllık ortalamaların dalgalanması yıllık dalgalanmalardan çok daha az olmaktadır. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama bağıl nemin yıl boyunca değişimi 133 .6 0. İZMİR ortalama değerler de Şekil 2-5’de gösterilmiştir. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama güneş şiddetinin yıl boyunca değişimi 40 35 30 Ta (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 3.4 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Şekil 2. 400 350 300 250 q (W/m 2) 200 150 100 50 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 .

8 alınarak hesaplanan Tse değerleri de şekil 7’de gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008.5 1 0.8 f=0.7 181 211 241 271 301 331 361 Gün Şekil 6. k=1.5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 5.I. bu da yüksek bir değer değildir. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama rüzgar hızının yıl boyunca değişimi 40 35 30 25 Tse (oC) 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 as =0. as=0. φs ve t*min. Ancak as değerinin Tse’ye etki ettiği açıktır.142. Çizelge 1’de Tse ile ilgili değerlerin yanında toprak yüzey sıcaklığı Ts ile ilgili Tsm.7 °C olup.5 2 1.5 u (m/s) 3 2. nemli ve çıplak toprakların eşdeğer güneş sıcaklıklarında kışın 1 °C ve yazın 3 °C fark oluşmaktadır. Çizelge 1. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi Şekil 6’da verilen değerler için Tsem .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 40 35 30 Tse (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün as =0. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi as değeri 0.53x10-7 134 . a=2. Bu değerlerden toprak neminin ve yüzey örtüsünün belirli bir düzeyde eşdeğer güneş sıcaklığını etkilediği görülmektedir.3 f=0.45 f=0. εe=1. Kuru ve nemli çıplak topraklar arasında eşdeğer güneş sıcaklığında kışın 1 °C ve yazın 4 °C fark oluşmaktadır. Çünkü örtülü. İki şekil arasındaki fark en fazla 1.9 f=0.s değerleri de verilmiştir. ΔTsm.3 f=0.9 yerine 0.5 4 3.0. İZMİR 5 4. Eşdeğer güneş sıcaklıkları ve toprak yüzey sıcaklığı parametrelerinin f değeri ile değişimi.45 f=0.se değerleri çizelge 1’de gösterilmiştir.7 211 241 271 301 331 361 Şekil 7. ΔTse.9. φse ve t*min.

9.8 9.7 0.7 Tse Ts Tse Ts Tse Ts Tsem ve Tsm 20.9.9109 ΔTse.s 13.8 0.6 8.0739 -12. 9-12 EKİM 2008.6 Şekil 9. f=0.5xE-07 1Tem_a=5.88 15. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi 1 Ocak ve 1 Temmuz için Şekil 9’da gösterilmiştir.94 15.4 0.3271 -10.Oca 01.5xE-07 28.0 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.17 15.2 9.I.45 9.3305 1.0382 0.45 01.6 0. f=0.07 16. Şekil 11’de ise TYS’nin yüzey absorpsiyon katsayısı ile değişimi gösterilmiştir. ve ΔTs -13.0 .0435 0. TYS’lerin absorpsiyon katsayısı ile önemli değişiklikler gösterdiği anlaşılmaktadır.7217 18.4 1Ocak_a=2.44 13. Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi(1Ocak ve 1 Temmuz için) 10. Şekil 10’da da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisi gösterilmiştir. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 135 TYS (oC) 9.se ve tmin.s 0.5xE-07 1Tem_a=7.7239 -11.Tem Şekil 8.2 a s=0.3 f=0.2 1.0xE-07 1Ocak_a=5.0 8.0413 0.se ve t*min.9060 φse ve φs 1. Bu şekillerden ısı iletim katsayısının TYS’ye etkisinin çok sınırlı olduğu görülmektedir.0xE-07 1Tem_a=2.4 1.0 k (W/mK) 1.9 1.5xE-07 1Ocak_a=7.1843 -9.6 27.9452 16.3 1.0423 0.64 Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi şekil 8’de gösterilmiştir.3052 1.8 27.9452 18.0456 tmin.6 TYS (oC) 28.2841 t*min.7217 20.5 0.4 27.4 28. 40 35 30 TS (oC) 25 20 15 10 5 0 0 1 2 3 4 5 Toprak derinliği (m) 6 7 8 9 10 a s=0.8 8.6 28.9109 16.0361 0.5 1.0 9.3111 1.1 1.2 27. İZMİR f=0.2972 1.4 27.45 f=0.5574 -11.3440 1. Buradan da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisinin çok olmadığı görülmektedir.

KAYNAKLAR [1] Salah El Din M.0 10. On estimating soil surface temperature profiles. American Society of Heating Refrigeration and Air-Conditioning Engineers.6 28.45 1 Oca_k=1.8 9.2 27. Soils.0 27. [3] Mihalakakou G. Vol. Vol. [4] Ashrae Handbook.4 28.0_a=5.5 28. Pp.0 . N.0xE-07 1 Tem_k=1.3-6.6 8.1999. 2002.7 as f=0.0 0. 18.2 9. Energy And Buildings.8 27. [6] TS-825 Binalarda Isı Yalıtım Kuralları. 136 TYS (oC) 9.0 6.5 7. On the application of the energy balance equation to predict ground temperature profiles. Pp. 34.25.0 axE-07(m2/s) Şekil 10.5 8. Pp. A.5 1Tem_k=1. Pp.9.0 25.0 5. Solar Energy.0 15..45 9. Toprak yüzey sıcaklıklarının absorpsiyon katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 4. 473-490.0 9.5 1Tem_k=1.5 5.4.4 27.5 3. 60. Lewis J.0 4. 6.0 5. 251-259. On the heat flow in to the ground.9 1..5 1Ocak_k=1. 1997. 181-190.0_a=5. Toprak yüzey sıcaklıklarının ısıl yayınım katsayısı ile değişimi ((1Ocak ve 1 Temmuz için) 35. Pp.0 30.0 7.0xE-07 0.0 TYS (oC) 20.0 Şekil 11.5 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 38-39. İZMİR 10.4 2. Renewable Energy.6 27. f=0. Longman. and Asimakopoulos D. New York.2 a s=0. O.6 TYS (oC) 28. 9-12 EKİM 2008.4 1Ocak_k=0.8 0. [5] Patrick E.0 1Ocak_k=1.. Santamouris M.0 1Tem_k=0.1983. [2] Mihalakakou G.I.0 0. Fundamentals.0 8.6 0.5 6...0 2. 2003. 1999. M.8 8.0 3.. F. Vol.

Soğutma işlemi ısıtma ve havalandırma gibi işlemlere göre çok daha pahalı ve komplike bir işlemdir. ışık koku gibi faktörler gelmektedir. Daha sonra nem. Konforu oluşturan diğer önemli bir faktör insanların solunum yoluyla tükettikleri hava kalitesidir. ancak nem almak için çoğunlukla soğutma yapılır. Atmosferik çevrenin istenilen değerlerde tutulmasından aşağıda belirlenen veya ilave olarak istenebilecek fiziksel büyüklüklerin müşterek olarak kontrolü anlaşılır. ses. hava oranı. ancak ortama ilave ısı verilerek bu hacim istenilen sıcaklıkta tutulabilir. Konforsuz bir ortamda çalışan insanlarda muhtelif rahatsızlıklar ve sağlık sorunları görülmektedir. 9-12 EKİM 2008. GİRİŞ Konfor insanların yaşamlarını sağlıklı bir şekilde sürdürebilmeleri için gerekli olan bir kavramdır. sağlıksız kurulan tesis nedeniyle fazla enerji tüketimi ve bakım zorluğu vardır. İklimlendirme sistemleri genel olarak.I. • Konfor iklimlendirmesi • Endüstriyel iklimlendirme Bizim için bu yazıda konfor iklimlendirmesi söz konusu olduğu için endüstriyel iklimlendirme dikkate alınmayacaktır. Konfor kavramının içinde en önemli olan faktörlerden birisi “ısıl konfor” dur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yine bu yanlış sistem seçimi. yapıya uygun olmayan projelendirme. Nem verme işlemi su veya su buharı ile yapılır. Bağıl nemi kontrol etmek için ortama ya nem vermek ya da nem almak gerekir. Isıl konforu sağlamak her zaman kolay değildir. • • • • • • • Ortamın kuru termometre sıcaklığı Bağıl nem Hava değişim oranı Dış hava (taze hava) oranı Hava kalitesi Ortamdaki basınç Kurulan sistemin ses seviyesi Isı kaybı olan bir ortamda ortam sıcaklığı zamanla düşecektir. 1-KLİMADA KONFOR İnsan veya hayvanların ihtiyaçları için veya endüstriyel bir proses için atmosferik çevre. hava. Bu hastalıklar nedeniyle ölüm söz konusu olmasa da sağlık harcaması giderleri ve iş gücü kaybı söz konusudur. titreşim gibi fonksiyonların mükemmele yakın olarak sağlanması tesisat mühendislerinin en önemli hedefi olmalıdır. İZMİR KLİMADA KONFORVE SAĞLIKSIZ BİNA SENDROMU Dr. kurulan sistemler ile arzulanan değerlerde tutulmaya çalışılır. gürültü. Bu yazıda insanların rahat yaşamaları için gerekli klima koşulları ve olumsuz klima koşullarının yarattığı sorunlar tartışılmıştır. Veli DOĞAN ÖNSÖZ Yanlış seçilen ve yapıya uygun olarak projelendirilmeyen klima sistemlerinin çalışanlar üzerinde olumsuz etkileri sayılamayacak kadar çoktur. konfor ve endüstriyel iklimlendirme sistemleri olarak iki ana grup altında toplanabilirler. Isı kazancı olan bir ortamda da sıcaklık arzulanan değerin üzerine çıkacaktır bu durumda da soğutma yapmak gerekecektir. Bina içerisinde yaşayan insanların ihtiyacı olan ısıl konfor. 137 .

• Ortam sıcaklığı • Odadaki taze hava miktarı • Hava hızı • Hava kalitesi • Bağıl nem • Duvar yüzey sıcaklığı • Cam yüzey sıcaklığı 1. . Bu olaylar hayvan ve bitkiler içinde aynı şekilde geçerlidir. Şekil 1 de bu etki açıkça görülmektedir. konforu aşağıdaki şartlar belirlemektedir. 9-12 EKİM 2008. nem. bedensel ve zihinsel üretim hızını etkilemektedir. ancak belli koşullar altında kendini rahat hisseder ve metabolizma faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürür. Klima mühendisleri yaygın olarak ASHRAE ‘ye ( American Society of Heating.Yüzeyler arası sıcaklık farkları (pencere ile en sıcak yüzey arasında 10°C den az) .15 m/s ‘den az. Klima mühendisleri her oda için kullanım amacına bağlı olarak yaz ve kış sıcaklık değerini ve bağıl nemi tespit ederek proje hesapları yapmaktadırlar. İklimlere bağlı olarak çevre koşullarının sürekli değişmesi. Bina sahipleri için en iyi şekilde konfor sağlanmasında çeşitli standartlar belirlenmiştir. Hayvan ve bitkiler için konfor şartları her hayvan ve bitki için farklılık gösterir. Çok daha detaya girildiğinde verimli bir çalışma için kadın ve erkek çalışana göre ortam sıcaklığının farklılık gösterdiği bir gerçektir.27°C KT ve %50 bağıl nem olarak tespit edilmiştir. örneğin ISO 77301984 den konfor gereksinimi için tavsiyeler: . Bazen yukarıda verilen değerlerin çok dışına çıkarak dizayn sıcaklığını ve bağıl nemi daha düşük seviyelerde kabul ederler. . güneş radyasyonu.1 m ve (kafa ve ayak bileği boyu) 3°C.Döşeme sıcaklığı 19-26°C( 29°C döşemeden ısıtmalı sistemlerde).Sıcak tavan ile diğer yüzeyler arasında 5°C Yukarıdaki şartlar insanların yaşamlarını en kolay şekilde sürdürebildikleri iklimsel çevre koşullarıdır.1-Ortam sıcaklığı İnsanların çalışma verimleri bulundukları ortamın sıcaklığına bağlı olarak değişmektedir. İç ortam sıcaklığı tek başına ısıl konfora yeterli olmamaktadır. Örneğin çok soğuk ve kuru bir iklim bölgesinde kış aylarında ısıtma 18 °C de tutulurken % 20 bağıl nem yeterli kabul edilebilmektedir. hayvan veya bitkilerin yaşam faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürecekleri iklimsel çevrenin hazırlanması konfor iklimlendirmesinin konusunu teşkil eder.1.1 m ve 0. Bu nedenle taze hava sistemlerinde arızaya karşı her türlü tedbir alınmalı ve muhtemel arızalar en kısa zamanda giderilebilmelidir.Dikey hava sıcaklığı farkı 1. [1] Bu ISO 7730-1984’ de belirlenen standartlar karışıktır ve çoğu zaman sağlanması zordur.Ortalama hava hızı 0. insanın yaşam faaliyetlerini sürdürmesini genellikle kötü yönde etkiler. Çalışma ortamının ısıl şartları.1. basınç gibi parametreleri belirlerler. İZMİR 1. yaşanılan çevredeki makine ve aydınlatmadan gelen enerji. İnsan. Arıza durumunda sistem taze hava sağlayamazsa bina havasız kalacaktır.1. Mekanik havalandırmadaki en büyük risk arıza durumudur.Odanın kullanımı anındaki iç ortam sıcaklığı 20-24 °C ( 22+/− 2 °C). Refrigerating and Air Conditioning ) ve mal sahibinin isteklerini dikkate alarak hesaplamaya esas olacak sıcaklık. İnsanlar için iklimsel konfor şartları kış şartlarında 22°C . yaz şartlarında 24°C . 138 . 1. .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1-Ortamdaki ısıl konfor ve hava kalitesi Sıcaklık ve bağıl nemin yanında.24°C KT ve %50 bağıl nem. .I.1-Konfor iklimlendirmesi İnsan çevresindeki iklimsel koşullara uyum gösteren bir canlı olmasına rağmen.

sigara içilen bir bölümde 25 l/s ye kadar çıkabilir. Bu hava miktarları. İZMİR 1. Taze hava solunum için gerekli olmasının yanında CO2 ve sigara dumanı ile diğer bulaştırıcıları seyreltmek için gereklidir. 9-12 EKİM 2008. konforlu ve emniyetli ortamlar sağlaması gerekir. . Çalışılan ofisler pozitif basınçta tutulmalı ve kirli çevre havasının içeri girmesi önlenmelidir.15 arasında tutulmalı yazın 0. . ancak soğuk iklim bölgelerinde hava çok kuru olduğundan % 50 değerine yaklaşmak her zaman kolay olmamaktadır.Dış hava alış panjuru yerden toz emmeyecek kadar yüksekte olmalı mümkünse bir bahçeye bakan cepheden alınmalı.Oda içlerinde taze hava veriş ve egzoz atış noktaları iyi seçilmeli menfezler kısa devre oluşturmamalı .Oda içerisindeki hava hızı 0.1 ila 0. Örneğin.I. ASHRAE ve benzeri kaynaklardan kişi başına taze hava miktarı binanın kullanım amacına ve kullanan kişilerin yaptıkları işe bağlı olarak alınabilir. Ofislerde havalandırma ve taze hava sağlama oranlarında çeşitli standartlar vardır.1. İç ortam sıcaklığı ve ortam bağıl nemine bağlı olarak konfor 139 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. içinde yaşayanlar için asgari düzeyde sağlıklı.Kişi başına düşen hava miktarı kişinin bulunduğu mekândaki aktivitesine bağlı olarak doğru seçilmeli ofis binalarında 10 l/s’den az olmamalıdır .1.2 -Ortamdaki taze hava.Mutfak.2-Bağıl nem Bağıl nem de ısıl konforda çok önemli bir parametredir. kişilerin aktivitesine ve yapıya göre farklı değerler alır. Sistem kurulurken klima mühendisleri taze hava sağlama anlamında birçok parametreyi dikkate almak zorundadırlar.Hava dağıtımı doğru yapılmalı ve her mekâna istenilen debide taze hava ulaştırılmalıdır.1. Şekil 2 de iç ortam sıcaklığı ve bağıl nemin ısıl konfordaki etkisi görülmektedir [2] .1. Bunlardan bazıları aşağıdakiler olabilir. bir ofis binasında kişi başına 10 l/s den başlayıp. 1.Fotokopi makinesi ve yazıcı gibi ofis aletleri ayrı egzoz sistemine sahip bir kapalı odada bulunmalıdır. . hava kalitesi ve hava hızı Binaların. .Mümkünse bağıl nem oranı %40-%60 düzeyi arasında tutulmalıdır. Şekil 1. . Binanın yapısal sağlamlığı ve mimari anlamda doğru projelendirilmesi yanında yaşayan insanların tükettikleri havanın kalitesi son derece önemlidir.25 m/s ‘ye yükseltilmelidir. . şömine gibi bina içerisindeki ilave kirli hava kaynakları merkezi sistemden kesinlikle ayrı olarak binadan uzaklaştırılmalıdır. trafik ve benzeri kirli hava riski olan kısımlardan kaçınılmalıdır. Kış mevsimlerinde %50 civarındaki nem çok iyi bir değerdir. tuvalet. Sıcaklığın çalışma verimine etkisi Şekil 2.

1.3-Duvar yüzey sıcaklığı Duvar veya pencere iç yüzey sıcaklıkları konforu etkileyen en önemli parametrelerden biridir. Duvar ve cam iç yüzey sıcaklığı ortam sıcaklığına ne denli yakın ise konfor o derecede iyidir. 9-12 EKİM 2008. Yalıtıma bağlı olarak iç duvar yüzey sıcaklığı ciddi oranda değişmektedir.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4-Cam yüzey sıcaklığı 140 .I. [2] Şekil 3 İklim şartları aynı olan üç duvarda iç yüzey duvar sıcaklığı değişimi 1. İZMİR 1. Duvar yüzeyleri genel olarak cam yüzeylerine göre daha büyüktür o nedenle ısıl konforda daha önemli yer tutarlar.1. Şekil 3 de iklim şartları aynı olan üç adet dış ortama bakan duvardaki iç yüzey sıcaklıkları gösterilmiştir.1. Bu nedenle konfor kliması yapılırken yalıtım hesapları ve bu hesaplara göre duvarların yalıtılması çok önemlidir. Konforlu bir ortamda duvar yüzeyi ile ortam arasındaki sıcaklık farkı 3°C yi geçmemelidir.

Kış aylarında camdan olan ısı kaybının fazla olması camın ısı transfer katsayısının çok yüksek olduğu anlamına gelir. Genellikle mimarlar tarafından cam yüzeyleri mimari tasarım göz önüne alınarak belirlenir. ancak camın çok katmanlı olmasının yaz aylarında büyük miktarda ısı kazancını sağlayan güneşin radyasyonunu azaltmaya fazla bir etkisi yoktur. Şekil 5 Salondan terasa olan geçişi engelleyen radyatör yerleşimi 141 . Şekil 4 Radyatörler mümkün oldukça cam altlarına yerleştirilir. İZMİR Bir yapıda cam yüzeyinden olan ısı kaybı ve ısı kazancının duvar yüzeylere göre çok daha fazla olacağı açıktır. Camların çok katmanlı olması ve cam katmanları arasında çoğu zaman havanın boşaltılması taşınım ve iletimle olan ısı kaybı ve kazancını ciddi miktarda azaltmaktadır. Genelde bu nedenle klima mühendisleri ısıtıcı cihaz ve sistemlerini cam önlerine koymaya çalışırlar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Şekil 5 de görüldüğü gibi mimar haklı olarak salonda terasa açılan cam kapıların önüne böyle bir radyatör veya benzeri ısıtıcıyı koymamıza müsaade etmeyecektir. Cam yüzeylerinden olacak ısı kazanç ve kayıpları dikkate alınmadan mimari projeler tamamlanır. Her camın önüne bu radyatör veya fan-coil benzeri cihazları yerleştirmek mümkün olmaz. Cam yüzeylerdeki bu etkiyi azaltmak çift veya 3 katlı camlar kullanılmaktadır. Fazla ısı kaybı olan bir camın iç yüzey sıcaklığı da oda sıcaklığından çok düşük demektir. Şekil 4 görüleceği gibi radyatörler salonda mümkün olduğunca cam kısma yanaştırılmıştır.I. Cam yüzeyi büyük ve insanların oturma ve yatma alanlarına çok yakın ise içerdeki insanlar rahatsız olacaktır.

9-12 EKİM 2008. İZMİR Ancak yine kış hava sıcaklığının sıfırın altında seyrettiği iklimlerde camın hemen yanındaki duvar dibine konulan ısıtıcılar (Şekil 6) konfordaki rahatsızlık hissini ortadan kaldırmayacaktır. Şekil 6 Şekil 7 Mekan içerisinde yer işgal etmeyen konvektör yerleşimi ve detayı 142 .I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu nedenle Şekil 7 de görüldüğü gibi yer seviyesinde fanlı veya fansız konvektörler konabilir veya sadece cam önlerine yerden ısıtma yapılabilir.

Dünya sağlık örgütü 1986 dan buyana binalardan kaynaklanan hastalıkları tanınabilen hastalık olarak kabul etmiştir. yazıcı ve benzeri malzemelerin kullandığı mürekkep toner ve benzeri kimyasallar ile özel kâğıtların vb gibi malzemelerin yaydığı toz ve kokular ciddi kirlilik kaynağıdır. Tüm bu etkenlerin sonucu 1990 lı yıllarda bu tip binalarda yaşayanlarda.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 8 1. kirli hava iç kısımlardan uzaklaştırılır. çalışanlarda önemli sağlık sorunlarının ortaya çıktığı görüldü. is yeri büyük iş gücü kaybına uğramaktadır. Bilindiği gibi binalardan kaynaklanan “legionella”.Sendromu) Son yıllarda insanların içinde bulundukları ortamlardan dolayı iş gücü kaybına uğradıkları ve sağlıksız binalarda çalışan birçok insanda bazı hastalıkların gözlendiği saptanmıştır. bu yalıtımla birlikte doğal havalandırılın bina yapımı azaldı özellikle büyük ofisler cebri havalandırmalı klima sistemleri ile donatıldı. Eğer bina net yüksekliği ( asma tavandan sonra) 3. İZMİR Çok tavsiye edilmese de eğer bina yüksekliği çok fazla değil ise ve mimari yapıda asma tavan yapılabiliyor ise bu cam yüzeylerine merkezi klima sisteminden hava üflenebilir (şekil 8) veya tavana fanlı ısıtıcılardan hava üflenebilir.4] SBS’nin oluşumunu tanımlamak zordur. Hasta bina sendromları ne hayati tehlike arz eder ne de sakatlayıcıdır. fax makineleri. ticari anlamda da işvereni ve ülke ekonomisini etkilemektedir.4. tipik semptomlar: [ 3.[3. bilgisayar.Merkezi klima sistemi ile olan ısıtma. Özellikle insanların işyerlerinde rastladıkları bir grup semptomlardır. devamsızlığın artması. soğutma ve havalandırma sistemlerinde hava genelde cam yüzeylerine yakın bölgeden üflenir. ABD’ de bu tip semptoma yol açabilecek bina oranı %30 civarındadır. verimliliğin düşmesi. yeni işçi sayısının artması. Bunun yanında duvardan duvara döşenen halılar. 1970’li yıllarda başlayan enerji krizi ile birlikte binalar mümkün olduğunca yalıtılmaya başladı. “Sağlıksız Bina Sendromu” (SBS) veya “Hasta Bina Sendromu” (HBS) olarak adlandırılan bu hastalık neticesinde sırf hasta için belli bir sorun değildir. 9-12 EKİM 2008. İnşaat tekniğindeki gelişmeler ile birlikte inşaat aşamasında kimyasal madde kullanımı da artmıştır. belli bir binada yaşayan kişilerin yaklaşık % 20 sinde de görülmektedir.1. fakat rahatsızlığı çekenleri ciddi anlamda etkilemektedir. güç kaynakları.5 metreden fazla ve kış şartları ağır ise tavandan çözüm etkisini kaybetmeye başlayacaktır. kronik yorgunluk gibi hastalıklar arasında SBS önemli bir yer tutmaktadır. gibi nedeni belli olan hastalıkların yanında nedeni belli olmayan kesin tanımlanmamış çevre tahammülsüzlüğü. 1980’ lerden sonra yaygınlaşan fotokopi. duvar kâğıtlar ve bunların yapıştırılması için kullanılan yapıştırıcıların yaydıkları zehirli maddeler SBS riskini arttırmaktadır.5 ] • Sersemlik hissi 143 .3 -Sağlıksız Bina Sendromu (SBS.

boğazda kuruma ve tahriş Gözde batma.Düşük frekanslı gürültü .Kirli ve bakımsız klima sistemi . • Camları açılmayan giydirme binalarda daha fazla 1. . döşemelik ve temizleyiciden solvent emisyonu. ofis binalarında yaygın • Daha çok kendi konfor şartlarını bireysel olarak ayarlayamayan insanlarda • Semptomlar sabahtan ziyade öğleden sonra daha yaygın • Çok zaman iç yüzeyler tekstil ile donatılmıştır.İş memnuniyetsizliği ve stresi .Havada uçuşan toz ve fiberler.4.İş ortamında sigara içilmesi .Yetersiz ışıklandırma .Kirletici kimyasal maddeler.5] • İş yerinden uzak semptomlar azalıyor veya yok oluyor • Ofis binalarında daha yaygınlar • Daha fazla kamu binalarında oluyor. [3.5] . idari personelden ziyade evrakla uğraşan memurlarda daha fazla risk var • En çok cebri havalandırma olan.Düşük frekanslı flüoresan lambalar Kısaca bina ile ilgili SBS ye neden olabilecek faktörlere de bakacak olursak ** . .Yazıcı fotokopi.Havasızlık .1-Nedenleri SBS nin aşağıda belirlenen bir veya birden fazla faktörlerden meydana geldiği düşünülüyor. 9-12 EKİM 2008. kontak lenslerde batma ve tahammülsüzlük Burunda akıntı ya da tıkanma Cilt tahrişi ve kızarıklık bunun yanında ciltte yanma ve kuruma Göğüste sıkışıklık Nefes darlığı Öksürük Tüm toplum bu semptomları gösterdiği halde bazı binalarda çalışan insanlarda daha fazla hissediliyor. [3.1. İZMİR • • • • • • • • • • • Yorgunluk Konsantre kaybı Mide bulantısı ve baş dönmesi Baş ağrısı Boğuk seslilik. kaşıntı yaşarma.Düşük bağıl nem .3.Uzun süre bilgisayar ekranı kullanma (5 saatten fazla) .4. .Yüksek sıcaklık ve yetersiz hava hareketleri . harıltılı soluma.Cebri yoldan havalandırma .I.Kokular .Klima sisteminin olması 144 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

örnek iç ortam sıcak olunca camı açabiliyorlar ve soğuk olunca kapatabiliyorlar. ** Kaynak Deason JP Environ Engg and Policy 1998:37-45] • Bina sakinleri tarafından çevreye bırakılan kirletici maddeler. Cam açma ve kapama olanağı çoğunlukla yoktur.duct) VAV sistemlerinde kullanıcı oda sıcaklığını ayarlamak için termostatla oynayacak ve hava miktarı azalacak veya çoğalacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. halı ve döşemelerden toz ve fiberler hava içerisine yayılır. Bu sistemlerde ısıtma ve soğutma işlevini cihazlar görmektedir (fan-coil. Bizi tabi ki bu faktörler arasında havalandırma. Bu maddeler CO2. Taze hava dağıtımına ait sistem seçimindeki önem kadar verilen taze havanın kalitesi de çok önemlidir. • Ofis makineleri: Fotokopi odaları ayrıca egzost edilmiyor ve bu makinelerin yaydığı kimyasallar ve tozlar ortama yayılıyor ise özellikle çok önemli bir kirleticidir. dolayısı ile klima sistemi ve bağıl nem oranı yakinen ilgilendirmektedir. Hava miktarı azaldığında taze hava miktarı dizayn değerlerinin çok altına düşebilir Fan-coil+ taze hava. Bu tür yapılarda klima sistemi seçimi çok önemli oluyor.4 m) 1. Tamamen sabit hava debili klima santralleri (CAV) ile veya değişken hava debili (VAV) klima santralleri ile yapılan ısıtma soğutma ve havalandırma sistemleri SBS açısından daha risklidir. Yine duvar kağıdı ve halıları yapıştırmak için kullanılan kimyasallar havayı sürekli kirletirler.1. Bu tür makinelerin ayrı bir odada bulundurulmaları gerekir. 9-12 EKİM 2008.3. Havanın kirli olmasına yola açan başlıca nedenlere kısaca bakacak olursak. VRF vbg) dolayısı ile klima santralleri veya hava sağlayan cihazlar sadece taze hava sağlamakla meşguldürler. VRF (değişken soğutucu akışkan debili soğutma) + taze hava sistemleri tam havalı sistemlere göre taze hava sağlamada daha uygundur. 145 . Yoğuşma suyunun toplandığı tavalardan ve iyi izole edilmemiş borulardan akan sulardan mikro organizmalar klima sistemine geçebilir.I. • Taze hava çok kirli ve tozlu bir bölgeden binaya alınıyor olabilir. su buharını. Yüksek katlardan oluşan çoğu yeni ofis binalarında havalandırma merkezi bir klima santralinden cebri olarak sağlanıyor. Özellikle VAV santralleri onlarca değişik mekandan aldığı havayı karıştırmakta ve klima santralinde şartlandırdıktan sonra geri basmaktadır. Hava birçok mekana tek bir klima santralinden gönderiliyor ise havanın her odaya istenilen miktarda dağıtımı çok önemlidir. İZMİR - Yetersiz bina bakımı Kamu binası Şehir merkezinde yer alma Su sızıntısı ya da nem sorunu Bina yaşı > 15 Dış ortamdan gelen havanın kalitesi Tavanların alçak olması (< 2. Özellikle tek kanallı (single.2-Havalandırma sisteminin ve kirli havanın SBS ye etkisi Doğal havalandırmada bina sakinlerinin seçenekleri var. Sigara dumanı hava kirliliğinin çok büyük nedenidir. Merkezi olarak yapılan havalandırma sistemlerinde binayı komple kontrol etmek kolay oluyor ancak lokal kontroller zorlaşıyor. hava kalitesi. mikroorganizmaları. Ayrıca karışımlı santral içindeki taze hava oranını her zaman istenilen seviyede tutmak ve arzulanan miktarda odalara göndermek kolay değildir. • Tam karışımlı santrallerde yeniden sirküle ettirilen hava bir mekândaki bakteriyi diğer temiz alanlara taşıyabilir. • Nemlendirme olmasa bile havalandırma en önemli bakteri taşıyıcı ve yayıcı ortam olabilir. ihtiva eder. Kirletici maddelerin ana kaynağını oluştururlar. Bu işlem hasta olan bir odadaki kirli havayı kolayca diğer odalara taşıyabilecektir. • Binadaki dokuma ve döşemeler. Bu tür sistemler ortamlardan aldıkları havanın büyük bir kısmını yeniden ortama basmaktadırlar. radyatör.

0000 ila 1. sorumluluğun %50 yetersiz havalandırmaya yüklemiştir.[3] Sonuç olarak binalardaki SBS’ nin ana nedeninin cebri havalandırma olup olmadığını kanıtlamak için yapılan tüm araştırmalar büyük oranda bunun en önemli neden olduğunu kanıtlamıştır. • 30-70 milyon kişi etkileniyor. a-Soğuk su buharlaştırıcılar su tutma özelliği olan ve hava geçiren bir malzeme üzerinden geçen havanın nemlendirilmesi esasına dayanır. Çok yüksek nem yüksek sıcaklıkla birleşir ise insanlarda bunalma hissi uyandırır. daha fazla nem olması rutubete neden oluyor ve mikro. • SBS nedeniyle sağlık harcamaları 1 milyar dolar • İşgücü kaybı 6 milyar dolar SBS (Sick Building Syndrome) nin tek nedeni klima ve havalandırma sistemleri değildir. Yine Amerika’nın Çevre Koruma Ajansı (EPA) . SBS ye yukarda sayılan bir veya birden çok faktör neden olabilmektedir. burun.ofis personellerinin % 20-35’i düşük hava kalitesinden dolayı rahatsızlık çektiklerini ve bunun SBS’na katkısı olabileceğini. doğru projelendirilmiş ve temizlik kurallarına uygun monte edilmiş bakımı düzenli olarak yapılan binalarda hastalık riskinin daha az olduğudur. Konfor ve sağlık için önemli olan nemlendirme sistemleri aynı zamanda hastalıklar için önemli riskler içerir. Aynı suyun devamlı kullanılması durumunda “ legionella” hastalığı riski vardır.3-Nem oranı ve nemlendirme sistemlerinin SBS ye etkisi Nemin % 50 civarında olması durumunda mikro-organizmaların hayatta kalmaları zorlaşıyor. Mikroplardan kaynaklanan düşük hava kalitesi.[3] İş yerindeki havada bulunan nem oranının birçok nedenden dolayı kontrol edilmesi gerekir.200.1. çoğunlukla hangi tür nemlendirici kullanıldığına. Yine yapılan tüm araştırmalar en hasta yapıların klimalı olduğunu ve en sağlıklı binalarında yine klimalı olduğunu göstermektedir.3. Sıcaklık gibi nem oranının tek başına SBS ye sebep olma olasılığı yoktur ancak diğer semptomlara katkıda bulunmaktadır. 1. Buradan biz klima mühendisleri için çıkan sonuç.1. Uçucu (gaza dönüşebilen) maddeler. özellikle nemlendiricinin su tutup tutmadığına.Yaygın olarak kullanılan nemlendirme sistemleri ve SBS’ ye etkileri[3] . Düşük nem miktarı mukoza zarlarının kurumasına neden olur. İZMİR • ABD de yapılan bir araştırmaya göre 800.3. Geri kalan miktar henüz bilinmemektedir.1.organizmaların gelişmelerini teşvik ediyor. organizma üremesine ve salmasına uygundur ancak nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir.[5] Dünya Sağlık Örgütü (WHO) SBS’in nedenleri bilinmiyor diyor fakat Strathclyde Üniversitesindeki araştırmacılar delillerin 1970’lerdeki enerji krizinden sonraki yapı değişikliklerinden kaynaklanmaktadır diyorlar.I. Ofisler için tavsiye edilen bağıl nem %40%60 arasındadır. aynı suyun tekrar sirküle edilip edilmediğine ve nemlendiricinin su damlalarını ortama gönderip göndermediğine bağlıdır. dokumalardan partiküller ve iç veya dış bulaşıcılar takriben hastalık kaynağının %25ni oluşturmaktadır. Nemlendirici ateşinin olma riski.000 ticari binanın 1/3’ünde SBS sorunu yaşanmıştır. çok yüksek nem düşük hava sıcaklığı ile buluşursa cam yüzeylerinde yoğuşmalar başlar. 146 . solunum yollarında rahatsızlıklara neden olur. göz. Ancak kaynakların çoğu yetersiz havalandırmayı ve iç ortam havasının kalitesizliğini en büyük neden olarak göstermektedir.[3] Amerikan Ulusal İş Güvenliği ve Sağlık Enstitüsü SBS için geniş kapsamlı araştırmalar yapmış ve bu araştırmalar sonucunda. 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bu etkinin semptomların bazılarını yaratabileceğine karar verdi.3. Nemlendirici veya hava temizleyicilerden kirlenmiş su havaya yayıldığı takdirde “Pazartesi hastalığı” veya “Nemlendirici ateşi” (humidifier fever) gibi hastalıklara neden olabilir veya mikro-organizmaların bulaşmasına yol açar. 9-12 EKİM 2008.

ancak buharla işi olmayan bir ofis binasında durum farklıdır.3.1.Nemlendirici sistemler kurulurken alınması gereken tedbirler En önemli tedbir. Nozullardan su. Son yıllarda artan hastalık riski ve özellikle tanımlanabilen bir hastalık olan legionella nedeni ile havuz tipi nemlendirme sistemleri konfor klimasında hemen hemen tamamen terkedilmiştir. ancak buharın elde edilmesi ve dağıtımı kullanımı her zaman kolay olmaz. Suyun kaçmasını önlememiz gereken bölümlere gerçekten suyu kaçırmamalı ve bakteri üremesini engellemeliyiz. İZMİR b-Sıcak su buharlaştırıcı bir hazne içerisinde ısıtılan su buharlaşarak üzerinden geçen hava akımına karışır. f. 1.1.Suyun tedavisi için kimyasal maddeler: Bina sakinlerine olan potansiyel zararlarından dolayı. düzenli olarak yıkama ve depo bakım işlemi yapılmalıdır. damlaların kanallara sürüklenmemesi için damla tutucular mevcuttur. kanalları ve boruları için yeterli ve uygun yer ayrılmadan tamamlanan mimarilere sistem uydurmak ve doğru olarak projelendirmek çok zordur.4 Klima Sisteminin. sistemin bakım ve temizliğini doğru şekilde hiç ara vermeden sürdürebilmektir. Yinede bazı organik yoldan gelişen mikroplar başka yollarla etkisiz hale getirilemiyor ise kullanılması kaçınılmaz olabilir. ağır şekilde kirlenmiş su zerreciklerinin ortama girmesini engellemektir. temizleme ve bakım yapıldıktan sonra hastalık devam eder ise sistem komple değiştirilmelidir.3. Temizliğin sıklığı suyun depolandığı ve cihazın çalıştığı çevresel koşullara bağlı olacaktır. Emniyetli olmayan diğer sistemler kullanılıyor ola bilinir.2. Bu sistemlerle yapılan nemlendirme sonucunda bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır.Projelendirme aşaması: HVAC Sistemlerinin seçimini en önemli etkileyen faktörler. Buharlı nemlendiriciler en risksiz olan sistemleri oluşturur. c-Buhar enjeksiyonu.Sprey nemlendiriciler ve hava temizleyiciler. [3] -Su sağlanması: Sağlanan su temiz. Bu tür sistemlerde hastalık vakalarına rastlanmıştır. genelde iri taneli su damlaları oluşturur. cihazın tamamının bakımı çok önemlidir. Uygun 147 . Bu hücrenin içinde alt kısımda su haznesi ve suyu püskürtmekte kullanılan pompa mevcuttur. sıkıştırılmış hava yardımı ile ortama bir dizi sprey yardımı ile püskürtülür. Daha çok klima santralarında nemlendirici bir hücre bulunur. -Temizleme ve dezenfekte etmek: Özellikle sistem sprey veya püskürtme türünden ise su depoları ve nemlendiricilerin düzenli olarak temizlik ve bakımları daha önemli bir konu olmaktadır.3. e-Püskürten dönen disk nemlendirici çoğunlukla nemlendirilecek ortamın içerisine yerleştirilir. pisliksiz/mikropsuz olmalıdır. Pompa ile su nozullara sevk edilir. Klima cihazları. projelendirme ve montaj aşamasındaki çalışmaların SBS ye etkisi a. Suyu mümkünse su sağlanan borulardan doğrudan almalı. Nemlendirici ateşi olmuş bir yerde. Buhar kullanan bir fabrikada ana buhar kazanından buhar almak ve kullanmak oradaki alt yapı ve teknik kadro için çok uygun olabilir. buharın sterilize etkisinden dolayı en sağlıklı nemlendirme şeklidir.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. havanın içerisine püskürtülür. Mimari projenin oluşumu aşamasında diğer mühendislik disiplinlerinin mimar ile birlikte çalışması çok önemlidir. suyu depolamak için bir tank kullanılacak ise. çabucak buharlaşan ince bir sprey oluşturur. su ağır bir şekilde kirlenir. dönen disk. 9-12 EKİM 2008. Bu tür nemlendiriciler birkaç hastalıkta tartışma konusu olmuştur. Klima mühendisine danışılmadan geliştirilmiş olan bir mimari yapıya uygun sistem seçmek ve uygulamak her zaman mümkün olmaz. 1. d-Sıkıştırılmış hava püskürtme işleminde ise çok temiz olarak depolanmış olan su. bu durumda diğer tedbirler daha önemli olacaktır. depo basınçlı su ile yıkanmalı. merkezi bir buhar üreten cihazdan veya buhar üreten lokal küçük makinelerden sağlanan buhar doğrudan havanın içerisine püskürtülür. Su nemlendirici altındaki bir haznede bulunur. Bakım mutlaka belli dönemlerde ve sürekli olmalı. bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. esas olarak nemlendirme suyuna kimyasal katmak doğru değildir. . -Bakım: Su damlalarını tutan bölümlerin. binanın amacı ve bina sahibinin istekleridir. Bunun için ilk yapılması gereken doğru sistemi seçmek.

.Klima mühendisinin arzusu dışında oluşan zorunlu kanal ve boru hatlarının montaj ve bakım maliyetleri artacaktır. . . uzaklaştırmak kolay olmayacaktır. . . . Boru ve kanal devrelerine aksesuar montajı ve bakımı zor yapılacaktır. . . temizlik ve bakım kolay değildir. kanal ve boru parkurları belirlenmeden yapılan klima ve tesisat sistemlerinde muhtemelen aşağıdaki sorunlardan birisi veya birkaçı aynı anda yaşanacaktır. . b-Montaj aşaması Montaj aşamasındaki en önekli faktör temizliktir.Borular kesinlikle kuru yerde depolanmalı ve boruluma yapılan alanlarda ıslak olmamalıdır. Kirlenmiş kanalları temizlemek çok zordur. Temizlik esnasında mecbur kalmadıkça kimyasal madde kullanılmamalıdır.Yapıya yeterli taze hava dağılımı yapmakta zorlanacaktır. İZMİR makine daireleri.Klimacı o yapıya en uygun sistemi seçemeyecek. Kanal ve borular lüzumsuz yere bir birini keserek asma tavan kotunun düşmesine neden olacak.Yapıdaki kirli havaları en uygun noktadan. . . Bu güzergahlarda yeterli açıklık yok ise su ve hava hızları artacak küçük kesitli kanallarda temizlik zorlaşacaktır.Küçük ve basık klima odaları cihazla servis vermeyi zorlaştıracak filtre temizliği gibi en gerekli bakım işlemi bile sağlıklı yapılamayacaktır.Kule gibi dış üniteleri temiz ve yapıda görüntü çirkinliğine yer açmayacak yerlere konulamayacaktır. bina içinde pis su çukurları ve yağ tutucu gibi yerlerin lüzumundan fazlasını projelendirmek zorunda kalacaktır.Küçük ve basık makine ve klima santral odalarında kanal ve boruların standartlara uygun montajı yapılamayacaktır. bazı noktalarda standart ve kriterlerden sapmak zorunda kalacak. SBS ye katkı yapacak faktörler içerirler. daha sesli cihaz ve sistemi içerirler. Kanal içerisinden akan havanın doğrudan insanların solunum yoluna ulaştığı düşünülürse kanal temizliği ve bakımının ne kadar önemli olduğu görülür. SBS ye katkıda bulunmayacak bir HVAC tesisi ancak bir bütün olarak inşaatın da temiz olduğu bir şantiyede mümkündür.Kanal imalatında kullanılacak saclar veya asıma hazır kanallar suya toza maruz kalan alanlarda bekletilmemelidir. Basık ve dar hacimlerdeki bu zorlamalardan dolayı kanal ve boru devrelerinde kullanılan dirseklerin adeti artacaktır buda pompa ve fanların basma yüksekliğini artıracak fan ve pompaların ses seviyeleri ve enerji giderleri artacaktır. . Klima mühendis.Borulara toz ve benzeri kirleticiler girmiş ise vakumlu bir sistem veya basınçlı hava ile temizlenmelidir. .Pis suların bina içinde toplanması ve uzaklaştırılması uygun olmayan şartlarda gerçekleşecek. dirsek sayısı artacaktır. küçük hacimler yeterli sesi yutamayacaktır.Boruların uçları montaj yerine nakledilene kadar kapalı tutulmalı. 9-12 EKİM 2008. enerji kullanımında optimum rakamları yakalayamayacak belki sağlıklı enerji paylaşımını yapamayacak. egzoz havasının taze hava alış ağzından mümkün olduğunca en uzağa ve çatı seviyesine atmakta zorlanacaktır. . . .I.Yeterli havalık ve armatür ile donatılmamış olan pis su hatlarında koku riski oluşacaktır. 148 . mesai bitiminde açık boru uçları kapatılmalıdır. Sonuç olarak mimarinin gelişim ile birlikte kurgulanmamış sistemler genellikle daha fazla enerji tüketirler.Uygun yerlere konulmayan klima santralleri asma tavanlardaki kanal kargaşasını arttıracak ve düşük asma tavana yol açacaktır.Montaj öncesi klima malzemelerinin tamamı kuru ve temiz tozdan uzak bir depoda tutulmalıdır.Temiz hava yapılar için hayati önem taşıdığına göre yapıya en uygun yerlerden toz duman gibi unsurlardan en uzak temiz yerlerden hava alınamayacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

perdelerin temizlenme şekil ve periyotları dikkatle planlanmalıdır. Binalar işlevlerine ve kapasitelerine göre muhtelif merkezi veya münferit klima ve tesisat sistemine sahiptir. koltuk gibi dokuma malzemeler soğuk şampuan lama metodu ile temizlenmeli.1. . Bu nedenle çalışma alanları çok güzel kurgulanmalı. . Bu tür teknik servis elemanlarının sağlamış olduğu hizmetler dışarıdan servis alınarak yapılan bakım ve servis hizmetlerine göre daha başarılı ve daha sağlıklıdır.Kanal izolesinde yapışkan tür izole çivisi kullanılıyor ise bu çivilerin yapıştırıldığı kanal yüzeyleri mutlaka yapıştırmadan hemen önce hafif nemli bir bez ile silinmelidir. . 9-12 EKİM 2008. .1. nemli paspas ile paspaslanır ve parlatılır. bu cihazların ve kablolarının her gün nemli bezile silinmesi gerekir. . Perdelerin düzenli yıkanması gereklidir. toz toplayıcı torbaların ve benzeri malzemelerin yıprandığında zamanında değiştirilmesi ve bakımlarının yapılması da son derece önemlidir. evraklar insanların bulunmadığı odalarda düzgünce vakumlu temizliğe elverişli şekilde depolanmalıdır. . . ancak sık sık temizlik yaparak oluşacak kâğıt tozu ve kimyasallar yok edilmeli. . Çoğu teknik servis ve bakım elemanları inşaat döneminden kalmakta dolayısı ile asma tavan altında kalan boru ve kanal güzergâh ve armatür yerlerini çok iyi bilmektedirler.Bilgisayar donatımı. vakum ünitelerinin.Yumuşak döşemelerin. Bu oda ve fotokopi makinesi düzenli temizlenmeli kimyasal ve kâğıt tozu yok edilmeli. fotokopi makineleri kadar kirletici değiller. Eğer semptomlar devam ederse buharlı temizleme düşünülmeli. Temizlikte kullanılan maddeler SBS ye ilave potansiyel kaynak oluşturmamalıdır. Çok büyük olan ofis ve benzeri binalarda teknik servis tüm bakım işlerini yapmakta ve klima sistemi ile birlikte diğer binaya hayat veren mekanik ve elektrik donanımlarının çalışmasını sağlamaktadırlar. süpürge ve benzeri aletler zamanında bakımlarının yapılması ayrıca fırçaların.Kanal içine çıkma riski çok fazla olduğundan kesinlikle yapıştırma türü çiviler ile kaplama yapılmamalıdır. ayrı bir odada olmalı bu hacmin kirli hava tahliyesi bağımsız olmalı binada bulunan santral dönüş havassına karıştırılmamalı. İZMİR . . Özel üretilmiş kanal ses izole malzemesi kullanılmalıdır. Kâğıt tozu ve diğer tozların giderilmesi için vakumlu temizleyici kullanılması tavsiye edilir. açılan bu kaplamalar havayı bloke edebilir veya kirletebilir. parlak ve cilalanmış yüzeyler nemli paspas ile toz almaya yardımcı oluyor.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. telefon v. Bunlar fırçalanıp.Sert taban yüzeyler.Mekanik tesisatın temizliği ve bakımın çok önemlidir.Yazıcılar. Panjurlar günlük vakum gerektirir. Dışardan servis veren firma sayısı son yıllarda artmaya başlamıştır.6-Bakımın SBS ye etkisi Bakım temizlikte birlikte bina sağlığını ve dolayısı ile çalışanları etkileyen en önemli faktörlerden birisidir. 1.Kanal içerisine ses kesmek veya daha başka amaçla kaplanan malzemeler lifli havaya uçucu madde aktaran cam-yünü türü malzeme olmamalıdır. sandalye. .Fotokopi makineleri. aksi takdirde toz ve kir nedeni ile çiviler zamanla açılacak ve kanal izolasyonu dağılacaktır.Tüm bu temizlik işlemlerini yapan aletlerin. . halıların. 1. . Dosyaların masalardan taştığı evrakların karışık şekilde dolaştığı dağınık ve tozlu bir ofis huzursuzluk kaynağıdır ve çalışana huzur vermez.Dağınık kâğıt ve kitap yığınları sırf toz yaratmakla kalmıyor kolay temizlenemediği için toz birikimine neden olur. .3.3.Camların içerden en az ayda bir kez dışardan yılda en az iki defa silinmesi gerekiyor.Önceden montajı yapılmış tüm makine ve armatürler işletmeye alınana kadar üzerleri kaplanarak korumaya alınmalıdır. Genellikle teknik servis hizmetleri her binanın kendi bünyesinde bulunan ekiplerle sağlanmaktadır.5-Tertip ve Temizliğin SBS ye etkisi Düzgün planlanmış çalışma alanları çalışma verimini etkiliyor. Vakumlar yüksek verimli filtreler ile donatılmalı veya su içerisine toz toplayan temizleme makineleri kullanılmalı.s normal toz tutma alanlarıdır. paspasların. bu tür hizmeti veren elemanlar binaları kolay tanıyamazlar ve sistemleri kolayca algılayamazlar.I. Özellikle As-Built gibi projelerin 149 .Sert çalışma yüzeyleri kuru bir şekilde silinmemeli silmede kullanılacak malzeme mutlaka ıslak olmalı. Halı.

Çok planlı ve periyotlara ayrılmış bakım programı. kayış ve benzeri yedek parçaların kullanılması Tavsiye edilen aralıklarda kullanılan malzemelerin yenilenmesi. Tüm makine ve klima dairelerinin son derce kuru ve temiz olması sağlanmalıdır. Bakım. izoledeki delik ve yırtıklar bu yüzeylerde terlemeye ve dolayısı ile borularda ve armatürlerde çürümeye neden olur.Roster Jark “Sick Building Syndrome” E&FN SPON -1997 [4].14-15 Aralık 2006 Ankara [5]. Yaşanan ortamdaki hava kalitesi ve diğer gürültü ışık gibi faktörler. filtre. Pompa salmastralarından ve boru ek yerleri ile armatür bağlantı noktalarından su kaçağına bir damlada olsa asla müsaade edilmemeli. pompa gibi cihazlarda eş zamanlı kullanım sağlanarak bu aletlerin karıncalanma ve paslanmaları önlenmeli Özellikle hava filtreleri tavsiye edilen aralıklarla yenilenmeli.Evyapan Fatma “Sağlıksız Bina Sendromu (SBS)” Türk Toraks Derneği Mesleki ve Çevresel Akciğer Hastalıkları Sempozyumu. Prüjör ve diğer hava alma maksadı ile yerleştirilen cihazlardan atılan sular ortama bırakılmamalı makine dairelerine yayılmadan ve ortamda buharlaşmadan tahliye edilmelidir. kullanıldığı yer çok olumsuz şartlarda ise bu süre üretici firmaların verdiği sürelerden kısa tutulmalı Soğutma sistemi gibi boru ve armatürleri terlemeye maruz olacak sistemlerde izolasyon bakımı çok önemlidir.Tuncer A.ODE Teknik Yayınları No: G 20 Eylül 1999 [3]. yağ. Hayati öneme sahip olan malzemeler mutlaka binaya ait teknik servisin stoklarında bulundurulmalı Yedek olarak kurulmuş fan. insanlar için çevresel yaşam koşulları son derece sınırlı bir sıcaklık aralığı ve bu sıcaklığa bağlı nem ve benzeri parametrelerle ilgilidir.. Bu tahliye boruları üzerine konulacak şeffaf hortum veya gözetleme camları ile suyun akışı izlenmelidir. Makine dairelerine bırakılan her su zerresi ve buharın burada bulunan cihazları yıpratacağı unutulmamalıdır. “legionella” hastalığının en önemli kaynağı olarak bilinir. rulman. sonuç ve tarihlerini içeren detaylı bakım cetvelleri hazırlanmalı veya mevcut cetvellere işlenmeli Bakım esnasında üretici firmanın görüşü firmanın önerdiği yedek parça. Yine bu terleme sonucunda biriken sular. Kaba başlıklarla mutlaka olması gereken işler. arızada yapılan işler. bu nedenle özel bakım ve kontrol gerektirir. Maalesef ülkemizde zemini ıslak. Bakım esnasında doğru bakım prosedürünün izlenmesi. Soğutma kuleleri. ya da su birikintisi dolu makine daireleri çoğunluktadır. İZMİR bulunmadığı binalarda binadaki boru ve kanal güzergâhları ile kanal ve borulara ait armatürlerin yerlerini kolay kolay bulamazlar ve servis veremezler. 3 (2):97-102 150 . Sağlıklı binaların yaratılmasında klima mühendislerine sistem seçiminden başlayarak büyük sorumluluk düşmektedir.I. etrafta bakteri üremesine yol açacaktır. Dr. - SONUÇ Bu çalışmadan da görüleceği gibi. Ali Çetin Gürses “Klima Ders Notları” [2]. Her bakım sonunda arıza listeleri nedenleri. SOYER Ö UYSAL “Hasta Bina Sendromu” Astım Alerji İmmünoloji 2005. Kapalı devrelerde dolaşan suların PH ve diğer kimyasal denetimleri her gün yapılmalı ve istenmeyen şartlardaki suyun boruları ve sistemi kirletmesi ya da eritmesi önlenmelidir. özellikle klima ve tesisat sistemlerinde bakım kitaplar dolusu program ve ayrıntı gerektirecek kadar geniş ve kapsamlı bir konudur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. KAYNAKCA [1].Prof. 9-12 EKİM 2008. bu kapalı devredeki kule suyu sürekli kontrol edilmelidir Yoğuşma sularını toplayan tavalar ve bunların tahliye hatları sürekli denetlenmeli suyun tahliye edilmesi bir yerlerde birikmesi engellenmelidir. bina üzerinde olumlu ve olumsuz bir dizi etki yaratmaktadır. Mutlaka her cihazın bakımını deneyimli kişiler yapmalı.

yoğuşturucusu hava soğutmalı ve buharlaştırıcı tarafında su soğutulan 4 kW kapasiteli bir soğutma sistemi kurulmuştur. GİRİŞ Bir soğutma çevriminde. Dış hava sıcaklığının değişmesi ile birlikte. Lee ve Yoo tarafından geliştirilen model basitleştirilerek kullanılmıştır. Soğutma çevrimlerinin sayısal olarak modellenmesi hakkında literatürde farklı çalışmalar mevcuttur. farklı çalışma koşullarında sistemin dinamik davranışı izlenmiştir. Değişen dış hava sıcaklığına bağlı olarak yeni bir yoğuşma basıncı öngörülmüş. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı transfer katsayılarının. bir ya da birkaç parametreyi eşzamanlı olarak tahmin ederek sistemi oluşturan elemanların kapasiteleri tespit edilebilmektedir. Diğer yandan. Buna göre hiçbir deneysel veriye ihtiyaç duymadan sadece katalog verileri kullanılıp. sistemin herhangi bir noktasında olan sıcaklık ve basınç değişimi. İZMİR HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ BİR SOĞUKSU GURUBUNDA DIŞ SICAKLIKLARIN DEĞİŞİMİNİN SOĞUTMA KAPASİTESİ VE ETKENLİĞİNE ETKİSİ Serkan Sunu . yoğuşma ve aşırı soğuma bölgelerinden oluşmaktadır. Soğutucu akışkanın yoğuşturucuyu doymuş durumda terk etmesi için gerekli yoğuşma basıncı öngörülerek. yoğuşturucu. Yoğuşturucu tarafı hava soğutmalı bir soğuk su üretim grubu (chiller) tesis edilerek. Buharlaştırıcı tarafı ısı değiştirgeci kızdırma ve buharlaşma bölümlerinden. buna göre ısı yükü ve akışkan debisi hesaplanmıştır. yoğuşturucu yüzey alanının değişimine bağlı olarak soğutma etkinliğinin değişimi hesaplanmıştır. yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma ve buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarlarının bilindiği varsayılmıştır. kompresör emiş hacminin ve isentropik veriminin. Lee ve Yoo tarafından yürütülen çalışmada ise.edu. 9-12 EKİM 2008. Bu çalışmada farklı hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevrimi performansının değişimini inceleyebilmek amacı ile. değişen hava ve su sıcaklıkları için yoğuşturucu ve buharlaştırıcıda gerçekleşen ısı geçişi ε-NTU yöntemi ile hesaplanmıştır. yoğuşma basıncı ve buna bağlı olarak sistemin tamamındaki çalışma noktaları değişmektedir. farklı dış hava ve su sıcaklıkları için çalıştırılmış ve sistem davranışının değişimi gözlenmiştir.Serhan Küçüka* Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü * e-posta: serhan. Hesaplanan akışkan debisine göre 151 .D.I. Farklı hava ve su sıcaklıkları için soğutma sisteminin performansının belirleneceği sayısal bir model geliştirilmiş ve sonuçlar deney sonuçları ile karşılaştırılarak.kucuka@deu. Sistem bilgisayar ortamında modellenerek. ε-NTU yöntemi. Spitler. Jeffrey Hui Jin ve J. Scroll tip kompresör ve termostatik genleşme vanası kullanılan. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcının ısı transferi kapasitelerinin çalışma etkinliğine etkisi tartışılmıştır Anahtar Sözcükler: Soğutma çevrimi. sistemin tüm çalışma noktalarını etkilemektedir. sudan suya ısı pompaları için bir parametre tahmin modeli geliştirmişlerdir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nemli havanın buharlaştırıcıdaki entalpi değişimini ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı taşınım katsayılarını esas alan bir model kullanılmıştır. Yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığı ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığı değiştirilerek sistemin buharlaşma ve yoğuşma basınçlarının değişimi izlenmiştir. uyumlu olduğu gözlenmiştir. soğutma etkinliği. Havanın giriş hızına bağlı olarak ısı taşınım katsayısı belirlenmiş ve ε-NTU yöntemi yardımı ile ısı transferi miktarı hesaplanmıştır. akışkanın yoğuşturucu ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki termodinamik durumları hesaplanmıştır.tr ÖZET Bir su soğutma gurubunda yoğuşturucu üzerinden geçen hava sıcaklığının ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığının değişiminin soğutma performansına olan etkisi araştırılmıştır. Bu veriler yardımı ile. Modelden elde edilen sayısal sonuçlar kullanılarak Soğutma gurubunun kapasite ve etkinlik katsayısının dış ortam sıcaklığına bağlı değişimi eğriler halinde sunulmuştur. benzeşim modeli. buharlaştırıcı 1. yoğuşturucu tarafı ise kızdırma.

I. 9-12 EKİM 2008.55x0. Tanktan sağlanan su buharlaştırıcı üzerinden geçirilerek soğutulmakta ve tanka geri döndürülmektedir. Hava debisinin lüle plakası ile ölçümü. Yaklaşık 10 m2’lik ısı transfer yüzeyine sahip 5 kW kapasiteli yoğuşturucu galvanizli sacdan yapılmış 0. Bu kanalın içinde havanın kütlesel debisinin ölçülmesini sağlayan 4 adet lüle bulunmaktadır (Şekil-2).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun ısıl kapasitelerine ve kompresörün emiş kapasitesine bağlı olarak.1 Deney düzeneği şematik gösterimi Yoğuşturucu üzerinden geçen hava debisinin belirlenebilmesi için kanalın sonuna 0. Yoğuşturucu öncesine yerleştirilmiş olan 2 adet 8 kW’lık elektrikli ısıtıcı hava sıcaklığının istenilen düzeye getirilmesi için kullanılmaktadır. DENEY DÜZENEĞİ Deney düzeneği temel olarak yoğuşturucu. buharlaşma ve yoğuşma basınçları ve soğutucu akışkan debileri birbiri ile uyumlu olacak şekilde iterasyonla hesaplanmış ve yeni çalışma durumu belirlenmiştir. Copeland Scroll ZR 28K3 – PFJ – 522 model. Lüle Genleşme Vanası Gözetleme Camı Kurutucu Filtre Kompresör Buharlaştırıcı Ampermetre Yoğuşturucu Ventüri Elektrikli Isıtıcılar Su Isıtıcı Su Tankı Hava Akışı Pompa Fan Şekil . 2. 3. standartlarda kullanılan bir yöntemdir [ASHRAE 116]. Elektrikli su ısıtıcıları kullanılarak tanktaki su sıcaklığının sabit tutulması sağlanmaktadır. Sistemin su tarafında ise. soğutma sisteminin farklı çalışma koşulları için sayısal benzeşimi gerçekleştirilmiştir. 2 ton kapasiteli bir su tankı bulunmaktadır. Kanaldaki hava akışı 3000 m3/saat debili bir radyal fan tarafından sağlanmaktadır. Sistemde kullanılan soğutucu akışkan R-134a olup. kompresör ve genleşme vanasından oluşmaktadır (Şekil -1).55m2 kesitinde ve 1 m uzunluğunda bir ölçüm kanalı eklenmiştir. 152 .5 kW anma kapasitesinde scroll tip kompresör kullanılmaktadır.65 m2 kesitinde ve 2 m boyutlarındaki kanal içine yerleştirilmiştir. Benzer işlemin farklı dış hava giriş sıcaklıkları ve soğutma suyu giriş sıcaklıkları için yapılması ile.65x0. İZMİR buharlaştırıcının ısıl yükü ve kompresör emiş hacmi değişecektir. Sonuçta. buharlaştırıcı.

İZMİR Şekil . Bu ısıl çiftler. kompresör ve genleşme vanasına giriş ve çıkış sıcaklıklarının ve hava ve su sıcaklıklarının ölçülmesi için gerekli yerlere T-tipi ısıl çiftler yerleştirilmiştir. Kontrol panelinin üstündeki Bourdon tipi analog basınçölçerler ile de aynı noktaların basıncı tespit edilmiştir. sürekli kayıt yapan bir bilgi kaydediciye (Hp. buharlaştırıcı.I. Şekil .3 Deney Düzeneği Genel Görünüşü 153 . Deney düzeneğinin genel durumu Şekil-3 te gösterilmiştir.Agilent 34970A Data Acquisition Unit) bağlanmış ve belirli aralıklarda ölçüm yapması üzere ayarlanmıştır. 9-12 EKİM 2008.2 Ölçüm lülesi ve lüle plakası Soğutucu akışkanın yoğuşturucu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun yüzey alanı ile toplam ısı geçiş katsayısının çarpımını gösteren ısıl aktarım kapasiteleri değerlendirilmiştir. Buharlaştırıcıya giriş entalpisi yoğuşturucu çıkış entalpisine eşittir. Yoğuşma ve buharlaşma basınçları giriş ve çıkış basınçlarının ortalaması ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ise karşı gelen sıcaklıklar olarak kabul edilmiştir. İZMİR 3. Deney sonuçları Tablo-1 de verilmiştir. Soğutucu akışkanın kütlesel debisi kompresör gücü ve akışkanın entalpi değişiminden hareketle hesaplanmıştır. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Deneylerde bir noktada alınan 20 değerin en küçük ve büyüğü arasındaki fark 0. Kompresör yüzey sıcaklıklarının ölçümü ile. kompresörde akışkana aktarılan işin toplamına eşit olmalıdır. Diğer yandan. Deneylerde aynı zamanda. havanın kütlesel debisi ve sıcaklık değişiminden hesaplanmıştır. & & V = mr × v1 h3 = h2 − (4) & Qyoğ & mr (5) bağıntısı ile hesaplanır.5 mertebesini aşmadığı görülmüştür (Tablo-2). I kompresör akımını (A) ve V gerilimi (220 V) göstermek üzere W = I × V × Cosϕ (1) bağıntısı ile hesaplanır. DENEYLER Deneylerde buharlaştırıcıya gelen su sıcaklığı değiştirilerek. kompresör gücünün yaklaşık %5 inin çevreye ısı olarak yayıldığı gözlenmiştir. deneylerde yoğuşturucu giriş ve çıkışı arasında 20 kPa ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışları arasında ise 30-40 kPa basınç farkı okunmuştur. yeterli soğumanın sağlanamaması yüzünden soğutucu akışkan yoğuşturucuyu ıslak buhar durumunda terk etmiştir. basınçlar. debiler ve akım miktarları ölçülmüştür. CATT2 programı yardımı ile hesaplanmıştır. yoğuşturucuda çevreye atılan ısı. Tablo-1 den görüleceği gibi. Deney sonuçlarının incelenmesinden anlaşılacağı gibi. her deney için sıcaklıklar. Aktarılan ısı miktarının ve logaritmik sıcaklık farkının bilinmesi durumunda bir ısı değiştirgecinin birim sıcaklık farkı için ısı aktarım kapasitesi UA = & Q ΔTlm (6) bağıntısı ile hesaplanır. soğutulan suyun kütlesinden ve sıcaklık değişiminden hesaplanır. soğutucu akışkanın faz değişim sıcaklığı ile dış akışkan (su veya hava) arasındaki logaritmik sıcaklık farkı olarak tanımlanmıştır. buharlaştırıcıda çekilen ısı ile. Buharlaştırıcıda çekilen ısı.1. Sıcaklıkların ölçümünde. Yoğuşturucunun ısıl kapasitesi. Ancak.95 × W h2 − h1 (2) İsentropik kompresör verimi kompresör gücünün isentropik durum değiştirme işi ile karşılaştırılmasından hesaplanır. kompresör gücünün %95 i olarak kabul edilmiştir. Kompresöre verilen güç. her noktada 2s ara ile 20 ölçüm alınmıştır. Bu yöntemle hesaplanan yoğuşturucu yükü havaya aktarılan ısı ile karşılaştırılmış ve aradaki farkın %3. Logaritmik sıcaklık farkı. yapılan deneyler çevrimin genel karakteristiğinin elde edilmesi açısından yeterli görülmüştür.2°C‘ı aşmamış ve ölçüm noktası sıcaklığı olarak ortalama değer kullanılmıştır. Yoğuşturucudaki logaritmik sıcaklık farkı 154 . ηisen = & mr × ( h2 s − h1 ) W (3) Kütlesel debi akışkanın özgül hacmi ile çarpılarak kompresör emiş hacmi hesaplanmıştır. Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Kullanılan R134a soğutucu akışkanının ölçülen sıcaklık ve basınç değerlerine karşı gelen termodinamik özellikleri.I. Kompresörde akışkana aktarılan güç. Akışkanın yoğuşturucudan çıkış entalpisi ise. 3. & mr = 0.

66 53 5.84 1.79 20.çıkış − Tyoğuşma ⎠ ⎝ Buharlaştırıcıdaki logaritmik sıcaklık farkı ise 155 .4a Deney sıcaklıklarının değişimi 24 22 Soğutma Kapasitesi (kW) 3 3.57 41.69 34.84 41.5 8.18 34.277 3.13 3.02 34. 9-12 EKİM 2008.55 14.81 1.65 Şekil .83 1.93 42.85 14.96 54. giriş ⎟ ⎜T ⎟ hava .83 1. Su Çıkış Sıc.406 3.76 1.166 3.69 34.2 52.039 3.62 16.62 16.84 42.78 1.65 41.6 7.79 20.345 3.86 18.77 35.71 52.56 53.78 34.çıkış Şekil .24 13.56 43 7.I.4 34.13 19.56 20.85 53.4b Su giriş sıcaklığının.67 42.88 15.02 11.21 18.69 15.68 54.2 6.24 13.17 14.89 16.13 17. Hava Giriş Sıc.58 12. Yoğuşma Sıc.36 17. Hava Çıkış Sıc.5 Sıcaklık (°C) 20 18 16 14 12 10 Soğutma Etkenlik Katsayısı 1.245 3.8 42. Test 10 Test 11 Test 12 21.85 53.87 1.58 16. İZMİR 60 50 Sıcaklık (°C) 40 30 20 10 0 Test 1 Test 2 Test 3 Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Su Giriş Sıc.91 13.055 2.48 13. giriş − Thava .38 3.1 3.44 53 4.75 34.89 16.56 20.85 18.8 8.95 5.65 41. Buharlaşma Sıc.86 1.43 35.76 9.13 19.23 15.75 1 Su Giriş Sıcaklığı Soğutma Kapasitesi (kW) Soğutma Etkenlik Katsayısı ΔTlm .81 1.5 2 Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 21.79 34.1 54.86 1.22 12.64 42.75 3.36 17.23 15.79 1. soğutma kapasitesinin ve etkinlik katsayısının değişimi (7) ⎛T − Tyoğuşma ⎞ ln ⎜ hava .85 14.1 5.77 2.21 18.54 53.114 3.5 Su Giriş Sıcaklığı 2.91 41. yoğ = Thava .4 35.68 54.59 34.55 14.293 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.61 42.981 1.

Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanları belirli olup. giriş buharlaşma ⎟ ⎜T ⎟ ⎝ su . 3.çıkış ⎛T ⎞ −T ln ⎜ su . Model sonuçları Deney sonuçları ile karşılaştırılarak uyumlu oldukları görülmüştür (Şekil 5). Sabit devirli kompresörle işletilen bir soğutma sisteminde soğutma kompresörünün emiş hacmi değişmemektedir. Bu bağıntılarda. 4b). Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise çalışma şartları içinde sınırlı miktarda değişmesi beklenir. BİLGİSAYAR MODELİ Sıcaklık ve diğer değişkenlerin etkisi altında sistemin dinamik davranışını izleyebilmek amacı ile sayısal bir model geliştirilmiştir. Buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarı termostatik vana tarafından belirlenmektedir.b) buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları ise & ⎛ ⎞ Qb Tb = Tsu . & ⎛ ⎞ Qy Ty = Thava . hava ve soğutucu akışkanın Deney düzeneğinin farklı noktalarındaki sıcaklıkları grafik olarak gösterilmiş ve soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısının su giriş sıcaklığı ile değişimi verilmiştir (Şekil 4a. ısı yükleri değiştirilerek döngü tekrarlanmaktadır. buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarını ve bunlara bağlı olarak soğutma sisteminin kapasite ve etkinliğini hesaplayabilmektedir. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu ısı yükleri tahmin edilerek önce buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları hesaplanmakta ve bu sıcaklıklar kullanılarak soğutma çevriminin termodinamik noktaları elde edilmektedir.çıkış − Tbuharlaşma ⎠ (8) Şeklinde yazılabilir.b) bağıntıları ile hesaplanır. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun etkinlikleri.buh = Tsu . b alt indisi buharlaşma ve y alt indisi yoğuşma tarafını göstermektedir. ısı transferi miktarlarını. Su. Geliştirilen model. ε y = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAy ⎞ ⎟ & ⎝ Chava mhava ⎠ (9a.I. geliş − ⎜ ⎟ & ⎝ ε b × Csu msu ⎠ . 9-12 EKİM 2008. hava ve su debileri değiştirilmediği takdirde ısı aktarım kapasitesi (UA) sabit kabul edilebilir. yoğuşma ve buharlaşma tarafı (UA) faktörlerine. 156 . İZMİR ΔTlm . 2007]. ε b = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAb ⎞ ⎟ & ⎝ Csu msu ⎠ .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Çalışmada geliştirilen matematiksel modelde [Sunu. geliş + ⎜ ⎜ ε ×C m ⎟ ⎟ & hava hava ⎠ ⎝ y (10a. Soğutma çevrimini etkileyen bağımsız parametreler yoğuşturucuya gönderilen soğutma havasının ve buharlaştırıcıya gelen suyun geliş sıcaklıkları olmaktadır. hava ve su geliş sıcaklık ve debilerine bağlı olarak. Çevrim üzerinden hesaplanan buharlaşma ve yoğuşma ısı yükleri ilk değerleri sağlamadığı takdirde. giriş − Tsu .

68 8.313 1490 1470 410 380 8.48 33.93 7.10 16.41 10.55 13.53 11.60 15.65 14.667 0.69 41.94 34.04 50.57 0.78 42.65 0.667 0.23 13.30 Test 4 80.77 Test 12 80.313 1500 1480 430 390 8.69 41.667 0.24 Test 3 80.85 12.667 0.95 0.43 10.66 52.04 50.44 34.313 1460 1440 400 365 8.57 33.13 33.29 51.36 51.667 0.667 0.I.03 52.89 10.06 53.69 33.33 52.34 0.(°C) Yoğuşturucu Hava giriş (°C) Hava çıkış sıc.24 12.53 0.60 19.26 51. (°C) Buharlaştırıcı giriş sıc. (°C) Yoğuşturucu çıkış sıc.99 54.313 1430 1410 360 320 7.667 0.40 21.26 6.24 34.18 35.26 Test 2 79.50 13.20 18.313 1450 1430 380 340 7.04 35.30 12.47 51.43 43.21 34.92 34.51 34. (kPa) Buharlaştırıcı giriş bas.01 53.40 20. (kPa) Kompresör giriş bas.17 33. 9-12 EKİM 2008.06 Test 6 79.93 Test 9 80.63 0.03 50.92 54.02 5.30 8. (kPa) Kompresör akımı (A) Test 1 79.76 42.79 42.667 0.74 49.84 Test 11 80.52 0. İZMİR Tablo-1 Deney sonuçları Ölçüm Noktası Kompresör çıkış sıc.62 15.65 15.36 15.89 35.95 16.08 52.95 53.22 33.84 13. (°C) Genleşme vanası giriş sıc.02 33.82 11.91 33.00 20.58 33.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.91 7.02 42.13 54.40 0.12 51.313 1400 1380 340 310 7.313 1480 1470 400 370 8.21 16.68 0.21 6.15 Test 5 80.79 18.313 1460 1440 375 345 7.74 10.06 15.313 1430 1410 370 340 7.02 53.74 157 .18 42.67 34.313 1460 1440 390 350 8.10 17.28 0.86 33.22 0.08 34.14 8.36 51.667 0. (°C) Su çıkış sıcaklığı (°C) Çevre sıcaklığı (°C) Hava akışı kütlesel debi (kg/s) Su akışı kütlesel debi (kg/s) Kompresör çıkış basıncı (kPa) Yoğuşturucu çıkış bas.89 14.66 41.65 14.13 17.80 42.92 11.84 9. (°C) Buharlaştırıcı Su giriş sıc.667 0.85 34.19 50.45 0.95 Test 8 80.38 54.34 50.77 5.74 14.21 14.77 41.88 33.59 41.75 11.667 0.58 34.667 0.313 1490 1470 420 380 8.00 Test 7 80.90 9.(°C) Kompresör giriş sıc.313 1420 1400 350 320 7.82 Test 10 80.56 18.

334 0.328 0.671 0.671 0.323 Test 3 0.84 1440 53.71 5.057 7..64 1450 53. UA.24% 0.468 2.247 2.66 5.77 1410 52.589 0.348 0.061 7.988 0.331 Test 6 0.263 3.338 0.00 5.060 0.606 0.703 0.325 5.51 4.826 0.88 0.I.574 0. İZMİR Tablo-2 Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Test 1 Hava debisi (kg/s) Su debisi (kg/s) Kompresör işi (kW) Kompresörden olan ısı kaybı (kW) Buharlaşma basıncı (kPa) Buharlaşma sıcaklığı (°C) Yoğuşma basıncı (kPa) Yoğuşma sıcaklığı (°C) Kompresör emişi kızgınlığı (°C) Soğutucu akış.323 0.564 0.25 0.56 6.325 0.03 0.75 4.576 0.102 320.035 0.96 6.185 4.66 0.261 2.087 360 5.034 0.324 Test 5 0.285 4.01 0.066 7.671 0.307 3.671 0.313 1.758 315.313 1.925 1.068 7.324 Test 8 0.033 0.749 312.260 3.13 6.04% 0.313 1.519 3.588 0.578 0.033 0.275 3.48% 0.00 5.709 0.589 0.085 335 3.671 0.240 2.917 315.671 0.895 4.679 310.142 4..955 4.325 Test 7 0.086 340 4.80 1475 54.80% 0.850 4.49 4.313 1.41% 0.68 6.85 5.87 0.34 0.5 7.817 0.68 0.594 1.671 0.54 6.287 3.813 0.34 0.42% 0.089 382.671 0.032 0.335 Test 4 0.313 1.056 7.133 323.091 395 8.325 0.323 0.572 0.062 7.81 0.036 0.82 0.793 0.773 0.248 2.091 400 8.20 1420 53.334 0.275 3.328 0.671 0.313 1.74 4.079 319.725 0.678 314.720 0.039 4.061 7.63 0.84 1450 53.264 3.85 4.74% 0.032 0.066 7.091 410 9. kW/K Yoğuşturucu ısı aktarım kap.85 5. kW/K 3 3 Test 2 0.33 0.59 0.319 158 .68 6.037 0.313 1.599 311.827 315.87 0.48 5.317 Test 9 Test 10 0.313 1.088 370 6. kütlesel debisi (kg/s) Kompresör isentropik verimi (%) Kompresör emişi özgül hac.60 4.804 0.91 1390 52.60% 0.56 1480 54.24 0.039 0.67 0.671 0.23 0.058 7.36 4.313 1.085 325 2.85% 0.73 0.673 1.055 7.591 0.85 5.760 0.43 4.307 0.325 0.321 0.75 5.327 0.087 360 5.16% 0.857 1.66 4.671 0.056 7.671 0.37 0. UA.22% 0.37% 0.522 5.67 1490 54.61 1450 53. (m /kg) Kompresör emiş hacmi (m /h) Yoğuşturucu ısı yükü (Kw) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış entalpisi (kJ/kgK) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış kuruluk miktarı Buharlaştırıcı ısı yükü (su tarafına göre hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu ısı yükü (Buharlaştırıcı ve kompresör işinden hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu yükü Sapma oranı (%) Buharlaştırıcı ısı aktarım kap.313 1.691 1.241 4.033 4.038 0.062 7.977 315.66 0.60 0.469 5.745 0.44 1420 53.035 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.350 0. 9-12 EKİM 2008.28 0.191 1.93 1480 54.01 0.595 0.086 355 5.090 385 7.261 3.571 0.313 1.980 318.245 3.313 1.321 Test 11 Test 12 0.034 0.749 0.

50 3.00 Test 1 Test 2 Test 3 Deneysel Yoğuşturucu Kapasitesi Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Test 10 Test 11 Test 12 Şekil . SAYISAL SONUÇLAR Soğutma sisteminin dış hava sıcaklığı ve diğer değişkenlere bağlı dinamik değişimi geliştirilen model kullanılarak irdelenmiştir.50 5. Deney düzeneğinde kullanılan kompresörün katalog verileri esas alınarak.50 2.50 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.667 kg/s 0. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının 25ºC ve 35ºC olduğu iki ayrı durum için.00 3. Bu değerler ve deney sonuçlarına göre hesaplanan ve sayısal modele esas alınan diğer değerler Tablo-3 de gösterilmiştir.00 4. yoğuşma ve buharlaşma basınçları arasındaki fark yükseldikçe.3 Modellemede kullanılan veriler Kızdırma miktarı : Aşırı Soğutma miktarı Buharlaştırıcıda Basınç Düşümü Yoğuşturucuda Basınç Düşümü İsentropik Verim Kompresör Emiş Hacmi : : : : : 8°C 5°C 40 kPa 20 kPa %65 7. Ancak çalışmada kızgınlık miktarı 8°C olarak sabit alınmıştır. soğutucu akışkan debisinin aşırı artışının engellenmesi termostatik vananın kısılması ve kızgınlık derecesinin azalması ile gerçekleşir.1. kompresörün isentropik verimi %65 ve emiş hacmi 7.326 kW/K Bir soğutma sisteminde. çalışmada 5°C sabit aşırı soğuma miktarı kabul edilmiştir.313 kg/s 0. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının değişiminin etkisi Yukarıdaki tasarım değerlerinin kullanılması ile 12°C sabit su giriş sıcaklığı ve 25 – 40°C arasında değişen soğutma havası sıcaklıkları için sayısal model işletilmiştir.006 kJ/kg-K 0.329 kW/K 0. 159 .18 kJ/kg-K 1. artan yoğuşma basıncı ile azalması beklenmekle birlikte. Tablo . İZMİR Deneysel Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Yoğuşturucu Kapasitesi kW 5.6 m /h 3 Suyun Özgül Isısı Havanın Özgül Isısı Suyun Kütlesel Debisi Havanın Kütlesel Debisi Buharlaştırıcı UA Değeri Yoğuşturucu UA Değeri : : : : : : 4.I.6 m3/saat seçilmiştir. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise.00 2. soğutma çevrimi p-h diyagramının değişimi Şekil-6 da ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının hava giriş sıcaklığı ile değişimi Şekil-7 de gösterilmiştir. 4.5 Deney sonuçlarının sayısal model sonuçlarıyla karşılaştırılması 4. 9-12 EKİM 2008.

Yoğuşma sıcaklığı 43. 41 7 0. yoğuşma sıcaklığı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı 25°C dan 40°C a kadar arttırılmıştır.6 25ºC ve 35 ºC hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevriminin değişimi 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 -5 Yoğuşma Sıcaklığı Sıcaklık (°C) Hava Giriş Sıcaklığı Su Geliş Sıcaklığı Buharlaşma Sıcaklığı Şekil 7’de görüldüğü gibi. 40 8 0.94 e düşmüştür (Şekil-8). Buharlaştırıcı çıkış şartlarının hemen hemen sabit kalması nedeni ile soğutucu akışkan debisi değişmemektedir. 39 9 0. İZMİR Şekil .6°C dan 53. hava giriş sıcaklığıyla yaklaşık olarak doğru orantılı artarken.5°C ile sınırlı kalmıştır. 46 8 0. 48 0 0. ancak birim soğutucu akışkanın buharlaştırıcıda çektiği ısı azalmaktadır. 38 4 0. 0. 43 7 0. 50 3 0. Yapılan çalışmada. 51 4 1 / COP Şekil .5°C a yükselmiş. 42 7 0. 9-12 EKİM 2008.75 ten 1. soğutma kapasitesi 3. 39 2 0.22 kW’a ve etkinlik katsayısı 2.7 Sistem sıcaklıklarının soğutma etkinlik katsayısına bağlı değişimi 160 . 49 3 0. Yoğuşma basıncının artışı nedeni ile kompresör yükü artmakta.I.58 kW dan 3. 36 3 0. 37 5 0. 45 5 0. buharlaşma sıcaklığının değişimi 0. 44 2 0.

: 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc. Yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesine bağlı değişimi Şekil 9a’da gösterilmiştir.I. 9-12 EKİM 2008.00 Yük (kW) 3.00 3. buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi 150-600 W/K aralığında değiştirilmiştir. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüklerinin ve kompresör yükünün değişimi ise Şekil 9b’de verilmiştir. Yapılan sayısal çalışmada.25 3.50 2.00 2.25 Soğutma Yükü 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.25 2.50 3.25 2.2. İZMİR 4.50 Hava Giriş Sıcaklığı (°C) Şekil -8 Soğutma yükü ve etkinlik katsayısının hava giriş sıcaklığına bağlı değişimi 4.75 1. yoğuşturucunun ısı transfer kapasitesi 300 W/K sabit değerde tutularak.75 2.75 3.75 2.00 3.75 1.50 2. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının değişiminin etkisi Çalışmada ayrıca buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanlarının sistem performansına etkisi incelenmiştir.: 30°C Şekil 9a – Sistem sıcaklıklarının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi 161 Soğutma Etkenlik Katsayısı .00 1.00 1.50 3.75 3.50 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Soğutma Etkenlik Katsayısı 2. 80 70 60 Sıcaklık (°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_buharlaştırıcı (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.

: 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc. İZMİR 6.00 2.50 4.50 3. Sistemin soğutma kapasitesi 2. 162 .50 4.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Kompresör Gücü 2.3°C dan 3. buharlaşma sıcaklığı artarak soğutulan suyun sıcaklığına yaklaşmaktadır. bunun sonucu olarak yoğuşturucuda havaya transfer edilen ısı miktarı ve yoğuşma sıcaklığı artmaktadır Grafiklerden görüldüğü gibi.21 değerine yükselmiştir.00 3. önce bir miktar artmakta.00 1.00 2.10a).50 Kapasite (kW) 5.50 3. Soğutma etkinlik katsayısı ise. buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesinin (UA) 150 W/K değerinden 600 W/K değerine arttırılması ile. 80 70 60 Sıcaklık(°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.00 1.00 4. buharlaşma basıncının artması ile birlikte. daha sonra yaklaşık sabit kalmaktadır.94 değerinde 2. 9-12 EKİM 2008.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Şekil 9b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi Buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi (UA) arttıkça.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ancak ısı transferi kapasitesinin (UA) yüksek değerlerinde. sistemin soğutma kapasitesi artarken.7°C ‘a artmıştır.00 5. buharlaştırıcı yüzey alanının artması ile birlikte. kompresör gücü azalmaktadır.50 1.74 kW dan 4 kW’a ve soğutma etkinlik katsayısı 1.: 30°C Şekil 10a . Çalışmada.00 150 200 250 300 350 400 450 UA_buharlaştırıcı (W/K) 500 550 600 1. buharlaşma sıcaklığı yaklaşık sabit kalmaktadır (Şekil . Yoğuşturucunun (UA) değerinin arttırılması durumunda ise yoğuşma sıcaklığı düşüş gösterirken. soğutucu akışkanın kütlesel debisi ve buna bağlı olarak kompresör yükü ve soğutma kapasitesi artmaktadır.I. soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısı sabit bir değere yaklaşmaktadır (Şekil -10b).50 2. Aynı zamanda soğutma kapasitesi de artmakta.50 Soğutma Kapasitesi Yoğuşturucu Yükü 3.Sistem sıcaklıklarının yoğuşturucunun UA değerine bağlı değişimi Yoğuşturucunun (UA) değerinin artması ile. 12°C su giriş sıcaklığı için buharlaşma sıcaklığı -7.

Yapılan çalışmada. yoğuşturucuya gönderilen hava debisinin ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmesi bir soğutma sisteminin performansını doğrudan etkilemektedir. sistem tasarım kapasitesine bağlı olarak yüzey alanlarının ve yoğuşturucu hava debisinin optimizasyonu üzerinde durulması planlanmaktadır. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. yoğuşturucu ve buharlaştırıcıya gönderilen akışkanların sıcaklıklarının değişmesi ile doğrudan değişmektedir.50 Soğutma Etkenlik Katsayısı 5.00 2.50 1.50 5. bir su soğutma grubunun kapasite ve etkinliğinin yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığına bağlı değişimi sayısal model yardımı ile incelenmiştir.00 4. buharlaştırıcı ısıl aktarım kapasitesinin (UA) 4 kat arttırılması ile.50 2.00 Kompresör Gücü 1. 163 .50 3. Aynı sıcaklık değişiminde kompresör gücü %20 kadar artmış ve soğutma etkinlik katsayısı %30 oranında azalmıştır. soğutma kapasitesinin yaklaşık %10 azalmasına neden olmuştur.00 2. Çalışmada. soğutma kapasitesi ve soğutma etkinlik katsayısı önemli ölçüde azalmaktadır. dış hava sıcaklığının 25°C tan 40°C a yükselmesi.00 1.I. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmemesi.50 4.00 3. Sonuç olarak.50 2.50 3.00 Şekil 10b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının yoğuşturucu UA değerine bağlı değişimi SONUÇLAR Su soğutma guruplarının veya genel olarak soğutma sistemlerinin kapasite ve verimlilikleri.50 1. İZMİR 5.00 5.50 4.00 4.00 Kapasite (kW) Soğutma Kapasitesi 3.00 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Soğutma Etkenlik Katsayısı Yoğuşturucu Yükü 6. Seçilen sistemde. Elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: • • Dış ortam sıcaklığının artması ile buharlaşma basıncı artmakta. sistem kapasitesini ve soğutma etkinlik katsayısını doğrudan etkilemektedir. sistemin soğutma kapasitesi %45 ve etkinlik katsayısı %14 artmıştr. Bir sonraki çalışmada.

2002 www. A parameter estimation based model of water to water heat pumps for use in energy calculation programs.hvac.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Methods of Testing for Rating Seasonal Efficiency of Unitary Air Conditioners and Heat Pump.edu.. Spitler J.. “Performance analysis and simulation of automobile air conditioning system”..H. İZMİR TEŞEKKÜR Bu bildiri Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırma Fonu tarafından desteklenen 2005.055 numaralı “Buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarının değişiminin soğutma çevrimi performansına etkisi” isimli proje kapsamında hazırlanmıştır.(İng. Yazarlar desteğinden dolayı Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Fonuna teşekkür ederler. 243-254.D.KB. Bir Soğutma Sistemi Performansının Buharlaşma ve Yoğuşma Sıcaklıklarına Bağlı Olarak Değişimi. 2000 Sunu S.okstate.).. Yüksek Lisans Tezi.H. G.I.FEN. DEÜ Fen Bilimleri Ens.2006 Lee. International Journal of Refrigeration. Yoo. Ph..... 1995 Jin H. KAYNAKLAR ASHRAE Standard 116. J. 2007 164 . 9-12 EKİM 2008. 23. bağlantı tarihi 13. Thesis.D.11..

Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi A. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi Nagihan BİLİR – H. HOŞÖZ Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması M.I. İZMİR OTURUM VII SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi Ali KILIÇARSLAN – M. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ 165 .

∆T’nin arttırılması durumunda ise genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. soğutucu akışkan olarak R12’nin kullanıldığı buhar sıkıştırmalı ısı pompası ile R11’in kullanıldığı buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminden oluşan kaskat sistem deneysel olarak incelenerek ekserji veriminin 0. soğutucu akışkan. doğal gaz sıvılaştırılmasında kullanılan çok kademeli kaskat soğutma siteminin ekserji analizi yapılarak en küçük iş’i δ Başlıca yazar: A. Literatürde yapılan çalışmaların büyük bir çoğunluğu buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerini enerji analizi (Termodinamiğin I.I. GİRİŞ Tek ve çok kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri. R12-R13. R22 (HCFC). Teknik Eğitim Fakültesi. İZMİR BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN ELEMANLARININ TERSİNMEZLİK ANALİZİ A.15 aralığında değiştiği bulunmuş [9]. yoğuşturucu. yoğuşturucu sıcaklığına. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkının. R134a (HFC) ve R404a (Azeotropik) gibi farklı gruplara ait soğutucu akışkanlar kullanılırken.com 166 . Kaskat soğutma sisteminin yüksek sıcaklık bölümünde. tersinmezlik 1. alçak ve yüksek kademe kompresörleri. Mühendislik Fakültesi. Makina Eğitimi Bölümü. Yapılan çalışmalarda. Kaskat soğutma sistemleri ısı kaynağı ve kuyusu arasında yüksek sıcaklık aralıklarında (-70ºC / 100ºC) uygulama alanına sahiptir [3]. Fax: 0364-2274535 E-mail: alikilicarslan@gmail. φM. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan. Anahtar Kelimeler:Soğutma sistemleri. aşırı soğutmanın.Hoşöz ε φ Hitit Üniversitesi. akışkanın katılaşması. Makina Mühendisliği Bölümü.1-0. Umuttepe Kampusu.ξ .Kılıçarslanε. R22-R13. politropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına(∆T) göre araştırılmıştır. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisi gibi elemanlar tersinmezlik açısından analiz edilmiştir. kızgınlığın kaskat soğutma sisteminin soğutma tesir katsayısına (STK) etkisi araştırılmış ve en iyi soğutucu akışkan çiftleri bulunmaya çalışılmıştır [4-8]. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezliği. Bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken. R12 (CFC).δ.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Makina Mühendisliği Bölümü 19030 Çorum ξ Tel: 0364-2274533-34. kaskat soğutma. 9-12 EKİM 2008. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır.2]. Izantropik verimin arttırılmasıyla kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. Hitit Üniversitesi. Çevre yolu 19030 Corum Kocaeli Üniversitesi. Mühendislik Fakültesi. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıklarının. çok düşük işletme basınçlarının oluşması ve çok büyük özgül hacime sahip olan soğutucu akışkanı sıkıştırmak için çok büyük kapasiteli kompresörler gerektirdiğinden dolayı düşük sıcaklık uygulamalarında uygun değildir [1. Termodinamiğin ikinci kanunu açısından yapılan incelemelerde ise. Kılıçarslan. alçak sıcaklık bölümünde ise uygun termodinamik özelliklerinden dolayı sadece R13 kullanılmıştır. 41380 Kocaeli ÖZET Bu çalışmada. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına. alçak ve yüksek kademe genleşme vanaları.Kanunu) açısından incelemektedir. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi yukarıda bahsedilen sorunlara çözüm getirmektedir.

CFC. en uygun akışkan çiftini seçmek ve elemanların tersinmezliklerini en aza yapılması gerekenleri tartışmaktır. ısı değiştiricisinden ve elemanları birbirine bağlayan boru hatlarından çevreye olan ısı geçişi ihmal edilmektedir. genleşme vanalarından. HCFC. Ayrıca. • Kaskat soğutma sisteminin elemanlarında soğutucu akışkanın akışı sürekli ve homojen akış şartlarına göre olmaktadır. 9-12 EKİM 2008. buharlaştırıcı. İki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi 6 4 5 1 Buharlaştırıcı TEVA Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminin tersinmezlik analizi aşağıdaki kabuller dikkate alınarak yapılacaktır. Literatürde yapılan çalışmalardan araştırıldığı üzere. Çok düşük buharlaştırıcı sıcaklıkları elde etmek için uygulamalarda kullanılan buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde.1. tersinmezlik analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalara rastlamak mümkün değildir. İKİ KADEMELİ KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN TERSİNMEZLİK ANALİZİ Alçak sıcaklık bölümü (sistem A) ve yüksek sıcaklık bölümünden (sistem B) oluşan buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sistemi Şekil 1’de gösterilmektedir.I. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklığı. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezliğini inceleyen bir çalışmaya literatürde rastlanamamaktadır. • Elemanlarda soğutucu akışkanın akışı esnasında kinetik ve potansiyel enerjilerdeki değişimler ihmal edilebilir derecededir. 167 . HFC ve Azeotropik gibi farklı soğutucu akışkan sınıflarına ait akışkan çiftleri kullanılarak kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezlik analizi detaylı bir şekilde yapılmıştır. Isı değiştiricisi sistem A ve sistem B’yi birbirine bağlayan ortak bir elemandır. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerinin enerji analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalar yapılmasına rağmen. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına göre kıyaslamak. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerini R12R13. Fakat bu çalışmada. buharlaştırıcı sıcaklığı -85ºC’ye kadar azalabilir. yoğuşturucu sıcaklığı ve kaskat yoğuşturucudaki sıcaklık farkına bağlı olarak en az tersinmezliği veren kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmış [11]. Bu çalışmanın amacı. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların (alçak ve yüksek kademe kompresörleri ve genleşme vanaları. R134a-R13 ve R404a-R13 gibi farklı soğutucu akışkan çiftleri için. soğutucu akışkan olarak sadece R134a’nın kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde entropi üretimini en aza indirme ilkesine dayalı olarak en uygun kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmıştır [12]. izantropik verim. 2. İZMİR veren bir ifade geliştirilmiş [10]. R22-R13. soğutucu akışkan çifti olarak CO2-C3H8’in kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde buharlaştırıcı sıcaklığı. 9 8 CompB B Yoğuşturucu 7 2 CompA A 12 11 TEVB 10 Isı Değiştiricisi 3 Şekil .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. • Kompresörlerden.

h=cons. genleşme vanası B (TEVB). genleşme vanası A ve B. sistem B ise kompresör B (CompB). Sistem A. yoğuşturucu ve ısı değiştiricinin tersinmezliği ayrı ayrı incelenecektir. akışkanın ani olarak genleşmesidir. Bir kompresörün tersinmezliği izantropik verimin artmasıyla artar. (2) (1) & & Burada. Ayrıca kompresörün tersinmezliği kompresörün basınç oranı sabit tutularak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. • Kompresörlerin izantropik verimlerinin aynı olduğu varsayılmıştır. kompresör A (CompA). Genleşme vanasında soğutucu akışkanın genleşmesi esnasında meydana gelen tersinmezliğin temel nedeni. s7 ve s8 ise B kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri ve T0 ise ortamın mutlak sıcaklığını göstermektedir. akışkanın kompresörden çıkış sıcaklığının artmasıyla artar.I. Çevre ile ısı geçişi yapmayan (adyabatik) kompresör A ve kompresör B’nin tersinmezliği. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinin diğer kısmını kapsamaktadır. ani sıkıştırma. 168 . Şekil 1’de gösterilen buhar sıkıştırmalı iki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi daha önce belirtildiği gibi sistem A ve sistem B’den oluşmaktadır. İZMİR Aşırı soğutmanın sıvı hattında. buharlaştırıcı. b) Sistem B’nin T-s diyagramı s Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminde tersinmezlik genellikle. 10 9 8 A 1 5 6 11 B 7 12 s Şekil 2. • T P=cons. 9-12 EKİM 2008. s1 ve s2 A kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. s4 ve s5 A genleşme I vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. & & I TEVA = T0 m A (s 5 − s 4 ) & & I TEVB = T0 m B (s11 − s10 ) Burada. m A ve m B A ve B I I sistemlerinde dolaşan soğutucu akışkanların kütle debilerini. 4 3 2 T P=cons. a) Sistem A’nın T-s diagramı. Kaskat soğutma sistemini oluşturan sistem A ve sistem B’ye ait sıcaklık-entropi (T-s) diyagramı şekil 2’de görülmektedir. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların diğer bir ifade ile kompresör A ve B. Genleşme vanası A ve B’nin tersinmezliği aşağıdaki şekilde ifade edilir. & & I compA = T0 m A (s 2 − s1 ) & & I compB = T0 m B (s 2 − s1 ) denklemleri ile ifade edilir. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisinin bir kısmından oluşurken. s10 ve s11 ise B genleşme vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri göstermektedir. Ayrıca özgül soğutma kapasitesindeki azalma da genleşme esnasında tersinmezliği arttıran bir etkendir. h=cons. (4) (3) & I TEVA ve & TEVB A ve B sistemlerinin genleşme vanalarının tersinmezliklerini. ani genişleme ve sürtünme gibi etkenlerden oluşur. & compA ve & compB A ve B sistemlerinin kompresörlerinin tersinmezliklerini. Kompresör çıkış sıcaklığını dolayısı ile tersinmezliği azaltmak için genellikle ticari veya endüstriyel tip kompresörler hava veya su ile soğutulurlar. kızgınlığın soğutma ortamı içinde bulunan emme hattında ve sistemde meydana gelen basınç kayıplarının ihmal edilebilir seviyede olduğu varsayılmıştır. genleşme vanası A (TEVA). sonlu sıcaklık farkında ısı geçişi.

Isı değiştiricisinde tersinmezlik. & HE ısı değiştiricisinin tersinmezliğini göstermektedir. kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri üzerine etkisi R12-R13. Aşırı soğutmanın yoğuşturucu içinde olduğu varsayılırsa. A soğutma sisteminden atılan ısının B soğutma sistemi tarafından alındığı ve çevreye karşı tamamen yalıtılmış olan bir elemandır. (7) Burada. yoğuşturucu ve genleşme vanası B göstermektedir. Trs buharlaştırıcının ısı çektiği ortamın sıcaklığını. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanlarının (kompresör A ve B. buharlaştırıcıdaki tersinmezlik. izantropik verim ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı(∆T) gibi parametrelerin. İZMİR Buharlaştırıcıdaki tersinmezlik esas olarak esas olarak buharlaştırıcı ve soğutma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişinden kaynaklanır. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde basınç kayıpları ihmal edildiğinden dolayı akışkan hareketinden dolayı meydana gelen sürtünmenin neden olduğu tersinmezlik ısı değiştiricisinde söz konusu değildir. h1 ve h5 Ie buharlaştırıcının giriş ve çıkısındaki özgül entalpileri göstermektedir. yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C’de. 9-12 EKİM 2008. en küçük tersinmezlik azalmasını ise %14 ile aynı değerlere sahip olan kompresör B. en küçük tersinmezlik değerini -65˚C / -51˚C aralığında buharlaştırıcı. ısı değiştiricisinde meydana gelen tersinmezlik. R22-R13. Bu durumda. 3. (5) & buharlaştırıcının tersinmezliğini. I Ayrıntıları önceki bölümlerde anlatılan bu çalışmada. h8 ve h10 yoğuşturucunun giriş ve çıkısındaki özgül Ic entalpileri göstermektedir. & = T m ⎡(s − s ) − (h 10 − h 8 ) ⎤ & B ⎢ 10 8 Ic 0 ⎥ T0 ⎣ ⎦ Burada. ısı değiştiricisinde akan sıcak ve soğuk akışkanlar arasındaki ısı geçişi ve akışkanlarda meydana gelen faz değişimidir. Çalışmada kullanılan soğutucu akışkan çiftleri ve çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B alırken. buharlaştırıcı. 169 . Buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C ile -45˚C arasında değiştirilirken. yoğuşturucu sıcaklığı. A ve B soğutma sistemlerini birleştiren. Sonuç olarak. Artan buharlaştırıcı sıcaklıklarında bütün soğutucu akışkanlar için en büyük tersinmezlik azalmasını %73 ile genleşme vanası A. & = T m ⎡(s − s ) − (h1 − h 5 ) ⎤ & A⎢ 1 5 Ie 0 ⎥ Trs ⎦ ⎣ denklemi ile ifade edilir. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi farklı soğutucu akışkan çiftleri için Şekil 3’de gösterilmektedir.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. genleşme vanası A ve B. Şekil 3’de görüldüğü gibi kaskat sisteminde kullanılan dört farklı soğutucu akışkan çifti için buharlaştırıcı sıcaklığı arttığı zaman kaskat sistemi oluşturan bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezlik analizi yapılmış ve tersinmezlik analizinin dayandığı termodinamik modeli ölçü alan bir bilgisayar programı geliştirilerek. Çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında R134a-R13 ve R404A-R13 akışkan çiftleri için yoğuşturucu ve genleşme vanası B yaklaşık olarak aynı tersinmezlik değerlerine sahip olmaktadır. yoğuşturucu ve yoğuşma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişidir. Burada. (6) & yoğuşturucunun tersinmezliğini. bu durumda soğutucu akışkanın yoğuşturucuda geçişi sırasında meydana gelen tersinmezlik aşağıdaki şekilde yazılabilir. Isı değiştiricisi. Buharlaştırıcıda olduğu gibi yoğuşturucuda tersinmezliğin temel sebebi. kaskat sistemin buharlaştırıcı sıcaklığı. Soğutma ortamı içindeki kızgınlık derecesi de buharlaştırıcıdaki tersinmezliği etkiler.I. -51˚C / -45˚C aralığında ise genleşme vanası A almaktadır. & = T [m (s − s ) + m (s − s )] & A 4 2 & B 7 11 I HE 0 denklemi ile ifade edilir. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için incelenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. izantropik verim 0.

yoğuşturucunun ısı attığı ortam ile arasındaki sıcaklık farkı artacak ve sonuç olarak sonlu sıcaklık farkında meydana gelen ısı geçişi artacağından dolayı yoğuşturucunun ve yoğuşturucunun bağlantılı olduğu elemanların (kompresör B ve genleşme vanası B) tersinmezliği artacaktır. izantropik verim 0.26 b) R22-R13 Tc=40 C. genleşme vanası B ve kompresör B da meydana gelmektedir.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. %75-%95 arasında ise ortalama olarak %35 olmaktadır.8 -48.6 -57.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.35 0.I.8 0. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri en küçük tersinmezlik genleşme vanası B’de meydana gelirken buharlaştırıcının ve genleşme vanası A’nın tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır. Kompresörün izantropik veriminin artması ile meydana gelen değişiklik soğutucu akışkanın kompresörden çıkış şartlarını değiştirdiğinden dolayı.21 0. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi Şekil 5’de gösterilmektedir. fakat sistemin alçak sıcaklık bölümünü (sistem A) oluşturan elemanlarda.2 -52. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. ΔT=5K.52 0.14 0.8 -48.2 -52.6 -57.13 0.21 0. kompresörde R404aR13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri ve ısı değiştiricisindeki tersinmezlik değerleri ise hemen hemen bütün soğutucu akışkan çiftleri için aynı olmaktadır.8 0.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. kompresör A’da %50-%75 arasında tersinmezlikteki azalma ortalama olarak %19. ΔT=5K. en küçük tersinmezlik değerini ise buharlaştırıcı almaktadır.42 I (kW) I (kW) 0. ns =0.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB -61.8 -48. Yoğuşturucu sıcaklığı 30˚C ile 50˚C arasında değiştirilirken. Sistem B’nin elemanları dikkate alındığında.8 -48.07 0. İzantropik verim %50-%95 arasında değiştirilirken yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C.4 -44 Te (C) Te (C) a) R12-R13 Tc=40 C. ΔT=5K.06 0.31 0.12 0. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de.4 -44 -66 -61.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ns=0.2 -52. yoğuşturucu ve genleşme vanası B’de R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R134a-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri.24 0. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’de gösterilmektedir.06 0. Şekil 4’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için en büyük tersinmezlik artışı sırası ile yoğuşturucu. 170 . 9-12 EKİM 2008.6 -57. genleşme vanası A ve buharlaştırıcının tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik meydana gelmemektedir. sistem A’da ise kompresör A’dan sonra en büyük tersinmezlik azalması kompresör A ile bağlantılı olan ısı değiştiricisinde meydana gelmektedir. Kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için izantropik verimin %50-%95 aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B. İzantropik verimin artması ile kompresörün soğutucu akışkanı sıkıştırması için gerekli enerji miktarı azalacak dolayısı ile Şekil 5’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kompresörde meydana gelen tersinmezlikler azalacaktır. İZMİR Tc=40 C.10 0.6 -57.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. ns=0.8 0.00 -61.2 -52.19 0.18 0. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması sadece sistemin yüksek sıcaklık bölümünü (sistem B) etkilediğinden dolayı kompresör B. kompresör A. ΔT=5K. genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliğinde değişiklik olmaktadır. İzantropik verimde %5’lik artmaya karşın kompresör B’de tersinmezlik %16 azalırken. Yoğuşturucu sıcaklığı arttırıldığı zaman. Şekil 5’de görüldüğü gibi sistem B’de kompresör B’den sonra en büyük tersinmezlik azalması yoğuşturucuda.28 Tc=40 C.32 0.4 -44 -66 -61. ns=0.4 -44 Te (C) Te (C) c) R134a-R13 c) R404a-R13 Şekil 3.

10 0. np=0.80 0.48 0.32 0.2 52 I (kW) 0.8 37.42 0.45 0.16 0.00 45 56 67 I (kW) 89 100 0.2 52 0.40 0.51 0.36 Te =-65 C.8 37.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.85 0.00 78 ns 45 56 67 78 89 100 ns a) R12-R13 0.00 28 0.78 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE 1.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 37. İZMİR 0.2 52 c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 4.4 47. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.04 Te =-65 C.68 b) R22-R13 Te=-65 C.30 0. Tc=40 C. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4 47.6 Tc(C) 42. ΔT=5K. ΔT=5K.4 47.32 0.48 0.52 0. ΔT=5K. ns =0.45 0.6 42. Tc=40 C.64 0.26 0.50 0. ΔT=5K IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.75 0. 9-12 EKİM 2008.8 Tc (C) 28 32.60 Te =-65 C. Tc=40 C.15 0.00 89 45 56 67 78 89 100 ns ns c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5.64 I (kW) 0.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.I.6 Tc (C) Tc (C) 42.8 37.00 32. np=0.00 28 32.2 52 a) R12-R13 Te =-65 C. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Te=-65 C. Tc=40 C.80 0.4 47.6 42. ΔT=5K.34 0.17 0. ns=0.25 0.30 1. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi 171 .34 Te=-65 C.00 28 32.16 0.18 0.27 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB b) R22-R13 Te=-65 C.20 0.00 45 56 67 78 I (kW) 100 0.09 0.08 0.30 0.17 0.

35 0. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılması durumunda. kompresör B. alçak kademe soğutma sisteminin sıcaklığı sabit tutulup.06 0. İZMİR Şekil 6 buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye (kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı) göre değişimini göstermektedir. 172 .4 6.00 3. Her iki durumda da en büyük tersinmezlik değerleri yüksek kademe sisteminde bulunan kompresörde (kompresör B).4 6. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına.2 13.20 0.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 3. yoğuşturucu.40 Tc=40 C.06 0.2 13.00 0 0.6 17 ΔT (K) ΔT (K) c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5. R134a-R13 ve R404a-R13 durumunda sıcak akışkanın tersinmezliğindeki azalmanın soğuk akışkanın tersinmezliğindeki artma miktarından daha az olmasıdır. izantropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına (∆T) bağlı incelenmiştir. en küçük tersinmezlik değerleri ise buharlaştırıcıda olmaktadır.8 10. ∆T’nin değiştirilmesi.21 0.6 17 ΔT (K) ΔT (K) a) R12-R13 0.2 13. ns =0.00 0 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. Bunun nedeni ise R22-R13. R22-R13. R22-R13 durumunda ise en küçük tersinmezlikler oluşmaktadır.I.26 Tc=40 C.SONUÇLAR Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri R12-R13.28 Tc=40 C.8 10.18 0. ns =0.32 0. R404aR13 durumunda sırasıyla kompresör B.13 0. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken.6 17 0 3. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır.8 0.4 6. R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için ısı değiştiricisinde tersinmezlik artmaktadır. ns =0. Te =-65C.30 0. ns =0.6 17 0 3.50 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. Te =-65C.8 10. yüksek kademe soğutma sisteminin sıcaklığı arttırılmak suretiyle yapıldığından dolayı alçak kademe soğutma sisteminde (sistem A) bulunan elemanların tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamakta fakat yüksek kademe soğutma sisteminin (sistem B) elemanlarının tersinmezliklerinde değişiklik gözlenmektedir. Te =-65C.24 b) R22-R13 Tc=40 C.8 I (kW) I (kW) 0. Te =-65C.19 0. yoğuşturucu sıcaklığına. genleşme vanası B ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlikler oluşurken. Şekil 6’da görüldüğü gibi çalışılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için ∆T arttırıldığı zaman büyük oranda tersinmezlik artışı sırasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucuda meydana gelirken kompresör B’nin tersinmezliğindeki azalma ise dikkate alınmayacak kadar küçüktür.30 0.07 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.8 10.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2 13.10 0. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye göre değişimi 4. 0.14 0.4 6. 9-12 EKİM 2008. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken.12 0.

I. Kompresör B ve genleşme vanası B’de ise en küçük tersinmezlik değerleri R22-R23 akışkan çiftinin kullanılması durumunda meydana gelmektedir. yoğuşturucu. 9-12 EKİM 2008. SEMBOLLER h ηs & m & I soğutucu akışkanın özgül entalpisi (kJ kg–1) kütle debisi (kg s–1) kompresörün izantropik verimi tersinmezlik (kW) özgül entropi (kJ kg–1K–1) sıcaklık (ºC) kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı (K) A soğutma sistemi B soğutma sistemi yoğuşturucu kompresör buharlaştırıcı Isı değiştiricisi çevre soğutma ortamı genleşme vanası Şekil 1’de gösterilen kaskat soğutma sisteminde elemanların giriş veya çıkış şartlarını gösteren noktalar s T ΔT İndisler A B c comp e HE 0 rs TEV 1…12 KAYNAKLAR [1] Dincer I. Numerical optimization of multi-stage cascaded refrigeration-heat pump system. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. Heat Recovery Systems. Wiley. ∆T’nin arttırılmasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır.. 30 Mayıs. Refrigeration Systems and Applications. 1126-1135.. 305–319.Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi Bildiriler Kitabı. 1985. İzantropik verimin arttırılmasıyla çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılmasında olduğu gibi izantropik verimin arttırılmasında da kompresör B. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla. 173 . genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelirken. England. Hoşöz M. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması durumunda. 2007. kompresör B. kompresör ve genleşme vanası B’de en küçük tersinmezlik değerleri ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. 2003.2 Haziran. Kayseri. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken. [3] Kılıçarslan A.. 5(4). İZMİR yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla ve kompresörde ise en küçük tersinmezlik değerleri ise R12-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. Sıcak ve soğuk akışkan arasındaki tersinmezlik artmasına ve azalmasına bağlı olarak ısı değiştiricisinde R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için tersinmezlik artarken sistemin diğer elemanların (kompresör A ve B. 16.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buharlaştırıcı) tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır. Türk Isı Bilim ve Tekniği Derneği. [2] Gupta K. genleşme vanası A. Kaskat soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkan çiftlerinin kıyaslanması.

Chen TW.. Applied Thermal Engineering. 5(6). Heat Recovery Systems. June 10-12. Brown JS. [7] Cho K. 2611–2626. [9] Srinivasa Murthy SS. A finite time analysis of a cascade refrigeration system using alternative refrigerants. Prediction of optimum interstage temperatures for cascade systems. 2001. 24. Parasad M. California. [12] Ratts EB. 763–74. 2257–65. Ameli SM. [8] Kilicarslan A. Cho H. Experiments on a cascaded R11-R12 vapor compression system for cogeneration of heat and cold. Performance of the cascade system using alternative refrigerants.. [6] Agnew B. 595–600. 1983. İZMİR [4] Gupta K. 23. 124–30. 14(4). 519–26. Journal of the institution of Engineers (India)-Mechanical Engineering Division. 29. Krishna Murthy MV.I. 148–51. [5] Agrawal DD. V. [10] Kanoglu M. 2004. A generalized analysis for cascading single fluid vapor compression cycles using an entropy generation minimization method. 353–65. Applied Thermal Engineering. An experimental investigation of a different type vapor compression cascade refrigeration system. 174 . 1985. 2006. Liu CH. 1100–08. 2004. Thermodynamic analysis of optimal condensing temperature of cascadecondenser in CO2/NH3 cascade refrigeration systems. 1989. 69(5l). Exergy analysis of multistage cascade refrigeration cycle used for natural gas liquefaction. 2000. 2002. Proceedings of the ASME NHTC’01 . International Journal of Energy Research. [11] Lee TS.. 9-12 EKİM 2008. Comparative optimum performance study of multi-stage cascade refrigerating systems..35th National Heat Transfer Conference Anaheim.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. International Journal of Refrigeration.1. Mechanical Engineering Bulletin Heat Recovery Systems. 26(8). Park J. International Journal of Refrigeration. 24.

Bu çalışma kapsamında literatürde yer alan deneyler bir araya getirilerek. fazlar arası yoğunluk farkının çok büyük olması basınç kaybını doğrudan etkileyen parametrelerdir. Müller-Steinhagen-Hack.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kütle geçişi sonucu oluşan momentum değişimleri de basınç kaybını etkileyen parametrelerdir. basınç kaybının mümkün olduğunca doğru bulunması açısından önemlidir çünkü toplam basınç kaybı ağırlıklı olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kayıplarını içermektedir. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. Homojen modelde sıvı ve buhar fazlar aynı hıza sahip homojen bir karışım olarak kabul edilir.edu. eskinn@itu. farklı soğutucu akışkanlar ve çalışma şartları altında buharlaştırıcıda meydana gelen basınç kaybını hesaplamak için yaygın olarak kullanılan metodlar (Homojen. Bu parametrelerden ötürü iki fazlı akışta tek fazlı akışta olduğu gibi basınç kaybı hesaplarında tek bir korelasyon grubu kullanılamamaktadır. Basınç kaybı 1. 175 .tr. buharlaştırıcı boyutlarını küçülteceği gibi yatırım maliyetlerini azaltmakta. Tek fazlı akışa göre iki fazlı akış. viskoz ve basınç kuvvetlerinin yanında iki fazlı akışta fazlar arasında oluşan arayüzeydeki gerilmeler. buna karşılık enerji kaynaklarının sınırlı olduğu ülkemiz için daha çok önem kazanmaktadır. Fazların ortalama hidrodinamik özellikleri kullanılarak basınç kaybı tek fazlı akışa göre hesaplanır. gerek hidrodinamik gerekse ısı geçişi açısından daha karmaşık yapıya sahiptir. yani faz hızlarına bağlıdır. Grönnerund) incelenmiştir. Lockhart-Martinelli. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için yaygın olarak kullanılan iki temel iki fazlı akış modeli vardır. enerji ihtiyaçlarının her geçen yıl arttığı. Araştırmacılar bu konu üzerinde deneysel çalışmalardan yola çıkarak çeşitli korelasyonlar oluşturmakta veya var olanların geçerliliğini araştırmaktadırlar. buharlaştırıcıların daha kompakt bir yapıya sahip olmasını gerektirmektedir. Soğutma ve İklimlendirme sektörü ile Otomotiv sektöründe kullanılan çeşitli tipteki buharlaştırıcıların tasarımı ve optimizasyonu. Bu modellerin kullanılması mühendislik uygulaması açısından kolay olduğu için tercih edilmektedir. Bu suretle herbir fazın kütlesel ve hacimsel oranı tespit edilerek hızları bulunabilmektedir. Enerjinin optimum kullanımı sadece enerji dönüşüm sistemleri için değil. daha az miktarda malzeme kullanımını sağlamaktadır. Bu basınç kaybı da Reynolds sayısına. Bunlar homojen ve ayrık akış modelleridir. Düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. Hızların doğu tespit edilmesi.I. Bilhassa yer kısıtı olan iklimlendirme cihazları. 9-12 EKİM 2008. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Nurdil ESKİN İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü arslango@itu. GİRİŞ Gelişen sanayinin beraberinde getirdiği en önemli sorunlardan biri olan enerji kaynaklarının doğru ve optimum kullanımı. Anahtar Kelimeler: İki fazlı Akış. İZMİR YATAY KONUMDAKİ BUHARLAŞTIRICILARDA BASINÇ KAYIPLARINI HESAPLAMAK İÇİN KULLANILAN METODLARIN GEÇERLİLİĞİNİN FARKLI SOĞUTUCU AKIŞKANLARA VE ÇALIŞMA ŞARTLARINA GÖRE KIYASLANMASI Gökhan ARSLAN. Fazların birbirlerine göre bağıl konsantrasyonu ve boru içinde dağılımları (akış rejimleri). Basınç kaybının doğru hesaplanması. Buharlaştırıcı. En önemli husus. Özellikle ülkemizin lokomotif sektörlerinden biri olan Isıtma. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği.edu. Ayrık akış modeli ise fazların farklı hız ve hidrodinamik özelliklerini dikkate almaktadır. Ayrıca tek fazlı akış açısından önemli olan atalet. cihaz ve sistemlerin tasarımı ve üretiminde de ön plana çıkmaktadır. gerek tüm sistemin performansının arttırılmasında ve gerekse sistemde kullanılan enerjinin tasarrufunda ve daha az enerji gereksinimine ihtiyaç duyulmasını sağlaması açısından çok önemli bir yer tutmaktadır. buharlaştırıcının herhangi bir noktasında buhar kalitesinin ve boşluk oranının doğru bulunmasıdır.tr ÖZET Soğutucu akışkanların faz değiştirdiği ısıtma-soğutma sistemlerinde tasarım ve optimizasyon için basınç kaybının doğru hesaplanması çok önemlidir.

Buharlaştırıcı boyunca sabit ısı akısı ile doymuş sıvı soğutucu akışkanın ısıtıldığı kabul edilmiştir. BASINÇ KAYBI HESABI VE KULLANILAN METODLAR Buharlaştırıcı için genel enerji dengesini kinetik ve potansiyel enerjiler ihmal edilerek yazıldığında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi x= G A ( hv − hL ) π dqz (1) ifadelerinden tespit edilmiştir. İZMİR Bu çalışmada buharlaştırıcı boyunca meydana gelen basınç kaybı farklı metodlar ele alınarak incelenmiştir. Buhar kalitesinin buharlaştırıcı boyunca doğrusal değiştiği göz önüne alınarak toplam basınç kaybı hesapları yapılmıştır. 9-12 EKİM 2008. 2. Toplam basınç kaybında sürtünmelerin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. Sürtünme faktörünün (f) doğru tespit edilmesi bu nedenle önemlidir. Bu modele göre sürtünme faktörü . ivmelenme ve sürtünmeden kaynaklanan kayıplar olarak 1− x ⎞ 1 ⎞ dx ⎧ dP ⎫ 2 d ⎛ x 2 ⎛ 1 ⎨ ⎬ =G ⎜ + ⎟=G ⎜ − ⎟ ρL ⎠ dz ⎝ ρv ⎩ dz ⎭ivme ⎝ ρ v ρ L ⎠ dz ⎛ 1 um 2 2 f G 2 ⎛ 1 1 ⎞⎞ ⎧ dP ⎫ = 2 f ρm = + x⎜ − ⎟⎟ ⎜ ⎟ ⎨ ⎬ ⎜ d d ⎝ ρL ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ ρv ρ L ⎠ ⎠ (5) (6) şeklinde tariflenir. Her iki fazın ortalama termodinamik ve hidrodinamik özelliklerinin kullanıldığı bu modelde ortalama yoğunluk ve boşluk oranı buhar kalitesinin bir fonksiyonu olarak tanımlanır. Bu kabul kapsamında yer alan literatür deneysel çalışmaları tespit edilmiş ve elde edilen model sonuçları ile kıyaslanmıştır. Toplam basınç kaybı yer çekimi etkisi. Bu modelde sürtünme faktörü ortalama Reynolds sayısına göre tariflenir. hem laminar hem de türbülanslı bölge için geçerli olan Churchill [2] modeli kullanılmıştır. Buharlaştırıcı yatay konumda olduğu için toplam basınç kaybında yer çekiminin etkisi ihmal edilmiştir. 1 ρm α= = x ρv + x 1− x ρL (2) 1− x ρv + x (3) ρL μm = μv ρv (4) 1 x 1− x + μL Yatay konumdaki buharlaştırıcıda yer çekimi etkisi ihmal edildiğinde toplam basınç kaybı. ⎡⎛ 8 ⎞12 ⎤ 1 ⎥ f = 2 ⎢⎜ ⎟ + 3/ 2 ⎢⎝ Re m ⎠ ⎥ ( am + bm ) ⎦ ⎣ (8) 176 . Daha önce de belirtildiği gibi basınç kaybının bulunması için buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi bilinmesi gerekir.I. Yaygın kullanımı açısından bu çalışmada ortalama viskozite için McAdams [1] modeli kullanılmıştır. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tespit etmek için kullanılan modellerin ilki homojen akış modelidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Re m = Gd μm 1/12 (7) Sürtünme faktörü için yüzey pürüzlülüğünü dikkate alan. Ortalama viskozite için tanımlanmış birçok ortalama değer mevcuttur. ivmelenme ve sürtünmelerden kaynaklanmaktadır.

Buharlaştırıcı için süreklilik denklemi yazıldığında fazların hızları. Boşluk oranını tespit etmek için ise literatürde birçok korelasyon mevcuttur. 9-12 EKİM 2008. Bu çarpan.07 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.27ε ⎜ ⎜ ⎜ Re ⎟ ⎢ ⎝ d ⎝⎝ m ⎠ ⎣ ⎛ 37530 ⎞ bm = ⎜ ⎟ ⎝ Re m ⎠ 16 ⎞⎤ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎞ ⎟⎥ ⎟ ⎟⎥ ⎠ ⎠⎦ 16 (9) (10) Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için kullanılan bir diğer model ise ayrık akış modelidir.36 0. Bu çalışma kapsamında Lockhart ve Martinelli [3] tarafından tariflenen bağıntı kullanılmıştır. Bu modelde her iki fazın termodinamik denge halinde olduğu kabul edilmiştir. 0. Müller-Steinhagen-Hack. φL 0 = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎠L0 ⎥ ⎣ ⎝ ⎦ 1/ 2 (14) Burada (dp/dz)L buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın sıvı tarafı için tariflenmiştir ve buhar kalitesi değiştikçe bu değer sıvı kütlesel akısı [G(1-x)] değiştiği için değişmektedir. bu çalışmaya ek olarak Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak iki faz çarpanı tariflemiştir. Aynı şekilde (dp/dz)v iki fazlı akışın buhar tarafı için tariflenir. ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠ L X2 = ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠v (15) Daha sonra Chisholm [4]. Bu model kapsamında Lockhart-Martinelli.28 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎥ ⎝ x ⎠ ⎝ ρ L ⎠ ⎝ μv ⎠ ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ −1 (13) Ayrık akış modelinde basınç kaybı iki faz çarpanı tariflenerek bulunmaktadır. sıvı ve buharın akış rejimine göre değişmektedir. Buharlaştırıcının herhangi bir noktasında sıvı ve buhar faza ait hızların kapladıkları alan boyunca düzgün dağılımlı ve birbirinden farklı oldukları kabul edilmiştir.I.9 ⎢ ⎜ ⎛ 7 ⎞ + ⎛ 0. İZMİR ⎡ ⎛ ⎢ ⎜ ⎢ 1 ⎜ am = ⎢ 2. Grönnerund metodları irdelenmiştir. Daha önce buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi tespit edilmişti. uv = Gx ρ v (1 − α ) (11) uL = G (1 − x ) ρL α (12) şeklinde tespit edilir.64 ⎡ ⎛ 1 − x ⎞ ⎛ ρv ⎞ ⎛ μ L ⎞ ⎤ α = ⎢1 + 0.457 ln ⎜ 0. Burada görüldüğü gibi hızlar buhar kalitesi ve boşluk oranının fonksiyonu olarak tanımlanmıştır. φv = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠v ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ . Farklı olarak (dp/dz)Lo buharlaştırıcı içinde toplam kütlesel akı değerinde [G] sıvı aktığı kabul edilerek tariflenir. Sabit kesit alanı kabul edildiğinde bu değer buharlaştırıcı boyunca değişmemektedir. İki faz çarpanı buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın kütlesel akısına göre değişik biçimlerde tariflenir. Lockhart ve Martinelli [3] hava-su karışımı için yapmış oldukları çalışma sonucu basınç kaybını bulmak için Lockhart-Martinelli parametresini tariflemişlerdir. 177 . ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ φL = ⎢ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠L ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ .

Müller-Steinhagen-Hack için ivmelenmeden dolayı meydana gelen basınç kayıpları aynı şekilde hesaplanmaktadır. FrL ≥ 1 ise sürtünme faktörü fFr = 1. Yukarıda bahsedilen üç metod.0055 ⎜ ln ⎟ ⎝ FrL ⎠ 2 (20) G2 gD ρ L 2 (21) olarak alınmaktadır. 2 f G2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φgd 2 ⎜ = φgd 2 L 0 ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ dz ⎠ L 0 olarak tespit edilir. Burada A ve B akışın tamamen sıvı olması ve tamamen buhar olması durumuna göre tariflenen basınç gradyenleridir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR 1 ⎞ ⎛ C φL = ⎜ 1 + + 2 ⎟ ⎝ X X ⎠ 1/ 2 (16) Burada ‘C’ nin değeri sıvı veya buharın laminar veya türbülanslı olmasına göre değişmektedir. ⎡ (1 − x )2 x2 ⎤ ⎧ dP ⎫ 2 d + ⎢ ⎥ ⎨ ⎬ =G dz ⎢ ρ L (1 − α ) ρ v α ⎥ ⎩ dz ⎭ivme ⎣ ⎦ ΔPivme ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ = ⎢G 2 ⎜ + + ⎟ ⎥ − ⎢G 2 ⎜ ⎟⎥ ⎜ ρL ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎜ ρ L ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎝ ⎠⎦ z ⎣ ⎝ ⎠ ⎦ z =0 ⎣ (24) (25) Toplam basınç kaybı. Lockhart-Martinelli. 9-12 EKİM 2008.I. Sonuç olarak sürtünmelerden dolayı basınç kaybı. (22) Bir diğer metod ise Müller-Steinhagen-Heck [6] tarafından tariflenmiştir. Homojen Model: 178 . Sonuç olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kaybı. Grönnerund.0 alınmaktadır. Buna göre. elde edilen gradyenlerin buharlaştırıcı boyunca integre edilmesi sonucu elde edilmiştir. (17) Grönnerund [5] yukarıda bahsedilen metoda benzer bir şekilde soğutucu akışkanlar için bir metod geliştirmiştir. Bu model buharlaştırıcı içinde akışın tamamen sıvı ve buhar olması durumuna göre ampirik bir interpolasyondur. Farklı olarak iki faz çarpanı Froude sayısına göre tanımlanmıştır. Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak şu şekilde hesaplanmıştır.5 ⎨ ⎬ = f Fr ⎡ x + 4( x − x f Fr ) ⎤ ⎣ ⎦ ⎩ dz ⎭ Fr (18) (19) Bu metod da eğer sıvı tarafı Froude sayısı. 1/ 3 ⎧ dP ⎫ = ( A + 2 ( B − A ) x ) (1 − x ) + Bx 3 ⎨ ⎬ ⎩ dz ⎭sürtünme (23) şeklinde tanımlanmıştır.8 10 0. Sürtünmelerden dolayı oluşan basınç gradyeni. Eğer FrL ≤ 1 ise.25 ⎩ dz ⎭ Fr ⎢ ⎛ μ L ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ μv ⎟ ⎥ ⎣⎝ ⎠ ⎦ ⎧ dP ⎫ 1. f Fr = FrL FrL = 0. 2 f G 2 (1 − x) 2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φL 2 ⎜ = φL 2 L ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭ fr ⎝ dz ⎠ L ⎡ ρ ⎤ L ⎢ ⎥ ⎧ dP ⎫ ⎢ ρv ⎥ 2 − 1⎥ φgd = 1 + ⎨ ⎬ ⎢ 0.3 ⎛ 1 ⎞ + 0.

9-12 EKİM 2008.5 5. Aprea ve diğerleri [7].21 2.2-90.1-20. Şekil 1 de deneysel veriler ile model sonuçları karşılaştırılmıştır.3 ~ 1. Modellerin geçerliliğinin kapsamlı bir şekilde irdelenmesi için literatür araştırması farklı soğutucu akışkanları ve çalışma şartlarını içerecek şekilde yapılmıştır. İZMİR ⎡ z 2 f G2 ⎛ 1 ⎛ 1 1 ΔP = ⎢ ∫ + x⎜ − ⎜ ⎜ ⎢ 0 d ⎝ ρL ⎝ ρv ρ L ⎣ Lockhart-Martinelli Modeli: ⎤ ⎞⎞ ⎤ ⎡z 2 ⎛ 1 1 ⎞ πdq dz ⎥ ⎟ ⎟ ⎟dz ⎥ + ⎢ ∫ G ⎜ − ⎟ ⎠⎠ ⎥ ⎣0 ⎝ ρv ρ L ⎠ A ( hv − hL ) ⎦ ⎦ (26) ⎡ L 2 2 f L G 2 (1 − x) 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φL dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Grönnerund Modeli: (27) ⎡ L 2 2 f L0 G 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φgd dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Müller-Steinhagen-Hack Modeli: (28) ⎡L ΔP = ⎢ ∫ ⎣0 (( A + 2 ( B − A) x ) (1 − x ) 1/ 3 ⎤ + B x3 dz ⎥ + ΔPivme ⎦ ) (29) 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Deneyler ile ilgili detaylar Tablo 1 de verilmiştir.5 C.4 2. Tablo 1: Literatürde yer alan deneysel çalışmalar Buharla ştırıcı iç çapı (mm) 6 10. Doymuş sıvı olarak buharlaştırıcıya gönderilen soğutucu akışkan.6-10.8 Doyma Basıncı (bar) 3. SİMULASYON SONUÇLARININ DENEY VERİLERİ İLE KARŞILAŞTIRILMASI Buharlaştırıcılar üzerine yapılan güncel çalışmalar taranmış ve deney verileri toplanmıştır. buharlaştırıcının belli noktalarında basınç ve sıcaklık ölçümleri alınmaktadır. R407C ve R417A soğutucu akışkanları için buharlaştırıcıda basınç kaybını araştırmış.46 Buharlaşt ırıcı Boyu (m) 6 2.44 0. 179 .4-8. [8] Tran[9] R407CR417A R12 R134a Isı Akısı (kW/ m2) 7.I.6-28.914 Kütlesel Akı (kg/m2s) 195-706 405-540 33-832 Doyma Sıcaklığı ( ) ~ 16-18 ~ Soğutucu Akışkan C. Aprea ve diğerleri [7] Wattelet ve diğerleri. İncelenen çalışmaların ortak yönü buharlaştırıcı cidarında sabit ısı akısı uygulanmasıdır. Joule etkisi ile ısıtılmakta. farklı noktalara yerleştirilen basınç ölçerler ile yerel basınç düşümleri kaydedilmiştir.

I. Yaptıkları deneyler kapsamında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimini küçük tutarak basınç kaybını ölçmüşlerdir. Aprea ve diğerlerinin [7] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Wattelet ve diğerleri [8] R12 soğutucu akışkanı için yaptıkları deneylerde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 180 . Sonuçlar Şekil 2 de verilmiştir. 9-12 EKİM 2008. debiyi sabit tutup farklı ısı akısı değerlerinde deneyler yapmışlardır. İZMİR Şekil 1: C.

08 8.1 502.733 4.45 95.616 66.96 4.27 33.89 48.142 35.56 34. Elde edilen sonuçlar hata payları ile birlikte Tablo 2 de verilmiştir.25 19.468 10.623 0. R134a soğutucu akışkanı için farklı doyma basıncı ve farklı kütlesel akı değerlerinde deneyler yaparak basınç kaybını ölçmüştür.7 111.00 4.03 7.57 38. bu metodlar için yapılan kabuller geçerli olmuştur.10 6.29 2.56 6.63 54.56 348.533 15.99 35. literatürde yer alan deney sonuçları ile karşılaştırılarak araştırılmıştır. Lockhart-Martinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodları ise.06 7.94 11.5 0. Sonuç olarak uygulanan metodların doyma basıncına. Wattelet ve diğerlerinin [8] yapmış olduğu deneysel çalışmada buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi düşük kaldığı için Homojen ve Grönnerund modelinin yakın sonuçlar verdiği.92 201.35 17.27 39.186 1.88 67.78 Homojen Model (Bu Çalışma) Grönnerund (Bu Çalışma) dpa (kPa) 10.83 43.45 24.68 0.544 1.53 0.08 0.29 31.45 5.64 0.764 42.55 0.09 6. İZMİR Şekil 2 : Wattelet ve diğerlerinin [8] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Tran[9].89 26.7 42.5 4.84 261.58 0. Buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişiminin düşük (fazla buharlaşmanın olmadığı hal) olmasının bağlı olarak akış rejiminde belirgin değişim olmadığı durumlarda.63 22.44 6.79 19.506 31.16 8.79 8.48 0.3 39.62 0.266 16.14 4.2 150.63 1.60 9.46 0.54 28.47 6.86 23. 9-12 EKİM 2008.53 4.6 25.22 MüllerSteinhagenHack (Bu Çalışma) dpa Hata (kPa) (%) 13.9 39.88 12.842 0.66 2.21 7.57 44.486 6.33 0.09 36.043 1. Buhar kalitesi değişimi arttığı zaman ise.74 0.39 34.465 10.409 26.796 0.38 37.25 3.24 4.10 4.73 0. Aprea ve diğerlerinin [7] yapmış olduğu deneysel çalışmada 181 .46 35.613 0.95 118.417 3.55 60.I.54 9.76 0.74 0.619 Hata (%) 33. Mühendislik uygulaması açısından uygun olan 4 farklı metodun (Homojen.17 17.83 28.46 472.9 21.50 35.08 5.8 355.86 40. R134a soğutucu akışkanları için farklı doyma basıncı ve kütlesel akı değerlerinde.382 0.474 24.44 5.236 44.11 1.08 5.122 18.02 18. Tablo 2: Tran’ın [9] elde etmiş olduğu deney verileri ile metod sonuçlarının karşılaştırılması LockhartMartinelli (Bu Çalışma) Hata (%) 11.71 0.992 12.5 469.002 0.12 8.12 6. kütlesel akı değerine ve soğutucu akışkan türüne göre belli şartlar altında geçerli olduğu tespit edilmiş. Lockhart-Martinelli.70 0. SONUÇ Yapılan çalışma ile R407C.39 351.548 36.50 53.46 23. R417a.61 16.96 43. diğer metodların ise yetersiz kaldığı görülmüştür.356 0.28 55.16 49.65 1.03 9.49 9.324 17.04 14.57 34.51 20. R12.99 28.61 54.956 0.08 6.407 2.81 23.79 37.81 17.4 0.01 21.42 dph dpa Hata(%) (kPa) (kPa) 10.70 8. C.32 43.42 0.99 5.623 44. Grönnerund) geçerliliği.28 457.123 23.55 0.542 0.46 3.40 23.61 16.89 5.368 6. buharlaştırıcıda basınç kaybı incelenmiştir.248 1. Müller-Steinhagen-Hack.656 0.22 4.38 44.18 0.73 34.03 8.7 22.816 27.232 27. bu modellerin deney verilerinden büyük oranda (%40 ve üzeri) saptığı tespit edilmiştir.561 36.65 34.41 58.74 0.945 3. metodların geçerli olduğu çalışma aralıkları ve sapma oranları belirlenmiştir. diğer metodlara göre yüksek buhar kalite değişimlerinde daha tutarlı sonuçlar vermektedir.468 13.352 1.19 Deney Sonuçları p(bar) G(kg/m2s) q(kw/m2) Xexit dp(kPa) 8.03 18.295 0.18 24.53 28.6 93.066 1.264 36.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.36 41.79 56.88 0.08 1.18 14.14 53.

bir önceki metoda göre 350 kg/m2s değerinden düşük kütlesel akı değerlerinde ve buhar kalitesi değişimin yüksek olduğu buharlaştırıcıların bilhassa giriş kısmında tutarlı sonuçlar vermekte. Tran [9] tarafından yapılan deneysel çalışma. 9-12 EKİM 2008. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. Müller-Steinhagen-Hack metodu. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Lockhart-Martinelli metodu ise R134a soğutucu akışkanı için diğer akışkanlara göre daha olumlu sonuçlar vermiştir. düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. R134a gibi yaygın kullanılan soğutucu akışkan verileri içerdiği için önemlidir. fakat buhar miktarı artıkça sonuçlar büyük oranda sapma göstermektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sonuç olarak bütün deneysel çalışmalar gözönüne alındığında. aynı şartlar altında R417A için ise bu metodun hata payı artmaktadır. Doyma basıncı ve kütlesel akı değeri düştükçe hata payı büyük oranda (%30-40) artmaktadır. İZMİR R407C için yüksek basınç ve kütlesel akı değerlerinde Lockhart-Martinelli metodu buharlaştırıcı boyunca sürekli basınç kaybını hassas bir şekilde hesaplayabilmekte. Yüksek doyma basıncı (8 bar) ve kütlesel akı (470 kg/m2s) değerlerinde Müller-Steinhagen-Hack metodu ortalama %10 hata ile iyi sonuç vermiştir.I. Kütlesel akının 350 kg/m2s değerinden düşük olduğu tüm çalışmalarda bu metodun deney verilerinden büyük oranda saptığı görülmektedir. Kütlesel akı değeri düştükçe hata payı artmaktadır. Bu metod Müller-Steinhagen-Hack metoduna göre daha geniş doyma basıncı aralığında tutarlı sonuçlar vermiştir. Bu metodla 4-8 bar aralığında yüksek kütlesel akı değerinde (470 kg/m2s) basınç kaybını ortalama %10 hata payı ile hesaplanmaktadır. İndis A : Buharlatırıcı dış yüzey alanı (m2) d : Buharlaştırıcı iç çapı (m) f : Sürtünme faktörü Fr : Froude sayısı g : Yerçekimi ivmesi (m/s2) G : Kütlesel akı (kg/m2s) h :Entalpi (kj/kg) ΔP : Basınç farkı (Pa) q” : Isı Akısı (W/m2) Re : Reynolds sayısı u :Faz hızı (m/s) x : Buhar kalitesi X : Martinelli parametresi z : Buharlaştırıcı boyunca konum (m) Alt İndis l : Sıvı lo : Her iki fazın toplam debisinde sadece sıvının akması hali m : Karışım v : Buhar Yunan Harfleri ρ : Yoğunluk (kg/m3) α : Boşluk oranı μ : Viskosite (Pa s) ε : Yüzey pürüzlülüğü (mm) ϕ : İki faz çarpanı 182 .

KAYNAKLAR [1] McAdams. Thesis. flow resistance and heat transfer in circulation type evaporators.1942 [2] Churchill. 9-12 EKİM 2008.. 10 (12). Wattelet. J. vol. Rosato. et al. Volume 49.” Chemical Engineering Progress Symposium Series.. 1977 [3] Lockhart. 1998 183 . Chem. 91-92. C. D. W. W. “Investigation of liquid hold-up. pp. “Design building and baseline testing of an apparatus used to measure evaporation characteristics of ozone-safe refrigerants. S. W.” PhD. [7] C. University of Illinois at Urbana-Campaign (1990) [9] Thanh Nhon Tran.” Chemical Engineering. “Friction Factor Equation Spans all Fluid Flow Regimes. Process.. and K. “A Theoretical Basis for the Lockhart-Martinelli Correlation for Two-Phase Flow. H. 297-308.” ACRC-TR-90-02. “Pressure drop and heat transfer study of two phase flow in small channels.. R.Component Flow in Pipes.. Aprea. 1986. Greco. 20. Issue 6. 45 (1). pp. Two. 1979 [6] Muller-Steinhagen. 1767-1778. 193. R. Eng. A. 1949 [4] Chisholm. Trans. Pages 1629-1636 [8] J. H.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 39-48. pp. Vaporisation Inside Horizontal Tubes. Texas Tech University. Heat Mass Transfer. and Martinelli. Energy Conversion and Management. Chato..I.. 64. İZMİR 5.” Int.C. ASME. part IV: two-phase flow resistance in boiling refrigerants. “A simple friction pressure drop correlation for twophase flow in pipes”. 84 (24). pp. 1967 [5] Grönnerud R. “Proposed Correlation of Data for Isothermal TwoPhase. June 2008. Air Conditioning and Refrigeration Center.. J.” Annexe 1972–1. “Comparison of R407C and R417A heat transfer coefficients and pressure drops during flow boiling in a horizontal smooth tube”. Bull De l‘Inst du Froid. A. Heck.

İZMİR KISMİ DEVAMLI FONKSİYONLAR KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA BASINÇ EĞRİLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M.I. 9-12 EKİM 2008.…. Mühendislik Fakultesi. a0. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur.edu. Bu denklem Pdoyma = ( p(t ) − 1)( Pc − Pt ) + Pt p(t ) = {[ p0 (t )] N + [ p∞ (t )] N }1 / N t= T − Tt Tc − Tt (3-3) (3-1) (3-2) 184 . 2. Tc (K) kıritik sıcaklıktır. Bornova. Bu denklemi özellikle makale başlığındaki hassas sözcüğünden dolayı seçtim[2]. Sınır değiştikçe denklem de değişir.n şeklinde tanımlanabilir. Denklem lineer olmıyan şekil aldığında eğri uydurma işleminin iteratif bir prosese dönüşmesi de ek bir zorluk getirebilir. Örneğin sadece 2 katsayı kabul edersek denklem lineer polinom denklemi olur. İZMİR Turhan. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. T (K) doyma sıcaklığı. Bu denklemde tüm katsayılar yerine bir alt set alınabilir.DENKLEMLERİN TANIMI Kısmi devamlı lineer bir denklem Pdoyma = a 0i + a1iT + a 2 iT 2 + a3iT 3 + a 4 i / T + a5i / T 2 + a6 i / T 3 (1) TLi ≤ T ≤ THi i = 0. Bu çalışmada kısmi devamlı lineer fonksiyonların kullanılmasının devamlı fonksiyon kullanımına göre daha hassas sonuçlar elde etmemizi sağlıyacağı örnekler üzerinden gösterilmiş ve kısmi devamlı fonksiyonları hesaplayabilecek lineer genel eğri uydurma programı geliştirilmiştir. 1. Makine Mühendisliği Bölümü. tek bir eğri uydurmaya çalıştığımızda oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz.tr ÖZET Doyma basıncının doyma sıcaklığının fonksiyonu olarak hesaplanması soğutucu akışkanların faz değişim termodinamik özelliklerinin en önemlilerindendir. Toplam veri bölgesinin n alt bölgeye bölündüğünü varsayarsak.coban@ege. bu katsayılardan n set hesaplamamız gerekecektir.. Bu yüzden bu çalışmada kısmi devamlı.GİRİŞ Doyma basıncının sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edildiği eğri. T doyma sıcaklığı (K).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi.a5 soğutucu akşkan verisinden elde edilen eğri uydurma parametreleridir. Çeşitli soğutma akışkanlartı için sonuçlar iki klasik eğri uydurma denklemi sonuçlarıyla karşılaştırılmış ve kısmi devamlı fonksiyonların avantajı hata karşılaştırmasıyla gösterilmiştir. katsayıları lineer olarak tanımlanan eğriler kullanarak sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak tanımlanmasını sağlamaya çalışacağız. İkinci karşılaştırma denklemimiz Biraz daha kompleks bir form oluşturuyor. Doyma sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak hesaplanması doyma entalpi değişiminin doğru olarak hesaplanması için de önemli bir parametredir. Karşılaştırma denklem sistemi olarak [3] log10 Pdoyma = a0 + a1 / T + a 2 log10 T + a3T + a 4 ((a5 − T ) / T ) log10 (a5 − T ) (2) bu denklemdeki Pdoyma doyma basıncı. Burada verilen denklem sadece TLi ve THi sınırları arasında tanımlıdır..

.(l − 1) (4) j inci derece fonksiyon seti verilmiş olsun.1546028 + 0.(n-1) verisi verilmiş olsun bu veriyi önce l veri setine bölelim... xi. Pc (kPa) kritik nokta basıncı..... ( n −1) / l *( k +1) 2 m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ i jk j i ∂H k (a . m (7) ⎨ ∑0 k i j i p i ⎬ j ⎢∑ k i p i i ⎥ ⎣ i =1 ⎦ ⎭ ⎩ j= Bu denklem temel olarak m+1 lineer denklem sistemidir. 9-12 EKİM 2008. Fonksiyondaki wk(x) ağırlık fonksiyonu adını alır ve wk ( xi ) ≥ 0 i = 1.yi.ÇÖZÜM YÖNTEMİ Denklem katsayılarını bulmak için en küçük kareler metodundan yararlanacağız. 4=1/T..00047188a2 θ = 0.. j =0 m xLi ≤ x ≤ xHi .. i= i=(n1)/l*k. Verimiz xi. l toplam toplam veri seti sayısıdır.(n-1)/k*(k+1) k=0…(l-1) halini alır. amk ) = ∑ wk ( xi ) ⎢ ⎥ i = ( n −1) / l *k (l − 1) ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ minimum değerini bulmamız gerekir.. 2=T .. a0.yi i=0..06817687 * a22 + 0. m (l − 1) i =1 (l − 1) ∂a p ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ m n ⎧ w ( x )φ ( x )φ ( x ) ⎫ a ( m ) = ⎡ w ( x )φ ( x ) f ⎤ p = 0. Buradaki j katsayıların çarpıldığı fonksiyonlardır.05322199a (3-10) (3-11) 3 a5 = 0. Fonksiyonun minimum noktası türevinin 0 a eşit olduğu nokta olacaktır. k = 0.00021222a2 a 4 = −0.5725757 − 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU..11599104 + 0. Bu durumda f k ( x) = ∑ a (jkm )φ j ( x). Bu fonksiyona xi. 6=1/T değerlerini almıştır... Örneğin denklem (1) için 0=1. Önce bu yöntemin genel bir tanımını yapalım... Bunun için H k (a0 k .(n-1)/k*(k+1) verisini uydurmak istiyoruz. 2 3 2 3 1=T. ağırlık katsayısı w( xi ) =1 olarak seçilirse genel en küçük kareler metodu (m) 0k ( m) mk n (6) [ ] 185 . Pdoyma doyma basıncını verir.. 3.. Tt üçlü nokta sıcaklığı(K). Bunu yapmak için önce veri setimizi l alt veri setine bölüyoruz ve xLi ve xHi değerleri arasındaki her veri seti için en uygun ajk(m) (j=0…m) değerlerini bulmak m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ ⎢ i j =0 jk j i ⎥ (m) (m) (5) hata fonksiyonunun istiyoruz.0897816 * a − 0.. Buradaki n toplam veri sayısı.. İZMİR p0 (t ) = 1 − A= r= Tc − Tt Tt Pt ARt {1 − [1 + At ] s exp( )} Pc − Pt 1 + At (3-5) (3-4) a1 a0 − RTt R (3-6) s= a0 (3-7) R p∞ (t ) = 2 − a2 (1 − t ) + a3 (1 − t ) 2−θ + a4 (1 − t ) 3 + (1 − t ) 4 2 2 3 2 (3-8) (3-9) 5 a3 = −0. n olmalıdır.I....yi yi i=(n-1)/l*k. 5=1/T ......2950258 * a 22 − 0.. 3=T ... Tc(K) kritik nokta sıcaklığıdır. a1 ve a2 akışkan bağımlı katsayılarımızdır.... a ) 2 ⎢ ⎥ j =0 = ∑ wk ( xi ) ⎢ (m) ⎥φ p ( xi ) = 0 p = 0.2 (3-12) T N = 87 t (3-13) Tc bu denklem setinde Pt (kPa) soğutucu akışkanın üçlü nokta basıncı.

42906336 03 1.961433E+09 8.06 4..06 3.45390573 03 -8.. .0078 6701.94E+08 N=6 -3..3006 2993...4696 4.085494E+10 43.88 186 . İZMİR n n n n ⎧ ⎫ ⎡ n ⎤ 2 ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) . ∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎪ ∑ φ 0 ( xi ) ⎢ ∑ φ0 ( xi ) f ( xi ) ⎥ i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ i =1 ⎥ n n n ⎪ n ⎪ ⎡ a0 ⎤ ⎢ n ⎥ 2 ∑ φ1 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) .616456E+08 6. Denklem katsayılarının hesaplanması için kısmi pivotlu gauss elimine yöntemi kullandık.0871 364.85 1.885.37562027 03 -1...91 43.056638 5.2342564.25E+07 a5 a6 TL TH 1. Toplam hata fonksiyonunu (m H = ∑ H k (a0( m ) . karşılaştırma denklemi (3) hata miktarı 4.26233.30406185 04 1..23651 514. ..(l-1) için l kere çözmemiz gerekir. ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ .11E+07 6.1) i =0 (n − 1) ⎪ ⎢ ⎥ ⎪ ⎪ ⎣ ⎦ ⎪ ⎩ ⎭ Denlem katsayılarının hesaplanması için Java programlama dilinde bir model geliştirdik.2..24 4.176530E-27568. Bu denklemi k=0….3746852 0.9988208 2. 4. 1.49094 123.. ⎥ ⎢ ∑ φ2 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎥ ⎪ i =1 ⎪ ⎢ ⎥ ⎢ i =1 ⎥ .954740E-29492.584265E+11 103. ⎪ ⎪ ⎢ am ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ ⎢ n ⎥ ⎪ n ⎪ n n n 2 ⎢ φ (x ) f (x ) ⎥ ⎪∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) .85E+07 3.8038465 02 -7.7..757563.33E+08 2..100767E+10 6.0..30 -25.035070E214204.24 -2. 6 katsayılı denklemlerin katsayıları Tablo 4.56E+08 N=2 1. 9-12 EKİM 2008.03 101.1 de verilmiştir..06E+07 7.14381666 04 3.955226E+11 1.120697E+09 2.03 1.. Yöntem olarak kısmi devamlı fonksiyonun farkı bir fonksiyon yerine her biri bir alt bölgeyi kapsıyan bir fonksiyon serisinin bulunmasıdır.278465E-904555.254 1..528222E+09 4.6 ve 24 denklemli. ..277886 5. . φm ( xi ) ⎪ ∑ i ⎢∑ m i ⎥ ⎪ i =1 ⎪ i =1 i =1 i =1 ⎩ ⎭ ⎣ i =1 ⎦ formunu alır.06883. Toplam Hatanın kabul edilebilir olduğu bölgelerde eğer yerel hata çok büyükse uydurulan eğri yine de yeterli olmıyabilir.30 21..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.603528E-96629.91 20...2434 2946.. R134a için denklem (2) katsayıları : a={40. Tabi verilen sıcaklığa göre bilgisayarın katsayı setlerinden hangisini kullanacağına karar vermesi gerekir.1111}.376.4.SONUÇLAR VE KARŞILAŞTIRMA Sonuçları irdeleme için toplam hata teriminin standart sapmaya benzer bir tanımını aldık.6407515 1.88 66..41871536 03 9660486.. ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ a ⎥ ⎢ ∑ φ1 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ 1 ⎥ ⎢ i =1 ⎥ (8) ⎪ n ⎪⎢ ⎥ n n n ⎥ ⎨ ⎬ a2 = ⎢ n 2 ∑ φ2 ( xi ) . denklem (3) katsayıları : a={45. Bu yüzden katsayılar matrisine genellikle verinin geçerli olduğu minimum ve maksimum sıcaklık bölgesi de eklenir.036345E+11 20.22589326 04 2.. 2 m ⎧ ⎡ ( m) ⎤ ⎫ ⎪ n ⎢ yi − ∑0 a jk φ j ( xi ) ⎥ ⎪ ⎪ ⎪ j= H = ⎨∑ ⎢ ⎥ ⎬ (4.931900E+09 103.772405E+11 103. ...-13..635314505 0. amk ) ) k k =0 ( l −1) (9) şeklinde tanımlıyabiliriz.446613E+10 5.06 3.746584E+09 4.259262 17.286557E+11 -2.934661E840330.544514E+13 21.54.37032.-2362.5389941 olarak saptanmıştır.06 4.460077E244699..69889.87743805 0. Daha küçük bölgelerde veriler daha uniform özellikler gösterdiklerinden üniversal veri uydurmaya göre çok daha hassas veri uydurma mümkün olacaktır.749905E+11 -25......I.164859} şekline verilmiştir.30 101...649877E-9323.652671 15. Hatamızı toplam hata ve hata dağılım fonksiyonu olarak irdeledik... 1/ 2 Tablo 1 R134a kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 a1 a2 a3 a4 N=1 4.616005e-3. Veri olarak ASHRAE el kitabında yayınlanan R134a verisi kullanıldığında Karşılaştırma denklemi (2) hata miktarı 0.

031502E03 -5.36 5.76 1.113400E04 1.14378318 92.360873E+09 5.7942 1197142.327 1.27196406 89.092656E+09 1.8057 116544.0844095 28.850300E+09 1.15 6.94 71.82 -8.53074609 17.937001E+08 3.198788E04 4.89034722 9.172553E02 5.56463 -51463.104815E+09 2.40 87.15 48.72E+07 6.17E+07 4.27885053 -2473.467574E+11 -81.973575E+09 1.295269E04 1.06965754 0.3878 9151208.86936823 6121.42752 -1936.590925E+09 3.411759E+11 14.478198E+10 8.89E+07 1.929547 -3167.79640588 1154.381040E+11 8.436642 -7800.66228 9879.81016283 26.976419E04 2.567156E+08 1.02533453 99.059833E03 2.93050792 4270.43209753 1749.45592297 0.625024E04 -5.26145298 0.16939549 0.42 3.760890E+09 2.97 8.40 1.8485 71893.12658113 82.366322E+08 8.06 -2.100722E04 -6.616240E+12 66.55 4.51 1.3837773 0.332 4453975.85 54.11E+07 6007559.978946 0.1656055 143.05194834 208.14E+08 1.24 65.370489 -34612.64 77. Tablo 2 de toplam hata terimi denklem katsayısı ve kısmi denklem sayıları cisinden listelenmiştir.81E+07 -3.1478929 100.36 26.66021 18226.98 1.191295E03 1.43 -19. 9-12 EKİM 2008.6276 1741525.276388E+11 -2.657067E+11 43.04182792 0.526123E02 2.305816E+12 60.318851E+13 77.24843679 03 1706.180342E+11 -13.75274883 0.288122 9.353564 1.75345 1018303.393822E04 5.6) 1.900459E+11 -25.925850E+11 26.64847 1606.293659E03 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.695158E+08 9.543176E+11 37.30 6.933177E+09 1.580646 -11165.615009 14481.7530640 0.45428193 6.05057845 20.43 6.06 31.55 60.364833E04 9.2819812 0.06 Toplam hata değerleri hem denklem sayısı yönünden hem de fonksiyon katsayılarının sayısı yönünden iki boyutlu olarak incelenmiştir.1509598 0.195686 4585.94 1.638724E+10 5.069584E+11 54.51 -13.03008 -55570.714489E+10 2.08878734 -0.45 43.35E+07 563154.01E+08 -81.25E+07 4.414763191 0.16384234 665. Tablo 2 R134a kısmi devamlı denklem toplam hata miktarları – denklem (1) denklem sayısı N= 1 2 6 24 126 7 katsayı (0.884 690926.85 4.532 1805484.015707E+09 2.118414E+12 -52.026 3256098.803369E04 2.841323E03 -7.1818417 771.11664293 4.67 20.8965 -970452.5166066 23.031793E+12 48.3061 N=24 -97823.2119138 0.24 3.73 5.11740256 0.134566 8.693938E04 8.27 8.5674632 1.075560E04 1.12 1.986118E+08 2.023486 -1522.76 37.235207E+11 103.36 2.67 5.173397E+11 20.466136 6.386 281963.419927E+09 2.848205651 0.27 7.516355E+10 5.352190E+11 31.906745E03 3.2430062 0.153794E+08 1.692595E04 3.14087792 54.06 1.82 1.716 1.00618748 67.7159646 0.448325E+08 1.504659 3507.20208725 10.713995E+12 71.66 101.706539E+09 2.36 -25.994021 -13200.3172 9..571 247028.48 2.349 1251652.991250E1897.48 -52.823689E+10 -8.85 2.87939048 0. İZMİR 414646.473018E05 5.4130054 506.661061 14.26E+07 2672358.299923E+10 -19.322234E+11 1.734008E+09 1.45 1.7697 164718.327152E+13 87.42 6.658207E+12 -28.28670344 0.161035E04 3.070620E+12 65.3164135 0.20E+07 -2.97 14.22114 -377522.98 -28.12 -2.098005 -76.0394252 187 .64 8.729027E+09 5.66 101.62995 3396.210256E04 1.27288982 0.I.302900E04 4.146197E+10 1.

5) 2.3) 18. Karşılaştırmanın daha iyi gözlemlenebilmesi için ikinci bir soğutucu akışkanın verisine daha göz atalım.7868067 0.4.4) 5.126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemlerin bize verdiği kısmi hataları veriyor.3052086 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2139137 0.6.3101148 0.0363329715920164.2.. Kısmi hataların – bölgelerde daha yoğun olsuğu da dikkat çekiyor.6439426 0. İkinci akışkan olarak R123 alacağız.2) 142.5019200 19.617861e2.0394958 3 katsayı (0. R123 için referans denklemi (2) nin katsayıları : a={1656.1519264 0.81709. Şekil 2 : 6 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 188 . 9-12 EKİM 2008. R123 için Denklem (2) toplam hata miktarı 3.2523132 0.4648869721150373 olarak bulunmuştur.0393995 4 katsayı (0..0917940 1.666667e3} Referans denklemi (3) katsayıları : a={-49. Bunun sebebinin ölçüm hataları olabileceğini sanıyorum.86838e-2.3.6986209 0.0119228 5 katsayı (0.9433057 0.2.4.I.1670640 0.0394999 Toplam hatadan denklem 7 katsayılı setin pratik kullanımlar için yeterli hassasiyeti vereceğini söyleyebiliriz. Şekil 1.3914927 2.480583e6. Şekil 1 : 2 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 ve Şekil 7 de referans denklemlerin (denklem 2-3 ) yerel hatalarını ve 22 ve 45 denklemli kısmi devamlı denklemlerin yerel hatalarını karşılaştırmalı olarak aynı grafiğin üzerinde gösterdik..33076.17. Bu değerler toplam hata olarak referans denklem (2) ye göre 5 kat küçük toplam hata vermektedir.-8..999.703179}.1560654 0. Bir de yerel hatalara göz atalım.1.24. İZMİR 6 katsayı (0. Denklem (3) toplam hata miktarı 2. Bunu daha iyi irdelemek için grafik olarak vereceğiz.3645418 0.4 ve 5 2.1505238 0. Görüldüğü gibi denklem (3) daha hassas sonuç vermiştir.92522.333.

9-12 EKİM 2008.I. İZMİR Şekil 3 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 4 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 189 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 5 : 126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 : 22 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referabs denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması 190 .I.

35914455E+07 -1.34771851E+09 -8. 9-12 EKİM 2008.00007038 -1.00287017E+10 4.17151668 0.27574479E+07 1.78277170E+08 -2.6 27.55476878E+10 1.60053410 19615.00001592 -0.22140278E+10 8.18412354 0.71984441 -487.00037503 -0.87032884 -119730.77364871E+07 -7.3600 N=6 95647.10061697E+10 -1.24407853 1.03320076E+11 -80.80370820 -2. İZMİR Şekil 7 : 45 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referans denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması Tablo 3 R123 kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 N=1 -470781.00085074 -0.9 49.00151497 9.9 72.07365039 -65761275.06043084 1.00074683 0.44858794 54.94703075E+07 4.89010037 -0.38031995 -0.10785367 -0.47284387E+07 7.0 6.65976215E+10 -6.99555272E+09 -1.57991001 24.77266805E+14 -80.28619061 0.48970307E+11 -80.0 50.0 1360.89301108 5168.56227558 -225.49888966 N=2 -85275.62527208 -237.00070853 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.17674200E+10 1.I.31395257E+11 1.99226896 0.08415735E+12 -6.80330102 -137.82094457E+12 2.11125041E+06 1.12574886E+07 1.73786477 -70533.6 359.03702411E+09 2.40652251 130136.86669691E+10 -7.24812165 0.0 a1 a2 a3 a4 a5 a6 TL 191 .

32810945E+04 -9.60121867 -327615.82676574E+12 -2.00148186 0.00066744 0.02459654 0.1 17.85009055E+06 6.33787419 -178.715110267 5.11446924E+10 -6.59962147 81215.09189749 -0.71905950E+09 -1.97205391E+11 -4.3) 3 katsayı (0.00033409 0.172642988 20. M.3 27.274945933 9.27632538E+10 -1. Miller. Turhan Çoban.367762377 2.03846698 -3298.4 155.69963572E+06 6.58703190E+13 1.21945077E+07 1.38479464E+08 1.00933324 -0.67409849 123.14437653 -7.00006464 -0.00593405E+05 -6.00203279 -0.24810607E+06 1.31474648 -0.36702548 N=24 0.00100805 0.59020495 10340.10966213E+08 1.37668937E+08 -5..85209276E+11 -7.2 99.18941023 717.34672247 -62.00006592 0.42377271 88.402549262 0.395846428 0.46953543 -3476.016373163 0.5 6.92052817E+05 -7.56242954 1417.01131794 -0.00035708 -0.00016670 0.7 23.72003320 -183.97994353 -0.00764602 -0.91847043 -679.6 66.83429913E+06 -8.27232675 -0.46288136E+11 -4.40795814E+11 -6.06162840 0.15513164E+09 3. Hall.329327305 N=124 0.06877612E+10 -1.6 94.00009219 0.24995294E+10 -5.29393990 76.017941743 REFERANSLAR 4.01772583 0.72789399 -3182.45248530E+07 -3..91023045E+08 4..25967796E+11 8.297151582 0.9 32.12683286 0.35851907E+13 8. Iglesias-Silva.00003218 0.19849217 -11.6) 6 katsayı (0.23225571E+10 2.89855030E+10 -3.75023344E+09 4.70124733E+08 -3.48744200E+07 1.75785742E+12 1.09820730E+08 2.5 38.2 -80.81803266E+10 -3.20519400E+08 2.48525001 17.0 60.68532583E+11 3.19057745E+09 1. Ana Diaz Ceballos.98287643E+08 -3.05161825 -0.79322936 -333.23483924 -2.95917072 -9184.02150291 N=24 44125.39034953E+10 3.00408228 0.23135866 5780.46493897E+06 1.5) 5 katsayı (0.06244901E+09 -5.25410555E+08 2.15517719E+10 -5.65272900E+06 5.2 71.83767679 N=6 0.41469814E+08 -4.33703993 625218.80865213 866920.86147490 -56882.28145367 -12.55687470E+11 -9.93729916E+09 -1.07547881 51088.4) 4 katsayı (0.7 49.4 12.00123764 -0.00018266 0.29041723 20284.838492994 2.4 55.66228162 -1718.21401809E+06 -2.07707118E+07 -3.8 1.09614087 1.14901768 -1.55760746 0.853719599 0.00008569 0.0 -51.00006676 0.39772363 10.21986167E+09 4.00907398 0.38086821E+05 -1.4 83.9 -23.62986816 -14. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals 5.19015873E+09 3..00484855 -8.01734529 -0.00088388 0.019594301 0.04043336 -3. “Accurate vapor pressure equation for refrigerant”.934157772 0. Kenneth R.150993499 4.I.07055061E+12 9. Fluid Phase Equilibria 111 (1995) 203-212 6. Technical Information.00359964 0.88525066E+13 95.98728661E+09 1.20824694 9371.62284161 272.0992362 N=2 0.39152797 -0. Elsevier.35587662 6274792.451855006 0.1 43.362185609 0.66894617 -2.5 7 katsayı (0.77150372 -8.43194553E+06 1. Dupont Suva Refrigerants 7.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.66623845E+13 -9.00026623 -0.8 77.98493967E+11 -7.402172036 14.12398768 12. Reid C.00013240 -0.99941073 -3959. İZMİR -89315.89434784 -3549.13272258 -177. Gustavo-A.56156988 -96182.64646839 10.98618377E+11 -2.78877797 -53.77966561E+05 -8.46857999E+08 7.47309866E+05 -1.00003988 0.20524096 0. 9-12 EKİM 2008.85340620E+10 -5.60951184 -4.88712109 0.05589328E+09 2.10579649E+07 1.61073931E+09 5. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme 192 . Thermodynamic Properties of R134a.92304980E+10 -1.17080280 0.74064282 0.57616057E+10 -3.053398165 0.6 127.68942291 -1813.00025353 0.82112058 5240..2) N=1 1.79616023 553938.23906967E+04 -4.70465590 6.09950462E+07 -1.00119733 0.75298592 -42974.21075528E+08 -2.60078412 -1710.15901060E+05 2.00001977 0.01458540E+07 3.0 88.48687580 -31.64078060 -4827.02490207E+11 2.018097292 0.00088018 0.

Sistemin diğer elemanları her iki soğutma sistemi için de aynıdır. Böylece genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanacak ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılacaktır.I. GİRİŞ Soğutma. Dolayısıyla. Bu olay sırasında sekonder akışkanın sıcaklığı ve basıncı bir miktar düşerek 2b durumuna iner. Bu yüzden gıdaların korunması. 9-12 EKİM 2008. Bu amaçla. hemen hemen durgun hale gelinceye kadar düşürülür ve basıncı artmış şekilde ejektörü 3d durumunda terk eder. sesaltı akışa dönüşüp basıncı artar. sabit basınç ejektör akış modeli kullanıldı. 3m durumunda karışma basıncına yükselen karışım ejektörün difüzör kısmına girer ve burada akışkanın hızı. insanoğlu için geçmişten günümüze vazgeçilmez bir ihtiyaç olmuştur ve ilk olarak. Soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Çoğu gıda oda sıcaklığında bozulur. Primer ve sekonder akışkanlar karışma odasında karışır ve sonra şok darbeleriyle akış.1’de gösterilmiştir.). Tkon=40°C ve Te= -25°C için COP’daki iyileşme oranı %22. Genleşme valfi. COP. genleşme valfi yerine ejektör kullanılması öngörülmektedir. her türlü konfor sistemlerinde (konutlarda. Burada basınç ve sıcaklığı düşerken hızı sesüstü hıza ulaşır ve 1b durumuna gelir.edu. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma sıcaklıklarında klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. Evaporatör sıcaklığı düşerken veya kondenser sıcaklığı artarken soğutma etkinliğindeki iyileşme oranının arttığı belirlendi. Anahtar Kelimeler: Ejektör. Soğutma sistemi üzerinde yapılacak herhangi bir iyileştirme çok geniş bir sahayı ilgilendirir.edu. kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre daha yüksek olacaktır. KONYA nbilir@selcuk. Bu sistemlere “ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemleri” adı verilmektedir. ejektör çıkış basıncı ve COP değeri olduğu saptandı. etkinlik katsayısı (COP) üzerine etkisi araştırıldı. gıdaların bozulmadan uzun süre korunması amacıyla kullanılmıştır. sanayide ve sağlık sektöründe kısacası hemen birçok alanda karşımıza çıkmaktadır. genleşme işinin genleşme valfi yerine ejektörle yapılmasıdır. Bu araştırmalardan biri de sistemdeki tersinmezliği artıran genleşme valfindeki kısılma kayıplarını azaltma yönündedir. Böylece ejektör yüksek basınçlı bir akışkanın enerjisini düşük basınçtaki diğer akışkana aktararak onun basıncını nispeten yükseltmiş olur. Klasik sistem ile ejektörlü sistem arasındaki fark. Elde edilen sonuçlara göre. 193 .34 olarak bulundu. Sistemin çalışması şöyle gerçekleşir: Yüksek basınç ve sıcaklıkta kondenserden gelen sıvı haldeki primer akışkan önce sesüstü lülesine 1 durumunda girer. verilen çalışma sıcaklıkları için optimum bir ejektör alan oranı. kersoy@selcuk.tr ÖZET Buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin soğutma etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün.tr. Soğutucu akışkan olarak R-134a seçildi. Araştırmacılar halen bu alanda birçok çalışma yapmaktadır. soğutma sistemlerinin önemli uygulama alanını teşkil eder. Bir ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Şekil 1. taşıma araçlarında vb. H. işyerlerinde. 1b durumundaki yüksek hızlı primer akışkan ejektörde ilerlerken emme odasında vakum oluşturur ve evaporatörden 2 durumunda doymuş buhar olarak gelen sekonder akışkanı ejektörün içerisine emer. Ayrıca soğutma.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını (COP) yükseltici bir etki yapacaktır. Optimum etkinlik 1. İZMİR EJEKTÖR KULLANARAK BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA SİSTEMİNİN ETKİNLİĞİNİN İYİLEŞTİRİLMESİ Nagihan Bilir. Kürşad Ersoy Selçuk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü.

genleşme valfi yerine ejektörü kullanan transkritik bir soğutma çevriminin teorik analizini yaptı. ejektör debi oranıdır ve Şekil 2.I. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının %22 daha yüksek olduğunu belirledi. COPi şöyle tanımlanır: COPi = Qe . ejektör debi oranıyla. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevriminin etkinlik katsayısı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [5]. evaporatör basınç ve sıcaklığına küçük bir genleşme valfi kullanılarak düşürülür ve 7 durumunda evaporatöre gönderilir. Klasik soğutma çevrimine göre. Ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Ejektörü terk eden karışım. Ejektör kullanıldığı için kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre nispeten daha yüksektir ve bu nedenle kompresörde daha az iş harcanır. Soğutma sistemlerinde genleşme valfi yerine ejektör kullanımı üzerine birçok araştırmacı teorik ve deneysel çalışmalar yapmıştır. kondenser basınç ve sıcaklığına yükseltilir. Çift fazlı ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemi üzerine yapılan çalışmalardan bazıları aşağıda kısaca özetlenmiştir. Isıl tahrikli ejektörlü sistemlerde ejektördeki akış tek fazlı (buhar) alınarak çözümlenmişti [1-3]. Ejektör genişlemeli soğutma çevrim COP’unun kondenser ve evaporatör sıcaklığıyla.1. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevrimin çalışması bu şekilde devam eder. Kompresörde akışkanın basınç ve sıcaklığı.1’de gösterilen ejektörde sekonder akış (emilen akış) debisinin primer akış debisine oranı olarak ( m2/m1) tanımlanır. İZMİR Şekil 1. Denso firmasının bulduğu sonucun sadece optimum çalışma şartlarında elde edilebileceğini ifade etti. Deng ve ark. Burada çevreye ısı vererek 1 durumuna yoğuşur ve tekrar ejektöre gider. lüle ve difüzör verimiyle değiştiğini tespit etti. 194 . Ayırma kabından ayrılan akışkanın doymuş buhar haldeki diğer kısmı ise kompresöre 4 durumunda girer. Burada akışkan soğutulmak istenilen ortamdan ısı çekerek buharlaşır ve 2 durumunda doymuş buhar olarak tekrar ejektöre döner.1’de verilen çevrimin P-h diyagramına uygun olarak (1) denklemi düzenlenirse aşağıdaki denklem elde edilir: COPi = w h2 − h7 . Klasik sisteme ejektör modifiye edildiğinde ise ejektördeki akış çift fazlı olmakta ve ejektörün optimum alan oranının hesaplanması tek fazlı ejektöre göre daha karmaşık hale gelmektedir. burada doymuş sıvı ve doymuş buhar olarak ikiye ayrılır. Wkomp (1) Şekil 1. ayırma kabına (separatör) girer. Araç kliması için tasarlanan transkritik ejektör genişlemeli soğutma çevrimin COP’unun klasik buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminkinden %25 daha fazla olduğu deneysel olarak saptandı [4]. Kompresörü 5 durumunda kızgın buhar olarak terk eden akışkan kondensere sevk edilir. Ayırma kabından çıkan 6 durumundaki doymuş sıvının basınç ve sıcaklığı. h5 − h 4 (2) Burada w. 9-12 EKİM 2008.

Bu modeli esas alan ve CO2 akışkanı kullanan transkritik çevrimin COP ve soğutma kapasitesi için deneysel sonuçlarının teorik sonuçlarla ±%10 sapma ile uyuştuğu görülmüştür [13]. klasik buhar sıkıştırmalı çevriminkinden de %21 daha yüksek olduğunu belirledi. akışkanın. Bunlar. Evaporatörden soğutucu akışkanın emilebilmesi için emme odasında basıncın daha düşük olması beklenir. Disawas ve Wongwises [7]. Ejektörün analizi için ilk önce. Bu model. sirkülasyon oranına. Daha sonra bu iki akış. Maksimum COP’un optimum alan oranında elde edilebileceğini belirledi. Şekil 2. emme odasındaki basınç düşüşünü dikkate almayan [5. Sabit basınç ejektör akış modelinde. Enerjinin. Deneylerden. düşük evaporatör sıcaklığında klasik soğutma çevrimine göre. optimum alan oranının ve ejektör çıkış basıncının hesaplanması için bir prosedür sunulur.1’de gösterilen ejektörde.I. Ejektör genleşmeli soğutma 195 . ekserji azalma oranını ve debi oranını araştırdı. Akışkan olarak R744 (CO2) kullanıldığını düşündü. Pb ve ejektördeki debi oranı. Soğutucu akışkan R-134a kullanıldığı düşünüldü. iç ısı değiştiricisi ve ara soğutucu kullanan ejektörlü soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. sabit basınç ejektör akış modeli diğer modele göre daha yüksek etkinlik katsayısı verdiği için tercih edildi. maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Yari ve Sirousazar [9]. Çift fazlı ejektörde alan oranın hesaplanabilmesi için yeni bir teorik model sundu. soğutma kapasitesine.6. Bu çalışmada. bu çalışmada. primer ve sekonder akışkanlar önce basıncın sabit kaldığı bir ön bölgede karşılaşırlar. Evaporatör sıcaklığı -15 oC ve kondenser sıcaklığı 30 oC olduğunda optimum alan oranının yaklaşık 10 olduğunu tespit etti. Bu modelde. ejektör dizaynının geometrik parametrelerinin sistem etkinliği üzerinde önemli derecede etkisi olduğunu gösterdi. lüle boğaz çapları farklı olan üç tane iki fazlı ejektör kullanarak. 9-12 EKİM 2008. kompresör sıkıştırma oranına. Şekil 2. ejektörün sabit alan karışım odasına girmeden önceki basıncı. ejektörün analizi yapılır. 2. Bu çalışmada. Ayrıca. sabit alan ejektör akış modeline göre daha yüksek debi oranı verir [2. Bu çalışmada verilen çalışma şartları için. buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün sistem etkinliği üzerine etkisi araştırıldı. Nehdi ve ark. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı.1’de ejektörün şematik resmi gösterildi. ejektör genleşmeli transkritik soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. optimum ejektör alan oranı. Soğutucu akışkan olarak R125’in kullanıldığını düşündü. sabit basınç karışım modelini esas almaktadır. Bu modeller. geliştirilen sistem COP’unun klasik soğutma sisteminkinden %16 daha fazla olduğunu belirledi. Li ve Groll [10]. kütlenin ve momentumun korunumu denklemlerini kullanarak. sesüstü lülenin boğaz çapının sistem etkinliğine. ortalama evaporatör basıncına. Evaporatör ve kondenser sıcaklığının sistem etkinliği üzerine etkisini. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının daha fazla olduğunu tespit etti.12]. Deneylerinde soğutucu akışkan R134a’yı kullandı. TEORİK MODEL Ejektörlerde kullanılan başlıca iki adet ejektör akış modeli vardır. w kabul edilir.8] ve dikkate alan [10] modellerdir. Ejektör modeli. Bu nedenle gerçeğe daha yakın olan model [10]. ejektörü genleştirici olarak kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğini araştırdı. İZMİR Chaiwongsa ve Wongwises [6]. Debi oranına ve emme odası basıncına bağlı olarak sistemin etkinliğini araştırdı. primer ve sekonder akışkan debisine etkisini deneysel olarak araştırdı. sabit basınç ejektör akış model analizi [10] kullanıldı. Bu sistemlerde kullanılan ejektör için farklı hesaplama modelleri vardır. sabit alan karışma bölgesinde karışarak etkileşmeye devam eder. Sabit alan karışma modelinde ise. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Yaptıkları çalışmadaki simulasyon sonuçları. sabit basınç ejektör akış modeli ve sabit alan ejektör akış modelidir. tercih edildi. Tipik klima uygulamalarında. ikinci kanun verimini. Geliştirilen yeni ejektörlü soğutma sisteminin COP ’unun klasik ejektörlü soğutma sisteminkinden %8. çift fazlı akışın olduğu ve transkritik çevrim için geliştirilen sabit basınç ejektör akış modelidir. [8]. ilk başta emme odası basıncı ve debi oranı kabul edilir ve ejektör çözümünü sağlayan.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu çalışmada. Bu ön bölgenin geometrisi basıncı sabit tutacak şekilde tasarlanır [11]. primer ve sekonder akışların ilk karşılaşmaları ve karşılıklı etkileşmeleri sabit alan karışma odasında olur ve bu sabit alanda karışma odası boyunca karışma tamamlanır. Aynı ejektör alan oranı için sabit basınç ejektör akış modeli. evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Sistemin etkinlik katsayısının sesüstü lülesinin boğaz çapına bağlı olarak değiştiğini gözlemledi. çift fazlı ejektör kullanan soğutma çevriminin etkinliğini deneysel olarak araştırdı.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2.1. Şekil 2.I. Sabit basınç ejektör akış modeline dayanan ejektörün şematik gösterimi Şekil 2. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin optimum çalışma şartlarını veren iterasyon modeli akış şeması 196 . 9-12 EKİM 2008.2’de sunulmuştur. İZMİR sisteminin optimum çalışma şartlarını ve COP’daki iyileşme oranının hesaplama prosedürü [10] akış diyagramı olarak Şekil 2.

2. İZMİR Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. 9-12 EKİM 2008. Devam ediyor 197 .

I. Şekil 3. ARAŞTIRMA SONUÇLARI Bu çalışmada. Te=5°C ve Tkon=40°C 198 . İZMİR Şekil 2. ηn = 0. sabit basınç ejektör akış modeli [10] kullanıldı Evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı.90 ve ηd=0.80 olarak alındı. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranı ile değişimi Şekil 3.90.75 kabul edildi. optimum difüzör çıkış basıncının ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği araştırıldı. emme odası ve difüzör ) verimleri.1 Optimum Alan Oranı Yukarıdaki kabullerin yanı sıra evaporatör ve kondenser sıcaklıkları (Te=5°C ve Tkon=40°C) alınarak difüzör çıkış basıncının ve alan oranının optimum değerleri araştırıldı.1’de gösterildi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1’e göre ejektör çıkış basıncının (Pd) maksimum değere ulaştığı sadece bir alan oranı (Ar) değeri vardır. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COPi’si aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COPk’sı ile kıyaslandı. ηs =0. 9-12 EKİM 2008. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Kompresör izentropik verimi ise 0. Devam ediyor 3. 3.2. Ejektör genleşmeli soğutma çevriminin karakteristikleri araştırılırken ejektör elemanlarının (sesüstü lülesi.

ejektör alan oranının ve etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının optimum değerleri Şekil 3.2.2’ye göre evaporatör sıcaklığı 5°C.78 daha büyüktür.2 Evaporatör ve Kondenser Sıcaklıklarının Optimum Çalışma Şartlarına Etkisi Evaporatör sıcaklığı 5°C ve kondenser sıcaklığı 40°C için. Bu alan oranı değeri için hem Pd hem de ejektörlü sistemin etkinlik katsayısı (COPi) optimum değerine ulaşmaktadır. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser sıcaklığı arttıkça sesüstü lülesine giren primer akışkanın debisi artarken ejektör debi oranı da azalır.35’dir. farklı kondenser sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. 199 .4’de.1-2’de gösterildi. kondenser sıcaklığı 40°C ve Ar. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr). alan oranına bağlı olarak Şekil 3. Şekil 3. difüzör basıncının. Bunun nedeni.opt=6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3’de farklı kondenser sıcaklıkları için.1-2’ye benzer grafikler üretildi. 9-12 EKİM 2008. 3. kondenser sıcaklığı ise 35°C’den 50°C’ye 5°C aralıklarla değiştirilerek optimum çalışma şartları araştırıldı. Şekil 3. kondenser sıcaklığı arttıkça primer akışkanın debisi ve sesüstü lülesinin çıkış alanı da artması gerektiğindendir. Şekil 3. ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Her bir çalışma şartı için Şekil 3.2’de verildi. Tkon=40°C) çalışan klasik soğutma sisteminin etkinliğinin (COPk) ejektör kullanıldığında. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranıyla değişimi Şekil 3. Şekil 3.I. İZMİR olduğunda bu optimum alan oranı değeri 6. Daha sonra da evaporatör sıcaklığı 5 °C sabit tutularak. Bu da. Bu araştırma için önce kondenser sıcaklığı 40°C sabit alındı ve sadece evaporatör sıcaklığı 5°C den – 25°C’ye 10°C aralıklarla düşürüldü. Evaporatör ve kondenser sıcaklıklarının farklı değerleri için optimum çalışma şartları da incelenmelidir.35 için. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının ejektör alan oranıyla değişimi Aynı çalışma şartlarında (Te=5°C. Bulunan optimum sonuçlar toplu olarak Şekil 3. optimum ejektör alan oranını azaltır.3-8’de gösterildi. Kondenser sıcaklığı arttıkça alan oranının düştüğü belirlendi.1. hangi oranda iyileştiği araştırıldı. ejektörle modifiye edilen sistemin etkinlik katsayısı klasik sisteme göre % 11. Buna göre kondenser sıcaklığı arttıkça debi oranının düştüğü görülmektedir.

4. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu geri kazanılan iş ile kompresörün harcayacağı iş azalır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. 200 . İZMİR Şekil 3. Kondenser sıcaklığı arttığı zaman yüksek basınç farkı nedeniyle.5’de verildi.3. Bu sonuca göre hava soğutmalı kondenser kullanan ve dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde çalışan soğutma sistemine ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. ejektör debi oranının değişimi Şekil 3. optimum ejektör alan oranının değişimi Şekil 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Farklı kondenser sıcaklıkları için.5. kondenser sıcaklığı artıkça ejektörlü soğutma sistemin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının arttığı görülmektedir. Farklı kondenser sıcaklıkları için. klasik soğutma sisteminin genleşme valfinin kayıpları daha da artar. Böylece. Burada. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının kondenser sıcaklığıyla değişimi Kondenser sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.I. COPr artar.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.6’da kondenser sıcaklığı sabitken, evaporatör sıcaklığıyla ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Evaporatör sıcaklığı azaldıkça debi oranı düşmektedir. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser basıncı sabitken evaporatör basıncı (sıcaklığı) düştükçe, evaporatör ve kondenser arasındaki basınç farkı artar ve evaporatörden emme odasına daha az akışkan emilir. Bu da ejektör debi oranını düşürür. Şekil 3.7’de, farklı evaporatör sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. Evaporatör sıcaklığı arttıkça sekonder akışın debisi yukarda açıklandığı gibi artacağından emme odası alanı da artar ve dolayısıyla optimum ejektör alan oranı artmış olur.

Şekil 3.6. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, ejektör debi oranının değişimi

Şekil 3.7. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, optimum ejektör alan oranının değişimi Evaporatör sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.8’de gösterildi. Buna göre, evaporatör sıcaklığı azaldıkça ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı lineer olarak artmaktadır. Tkon=40°C ve Te= 25°C için COP’daki iyileşme oranı %22.34’e ulaşmaktadır. Evaporatör sıcaklığı azaldığı zaman klasik soğutma sisteminde genleşme valfinin kayıpları da artar. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Bu teorik sonuç, deneysel olarak da [7] doğrulanmıştır. Soğutma sistemine ejektör uygulaması yapmak, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) soğutma sisteminin etkinliğini daha çok artırmaktadır.

201

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.8 Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının evaporatör sıcaklığıyla değişimi

4. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Ejektör genleşmeli soğutma sistemi, klasik soğutma sistemindeki genleşme kayıplarını azaltmak ve buna bağlı olarak sistemin soğutma etkinliğini artırmak için önerildi. Sabit basınç ejektör akış modeli kullanılarak ejektör genleşmeli soğutma sisteminin teorik analizi yapıldı. Her çalışma şartı için, optimum ejektör alan oranı, maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Ayrıca, evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sisteminin COP’u ile karşılaştırıldı. Bu çalışmadan çıkartılan sonuçlar, aşağıdaki gibi özetlenebilir: 1. Evaporatör sıcaklığı 5°C ile -25°C ve kondenser sıcaklığı 35°C ile 50°C aralığında iken COP’daki iyileşme oranı minimum %10.1, maksimum %22.34’dür. 2. Kondenser sıcaklığı arttıkça veya evaporatör sıcaklığı azaldıkça etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr) artmaktadır. Bu nedenle, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) veya dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde (yüksek kondenser sıcaklıklarında), soğutma sistemine, ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. 3. Kondenser sıcaklığı artarken veya evaporatör sıcaklığı azalırken optimum ejektör alan oranı küçülür. Güneş veya atık ısı tahrikli ejektörlü soğutma sistemi daha önce, bu çalışmadaki yazarlardan birinin ortak yazar olduğu yayınlarda teorik [2,14] ve deneysel [15] olarak, incelendi. Bu çalışmadaki ejektör uygulaması ise klasik soğutma sisteminin etkinliğini artırmak üzere bir ön çalışmadır. Bir sonraki aşamada hem teorik hem de deneysel sonuçların sunulması planlanmaktadır. 5. SİMGELER Ar a h m P s T u v W w w x Ejektör alan oranı [(a1b+a2b) / a1b] Alan (m2) Özgül entalpi (kj/kg) Kütle debisi (kg/s) Basınç (bar) Özgül entropi (kj/kgK) Sıcaklık (°C) Hız (m/s) Özgül hacim (m3/kg) Güç (kW) Birim kütle için harcanan iş (kJ/kg) Debi oranı (m2/m1) Kuruluk derecesi

202

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

η

İzentropik verim

Kısaltmalar ve İndisler b COP COPi COPk COPr d e f g i is k kon komp m n opt s 1b 2b 3m 3d Primer ve sekonder akışların karışma odasına giriş durumu Etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Klasik soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı ( COPr = Difüzör Evaporatör Doymuş sıvı Doymuş buhar Ejektörlü sistem İzentropik Klasik soğutma sistemi Kondenser Kompresör Karışmış akışın karışma odası çıkış durumu Sesüstü lülesi Optimum Emme odası Karışma odası girişindeki primer akışın durumu Karışma odası girişindeki sekonder akışın durumu Karışma odası çıkışındaki karışmış akışın durumu Difüzör çıkışındaki karışmış akışın durumu
COPi − COPk ) COPk

6. KAYNAKLAR [1] Sun D., Experimental Investigation Of The Performance Characteristics Of A Steam Jet Refrigeration System, Energy Sources, 19:349-367,1997. [2] Yapıcı R., Ersoy H.K., Performance Characteristics Of The Ejector Refrigeration System Based On The Constant Area Ejector Flow Model, Energy Conversion And Management, 46:3117-3135, 2005. [3] Aphornratana S., Chungraıbulpatan S., Srıkhırım P., Experimental Investigation Of An Ejektor Refrigeration: Effect Of Mixing Chamber Geometry On System Performance, International Journal of Energy Research 25:397-411, 2001. [4] http://www.globaldenso.com, 11.07.2007. [5] Deng J.-Q., Jiang P.-X, Lu T., Lu W., Particular Characteristics Of Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With An Ejektor, Applied Thermal Engineering, 27:381-388, 2007. [6] Chaiwongsa P., Wongwises P., Effect Of Throat Diameters Of The Ejector On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 30:601-608, 2007. [7] Disawas S., Wongwises S., Experimental Investigation On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device. Int. Journal of Refrigeration, 27 : 587-594, 2004. [8] Nehdi E., Kairouani L., Bouzaina M., Performance Analysis Of The Vapour Compression Cycle Using Ejector As An Expander, International Journal of Energy Research, 31:364-375, 2006. [9] Yari M., Sirousazar M., Performance Analysis Of The Ejector-Vapour Compression Refrigeration Cycle, J. Power and Energy, 221:1089-1098, 2007. [10] Li D., Groll E.A., Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With Ejector- Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 28:766-773, 2005. [11] Addy A.L., Dutton J.J. ve Mikkelsen C.D., Supersonic Ejektör-Diffuser Theory And Experiments, Report No:UILU-ENG-82-4001, Department Of Mechanical And Industrial Engineering. Universty Of Illions, Urbana-Champaign, Urbana, 1981. [12] Keenan J.H., Neumann E.P., Lustwork F., An Investigation Of Ejector Design By Analysis And Exd,periment, ASME J., Appl Mech. 229-309, 1950. [13] Li D., Investigation Of An Ejector-Expansion Device In A Transcritical Carbon Dioxide Cycle For Military ECU Aprlications, Ph. D. Thesis, Purdue University, USA, 2006.

203

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

[14] Ersoy H.K., Yalçın Ş., Yapıcı R. and Özgören M., Performance of A Solar Ejector Cooling System in the Southern Region of Turkey, Appl Energ 84 (9), 971–983, 2007. [15] Yapıcı R., Ersoy H.K., Aktoprakoğlu A., Halkacı H.S. and Yiğit O., Experimental Determination of the Optimum Performance of Ejector Refrigeration System Depending on Ejector Area Ratio, International Journal of Refrigeration, In Press, doi:10.1016/j.ijrefrig.2008.02.010, 2008.

204

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

BUZDOLAPLARINDA KULLANILAN BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA ÇEVRİMLERİNİN EKSERJİ ANALİZİ İLE İNCELENMESİ A.Bilgen Ekin, Yunus Çerçi

Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, MANİSA
bilgen.ekin@ bayar.edu.tr, ycerci @ bayar.edu.tr
ÖZET Tipik bir 250 L’lik soğutucuda, bileşen düzeyindeki kayıpları ölçmek ve herbir elemanın potansiyel verimliliğini belirlemek için, kararlı halde alınan deneysel veriler altında termodinamiğin birinci ve ikinci yasası uygulanmıştır.Buzdolabı sıcaklık, basınç, debi ve güç tüketimini ölçmek için soğutma çevriminin önemli noktalarında veri toplayıcılarla donatılmış ve standart test odasında çalıştırılmıştır. Soğutma çevrimi kararlı hale gelinceye kadar bütün veriler belirli aralıklarla ölçülmüş ve kaydedilmiştir. Elde edilen verilere dayandırılarak soğutucunun, entalpi ve entropi gibi bazı önemli özellikleri belirlenmiş ve komponentleri kararlı akış sistemleri olarak modelleyen enerji ve ekserji oranları, enerji ve ekserji kayıplarının miktarlarını ve yerlerini belirlemek için hesaplanmıştır.Sonuçlar tablolar halinde sunulmuş ve enerji, ekserji akış diyagramları kayıp ve verimsizliklerin nerelerde gerçekleştiğini aydınlatmak için çizilmiştir.Analiz göstermiştir ki birinci yasa verimliliği normal sınırlar içinde olmasına rağmen (Gerçekte, kompresörün teknik özelliklerinde verilen 1,3 değerine oldukça yakındır.) öteki soğutucularla karşılaştırıldığında %21,07 olan ikinci yasa verimi düşüktür.Bu şekilde düşük bir ikinci yasa verimi, kurutucu, kılcal boru, emme ısı değiştirici hattı, evaporatör ve kondenserden sonraki kompresördeki büyük ekserji yok oluşlarından kaynaklanmaktadır. Ekserji yokoluşlarının en önemli kaynağı soğutucu ve ortam arasındaki sonlu sıcaklık farklarından ötürü gerçekleşen ısı transferleridir. Ve bir o kadar önemli olan akış sürtünmeleri ve diğer elemanlarda gerçekleşen ısı transferleridir.Çalışmanın en önemli, sonuçlarından biri ise yüksek verimli bir soğutucunun en önemli bileşeninin kompresör olarak gözönüne alınması gerektiğidir. Anahtar kelime: buzdolabı, soğutucu, soğutma, performans, enerji, ekserji 1. GİRİŞ Günümüzde gelişen teknolojiyle enerji ihtiyacının artması buna karşın enerji kaynaklarının bulunduğumuz yüzyıl içinde tükenecek olan fosil yakıtlardan karşılanıyor olması, enerjinin verimli kullanımının önemi gün geçtikçe artmaktadır. Enerjinin verimli kullanılması enerji miktarının değil, ürün başına tüketilen enerjinin azaltılmasıdır. Bu aşamada karşımıza ekserji kavramı çıkmaktadır. Bir sürecin ekserjisel optimizasyonu genel olarak, enerji harcamalarının azaltılması amacı ile yapılır. Sanayi ve konut kesimi enerji tüketiminin en yüksek oranda olması nedeni ile enerji tasarrufunda öncelikli yerlerdir. Evde tüketilen enerjinin önemli bir bölümü, ısınma, aydınlatma ve günlük faaliyetler için gerekli olan elektrikli cihazların çalıştırılması amacıyla kullanılmaktadır. İklimlendirme makinelerinden en yaygın kullanıma sahip olan buzdolapları, soğutucu makinelerin evlerde kullanılan tipidir. Önemli bir enerji kullanıcısı olan buzdolapları, periyodik olarak çalıştırılan çoğu aracın tersine, günün 24 saatinde ve yılda 365 gün çalışmaktadırlar. Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde düşük sıcaklıktaki ortamdan ısı çekilir. Buzdolaplarında tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi kullanılmaktadır. Mekanik soğutma sistemi’nde 4 ana bileşen vardır: kompresör, kondenser, genleşme vanası ve evaporatördür. Çevrimde kullanılan soğutucu akışkan çevrim boyunca hal değişimiyle düşük sıcaklıktaki bir ortamdan ısının alınıp yüksek sıcaklıktaki ortama aktarılması ve böylece bulunduğu ortamın

205

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

soğutulması işlemi gerçekleştirilir. Bu işlemler soğutucu akışkanlar yardımıyla ve dışarıdan enerji harcanarak yapılır. Ve evde tüketilen enerjinin %15 buzdolabı tarafından tüketilmektedir. Bu çalışmada; ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Soğutma sisteminin her elemanı için I. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ve II. Yasa hesaplanmış ve her eleman için tersinmezlikler belirlenmiştir. 2. DENEY DÜZENEĞİ Soğutma, bir ortamı çevre sıcaklığından daha düşük sıcaklıklara getirerek bu sıcaklığı muhafaza etmektir. Düşük sıcaklıktaki bir ortamdan yüksek sıcaklıktaki bir ortama ısı geçişi ancak soğutma çevrimiyle gerçekleşebilir. Günümüzde soğutma çevrimlerinde en yaygın kullanıma sahip ve ev tipi buzdolabında da kullanılan çevrim buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimidir. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi; kompresör, kondenser (yoğuşturucu), kısılma vanası (kılcal boru), ısı değiştirici ve evaporatör (buharlaştırıcı) adı verilen elemanlardan oluşur. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde soğutucu akışkan (aracı akışkan) devir daim ettirilerek, ısı soğutulacak ortamdan alınır ve sıcak ortama aktarılır. Şekil 1’de dışarıdan iş verilerek, ısının soğuk kaynaktan sıcak kaynağa aktarıldığı bir çevrim olan buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi şematik olarak gösterilmiştir.

Şekil 1 Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi. Deneysel çalışmanın yapıldığı buzdolabı, ev tipi olup 250 L hacme sahiptir, ve 540x600x1440 mm ölçülerinde buzluğu olmayan (cooling tipi olarak da adlandırılan) tek kapılı bir buzdolabıdır. İzolasyon malzemesi olarak poliüretan kullanılmıştır. Şekil 2’de deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı görülmektedir.

Şekil 2 Deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı.

206

ve sisteme ölçme cihazlarının hacmini telafi etmesi için normal gaz miktarı olan 43 g ’dan 2 g daha fazla gaz ilave edilerek toplam 45 g gaz basılmıştır. Bu işlem sırasında akışkanın sıcaklığı da artar ve akış enerjisi kazanır.937 mm’dir. soğutma çevriminin basıncını dengeleme işlemini de gerçekleştirir. Sistemde soğutucu akışkan olarak R600a kullanılmaktadır. Sistemin kalbini oluşturan kompresör. Kılcal boruda basıncı ve buna bağlı olarak sıcaklığı yüksek oranlarda azalan akışkan evaporatör de daha fazla ısı çekmesi sağlanır. Kılcal boru sistemde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 4 Kondenser. Kullanılacak kılcal boruların boy ve çapı kompresör gücüne göre seçilebilmekte olup. 207 .2 m uzunluğunda bakırdan yapılmış bir kılcal boru kullanılmıştır. Deneyde kullanılan buzdolabının kondenseri Şekil 4’te gösterilmiştir. Şekil 3 Kompresör. kondenserden yüksek basınçta sıvı halde çıkan soğutucu akışkanın içinde bulunabilecek olan nem ve partiküller. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının kompresörü Şekil 2’de gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008. sistemde 0. Ev tipi buzdolaplarında çevre ortama ısı verme işlemi yoğunluk farkından meydana gelen doğal taşınımla gerçekleşir. bakır boru üzerine tel kaynatılmış serpantin şeklindeki kondenserde çevre ortama ısı vererek (soğutularak) yoğuşur.8 mm iç çapa sahip yaklaşık 2. Kondenser girişinde soğutucu akışkan kızgın buhar halinde olduğu için kondenser yükü evaporatörden biraz daha fazladır. evaporatörden gelen soğutucu akışkanı sıkıştırarak basıncını kondenser basıncına yükseltir. kompresör durduğu zaman.I. Buzdolaplarında genellikle hermetik pistonlu kompresörler kullanılmaktadır. Deney düzeneğinde. Kompresör emme hattı çapı 6. kurutucuda (drayer olarak da adlandırılmaktadır) bulunan silika jel ve filtre ile tutularak sisteme girişi engellenir.35 mm ve basma hattı çapı ise 7. Kompresörden gelen yüksek basınç ve sıcaklıkta kızgın buhar halindeki soğutucu akışkan deney düzeneğinde buzdolabının arka kısmında bulunan. İZMİR Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin en önemli parçası olan kompresörlerin çeşitli tipleri mevcuttur. Deneysel çalışmada kullanılan hermetik kompresör. Kaynama sonucunda kabarcıklar oluşur ve akışı engeller. Kurutucuda nemi alınan yüksek basınçtaki soğutucu akışkanın kılcal boru (kısılma vanası) içinde ilerken basınç soğutucu akışkanın doyma basıncının altına düşmesinden ötürü kaynamaya başlar. Bu basıncın doğrusal değil daha yüksek oranlarda düşmesini sağlar. pistonlu tipte olup soğutma kapasitesi 140 W’tır ve nominal güç tüketimi ise 108 W’tır.

Evaporatör Şekil 5’te görülmektedir. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (T2). kurutucu girişinde (T4).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (P2). 208 . Sistem sürekli duruma ulaştığı anda yapılan ölçümler sonucunda Tablo 1’de verilen sıcaklık ve basınç değerleri elde edilmiştir. 3. Kompresörde yapılan güç analizi için bir wattmetre kullanılmıştır. İZMİR Deney düzeneğinde sistemin genel verimi artırmak ve kompresör emme hattında borunun dış yüzeyindeki nemlenmeyi önlemek amacıyla kılcal borunun bir kısmı. Sistem sürekli durumdayken ölçümler alınmış ve sonuçları Tablo 1’de gösterilmiştir. Deneyde Yapılan Ölçümler Deneyde sıcaklık. güç ve debi ölçümleri yapılmıştır. Deneyde debi ölçümü için ABB FAM 3200 serisi bir değişken alanlı debimetre (rotametre) kompresör çıkışına monte edilmiştir. evaporatörden çıkan ve kompresöre gidecek olan (emme hattı) ile birleştirilerek bir tür ısı değiştiricisi oluşturulmuştur. bakır ve alüminyum gibi malzemelerden imal edilir. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının evaporatörü alüminyum olup sisteme kaynakla değil harici olarak plastik bantla monte edilmiştir. pirinç. 1. Vestel Ar-Ge biriminde bulunan test odasında TS 87 EN ISO 7371 standardının Madde 8 deney genel şartları ve Madde 15’deki enerji tüketim deneyi başlıklı bölümlerine göre test edilmiştir. Şekil 5 Evaporatör. Evaporatör demir. Şekil 6’da Buzdolabı soğutma sisteminin akış diyagramı ve ölçüm noktaları görülmektedir.I. kondenser çıkışında (T3). ÖLÇÜMLER VE ANALİZ Buzdolabı. 9-12 EKİM 2008. 3. basınç. çelik. kurutucu çıkışında (buzdolabı izolasyonundan giriş) (T5). Böylece evaporatöre girecek olan akışkanın biraz daha soğuması ve kompresöre girecek olan akışkanın ise kesinlikle gaz fazında olması sağlanmıştır. Debi ve güç ölçümleri manuel olarak okunmuş ve kaydedilmiştir. Kılcal borudan evaporatöre(buharlaştırıcı) gelen düşük sıcaklık ve basınçtaki soğutucu akışkan soğutulan ortamdan ısı çekerek gaz haline gelir. kurutucu çıkışında (P5) olmak üzere üç noktada yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları yine masa tipi bilgi yükleyici kullanılarak okunmuş ve kaydedilmiştir. kılcal boru çıkışı (evaporatör girişi) (T6) ve Evaporatör çıkışında (ısı değiştiricisine giriş) (T7)olmak üzere 7 noktaya T tipi termoçiftler yerleştirilerek sıcaklık ölçümü yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları masa tipi ALMEMO marka bilgi yükleyiciden okunmuştur. ALMEMO marka basınç duyargalarıyla (sensör) basınç ölçümleri kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (P1 ). Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (T1 ).

4. 9-12 EKİM 2008. 3. 5 1 Isı değiştirici 7 soğutulan ortam sınırı Evaporatör 6 Şekil 6 soğutma diyagramı ve önemli ölçüm noktaları.8ºC’de sabit kalmıştır.I. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Faz Kızgın Buhar Kızgın Buhar Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Doymuş sıvı-buhar karışımı (x =0.0003158 kg/s ve kompresörün çektiği güç 76. Buzdolabının iç hacmi sürekli durumda 14.2 59.9 27. İZMİR 3 Kondenser 4 Debimetre 2 Kurutu Komp. 2.09 5.9 -31.8 W olarak ölçülmüştür. Buzdolabı sisteminin akış Tablo 1 Önemli çevrim noktalarında sıcaklık ve basınç değerleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.09 3.9 Basınç P (bar) 0. 6 ve 7 209 .34 Test boyunca test odasının sıcaklığı 25ºC sabit sıcaklıkta tutulmuştur.8 35.17) Kızgın buhar Sıcaklık T (ºC) 27.6 36. 5.34 5. Sürekli duruma ulaşıldığında soğutma sisteminde devir daim eden R600a soğutucu gazının kütlesel debisi 0.85 0.4 -29. Ölçümler sonucunda elde edilen sıcaklık ve basınç değerleri EES (Engineering Equation Solver) programı kullanılarak çevrimdeki 1.34 0.09 5.

yasaya dayanan enerji analizi enerjinin niteliği değerlendirilmediği için karşımıza.001867 0.252 0. Şekil 7 P-h diyagramı. İZMİR noktalarında soğutucu akışkanın termodinamik özellikleri. iş yapabilme kabiliyeti olarak tanımlanmıştır.775 2. Enerji ve Ekserji Analizleri Enerji. iç enerji (u) ve özgül hacim (v) gibi temel özellikleri hesaplanmış ve bu değerler Tablo 2’de verilmiştir Tablo 2 Önemli çevrim noktalarında termodinamik özellikler.4 417. entalpi (h). Termodinamiğin birinci yasası enerjinin korunumundan söz eder yani sisteme giren toplam enerji sitemden çıkan enerjiye eşittir.001863 0.08333 0. yasaya dayanan analizler sistemin sadece niceliğini (miktarını) değerlendirir.137 3. Tersinmezliklerin (kayıpların) olmadığı I. Ekserji ifadesi 210 .8 418.1122 1.897 2. entropi (s).I.767 2.7 415.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.7 416.001827 0.808 İç Enerji u (kJ/kg) 685.701 2.4 395 301. 9-12 EKİM 2008.2.5 605 Özgül Hacim ν (m3/kg) 1.4 769. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Entalpi h (kJ/kg) 728.1 Entropi s (kJ/kgK) 4.003 Soğutma sistemi sürekli duruma ulaştığında hesaplanan termodinamik özelliklerden sistemin P-h diyagramı çizilmiş ve Şekil 7’de verilmiştir.7 306. 3.4 395. termodinamiğin II.398 3. yasasına dayanan enerjinin kalitesini dikkate alan ve “Enerji Kullanılabilirliği” (İngilizdede “availability” olarak da adlandırılmaktadır) gibi isimlerle de adlandırılabilen ekserji analizi çıkar.8 727. Ancak sistemlerin enerji analizleri diğer değişle I.4 639.

9-12 EKİM 2008. Sistemi oluşturan elemanlar. elemanlardaki basınç kayıpları. Yasa analizi uygulanmış. sistem ile çevre arasında gerçekleşen net iş ve ısı alış verişinde bulunan ve giriş ve çıkışı olan sürekli akışlı bir kontrol hacmi için şu şekilde ifade edilir. Q − W = ΔH + ΔKE + ΔPE (3) Denklemde Q (W) ısı alış verişini . kullanılabilirlik(Ekserji) ve tersinmezliklerin toplamından oluşur. e = h (kJ/kg) (1) şeklindedir. W (W) sisteme verilen ya da alınan işi ve ΔH (W) entalpi değişimini. Yasa analizleri uygulanırken. Genel enerji dengesi denklemi. 211 . ekserji ve tersinmezlikler arasındaki ilişki şematik olarak verilmiştir. Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışan bir ev tipi buzdolabında bulunan sistem elemanlarına Termodinamiğin I. E toplam enerjiyi ifade eder ve birimi kW’tır. Diğer bir değişle sürekli akışlı sistemler için birinci yasa verimi aşağıdaki şekilde yazılabilir. Enerji denklemlerinden Özgül enerji (Akış enerjisi) denklemi . h akışkanın entalpisini (özgül entalpi) temsil etmektedir ve birimleri kJ/kg’dır. & & & Q − W = mΔh (4) Soğutma makinelerinin ısıl verim değerlendirmesi etkinlik katsayısı ile yapılır. sistemden çıkan iş (W) için ise pozitif(+) işaret kabulü yapılmıştır. Termodinamiğin I ve II. Denklem (3)'de potansiyel ve kinetik enerji değişimleri ihmal edilirse sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi aşağıdaki gibi bulunabilir. Özgül enerjinin kütlesel debiyle çarpımından elde edilen toplam enerji denklemi. Sisteme giren ısı (Q) pozitif(+) . ΔPE (W)’de potansiyel enerji değişimini ifade eder. Enerji korunumu denklemleri. Şekil 8 Enerji. Sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi. birinci yasaya dayanarak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sürekli akışlı açık sistem kabulü yapılarak analiz edilmiştir. sistemden çıkan ısı (Q) negatif (-) ve sisteme giren iş (W) negatif(-). daha sonra ise Termodinamiğin II. Yasa analizi uygulanarak tersinmezlikler ve ekserji kayıpları tespit edilmiştir. kinetik ve potansiyel enerji değişimleri ihmal edilmiştir. & & E = mh (kW) (2) & & Bu denklemde m (kg/s) kütlesel debiyi ifade ederken.I. Şekil 9’da enerji. ΔKE (W) kinetik enerji değişimini. İZMİR mevcut şartlarda elde edilebilecek maksimum iş olarak tanımlanmaktadır. Özgül enerji denkleminde kullanılan e özgül enerjiyi. Ekserji analizinin amacı proseslerin tersinmezliklerini belirlemek ve değerlendirmektir.

Ekserji ya da kullanılabilir enerji termodinamiğin ikinci yasasına dayanmaktadır. (8) & & X = mψ (9) & & Bu denklemde X . Birim zamanda kontrol hacmine giren ve çıkan soğutucu akışkanla birlikte gerçekleşen entropi transferi ( s − so ) olarak ifade edilmiştir. Denklem (7).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ψ = (h − h0 ) − T0 ( s − s0 ) (7) Sistem için özgül ekserji (kullanılabilirlik) denklemi yazılırken 0 noktası özellikleri yerine bazı noktalarda ekserji değerlerinin negatif çıkmasını önlemek için evaporatör çıkışı olan 7 noktası özellikleri ölü hal özellikleri olarak kabul edilmiştir. İş tüketen makineler için ikinci yasa verimi aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır. Sürekli akışlı bir sistem için ekserji dengesi. İZMİR COP = & Q & W (5) COP . Sistem için ikinci yasa verimi yazılırsa. ikinci yasa yazılacak olursa. η II = Wtr W (11) Burada η II ikinci yasa verimini. (s0) özgül entropi (kJ/kgK)’dir. akış ekserjisinin(ψ ) kütlesel debiyle( m ) çarpımından elde edilen toplam ekserjiyi ifade etmektedir. ψ = (h − h0 ) + V 2 + gz − T0 ( s − s0 ) 1 2 (6) Denklemde görülen 0 alt indisi çevre şartları(ölü hal) referans alınarak bulunmuş değerlerdir. W ise sistemden elde edilen net işi ifade etmektedir. g yerçekimi ivmesi (m/s2) ve z (m) yüksekliktir. Akış ekserjisi denklemindeki. 9-12 EKİM 2008. Bu durumda. Burada (h) özgül entalpi (kJ/kg). ψ = (h − h7 ) − T7 ( s − s7 ) şeklinde olur. Denklemde X giren sisteme giren toplam ekserjiyi. Çevresel parametreler referans durum olarak kabul edildiğinde. V akışkan hızı(m/s). X çikan çevrimden çıkan toplam & ekserjiyi. dX sistem & & X giren − X çikan − X yokolan = =0 dt (10) & & şeklinde yazılabilir. Toplam ekserji ise. etkinlik katsayısıdır ve birimsizdir. potansiyel ve kimyasal ekserji miktarları çok küçük olduğu için ihmal edildiğinde aşağıdaki denklem elde edilir. X yokolan ise toplam yok olan (tersinmezlik) ekserjiyi göstermektedir. 212 . Çevre sıcaklığı (T0) ile gösterilmiş olup birimi (0C)’dir.I. Wtr tersinir işi. Ekserji belirli bir enerjiye sahip akışkanın çevre şartlarına indirgenerek kendisinden maksimum iş elde edilmesine denir [15]. özgül ekserji (Ψ) (sürekli akışlı sistemler için kullanılabilirlik).

5 125 96. kurutucu girişi (4).47 0 Toplam Ekserji & E (W ) 230 243.1 132. kondenser çıkışı (3). evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) (7) olmak üzere yedi & noktada EES programında özgül enerji (e).09 -110. Yasa verim tanımları Tablo 4’teki gibi elde edilmiştir. toplam enerji. toplam ekserji için ise denklem (9) kullanılarak. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) Özgül Enerji e (kJ/kg) 13.2 131.45 26.09 10.I.1 28.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Denklemde COP sistemin gerçek birinci yasa verimini ifade ederken COPtr sistemin tersinir ikinci yasa verimini ifade eder ve COPtr = TL TH − T L (13) şeklinde tanımlanır. Toplam Enerji & ψ .1 30. Yasa ve II. toplam ekserji X hesaplanmış Tablo 3 Çevrimin Özgül enerji. soğutma çevriminin her bir elemanına uygulanmasıyla her soğutma çevrim elemanı için enerji ve ekserji denge denklemleri ayrıca I. toplam enerji için denklem (2).2 105.9 -0.45 9. özgül ekserji ve bu değerler Tablo 3’te verilmiştir. özgül ekserji için denklem (7). özgül ekserji ve toplam ekserji sayısal değerleri. İZMİR η II. 213 .Sistem = COP COPtr (12) şeklinde olur.773 9.309 109. kılcal boru çıkışı (buzdolabı izolasyonuna giriş) (5).7287 -6.307 0 Enerji ve ekserji analizlerinde yukarıdaki verilmiş olan genel denklemler.238 3. kompresör girişi (ısı değiştirici çıkışı) (1). 9-12 EKİM 2008. toplam enerji E .76 201.95 30.2 Özgül Ekserji ψ (kJ/kg) 9. kondenser girişi (kompresör çıkışı) (2).94 34.617 8. evaporatör girişi (kılcal boru çıkışı) (6).8 & Χ (W) 2. Deneysel çalışmada kullanılan buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için. yazılan genel denklemlerden özgül enerji için denklem (1).523 -28.

Kondenser (2-3) & & Qkond . = m(h3 − h2 ) & & Qkurutucu −kilcalb.elektrik + X 1 ) − ( X 2 ) η I . & X yokolan. İZMİR Tablo 4 Denge denklemleri ve verim tanımları.kond .Sistem = COP COPtr 214 . = ( X 5 + X 7 ) − ( X 6 + X 1 ) ____ η II . Yasa Verimleri II.komp.komp.evap.. = 1 − η II .elektrik η II. = m(h7 − h6 ) & & & & & X yokolan . & X 6 Genel Sistem & & Q − W = ΔU ____ COP = & Qevap & Wkomp.(7-1) & & Qısıdeğiş.. & X3 Isı Değiştirici (56).kond . = 1 − & X yokolan. = 1 − & X yokolan. = m(h3 − h5 ) & & & X yokolan.I. Enerji Dengesi Ekserji Dengesi I.kurutucukilcalb. & X 2 Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) & & & X yokolan. Yasa Verimleri Kompresör (1-2) & & Wkomp. = X 3 − X 5 ____ η II .evap.evap.ısıdeğiş.kurutucu − kilcalb.. = 1 − & X yokolan.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.kurutucu −kilcalb. = 1 − & & X 1 + Wkomp. = & Welektrik ____ & W η II .komp . = m(h5 − h6 ) & = m(h1 − h7 ) & & Qevap. = m(h2 − h1 ) & & & & X yokolan .kond .ısıdeğiş . = X 6 − X 7 ____ & X yokolan . 9-12 EKİM 2008. = (Wkomp ..ısıdeğiş. = X 2 − X 3 η II .komp. & & (X + X ) 5 7 Evaporatör (6-7) & & & X yokolan .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.09 & X Yokolan (W) 45.72 W’ı kondenserden ısıl enerji şeklinde çevreye transfer olmaktadır. denklemlerde gereken yerlerde kullanılarak bulunan enerji.01 W’lık bölümü çevrime devam ederken 7.06 3. ikinci sırada 63.69 Genel Sistem ____ ____ 1. Şekilde gösterilen büyüklükler miktarlarla orantılıdır.31 ____ 35.54 ____ 8.87 ____ 75. İZMİR Sayısal analiz kısmında verilen genel denklemler kullanılarak soğutma çevriminde yer alan her eleman için denge denklemleri ve verim tanımları elde edilmiş ve bu denklemler Tablo 4’de verilmiştir. soğutma kapasitesi 140 W ve anma gücü 108 W olduğu daha önce belirtilmişti.73 W olan enerjinin 110. BULGULAR VE TARTIŞMA Tablo 4’te verilen genel denklemler kullanılarak her eleman için çıkarılan enerji denklemlerinin sayısal değerleri Tablo 5’te tablo halinde verilmiş olup ayrıca enerji akış diyagramı çizilerek Şekil 10’da gösterilmiştir.43 28.9 W enerji birleşerek çevrime transfer olmaktadır. yok olan ekserji ve verim değerleri Tablo 5’te yer almaktadır.07 4.9’unu oluşturmaktadır.24 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %3. Kompresör çıkışında çevrimden gelen enerjiyle birlikte 242.90 24.I. Kompresörden çevrime. Enerji Transferi Yok olan Ekserji I.07’si kompresördeki tersinmezliklere harcanmaktadır. Tablo 5 Enerji.29 17.98’i soğutucu akışkan R600a kurutucu ve kılcal boruya girmesiyle çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda enerji kaybı şeklinde olmaktadır.25 1. 13. yok olan ekserji ve verim değerleri.21 Kondenser (2-3) Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) Isı Değiştirici (5-6.73 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %35.8 W olarak ölçülmüştür. Bu değer toplam enerjinin %60. Yasa Verimleri η (%) II. 215 .83 Evaporatör (6-7) 105. Bu enerjinin 63. Enerji akış diyagramından da anlaşılacağı üzere çevrimde en fazla enerji transferi 110.72 W ile kondenserde olurken.04 43. Ancak test şarlarından dolayı buzdolabının kompresörünün çektiği güç veya soğutma sistemine giren enerji 76.36 7. 9-12 EKİM 2008.68 ____ 28.24 W ile kurutucu-kılcal boru kaybı izlemektedir.368 21. Yasa Verimleri η (%) & & Q veya W (W) Kompresör (1-2) 13. Buzdolabının soğutma çevrimine ilk hareketi veren kompresör.73 W ile kompresörde meydana gelmekte ve bunları 7. Elde edilen denklemlerde çevrimin 7 noktasında termodinamik özellikler.7-1) 110. Kılcal borudan ısı değiştiricisine geçen akışkanın ısı değiştiricisinde geri kazanılan 28.20 7.16 W’lık enerji ile evaporatörden çekilen ısıyla gelen 104. Enerjinin 132.07 W’lık akış enerjisi çevrime transfer olmaktadır.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Deneyde daha önce belirtilen ve her elemanın giriş ve çıkışındaki noktalarda belirlenen termodinamik özellikleri Tablo 4’te. verilen ekserji denklemleri uygulanarak bulunan sonuçlar Tablo 5’te verilmiştir.I. Soğutma elemanları için verilen ekserji kayıpları Şekil 11’de ekserji akış diyagramı şeklinde gösterilmiştir. 216 . İZMİR Şekil 9 Enerji dengesi.

Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan. Enerji analizi sonucunda en büyük enerji transferi 110.6’ı olduğu belirlenmiştir. Elde edilen sayısal sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı izlemektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.98’lik miktarı kadar enerji dönüşümü olmaktadır. 13. 217 . Isı değiştiricide ise 1. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan.3 W olarak belirlenirken.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör.73 W’lık enerji kompresörde oluşan tersinmezliklere harcanmaktadır.3 W olarak belirlenirken.09’nu tersinmezliklere harcarken sisteme 31.07 W.64 W’ı ve toplam ekserjinin %32. akış enerjisi şeklinde çevrime transfer olurken.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle yok olmaktadır.34 W’ı yani toplam ekserji girişinin %59. sisteme giren toplam ekserjinin %32. Evaporatördeki ekserji kaybı 3. ekserjisinin %2’sini çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybeder. 76.9’na karşılık gelmektedir. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör 76. çevrimin toplam enerjisinin %35.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserjinin %2. ekserjisinin %2’sini yani 1.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle kaybolduğu anlaşılmıştır. Diğer soğutma elemanları.8 W olarak çektiği elektriksel gücün 45.46 W ekserji kazandırmaktadır. Elde edilen sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı. ısı değiştiricisi. 9-12 EKİM 2008. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserji girişinin %2.SONUÇLAR Bu çalışmada. Evaporatördeki ekserji kaybı 3.09’u tersinmezliklere harcanırken.34 W’ı yani toplam ekserjinin girişinin %59. Isı değiştiricisi çıkışında 2. İZMİR Şekil 10 Ekserji dengesi. ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. üçte biri kondenserde ve geriye kalan on da biri ise kılcal boru. Genelleme yapmak gerekirse. Isı değiştirici çıkışında 2. enerji ve ekserji akışı diyagram çizilerek gösterilmiştir. Kompresörde. ve ardından kılcal boru.6’a karşılık gelmektedir.54 W’ını çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybetmektedir.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır. Çevrimin devamını sağlayan bu ekserjinin 24.72 W ile kondenserde gerçekleşmektedir ve bu değer çevrime transfer olan toplam enerjinin %60. toplam ekserji girişinin yaklaşık üçte ikisi kompresörde. enerji analizi gibi her soğutma elemanına uygulanmıştır. 5.07’si yani 63. Isı değiştiricide ise 1.I. ısı değiştiricisi ve evaporatörde yok olmaktadır. ve evaporatör izlemektedir. Analizlerde kullanılan denklemler ve sonuçları tablolar halinde verilmiş.8 W olarak çekilen elektriksel gücün 45. kılcal borudan çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda toplam enerjinin %3. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır. Ekserji analizi.

pages 401-412 (1997). “A valve operated absorption refrigerator”. Cilt 9. Internatıonal Journal Of Energy Research Int.tr/turkce/en_tasarrufu/konut_ulas/en_tasarruf_bina_ay.. Neto. Ankara. Karabulut. Evaporatörün II. N. Issue 6. Volume 30. Wu.eie. Sun.. Volume 19. A. 6. A. “Exergy analysis: an absorption refrigerator using lithium bromide and water as the working fluids”. pages 311-316 (2004). İlk olarak TÜBİTAK’a teşekkür ederim. A. (1997). 27:1067–1078 15. Khastoo.M.ve B. yasa verimi %17. Diğer elemanlarda araştırma ve geliştirme çalışmalarının yürütülmesinin verime pek bir faydası olmayacaktır. 9. Volume 20. Tanda. ve D. Min. pages 645-657 (2005). Journal of magnetism and magnetic materials. Volume 22. Fukano.I. Rebora A. 6. Razavi. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.yasa verimi ise %35. pages 669-684 (1999). Kurutucu ve kılcal borunun verimi %8.html 218 . Yunus ÇERÇİ’ye.gov. Özkaymak.M. (1998).69 olarak hesaplanmıştır. Issue 4... ve C. 7.5’a kadar düşerken en yüksek verimi %75. B. Energy Res.21. pages 417-429 (2003). ve L. teşekkür ve şükranlarımı sunarım. 5. Porkhial S.2007. Volume 28. pages 461-469. Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi.TEŞEKKÜR Bu çalışma TÜBİTAK ve VESTEL Teknoloji Geliştirme ve Endüstriyel Tasarım Laboratuarı destekleriyle TÜBİTAK MAG No:105M305 numaralı proje kapsamında gerçekleştirilmiştir. pages 511-518 (1993). (1997). “A generalized model of a real refrigerator and its performance”.07 olarak belirlenmiştir. Stegou-Sagian and N. K. “Transient characteristic of reciprocating compressors in household refrigerators”. Yakut. Doktora Tezi. 3. Ö. Volume 282. M. B. M. Daha sonra da Vestel Ar-Ge direktörü Halil Turan’a ve araştırma mühendisi Umut Yılmaz’a çalışmanın her aşamasında ve özellikle deneysel verilerin toplanması sırasında verdikleri destekten ötürü teşekkürü bir borç bilirim. Buna karşın soğutma elemanlarının II. Energy Res.KAYNAKLAR 1. ve G.04. Ayrıca yardımlarını esirgemeyen değerli tez danışmanım Doç. ve kondenser verimi %28. C. CAN M. R.36 olarak bulunmuştur. Sistemin genel II. genel sistemin I.. “A simple magnetic refrigerator evaluation model”. ve T. M. İZMİR Sistemin verimleri incelendiğinde kompresörün I. Volume 17. 8. 11. volume 20. ve R. 10.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. “Radiation and natural convection heat transfer from wire-and-tube heat exchangers in refrigeration appliances”.83 ile ısı değiştiricisi sahip olmuştur. Fusion Engineering and Design. Yasa verimi ise %21. A.. Gonçalves. Applied Energy. Eames. Applied Thermal Engineering. C. Rowe. Ülkemiz jeotermal kaynaklarının ikinci kanun verim değerlerine bağlı sınıflandırılması. 4. Huang. International Journal of Refrigeration. pages 1391-1402 (2002). veri eksikliğinden dolayı tanımlanamamıştır. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ise 1. W. Sayı 1. ve S. yasa verimi ekserji kayıplarının yüksek olduğu kompresör ve kondenser gibi elemanlarda araştırma ve geliştirme faaliyetlerini yoğunlaştırarak artırılabilir. R. Löhlein K. Volume 20. Tagliafico L. pages 183-189 (2005). B. Issue 7. ve M. pages 490502. Volume 23.. 16. Agnew. Elektirik işletmeleri wep adresi http://www. “Experimental evaluation of prototype thermoelectric domestic-refrigerators”. J. Ataer. Applied Thermal Engineering. Talbi. Kompresör dışındaki soğutma çevrimi elemanlarının I. M. Fereira. I. Melo C. Dr. Hepbaşli A. Paignigiannis. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. International Journal of Refrigeration. Teng. (2005). “Exergy analysis of refrigerators for large scale cooling systems”.. 9-12 EKİM 2008. Tagliafico. F. çünkü bu elemanlardaki kayıplar kompresör ve kondenser kayıplarına göre oldukça küçüktür. ETEMOĞLU A.. T. S. J.. A study forperformance comparisons in compressor and condenser”. 2003.. “Exergy analysis of lithium bromide/water absorption systems”. M.31:947-959 14. pages 619-630 (2002). 2. Applied Thermal Engineering. and S. Renewable Energy.36’dir. Kiang. International Journal of Refrigeration. Applied Thermal Engineering. Kalogirou.ve H. Şencan. “An experimental analysis of adiabatic capillary tubes”. Wu. L. “Thermal performance analysis for hot-wall condenser and evaporator configurations in refrigeration appliances”.W. Applied Thermal Engineering.. Volume 21. 7. E. KILIÇ M. yasa verimleri. C. 13. Mezavila.Yasa verimleri (ekserjitik verimler) hesaplanmış ve kompresörün verimi %43.”Exergy losses in refrigerating systems. “Thermodynamic analysis of the V-type Stirling-cycle refrigerator”. Chen L. G. A. 12. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminde Aşırı Kızdırma ve Aşırı soğutma Eşanjörlerinin Termo-ekonomik Optimizasyonu. 2004 17. “Thermoeconomic analysis of household refrigerators”. M. Genel sistemin II. J. 102s..

I. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA 219 . 9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM VIII ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi Canan CİMŞİT – İ.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

edu. Adsorpsiyon.yildiz@ege. ticari amaçlı soğutucu olacak ilk kez 1920’de kullanılmaya başlanmıştır. sistemin avantaj ve dezavantajları nelerdir. sıvı veya katı başka bir maddenin yüzeyi ile fiziksel ve kimyasal etkileşimi vardır [1]. adsorpsiyon nedir.tr. 9-12 EKİM 2008.edu. Ali Güngör Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü gokhan. Yong ve Sumathy (2004) güneş enerjisi ile çalışan iki yataklı bir adsorpsiyonlu soğutma sisteminin performansını belirlemek amacıyla bir matematiksel model oluşturmuşlardır [3]. Absorpsiyonlu soğutma sisteminde bir sıvı veya gaz akışkanın. Desorpsiyon olayının olmadığı yani reaksiyonun tersinmez olduğu adsorbatın adsorbent yüzeyine tutunmasına kimyasal olarak adsorplama denir. 2. Soğutma 1.I. adsorpsiyonlu soğutma sistemi nasıl çalışır.tr. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu soğutma sistemi. adsorplanan adsorbatın adsorbent yüzeyinden uzaklaşması söz konusu değildir. Lu vd. başka bir sıvı veya katı içine difüzyonu söz konusu iken adsorpsiyonlu soğutma sisteminde ise bir gazın veya sıvının. Fiziksel adsorpsiyon işleminde reaksiyon sırasında adsorpsiyon ısısı açığa çıkar. Fiziksel adsorplamada ise adsorbat. adsorbent yüzeyine fiziksel bağlarla tutunur. ikinci bölümde ise aynı sistemde deneysel olarak çalışmışlar ve sistem COP ve ısıtma ve soğutma kapasitelerini belirlemişlerdir [6. ADSORPSİYON PRENSİBİ Adsorpsiyon işleminde gaz fazındaki maddeye adsorbat. GİRİŞ Ticari uygulamalarda adsorpsiyonlu chiller olarak kullanılan soğutma sistemleri bir çeşit adsorpsiyonlu ısı pompaları olarak tanımlanabilmektedir. ali. Desorpsiyon olayının gerçekleştiği bu adsorplama şeklinde adsorpsiyon ortam sıcaklığının artışı ile azalmaktadır. Oertel ve Fischer (1997) metanol/ silikajel çifti kullanan bir adsorpsiyonlu sistemi incelemişlerdir. İki fazlı bir kompresör gibi çalışan adsorber/desorber tipi bir yatakta metanolün sistem verimine etkisini incelemişlerdir [2]. fiziksel ve kimyasal olarak ikiye ayrılmaktadır. İZMİR ADSORPSİYONLU SOĞUTMA TEKNOLOJİSİ VE ENERJİ ANALİZİ Gökhan Gürlek. abdullah.tr ÖZET Son yıllarda önemi artan adsorpsiyonlu soğutma sistemleri ile ilgili çalışmalara her geçen gün yenileri eklenmektedir. Faraday (1848) tarafından ilk kez tanımlanan adsorpsiyonlu soğutma çevrimi. Liu ve Leong (2005) zeolit/su çifti ile çalışan adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde bu soğutma çiftinin sistem performans parametreleri üzerindeki etkisini nümerik bir model yardımıyla incelemişlerdir [4]. adsorpsiyonlu soğutma sistemleri tanımlanmış ve enerji analizinin nasıl yapıldığı irdelenmiştir. Wang vd.7].edu. Abdullah Yıldız.gungor@ ege. (2006) adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde absorbent olarak aktif karbonu kullanarak sistemin performans parametrelerini incelemişlerdir [5]. 2005b) yaptıkları farklı çalışmalarda birinci bölümde silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminin tasarımını ve performans tahmini üzerine çalışmışlar. Önemli oranda enerji kazançları sağlamasına rağmen bu sistemler çok fazla tanınmamaktadır.gurlek@ege. Enerji kaynaklarının türü ve çevrim sırasında meydana gelen fiziksel olaylar açısından benzer olduğunu düşündüğümüz absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle aslında belirgin farklılıkları vardır. Bu amaçla bu çalışmada. Bu adsorpsiyon türünde. (2005a.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu çalışmada. katı fazındaki maddeye ise absorbent denilmektedir. 220 . sistemin enerji analizi nasıl yapılır gibi sorulara yanıt bulunmaya çalışılmıştır.

150 -20 . vakum vanası.11 0. bir absorbent yatağı ve evaporatörden oluşur. Tablo 1. Normal atmosferik basınç (760 mmHg) altında absorbat su 100 oC’de buharlaşır. sistemin içerinde tekrar yoğuşur. Bu etki adsorpsiyon ve desorpsiyon periyotlarını uzatmaktadır. Adsorbentin ısı transfer katsayısının düşüklüğü. Örneğin.250 0 . bunu yanında metanol ve amonyak da kullanılmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. adsorbent yatakları. Adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odalarında adsorpsiyon ve desorpsiyon işlemleri sırasıyla gerçekleşir. ısı transfer hızını düşürmektedir.30 0. Soğutma sistemlerinde adsorpsiyon prensibi.I. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminde. bu durumda aktif karbon-metanol çiftinin kullanımı daha uygun olmaktadır. Isı pompası odasının üst kısmını absorbat evaporatör. Buharlaşma prosesi sıcaklık ve basınca bağlıdır. evaporatör ve kondenser sıcaklığına. evaporatör sıcaklığı 0 oC’nin altında olan bir sistem için zeolit-su çifti kullanılamamakta. Termodinamik yasalara göre buharlaşmış absorbatın doğrudan yoğuşması mümkün olmadığına göre absorbat. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ÇALIŞMA PRENSİBİ Şekil 1’de adsorpsiyonlu soğutma sisteminde absorbat-absorbent çiftinin çalışma sistemi gösterilmektedir.140 3. Yeterli yüksek vakum değerlerinde adsorbat su düşük sıcaklıkta buharlaşır. Metanol evaporatörde borunun dışından metanol. • Adsorbent. oda sıcaklığında vakum altında buharlaşır. 221 . Gereken buharlaşma ısısını çevresinden alan su. içinde ise soğutulmak istenen su geçmektedir. üçüncül ısı kaynağının sıcaklığına ve sistemin kullanım amacına bağlı olarak absorbat ve absorbent seçimi yapılır ve uygun çalışma basıncı belirlenir. Böylece adsorbent malzeme rejenere olur. ısı iletim katsayısı ve yoğunluk adsorpsiyon işleminde önem taşımaktadır. 9-12 EKİM 2008. örneğin su buharının adsorbentler tarafından toplanmasıdır. Adsorpsiyon işleminde en önemli faktörleri bir kez daha hatırlatmak gerekirse [8]. alt kısmını ise metanol evaporatör oluşturmaktadır. Bu adsorbent malzemeleri başta silika-jel olmak üzere aktif karbon ve zeolit olarak sayabiliriz. Bu işlem tersinir ve sürekli tekrarlanır. Bu işlem sırasında devrede soğutma meydana gelir.adsorbat çiftinin çalışma sıcaklıklarına göre özellikleri[1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Su-Zeolit 4A Su-Zeolit 13X Su-Mordenit Su-Silika Jel Metanol-Aktif Karbon Maksimum adsorplama kapasitesi (kg/kg) 0.22 0. kondenser ve evaporatörün dahil olduğu adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odaları ve ısı pompası çalışma odasından oluşmaktadır. Çalışma odalarındaki evaporatörler ısı pompasını desteklemektedir. Basınç düşürüldüğünde buharlaşma sıcaklığı da düşmektedir. katı adsorbent tarafından adsorbe edilir.350 0 . Adsorpsiyonlu soğutucular için 10-20 mm Hg vakum basıncı yeterlidir [8].37 0. Şekilden de görüldüğü gibi sistem. Her bir adsorpsiyon/desorpsiyon odası bir kondenser. Adsorpsiyonlu soğutma sistemi kapalı sistem olduğundan buharlaşmış absorbat çevreye buhar olarak bırakılmaz. depoladığı adsorbatı sıcaklık artışı ile rahatlıkla bırakabilir. ısıtma-soğutma besleme hattı. Tablo 1’de adsorbent-adsorbat çiftlerinin gerekli çalışma aralıkları için özellikleri verilmiştir. Adsorbent. • Adsorbent yapısal değişikliğe ve hacimsel genişlemeye uğramadan adsorbatı kolaylıkla adsorbe edebilir. İZMİR Adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde soğutucu adsorbat olarak çoğunlukla su kullanılmakta. Bu soğutma sistemi iki sistemin bir arada olduğu tek bir sistem olarak çalışmaktadır.32 Adsorpsiyon ısısı (kJ/kgabsorbat) 4400 4400 4000 2560 1400 Çalışma sıcaklığı (oC) 0 . Sıcak su kullanımıyla adsorbentteki adsorbe su tekrar buharlaşır.350 0 . Adsorbat-adsorbent çiftine ait özgül ısılar. Absorbentin adsorplama kapasitesinin artması ile birlikte çevrim verimi de artmaktadır. Adsorpisyonlu soğutma sistemlerinde adsorbent yatağının kütle ve ısı transfer hızlarının kontrol edilmesi de önem taşımaktadır.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Absorbent yatağında kanatçıklı ısı değiştiricisi. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin ideal çevrim-1/Tdiyagramı P-T Şekil 2’de görülen 1-2-3-4-5-6-1 noktalarından oluşan çevrim işlemi. sabit kondenser basıncında yoğuşmaktadır. 9-12 EKİM 2008. kütle ve ısı geri kazanım işlemlerinin ard arda uygulanmasıyla soğutma çevrimi gerçekleşir. Adsorpsiyon. 222 . İZMİR Şekil 1. Desorpsiyon işlemi bittikten sonra adsorbent yatağı T5 sıcaklığına soğutulmakta. P 2 3 4 1 6 5 Şekil 2. Adsorbent yatak sıcaklığının T6 sıcaklığına düşmesi ile çevrim tamamlanmaktadır. desorpsiyon. Çevrimde adsorbent yatak sıcaklığı dışarıdan ısı girişi ile T6’dan T2’ye yükselmektedir. Bu çevrimdeki 3-4 ve 6-1 noktaları arası ise kütle geri kazanım işlemini gösterir. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Sistemde düşük sıcaklıktaki ısı kaynağını kullanılmasında yardımcı olan kütle geçiş işlemini sağlayan bir adet vakum vanası kullanılmıştır. Bu işlem sırasında desorpsiyon olmaksızın buhar basıncı artmaktadır. 2 ile 3 noktaları arasında da adsorbent yatağına ısı girişi devam etmektedir. 2-3 ve 5-6 noktaları sırasıyla ısıtma-desorpsiyon ve soğutma-adsorpsiyon işlemlerini içeren soğutma işini anlatmaktadır. Bu çevrimde 1-2 ve 4-5 noktaları arası ısı geri kazanım işlemini anlatmaktadır. 6 noktasına kadar olan evrede. basınç düşmektedir. yataktan ısı çekilmeye devam edilmekte ve evaporatörde çevreden ısı çekerek buharlaşan adsorbat. adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde ideal çevrimi göstermektedir. kondenserde ise gövde-boru tipi ısı değiştiricisi bulunmaktadır. Bu evrede desorpsiyon başlamakta ve desorpsiyonla açığa çıkan buhar. Şekil 2’de bu soğutma çevrim görülmektedir. adsorbent tarafından adsorbe edilmektedir. Absorbent yataklarındaki kondenserler birbirine seri bağlanmıştır. Birinci absorbent yatağına giren soğutma suyu ikinci absorbent yatağına geçmektedir.

Soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Şekil3-a’da adsorbent yatağı 1’deki boruların içerisinden sıcak akışkan geçirilerek bu bölmede desorpsiyon işleminin. adsorbent yatağı 1’i adsorpsiyon işlemine hazırlar. adsorbent yatağı 1’de ise adsorpsiyon işlemi gerçekleşir.I. Şekil3-b’de vakum vanası açılarak adsorbent yatağı 1’den adsorbent yatağı 2’ye kütle geçisi sağlanır. Şekil3-d’de adsorbent yatağı 2’de desorpsiyon. Şekil3c’de soğutma suyu öncelikle adsorbent yatağı 1’deki borulara daha sonrada adsorbent yatağı 2’deki boruya aktarılır. adsorbent yatağı 2’deki boruların içinden ise soğuk akışkan geçirilerek adsorpsiyon işleminin gerçekleştirilmesi sağlanır. Böylelikle adsorbent yatağı 2’yi desorpsiyon işlemine. İZMİR Tüm çevrim boyunca adsorbent yatağındaki sıcaklık ve basınç değişiklik göstermektedir. 9-12 EKİM 2008. Şekil 3. Adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e kütle geçişi Şekil3-e’de görüldüğü gibi vakum vanasının açılması ile gerçekleşir. Şekil 3’de çevrimin şematik diyagramı gösterilmiştir. Çevrim Şekil3-f 223 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Yapılan çalışmalar sonucundan adsorpsiyonlu soğutma sistemi kullanımının bazı avantaj ve dezavantajlarının olduğu gözlenmiştir.8 Korozyon Yok Kristalizasyon Yok Isınma Süresi 0-7 dakika Dilüsyon çevrimi süresi Uygulanmaz (durma) Ömrü 30 yıldan fazla Absorbat-absorbent Gerek yoktur değiştirme sıklığı Bakım Her 3 yılda bir vakum pompası yağ seviyesi Absorpsiyonlu Soğutma Sistemi Su LiBr 30 galon için 1200 $ Var Devamlı çalışır Devamlı çalışır 3 yollu kontrol vanaları 0. • Düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması ve yüksek vakum teknolojisi gereksinimi. • Sistemde korozyona neden olan kimyasallar kullanılmadığından uzun ömürlü olması.8 0. • Adsorbentler yaşlanmaz. Adsorpsiyonlu ve Absorpsiyonlu soğutma sisteminin karşılaştırılması [10] Adsorpsiyonlu Soğutma Sistemi Absorbat Su Absorbent Silika Jel Absorbent maliyeti Absorbentin yenilenmesine gerek yoktur Vakum Pompası Var (her 40 saatte bir çalışır) Absorbat Pompası Sadece sistem yüksüzken çalışır Absorbent Pompası Gereksizdir Otomatik Vanalar Kelebek vanalar COP 0. Adsorbat-adsorbent çiftine göre COP değerleri [1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Aktif karbon-Metanol Zeolit-Su Silika Jel-Su Performans Katsayısı (COP) 0. Sistemin dezavantajları şunlardır: • Performans katsayılarının düşük olması.6 Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. son yıllarda yapılan çalışmaların artmasıyla birlikte atık ısının doğrudan kullanımına olanak sağlaması nedeniyle daha önem kazanmıştır. pompalar. Ticari uygulamaları sıklıkla rastlanan absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle karşılaştırıldığında avantajları görülecektir.3-0. Tablo 2. performanslarının düşük olmasına rağmen herhangi bir mekanik güç gerektirmeden çalışması nedeniyle tercih edilmektedir. • Yaygın kullanım alanına sahip olmaması.1 Var Var 30 dakika 15 dakika 7-9 yıl 4-5 yılda bir değiştirilir Sıvı analizi. • Düşük sıcaklıkta ısı kaynakları değerlendirilebilir. hava kaçağı. Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e aktarılırken adsorbent yatağı 1’i desorpsiyona hazırlar. 224 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR ile son bulur. Tablo 2’de farklı adsorbat-adsorbent çiftine göre tipik COP değerleri verilmiştir. Bu aşamada soğutma suyu.7-1. Tablo 3’de adsorpsiyonlu soğutma sistemi ile absorpsiyonlu soğutma sistemleri arasındaki farklar sıralanmış ve adsorpsiyonlu soğutma sisteminin avantajları göz önüne serilmiştir. diğer soğutma sistemlerine göre önemli avantajlara sahip oldukları görülmektedir.3-0. adsorpsiyon kapasitesinde kayıp olmaz.I. Bu soğutma sistemlerinin avantajları ise şu şekilde sıralanabilir. • Adsorbat ve adsorbentlerin çevreye zararı yoktur. Bu bilgiler doğrultusunda adsorpsiyonlu soğutma sisteminin. Tablo 3. 9-12 EKİM 2008. • Sessiz ve sarsıntısız çalışma. Adsorpsiyonlu soğutma çevrimi bu aşamalardan sonra tamamlanır.43 0. • Elektrik kesintileri gibi güç kayıplarında makinada herhangi bir hasar olmaz. • Az hareketli parçalarla basit tasarım sağlar • Konvansiyonel sistemlere göre daha düşük işletme maliyeti.

sıcak su sıcaklığı 67 oC. 9-12 EKİM 2008. tarafından yapılan silika-jel su adsorpsiyonlu soğutma sisteminde sıcak su sıcaklığı 84. (1) ve (2)’de tanımlanan soğutma ısı gücü (Qref ) ve Eş. Soğutma kapasitesi : Qref ⎡ n ⎤ i i & ⎢∑ mchiller C p . Qref soğutma ısı gücü (kW) ve Qh ısıtma gücüdür (kW). (2)’de. m chillerdeki adsorbent kütlesidir (kg). Belli değildir. C p .6 oC ve chiller su çıkış sıcaklığı 11.38 arasında olduğunu ve sıcak su giriş sıcaklığının artmasıyla COP değerinin arttığını ifade etmişlerdir [9]. soğuk su sıcaklığı 30. w suyun özgül ısısı ve n (sn) çevrim çalışma süresidir.5 o C ve chiller su giriş sıcaklığı 15. giriş − Tsı cak su .15 kW ve 0. w Tchiller . COP = Qref (1) SCP = Qref m (2) Eş. (1)’de tanımlanan ısıtma gücü (Qh ) sırasıyla Eş.1 oC iken soğutma kapasitesinin 5 kW’a çıktığını gözlemlemişlerdir. (1-4) göz önüne alınarak.28 ile 0. w Tsı cak su . mchiller ve & msı cak su (kg/s) sırasıyla chiller suyu ve sıcak su kütlesel debileri.çı kı ş ⎥ ⎦ Qh = ⎣ i =1 n ( ) (4) & Eş. yaptıkları başka bir çalışmada iki adsorpsiyon/desorpsiyon veya buharlaşma/yoğuşma odası ve bir ısı borusu çalışma odasına sahip silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminde yaptıkları deneysel çalışmada 55-67 oC gibi düşük kaynaklı sıcaklıklar altında sistemi test etmişlerdir.d.7 oC iken soğutma sisteminin soğutma kapasitesi ve COP değerini deneyler esnasında sırasıyla 7. giriş − Tchiller . 4. Wang v. Qh burada. (3) ve (4)’de. ısı değiştirici değişimi konularında sürekli bakım yapılır. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ENERJİ VERİMİ Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin verimi COP ve özgül soğutma gücü SCP (kW/kg) sırasıyla aşağıdaki eşitlikler ile bulunur.d.38 olarak bulmuşlardır [7].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. soğuk su sıcaklığı 30. 5. (3) ve Eş. İZMİR ve kelebek vana yatağı bakımı yapılır Geri ödeme süresi 3 yıldan azdır LiBr değişimi. Eş.8 oC. Wang v.I. (4) ile ifade edilir.çı kı ş ⎥ ⎦ = ⎣ i =1 n ( ) (3) Isıtma gücü : ⎡n ⎤ i i & ⎢∑ m sı cak su C p . Yapılan çalışmada 55-67 oC arasındaki sıcak su girişlerinde sistemin COP değerinin 0. 225 . Şekil 4’te görüldüğü gibi. UYGULAMALARDAKİ VE LİTERATÜRDEKİ ARAŞTIRMALARLA İLGİLİ BAZI DENEYSEL SONUÇLAR Eş.

[2] Oertel K. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi..46 ile 0.. 1998. S.. Fischer M. 1403-1418.X. [5] Lu Z. basit bir yapı olması ve kolay adapte edilebilir olması nedeniyle bu sistemlerin buhar sıkıştırmalı sistemlerle mukayese edildiğinde önemli bir avantaja sahip olduğu görülmektedir. Bu özellikleriyle adsorpsiyonlu soğutma teknolojileri.J.Z. Ayrıca. Wu J. [3] Yong L..Z.C.C..com/Library_files/WHS%20Adsorption%20vs%20Absorption. Part II.C. 9-12 EKİM 2008. düşük verimliliklerine rağmen yaygınlaşması beklenmektedir. 747-752.pdf [9] Wang D. International Journal of Refrigeration 28.Y. Experimental research on novel adsorption chiller driven by low grade heat source.. 2006. Adsorption cooling system for cold storage using methanol/silicagel. Zhang J. adsorpsiyonlu sistemler mekanik güç gerektirmeden atık ısı kaynakları ve diğer termal ısı kaynaklarının kullanılması ve soğutma etkisinin yaratılması. Ülkü S. 2007.D.. Tian X.edu/pdf/clearinghouse/adsorption%20chiller.. pahalı ve düşük verimli olmasına rağmen çevre ile dosttur. Xia Z..I. Wang R. Experimental study. 23-26 Kasım.. SONUÇLAR Bu çalışmada. Energy Conversion and Management 48. literatürdeki ve endüstriyel üretimleri gerçekleştirilen adsorpsiyonlu soğutma sistemleri incelenmiş ve sistemin çalışma prensipleri gösterilmiş ve verimlilik ifadesinin hesaplanması için eşitlikler verilmiştir.W. 2005.. Leong K. 2761-2775. 535-545. Xia Z. Sıcak su sıcaklığına bağlı COP ve soğutma kapasitesi değişimi[9] Ticari uygulamalar kapsamında yapılan çalışmalarda adsorpsiyonlu soğutma sistemi COP değerinin 0.. Carbon. Mobedi M. Wu J...SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yang Q. 44. Adsorbsiyonlu ısı pompaları. [8] http://smartenergy. 773-786.uiuc.Z. 6. Dou W.Z... 2005.Z. The effect of operating conditions on the performance of zeolite/water adsorption cooling systems. Shi Z. [7] Wang D.L.Y. Wang R. Zhai H... Günümüzde adsorpsiyonlu soğutma sistemine göre çalışan sistemler üzerinde araştırma ve geliştirme çalışmaları büyük bir hızla devam etmekte ve bunun yanı sıra endüstriyel üretimde devam etmektedir. VII. Energy Conversion & Management.2005.. sistem ısıl kaynağı için düşük sıcaklıklar gerektirdiği için güneş ve jeotermal enerji kaynakları ile çalıştırılması sistem çalışma maliyetini düşürecektir.C.. 18. Applied Thermal Engineering.. Wu J. 45.Y.. Wang R. Wang L.. Sumathy K.C. İZMİR Şekil 4. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. 25. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. 1084-1091... 2375–2381. [6] Wang D.D. 2005.. Zhai H. 2004.R.. Modelling and simulaion of a solar powered two bed adsorption air conditioning system. 7. Applied Thermal Engineering. International Journal of Refrigeration 28. Chen C. Dou W.pdf 226 . Part I. İzmir.. 1073-1083.wasteheat.. KAYNAKLAR [1] Demir H.arch.. [4] Liu Y. [10] www.65 arasında değiştiği belirtilmiştir [8]. Desing and performance prediction.Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri çok hacimli ve yer kaplamasına. Performance analysis of an adsorption refrigerator using activated carbon in a compound adsorbent. Ayrıca..

Termal ısı pompaları ile atık ısı geri kazanılarak değerlendirilebilmektedir. Son zamanlarda. düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması.tr. Adsorbent yatağı 1.I. bu tip ısı pompalarının ileride yaygın olarak kullanılabileceğinin göstergesidir. Adsorbent yatağında ısı ve kütle transferinin hızlandırılması için geliştirilen yöntemler ve özel tasarımlar üzerinde durulmuştur. İzmir.tr ÖZET Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ısıtma ve soğutma gücünün arttırılması ve dolayısı ile pratikte uygulanabilirliğinin sağlanması için adsorbent yatağı tasarımı kilit bir öneme sahiptir. Urla. mekanik ısı pompalarında kullanılan soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeni ile alternatif ısı pompaları arayışı artmıştır. araştırma ve geliştirmeye ihtiyaç duymaktadır. kullanılan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. uzun süre incelenmemiş ve son yıllarda enerji krizlerinden sonra tekrar gündeme gelmiştir. Bu makale. enerji depolama imkânı sağlaması ve daha sonra değerlendirme imkânı yaratmasından dolayı da uygulama avantajı sağlamaktadır. 227 . kesikli bir çalışma prensibine sahip olması. 9-12 EKİM 2008. Özellikle termal ısı pompaları üzerine çalışmaların yoğunlaşması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr. düşük sıcaklık kaynakları ile çalışabilmesi. adsorpsiyonlu ısı pompaları konusunda çalışan araştırmacılar için adsorbent yatağının tasarımı ile ilgili faydalı bilgiler sağlayacaktır. Bu çalışmada. İZMİR ADSORPSİYONLU ISI POMPALARINDA ADSORBENT YATAĞININ TASARIMI Gamze Gediz İliş1. adsorbent yatağının tasarımında ısı ve kütle transferinin arttırılması üzerine çalışmaların yoğun bir şekilde devam ettiğini göstermektedir. adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini arttırmak için yapılmış çeşitli tasarımlar incelenmiştir.edu. Urla. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. sessiz ve sarsıntısız çalışabilmesi. Yüksek COP’lerinden dolayı mekanik ısı pompaları ısıtma ve soğutma sistemlerinde tercih edilen ısı pompaları olmuşlardır [1. Ancak enerjinin oldukça pahalı olmaya başlaması nedeni ile ısıtma ve soğutma sistemlerinin enerji ihtiyacını karşılamak aynı paralellikte maliyetli hale gelmektedir. Atık ısı ve termal enerji kaynaklarını direkt olarak kullanabilmesi. Adsorpsiyon. 35430. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları konusundaki çalışmaların sayısı giderek artmaktadır. Türkiye Kimya Mühendisliği Bölümü. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının geçmişi eskiye dayansa da [3]. 2]. Tasarlanan adsorbent yataklar. yüksek vakum teknolojisine gereksinim duyulması. İzmir. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu ısı pompası. çevre dostu akışkanlar ile çalışması. Özellikle atık ısıyı.edu. GİRİŞ Isıtma ve soğutma sistemleri yaşam alanlarında konfor şartlarının sağlanması ve endüstriyel uygulamalarda da kullanılması açısından önemlidir. moghtadamobedi@iyte. güneş ve jeotermal enerjilerini veya herhangi bir ısı kaynağını doğrudan kullanarak soğutma işlemini sağlayan termal ısı pompaları cazip hale gelmiştir. Literatürde bulunan adsorbent yatak tasarımları sınıflandırılmış ve avantaj-dezavantajları anlatılmıştır. enerjiyi depolama özelliğine sahip olması gibi avantajları sayesinde adsorpsiyonlu ısı pompaları cazip hale gelmiştir. üretilmesi ve pratikte yaygın kullanılabilmesi. Ancak bu tip ısı pompalarının. Bu çalışmada. semraulku@iyte. Moghtada Mobedi1. Yapılan araştırma. adsorbent yatağının tasarımı ele alınmış. uzun bir süre bakım gerektirmemesi. Adsorpsiyonlu ısı pompalı sistemler. farklı araştırmacılar tarafından geliştirilen adsorbent yatakları incelenmiştir. Türkiye 2 gamzegediz@iyte. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. hareketli parça içermemesi. Semra Ülkü2 1 Makina Mühendisliği Bölümü. 35430.edu. daha hacimli ve ağır olması gibi dezavantajlarından dolayı geliştirilmesi gerekmektedir. Sistemin basit çalışma prensibine sahip olmasına rağmen tasarlanması.

Soğutma sırasında. Bu sırada adsorbent yatağı çevresine ısı verir. Qreg . adsorbent yatağı. izosterik ısıtma ve desorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağına transfer edilen ısı miktarı ve Qads. Qkon . kondenser. izosterik soğutma ve adsorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağından transfer edilen ısı miktarıdır. Kondenserde yoğuşan adsorptif daha sonra genleşme vanasından geçirilerek evaporatöre aktarılır.I. η sog = Qevap Qreg (1) η ısıt = Qkon + Qads Qreg (2) Yukarıdaki denklemlerde Qevap. 3. evaporatör ve genleşme vanasıdır (Şekil 1). Adsorpsiyonlu ısı pompalarının çalışma prensibi ve verim hesaplanması ile ilgili detaylı bilgiler referans [4] de bulunabilir. Adsorpsiyonlu ısı pompası çalışma prensibi Şekil 1’de gösterilen sembollere göre adsorpsiyonlu ısı pompasının ısıtma ve soğutma verimi aşağıdaki gibi tanımlanabilir. İZMİR 2. evaporatördeki çalışma akışkanı (adsorptif) buharlaşırken evaporatör çevresinden ısı çeker ve adsorbent yatağında bulunan adsorbent tarafından tutulur. Şekil 1. evaporatörden çekilen ısı miktarı. ADSORPSİYONLU ISI POMPALARININ ÇALIŞMA PRENSİBİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ana elemanları. kompresörlü ve absorpsiyonlu sistemlere benzemekte ve aynı yöntemler ile yapılabilmektedir. Adsorbent yatağının ısıtılması ile adsorbent tarafından tutulmuş olan adsorbat desorbe edilir ve adsorbent yatağını terk ederken kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşur. 9-12 EKİM 2008. Ancak adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanı olan 228 . kondenserin çevreye bıraktığı ısı miktarı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ADSORBENT YATAĞININ TASARIMININ ÖNEMİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarında evaporatör ve kondenser tasarımı.

b) adsorbent taneciğinin içinde ve adsorbent yapısı ile ilgili bulunan boşluklar. adsorbent yatağına ısının transfer edilmesi veya adsorbent yatağından ısı çekilmesi oldukça yavaş olup bu da pompanın gücünün azalmasına neden olmaktadır. ısı pompası gücünü direkt etkilemektedir.) içine transfer edilmesi veya tersidir. İZMİR adsorbent yatağının tasarımı. adsorbent yataklarını. adsorbenti işlenmemiş yataklarda iki tip boşluk mevcuttur. adsoptifin (su buharı. Partiküller arası kütle transfer mekanizmasında adsorbent taneciklerinin boyutu önem taşımaktadır. Adsorpsiyon işlemi sırasında kısa sürede yüksek oranda adsorptifin adsorplanabilmesi ve desorpsiyon işleminin hızlandırılması için adsorbent yatağının soğuma ve ısınma hızının yüksek olması gerekmektedir.1 Adsorbenti Özel İşlenmemiş Yatak Bu tip adsorbent yataklarda adsorbent özel bir işlem görmeden (örneğin kimyasal) kullanılır. Pratikte adsorbentler pelet. moleküler difüzyon. Adsorbentlerde sıcaklığın artması ile adsorplama kabiliyeti azalmaktadır. Şekil 2’te adsorbent taneciklerini içeren bir adsorbent yatağı gösterilmiştir. Isı transfer hızının yavaş olması kütle transfer hızının yavaşlamasına neden olmaktadır. Adsorbent yatak tasarımında yaşanan zorluklar aşağıda sıralanmıştır: Adsorbentlerin ısı iletkenlik katsayısının düşük olmasından dolayı. 9-12 EKİM 2008. zeolit. Genelde kütle transferi tanecikler arasındaki basınç farkından dolayı meydana gelmektedir. ADSORBENT YATAKLARININ SINIFLANDIRILMASI 4. a)adsorbent tanecikleri arasındaki açıklıklar. Bu makalede literatürde bulunan çalışmalar incelenmiş ve adsorbent yatağında bulunan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. Partikül içi kütle transfer mekanizmasının oluşmasında adsorptifin konsantrasyon farkı. - - Adsorpsiyonlu ısı pompasının yatak tasarımının öneminden ve yaşanan zorluklarından dolayı. NH3 buharı. granül veya fiber şeklinde üretilmektedir.). üç tip adsorbent yatak tasarımı örnekler ile anlatılmaktadır. Genel olarak. oldukça farklı olup tasarımı oldukça zordur. Birinci kütle transfer mekanizması partiküller arası kütle transferi (interparticle mass transfer) olarak adlandırılabilir ve adsorbent tanecikleri arasındaki adsorptifin hareket edip ilerlemesi ile oluşmaktadır. adsorbent yatağında bulunan pelet veya granül tip adsorbentlerin arasındaki boşluğa girer ve daha sonra adsorbent taneciği tarafından adsorplanır. Gaz fazında bulunan adsorptif bu gözeneklerin yüzeylerine tutunmaktadır. aktif karbon vb. ortaya çıkan adsorpsiyon ısısı nedeni ile adsorbent yatağının sıcaklığı artmaktadır.I. Burada adsorbent yatakta kütle transferinin anlamı. katı durumda bulunan adsorbent (silika jel. örneğin sentetik zeolitlerde gözeneklerin yüzey alanı 800-1000 m2/gr‘a ulaşabilmektedir. c) adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere üç sınıfta toplamanın mümkün olduğunu göstermiştir. Adsorbent yatağının tasarımı. Adsorbent taneciklerinde bulunan gözenek yüzey alanı adsorpsiyon işleminde önemli rol oynamakta. Adsorbent yataklarda kütle ve ısı transfer mekanizmaları birbirine bağlıdır. partikül içi kütle transferi (intraparticle mass transfer) olarak tanımlanabilir ve adsorbent taneciğindeki adsorptifin veya adsorbatın transfer edilmesi ile oluşur. Desorplama işlemi sırasında ise adsorbentteki adsorbat. metanol buharı vb. tanecikler arasındaki boşlukları doldurmakta. b) adsorbenti kaplanmış. Aşağıda. 4. literatürde teorik ve deneysel birçok çalışma bulunmaktadır. Adsorpsiyon işlemi sırasında. kondensere doğru yol almakta ve kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşmaktadır. ısı transfer hızının arttırılması için çeşitli yöntemler kullanılmıştır. Adsorbentin içyapısından dolayı adsorptifin adsorbent taneciğinde bulunan gözenekler içinde ilerleyişi veya adsorbatın ilerleyişi ile partikül içi kütle transferi oluşmaktadır. Knudsen difüzyonu ve yüzey difüzyonu farklı oranlarda etkili olabilir. 229 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı ve kütle transfer hızlarının aynı anda arttırılması üzerine çalışmalar devam etmektedir. a) adsorbenti özel işlenmemiş. Bu da adsorpsiyon ve desorpsiyon işlem sürelerinin uzamasına ve adsorpsiyonlu ısı pompasının gücünün azalmasına neden olmaktadır. Adsorplama işlemi sırasında evaporatörde buharlaşan adsorptif. adsorbent taneciğinden ayrılmakta. İkinci kütle transfer mekanizması. Adsorbent yatak tasarımı detaylı ısı ve kütle transferi bilgisini gerektirir. Ancak geliştirilen yöntemler kütle transfer hızının azalmasına neden olmuştur. Literatürde bulunan çalışmalarda adsorbent yatak tasarımlarında. adsorbentlerin gözenekli yapısından dolayı ısı iletkenlik katsayısı düşüktür ve buna bağlı olarak adsorbent yatağında ısı transfer hızı yavaştır. Bu nedenle bu tip adsorbent yataklarında iki farklı kütle transfer mekanizması oluşmaktadır. Görüldüğü gibi. Adsorpsiyonlu ısı pompalarında kullanılan adsorbentler gözenekli bir yapıya sahiptir. Yapılan değerlendirmeler.

Ancak çok küçük adsorbent tanecikler partiküller arası kütle transferini zorlaştırmaktadır. büyük adsorbent tanecikler kullanılarak arttırılabilir. 9-12 EKİM 2008. ısı transfer hızının arttırılması ısı pompasının gücünü arttırır [5]. Adsorbent tanecikleri ise boru dışına yerleştirilmiştir (Şekil 4(a)). gövde-borulu bir adsorbent yatağını ele almış. Chahbani ark. Adsorbent yatağını ısıtan ve soğutan akışkan boru içinde akmaktadır. adsorbent yatağının metal örgüler ile desteklenmesi [7] ve çeşitli maddeler katılmış kompozit adsorbentler kullanılması [8] bu yöntemlere örneklerdir. başka yöntemlerin de denendiğini göstermektedir. İZMİR Adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasında önemli rol oynamaktadır. Bu kanatlar ısı transfer yüzey alanını arttırarak ısı geçiş hızını arttırır. Deneysel çalışmalar: Şekil 3’te bazı adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yatak tasarımları gösterilmiştir. Şekil 4(b)’de gösterilen adsorbent yatağını simüle etmiştir. Literatür araştırması. Borular üzerine ısı transfer hızını arttırmak için kanatçıklar yerleştirilmiştir. Ayrıca Şekil 3(c)’deki gibi ince tabaka halindeki monolitik karbon diskler ve alüminyum kanatlar bir araya getirilerek. Şekil 3(a)’da silindirik gövdeye sahip adsorbent yatağı görülmektedir [9]. [14]. adsorbent yataklarda daha hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleştirebilmek ve yeni tasarımlara yönelik teorik çalışmalar yapmıştır. Örneğin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Adsorbent yatağındaki kütle transfer hızı düşürülmeden. Ben Amar ark. Fakat yüksek yatak geçirgenliği adsorbent yatağında partikül içi kütle transfer hızını azaltmaktadır. Teorik çalışmalar: Birçok araştırmacı. Şekil 3(b)’de görüldüğü gibi aktif karbon fiberler bakır kanatların arasına yerleştirilmiştir [10]. adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak tasarımlarında deneysel ve teorik olmak üzere iki tip çalışma bulunmaktadır. Aktif karbon adsorbent olarak kullanılmış olup adsorbent yatağının ısıtılması ve soğutulması için kullanılan boruların arasına yerleştirilmiştir.I. Aktif karbon fiberlerinde boşluk oranı yüksektir ve silika jele göre çok daha fazla adsorplama kapasitesine sahiptirler.[13]. 230 . aktif karbon fiberlerini adsorbent olarak kullanmıştır. Şekil 2. Bazı araştırmacılar. çoğu adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda ısı transferini arttırabilmek için yatak içerisine kanatlar yerleştirilir ve adsorbent tanecikler kanatlar arasına konulur. farklı boyutlarda taneciklerin kullanılması [6]. Yatakta ısı transfer hızını arttırmak için çapraz kanatlar bulunmaktadır [12]. Partiküller arası kütle transfer (interparticle mass transfer) hızı. nümerik yöntemler kullanarak adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini incelemiştir. Adsorbent yatağı ve adsorbent tanecikler Isı transfer hızının arttırılmasının bir diğer yolu ise adsorbent yatağındaki ısı transfer yüzey alanını arttırmaktır. Gösterilen adsorbent yatak için ısı ve kütle transferini modellemiş ve bu modellemeleri Zeolit NaX – Su ve Aktif karbon AX21Amonyum için simüle etmiştir. Bu nedenle. İncelenen adsorbent yatağı silindirik olup adsorbent yatağın ısıtılması ve soğutulması için kullanılan akışkan borunun dışında akmaktadır. hızlı bir adsorbent soğutucu prototipi geliştirilmiştir [11]. adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yataklarındaki ısı transfer hızının arttırılması için kanat kullanımından farklı. Literatürde. Laboratuarımızda tasarlanmış olan adsorbent yatağı Şekil 3(d)’de gösterilmiştir. Partikül içi kütle transfer (intraparticle mass transfer) hızı tane büyüklüğünü azaltarak arttırılabilir.

Adsorptif.I. borunun ortasında bırakılan bir boşluk ile adsorptifin boru boyunca ilerlemesi sağlanmıştır. soğutucu akışkan boru içerisinden geçmekte ve adsorbent tanecikleri boru dışında bulunmaktadır. İZMİR Şekil 3. [16] ise Şekil 4(d)’de gösterilen adsorbent yatağını incelemiştir. Şekil 4(a)’ya benzer bir şekilde. Chua ark. silika jel ise boru dışında bulunmaktadır. Leong ark. [15]. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı transfer hızının arttırılması için boru dışına kanatlar yerleştirilmiştir. Adsorbenti işlenmemiş adsorbent yataklar-deneysel çalışmalar [10-12] Adsorbent boru içerisine yerleştirilmiş. Görüldüğü gibi ısıtıcı veya soğutucu akışkan boru içinden geçmekte. 231 . Şekil 4(c)’de gösterilen adsorbent yatağını sayısal yöntemler kullanarak incelemiştir. adsorbent yatağının ortasından girmekte ve adsorbent yatağın etrafından içeriye doğru yol almaktadır.

I. Şekil 5(c)’de açık hücreli bakır köpük. Son yıllarda metal köpük üretim teknolojisi geliştirilmiş ve gözenekli metal (Cu.) üretimi yaygınlaşmıştır. Al vs. adsorbentin ısı iletkenliğinin yükseltilmesi. toz halinde bulunan ve ısı iletkenlik katsayısı 0. adsorbent bir borunun etrafına veya metal bir kanat etrafına kaplanmış şekildedir. kütle transfer hızını etkilememelidir. hidrotermal sentez sayesinde bu metal destek üzerindeki büyümesi ise Şekil 5(d)’de gösterilmiştir. İZMİR Şekil 4. 4. Al vs. adsorbentin ısı iletkenliğinin arttırılması için CaCl2 ‘ün grafit ile işlenmesini göstermektedir.4 Wm-1K-1 civarında olan CaCl2 ‘ün ısı iletkenlik katsayısını. Daha sonra su ile karıştırılarak çamur haline getirilmekte ve CaCl2 ile karıştırılmaktadır.) ile termal veya kimyasal proseslerden geçirilerek elde edilmektedir. Bazı araştırmacılar ısı transfer hızını arttırmak amacı ile gözenekli metal köpüklerin yüzeyini adsorbent ile kaplayarak adsorbent yatakta kullanmaktadır. kanatlar vasıtası ile ısı transfer yüzey alanı arttırılmıştır [18].3 Adsorbenti Özel İşlenmiş Yatak Adsorbent bir takım özel proseslerden (kimyasal ve termal) geçirilerek ısı transfer hızı arttırılabilir. Bu çalışma. 21]. Zeolit adsorbentin. Kaplama yöntemi kullanıldığı için boru veya plaka ile adsorbent arasında temas yüzey alanı artmaktadır.2 Adsorbenti Kaplanmış Yatak Adsorbenti kaplanmış tip adsorbent yataklarda. Ancak. Bu tip uygulamalarda kaplanmış adsorbentin kalınlığı ince olup yatakta hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleşmektedir. Görüldüğü gibi. 9-12 EKİM 2008. Elde edilen malzeme preslenerek istenilen şekle getirildikten sonra vakum altında kurutulmaktadır. Yapılan çalışmalar bu tip adsorbent yataklarda ısı iletkenlikte kayda değer yükselmeler elde edilebileceğini göstermektedir [20. yüksek ısı iletkenlik katsayısına sahip malzeme (Grafit. Şekil 5(a)’da gösterildiği gibi yataktaki ısı ve kütle transferini arttırmak amacı ile paslanmaz çelik borular üzerine adsorbent giydirilmiştir [17]. Adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak-teorik çalışmalar [13–16] 4. adsorbent yatak için hazırlanmıştır [19].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Böylece ısı iletkenliği yüksek kompozit bir adsorbent elde edilmektedir. Isı iletkenliği yüksek bir kompozit adsorbent. Şekil 5(b)’deki tasarımda ise kanatlı borular üzerine adsorbent kaplanmış. grafit tozu ilk önce ısıtılmakta ve genleştirilmektedir. grafit ekleyerek yaklaşık 9.2 Wm-1K-1 ‘e yükseltilebileceğini göstermektedir. 232 . Şekil 6‘da. Ancak tanecikler arasındaki boşlukların yok olması kütle transfer direncini arttırır.

b)grafit ısıtma işlemi. c)genleşmiş grafit. Adsorbenti kaplanmış yataklar [17-19] Şekil 6. 9-12 EKİM 2008. g)vakum ile kurutma. Adsorbenti işlenmiş kompozit adsorbentin elde edilmesi için bir örnek.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 5. d)su ile karıştırma işlemi. a) grafit tozu. h)ısı iletkenliği yüksek adsorbent [20] . 233 . e)grafit ile CaCl2 karışması. f)presleme.I.

[17] Restruccia G. 6. Touzain Ph. Ng KC. Solar adsorption heat pumps. kütle transfer hızının azalmasına neden olabilir. Sticker M. Sarmeo D. water heat pump. İZMİR 5.L. Labidi J. Energy Storage Systems. Yapılan araştırmalar. yüksek ısı ve kütle transfer hızlarına sahip adsorbent yataklarının geliştirilmesini amaçlamaktadır. kaplama kalınlığı ve adsorbent ile metal yüzey arasında temas direncinin az olması nedeni ile ısı ve kütle transfer hızları yüksektir. Numerical modeling of combined heat and mass transfer in the adsorbent bed of a zeolite/water cooling system. Kluwer Academic Publisher. Roth M. ısı transfer hızının arttırılması. [15] Chua H. [11] Critoph RE. Ülkü S. Int J. c)adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere sınıflandırılabileceğini göstermiştir. 535-545. Adsorption heat pumps. Korea. adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasını doğrudan etkilemektedir. Xu YX. Paris J. [9] Gui YB. Bu tip yataklarda.I. Meunier F. and Mobedi M. A prototype of a fast cycle adsorption refrigerator utilizing a novel carbon– aluminum laminate. (1986) 277–84. et al.T. Telto TZ. Adsorption in energy storage. Netherlands.C. Experiments for measuring adsorption characteristics of an activated carbon fiber/ethanol pair using a plate–fin heat exchanger.M. Andrade Filho LS. [2] Ülkü S. An experimental study on silica gel-water intermittent adsorption heat pump. Applied Thermal Engineering (2004) 2359–2374. [12] Demir H. VII Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. pompanın ısıtma ve soğutma gücünü direkt etkilemektedir. Adsorption (2001) 121-32. [6] Gurgel JM. Adsorpsiyonlu ısı pompaları. Mobedi M. A zeolite-coated bed for air conditioning adsorption systems: parametric study of heat and mass transfer by dynamic simulation. yüksek adsorplama kabiliyetine. KAYNAKLAR [1] Ülkü S. Heat Mass Transfer/Waerme und Stoffuebertragung (1999) 229-34.). Freni A. Wang X. adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanıdır. The Netherlands: Martinus Nijkoff Publishers. Yüncü H. Part I:enhancement of thermal conduction. Davies LNG. Appl Therm Eng (2002) 309–20. Koyama S. et al. Ülkü S. İzmir. Appl Therm Eng (2002) 619–30. Ng b K. Sun L. Wu JY. [4] Demir H.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları üzerine birçok araştırma ve geliştirme yapılmıştır. Heat Mass Trans. (2000) 439-448. Transient modeling of a two-bed silica gel–water adsorption chiller. [16] Leong K. 9-12 EKİM 2008. adsorbent yatakları üzerine çalışmalar. Wang W. Liu Y. (1991) 991-1000. 1989. Chemical heat pump using carbon fibers as additive. [3] Ülkü S. 2005. Wang RZ. 487-507. Paykoç E. Applied Thermal Engineering (2002) 23–40. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Enerjinin yüksek maliyeti nedeni ile atık ısıların değerlendirilmesi. Adsorbent yatağı. solar energy utilization: fundamentals and applications. Yener Y. [7] Lang R. Adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda. Maggio G. Numerical analysis of adsorptive temperature wave regenerative heat pump. [14] Chacbani M. Kariya K. International Sorption Heat Pump Conference. In: Proceedings of the institution of mechanical engineers. Sonuç olarak. Yataktaki ısı ve kütle transfer hızı. 234 . Grenier Ph. [8] Dellero T. [10] Saha BB. jeotermal ve güneş enerjisinden elde edilen ısının kullanılmaya başlanması ile adsorpsiyonlu ısı pompalarının önemi giderek artmaktadır. adsorbent yatak tasarımlarının üç grupta. editors. Adsorbenti kaplanmış yataklarda. Appl Therm Eng. Kilkis and Kakac (eds. Mobedi M. Appl Therm Eng (2004) 431–447.C.H. [13] Ben Amar N. 2008. Ancak bu tip yataklarda metal ağırlığı oldukça fazladır. Development of a modular zeolit. Wang W. 1987. Heat Recovery Syst. Modeling of adsorption heat pumps with heat regeneration. Labidi J. Performance modeling and testing on a heat-regenerativeadsorptive reversible heat pump. b)adsorbenti kaplanmış. ısı transfer hızını arttırmak için genellikle kanatlar kullanılmaktadır. [5] Chahbani MH. Paris J. HVAC&R Res (2006) 767–82. a)adsorbenti özel işlenmemiş. Thermal diffusivity and adsorption kinetics of silicagel/water. Applied Thermal Engineering (1996) 405–418. El-Sharkawy II. Effect of mass transfer kinetics on the performance of adsorptive heat pump systems. Adsorbenti özel işlenmiş yataklarda ise. çeşitli üniversite ve araştırma kuruluşlarınca devam ettirilmekte ve yürütülen çalışmalar. Kuwahara K. Yap C. (2004) 659–669.

[21] Wang S. Proverbio E. Energy Conversion and Management. Microporous Mesoporous Mater (2006) 7–14.G. Freni A. Vasta S. Wu J. Effective thermal conductivity of expanded graphite–CaCl2 composite adsorbent for chemical adsorption chillers. [20] Wang K. Wang L.W. An advanced solid sorption chiller using SWS1L:performance analysis and hydrothermal cycling stability of the sorbent bed. Wang R. Freni A. (2004) 1-17.R. Li X.I. 47 (2006) 1902–1912. Denver. Aristov IY. Research and development of consolidated adsorbent for adsorption system. USA. Renewable Energy. 9-12 EKİM 2008. [19] Bonaccorsi L. Zeolite coated copper foams for heat pumping applications. In: Proceedings of the international sorption heat pump conference. Russo F.Y. İZMİR [18] Restuccia G. Russo F. Restuccia G.Z.Z. 235 . Wang R. 2005.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

NH3-LiNO3 akışkan çifti kullanan absorbsiyonlu.I. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sistemi ile ilgili literatürde birçok çalışmalar mevcuttur. Analiz edilen bu absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3/H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr/H2O akışkan çifti kullanılmıştır.edu. [5].edu. jeotermal enerji) destekli ve atık ısıların kullanımı ile çalıştırılabilen absorbsiyonlu soğutma sistemlerinin.GİRİŞ VE AMAÇ Yenilenebilir enerji kaynaklı (güneş enerjisi. Ahlby vd. kaskad.buhar sıkıştırmalı sistemi ile R12 soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi arasında bir karşılaştırma yapmıştır. İlhan Tekin ÖZTÜRK2 1 Kocaeli Üniversitesi. Aynı örnek çalışmada kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr-H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda generatör sıcaklığının 85oC’de ve 105 o C’de olması durumunda NH3/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumuna göre soğutma tesir katsayıları (STKçevg. Gölcük MYO. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin genel soğutma tesir katsayısının değişiminde buhar sıkıştırmalı kısmında kullanılan akışkandansa absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu ve genel olarak absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının uygun seçilmesi durumunda absorbsiyonlu kısımda LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının avantajlı olduğu görülmektedir. Anahtar kelimeler: Soğutma. soğutma tesir katsayısı. R22. Prasanta ve arkadaşları tarafından [4]. jeotermal enerjisiyle çalışan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti. Gölcük.BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAD SOĞUTMA SİSTEMLERİNİN ANALİZİ Canan CİMŞİT1. R-134a ) kullanarak sistemin soğutma tesir katsayısının aynı çalışma koşullarında R717. Sistemin yapısı diğer soğutma sistemlerine göre daha karmaşık ve soğutma tesir katsayısı daha küçüktür [1]. Ayala vd. Makine Mühendisliği Bölümü 2 Veziroğlu Kampüsü 41300 – Kocaeli (ilhan@kou. R22 ve R-134a soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı sisteminden %37-54 daha yüksek olduğunu belirtmiştir.tr) ÖZET Bu çalışmada düşük sıcaklıklarda etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu soğutma sistemleri ile buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinin kaskad kullanılması ile elde edilen soğutma çevrimine generatör sıcaklığı ile kondenser sıcaklığının etkisi teorik olarak analiz edilmiştir. ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada [3] aynı çalışma şartlarında amonyağı kullanan klasik buhar sıkıştırmalı sistemle NH3-NaSCN çözeltisini kullanan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sisteminin ekonomikliği ve performans bakımından karşılaştırılması yapılmıştır. 1. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. buhar sıkıştırmalı kısmında ise üç farklı akışkan (R717. absorbsiyon. Syed Md. soğutmada kullanımı hem çevre koruması hem de enerji tasarrufu sağlamaktadır. Kaskad çevrimin yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığının yükseltilmesiyle çevrimin genel soğutma tesir katsayısının azaldığı ve generatör (kaynatıcı) sıcaklığının yükseltilmesi ile arttığı görülmüştür. Soğutma elde etmek için buhar sıkıştırmalı sistemlerdeki mekanik enerji yerine absorbsiyonlu soğutma sistemlerinde ısı enerjisi kullanılmaktadır. [6]. Kairouani ve Nehdi [2]. Bu analizde buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.tr) Kocaeli Üniversitesi. 9-12 EKİM 2008. İZMİR LiBr-H2O AKIŞKAN ÇİFTİ İLE ÇALIŞAN ABSORBSİYONLU . Mühendislik Fakültesi.) % 34 ve % 30 daha yüksek elde edilebilmektedir.Kocaeli (ccimsit@kou.buhar sıkıştırmalı sisteminin performansının buhar 236 . NH3-H2O kullanan absorbsiyonlu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. LiBr/H2O. R-410A ve NH3 akışkanlarının kullanılması durumları göz önünde bulundurularak toplam altı kaskad çevrimi incelenmiştir. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemleri için genellikle absorbsiyonlu kısımda akışkan çifti olarak NH3/H2O kullanıldığı bilinmektedir. soğutucu akışkan ve absorbent çifti olarak R22 ve DMETEG kullanarak ısıtma ve soğutmanın eş zamanlı yapıldığı uygulamalar için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı sisteminin termodinamik analizi yapılmıştır.

Bu analiz sonuçlarından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde buhar sıkıştırmalı kısmın buharlaşma sıcaklığının (T1) artması durumunda kompresör işi ve generatöre verilen ısı enerjisinin azaldığı görülmüştür. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. Ayrıca kaskad sisteminin absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının (T14) farklı değerler alması ve kaskad ısı değiştirgecindeki (artan) sıcaklık farklarında generatöre verilen ısı enerjisinin arttığı sonucu da elde edilmiştir. Bu çalışmada absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr-H2O akışkan çifti kullanıldığı. Ayrıca Kaynaklı vd.I. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilerek oluşturulan kaskad çevrimlerinin incelenmesi yapılmıştır. 237 .Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemi (Absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılmaktadır).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR sıkıştırmalı veya absorbsiyonlu soğutma çevrimlerinden daha yüksek olduğunu belirtmiştir. tarafından kullanım alanı yaygın olan LiBr-H2O ve NH3-H2O eriyiklerinin termodinamik özellikleri verilerek çevrimlerin analizi yapılmıştır [8]. Hulten ve Berntsson [7] tarafından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sistemleri üzerine çalışmalar yapılmıştır. KONDENSER 2 11 12 8 GENERATÖR 7 Isı Eşanjörü 9 13 10 5 6 EVAPORATÖR 2 KONDENSER 1 14 ABSORBER 2 3 KOMP 4 EVAPORATÖR 1 1 Şekil 1. 9-12 EKİM 2008. Bir önceki çalışmada LiBr-H2O ve NH3-H2O kullanan bu kaskad sistemlerinin performansı buhar sıkıştırmalı kısmın değişik buharlaştırıcı sıcaklıklarına ve kaskad ısı değiştirgecindeki değişik sıcaklık farklarına göre analizi yapılmıştır[9]. Bu çalışma kapsamında kaskad sistemin absorbsiyonlu kısmında yer alan generatör ve yoğuşturucu (kondenser) sıcaklıklarındaki değişimin çevrime etkileri incelenmiştir.

Yoğuşturucuda absorbsiyonlu soğutma sisteminin soğutucu akışkanına ısı vererek yoğuşan soğutucu akışkan. absorber basıncı ve sıcaklığında denge halindedir. generatör sıcaklığı ve basıncında denge halindedir. Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu Şekil 1’de gösterilmiştir. bunlar: 1. Evaporatörde soğutucu akışkan. Sistemde bütün basınç kayıpları ihmal edilmiştir. Ayrıca buhar sıkıştırmalı soğutma sistemindeki kompresörün izantropik ve elektrik verimi sırasıyla ηis=0. .H2O ve NH3-H2O kullanıldığı. ÇEVRİMİN ANALİZİ Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemi için absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilmiş olup toplam altı kaskad çevrim analiz edilmiştir. Sistemi oluşturan her bir elemanın enerji ve kütle dengesi yazılarak ısıl kapasitelerinin hesabı aşağıdaki denklemler tarafından yapılabilir: Absorbsiyonlu soğutma sistemi: Kondenser 2 Analiz sürekli rejim şartlarında yapılmıştır. generatör sıcaklığındadır.80 ve ηe=0. Generatör çıkışındaki akışkan kızgın buhar olup sıcaklığı. Bu kısımda analizlerin nasıl yapıldığı örnek olarak verilen Şekil 1 üzerinde açıklanmaktadır. doymuş buhar fazındadır. doymuş sıvı fazındadır. Buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminde ise soğutucu akışkan kompresörde yüksek basınca kadar sıkıştırılarak yoğuşturucuya gönderilir. Evaporatörde soğutucu akışkan soğutulan ortamının ısısını çekerek ortamı soğutur.1. Evaporatörden çıkan soğutucu akışkan. Absorbsiyonlu sistemde pompanın tükettiği iş ihmal edilmiştir. İZMİR 2. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. 9-12 EKİM 2008.2 = m11(h11 − h12) Absorber (1) (2) (3) & & & m5 = m10 + m14 238 .I. Absorberden çıkan eriyik. 5. Kondenserden doymuş sıvı olarak çıkan soğutucu akışkan (su) kısılma vanası aracılığıyla buharlaştırıcı basıncına kadar genişletilir. sıkıştırmalı soğutma sisteminin kondenserinden aldığı ısıyla buharlaşarak absorbere girer. 7. 3. & & m11 = m12 & & Qkon . Burada dışarıdan verilen ısı enerjisiyle soğutucu akışkan tamamen buharlaşarak eriyikten ayrılır ve kondensere girer. 2. Generatörde eriyikten soğutucu buharının ayrılmasıyla LiBr bakımından zenginleşen eriyik ısı değiştiricisinden geçerken fakir eriyiğe ısı vererek absorbere geri döner. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan. kısılma vanasında kısılarak evaporatöre girer. Generatörden çıkan eriyik. 8.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Absorberden çıkan LiBr bakımından fakir olan eriyik bir pompa aracılığı ile ısı değiştiricisinden geçerek generatöre (ayrıştırıcıya) gelir. 4.90 alınmıştır. 2. 6. Çevrimin Termodinamik Analizi Çevrimin termodinamik analizine temel oluşturacak aşağıda belirtilen birtakım kabuller yapılmıştır.

) & & & STKçevg . (17) Kaskad sisteminin genel performans katsayısı (STKçevg.2.2 / Qgen .h10 + m14. (18) 2.8T + 32 ) + C (1 .). İZMİR & & & & Qab .h8 − m7.h 5 Generatör (4) Evaporatör 2 & & & m 7 = m11 + m8 & gen .1 = m3(h 2 − h 3) (9) (10) (11) (12) (13) (14) Evaporatör 1 & & m1 = m 4 & & Qevap .) & & STKbuh . 326 [ A + B (1 . = m11.1 = m1. 8T + 32 ) 2 ] (19) (16 ≤ T ≤ 166 C ) (40 ≤ X ≤ 70 %) o Denklem 19 ‘da kullanılan katsayıların değerleri: 239 . = Qevap . = Qevap . = m10.h11 + m8. H = 2 .2 = m13. = m1.) (16) & & STKabs .1 /(Qgen.1 / WC Kaskad sisteminin absorbsiyonlu soğutma kısmının performans katsayısı (STKabs. + Wkomp . sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [10]. Termodinamik Özellikler Lityum Bromür-Su (LiBr-H2O) Eriyiği Lityum bromür-su eriyiğinin entalpisi.(h 2 − h1) & W & & m 2 = m3 & & Qkon .h 7 & & & Q & & m13 = m14 & evap .h14 − m5. 9-12 EKİM 2008. f = & m8 x7 = & m11 x8 − x 7 (15) Kaskad sisteminin buhar sıkıştırmalı soğutma kısmının performans katsayısı (STKbuh.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.(h1 − h 4) Dolaşım oranı. = Qevap .(h14 − h13) & Q (5) (6) (7) (8) Buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi: Kompresör Kondenser 1 & & m1 = m 2 & komp .

9-12 EKİM 2008.06 417.09 622.4314 1.750 0.2973 4 -10 200.000000480097 X 4 C = −0.06 224.092 325.719 0. Tüm analizlerde eriyik ısı değiştirgeci etkenliği ε=0.2161 - 240 .854 61. (kg/s) msoğ . h (T .23 93. Tbuh= T1=-10oC ve Tyoğ=T12=40oC sıcaklıkları için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikler hesaplanarak Tablo 2‘de verilmiştir. Tablo 2. (21) X = 18 . i 1 2 3 4 5 6 7 8 mi 0 0 0 0 0 0 1 1 ni 1 4 8 9 12 14 0 1 ai -7.18157 i 9 10 11 12 13 14 15 16 mi 2 3 5 5 5 6 6 8 ni 1 3 3 4 5 2 4 0 ai 2.015 X + 17 .03031583X 3−0.I. Şekil 1’de açıklanan çevrimin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikleri.358016 X 2+0.50716 Çevrimlerde kullanılan soğutucu akışkanların özellikleri ilgili tablolardan okunmuştur [12].Eşitlik 20 ‘de kullanılan katsayılar.00844845 X 2−0.03 (1 − X ) Tablo 1.000383184 X − 0.702 55 0. (kg/s) No (LiBr-H2O) (LiBr-H2O) (H2O) (R-134a) 1 -10 200.68108 − 0.3037766 X + 0. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [11]. Sistemin soğutma yükü 50 kW olarak belirtilmiştir.015 X 18 .9084 11.952 -158.87393 -3.0001400261X 4 B = 4.0000107896 3 X 2+0. Örnek Bir Soğuk Hava Deposu Hesabı Bu bölümde daha düşük sıcaklıklara etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu teorik olarak analiz edilerek bir örnek uygulama yapılmıştır. İZMİR A = −1015.0000001315 2 X 3−0.07 + 79. X ) = 100 ∑ a i ( i =1 16 T − 1) mi X 273 .6905 -247.590 0. (kg/s) & & & & mfak .61080 25.52 224. (kg/s) msoğ . 16 ni (20) Burada X amonyağın mol oranı olup eşitlik (21) ile bulunabilir.106 -207.0000000005 897 X 4 Amonyak-su eriyiğinin entalpisi.2973 5 40 1.52 392.2973 2 25 537. 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.41609 891.590 0.84179 7. Akış T(oC) P(kPa) h (kj/kg) X(% LiBr) mzen .0001047721 X 3+0.5387 X − 2.3.588 -6.0049107 + 0.2973 3 18 537.844 -1613.60 olarak alınmıştır.

Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemleri LiBr-H2O LiBr-H2O R-134a NH3 Qgen.061 0.72 0.30 0.0244 - Örnek olarak ele alınan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminde absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr-H2O ve NH3-H2O.58 50 57. STKbuh.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0244 0.38 7.87 8.24 66 8.52 2. Düşünülen çevrimlerin sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerlerinin karşılaştırılması.590 76. İZMİR 6 7 8 9 10 11 12 13 14 40 64 90 60 60 90 40 10 10 7.25 50 57.Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Farklı Yoğuşturucu (Kondenser) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde absorbsiyonlu kısmın farklı yoğuşturucu (T12) sıcaklıklarına göre teorik olarak analizi yapılmıştır.18 - R-410A 18.750 6.4.30 109. Tgen=90oC.1.396 117.827 0.64 57.398 118.9 55 55 62 62 62 0.827 0. (kW) Qkon.23 1.30 0. (kW) Qkon.1917 0. 76. Ayrıca parametrik çalışma sonuçları diğer bölümlerde sunulmuştur.86 57.38 1. (kW) Qab.72 109.487 6.16 3. T14=10oC.38 7.702 143.45 57. R-410A ve NH3 kullanan klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleriyle bir karşılaştırması yapılarak sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerleri Tablo 3 ’te gösterilmiştir.750 5. (kW) Qevap2.1 (kW) STKabs. (kW) Qevap.24 50 65.38 1.74 - 2.0244 0.90 - LiBr-H2O NH3-H2O NH3-H2O NH3-H2O R-410A R-134a NH3 R-410A 76.25 50 57.061 0.58 50 57.38 7.41 72.=50 kW alınmıştır.45 57.06 8.38 7.37 8.188 0.23 50 66.73 50 64.31 8.23 93.06 8.I.23 7.76 61.72 73. Bu analizlerde Tbuh=T1=-10oC. T3=18oC ve soğutma yükü Qevap.559 2670 167.487 6. Tyoğ=T12=40oC ve soğutma yükü 50 kW) R-134a.52 57.06 61. ε=0.487 5.750 6.41 2.586 117.76 61.575 220.76 57. STKçevg. 9-12 EKİM 2008.592 Klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri R-134a 17.03 65.1917 0.559 164.393 NH3 15.2161 0.41 0.6.0244 0.781 164.50 167.41 0.41 109.1917 0.30 72.08 50 57. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabulüyle aynı çalışma koşullarındaki (Tbuh=T1=-10oC . Tablo 3.72 0.2161 0.85 66.50 2518.buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.2 (kW) Wkomp.08 50 57.188 0. 241 .

30 LiBr/H2O NH3/H2O B C 25 20 f 15 10 5 30 35 T12( C) o 40 45 50 Şekil 3. (kW) 140 130 120 110 100 90 80 70 60 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 2. Artan kondenser sıcaklıklarında absorbsiyon kısmında akışkan çifti olarak amonyak-su kullanılması durumunda generatöre beslenmesi gereken ısı miktarında hızlı bir artış gözlenmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla çevrimlerin dolaşım oranı da artmaktadır. Yoğuşturucu sıcaklığının değişimi sistemin üst basıncını da etkilemektedir. Bu artış NH3/H2O çevriminde fakir eriyik konsantrasyonunu artırırken LiBr/H2O çevriminde ise zengin eriyik konsantrasyonunu azaltmaktadır. Yoğuşma sıcaklığı 45oC geçince LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda dolaşım oranı NH3/H2O akışkan 242 . İZMİR LiBr/H2O 190 180 170 160 150 NH3/H2O B C Qgen. 9-12 EKİM 2008. Qgen ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. Buda çevrimin soğutma tesir katsayısını olumsuz etkilemektedir. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sistemin üst basıncı da artmaktadır. Şekil 3 ‘de yoğuşturucu sıcaklığı ile dolaşım oranının (f) değişimi görülmektedir.I. Şekil 2’den görüleceği gibi kaskad sistemlerinde yoğuşturucu sıcaklığı arttıkça generatöre (ayrıştırıcı) verilen ısı enerjisi de artmaktadır. f Dolaşım Oranının T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi.

60 0. İZMİR çiftine göre daha hızlı bir artış göstermektedir.50 0.55 0. STKabs.I. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. LiBr/H 2O-R134a LiBr/H 2O-NH 3 LiBr/H 2O-R410A NH 3/H 2O-R134a NH 3/H 2O-NH 3 NH 3/H 2O-R410A B C D E F G 0.35 0.65 LiBr/H2O NH3/H2O B C STKabs. 0. ‘de beklendiği gibi azalmaktadır. Absorbsiyonlu kısımdaki akışkan cinslerine göre fark LiBr/H2O akışkan çifti lehine sürekli korunmakla beraber yoğuşma sıcaklığının 45 oC’den sonrası için verim azalmaları hızlanmaktadır.50 0.60 0. ve STKçevg. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser) sıcaklığı ile değişimi. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. 9-12 EKİM 2008. 0. Şekil 4 ve Şekil 5 ‘te görüldüğü gibi yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin soğutma tesir katsayıları olan STKabs.55 0.70 0. En yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimde elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir. 243 . STKçevg. 35oC yoğuşma sıcaklığında dolaşım oranında her iki akışkan çifti için çok az fark varken. 40oC yoğuşma sıcaklığında NH3/H2O akışkan çiftinin dolaşım oranının LiBr/H2O akışkan çiftine göre yaklaşık % 13 daha az bir dolaşım oranı gerekmektedir.45 0.30 STK çevg.80 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.40 0. 30 35 T 12( C) o 40 45 50 Şekil 5.30 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 4.75 0.35 0.45 0. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı.40 0.

T14=10oC. 12 11 10 9 LiBr/H2O NH3/H2O B C f 8 7 6 5 4 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı( C) Şekil 7. Tyoğ=T12=40oC. L iB r /H 2 O N H 3 /H 2 O 120 B C 110 100 Q g e n . Qgen.( k W ) 90 80 70 60 85 90 95 G e n e r a tö r S ıc a k lığ ı ( C ) o 100 105 Şekil 6. 244 .I. Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı Kaskad Soğutma Sisteminin Farklı Generatör (Ayrıştırıcı) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmındaki generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığının farklı değerler alması durumunda sistemin teorik analizi yapılmıştır. LiBr/H2O çevriminde daha düşük değerlerin sürekli elde edilebildiği görülmektedir. f Dolaşım Oranının Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. İZMİR 2. 9-12 EKİM 2008. T3=18oC ve soğutma yükü 50 kW). Buna göre generatör sıcaklığı arttıkça generatör için gerekli olan ısıl kapasite değeri de genel olarak azalmakta olup. Yine aynı çalışma koşulları düşünülmüştür (Tbuh=T1=-10oC. Bu azalmanın NH3/H2O çevriminde ilk sıcaklıklarda daha belirginleşmiş olduğu gözlenmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5.’in Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. Şekil 6’da NH3/H2O ve LiBr/H2O çevriminde generatör sıcaklığı ile generatör kapasitesinin değişimi gösterilmiştir.

50 0.70 0.9 civarında artmaktadır. 2. 1.40 LiBr/H 2O-STK abs. BULGULAR VE TARTIŞMA Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin performanslarının farklı generatör ve yoğuşturucu sıcaklıklarına göre değişimi incelenmiş olup sonuçlar aşağıda belirtilmiştir. 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. B C D E LiBr/H 2O-STK çevg. 3. İZMİR Generatör sıcaklığının artmasıyla birlikte hem NH3/H2O hem de LiBr/H2O çevriminin dolaşım oranı (f) azalmaktadır.7.60 0. ve STKçevg. Yüksek generatör sıcaklıklarında akışkan çiftleri için dolaşım oranı değerleri birbirlerine yaklaşmaktadır (Şekil 7). kaskad çevrimin absorbsiyonlu çevriminde NH3/H2O akışkan çiftinin yerine LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda % 34 ve % 30 daha yüksek soğutma tesir katsayıları (STKçevg. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinin kullanımı ile alternatif enerji kaynaklarının ve atık ısıların değerlendirilmesi sonucu klasik buhar sıkıştırmalı çevrimlere nazaran daha az elektrik enerjisi sarf edilerek düşük sıcaklıklara soğutma yapma imkânı bulunmaktadır.75 0. Yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin genel soğutma tesir katsayılarının (STKçevg. ‘de artmaktadır.I. NH3/H2O akışkan çift kullanımına göre oldukça düşük kalmaktadır. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda artan kondenser sıcaklıklarında generatöre beslenen ısı miktarı artışı.65 0. 9-12 EKİM 2008.) azaldığı ve en yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimden elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir. Kaskad çevrimde generatör sıcaklığının 85oC’den 105 oC sıcaklığına yükseltilmesi sonucu çevrimin soğutma tesir katsayısı LiBr.45 0. NH3-H2O akışkan çifti için ise % 7. STK ‘nın Generatör sıcaklığı ile Değişimi. 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı ( C) Şekil 8.) elde edilebilmektedir. NH 3/H 2O-STK çevg. STK NH 3/H 2O-STK abs. Aynı sıcaklıklar için. Şekil 8’den görüldüğü gibi sistemin generatör sıcaklığı arttıkça çevrimin performans katsayıları olan STKabs.H2O akışkan çifti için % 2. 245 .55 0. Absorbsiyonlu kısımda LiBr-H2O kullanımının NH3-H2O kullanımına nazaran STK’yı yükselttiği ve bu durumun artan generatör sıcaklıklarında da korunduğu görülmektedir.

9-12 EKİM 2008. 5. 5. kPa Alt indisler fak: Fakir zen: Zengin soğ: Soğutucu akışkan komp: Kompresör gen: Generatör kon: Kondenser evap: Evaporatör ab: Absorber çevg: Çevrim genel abs: Absorbsiyonlu soğutma sistemi & Q : Isıl güç. İZMİR 3. kJ/kg & m : Kütlesel debi. Kaskad çevriminin yoğuşturucu sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma katsayısının azaldığı ve generatör sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma tesir katsayısının yükseldiği görülmektedir. C o & W : Kompresör işi. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda NH3/H2O akışkan çifti kullanımına göre sürekli daha yüksek (STKçevg.SONUÇ VE ÖNERİLER Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevrimin kullanılması ile alternatif enerji kaynaklarının (güneş ve jeotermal enerji) ve atık ısıların kullanılması ile buhar sıkıştırmalı çevrimlerin yaklaşık yarısı kadar bir elektrik enerjisi sarfiyatı yaparak daha düşük sıcaklıklara soğutma yapmak mümkün olabilmektedir.) değeri elde edilmiştir. Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevriminin optimum şartlarının belirlenmesinde kullanılabilecek maksimum generatör sıcaklığı ve çevre şartları göz önünde bulundurularak termodinamiğin ikinci kanununun dahil olduğu termoekonomik analiz yolu izlenmelidir.) değerleri elde edilmektedir.I. 4. SEMBOLLER Semboller X: Konsantrasyon ε :Eriyik ısı değiştirgeci etkenliği f: Dolaşım oranı h: Entalpi. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının NH3/H2O akışkan çifti kullanımından daha avantajlı olacağı görülmektedir. kg/s P: Basınç. 6. Kaskad çevrimlerinin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin NH3/H2O akışkan çiftine nazaran daha yüksek bir dolaşım oranı gerektirdiği görülmektedir. kW T: Sıcaklık. kW STK: Soğutma tesir katsayısı 246 . Ayrıca NH3/H2O akışkan çifti kullanımı durumunda generatörden sonra çevrime ilave edilecek ayrıştırıcının enerji gereksinimi göz önünde tutulursa LiBr/H2O akışkan çiftinin avantajının daha da artacağı görülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde artan generatör sıcaklığında absorbsiyonlu kısım ile kaskad çevrimin genel STK’sının iyileştiği ve bu iyileşmenin NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde daha belirgin olduğu fakat LiBr/H2O akışkan çifti kullanan kaskad çevrimde 105 oC generatör sıcaklığında bile NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimine göre yaklaşık % 33 daha yüksek (STKçevg. Absorbsiyonlu çevrimlerdeki dolaşım oranlarının kondenser sıcaklığının artması ile arttığı ve 45 oC’den sonra hızlandığı ve LiBr için farkın daha da arttığı gözlenmekle beraber generatör sıcaklığının yükselmesi ile dolaşım oranının azaldığı ve iki akışkan çifti için farkın artan sıcaklıklarla kapandığı gözlenmektedir. 4. Kaskad çevrimlerin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda tasarım aşamasında LiBr’ün kristalleşme durumunun da göz önünde tutulması gerekir.

Part I. 7.. R. 288-294. Güngör. Mayıs 2003. Berntsson. İstanbul.2006. Kaita.. Verimlerini Artırmak İçin Geliştirilen Çevrimler. International Journal of Refrigeration . Vol.1997.. 575-591.Ammonia/Lithium Nitrate Absorption/Compression Refrigeration Cycle.. 5. International Journal of Energy Research. Ram Gopal.L..Vol..Influence Of Some Major Parameters On COP And A Comparison With The Compression Cycle. Absorbsiyonlu Soğutma Sistemleri . Applied Thermal Engineering. Satapathy. Heard C. Ö. T. Yamankaradeniz.. Ö. P. L. H2O-LiBr ve NH3-H2O Eriyiği Kullanan Tek Kademeli Soğurmalı Soğutma Sistemlerinin Karşılaştırılması. International Journal of Refrigeration.1991.. Du-Wen. 4.24.I. Applied Thermal Engineering 26..pp. İZMİR 6. M.2004.Performans And Economic Study Of The Combined Absorption/Compression Heat Pump.Hodgett and Berntsson. 10. Ayala...A. 2008. 11. Cilt:5.. T.V.Cooling performance and energy saving of compression-absorption refrigeration system assisted by geothermal energy. 2. 247 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.No.223-233. Comparison Of The Performance of NH3-H2O. 8. Sayı:2..A. Ahlby.L. Studies on Compression-Absorption Heat Pump For Simultaneous Cooling And Heating. NH3-LiNO3 and Absorption Refrigeration Systems.374-390.1997. E.Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sistemlerinin Analizi. DEÜ Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi.. R. R. İ. Absorbsiyonlu. 6.5/6.1999. Nehdi. Cimşit. Hulten. Tarique..Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi.The Compression/Absorption Cycle. and Holland F.2001. Vol.. S.3.3. Kaynaklı. International Journal of Energy Research. 357-368. 22..C. Uluslararası Yapıda Tesisat Teknolojisi Sempozyumu. C.Optimization Study Of The Compression-Absorption Cycle. M... 91106. Sh:73-87. Energy Conversion & Management 40. Arora. KAYNAKLAR Akdemir. 9. 3. Öztürk. 9-12 EKİM 2008. Kairouani. M. 12..Thermodynamic Properties of Lithium Bromide-Water Solutions at High Temperatures. Ashrae Temel El Kitabı (Fundamentals) Soğutucu Akışkanların Özellikleri.2001. ..1999.14. Y.. 8. Sun. 28:567-580. Altamush Siddiqui. Bölüm 17. 1.

nem alıcı (kurutucu) madde (katı veya sıvı) üzerinden geçirilerek nemi düşürülmekte ve daha sonra istenilen konfor sıcaklığına kadar buharlaştırmalı soğutma veya konvansiyonel buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi tarafından soğutulmaktadır. Osman KARA Çukurova Üniversitesi Müh. orhan1@cu. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. osman033@gmail. Orhan BÜYÜKALACA.com ÖZET Bu çalışmada. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır.tr. iklimlendirilecek mahale gönderilen hava.edu. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. Bu çalışmada. İZMİR DESİSİF BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN PSİKROMETRİK ANALİZİ Ertaç HÜRDOĞAN. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. 248 . Bu teknolojilerin bazıları yeni olmayıp. ancak günümüzde yaygın olarak kullanılmamaktadır. Bu sebeplerin başında artan enerji talebi ve fosil kökenli enerji kaynaklarının gittikçe azalması sonucunda enerjinin çok önemli hale gelmesidir. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Nem alıcı üzerindeki nem ise rejenerasyon havası olarak bilinen ikincil bir sıcak hava akımı tarafından uzaklaştırılmaktadır [1]. tunyil@cu. İklimlendirme.edu. Psikrometrik Diyagram 1. 9-12 EKİM 2008. Anahtar Kelimeler: Nem Alma.I. bu akışkanlar yerine ozon tabakasına zarar vermeyen veya daha az zarar veren yeni akışkanların kullanılması veya ozon tabakasına zarar veren gazlar ihtiva etmeyen yeni iklimlendirme teknolojilerinin hayata geçirilmesidir. gerek konfor gerekse üretim açısından bir gereklilik olduğunun anlaşılması üzerine “iç hava kalitesi”nde istenen şartların ağırlaşması da iklimlendirme teknolojilerindeki değişikliği zorlayan parametrelerden birisidir. Bunun birçok sebebi bulunmaktadır. ADANA ertach@cu. İnsanoğlunun konfor ihtiyacının artması ve iklimlendirmenin lüks olmaktan çıkıp.tr. Diğer bir unsur ise iklimlendirme sistemlerinde kullanılan CFC esaslı soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdiği zararların anlaşılması üzerine.-Mim. Bu sistemlerde. eskiden beri bilinmekte. Bu arayış içerisinde düşünülen sistemlerden birisi de nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemleridir. GİRİŞ Son yıllarda iklimlendirme teknolojisinde hızlı gelişmeler yaşanmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.edu. Tuncay YILMAZ.tr.

bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (10). Atık hava kanalı yardımıyla. nem alma ünitesinde (döner tip) düşürülmekte (1 2) ve kuru ancak daha yüksek sıcaklıkta bir hava elde edilmektedir (2). Adana için tasarım değerleri olan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklığına göre. soğu geri kazanımı amacıyla kullanılan 2 numaralı ısı değiştiricisine gelmeden önce. İZMİR 2. Serpantinde dolaşan soğutulmuş suyun sıcaklığının ayarlanması için.5x5. Mahalden çekilen hava içerisinde hastalıklara sebep olabilecek bakteriler bulunabileceğinden. Sistemde. İklimlendirilen mahalden (7) atık hava kanalına emilen hava. Döner nem alıcıda temiz havadan çekilen nemin (1 2) uzaklaştırılması için sıcak rejenerasyon havası kullanılmaktadır. nemlendirilerek soğutulan (8 9) havadan yararlanılmaktadır (9 10). Bir sonraki aşamada ise temiz hava.8 m boyutlarındaki bir mahalin yaz şartlarında olası maksimum soğutma yükünü (temiz hava yükü hariç 11 kW) karşılayabilecek şekilde tasarlanmıştır. kullanılan havayı sistemin amacına uygun olarak şartlandırmak ve kontrol etmek amacıyla çeşitli elemanlar (nem alma ünitesi. Rejenerasyon kanalına 11 noktasında emilen dış hava. serpantine gönderilen soğuk su sıcaklığının. vs. su hattında bir üç yollu karıştırıcı vana kullanılmıştır. mahalden çekilip. temiz hava 1 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (2 3). Bu ısı değiştiricisinde hava.I. Aynı anda bir miktar sıcak hava (rejenerasyon havası) ters yönden nem alıcıya gönderilerek (15) taze havadan çekilen nem. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (12). Atık hava daha sonra dışarı atılmaktadır. tamamı dışardan alınan taze havayı iklimlendirerek mahale iletmek için kullanılır. atık ve rejenerasyon) bulunmaktadır. son olarak buhar sıkıştırmalı bir soğutma grubu tarafından soğutulan su yardımıyla kuru soğutucu serpantinde (3 numaralı ısı değiştiricisi) üfleme sıcaklığına kadar düşürülmektedir. nem alma ünitesinden uzaklaştırılmaktadır (15 16). Rejenerasyon havası daha sonra 5 numaralı ısı değiştiricisinde (rejeneratif tip) yine bir ön ısıtma işlemine tabi tutulmaktadır (12 13).) yerleştirilmiştir. Bu ısı değiştiricisinde temiz havayı soğutmak için. daha düşük bir sıcaklığa sahip olan dış ortam havası ile (11) bir ön soğutma işlemine tabi tutulmakta ve sıcaklığı düşürülmektedir. soğutma grubu. 2 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın sıcaklığı. mahal içerisinden emilen hava dışarı atılmaktadır. Burada temiz havanın içerisindeki su buharının yoğuşmaması için. kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü verilmiştir. soğutulan havanın çiğ noktası sıcaklığından en az 1oC daha yüksek olması sağlanmaktadır. mahale verilecek temiz hava ile mahal havasının karışmasını engellemek amacıyla 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricisinin reküperatif tip olması gerekmektedir. diğer hiç bir ünitede (3 numaralı serpantin dahil) nem alma işlemi gerçekleşmemektedir. nem alma ünitesinden çıkan ve hala yeterince 249 . SİSTEMİN TANITIMI Sistem. yine bir ısı değiştiricisinden (2 numaralı) geçirilerek (3 4) sıcaklığı bir miktar daha düşürülmektedir. 9-12 EKİM 2008. Bunun için sisteme gerekli otomatik kontrol elemanları ve sensörler yerleştirilmiştir. bir nemlendirme ünitesinde nemlendirilmekte ve sıcaklığı düşürülmektedir. Bu işlemin amacı soğu geri kazanımını artırmaktır. 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricilerinde temiz havadan sadece duyulur ısı çekilmekte. fan. mahale gönderilen temiz havadan (3) 2 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (4).1x3. ısı değiştiricisi. hastane iklimlendirmesi düşünülerek %100 temiz hava kullanılmakta ve üç adet hava kanalı (temiz. ısıtıcı ünitesi. Temiz hava kanalına 1 noktasında alınan havanın nemi. Tasarlanan bu sistemde mahale gönderilen temiz havadan nem alma işlemi sadece döner nem alıcıda gerçekleşmekte. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarı içerisinde yer alan 11. Nem alma ünitesinden sonra. Bu kanallara. Şekil 1’de tasarlanıp. Rejenerasyon hava kanalı ise nem alma ünitesinde emilen nemi uzaklaştırmak için kullanılır. mahale nemi alınarak gönderilen temiz havadan (2) 1 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (3). Doyma eğrisine yakın bir noktaya kadar nemlendirilerek soğutulan atık hava (9). Temiz hava kanalı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. havanın mutlak neminde bir değişiklik olmamaktadır.

SİSTEMİN DETAYLI ANALİZİ Ön çalışmalarda Adana için yaz koşullarında dış ortam tasarım değerleri olarak alınan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklıkları esas alınarak iklimlendirme sisteminin psikrometrik analizleri yapılmış ve buna göre sistemin çalışma prensibi oluşturulmuştur. Bu sebeple. öngörülen nem almalı iklimlendirme sisteminin sezon boyunca performansını belirleyebilmek için psikrometrik analizinin saatlik bazda yapılması gereklidir. İZMİR yüksek bir sıcaklığa sahip olan rejenerasyon havası (16) kullanılarak ısıtılmaktadır. 5 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın (13) sıcaklığı. sezonun diğer gün ve günün değişik saatlerindeki davranışının bilinmesi de çok önemlidir. Tasarlanıp kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü 3. nem alıcıdaki nemi içine alarak soğumakta (16) ve 5 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (16 17) dışarı atılmaktadır (18). sistemin en kötü durum olan dış ortam tasarım şartlarında. güneş enerjisi. nem alma ünitesindeki nemi uzaklaştırmak için gerekli olan sıcaklığa (rejenerasyon sıcaklığı) kadar elektrikli ısıtıcılar kullanılarak ısıtılmaktadır (14 15).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sezon içerisinde yer alan her bir saatteki dış hava kuru ve yaş termometre sıcaklığı farklı olabileceğinden. atık ısı veya doğal gaz gibi ucuz ısıl enerji kaynakları kullanılarak ısıtılan su yardımıyla 4 numaralı ısı değiştiricisinde yükseltilmektedir (13 14). 250 . 15 noktasında nem alma ünitesine giren rejenerasyon havası. KOMPRESÖR SOĞUK SU DEPOSU EVAPORATÖR KONDENSER GENLEŞME VANASI ÜÇ YOLLU VANA NEM ALICI ROTOR 1 TEMİZ HAVA 2 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 1 3 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 2 4 5 FAN 6 İKLİMLENDİRİLEN MAHAL ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 3 16 15 14 13 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 4 12 11 10 9 8 7 ELEKTRİKLİ ISITICI 17 NEMLENDİRİCİ FAN FAN ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 5 18 SICAK SU ÜNİTESİ REJENERASYON ATIK HAVASI HAVA Şekil 1. bilindiği gibi bir iklimlendirme sistemi. iklimlendirilen mahalde öngörülen iç ortam tasarım değerlerini sağlamasının yanında. Rejenerasyon havası daha sonra. 9-12 EKİM 2008.I. o iklimlendirme sezonu boyunca sadece birkaç gün hatta birkaç saatte dış ortam tasarım değerlerinde çalışır [2]. Ancak.

fan motorlarının güçleri gibi parametreler verilmektedir. ısı değiştiricilerinin etkinliği (ε) için verilen aşağıdaki eşitlikler [8] kullanılarak hesaplanmaktadır. üretici firmalardan temin edilen verilerin incelenmesinden. Bunun sebebi ise. (2) Q max = Cmin * (Thg − Tcg ) Ch = m h * c ph Cc = m c * c pc . Q max da transfer edilebilecek en yüksek ısıyı (kW). Bu ilave enerjiden dolayı proses havasının sıcaklığında fazladan bir artış meydana gelmektedir. iklimlendirilecek mahalin konfor şartları (sıcaklık ve rölatif nem). Fna ve Fnu değerlerinin. Nem alma esnasında meydana gelen ek sıcaklık artışının. rölatif nem. 10. . döner nem alma rejeneratöründe nem alma işleminin. Nem almalı iklimlendirme sisteminin en önemli elemanı. döner nem alma rejeneratörünün matrisi aracılığıyla taşınan enerjidir [7]. . Benzer bir durum nem alma rejeneratöründeki nemin uzaklaştırma işlemi sırasında da söz konusudur. iklimlendirilecek mahalin duyulur ısı oranı ve toplam soğutma yükü. 4. Bu inceleme sonucunda. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri. (4) (5) Bu eşitliklerde (2-5) Q transfer edilen gerçek ısıyı (kW). Ancak. İZMİR Tasarlanan sistemin analizini saatlik olarak da yapabilmek için bir model oluşturulmuş ve Fortran programlama dili kullanılarak sistemde bulunan tüm noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir program yazılmıştır. . . entalpi. (3) . 0. ısı değiştiricilerinin etkinlikleri.507*Trej. mutlak nem. Bu psikrometrik değerlerin hesaplanmasında ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler kullanılmıştır [3]. proses havasından nemin soğurulması esnasında açığa çıkan kimyasal ısıl enerji ve daha sıcak olan rejenerasyon havasından. Cc) en küçük olanını (kW/K). döner nem alma rejeneratörüdür.) bağlı olduğu görülmüş ve aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir. sistemde yer alan her bir nokta için (toplam 18 nokta) kuru ve yaş termometre sıcaklığı.652 (1) Tasarlanan iklimlendirme sisteminin 3. Cmin sıcak ve soğuk akışkan ısı kapasitelerinin (Ch .82*W-0. cph ve cpc ise sıcak ve soğuk akışkanların özgül ısısını (kJ/kgK) ifade etmektedir. doğru bir şekilde bilinmesi önemlidir. . fanların etkinlikleri.I. çiğ noktası sıcaklığı ve yoğunluk gibi psikrometrik özellikler ayrı ayrı hesaplanmaktadır. Bu girdiler kullanılarak. . Bu değerlerin tespiti için üretici firmaların verdiği performans verileri ayrıntılı olarak incelenmiştir. 251 . sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmediği görülmüştür. Nem alma rejeneratörleriyle ilgili bazı yayın ve tanıtım broşüründe nem alma ve uzaklaştırma işlemlerinin yaklaşık olarak sabit entalpide (yaklaşık sabit yaş termometre sıcaklığında) [4-6] gerçekleştiği belirtilmektedir. nemlendirici etkinliği. 9-12 EKİM 2008. Programa girdi olarak iklimlendirilecek mahale gönderilecek taze. ilave bir miktar soğuma meydana gelmektedir. Bu işlem de sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmeyip. Fna=Fnu=5. . toplam sıcaklık azalmasına oranının (Fnu). 12.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. m h ve m c sıcak ve soğuk akışkanların kütle debilerini (kg/s). anlık dış hava kuru termometre sıcaklığı ve mutlak nemi. 13 ve 17 numaralı noktalardaki sıcaklıklar. toplam sıcaklık artışına oranı (Fna) ve nem uzaklaştırma işlemi esnasında meydana gelen ek sıcaklık düşüşünün. ε= Q Qmax . Thg ve Tcg sıcak ve soğuk akışkanların giriş sıcaklıklarını (oC). nemi alınmak istenen havanın (proses) mutlak nemine (W) ve nemi uzaklaştıran havanın (rejenerasyon) kuru termometre sıcaklığına (Trej.

kuru hava). (12) Eşitlik (11-12)’de. . m hava temiz havanın (proses havası) kütle debisi (kg/s). cp proses havasının özgül ısısı (kJ/kgK). İZMİR Tasarlanan iklimlendirme sisteminde üfleme noktasındaki (6 noktası) sıcaklık. . . . önerilen psikrometrik eşitliklere ek olarak aşağıda verilen eşitlikler [9] kullanılarak hesaplanmaktadır. Wfan fan motorunun gücü (kW). ηfan fan verimi (%). (7) (8) (9) (10) Eşitlik (6-10)’da. ⎟ ⎜ c * m hava ⎟ ⎝ p ⎠ . 9-12 EKİM 2008. To mahal havasının kuru termometre sıcaklığı (oC). DIO = Q duyulur Q toplam . . ⎛ η fan ⎞ Q kazanç = ⎜1 − ⎜ 100 ⎟* W fan ⎟ ⎝ ⎠ (11) Tçııkı − Tgiriş ⎛ . kuru hava). Wo mahal havasının mutlak nemi (kg/kg. Tü üfleme noktasındaki havanın kuru termometre sıcaklığı (oC)’nı ifade etmektedir. havanın kütle debisi (kg/s)’ni ifade etmektedir. Sistemde kullanılan fanlarda. Q toplam mahal toplam soğutma yükü (kW).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (6) Q toplam =Q duyulur +Q gizli Q gizli = m hava * hgl * (Wo −Wü ) Q duyulur = m hava *c p *(To −Tü ) Wo − Wü c p ⎛ 1 ⎞ = *⎜ − 1⎟ To − Tü hgl ⎝ DIO ⎠ . . cp fan girişindeki havanın özgül ısısı (kJ/kgK). hgl buharlaşma gizli ısısı (J/kg). m hava . Tasarlanan sistemde soğu geri kazanımı için kullanılan nemlendirme ünitesi çıkışındaki sıcaklık (9). nemlendiricilerin etkinliği (εnem) için verilen aşağıdaki eşitliği kullanılarak hesaplanmaktadır [8]. DIO mahal duyulur ısı oranı. Q duyulur mahal duyulur soğutma yükü (kW). Q kazanç fandan havaya geçen ısı (kW). . fan motorları da hava kanalı içerisinde bulunduğundan. 252 . Q gizli mahal gizli soğutma yükü (kW). . ⎞ ⎜ Q kazanç ⎟ =⎜ . . Wü üfleme noktasındaki havanın mutlak nemi (kg/kg. .I. . Tgiriş ve Tçıkış fana giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığı (oC). meydana gelen kuru termometre sıcaklığı artışı (Tçıkış-Tgiriş) aşağıda verilen eşitlikler [10] kullanılarak hesaplanmıştır: .

253 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3 oC kuru ve 22. mutlak nemin. Bu psikrometrik diyagramlardan.5 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. Sistemde bulunan noktaların psikrometrik özellikleri. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri (m3\h) Reküperatör etkinliği (%) Rejeneratör etkinliği (%) Nemlendirici etkinliği (%) Fan verimi (%) Fan motor güçleri (kW) (atık-taze-rejenerasyon) Değer 10 26 .rölatif nem (%)) Taze. 4. odaya üfleme (6 7) ve nemlendirme (9 10) proseslerinde değiştiği diğer hiç bir proseste değişmediğidir. nem uzaklaştırma (15 16).50 4000 65 85 90 60 1-3-4 Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların sağlıklı bir şekilde karşılaştırılabilmesi için sistemdeki tüm noktaların psikrometrik diyagram üzerindeki yerine bakmak gerekmektedir.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. Karşılaştırma 80 oC rejenerasyon sıcaklığında iki farklı giriş havası (1 noktası) şartında elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar arasında yapılmıştır. Tablo 1. BULGULAR VE TARTIŞMA Bu çalışmada. tasarlanıp kurulan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. Hesaplamalar sırasında yapılan bir diğer varsayım da. Sistem üzerindeki her nokta için elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar psikrometrik diyagram üzerinde incelenmiştir. İZMİR ε nem = Tg − Tç Tg − Twg (13) Bu eşitlikte Tg ve Tç nemlendirme ünitesine giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığını (oC). Tablo 1’de verilen varsayımlarla hesaplanan değerlerin deneylerden elde edilen sonuçlar ile iyi bir uyum gösterdiği anlaşılmaktadır.I. Hesaplamalarda kullanılan varsayımlar Parametre Mahal soğutma yükü (kW) Mahal konfor şartı (sıcaklık (oC) . sadece nem alma (1 2). 9-12 EKİM 2008. Şekil 3’de ise 33.2 oC kuru ve 24. ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler ile yukarıda verilen eşitliklere (1-13) ek olarak Tablo 1’de verilen varsayımlar kullanılarak hesaplanmıştır. Şekil 2’de 30. Twg ise nemlendiriciye giren havanın yaş termometre sıcaklığını (oC) ifade etmektedir.

3 oC kuru ve 22. 80 oC rejenerasyon sıcaklığında 30. 85 0. 9 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.02 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 2 2' 0.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 254 . İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0. 75 v(m^3/ kg) 0.I.03 h(kJ/kg) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 10 20 9 9' 1' 11 1 1011' 10' 12 12' 13' 13 15 15' 17 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 0. 9-12 EKİM 2008.01 W(kg/kg) 0 0. 95 1 0 t(C) 10 20 30 40 50 60 70 80 90 Şekil 2. 8 0.

Z.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 255 . s. 6.02 20 9' 9 1' 11 1 11' 10' 10 12 12' 13' 13 15 15' 2 2' 0. 55-77. KAYNAKLAR [1] Daou K..I. 26. Tesisat Dergisi. 923946.. New outdoor cooling design data for Turkey. IV. Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların birbiri ile iyi bir uyum sağladığı görülmüştür. [4] Jia.. Wu. ve Yılmaz. 145-150. [3] ASHRAE Fundamentals Handbook.2 C kuru ve 24. Energy. Y. and Wang. O. and Yılmaz. Vol. T. 8 0. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile psikrometrik diyagram üzerinde karşılaştırılmıştır. Vol. 95 1 0 t(C) o 10 20 30 o 40 50 o 60 70 80 90 Şekil 3.. R. [6] Yılmaz.. Wang R. Dai. 1998.03 h(kJ/kg) 100 90 80 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 70 60 50 40 30 20 10 10 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 17 0. pp. Sayı 34. A. 9-12 EKİM 2008. J. ve Xia Z. 2393-2400. 75 v(m^3/ kg) 0. C. 2001. [2] Bulut H. Desiccant cooling air conditioning: a review.5 C yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 5. 27.. T. J. O.. 10/2.. ve Büyükalaca. Büyükalaca. “Nem almalı (desisif) soğutma sistemleri”. "Desisif-evoporatif soğutma sistemleri". Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. 2002. Büyükalaca. 85 0. 80 C rejenerasyon sıcaklığında 33.01 W(kg/kg) 0 0. [5] Yılmaz. 9 0. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0. pp. 2006.. 2006. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. Renewable and Sustainable Energy Reviews.Z. Applied Thermal Engineering.. Y.. Psychrometrics. SONUÇ Bu çalışmada. T. “Analysis on a hydric desiccant air-conditioning system”.Z. O. X.

Nonresidential cooling and heating load calculation procedures. 1999.B. [9] Aktacir. [10] ASHRAE Fundamentals Handbook. McGraw Hill.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Makina Mühendisliği A. Heating and Cooling of Buildings. Doktora Tezi.. 2005.Ü. Influence of outdoor air conditions on operating capacity of air conditioning systems. 2001. M. F. Fen Bilimleri Enstitüsü..D. İZMİR İzmir. s. 1994. [8] Kreider J. Ç. Desiccant dehumidification and Pressure Drying Equipment. 165-181... A. Cilt 1. 2000. 4-7 Kasım 1999. [7] ASHRAE Systems and Equipment Handbook. 9-12 EKİM 2008. ve Rabl A. 256 .I.

I. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması H. Kemal ÖZTÜRK Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM 257 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM IX GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler Fikret PAZIR – O. Mutlu ÖZTÜRK – H. 9-12 EKİM 2008.

ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler etki etmektedir. GİRİŞ Hasat edilmiş meyve ve sebzeler uygun koşullarda depolanınca. önemli ölçüde korurlar. bağıl nem. package type. yine de canlı kalırlar. meyve ve sebzelerin mikroorganizmalara gösterdiği direnç de azaldığından. harvest method. In this study. Bu faaliyetleri etkileyen depo sıcaklığı. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler de etki etmektedir. and allocation in storage also affects the shelf life of the product. hasat şekli. depolanacak ürünün çeşidi. variety and specie of the product. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı. preharvest and afterharvest treatments. harvest time. su ve enerjiyi açığa çıkarırlar. Soğukta depolamada ilke. Sebze ve meyvelerdeki bütün yaşamsal faaliyetlere “metabolizma” denir. meyve ve sebzelerin metabolizma faaliyetlerini kesinlikle durdurmamak koşuluyla en düşük düzeyde gerçekleşmesine olanak vermek üzere. Ürünlerin depolama ömürlerine bu temel koşulların yanı sıra. Her ne kadar topraktan çeşitli besin maddelerinin alınışı sona ermişse de dokuda yeni maddelerin oluşması mevcut maddelerin başka bileşiklere dönüşmesi gibi kimyasal ve biyokimyasal olaylar düzenli şekilde devam eder. vs) yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. ortam koşullarına bağlı olarak hızlı veya yavaş olarak devam eder. ayrıca mikrobiyolojik bozulma da başlayabilir. Öyle ki. hasat zamanı.I. Abstract Storage conditions must be well determined to keep the fruits and vegetables in cold storage with minimal quality loss. 9-12 EKİM 2008. yetiştirilme koşulları. Soğuk depolamanın dondurarak depolamadan ayrıldığı en önemli nokta soğuk havada depolanan ürünlerin hayatsal (metabolizma) faaliyetlerinin minimum düzeyde devam ediyor olmasıdır. specie of the product. Meyve ve sebzeler hasat edilince. İZMİR MEYVE VE SEBZELERİN SOĞUKTA DEPOLANMASINDA TEMEL İLKELER PAZIR F. Meyve ve sebzelerin bu davranışı onların canlılığı demektir. ortamdan sağladıkları oksijen ile yakar. 1. taze haldeki niteliklerini bir süre.* *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü Bornova / İZMİR ÖZET Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. Artık kimyasal ve biyokimyasal olaylar kontrol dışında kalarak. karbondioksit. 2. depolanacak ürünün çeşidi. oxygen/carbon dioxide ratio.* . Ürünün depolama süresince kalitesini etkileyen bu “metabolizma” faaliyetlerinden en önemlileri. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. yani kendisini besleyen ana bitkiden ayrılınca. türü. soğuk hava depolarında optimum parametreleri belirlenmesi gereken temel koşullardır. türü. solunum ve terlemedir. Bu çalışma ile soğuk hava deposunda ürünlerin uzun süre kalitede en az değişime uğrayarak depolanmaları için dikkat edilmesi gereken hususlar açıklanmıştır. hasat zamanı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. yetiştirilme koşulları. Metabolizma olayları içinde en önemlileri ise solunum ve terlemedir. SOLUNUM Taze meyve ve sebzeler. Storage temperature. Besides those basic conditions. essential matters for the products to keep them under cold storage with a minimal quality loss are explained. The most significant ones from these metabolism activities affecting product quality during storage are respiration and transpiration. hasattan sonra da canlılıklarının devamı için kendi enerji gereksinimlerini karşılamak ve çeşitli kimyasal reaksiyonlara materyal sağlamak üzere solunum yaparak. Meyve ve sebzelerin soğukta depolanma süresine depo koşullarının (sıcaklık. growing conditions. hasat şekli. Belirli bir süre depolama sonucunda meyve ve sebzenin yapısı bozulur. 258 . The most significant point separating cold storage from freezing is that the vital activities of the products continue during cold storage. gerekli şartların sağlanmasıdır. presence of the ripening gaseous in depot and relative moisture are the basic conditions that optimum parameters of those must be determined. sahip oldukları karbonhidratları. birçok sebzelerde hızlı bir hücre bölünmesi dahi devam eder. ÖZDİKİCİERLER O. ölüm kendini gösterir. Metabolizma.

Solunum hızı üzerine ürün çeşidinin etkisi Her meyve ve sebzenin solunum hızı farklıdır. ortamın sıcaklığı ve meyve ve sebzenin çeşidinin yanı sıra bu ürünlerin depolama sırasında yaydıkları “olgunlaştırma gazları” olarak adlandırılan etilen. Hasattan sonraki depolamada bazı meyvelerin solunumları hızlanmakta ve buna paralel olarak hızla olgunlaşmaya başlamaktadırlar. kayısı.I. solunumu da hızlandırır. Meyve ve sebzelerin solunum hızları ile depolanma ömürleri arasında yakın bir ilişki vardır. Sebze ve meyvelerin solunum hızları hasatta sabit düzeyde kalmaktadır. yavaş yavaş azalmaktadır. erik gibi meyveler klimakterik davranış gösterdikleri halde turunçgiller. 2. fasulye ve çilek gibi ürünler hızlı solunum yaparak fazla ısı yayarken. Kritik sıcaklık denen bu derecenin altında. Bunlarda solunum hızı belli bir zirveye (pik) ulaştıktan sonra solunum tekrar yavaşlamaktadır.Solunum hızı üzerine oksijen/karbondioksit oranının (O2/CO2) etkisi Solunum hızını etkileyen diğer önemli bir faktör de depo atmosferindeki oksijen ve karbondioksit oranlarıdır. Her meyve ve sebze kendine özgü belli bir derecedeki soğuğa dayanabilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. gazlar etkilemektedir. CO2 miktarının yükseltilmesi ile solunum hızı yavaşlamaktadır. Soğuk depolamada bu ısının devamlı olarak depodan uzaklaştırılması zorunda olunduğundan deponun soğutma kapasitesinin belirlenmesinde farklı ortam sıcaklıklarındaki solunum ısısı verilerinden yararlanılmaktadır. belirli bir sıcaklık derecesinin altında depolandığı zaman “soğuk zararlanması”na uğrar. 9-12 EKİM 2008. incir.) ortamdaki oksijen/karbondioksit oranı. İşte meyve ve sebzelerin soğukta depolanmasında bu olgudan yararlanılmakta ve en önemli metabolizma olayı olan solunum hızı depo sıcaklığının düşürülmesiyle sınırlandırılmakta ve kontrol altına alınmaktadır.1. üzüm ve çilek gibi üzümsü meyvelerle. 2. Ortam sıcaklığı düştükçe solunum hızı da yavaşlamakta. Depo atmosferindeki O2 miktarının azaltılması. Şu halde tüm meyve ve sebzelerin donmaya başlama noktaları birbirine çok yakın (-0. karbondioksit oranı arttırılarak solunum hızı yavaşlatılabilme olgusundan yararlanılarak. donma olmasa dahi. Nitekim ortam sıcaklığı 37oC’ye kadar arttıkça solunum hızı yükselmekte ve buna bağlı olarak ürünün yaydığı ısı artmaktadır. Bu türlü davranışa “klimakterik” davranış denir. Buna göre solunum hızının. meyve ve sebzenin bileşimindeki karbonhidratlar (glikoz vs. söz konusu ürünün donma noktasının hemen üstünde yani. Nitekim solunun hızı en düşük sebzelerden biri olan patatesin diğer ürünlere göre daha fazla depolanabilmesi bunun bir sonucudur. kirazlar klimakterik davranış göstermezler. Sıkı bir şekilde istif edilen tarımsal ürünlerde “kızışma” denen bu olay sonucunda ürün tamamen bozularak elden çıkabilir. İZMİR C6H12O6 + 6O2 6H2O + 6CO2 + 2835 KJ Denklemde görüleceği gibi solunum hızını. kontrollü atmosfer (CA) yöntemiyle depolama tekniği geliştirilmiştir. Buna göre bir ürünün solunum hızı ne kadar yüksekse depolanma ömrü o kadar kısalmaktadır.3. Ancak meyve sebzelerin soğukta depolanmalarında her üründe solunumun minimum düzeyde geliştiği bu kritik dereceye kadar inilemez. soğuğun neden olduğu bazı zararlar ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle hasat edilmiş meyve ve sebzelerin bir an önce soğutulmaları gerekmektedir. asetilen vs. Örneğin bezelye. Klimakterik davranış göstermeyen sebze ve meyvelerde solunum hızı bir süre düz bir çizgi halinde devam ettikten sonra. armut. Daha açık bir deyişle birçok meyve ve sebze belli derecelerdeki soğuğa karşı duyarlı olduklarından solunumun minimum düzeyde gerçekleştiği düşük sıcaklıklara kadar inmek olanaksızdır. bazılarında hızlı bir solunum ve aşırı ısı yayılması kendini gösterir. Ürünün ısınması. Nitekim depo atmosferindeki oksijen oranı azaltılıp. soğan patates ve üzümlerde aksi görülür. ürün donunca solunum tamamen durmaktadır. donma noktasına yakın bir derecede en düşük düzeyde olduğu sonucu çıkmaktadır.4oC ile -3oC’ler arası) olmasına karşın her ürünün farklı derecelerde depolama zorunluluğu bu ürünlerin soğuğa duyarlılıklarının değişik olmasından kaynaklanmaktadır. Solunum sonucunda ortaya çıkan enerjinin bir kısmı hücrede gerçekleşen kimyasal reaksiyonlarda harcanırken büyük bir kısmı çevreye yayılır ve doğal olarak bizzat ürünü ısıtır. Bu yüzden bazılarında yavaş bir solunum ve buna bağlı olarak az bir ısı yayılması görülürken. Elma.2. Buna karşın ortamın sıcaklığı azaldıkça solunum hızı da azalmaktadır.Solunum hızı üzerine ortam sıcaklığının etkisi Solunum hızı üzerine etki eden en önemli faktör ortam sıcaklığıdır. şeftali. 2. Her şeyden önce meyve ve sebzelerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için belli bir enerjiye gereksinimleri vardır. 259 . Fakat daha önemlisi her ürün.

depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı etkilidir. bazıları zararlı olan bu metabolizma ürünleri. uzama gibi olayları etkiler. Bitkilerde olgunlaşma. Gazların ortamda bulunması neticesinde ürünlerin depolama süreleri kısalmaktadır. yağda iyi çözünen bir gazdır. Soğan gibi bazı ürünlerin ise depo bağıl nemi % 70’e kadar düşebilmektedir. depo neminin gereğinden fazla yükseltilmesi ile durdurulursa. Bu basit hidrokarbon.Solunum hızı üzerine olgunlaştırma gazlarının (etilen. Her ürünün kendine özgü nem düzeyindeki bir depoda saklanmasıyla su kaybederek buruşup pörsümesi önlenebilmektedir. çiçek vb. bileşimin kısa sürede değişmesine neden olur. hasat şekli. asetilen vs) etkisi Solunum hızı üzerine etki eden diğer faktörlerden birisi de meyve ve sebzelerin bizzat oluşturduğu bazı metabolizma ürünleridir. ürün devamlı olarak su kaybeder ve bunun neticesinde meyve ve sebzeler pörsür. Depo ortamındaki havanın bağıl nemi azalırsa. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı.5g/l). Genel bir ilke olarak yaprak sebzeler % 90 – 95. havadan biraz hafif (1. tarafından özellikle olgunlaşma döneminde salgılanır. SONUÇ Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. Bu amaçla deponun havasını atmadan temizlenmesi için düşünülen çeşitli yöntem ve filtreler bulunmaktadır. Ancak depo atmosferinin temizlenmesindeki en geçerli yol depoya zaman zaman bir miktar taze hava alınıp depo havasının bir kısmının atılmasıdır. meyve ve sebzelerin dış doku ve kabuklarında birikerek.4.TERLEME Meyve ve sebzelerin canlılığının en önemli belirtilerinden bir diğeri de terlemedir. sebzelerin % 3 – 5 oranında su kaybetmeleri onların buruşup pörsümelerine ve ticari olarak değerlerinin kaybolmasına neden olmaktadır.75 . yaprak ve meyve dökümü. Soğukta depolama süresine depo koşullarının yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. Depo koşulları olarak da depo sıcaklığı. ürünün daha hızlı solunum yapmasına. 9-12 EKİM 2008. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörlerin de etkisi vardır. Klimakterik davranış gösteren meyvelerde içsel etilen konsantrasyonu belirli bir sınır değeri aşınca solunum yükselişi başlar ve meyve olgunlaşır. yara onarımı.I. 4. Meyve ve sebzelerden ayrılan bu uçucu bileşikler. Bu nedenle meyve sebzelerin soğukta saklanması sırasında depo neminin optimum seviyelerde tutulması önemlidir. şişme. buruşur ve görünüşe ait kalite kaybı belirir.6 dozlar arasında patlayıcı olur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. depolama başlangıcında arzu edilen depolama sıcaklığına düşene kadar. depo atmosferinin kirlenmesine. Bu nedenle depo atmosferinde biriken olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılarak ürünlerin depolama sürelerinin uzatılması mümkün olmaktadır. Olgunlaşma hormonu olarak da bilinen etilen CH2 = CH2 molekül yapısında. yaşlanma. Bu metabolizma ürünlerine “olgunlaşma gazları” ismi de verilmektedir. Olgunlaştırma gazı olarak bilinen etilenin salınışını. Bu gaz -103oC’de kaynar ve hava içinde % 2. Eğer terleme. Bu maddelerin en önemlileri olan etilen. turunçgiller ve çilek gibi ürünlerde hava değiştirme günde birkaç defa yapılabilir. O2/CO2. Depolama sırasında bu suyun bir kısmı terleme ile kaybolur. hasat zamanı. yani solunum hızının yoğun olduğu dönemde. Olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılması için farklı uygulamalar vardır. Genel bir ilke olarak meyvelerin yaklaşık % 4 – 6. 260 . türü. Depo havasına karışan bu maddeler. yetiştirilme koşulları. Genellikle ürün. Meyve ve sebzeler ortalama olarak % 75 – 95 arasında su içerirler. hoş kokulu bir gaz olarak birçok meyve. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. Bu olguya “fizyolojik zararlanmalar” denir ve böylece ürünün kalitesi ve ticari değeri kaybolur. asetilen vs. suda az. birçok meyveler ise % 85 – 90 bağıl nem içeren ortamda depolanmalıdır. solunum hızını etkileyen faktörlerin (sıcaklık. Taze hava genellikle dış havanın nispeten soğuk olduğu gece saatlerinde alınmalıdır. kabuk ve ette esmer leke veya bölgeler oluşur. daha hızlı olgunlaşmasına hatta yabancı bir aroma kazanmasına neden olur. Bundan sonra depolama süresince dışarıdan alınan taze havanın oranı depolanan ürüne bağlıdır. 3.28. ürün ile ortam arasındaki dengesizlik ortadan kalkana dek. Depo atmosferine fazla koku veren. İZMİR 2. Terleme ürünün depolama sırasında devamlı olarak su kaybetmesidir. Terleme sırasında su ile birlikte bazı uçucu metabolizma ürünleri de dokudan uzaklaşıp ayrılmaktadır. solunum hızını arttırır. meyvenin cinsi) yanı sıra meyvenin hasta ve zararlanmış olup olmadığı da etkilemektedir. hava değiştirilmez fakat bu dönemin sonunda içeriye taze hava alınabilir.

. 1982.. Soğuk Depolamanın Önemi ve Soğuk depolama Tekniği. Pazır F. 1990. Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Ankara. 9-12 EKİM 2008....SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1988.I. Türk R. 1994. İZMİR 5. Beslenme Eğitimi Seminer Notları. Bahçe Ürünlerinin Muhafazası ve Pazarlanması.. International symposium on New Applications of refrigration to fruit and vegetables processing. KAYNAKÇA Ayanoğlu A. Gıdaların soğukta ve dondurarak saklanması. Meyve ve sebze İşleme Teknolojisi Cilt : 1. S: 669 Karaçalı İ. 1982. Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü 261 . The effect of some different pretreatmens on the quality of cold storaged WASHINGTON NAVEL ORANGES.. Meyve Sebze İşleme Teknolojisi Ders Notları. 2008. 2004. S: 413 Pazır F.. June 8-10 İstanbul/ Turkey Cemeroğlu B. Eğitim Semineri Yalova Ayfer M. Soğuk Tekniği ve Gıda Sanayiinde Uygulanması Sempozyumu SEGEM Bursa Azak M. Meyvelerin soğukta depolanması. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayın No:4 Pazır F.. Ege Üniversitesi Basımevi Bornova İzmir.

farklı soğutma yöntemlerine ilişkin çalışmalara da devam edilmektedir. yiyeceklerin konulduğu yerdir ve burada iyi bir sızdırmazlık sağlanmalıdır. Kınıklı-20070 Denizli ÖZET Vakum soğutma. Bu soğutma yöntemlerinden en yaygın olarak kullanılanı geleneksel soğutma yöntemidir. yüksek soğutma yükleri için. klasik soğutma. İZMİR ICEBERG MARULUN VAKUM ALTINDA SOĞUTULMASI Hande Mutlu ÖZTÜRK. Her soğutma tekniğinin avantaj ve dezavantajları vardır. bozulmayı önlemek. gözenekli yiyecekler ile serbest su içeriği fazla olan ürünler ile dokusundaki su vakum altında kolaylıkla buharlaşabilen ürünlerde uygulanmaktadır.I. Vakum soğutmanın prensibi ortam basıncının düşürülmesiyle suyun buharlaşmasına izin vererek ürünün sıcaklığının düşürülmesidir [3. İyi bir gıda muhafazası ile gıdalar mümkün olduğu kadar taze ve güvenli tutulabilmekte. gıdanın kalitesi ve besinsel özellikleri korunabilmekte. Bu tür bir uygulamanın ana amacı mikrobiyal ve biyokimyasal reaksiyonların hızını yavaşlatmak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. tekstür ve lezzet gibi kalite özelliklerini korumak amaçlanmaktadır. Vakum soğutma daha çok ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan. Bu amaçla çok farklı soğutma yöntemleri geliştirilerek gıdaların muhafazasında kullanılmıştır. Vakum soğutma sisteminin en temel özelliği hızlı bir soğutma yöntemi olmasıdır. Vakum soğutmanın en önemli özelliği ise verimli olması ve hızlı bir şekilde soğutmanın sağlanabilmesidir. tütsüleme ve fermantasyon gibi uygulamalar verilebilir. vakum pompaları ve yoğuşturucudan oluşur (Şekil 1). tuzlama. Vakum odası. Ön soğutma ve soğutma. iceberg marul GİRİŞ Gıda muhafazası gıda işleme tekniklerinden en önemlisi olarak görülmektedir. Öte yandan. Vakum soğutma ürün içindeki suyun buharlaştırılması yöntemi ile soğutma gerçekleştirir ve bu özelliği ile diğer soğutma sistemlerinden ayrılır. renk. Anahtar Kelimeler: Vakum soğutma. Vakum soğutma yapraksı sebzeler ve pişirilmiş ürünlerin ön soğutulması için uygun bir yöntemdir. buharı yoğuşturarak suya dönüştürmek daha pratik ve ekonomik olduğu için tercih edilirler [2]. Mühendislik Fakültesi. Soğutma temel olarak gıda ürünlerinin saklanma süresini artırmak için en çok kullanılan yöntemler arasında yer almaktadır. Buhar/su oranları çok büyük olduğunda. kaliteyi korumak ve raf ömrünü uzatmaktır [1]. 9-12 EKİM 2008. Son yıllarda vakum soğutma sistemine ilişkin birçok çalışma yapılmıştır. Temel olarak. vakum soğutma sisteminin sınırlı gıda ürünleri için uygulanabilmesi yaygın olarak kullanılmasının önündeki en önemli engel olarak durmaktadır. 262 . Diğer taraftan. Bu teknik ile gıdaların raf ömrünü uzatmak. maddeden suyun buharlaştırılması yolu ile ürünlerin soğutulması tekniğidir. kimyasal ve biyolojik olmak üzere üç temel kategori altında incelenebilir. bozulmanın önüne geçilebilmektedir. buharı hava ile birlikte emmek yerine. Bunlara örnek alarak kurutma. Bu yöntemler fiziksel. Günümüzde gıdaların muhafazası için çok çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. yiyeceklerin soğutulması işlemi sırasında. vakum odası. vakum soğutma sistemleri. Harun Kemal ÖZTÜRK Pamukkale Üniversitesi. Vakum pompaları ise vakum işlemini oluşturmak için kullanılan pompalardır. 4]. sebze ve meyvelerin hasat sıcaklığının kısa bir zaman içinde hasat sonrası ve depolama öncesi yaklaşık olarak optimum depolama ve taşıma sıcaklığına indirgendiği bir işlemdir.

Yapılan çalışma sonunda ikinci yöntemin kütle kaybı açısından daha verimli olduğu sonucuna varılmıştır. 25. Diğer bir çalışmada ise hava üflemeli soğutma yöntemi ile ürünün sıcaklığı 35. Zheng ve Sun [10] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmaları incelemişler ve vakum soğutma sistemlerini detaylı bir şekilde açıklamışlardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Önceki yapılan çalışmalarda kullanılan modellerden yararlanarak. 263 . sebze ve meyvelerde. Deneysel sonuçlar yapılan simülasyon sonuçları ile karşılaştırılmıştır. 20 °C sıcaklığa getirilmiş ve sonrasında vakum soğutma yöntemi kullanılarak ürün 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. Vakum soğutma hızı ile maksimum soğutma noktası arasında matematiksel modelleme çalışmaları yapılmış ve elde edilen sonuçlar göstermiştir ki daha yavaş bir vakum uygulamasına sahip küçük ölçeklerde vakum soğutucuların tasarımı mümkündür [5]. DoSal ve Petera [9] yaptıkları çalışmada vakum soğutma yöntemini matematiksel olarak incelemişlerdir. 30. 30. vakum pompasının soğutulan suyun parametrelerindeki değişimi incelemişlerdir. Vakum soğutma hızlı bir soğutma tekniğidir ve ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan ürünlerde daha etkilidir. Yapılan çalışmada deneysel ve simülasyon sonuçları arasında 5°C sıcaklık farkı bulunmuş ve kütle kaybı için ise fark %4 olarak elde edilmiştir. kütle kaybı ve marulun kalitesi gibi soğutma karakteristikleri 4 farklı soğutma hızı için tanımlanmıştır. [12] çalışmalarında vakum soğutma ve hava üflemeli soğutmanın birlikte pişirilmiş et ürünlerinin soğutulmasında kullanılması konusunu ele almışlardır. Hızlı soğutma teknikleri sadece raf ömrünü uzatmakla kalmaz aynı zamanda soğutucu sistemlerin boyutlarının azaltılmasına da olanak tanır. vakum soğutmanın avantaj ve dezavantajları üzerinde durmuşlardır. 20°C ye getirilmiş ve sonrasında hava üflemeli soğutma yöntemi kullanılarak ürünün sıcaklığı 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. 25. Bu çalışmada vakum soğutmanın yapraksı ve gözenekli gıdalarda hızlı bir soğutma tekniği olduğu üzerinde durulmuştur. Çiçeklerde. İZMİR Şekil 1. Vakum soğutma sistemi Depolama öncesinde ön soğutma işlemi uygulayarak yeni hasat edilmiş ürünlerdeki bozulmanın önüne geçilebilmektedir. balık ürünlerinde. hazır gıdalarda yapılan vakum soğutma çalışmaları konusunda geniş bir özet sunmuşlardır. Jackman ve ark. soslarda. ve Zheng [11] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmalar hakkında geniş bir literatür taraması vermişlerdir. Vakum soğutma yapraklı sebzelerin soğutulmasında oldukça etkili bir yöntemdir ancak ilk yatırım maliyetleri dezavantaj olarak ortaya çıkmaktadır. Rennie [5] çalışmasında soğutma işlemini marul üzerinde laboratuar ortamında modifiye edilmiş bir vakum soğutma sisteminde gerçekleştirmiştir. pişirilmiş etlerin vakum soğutma sırasında buharlaşma olayını ve vakum soğutucuların performanslarını matematiksel olarak incelemişlerdir. Bu amaçla suyu ele almışlar ve kullanılan malzemelerin boyutlarının. 9-12 EKİM 2008. pişirilmiş ürünlerde. Bu yöntemin temeli atmosfer basıncının altına inilmesi sonucunda suyun kaynama noktasının düşmesidir [7]. Sun. Vakum soğutma aynı zamanda gözenekli yapıdaki gıdalarda da uygulanabilmektedir ve bu sayede gıdaların görsel özelliklerini geliştirdiği saptanmıştır [6]. ekmek ve pastalarda.I. Yapılan çalışmada önce pişirilmiş et ürünlerinin sıcaklığı vakum soğutma yöntemi kullanılarak başlangıç sıcaklığından 35. Vakum soğutma sistemlerinin genel elemanlarını vererek. Sıcaklık dağılımı. Jin ve Xu [8] vakum soğutma yöntemini pişirilmiş gıdalarda uygulamışlardır.

Model RV8 New Jersey.1 Materyal Çalışmada kullanılan ice-berg türü marullar vakum altında soğutulmuştur. Marulun soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık dağılımı termal kamera (Flir Systems. katalaz. süperoksidaz anyon üretimi.I. Lenzkirch. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktiviteler üzerine etkisini incelemişlerdir. ABD) oluşmaktadır. Şöyle ki. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktivitelerinin vakum soğutmada arttığını diğer yandan süperoksidaz anyon üretimi ve malondialdehit aktivitesinin az da olsa azaldığını gözlemlemişlerdir.’de vakum soğutmanın farklı gıda sektörler için kullanılmasının avantaj ve dezavantajları özetlenmektedir. Oysaki bu üretim yöntemi zaman alır ve verimli değildir. Vakum soğutma sırasında pişirilmiş etin nem oranı %10. Kullanılan pişirme ve soğutma yöntemleri şunlardır: suda pişirme-vakum altında soğutma. Danderyd. Vakum odası ile pompa arasına bir nem tutucu yerleştirilmiştir. İZMİR Tao ve ark. süperoksidaz enzimleri. Yapılan çalışma sonunda süperoksidaz enzimleri. kuru hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. 9-12 EKİM 2008. Bazı durumlarda. katalaz. Tablo 1. Numunelerin soğutma öncesi ve sonrasında nem kaybının tespit edilmesi için hassas terazi kullanılmıştır. Soğutma işleminden önce marulların nem kaybını önleyecek şekilde kapalı kap içinde tutularak ortam sıcaklığına gelmesi sağlanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Denizli’de yerel bir marketten satın alınmış ve laboratuara nakledilmiştir. diğer kimi gruplara göre daha fazla tutulması zorunlu olabilir ki bu her iki ürünün de kalitesi ve güvenliği açısından negatif bir etki yaratabilir. nemli hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. Vakum soğutma sırasında vakum odasının sıcaklığı ile ortamın bağıl nem değerlerindeki değişim özel bir prob yardımıyla (T6000. TESTO. Bu durumda tutma süresi değişebilir. vakum odası basıncı önceki belirlenmiş vakum değerine kadar getirilir. TESTO. 264 . Lenzkirch. esas itibariyle vakumlu bir etüv (MEMMERT VO-200. Veriler Data Logger kullanılmak suretiyle depo edilmiş ve soğutma işlemi sonunda elde edilen veriler Data Logger ile birlikte gelen Comfort Software (TESTO. Japonya ve Edwards. MATERYAL VE YÖNTEM 2. Danderyd. yiyecek soğutulur ve uzaklaştırılır. Çoğu vakum soğutma aygıtı geri beslemeli bir şekilde çalışır. Aynı zamanda pişirilmiş etin ortalama nem miktarı %71. Lenzkirch. 2.00 den %60. yüksek sıcaklıklarda. vakum soğutma ekipmanları kullanarak ürünler soğuyuncaya kadar yiyecekleri geçici olarak orada tutmak zorunlu olabilir.31 azalmıştır. kuru hava ile pişirme-hava üfleyerek soğutma. Almanya) ölçülmüştür. İsveç) yardımıyla görüntülenmiş ve ThermaCAM QuickView (Flir Systems. Yokohama City.69’a düşmüştür. Almanya) aracılığı ile bilgisayar ortamına aktarılıştır. Kanagawa. Lenzkirch. Almanya) kullanılmıştır. Marullar. Verilerin elde edilmesi için Data Logger (TESTO 350-XL-450. Cheng ve Sun [14] yaptıkları çalışmada farklı yöntemlerle pişirilmiş domuz etinin farklı yöntemlerle soğutulması ve bu süreçlerin her birisi için üretim zamanı. Örneğin bazı pişirilmiş ürün yığınlarının. 2. [13] yaptıkları çalışmada vakum soğutma ve depolama şartlarının mantardaki lipit oksidaz. Mantarların yüzey ve merkez sıcaklıkları 2 farklı sıcaklık probu (T10000. Almanya) ile 2 adet vakum pompasından (ULVAC GVD-050A. Almanya) kullanılarak ölçülmüştür.2 Vakum Soğutma Sistemi Deneylerin gerçekleştirilmesinde kullanılan vakum soğutma düzeneği. Yapılan inceleme sonucunda suda pişirme-vakumda soğutma yönteminin en hızlı proses olduğu gözlenmiştir. İsveç) bilgisayar ortamına aktarılmıştır. Aynı zamanda bu yöntemde kütle kaybı ve ürünün kalitesi diğer yöntemlerdeki sonuçlar ile karşılaştırıldığında iyi sonuç vermektedir. Kullanılan vakum soğutma sistemini oluşturan kısımlar Şekil 2’de detaylı bir biçimde gösterilmektedir. Jin [16] yaptığı çalışmada pişirilmiş et ürünlerinin vakum soğutulmasında vakum odası içerisindeki sıcaklık değişimi. Yapılan çalışmada vakum ortamında sıcaklığın dalgalanmalar gösterdiği görülmüştür. nem oranı ve buharlaşma miktarını incelemişlerdir. kütle kaybı ve domuz etinin özelliklerinin değişimini incelemişlerdir. gıda maddesi vakum odasına yerleştirilir. Schwabach.

Vakum Soğutma Düzeneği 3. İZMİR Şekil 2. Sirkülasyonlu su banyosu -20 °C de tutulmuş. Nem içeriği yüksek gıdaların soğutulmasından avantajlar sağlayan vakum soğutma marul için hem çok hızlı hem de üniform soğutma sağlamaktadır. ortamdaki nem de basınç değerleri ölçülerek grafik olarak verilmiştir. Deneyler iki pompanın paralel olarak birlikte çalışır durumda olması durumları için yapılmıştır. marul için kütle kayıbını belirlemek için. 265 . merkez ve ortam sıcaklıkları ile. vakum ortamı öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülerek kütle kaybı belirlenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu çalışmada iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin sonuçlar 7 mbar vakum basıncı için ile 6°C ve -20°C buzdolabında soğutulması durumu için verilmiştir. böylece eşanjör içerisinden geçen hava soğutularak havanın nemi alınmış ve bu yöntemle pompaya nemli havanın gitmesi önlenmiştir (Şekil 2.I. Yapılan bu çalışmada hem iceberg türü marul için yüzey. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Iceberg marulların geleneksel soğutma yöntemi ile ile soğutulması vakum soğutmayla karşılaştırıldığında çok uzun zaman almakta ve daha zahmetli olabilmektedir. 9-12 EKİM 2008.).

Soğutmadan dolayı meydana gelebilecek ağırlık kayıpları. Soğutmada süreklilik sağlamak zordur Vakum sırasında yiyecekler veya soslar vakum odası duvarlarına savrulabilir Tatmin edici sonuç alabilmek için. İZMİR Tablo 1. 266 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kapalı sistemlerin geliştirilmesi ile birlikte. soslar aynı yerde pişirilir ve soğutulur.I. çoğu ürünün raf ömrü uzar Soğutma süresi kısa olduğundan dolayı. 9-12 EKİM 2008. soğutma ortamından ürünün uzaklaştırılması için zaman harcanmaz Kremalı yiyecekler gibi ısıya duyarlı yiyeceklerin soğutulması için uygundur. üretim artar Birçok hazır gıda soğutulma işleminde kullanıma uygundur Eğer entegre bir sistem kurulursa. Vakum soğutma sistemlerinin diğer soğutma sistemleri ile karşılaştırılması Uygulama Avantajları Sebze ve Meyveler Raf ömrü uzar Ürünün her noktasında eşit sıcaklık dağılımı ve hızlı soğutma zamanı Düşük işletme maliyeti ve doğru sıcaklık kontrolü Mantar Et Ürünleri Raf ömrü 24 saat uzar Üniform sıcaklık dağılımı sağlanır Soğutmadan dolayı bir zarar görmez Hijyen artar ve ürün daha güvenli olur Mikrobiyal yük sayısı azalır Çok hızlı soğutmadan dolayı finansal olarak bir kar sağlanır ve pişirilmiş etlerin soğutulması için uygundur Soğutma üniteleri bütün halindedir ve işletme giderleri düşüktür. diğer vakum soğutma sistemlerine göre daha kolayca kontrol edilebilir Kurutulması zor olan kimi yiyeceklerin soğutulması mümkündür Pasta ve kek gibi hassas yiyecekler hızlı soğutulabilir Vakum soğutmanın uygulandığı diğer yiyeceklerle karşılaştırıldığında ağırlık kaybı daha azdır AVS kullanarak ürünün şeklindeki bozulmaların önüne geçilebilir ve ekmeğin kabuğunun raf ömrü uzar Soğutma sırasında kalıp kullanılmasının zorunlu olmamasından dolayı. Dezavantajları Geniş yüzey alanlı yiyecekler için uygun Soğutma tekniğinin özelliğinden dolayı su ve dolayısı ile ağırlık kaybı Yüksek ilk yatırım maliyeti Belli bir topluluğa uygulanır Mantar yüzey alanı arttıkça ağırlık kaybı artar Düşük kaliteli mantarlarda renk bozulması olur Uygulama alanları sınırlıdır ve su kayıpları yüksektir Su kaybından dolayı ürün verimi düşüktür Ürünün kalitesi su miktarı azaldığından düşer. geniş bir pozitif ve negatif basınç aralığında çalışmak gerekebilir. yiyeceklerin vakum pompası tarafından çekilmesine neden olabilir Düşük vakum soğutma süresini uzatır Sistemin emniyeti söz konusu olduğunda. özel Ayarlanabilir Vakum Soğutucular (AVS) kullanılması gerekir Vakum soğutmadan dolayı ürünün aromasının bir kısmı kaybolur Soslar ve Çorbalar Fırın Ürünleri Hazır Gıdalar Yüksek vakum.

3 saat) olmuştur. küre şeklindedir ve yaprakları sıkı bir şekilde birbirini sarmıştır.2.4 olarak bulunmuştur.497 gr olarak gerçekleşmiştir. Tablo 2. -20°C’de iceberg marulun 5°C’ye soğuması 4550 saniye (76 dakika) bir zaman almakta ve yüzeyde donmalar meydana gelmektedir. Kütle kaybı %3. 267 . yapraksı marullardan farklı olarak yuvarlak. Iceberg Türü Marulun Vakum Altında Soğutulması Iceberg türü marul.497 gr %3.269 9.2. Yapılan deneyde iceberg marulun merkez sıcaklığı başlangıç sıcaklığı olan 26°C’den 5°C’ye gelirken kütle kaybı 9.85 7 mbar 3. Şekilde açıkça görüldüğü gibi soğutma sonrasında hem yüzeyden alınan görüntülerde hem de marul ortadan ikiye kesilerek alınan görüntülerde üniform bir sıcaklık değişimi vardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bunun nedeni buzdolabında bu sıcaklıkta soğutma süresinin oldukça uzun olmasıdır. 3. Iceberg Yöntemle Soğutulması Marulun Klasik İceberg marulun geleneksel olarak soğutulması denemeleri buzdolabında 6°C. 6°C sıcaklıkta.766 237. marulun çapı belirtilerek ve probun merkeze gelecek şekilde dik olarak batırılması ile ölçülmüştür. ortam basıncı. 3. buna göre 6°C sıcaklıkta ürünün soğutulması sırasında kütle kaybı %2. Şekilden de açıkça görüldüğü gibi. Iceberg türü marullarda merkez sıcaklığı.I. Iceberg türü marul için yapılan deneylerde merkez. Basınç değeri ise 200 saniyede çok hızlı bir şekilde düşmüş sonrasında düşüş hemen hemen sabit kalmıştır. 4. Bu değerden sonra her ikisi de birlikte düşmeye devam etmiş ve 1370 saniyede (22 dakika) merkez ve yüzey sıcaklıkları sırası ile 6°C ve 5°C değerlerine gelmiştir. 9-12 EKİM 2008. İceberg marulun başlangıç ve son kütleleri ve çalışma basıncı Başlangıç Kütle: Son Kütle: Kütle Kaybı Kütle Kaybı Oranı Set edilen basınç: 246. yüzey ve ortam sıcaklıklar ölçülerek grafiklerde verilmiştir. 6°C ve -20°C sıcaklıklarda yapılan denemelerde. merkez ve yüzey sıcaklığı hızla düşmüştür. Fakat deney esnasında ürünün yüzeyinde donma gerçekleşmiş ve üründe bozulmalar oluşmaya başlamıştır. merkez sıcaklığı 5°C’ye geldiğinde durdurulmuştur. Bu değer vakum soğutma ile kıyaslandığında daha büyük olduğu görülebilir. merkez ve yüzey sıcaklıkları ile. Iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin deneyler 7 mbar basınç ve vakum değeri istenilen basıncında iken pompanın açık tutulması şeklinde yürütülmüştür. 250 saniye (yaklaşık 4 dakika) sonra merkez ve yüzey sıcaklıklarının her ikisi de eşit değere (5°C) gelmiştir. Iceberg marulun -20°C sıcaklıkta soğutulması Dondurucuda -20°C’de marulun soğutulmasına ilişkin deneysel sonuçlar Şekil 6’da verilmiştir.1.1.85 olarak gerçekleşmiştir. Şekil 3’de 7 mbar vakum basıncında iceberg türü marulun ortam. Deneyler esnasında iki pompa birbirine paralel olarak çalıştırılmıştır.2. İZMİR 3. ortam nemi verilmiştir. buzdolabında soğutmada iceberg marulun sıcaklık değişimi Şekil 5’de verilmiştir. Iceberg marulun 6°C’ye soğutulması için geçen süre 15510 saniye (258 dakika. Şekil 4 de ise marulun vakum soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık değişimi termal kamerada çekilmiş olarak verilmektedir.85 olmuştur. ve -20°C sıcaklıklarında gerçekleştirilmiştir.2. Vakum soğutma ile karşılaştırıldığında (22 dakika) süre oldukça uzamıştır. Tablo 2’de iceberg marulun kütlesindeki değişim ve set edilen basınç değerleri verilmektedir. Kütle kaybı ise %0. Iceberg marulların 6°C sıcaklıkta soğutulması Iceberg marulun klasik soğutma öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülmüş ve kütle kaybı belirlenmiştir.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. merkez ve ortam sıcaklığı. Vakum Soğutma Başlamadan Vakum Soğutma Sonrası Vakum Soğutma Sonrası (Ortadan Kesilmiş) 268 Bağıl Nem Oranı (%) Merkez Sıcaklığı [°C] Yüzey Sıcaklığı [°C] Ortam Sıcaklığı [°C] Bağıl Nem [%rF] Basınç (kPa) 90 80 . iceberg türü marulun yüzey. İZMİR 100 90 100 Sıcaklık C ve Basınç kPa 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 250 500 70 60 50 40 30 20 10 0 750 Zaman (Saniye) 1000 1250 Şekil 3. 9-12 EKİM 2008. 7 mbar sabit basınç altında iki pompanın çalışması durumu için. nem oranı ve basınç değişimi.

Teşekkür: 269 . Buzdolabında 6°C sıcaklık altında zaman bağlı olarak iceberg marulların yüzey ve merkez sıcaklığı ile ortam sıcaklığındaki değişim.I. Iceberg marul için vakum soğutma klasik soğutmaya göre 6°C için yaklaşık 13 kat ve -20°C için ise yaklaşık 3.7 kat daha hızlıdır. İZMİR Şekil 4. Şekil 6. Vakum soğutma klasik soğutma ile karşılaştırıldığında hızlı bir soğutma tekniğidir. Aynı zamanda marulun hem yüzeyinde hem de merkezinde sıcaklık değişimi vakum soğutma için hemen hemen aynı değişimi gösterirken. Buzdolabının derin dondurucusunda -20 °C sıcaklık altında iceberg marulun yüzey sıcaklığı. klasik soğutmada yüzey hızla soğurken merkezde soğuma daha yavaş olmaktadır. Bu nedenle vakum soğutma bir ön soğutma yöntemi olarak gıdalar için uygun bir teknik olarak ön plana çıkmaktadır. merkez sıcaklığı ve ortam sıcaklığındaki değişim. 7 mbar sabit basınç altında iceberg marulun vakum soğutma sonrası sıcaklık değişimi resmi Şekil 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.

mass loss And quality of large pork ham.. 350s. Zheng. K.. Effect of vacuum rate on the vacuum cooling of lettuce. Q. Modelling vacuum cooling process of cooked meat-part 1: analysis of vacuum cooling system. K. International Journal of Refrigeration. West Sussex. D. CRC Press.X. F.. 25:854-861. [8] Jin. Yazarlar TÜBİTAK’a projeye verdikleri destekten dolayı teşekkür ederler. Effect of vacuum cooling on physiological changes in the antioxidant system of mushroom under different storage conditions. Montreal. J. and Sun. and Brecht. Journal of Food Engineering 78 (2007) 333–339 270 . L. [3] Jongen. Trends in FHood Science & Technology 15 (2004) 555–568 [11] Sun.I. Boca Raton FL ABD. Boca Raton FL USA.. (2003) Refrigeration systems and applications. Journal of Food Process Engineering 30 (2006) 51–73 [16] Jin. D. 780s. Kanada.N. Yu. John Wiley & Sons. L. (2005) Improving the safety of fresh fruit and vegetables. ve Sun. 2002. İngiltere. [2] Wang.. CRC Press. T. Vacuum cooling of liquids: mathematical model.. D. Sun. [7] Bartz. McGill Universitesi. Experimental investigation of the temperature variation in the vacuum chamber during vacuum cooling. L ve Sun. Effect of combined vacuum cooling and air blast cooling on processing time and cooling loss of large cooked beef joints. Numerical study on the performance of vacuum cooler and evaporation-boiling phenomena during vacuum cooling of cooked meat. T. [5] Rennie.. P. Effects of combined water cooking–vacuum Cooling with water on processing tıme. (2005) Improving the safety of fresh meat. J. 1999 [6] Jongen. L. Journal of Food Engineering 79 (2007) 1302–1309 [14] Cheng. T. W. Yüksek Lisans Tezi. Energy Conversion and Management 47 (2006) 1830–1842 [9] Dostal. 4.. D. İZMİR Bu makale. Xu. W.744s.. ve Petera. 582s.J. [12] Jackman. Marcel Dekker Inc. A. (2002) Postharvest Physiology and Pathology of Vegetables. Newyork. Journal of Food Engineering 81 (2007) 266–271 [13] Tao. 9-12 EKİM 2008. Journal of Food Engineering 77 (2006) 203–214. ABD.X.. W... TÜBİTAK tarafından desteklenen 106M262 nolu “Vakum Soğutma Sistemi Geliştirilmesi ve Gıda Sanayisinde Uygulanması” adlı projeden üretilen sonuçlar kullanılarak hazırlanmıştır. KAYNAKLAR [1] Dinçer. D. M. (2002) Fruits & Vegetables Processing.. M.-W. İ. H. 656s. J. [4] Sofos. Journal of Food Engineering 61 (2004) 533–539 [10] Zheng... Vacuum cooling for the food industry—a review of recent research advances. Ltd. CRC Press. ve Zheng. Zhang. Boca Raton FL ABD. present and future. Vacuum cooling technology for the agri-food industry: Past.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Vildan KÜÇÜK. Nur DİRİM* *Ege Üniversitesi. su ve etilen üretmektedirler. active packaging GİRİŞ Taze meyveler hasattan sonra da solunumlarına devam ederek karbondioksit. Doç. Zeolitlerin bilinen 40’ı aşkın doğal minerali ve 150’yi aşkın sentetik minerali mevcuttur. KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı ve sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. the effects of packaging with KMnO4 impregnated natural zeolites on quality characteristics to prolong shelf life of banana was researched. 1996). According to total soluble solid content the difference wasn’t found important statistically (p<0. kolaylıkla işlenilebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon tonluk bir potansiyelin olduğu saptanmıştır (Anonim.com. 2002). Sensorially the bananas packed with KMnO4 impregnated zeolites was observed better than control samples.I. etilen. Başlıca fiziksel ve kimyasal özellikleri olan. Yaşyerli ve ark. Klinoptilolit. 1998.edu. hafiflik ve gözenek yapısı sayesinde çok çeşitli endüstriyel alanlanlarda kullanılmaktadırlar. 271 .05). hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. 1750’lerden beri bir mineral türü olarak bilinmesine karşın kristal yapıları ancak. SÇKM değerleri açısından istatistiksel olarak önemli bir farklılık saptanamamıştır (p<0. İZMİR MUZLARDA RAF ÖMRÜNÜN UZATILMASI İÇİN ZEOLİTLE BİRLİKTE PAKETLEMENİN ÜRÜNÜN KALİTE ÖZELLİKLERİNE ETKİSİNİN İNCELENMESİ Gıda Yük.05). nur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Zeolitler. aktif paketleme ABSTRACT In the study. Weight loss in bananas stored room temperature was decreased. Duyusal olarak KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlenen muzların kontrol örneklerine göre daha iyi olduğu gözlenmiştir.İZMİR kvildan@hotmail. 1998). 9-12 EKİM 2008. Wills ve ark. Dr S. Ülkemizdeki zeolit oluşumları klinoptilolit ve analsim türlerinde olup diğer türlere çok az rastlanılmıştır. Meyvelerin raf ömrünü uzatmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamdan etilen uzaklaştırılmalıdır (Peiser ve Suslow. silis içeriği. muzların raf ömrünü uzatmak amacıyla potasyum permanganat (KMnO4) emdirilmiş doğal zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir.tr ÖZET Bu çalışmada. 1996.. color in bananas stored both room temperature and +4°C was effected positively. 1930’larda çözümlenebilmiştir. adsorpsiyon ve buna bağlı moleküler elek yapısı. Etilen çeşitli nedenlerle meyvelerin kalite özelliklerini olumsuz etkileyerek raf ömrünü kısaltmaktadır. Yrd. Decrease in vitamin C loss for bananas and positive effects on firmness of bananas was determined during packaging with KMnO4 impregnated zeolites. Keyword: Zeolite. Bu çalışmada da Bigadiç yöresinden çıkarılmış yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler kullanılmıştır. iyon değişikliği yapabilme. doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Gıda Mühendisliği Bölümü. Mühendislik Fakültesi. Türkiye’de tespit edilmiş yataklardan yalnızca Balıkesir-Bigadiç yöresindeki sahada yapılan çalışmalar sonunda.Müh. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken. Anahtar Kelimeler: Zeolit. Birçok meyve çok düşük konsantrasyonlarda bile etilene duyarlıdır. Peiser ve Suslow.dirim@ege. ethylene. Ülkemizdeki varlığı ilk defa 1971 yılında tespit edilmiştir (Anonim. 1998..

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Bu çalışmada ülkemizde bol miktarda bulunan ve gıdalarla birlikte kullanılabilecek saflık ve kalitedeki zeolit kaynaklakları değerlendirilerek, bazı taze meyvelerin KMnO4 emdirilmiş doğal zeolitler ile paketlenmesi böylece hızlı olgunlaşmaya ve doku yumuşamasına neden olan etilenin ortamdan uzaklaştırılarak meyve ve sebzelerin raf ömrünün uzatılması amaçlanmaktadır. Meyvelerde C vitamini, suda çözünür toplam kuru madde miktarı (SÇKM), sertlik, renk ve ağırlık kaybı ölçülerek KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Bu çalışma tüketiciye yönelik olup, meyvelerin marketlerdeki ve tüketici tarafından satın alındıktan sonraki raf ömrünün uzatılması amacını taşımaktadır. Aktif Paketleme Gıda sanayinde ambalaj; içine konulan gıdaların son tüketiciye bozulmadan, en az toplam maliyetle güvenilir bir şekilde ulaştırılmasının ve tanıtılmasını sağlayan bir araç olarak tanımlanmaktadır (Üçüncü, 2000). Geleneksel paketleme yöntemlerinde kullanılan ambalaj materyali sadece gıdayı dış etkenlerden belli bir miktarda koruyan bir bariyer görevi görmektedir. Ancak, çeşitli aktif bileşenlerin ambalaj materyaline katılmasıyla, ambalaja bariyer görevinin yanında diğer bazı fonksiyonlar da kazandırabilmektedir. Aktif paketleme gıdaların raf ömrünü, ürünün besleyicilik değerini koruyarak güvenli bir şekilde uzatmak amacıyla geliştirilmiş bir yöntemdir. (Rooney, 1995; Vermeiren ve ark., 1999). Bu yöntemde ambalaj materyali, bariyer özelliğinin yanında oksijen ve etilenin tutulması, CO2 tutulması veya dışarı verilmesi, nemin düzenlenmesi, antimikrobiyal ambalajlama, antioksidan ve aromanın korunması gibi özellikleri kazanmaktadır. Oksijen tutucular, karbondioksit tutucular, nem tutucular ve düzenleyiciler, etilen tutucular en önemli aktif paketleme tekniklerindendir (Özdemir ve Floros, 2004; Rooney, 1995; Vermeiren et al., 1999). Etilen Gazının Meyve ve Sebze Üzerine Hasat Sonrası Etkileri Olgunluk hormonu olarak tanımlanan etilen, birçok meyve ve sebzenin gelişmesinde ve raf ömründe önemli bir etkiye sahiptir. Meyveler hasat edildikten sonra da canlılıklarını devam ettirerek, solunum yaparlar. CO2, H2O ve etilen üretmeye devam ederler. Bunlardan etilen gazı, bazı meyvelerin solunum hızını arttırmakta ve bunun sonucunda birçok meyvenin olgunlaşmasını ve yumuşamasını hızlandırmaktadır. Sebep olduğu doku yumuşaması yüzünden gıda mikroorganizmalara karşı dirençsiz hale gelmektedir. Ayrıca klorofil yıkımını hızlandırarak yeşil meyvelerin sararmasına sebep olmaktadır (Saltveit, 1999; Vermeiren et al., 1999). Meyvelerin raf ömrünü arttırmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamda etilen birikimi önlenmelidir. KMnO4 bazlı etilen tutucular ticari olarak yaygın olarak kullanılmaktadır ve çalışma mekanizması etilenin KMnO4 ile oksidasyonu prensibine dayanır. KMnO4 toksik etkisi ve mavi rengi nedeni ile saketler şeklinde kullanılmaktadır. KMnO4 bazlı perlit, alumina, silikajel, aktif karbon gibi geniş yüzey alanına sahip inert substratlar ticari olarak kullanılmaktadır. Ayrıca ev tipi buzdolaplarında kullanılmak üzere geliştirilen etilen tutcularda mevcuttur. Bu sistemde KMnO4 emdirilmiş zeolitlerden yararlanılmaktadır (Vermeiren et al., 1999). Zeolit Bir zeolit kristalinin en küçük yapı birimi SiO4 veya AlO4 dörtyüzlüleridir. SiO4 ve AlO4 dörtyüzlülerinin üç boyutta sonsuz bağlanmaları ile oluşmaktadırlar. Yapıdaki her oksijen, iki dörtyüzlü tarafından paylaşılmaktadır. Bu şekilde bir zincir oluşturmaktadırlar. Bu zincirler birbirlerine aralarındaki Na, Ca, ve K iyonlarıyla bağlanarak, ortası kanal şeklinde bir yapı oluşturmaktadır. Bu boşluk, diğer yabancı iyonlar ve su gibi molekülleri rahatlıkla barındırabilmektedir (Anonim, 1996). Zeolitler, ısıtıldıklarında 100-350 °C'de su moleküllerini yapıda hiçbir bozunma olmadan yapıdan ayırmaktadırlar. Tamamen kurutulduktan sonra da boşluklarına tekrar su, amonyak, civa buharı veya başka malzeme alabilmektedir. Boşluklara girecek malzemenin molekül boyutları ile zeolitin molekül yapısının uygun olması gerekmektedir. Zeolitler bu özelliklerinden dolayı moleküler elek olarak kullanılmaktadırlar. Zeolitlerin diğer ayırt edici özelliklerinden biri de yapı içerisinde gevşek bağlı olarak değiştirilebilir özellikte bulunan katyonlara sahip olmasıdır. Zeolitten süzülen çözelti hiçbir engelle karşılaşmadan geçerken içlerindeki iyonlar zeolit yapısındaki iyonlar ile yer değiştirebilmektedir. Bu olaya iyon değişimi denir. Ayrıca zeolitler adsorpsiyon ve dehidrasyon uygulamalarında da kullanılmaktadırlar. Zeolitler, uçucu organik bileşikleri ppb düzeyinin de altında yüksek adsorpsiyon yeteneğine sahiptirler (Anonim, 1996).

272

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Başlıca zeolit mineralleri klinoptilolit, analsim, şabazit, erionit ve mordenittir. Klinoptilolit, doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Ülkemizde Bigadiç ve Gördes bölgelerinde bol miktarda klinoptilolit rezervleri bulunmaktadır. Manisa-Gördes civarındaki sahada 18 milyon ton görünür zeolit rezervi ve 20 milyon ton zeolitik tüf rezervi tespit edilmiştir. Balıkesir – Bigadiç bölgesinde ise, Türkiyenin en önemli zeolit yataklanmaları tespit edilmiş olup kolaylıkla işlenebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon ton rezerv tahmin edilmektedir. Diğer bölgelerde detaylı bir çalışma yapılmamış olup ülkemiz genelinde toplam rezervin 50 milyar ton civarında bulunduğu tahmin edilmektedir (Anonim, 1996; Yaşyerli et al., 2002). MATERYAL VE YÖNTEM Çalışmada materyal olarak, marketlerin depolarına satılmak üzere gelen muzlar kullanılmıştır. Çalışmamızda kullanılan Balıkesir- Bigadiç bölgesinden elde edilen yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler, çekiçli değirmende dövülüp elekten geçirilmiştir. 1-3 mm büyüklüğünde olanlar çalışmamızda kullanılmıştır. Zeolitlere 0.2 ml KMnO4/g zeolit olacak şekilde KMnO4 emdirilmiştir. Nem geçirgenliği 17.62 g/m2xgün ve O2 geçirgenliği 1714.29cm3/m2xgünxatmosfer olan 10.5 micron kalınlığında HDPE buzdolabı saklama poşetlerine 2 adet muz konulmuştur. KMnO4 emdirilen zeolitler, ambalaj içerisine konulan meyve miktarının %5 ve % 10’u oranında tartılarak laminasyonlu kuşe küçük poşetlere yerleştirilmiştir. Poşetler vakumsuz ortamda ısı ile kapatılmıştır. Meyvelerin konulduğu saklama poşetleri her meyve için kendi içinde 3 gruba ayrılmıştır. Bu gruplar; içerisine meyve dışında herhangi birşey konulmadan vakumsuz ısı ile kapatılan kontrol grubu, içerisine meyve miktarının %5’i ve % 10’u oranında KMnO4 emdirilen zeolitlerin bulunduğu poşetler konularak vakumsuz ısı ile kapatılan poşetlerden oluşmaktadır. Muz örnekleri hem buzdolabında, hem de oda sıcaklığında muhafaza edilmiştir. Ürünler yenilebilirlik özelliklerini kaybedinceye kadar saklanmıştır. Örneklerde 3-4 gün aralıklarla C vitamini tayini, sertlik, suda çözünür toplam kuru madde miktarı ve renk analizleri yapılmıştır. Ayrıca ağırlık kaybı miktarı belirlenmiştir. Tüm işlemler 2 paralel olarak tekrarlanmıştır. C vitamini tayini AOAC 967.21, 1995 yöntemine göre yapılmış ve örneklerin suda çözünür toplam kuru madde miktarı RFM 330 Digital Refraktometre ile Brix olarak ölçülmüştür. Sertlik tayin için örneklerden 1,5 cm genişliğinde kesit alınmış ve muz örneklerinin kabuğu soyulmuştur. Örneklerin sertliği Ablesung 1/10 mm Sur Berlin PN66 Penetrometre kullanılarak ölçülüp mm cinsinden batma derinliği belirlenmiştir. Renk analizleri Hunter Lab Renk Tayin Cihazı, Color Flex USA kullanılarak yapılmış, muzların kabuk rengi değerlendirilmiştir. Örneklerde L (parlaklık ), a (+ kırmızı, - yeşil) ve b (+ sarı, - mavi) değerleri ölçülerek toplam renk farkı (ΔE) hesaplanmıştır. Örneklerin ağırlık kayıpları Scaltec SBA53 terazi kullanılarak toplam kaybın yüzdesi cinsinden belirlenmiştir. Muz örneklerinin duyusal değerlendirmesi Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümündeki, yaşları 18-40 arasında değişen çalışanlardan ve öğrencilerden oluşan 6 kişilik panel tarafından gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen sıralama testi kullanılmış ve duyusal değerlendirme 2 tekrar olarak uygulanmıştır. Sonuçlar Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen %5 önem düzeyinde gerekli sıralama toplamları (p<0.05) tablosu ile değerlendirilmiştir. Çalışmada objektif ve subjektif analizler sonucu elde edilen bulgular EXCEL programı kullanılarak %95 güven aralığında varyans analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular ve Tartışma C Vitamini Tayini Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak C Vitamini miktarındaki değişimler Şekil 1.1 ve 1.2’de görülmektedir. Buzdolabında muhafaza edilen muzlarda %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerde C Vitamini değerinin ilk 4 gün içerisinde pek fazla değişmediği ancak 4. günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ve genel olarak azalmaya devam ettiği gözlenmiştir. Kontrol örneğinde ise ilk günden itibaren hızlı bir düşüş gözlenmiştir.

273

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

C vitamini ( mg/100ml )

5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.1. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi

5,00 C vitamini ( mg/100ml ) 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.2. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi Örneklerin C vitamini değerlerine uygulanan varyans analizi sonucunda örneklerin C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğinin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha düşük olduğu gözlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerin C vitamini değerlerinin ilk günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ancak kontrol örneğindeki düşüşün daha fazla olduğu gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha yüksek, kontrol örneklerinin C vitamini değerlerinin ise daha düşük olduğu gözlenmiştir. Suda Çözünür Toplam Kuru Madde Miktarı Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak suda çözünür toplam kuru madde miktarındaki değişimler Şekil 1.3 ve 1.4’de görülmektedir.

274

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40 Kontrol 5% 10%

Şekil 1.3. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.4. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi Yapılan varyans analizi sonucunda hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) olmadığı ortaya çıkmıştır. Sertlik Analizi Oda sıcaklığında ve +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak sertlik miktarındaki değişimler Şekil 1.5 ve 1.6’de görülmektedir. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin batma derinliği değerlerinin süreye bağlı olarak doğrusal bir artış gösterdiği gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde kontrol örneğinin batma derinliği değerlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir.

275

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

140,00 Batma Derinliği ( mm ) 120,00 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 S üre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.5. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi
140,00 120,00 Batma Derinliği ( mm ) 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 30 S üre ( gün )
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.6. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi Renk Analizi Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin belirli aralıklarla ölçülen L, a, b değerleri kullanılarak toplam renk farkı (ΔE) değerleri hesaplanmıştır. Yapılan varyans analizi sonucunda muzların ΔE değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ağırlık Kaybı Miktarı Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğindeki ağırlık kaybının daha fazla olduğu gözlenmiştir. Buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde ise yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olmadığı saptanmıştır. Duyusal Değerlendirme Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerine yapılan duyusal değerlendirme sonucunda benzer sonuçlar elde edilmiş ve % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler 1. ve 2. hafta doku açısından daha sert bulunmuş, kontrol örnekleri ise 1. hafta doku açısından en yumuşak örnek olarak saptanmıştır. 2. hafta ise % 5 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler ile kontrol örnekleri arasında önemli bir fark saptanamamıştır. Renk açısından yapılan duyusal değerlendirme sonucunda % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin 1. ve 2. hafta renk kalitesinin diğer örneklere göre daha iyi olduğu saptanmıştır. Ayrıca panelistlerin % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih ettikleri belirlenmiştir. SONUÇ

276

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muzların C vitamini değerleri zamanla azalmış ve varyans analizine göre C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin kontrol örneklerine göre daha yüksek olması, KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlemenin muzların C vitamini kayıplarını azalttığını göstermektedir. KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerlerine etkisi olmadığı belirlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmış (p<0.05) ve KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin örneklerinin sertliği üzerinde olumlu etki yarattığı gözlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de ve oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerinin L, a, b ve ΔE değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). Muz örneklerinin ΔE değerleri incelendiğinde hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin renk değişiminin kontrol örneklerine göre daha az olması, KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin ürünün renk kalitesini olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin ağırlık kaybı değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle önemli olmadığı saptanırken (p<0.05); bu farkın oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örnekleri arasında önemli olduğu saptanmıştır (p<0.05). % 10 KMnO4’lı zeolit ile paketlenen oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerindeki ağırlık kaybının diğer örneklere göre daha az olduğu gözlenmiştir. Yapılan duyusal değerlendirme sonucunda muz örneklerinde %10 oranında KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlenen örnekler diğer örneklere göre daha sert bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örnekleri için batma derinlikleri arasındaki fark istatiksel olarak önemli bulunmuş ve kontrol örneğinin batma derinliğinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Örnekler renk kalitesi açısından duyusal olarak değerlendirildiğinde, %10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin renk kalitesi daha iyi bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örneklerinin renk değişimleri arasında istatiksel olarak önemli bir fark saptanmış ve kontrol örneklerindeki renk değişiminin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ayrıca yapılan duyusal değerlendirme sonucunda panelistler % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih etmişlerdir. Yukarıdaki sonuçların ışığında çalışma değerlendirildiğinde KMnO4 ile paketlemenin muzların bazı kalite kriterlerini olumlu olarak etkilediği, bazılarında ise etkili olmadığı ortaya çıkmaktadır. Çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı, sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken, hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. KAYNAKLAR Altuğ, T. ve Elmacı, Y., 2005, Gıdalarda Duyusal Değerlendirme, Meta Basım, İzmir, 50-54 AOAC, 1995, Ascorbic Acid in Vitamin Preparations and Juices 2,6-Dichloroindophenol Titrimetric Method, Official Method 967.21 Anonim, 1996, Diğer Endüsti Mineralleri Çalışma Grubu Raporu, T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yayın No: DPT:2421 – ÖİK 480, Cilt 1, Mart 1996, http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/sanayiha/oik480c1.pdf Karaçalı, İ., 2004, Bahçe Ürünlerinin Muhafaza ve Pazarlanması, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir,51-99. Özdemir, M. and Floros, J.D., 2004, Active food packaging technologies, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 44:185-193. Peiser, G., Suslow, T.V., 1998, Factors Affecting Ethylene Adsorption by Zeolite:The Last Word (from us), Perishables Handing Quarterly, 95:17-19.

277

Rooney.. London. Developments in active packaging of foods. Vermeiren. İZMİR Rooney. Yaşyerli. J..E. 15:279-292... R.. G. Üçüncü. B.L. and Doğu. Blackie Academic and Professional. Beest M. Joyce... 41:785-786.. and Debevere. 1-3. ed. 2002. Newyork. Devlieghere. İ. Kruijt. S. 1998. Active Food Packaging. Removal of hydrogen sulfide by clinoptilolite in a fixed bed adsorber. 9-12 EKİM 2008.. M. Gıdaların Ambalajlanması. Postharvest..10:77-80. M. 1999. Ege ÜniversitesiBasımevi. 278 .. M. Ar. İzmir 4s. UNSW Press Ltd. 1995. Doğu. L. McGlasson. Wills.. Postharves Biology and Technology. 42-45p.. Effect of ethylene on quality of fresh fruits and vegetables. Chemical Engineering and Processing. Saltveit.. Graham.I. D. 1999. M..L.. Trends in Food Science & Technology. Overview of active food packaging. 2000. F. D. T.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. N.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM X GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler Hakan SEMERCİ 279 .I.

Ön soğutma. 1. Bunun için. tatil dönemleri için stok yapmak. Ön Soğutma Bir ön soğutma programı seçilmeden önce ürünün muhafaza sıcaklığı ve pazarlama şartları çok iyi anlaşılmalıdır. bazı ürünler için. gübreyi ve sulamayı seçmek için uzun araştırmalar yaparlar ama gerçekte pek çok durumda hasat sonrası kalitede soğuk zincirin kırıldığı nokta önemlidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. üretimin fazla olduğu dönemlerde fiyat düşüşlerini önlemek veya dış pazarlara açılabilmektir. üretim yerine uzaktaki pazarlara ulaşmak. Üreticinin ürününü depolamadaki amacı. 9-12 EKİM 2008. Soğutma tesisi planlanırken en ufak bir değişiklik soğutma sürecini ve depodan çıkan ürünün 280 . Su kaybı kendini pörsüme ve buruşma şeklinde gösterir. Hasat sonrası ön soğutması yapılmış. Bu noktadan sonra ürüne yapılacak muamele ne kadar süre ile muhafaza edilebileceğini belirler. Bu %4-5’lik bir ağırlık kaybında bile meydana gelebilir. Ürün pazara yakın bir yerde yetişiyorsa soğutmanın önemi azalır.İZMİR 1. İZMİR HASAT SONRASI ÖN SOĞUTMA VE SOĞUK DEPOLAMA TASARIM PARAMETRELERİ Turan ERKAN Makina Mühendisi TERKAN Isı San. ikincisi soğuk muhafazadır. Başarılı bir hasat sonrası muamele programında ön soğutma ve soğuk muhafazanın önemi büyüktür. Ürün hasadından tüketimine kadar geçen sürede üründe kalite ve ağırlık kaybının olacağı kaçınılmaz bir gerçektir. Bozulmayı veya yaşlanmayı yavaşlatmanın en etkin yolu ürün sıcaklığının hasat sonrası soğutma ile düşürülmesidir. Birincisi ön soğutma. Sonuçta sıcaklığı düşürerek raf ömrünü uzatabilirsiniz. KOSB 37 Sk. Fakat bu kayıplar azaltılabilir. Su kaybı buharlaşma şeklinde olduğundan %90 ve üzerindeki bağıl nemli ortam su kaybını azaltır ve pazara daha kaliteli bir ürün sunmanızı sağlar. doğru muhafaza edilmiş ve ideal şartlar altında nakledilmiş vasat bir ürünün pazara ulaştığında kalitesi. çok kaliteli olarak üretilip de hasat sonrası doğru muamele edilmeyen ürününkinden fazladır. Hasat sonrası soğutma denildiğinde iki temel alan ifade edilmektedir.GİRİŞ Hasat sonrasının basit olarak anlamı ürünün toplandıktan sonraki durumudur. Enzimler sıcağa duyarlıdırlar ve aktiviteleri her 18°F'lık sıcaklık artışı için 2 ila 4 kat artar. Ürün hasattan sonra devam eden bir bozulma evresine girer ve başarılı bir pazarlama bozulmaya sebep olan işlemi yavaşlatmaya bağlıdır. ve Tic. Ürünün pazara en iyi kalitede gelebilmesi için hasat sonrası muamele. Şti.1. pazarlama süresini uzatmak. hasat sonrası ön soğutmanın bir saatlik geçikmesinin pazardaki raf ömrünü bir gün kısalttığını ortaya koymuştur. Taze sebze ve meyvelerin hasat edilseler bile fizyolojik ve patolojik olarak yaşayan canlılar olduğu unutulmamalıdır.I. Ltd. Bozulmaya müsait ürünlerin ömürleri enzim adı verilen büyük protein moleküllerinin katalitk aktiviteleri ile ayarlanır. Bu işlem ve değişiklikler taze sebze ve meyvelerde tamamen durdurulamaz ama belirli oranlarda yavaşlatılabilir. üretici ve nakliyecinin yapabileceği ikinci önemli işlemdir. diğer durumlarda ürün soğutulur ve soğuk depolarda birkaç ay muhafaza edilir. raf ömrünü uzatmak ve tüketiciye daha kaliteli ürün sunmak isteğinde söz konusu olur. No:11 Ulucak 35170 Kemalpaşa. Araştırmalar. Üreticinin yapabileceği en önemli işlem ise kaliteli ürünü yetiştirmektir. İkinci önemli etmen de dehidrasyon da denilen su veya nem kaybıdır. bozulmaya sebeb olan biyolojik ve çevresel faktörler anlaşılmalı ve bu etmenlerin etkisini minimuma indirebilecek hasat sonrası metod uygulanmalıdır. Çoğu zaman ürünün ön soğutması yapılıp pazarlanacağı yere nakledilir. Bu sebeple üreticilerin yetiştirdikleri ürünün hasat sonrası muamelesi konusunda bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. Unutulmaması gereken gerçek şudur: Ne ekersen onu biçersin! Çiftçiler ve üreticiler en iyi tohumu.

1. Paketleme ve paket cinsi ürünün soğumasını.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ürünle ilgili bütün muameleler dikkate alınmalıdır. karton kutularda veya dökme ürünlerde uygulanabilir. Oda Soğutması (Room Cooling) 2. Oda Soğutması Oda soğutması nihai soğutma olarak kabul edilmiştir ve pek çok ürün için yaygın olarak kullanılmaktadır. ürün etrafında daha fazla hava dolaşımı ve daha hızlı bir soğuma demektir. Bu soğutmada ısı ürünün kütlesinden konveksiyon yolu ile ürün etrafında dolaşan havaya transfer olur. İZMİR kalitesini etkileyebileceğinden. Bir diğer yol da soğutucu havanın palet sıraları arasında dolaşımını sağlayacak dikey hava kanalları açmaktır. Buz eridikçe oluşan hava boşluğu ile kondüksiyonla ısı transferi başlar.I. Bu yolla pek çok ürün soğutulabilir. 281 . dolayısı ile soğuma süresini etkileyebileceği unutulmamalıdır. Zorlanmış hava akımı ile soğutmada en yaygın kullanılan yükleme şekli.1. Paletlerin üstü ve iki sıranın önü perde ile örtülmelidir.1. 9-12 EKİM 2008. Nakliyede Soğutma (Transit Cooling) 1.1.3. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma Bu tarz soğutmada hava ürün istifleri arasından üflenir veya emilir. 1. 1. Bu. Soğuma hızını arttırmanın diğer yolu hava sıcaklığını düşürmektir fakat bu yol daha fazla soğutma kapasitesi gerektirir.2. paletle yapılan yüklemenin de soğuk hava dolaşımını. Bu tür soğutma hem atmosfer kontrollü odalarda hem de soğuk odalarda kullanılmaktadır. Paket Buzlama (Package-Icing) 5. Vakumla Soğutma (Vacuum Cooling) 6. Bu tarz yapılanma havayı paletlerin arasına yönlendirmek için yarıklı duvar gerektirmektedir. ürünün üzerinden ısıyı alarak geçmelidir. Batch tip soğutucular ürün üzerine buzlu suyu sürekli fışkırtarak soğutma işlemi gerçekleştirirler. ürün üzerinden akıtılır. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma (Forced Air Cooling) 3. suyun dolaşım hızı arttırılabilir ve ürünün su ile teması arttırılabilir. Daha hızlı soğuma.1. Su ile soğutma kolilerde. Önemli olan havalandırmayı iyi şekilde sağlayacak kutular kullanmaktır. Bu metod ıslanmaya dayanıklı ürünlerde kullanılabilir.4. Su İle Soğutma Bu sistemde mekanik soğutma sisteminden veya buz bloğundan elde edilen soğuk su. fakat çoğu ürün için yavaş bir soğutma sistemidir. 1. Her iki tip de günlük temizlikleri yapılabilecek şekilde tasarlanmalıdır. Paket Buzlama Yalnız buzlu su ile temasa dayanabilen ürünlere uygulanabilen çok eski bir metottur. Flow-through tip sulu soğutucular ürünü su duşunun altından bir bant üzerinden geçirir. Günümüzde kullanılmakta olan pek çok ön soğutma metodu vardır ve her birinin ürüne göre ayrı kullanım alanı vardır. Soğutma hızını arttırmak için oda içine daha büyük fanlar yerleştirerek hava dolaşım hızı arttırılabilir. Bu da maliyeti arttırmaktadır. Konveksiyonal paket buzlamada paketli ürünün üzerine buz parçaları veya dilimleri yerleştirilir. Ayrıca pek çok ürün için en düşük hava sıcaklığı 32°F olmalıdır. En fazla kullanılan ön soğutma metodları: 1. Buzla direk temas sırasında kondüksiyon yollu ısı transferi ile hızlı bir soğuma olur. Hava kartonlar arasından. paletler arası 24''-36'' olacak şekilde boşluklu olanıdır. Su ile Soğutma (Hydro Cooling) 4. Bu fan kapasitesini arttırarak veya sandıkların hava geçiş aralıklarını genişleterek sağlanabilir. ürün başına düşen hava miktarını arttırarak sağlanabilir. Soğutma hızı paletlerin tek sıra halinde aralarında belli bir boşluk bırakılarak yüklenmesi ile arttırılabilir fakat bu da yer kaybına neden olmaktadır. Havalandırma deliklerinin şekilleri farklı olabilir. aynı zamanda ürünün saklandığı kutular iyi havalandırılmalı ve suya dayanıklı olmalıdır. Soğutma hızını artırmak için su sıcaklığı düşürülebilir. fakat bu da motorlardan gelen ısı kazancının artmasına neden olacaktır.

Farklı hızlı soğutma oranları veren pek çok sistem vardır. Paketleme 1. havuç ve tatlı biberlerde kullanılabilir. tüpe bağlı bir soğutma sistemine gereksinim duyarlar. Bu sebeble yapraklı sebzeler karnıbahar ve kerevizden daha hızlı soğurlar. 4. Araştırma gereksinim ve ihtiyaçları. Vakum tüpü. Var olan sistemlerin iyi tasarlanması veya değiştirilmesi bu zor şartlar altında daha iyi bir soğuma sağlanabilir. 2. ilk sıcaklığına ve nakliye sırasındaki ortam sıcaklığına bağlıdır. bu basınç düşmesi ürünün içindeki suyun buharlaşmasına sebep olur. İyi ve etkili bir hasat sonrası muamele için ürünün muhafaza şartları ve mümkün olan soğutma metodları çok iyi bilinmelidir. önemli olan bu sistemlerin prensiplerini anlayarak en etkin olanını kullanmaktır. 5. 1.I. bazı yerlerde paletli ürün kutularındaki deliklerden buzun içeri girmesi için basınç altında bırakılır. C. ürünün ağırlığına. karton kutu tasarımı ve paletli yükleme şekilleri ile arttırılabilir. Bunları iki ayrı sistem olarak değerlendirmelisiniz. 1. Planlama Genel. 1. 3. Daima gelecekte olabilecek kapasite arttırımları göz önünde bulundurulmalıdır. Başarılı pazarlama için hızlı soğutma ve uygun muhafaza sıcaklığı önemlidir. Vakum tankları farklı boyutlarda olabilirler. Günlük soğutulacak miktar tesis büyüklüğü ve gücünü etkileyecektir. Karton delikleri yükleme sırasında birbirlerini karşılamalıdır ki hava dolaşımı sağlanabilsin. Kartonon cinsi soğutma metoduna uygun olmalıdır. 9-12 EKİM 2008.3. Atmosferik basıncı azaltmak için hava dışarı emilir. Soğuma hızı. Su ile soğutma yapılacak ise karton mumlanmalıdır. İZMİR Daha güncel bir metod sıvı-buzlama'dır. bu buzun daha iyi ve düzgün olarak dağılıp yerleşmesini sağlar. D. kereviz. Buzu kartonların içine yerleştirmek için pek çok yol vardır. Kullanılacak buz miktarı. Nakliyede soğutma mekanik soğutma. Ürüne yapılan muamelelerin soğuma hızına etkisi dikkate alınmalıdır. Hava soğutmalı sistemlerde kutu üzerine hava geçişini sağlayacak delikler olmalıdır.1. 7. Ürün büyük bir kapıdan tüpün içine tek veya çift taraftan yerleştirilir ve hareketli bir bant ile ileri geri hareket ettirilebilir. Daha hızlı bir ön soğuma için yapılacak ek harcamalar bütün tesis için harcananın yanında pek fazla olmayacaktır. Nakliye için kullanılan kutular veya koliler soğuma hızını etkileyecektir. Ürünün yoğunluğu ve boyutları soğuma hızını etkileyecektir. bazı yerlerde elle tutulan bir püskürtücü ile buz doldurulur. B.5. Soğutma sürecinde ürün sıcaklığının her 11°F’lik düşüşünde temelde su olarak %1 oranında ağırlık kaybı olur. A. Nakliyede Soğutma Bazı ürünler nakliye sırasındaki soğutma ihtiyacına göre nakliyeden önce soğutulmaz veya kısmen soğutulurlar. havanın iyi kullanımı (yönetimi).1. 282 . Soğuma süresi ürünün yüzey alanının hacmine oranına bağlıdır. Nakliyede soğutma yoğun yüklemelerin olduğu durumlarda kullanılmaz. nitrojen buharlaştırması veya bunların birleşimini içerebilir. bazı tatlı mısır.2. buz serme. Ürün hava geçirmeyen çelik vakum tüpüne konulur. Sıvı-Buz %60 buz. Tarla siloları ve sık yerleştirilmiş kartonları soğuma işlemini zorlaştırmaktadır.6. 6. 2. 1. E. Vakum ile Soğutma Vakum soğutma buharlaşma sırasında oluşan ısı transferi prensibine dayanır ve sadece yapraklı ürünlerde. %40 sudan oluşan buzlu su karışımıdır. bu sebeble soğutma sistemlerine bir alternatif teşkil etmez. İlk tesis maliyeti yüksek ve kullanılabildiği sezon kısa olduğu için pek çok vakum soğutucusu mobildir. 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ürünün son sıcaklığı soğuma hızını ve süresini etkileyecektir. karnıbahar. Ön soğutma ve soğuk muhafaza şartları ve gereksinimleri farklıdır. Soğutma metodu soğutulacak ürüne uygun olmalıdır. 1. Ön soğutma ürün muhafaza sisteminin bir parçasıdır.

Vakum soğutma Daha sonra soğutulacak ürün incelenmeledir. Gelecekte olabilecek kapasite arttırımları dikkate alınmalıdır. Raf kullanımı ile depolama kapasitesini arttırma Önemli olan ihtiyaçları bilmek ve bunlara tam olarak karşılık verecek sistemi kurmaktır. ihtiyaç olan sistemin tipi ve büyüklüğüne karar verilmelidir. Bakım kolaylığı H. 2. Kök ve saplar su ile yapraklı sebzelerde vakumla en iyi şekilde soğurlar. Su ile soğutma 4. günlük çalışma masraflarını. Soğutma sistemine olan ihtiyaç belirlendikten sonra. Forklift tipi G. Bu sebeple daha düzgün ve hızlı soğutma gerekmektedir. 2. Çürümeye sebeb olan mikroorganizmaların üremeleri azalır. Sıcaklık düştükçe süre uzar. Genel olarak meyveler zorlanmış hava akımı ile en iyi soğurlar. Birinci olarak. İstenilen işe uygun soğutma sistemini seçin. Isı kazancını azaltmak için şerit perde kapılar E. bakım ücretleri. ÖN SOĞUTMA TESİSİN PLANLANMASI VE TASARIMI Plan veya tasarımdan önce soğutma sisteminin ihtiyaçlarından bahsetmek faydalı olacaktır. Ürünün büyüklüğü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sistemi geliştirmek yeniden yapmaktan çok daha ucuzdur. 1. İZMİR 1. boyutları. Dikkat edilecek husular şunlardır. Bir kere bilgiyi toplayıp kullanıma koyduğunuzda ürününüzün kalitesi çok daha iyi olacaktır. Hasat sonrası soğutma ile. 4. Paketleme 283 .1. Yaralanma etkileri azalır. hatırlayacağınız gibi bütün sebze.4. Birim zamanda soğutulucak miktar soğutma kapasitesini ve maliyeti etkiler. Hasat sonrası ürünün tarla sıcaklığının alınmadığı her zaman dilimi ürünün raf ömrünün kısaltmaktadır. 3. Soğutma kapasitesi günlük maksimum ortalama değere göre seçilmelidir. A. Bina izolasyonu B. Küçük parçalar büyüklere nazaran daha hızlı soğurlar. 2.I. İyi bir soğutucu tasarımı. Bu da hasat ile tüketim arasındaki süreç ne kadar uzarsa soğutmanın önemi de o derece artar demektir. 4. Etilen üretim oranı azalır. 2. Soğutucu Tasarımı 1. Paket buzlama 5. Sadece ilk tesis masraflarını değil. Oda soğutması 2. şekli ve yoğunluğu ürün içindeki ısı transferini etkiler. Bunun sebebi ürün hücrelerinin yüksek sıcaklıklarda daha hızlı bozulmasıdır. karton kutu ve nakliye sandıklarının maliyetini de dikkate alın. Kamyon yükleme ve fork lift kapıları D. 1. Bu konulara odaklandığımızda amacımıza ulaşıp. 5. Su kaybı azalır. Ürünün son sıcaklığı soğuma süresini etkiler. Öncelikle yaygın olarak kullanılan soğutma metodlarına bir göz atalım. 9-12 EKİM 2008. soğutulacak ürünün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir mühendislik gerektirmektedir. Soğutma metodu ürüne uygun olmalıdır. 2. işçilik. 3. meyve veya bahçe ürünleri tüketilene veya işlenene kadar canlı varlıklardır. 1. 3. Binanın tasarımı da çok dikkat gerektirmektedir. Zorlanmış hava akımı ile soğutma 3. muhafaza süresini uzatmak ve tüketiciye istediği kalitede ürünü sunmaktır. Işıklandırma C. bir ürünün bahçe iç sıcaklığının 90°F veya üzerinde olduğunu unutmayınız. daha uzak pazarlara ürün gönderebilir. Zemin yapısı F. Solunum ısısı azalır. muhafaza süresini uzatabilir ve tüketicinin istediği kaliteyi sunabiliriz. 5. Hasattan sonraki muamelenin amacı daha uzak pazarlara ulaşmak.

maliyet hesaplarında göz önünde bulundurulmalıdır. (Örneğin çilek ve sofralık üzüm zorlanmış hava akımı ile soğutulmalıdır. günlük soğutulacak miktardan bahsedilmektedir ve önemli olan günlük miktarıdır. Yarı tropik ürünleri. Farklı coğrafyalarda üst üste gelen sezonu olmayan üreticiler hareketli sistemi kullanabilirler. tropik olmayan ürünler için hazırlanmış hava akımlı depolarda soğutabilirsiniz ama. Soğutma verimi ambalaj malzemelerinin kalınlaşıp sıkılaşması ile azalır. Bir ürünü 33°F'ta soğutmak için kullanılan hava akımlı bir oda domatesleri 55-70°F'ta soğutmak için kullanılırsa ürünler zarar görebilir. bazı ürünlerde bozulma yavaş olduğu için soğutma daha yavaş olabilir. soğutmanın önemi ve kullanılmakta olan bazı soğutma metodlarından bahsettik. Kutu veya sandık yükleme düzenleri Hava veya su. Ambalaj ve ambalaj malzemeleri Sıkıca kapatılmış tüketici paketindeki. hava almayan nakliye kutu veya sandıklarındaki ürünler kolayca soğumazlar. 10. Planlamada şu hususlara dikkat edilmelidir. 1. Su ile veya buzlu soğutmada ambalajın suya dayanıklı olmasına dikkat edilmelidir. İyi havalandırma ve delikli ambalajlar verimi arttırır. sarılmış olan ürünlerde kolayca soğumazlar. Nakliye kutularının ve sandıklarının tipi soğuma hızını etkiliyecektir ki bu da soğutucunun verimini etkilemek demektir. Hangisinin kullanılacağı sezonun uzunluğuna bağlıdır. Ambalaj delikleri ile kutu veya sandık delikleri iyi bir hava dolaşımı için birbirlerini karşılamalıdırlar. 7. soğutma işlemine kısa sürede başlamanız ve soğutma işlemine istenilen sıcaklığa kadar devam etmiş olmanızdır. Buraya kadar soğutma ihtiyacı. Bu 6-7 saatlik bekleme sürecinde ürünün hücreleri düzelmeyecek şekilde hasar görebilir. Kutu veya sandıkların havalandırması. Örneğin. Örneğin kağıtla sarılmış bazı ürünlerin soğuması sarılmamışlara nazaran iki kat fazla zaman almaktadır. paket veya kartonların içinde düzgün olarak akabilmelidir. Bazı sistemler az miktarda ürünle istenilen sonucu vermezler. Kendi soğutma tesisine olan ihtiyacımız 284 . 2. Yükleme yükseklik ve şekilleri havalandırmayı en az etkileyecek şekilde olmalıdır. Bunun getireceği ek masraf. İstenilen zaman içinde işlemi tamamlamak istiyorsanız yükleme şekilleri. bundan sonra soğutma metodunu seçerken dikkat edilmesi gereken hususlara değineceğiz. Sandığın delikleri ile havalandırma yarıkları hızlı bir soğutma için birbirlerine uygun olmalıdır. Daima geleceğe yönelik düşünmelisiniz. Soğutulacak ürünün miktarı Ürün miktarı dendiğinde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğutma sezonunun uzunluğu Bütün soğutma sistemleri hareketli ve elbetteki sabit yapılabilir.2.I. İstenilen soğuma süresi Bazı ürünlerin hücre bozulması çok hızlı olduğu için hasattan hemen sonra hızla soğutulmaları gerekirken. İZMİR 1. Planlama İyi bir soğutma sistemi makul bir planlama gerektirir. 3. akışı engelleyecek şekilde olmamalıdır. 2. Uzun sezonlar için sabit tesisler iyidir. Soğutma metounun uygunluğu Hali hazırda bir soğuk odanız var ise bunu zorlanmış hava akımlı bir odaya çevirmek mümkündür. 4. 9-12 EKİM 2008. Önemli olan soğutmayı kısa sürede yapmanız değil. Ürünün soğutma metoduna dayanımı Bazı ürünler pek çok yolla soğutulabilirken. 8. Paketleme malzemeleri soğutma verimini etkiliyecektir. 4. sanki sabit bir tesismiş gibi donatılmış bir tesis bulunmasını zorunlu kılmaktadır. seçtiğiniz metod yeni ürünlere ve kapasiteye uygun olacak mı? 3. ürünün sıcaklığı düştükçe kontrol etmeniz gerekmekte ve istenilen sınır sıcaklığına geldiğinde ürünü derhal yarı tropik ürünlerin muhafaza şartlarına uygun sıcaklıktaki bir depoya aktarmalısınız. Bu durum her nokta için izoleli. Muhafaza edeceğiniz ürün artıp çeşitlendikçe. Tavsiye edilen sıcaklıklar Farklı ürünler için çoğu zaman farklı sıcaklık gerekeceğinden ayrı odalarda muhafaza edilmelidirler. kullanılacak soğutma tipini ve hatta boyutlarını sınırlayacaktır. yükleme yüksekliği. temiz su kaynağı ve kullanılan suyun boşlatılabileceği yer gerektirmektedir. 9. Hasat edilen ürünü hemen soğutmaya başlayıp 6-7 saatte bitirmeniz. yükleme şekli soğutma sürecinde önemlidir. ürüne bağlı olarak tek bir metod mu yoksa birkaç metodu birden mi uygulamamız gerektiğini belirler. Kutu veya sandık içinde poşetlenmiş.) 2. Soğutmanın yapıldığı yerdeki kullanıma uygunluk. 5. Soğutulacak ürünün cinsi Bu. 6. bazıları için tek yol vardır. Su ile soğutmalı sistemler. Eğer kutu ve sandıklar su ile soğutma veya buzla kaplanarak soğutma için kullanılacak ise suya dayanıklı hale getirilmelidir ki bu çoğunlukla mumla kaplanarak yapılmaktadır. ürünü 6-7 saat beklettikten sonra 1 saatte soğutmanızdan çok daha iyidir.

Basit etmenler olan drenaj. Sıcak bölgelerde tipik bir yapı. gerekli hacmin içinde yapılacak yükleme yüksekliğine bağlıdır. duvar için R-25 değerine sahip malzeme ile kaplanmalıdır. 2. kaynakların kullanımı. Kendi tesisinizi kuracak iseniz civarınızda soğutma ihtiyacı olan diğer üreticileri de dikkate alın.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. meyil. Pek çok küçük üretici ile bir araya gelerek bir tesis kurmanız daha ekonomik olabilir. 2. Yükleme odasında da soğutma sistemi bulunmalıdır ki soğuk depodan çıkan ürün üzerinde su yoğunlaşması olmasın. hatta toprakla yapılan binaları içermektedir. Trafik akışı 6. Soğutma sistemi 8. Tesiste makine ve ofisler için de yer düşünülmelidir.3. 9-12 EKİM 2008. Taban alanı.. Pek çok ürün ambalajı nedeni ile üst üste yükleme yapmaya uygun değildir. metal karkaslı binalar. Bu etmenler göz önüne alındığında küçük ve orta ölçekli üreticiler hava akımlı. ile sağlanmalıdır. genişlemeye uygunluk dikkat edilecek hususlardır. beton panelli. kanal vb. Kamyon bu odada bulunan sızdırmaz kapılara arkadan yaklaşarak yükleme-boşaltmayı yapmalıdır. 2. tuğla.3.3. Yer seçimi 2. İyi bir tesiste yükleme odası da bulunmalıdır. Tesis büyüklüğü 3. 2. İnşaat tip seçiminde en önemli etmen hiç süphesiz ki maliyettir. Bu. Alım alanından ürün ön soğutma odasına alınır. tuğla veya beton panel duvarları izole malzemeleri ile kaplamak şeklindedir. bir günde soğutulacak ürünü ve muhafaza edilecek ürünü alabilecek büyüklükte olmalıdır. Forklift seçimi 7. Hava muamele sistemi 2. briket. 1.3. Bu durumda paletli yükleme yolu ile iki palet üst üste konularak alan ihtiyacı yarıya indirilebilir. İzolasyon 5.2 Tesis Büyüklüğü Tesis.I. Tasarım Uygulaması yapılacak bir soğutucu tasarımında dikkate alınacak hususlar. İzolasyon malzemesi ısı akımına karşı olan direncine (R) göre seçilmelidir.4. Bazı tipik izolasyon tipleri ahşap çerçeve içinde fiberglas izole. veya bu işi kiralama ile yapabilirsiniz. Bazen birkaç günlük ürünün muhafazası gerekebilir.3. betonarme. Yapı Tipi (İnşaat tipi) 4. Alan hesabı. su soğutmalı ve paket buzlamanın kendileri için en uygun soğutma sistemi olduğuna karar vermektedirler. ağaç karkaslı binalar. Buhar tecridi. Ürünün ön soğutmadan sonra pakete konulduğu ve paketlerin üst üste yüklendiği kabul edilirse gerekli olan taban alan yarı yarıya azalmış olur. Genelde tesis gölgelikli yükleme-boşaltma alanına da sahip olmalıdır. daha sonra ürün soğuk muhafaza odalarına veya kamyona yüklenir.1. Yoğun sağnak yağış altında bile tesiste yükleme boşaltma yapılabilmelidir. bakım kolaylığı ve bazende dış görünüş önemlidir. Çatı bütün gün güneşe maruz kalacağı için en büyük ısı kazancının buradan olacağı göz önünde bulundurularak çatıya direnci (R değeri) yüksek izolasyon malzemeleri kullanılmalıdır. Yer Seçimi Yer seçiminde üretim alanları ile tesis uzaklığı dikkate alınmalıdır. Drenaj. İzolasyon İnşaat tipi ve izolasyon malzemesinin bulunması kolaylığı kullanılacak malzemeyi belirleyen hususlardır. 285 . paletli ürün dışında ana koridor ve hava boşlukları da düşünülerek yapılmalıdır. İZMİR Bu bir tesisin kurulma aşamalarında pek çok defa sorulması gereken bir sorudur. Yapı (İnşaat) Tipi Uygun tasarım ve dikkatli bir inşaat ile hemen hemen her yapı soğuk depo tesisi amaçlı kullanılabilir. çatı için R-30. Nakliye odası sıcaklığının soğuk deponunki kadar düşük olmasına gerek yoktur ama çiğ noktası en azından soğuk deponun çiğ noktasına eşit olmalıdır.3.

Ön soğutma sisteminin ısı yükleri üründen. çevreden. Soğutkanın fiyatı. bulunabilirliği ve servis imkanıdır. Forklift seçiminde deponun hava değişiminin çok az olduğu kapalı bir mekan olduğu unutulmamalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5. Genellikle küçük tesisler freon. yarıkları ve ambalaj kartonları üzerinde havalandırma delikleri olmalıdır.3. İçten yanmalı motorlu forkliftlerin eksozları karbondioksit ve monoksit karışımıdır. 2. bu sebeple tavsiye edilen tek tiplerdir. 2.1. soğutulan miktar. 9-12 EKİM 2008. Bir diğer faktör de motor tarafından üretilen ısının 48.000-84.7. Dikkat edilecek diğer hususlar. Kullanılan soğutkandan bağımsız olarak sistem çok yüksek bir bağıl nem (%90 ve üzerinde) sağlayabilmelidir. soğuma hızı. Trafik akışı Trafik akışı tesis içinde güvenli işlem için gereklidir. Forklift Modern tesislerde sandık veya paletle yüklemelerde forkliftin önemi büyüktür. giriş sıcaklığı. Hesaplar ürüne. Soğutma Sistemi Sistem tasarımı hasat sonrası soğutma ve muhafaza konusunu bilen bir kişi tarafından yapılmalıdır. 2. Pressure Cool Co.8. styrapor veya sprey poliüretan izolasyon malzemesi olarak kullanılabilir. İzolasyon tipi seçimi bina tipine.6. 2.3. Sprey poliüretan bitmiş inşaata direk uygulanabilir. Hava koli ve ambalaj deliklerinden geçerek dolaşabilecek kadar basınçlı olmalıdır. 1997. "L" şeklinde hatta "T" şeklinde olabilir. Karbon monoksit kanda oksijen moleküllerine bağlanarak birikir ve ölümcül zehirlenmelere neden olur. KAYNAKLAR Anonymous. Bunlara ek olarak sistem ürüne yüksek nem sağlamalıdır. büyük tesislerde amonyak kullanmaktadır. bu da düz ilerleme hattı demektir. malzemenin bulunabilirliğine ve tabii ki fiyatına bağlıdır.(USA) dökümantasyon 286 . Uygun soğutma zamanı için hava dolaşım sisteminin yanı sıra duvarlarda havalandırma kanalları. hava değişiminden. Ürünün ısı yükü. palet ve kasalardan. fan motorlarından. çizgi halinde. soğuma süresi ve ürünün özgül ısısına bağlıdır. Bu durumda ön soğutmanın getirdiği ısı yükü mümkün olduğunca doğru hesaplanmalıdır. Ön Soğutma Sistemlerinin Tasarımı ve Kullanımı-Isı Yükü Ön soğutma için gerekli kapasite.I. Hava Muamele Sistemi Saatteki hava dolaşımı doğru miktarda hava sağlamalıdır.3. ürün miktarına ve istenilen sıcaklıklara göre yapılmalıdır.3.3.000 BTU/saat veya 4-7 TON gibi bir ısı kazancı getirmesidir. Normalde gerekenden daha fazla soğutma kapasitesi ekonomik değildir. Forklift hareketi yumuşak olmalı ve ani hareketler içermemelidir ki. ışık ve pompa gibi ısı üreten parçalardan gelmektedir. İZMİR Poliüretan paneller. Forklift gidiş hatlarının birbirini kesmemesine ve çakışmamasına dikkat edilmelidir. Elektrikli veya akülü forkliftler tehlikeli bir kirlilik yaratmazlar. Isı yükünün ana bölümünü üründen gelen ısı oluşturmaktadır.7. 2. uzun süre aynı sıcaklıkta muhafaza için gerekenden veya oda soğutmasında olduğu gibi uzun sürede yavaş yapılan soğutmanınkinden çok daha fazladır. Düz gidişi.

gıda alanında özellikle donmuş gıdaların ısıl özelliklerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır. ısıtma hızı ve örnek kapsülünün kapatılma durumu önemlidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Doğru verilerle dizayn edilen sistemlerde üründe meydana gelebilecek kalite kayıpları önlenir. Q m .( Δ T ) C P = (1) Bu denklemde Q aktarılan ısı miktarı (J). karbonhidrat içerikleri). donma başlangıç noktası ve entalpidir [1]. Bu yöntemin avantajları.tr ÖZET Bu çalışmada patates ve havucun özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) kullanılarak -60°C ile 60°C sıcaklık aralığında deneysel olarak belirlenmiştir. Biyolojik maddelerin özgül ısılarının ölçümünde. soğutma işlemleri dizaynında işlenen gıdaya ait ısısal özelliklerin bilinmesi büyük önem taşır. Faz değişiminin gerçekleştiği ısıtma ve soğutma işlemlerinde özgül ısı yerine faz değişim bölgesinde aktarılan faz değişim ısısını da içeren hissedilir ısı kullanılır [2]. Isı Kapasitesi.tr. İZMİR BAZI SEBZELERİN ÖZGÜL ISILARININ DİFERANSİYEL TARAMA KALORİMETRESİ (DSC) KULLANILARAK BELİRLENMESİ Seher Kumcuoğlu. protein.I. faz değişim entalpisi çok geniş bir sıcaklık aralığında çalışılarak tespit edilebilmektedir [4]. Sabit basınçta özgül ısıyı ifade etmek için Cp sembolünden yaralanılır. sebnem. Diferansiyel Tarama Kalorimetresi. adyabatik metod. 9-12 EKİM 2008. boşluk hacmi ve büyüklüğü. Şebnem Tavman Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü. Isısal özellikler. ısıl iletkenlik. Özgül ısı. sıcaklığına. entalpi. Gıda maddelerinin ısısal özellikleri. m ise örneğin kütlesidir (kg). Örneklerin donmuş durumdaki özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu ve sıcaklığın artmasıyla arttığı bulunmuştur. DSC. Donmamış durumda ise örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla artış gösterdiği saptanmıştır.edu. 35100 Bornova-İzmir seher. donmamış su içeriği. [6]. DSC ile özgül ısı 287 . [7]. Bu özelliğin hesaplanmasında ürünün entalpi değişiminden yararlanılır. Isıl Özellikler 1. karşılaştırma metodu ve diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) gibi yöntemler kullanılmaktadır [3]. donma başlangıç noktası.edu. elde edilen tek bir termogramla ve çok küçük bir örnekle hızlı ve basit bir şekilde çok önemli bilgileri vermesidir. yağ. ΔT sıcaklık farkı (oC). ayrıca gıda maddesine fazla veya eksik ısı uygulaması da önlenerek önemli bir enerji tasarrufu sağlanmış olur. belirli bir sıcaklık farkı için maddenin birim kütlesi tarafından kazanılan yada kaybedilen ısı miktarı olarak denklem 1’ de tanımlanmaktadır [2]. Gıdaların bir çok özelliğinde olduğu gibi ısısal özelliklerinin değeri de gıdanın içerdiği suyun miktarına ve bu suyun durumuna bağlıdır. Anahtar Kelimeler: Özgül Isı.kumcuoglu@ege. örneğin boyutu.tavman@ege. [5]. geniş sıcaklık aralığında ölçüm yapılabilmesi nedeniyle özgül ısı ölçümlerinde çok kullanılan bir yöntemdir. Ölçüm sonuçlarının literatürde bulunan değerlerle uyumlu olduğu görülmüştür. Termogramlardan yararlanarak özgül ısı. ısıl difüzivite. Özgül ısının belirlenmesinde karışımlar yöntemi. fiziksel yapısına (yoğunluk. kül. ürünün kimyasal kompozisyonuna (su. ürüne doğru olan ısı akış yollarını etkileyen diğer özellikler) ve diğer etmenlere bağlı olarak değişim göstermektedir. maddenin ısıtılmasında veya soğutulmasında faz değişikliği yada herhangi bir kimyasal reaksiyon olmaması koşuluyla.GİRİŞ Gıda mühendisliğinde ısıtma. özgül ısı. Bu teknik.

59* (Xsu – Xb) (4) (3) 288 . donma başlangıç noktaları ve faz değişim entalpileri hesaplanmıştır. [8].98 protein. m ise örneğin kütlesidir (kg). 5 dakika orta hızda çalışan Cole Parmer parçalama cihazı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Patates ve havucun DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Tablo 2’de verilmektedir. MATERYAL VE METOD Materyal Bu çalışmada materyal olarak kullanılan patates (%83.5x(Xprotein)+ 0. DE. başlangıçta.I. Deneme sonuçları TA Universal Analysis programı kullanılarak değerlendirilmiş ve termogramlar elde edilmiştir. donma başlangıç sıcaklıkları ve özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi kullanılarak deneysel olarak belirlenmiştir. Referans olarak boş örnek kapsülü kullanılmıştır. 3. DSC metodunda. referans malzeme ile özgül ısısı ölçülecek madde arasında sıfır sıcaklık farkı oluşturmak için gerekli olan enerji ölçülmektedir. ( dQ / dt ) m ( dT / dt ) Cp = (2) (dQ/dt) birim zamanda aktarılan ısı (J/s).3x(Xkarbonhidrat) ΔHf = 333.92 karbonhidrat) kabuk soyma işleminden sonra homojenize edilmiştir. [11].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kalibrasyon maddesi olarak indium ve safir kullanılmıştır. [9]. Bu termogramlardan örneklerin özgül ısıları. Termogramlarda. hermetik olarak kapatılan alüminyum DSC kapsüllerine yerleştirilmiştir. Ayrıca örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi incelenmiştir. Faz değişim entalpisinin hesaplanmasında Lind [12]’de verilen ifade (denklem 3) kullanılarak bulunan bağlı su içeriği değeri denklem 4’ te yerine koyularak hesaplanmıştır.10 su. İZMİR ölçümü yapılırken.87 karbonhidrat) ve havuç (%88. Örneklerden 14-18 mg alınarak. [10]. Ölçüm sırasında sıcaklığın yükselmesi sonucunda örnek içindeki suyun buhar basıncının artması biyolojik materyalden suyun su buharı formunda uzaklaşması ve gizli ısının absorbe edilmesi de ölçümde hataya neden olur. Her materyal için iki farklı örnekte 4’er tarama uygulanmıştır. Ölçüm sırasında örnekler. Örnekler. Kütlesi bilinen örneğe verilen ısı akımı ölçülür ve denklem 2’ de yerine konularak özgül ısı hesaplanır [3]. 9-12 EKİM 2008. DSC hücresi içindeki gıdanın sıcaklığının arttırılması sabit ısıtma hızı uygulanarak yapılır. pikin maksimuma ulaştığı sıcaklık değeri ise donma başlangıç sıcaklığını vermektedir [3].90 kül ve %13.74 su. Metod Örneklerinin özgül ısı değerlerinin ölçümünde TA 2920 Modulated DSC (TA Instruments Inc. USA) cihazı kullanılmıştır. %0.90 kül ve %9. sıvı azot kullanılarak –60°C’ye soğutulmuş ve aynı sıcaklıkta stabilize edilmiştir. Xb=0. %0. patates ve havucun faz değişim entalpileri. Tang ve ark. (dT/dt) ısınma hızı (oC/s). –60°C’ den 60 °C’ye kadar örnekte meydana gelebilecek homojen olmayan sıcaklık dağılımını önlemek amacıyla 2 °C/dak’ lık sabit bir sıcaklık artışı ile ısıtılmıştır [3]. 2. Bu tabloda gösterilen değerler örneklerin DSC ile elde edilen termogramları kullanılarak bulunmuştur. New Castle.40 protein. Örnek kapsüle edilerek veya sızdırmazlık sağlanarak bu hatalar minimize edilebilir [8]. %1. Bu çalışmada elma. %0.. Homojenizasyon. faz değişiminin gerçekleştiği bölgedeki pik alanı faz değişim entalpisini. örnek ve örnek kapsülü sıcaklıklarının test süresi boyunca homojen dağıldığı kabul edilir. düşük ısıl difüziviteye sahip biyolojik maddelerde özgül ısı ölçümü sırasında meydana gelen gecikmelerin hatalara sebep olduğunu belirtmiştir. [8].

Örneklerin ölçülen özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişimi Şekil 1’de verilmektedir. faz değişiminin geniş bir sıcaklık aralığında meydana geldiği halde daha dar bir sıcaklık aralığındaki pik alanı için tespit edilmiş olmasından ve faz değişimi başlangıç noktasının tespiti için temel alınan pikin referans çizgisinden saptığı noktanın tam olarak belirlenememesinden kaynaklandığı söylenebilir. nem içeriği % 50’den fazla olan patates için: (Cpw-Cpkm) = 3. donmuş durumdaki değeri ise 1.89 274. Elde edilen sonuçların literatürde verilen değerlerle uyumlu olduğu görülmektedir.21±0.14 -1.I. -30 oC’de ise 1. örneğin aldığı ısıyı faz değişimi için kullanmasından kaynaklanmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.769 kJ/kg.641. Gıda maddelerinin özgül ısılarının donma noktasının üzerindeki sıcaklıklarda Rahman[3]’ da Cp= (Cpw-Cpkm). 9-12 EKİM 2008.47 nem içeriğine sahip patatesin özgül ısısı 30 oC’de 3. 30 oC’de 3. [15]. Ayrıca hesaplanan faz değişim entalpilerinin DSC ile ölçülen değerlerden daha yüksek olması. [14].47 nem içeriğine sahip patates örneğinin donmamış durumuna ait özgül ısısı bu ifade kullanılarak 3.1 olan havucun -30 oC’deki özgül ısısı 1. örnek içindeki suyun faz değişim entalpisinin sabit olmamasından ve bu değerin sıcaklıkla azalmasından kaynaklanmaktadır[12].638 kJ/kg.K olarak ölçülmüştür.930 kJ/kgK olarak verilmiştir.33 Elma ve kayısı için DSC termogramları kullanılarak elde edilen faz değişim entalpisi değerlerinin.K olarak ölçülmüştür. 289 . Bu çalışmada nem içeriği %88.K olarak hesaplanmıştır.47±0.904 olarak verilmiştir. faz değişim sıcaklığından sonra ise ani bir azalma görülmektedir. Bu farkın DSC yönteminde.86 3.701 kJ/kg. Bu durum.. Örneklerin donmuş durumuna ait özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu saptanmıştır. [15]’ de %88 neme sahip havucun donmamış durumdaki Cp değeri 3. Ckm=0.53 4.10 Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (deneysel) 248.Bu çalışmada % 83.63±7. Örneklerin DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Materyal Tf (°C) Patates Havuç -1. Polley ve ark.902.640 kJ/kg. Bu çalışmada kullanılan % 83. Şekil 1’de görüldüğü gibi faz değişiminin başlamasıyla birlikte özgül ısı değerinde hızlı bir artış.K olarak verilmiştir.Xw+ Ckm ifadesinden hesaplanabileceği belirtilmiştir.08±6.47 Bağlı su içeriği (%) (denklem 3) Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (denklem 4) 263. Literatürdeki havuç için verilen özgül ısı değerleri şekil Şekil 1’de patates ve havuca ait ölçüm sonuçlarıyla birlikte gösterilmiştir. (4) nolu denklem kullanılarak hesaplanan değerlerden daha düşük olduğu saptanmıştır (Tablo 2). Literatürde havuç ve patatesin özgül ısılarının belirlenmesi konusunda yapılan çalışmalar bulunmaktadır [13].77 kJ/kgK. Nem içeriği %80 olan patatesin donmamış durumdaki özgül ısısı Rahman [3]’da 3. Bu denklemdeki katsayılar.14 282. İZMİR Tablo 2.266.

International Journal of Food Science and Technology. Selman J. 473-480.I.724-728. Thermal Properties of Surimi Analyzed Using DSC. 1982..S.H.O.139-166. Bazı Gıda Maddelerinin Donma Koşullarında Isısal Özelliklerinin Belirlenmesi. Thermal Properties of Frozen Foods. and Kumcuoglu S.deneysel Şekil 2.H. 2. [12] Lind I.. 55.P. Journal of Food Engineering. 281-286. 36. CRC Pres. Kakac. 1997.Q. [10] Tocci A. Tavman S. S. [5] Ramaswamy H. (eds). Patatese göre daha yüksek nem içeriğine sahip olan havucun özgül ısısının donmuş ve donmamış durumda daha yüksek olduğu bulunmuştur. New York.. Thermophysical Properties of Sweat Potato Puree at Freezing and Refrigeration Temperatures. Marcel Decker Inc. donma noktasının altındaki sıcaklıklarda özgül ısı değerlerinin donmamış duruma göre daha düşük olduğu belirlenmiştir. [11] Kumcuoğlu S. Journal of Food Science.. Ege Üniversitesi Fen bilimleri Enstitüsü Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı Doktora tezi.R. and Tung M. S. KAYNAKLAR [1] Heldman D. 23.. 30. and Mascheroni R. [9] Mohsenin N. 303-310. 290 .1991. 1983) patates.. Smirnov.O. New York. 2003.. 5. 1995) havuc(Mellor. Journal of Food Science. pp... and Kasap. 2008. °C 20 40 60 havuc-deneysel havuc(Rahman. Thermophysical Properties of Apple in Relation to Freezing.A. [13] Rice P. 1991. Kolbe E.. 1981. Flores E. S.. 500 pp. Yannacopoulos.D.. The Influence of Moisture Content and Temperature on the Specific Heat of Potato Measured by Differential Scanning Calorimetry. Effect of Temperature on Thermal Properties of Record Potatoes. 34. 1995. 8. Lebensmittel-Wissenschaft und-Technologie.. kJ/kg. Physics and Chemistry). MR Rao.F. Nato reference: ASI 978410. Specific Heat Capacity of Lentil Seeds by Differential Scanning Calorimetry. Food properties During Freezing. Transactions of the ASAE. 4.S. 2005. Heat Capacity and Thermal Conductivity of Boneless Mutton between –40 and +40 °C. and SSH Rizvi (eds. and Abdul-Rezzak K. Food technology. [2] Singh R.).184-191.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 14 Görünür özgül ısı. [3] Rahman S. Thermal Properties of Foods at Frozen State.. 1995. In Low Temperature and Cryogenic Refrigeration Nato Science Series I (Mathematics. Inc. İzmir..Gordon and Breach Publishers. Örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi Sonuç olarak örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişim gösterdiği. International Journal of Food Properties.. Sokhansanj.. 285-319. 1217-1221. Food Properties Handbook.. [6] Tavman I.R. M. 1988. Thermal properties of Foods and Agricultural Materials. S. 1993. 2005..G. [4] Wang D. 517-522. and Brennan J. Enthalpy. 2003. 137 s. 92-96. 46. 13. pp. [7] Fasina O. Avelino.M. In Engineering Properties of Foods.E. H. 19.. London.K 12 10 8 6 4 2 0 -60 -40 -20 0 Sıcaklık.151-160. 1991. [8] Tang J. The Measurement and Prediction of Thermal Properties of Food During Freezing and Thawing – A Review with Particular Reference to Meat and Dough. [14] Wang N. Kluver Publ. Journal of Food Engineering.M.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 [15] Polley S. Snyder O.I.. A Compilation of Thermal Properties of Foods. Food Technology. 1980. November: 76-94.L..P. 291 . and Kotnour P.

ve Tic.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 GIDA MUHAFAZASINDA BRC STANDARDINDAKİ GELİŞMELER Hakan SEMERCİ* Arsi Soğutma San. Ekonometri Anabilim Dalı Doktora öğrencisi. Bu amaçla başlatılan projede öncelikle belirlenmiş özelliklerde gıdanın imal edilebilmesi için tüm hammadde ve katkı maddelerinin özellikleri ve hammaddeleri üreten tedarikçi firmaların tesis ve çalışanları hakkında bile çok detaylı araştırmaları kapsayan ve gerekli tüm testlerinde bulunduğu bir araştırma yapılmış ve veri toplanmıştır. Bu faaliyetlerin sonucunda gıda kontrolünde HACCP (Tehlike Analizleri ve Kritik Kontrol Noktaları) sistemi doğmuştur. Yönetim Sistemleri Danışmanı 292 . İlk olarak HACCP prensipleri düşük asitli konserve gıdalara uygulanmıştır.Bu sistem firma içinde geniş çapta bir işbirliğini gerektirdiğinden günlük uygulamalarda uzun süre kullanılamamış ancak 90'lı yıllara kadar olan geçiş periyodundan sonra günümüzde hemen hemen bütün gıda endüstrilerinde kabul edilmiş ve uygulamaya geçirilmiştir. Söz konusu uzay programında 1959'larda uzay uçuşlarında astronotlar için üretilecek gıdaların % 100 güvenli nitelikte olması NASA (Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Kurumu) tarafından Pillsbury şirketinden istenmiştir.com. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Konunun Amerika’da 1971 yılında sunuşu gerçekleştirilmiş ve gıda uzmanları tarafından ilgi ile karşılanmıştır.tr 1. (*) Dokuz Eylül Üniversitesi.I.Şti. Bir uzay programı ile gıda sanayinde kullanımı önerilen kontrol sistemi arasındaki benzerlikler bir örnekle açıklanabilir. Ltd. Zanotti Ege Bölge Distribütörü hsemerci@arsi. 1986 yılında "Challenger" uzay aracının 28 Ocak'taki trajik patlayışına aracın sağ roket motorundaki bir bağlantı yerinde küçük bir halkanın işlev görmemesinin sebep olduğu daha sonraki incelemelerde tespit edilmiştir. "Gerçekte bir uzay aracında kazaya neden olan bu ufak parça gıda üretiminde kritik kontrol noktasına karşılık gelmektedir".GİRİŞ HACCP Tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemi ilk olarak Amerika’da "Apollo" uzay programı için sağlıklı gıda üreten Pillsbury şirketindeki bir grup mühendis tarafından geliştirmiştir. Daha sonra Failure Modes Effect Analysis-FMEA yöntemi kullanılarak gıdanın üretiminde olması muhtemel tehlikeler ve kritik noktalar tespit edilmiştir.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Prensiplerinin ilk oluşturulduğu andan itibaren HACCP kuralları giderek ticaret hayatının içerisine girmiştir. 2005’de Uluslararası Standartlar Örgütü (ISO) tarafından ISO 22000:2005 standardının gıda tedarik zincirindeki kuruluşların nasıl yorumlanması gerektiğini tarif eden bir sertifikasyon standardı olan ISO 22000:2005 yayınlanmıştır. genel standartlar olmaları nedeniyle gıda sektörünün bu özel ihtiyacına karşı yetersiz kalışı da doğal karşılanabilir. ISO 9000’in yayınından çok önceleri. tedarikçilerinin gıda güvenlik sistemlerini izlemiştir. üçüncü şahısların EN45011 akreditasyonunu kazanabileceği yönünde değişmiştir ama hala yetkinliği ve değerlendirme şartlarının uygulandığı etkinlik alanları korunmaktadır. hiçbir zaman da belirli bir sektörün tüm ihtiyaçlarını karşılayacak kadar özelleşemeyecektir. çoğu kez ISO 9001 için ayrı. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. ayrı denetimler ve bazen de ayrı sertifikalar almak zorunda kalıyorlardı. ISO 22000 standardı tüm dünyada sektörün yakın ilgisi ile karşılanmıştır ve yaygın kullanımı ile bir süre sonra zorunlu standart haline dönüşeceği de bugünden öngörülebilmektedir. BRC'NİN AMACI 293 . 2. uygunluk kontrolü ile ilgili olarak. United Kingdom Accreditation Service (UKAS) ile çalışmıştır. maddesinin şartları. Bu genel yapısı ve ortaya çıkartılma misyonu gereği. Proseste açıklık ve şeffaflık sağlamak için önemli çaba harcanmış ve sistemin güvenilirliğini ve sağlamlığını ölçmek için. HACCP için ayrı dokümantasyon. depolayıcı ve dağıtıcısı olan işletmelerin gıda kalite ve güvencesi yaratabilme aracı halini almıştır. Öyle ki başlangıcında ortaya çıkmasına özel nitelikli projeler sebep olurken. sektörün aslında doğasında yer alan gıda güvenliği ve hijyen prensipleri bu standartta tam olarak kapsanmamaktadır. önceleri QS9000 ve son yıllarda da ISO/TS 16949 gibi ISO 9001 temelli fakat otomotiv sektörünün ihtiyaçlarını daha fazla karşılayan standartlar geliştirilmiştir. Bilindiği üzere gıda sektöründe yer alan üretici ve bunların tedarikçisi olan firmalar. çıkar ortaklığı olan kişilerle (paydaşlar) birlikte çok sıkı çalışılmıştır. Ekim 1998' de yayımlanmıştır. Bu durum. BRC. tekstilden elektronik ve diğer sektörlere kadar çok yaygın olarak kullanılan ve artık neredeyse kullanılmayan hiçbir sektör ya da faaliyet kolu kalmayan . 1996' dan beri. BRC NEDİR ? BRC Global Standard-Food' un ilk baskısı. perakendecilerin kendi teknik denetimlerini ve yine İngiltere'deki perakendeciler için gıda ürünleri sağlayan tedarikçilerin denetlendiği diğer 3. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. Fakat zaman içerisinde kalite ve gıda güvenlik sistemlerini oluşturan ve bu sistemlerini 3. Örneğin otomotiv yan sanayinde de benzer durum ortaya çıktığında. taraf denetim kuruluşlarına belgelendiren gıda sektörü firmaları. Henüz tüm dünyada çok yeni olan bu standart ile sistemlerini ilk kez ISO 9001’e göre kurmak isteyen gıda işletmelerinde ISO 9001-HACCP entegre sistem yapısını oluşturma imkanı yaratacaktır. gıdada da otomotiv sektörü benzeri bir çözümü biraz daha geç de olsa getirmiştir. Gıdada da uzun süredir kısaca HACCP adı verilen ve gıda güvenliği ve hijyen beklentilerini sektöre özel ve işleyişe en uygun tarif eden prensipler kullanılmaktadır. Zira otomotivden hizmete.I. gıda güvenliği ve hijyen prensiplerini içermediği için sadece ISO 9000 serisi standartlarıyla oluşturdukları bir kalite yönetim sistemi ile yetinemiyorlardı. pek çok senedir UK Gıda Güvenliği Yasası-1990 koşulları altındaki gerekli şartları karşılayacak noktaları tanıtmak doğrultusunda. gıda gibi özellikli sektörlerin ISO 9001’e ilaveten söz konusu sektöre özel standartların oluşmasını hızlandırmıştır. Standardın 3. iki yıllık geliştirme sürecinden sonra. Perakendecilik teknik çalışanları. giderek artan ilgi ile gıda ve içecek üretici. 3. taraf denetim kuruluşlarının yürüttüğü denetimleri elemine ederek tek bir denetimde birleştirmektir. Ve sonucunda gıda sektörünün uzun süreden beri beklenen standardı ISO 22000:2005 yayınlandı. dünyadaki en yaygın standarttır. Bilindiği üzere ISO 9000 serisi standartların her sektöre hitap eden. Bu problemli durum. hizmetten tekstile.

Hollandalı ve Belçikalı perakendeciler tarafından talep edilmektedir. Bu standart tüketici ürünleri tedarik eden firmaların belgelendirilmelerinde genel bir temel sağlayarak perakendecilerin yasal yükümlülüklerini yerine getirebilmelerine ve tüketicilerin korunmasına yardımcı olur. geliştirme. Bazı örneklerde perakendecinin büro içi teknisyeni onaylama işini sürdürmekte ve başka bir örneğe göre de üçüncü taraf denetim organları perakendecinin kendi hazırlamış olduğu standardı kullanmışlardır. bazı bölümleri ürüne özel uygulanır. Perakendeci markalı ürünlerle ilgili yasal yükümlülükler tedarikçilerin teknik yeterliliklerinin onaylanmasını da içeren faaliyetleri kapsar. çalışma sistemleri ve yetkili üçüncü tarafın prosedürleri hakkında fikir verebilecek şekilde tasarlanmıştır. üretim.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Global Standard – Food' un amacı bir imalatçı organizasyonu içinde yer alan İngiliz Perakendecilerine ürün sağlamak için gerekli Gıda Güvenlik ve Kalite kriterlerini açıklamaktır. böylece gıda güvenlik kriterleri ve takip prosedürlerinin standardizasyonu sağlanmıştır. Yıllardan beri her perakendeci bu faaliyeti kendi bünyesinde belirlediği iç Standardlara göre yapıyordu. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için gerekli özeni göstermek zorundadırlar. hazırlık. BRC STANDARTLARI THE BRC GLOBAL STANDARD – GIDA (FOOD) Bu standarda göre değerlendirilme yapılması birçok İngiliz.1.I. ham madde alımı. Bu nedenle tüm gerekli önlemleri almak ve ürün geliştirme. Müşteri ürünleri ile ilgili olan BRC Standardının bazı bölümleri genel olarak uygulanabildiği gibi. paketleme ve depolama alanları Personel alanları Fiziksel. Biçim ve içerik açısından Standart. BRC KÜRESEL STANDARDI – MÜŞTERİ ÜRÜNLERİ (CUSTOMER PRODUCTS) Perakendeciler müşterilerine güvenli ve yasal ürünler sunmakla yükümlüdürler. BRC – Küresel Gıda Standardı sertifikasyonu sahibi olmayı isteyen firmalar aşağıdaki kazançları sağlacaklardır: Tedarikçi taleplerine uygunluk Gıda Güvenliğinin İngiliz tedarikçileri tarafından kabulü Tedarikçi denetim sayısında azalma Ürün güvenlik ve kalitesinde gelişim Şirket değerlendirme sonuçlarının savunulmasında önemli bir bölümü oluşturur Verimli çalışmada gelişim ve rekabetçi pazar yapılanması 4. tedarikçilerin temel dayanak noktaları. Kimyasal ve Biyolojik ürün bulaştırma riski Tehlike ve Risk Yönetim Sistemi Ürün Dizayn/Geliştirme Personel Hijyeni Eğitim 294 . dağıtım. (Not: Diğer bir gıda standardı IFS (Uluslararası Gıda Standardı) Fransız ve Alman perakendeciler tarafından oluşturulmuştur: Bu konuda ki temel verilerimize inceleyebilirsiniz) BRC Denetim raporlarının hemen hemen tüm perakendeciler tarafından kabul edilmesi nedeniyle BRC standardına göre yapılmış bir sertifikasyon müşteri denetimlerinde önemli bir azalma sağlar. Genel Bölümler : İmalat. İngiliz perakendecilerin sorumlu oldukları yasal hükümler tedarikçi zincirinde en iyi uygulamayı sağlamayı amaçlar ve bu nedenle üreticilerin durum tespit sistemlerinin kritik noktalarını ortaya koyan standart maddelerini kabul edeceğini varsayar. 4.

ürünün.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 4. BRC/IOP MATERIALS) TEKNİK STANDARDI – AMBALAJ MALZEMELERİ (PACKAGING İngiliz Perakendeciler onların perakende markalı ürün tedarikçileri ürün geliştirme. süreçleri ve personelin kontrolü Standardın temel bölümleri şunlardır: HACCP Sistemi Çevre Yönetim Sistemi Tesis Çevre Standartları Ürün Kontrol Süreç Kontrol Personel 5. BRC – Küresel Gıda Standardı ürün çeşidine veya üretildiği ülkeye bakılmaksızın İngiliz perakendecilerine gıda ürünleri tedarik eden tüm tedarikçiler için tasarlanmıştır. dağıtım.2. İngiliz perakendecilerinin ambalajlama tedarikçileri veya perakendeci markalı ürünler sağlayan gıda üreticilerinin ambalajlama tedarikçileri güvenli gıda kullanımı için gerekli uygun ambalajlamayı yaptıklarını garanti altına alacak uygun sistem ve kontrol mekanizmalarını oluşturmakla yükümlüdürler. Standart perakendecilere gıda ürünleri için ambalaj tedarik eden firmaların denetlenmesi için genel bir temel sağlayarak tüketicilerin korunmasını sağlamaktadır. günlük gıda maddeleri.3. Sertifika firmanın standart kriterleri karşıladığını onaylar ve ulaşılan serfitikasyon seviyesini belirler (Temel Düzey veya Yüksek Düzey) 295 . denetçinin denetim sonuçlarını açıkladığı kısa bir kapanış toplantısıyla son bulur. BRC ve IOP (Ambalajlama Enstitüsü) bu standardı perakendecilere ve gıda üreticilerine yasal yükümlülüklerini yerine getirme hususunda yardımcı olması amacıyla hazırlamıştır. Denetim. ürünün. GMP). Nihai rapor denetçi bulgularını ve firmanın faaliyet planını kapsar. Karşılaşılan uygunsuzlukların belirtildiği geçici bir rapor sunulur. BRC KÜRESEL STANDART – GIDA (FOOD) Gıda üretim tesislerinde minimum hijyen standardının sağlanması amacıyla BRC büyük İngiliz perakendecileriyle "BRC. Denetim iki aşamadan oluşur: Dokümantasyonun gözden geçirilmesi (HACCP çalışması ve kalite prosedürleri) ve üretim tesislerinin detaylı teftişi. üretim.Küresel Gıda Standardını" yayınladı.I. Bu tarihten itibaren firmanın faaliyet planını oluşturması ve uygunsuzluklarını düzeltmesi için 28 gün süre tanınır. Bu başvuru ve verilen teknik bilgilerden yararlanılarak denetimin süresi (ve dolayısıyla maliyeti) ve sektörel yeterliliklere sahip denetçi belirlenir. BRC BELGELENDİRMESİ Bu konuda yetkilendirimiş bir belgelendirme kuruluşuna başvurulur. Öncelikle bu faaliyet son zamanlarda yaşanan BSE bulaşmış biftek. süreçlerin ve personelin kontrolü (İyi Üretim Uygulamaları. kümes hayvanları ve yumurtalardaki zehirlenmeye yol açan bakteri. 4. Bu kapsama uygunluk yasal bir yükümlülük olmamasına rağmen İngiliz perakendeciler tarafından şiddetle tavsiye edilmektedir. Bu standarda uygunluğun sağlanabilmesi için gıda endüstrisi (tedarikçiler) üç temel kriteri yönetim sistemlerine adapte etmelidirler: HACCP ÇYS Tesis çevresi standartlarının. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için "tüm gerekli önlemleri almak ve gerekli özeni göstermek" zorundadırlar. Standart gereklilikleri şunlardır: HACCP Sisteminin adaptasyonu ve uygulanması Dokümante edilmiş ve verimli çalışan bir çevre yönetim sistemi Tesis çevre standartlarının. koyun ve sığır bölgelerindeki yüksek listeria (süt ürünlerinde oluşan bakteri) gibi gıdayla ilgili korkulara karşı bir reaksiyon olarak ortaya çıktı.

2. HACCP ve BRC ile ilgili işletme kurallarının ortak olarak yazıldığı prosedürler. HACCP belirlenen tehlikelerin kontrolünü geleneksel kalite kontrolundan daha sistemli şekilde yapan bir yönetim aracıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Denetim aralığı ne kadardır? Denetimler firmanın ürettiği ürünlerin riskine ve ulaştığı düzeye (temel veya yüksek) göre 6 ila 12 ay arasındaki periyotlarla gerçekleştirilir. kalite kontrol maliyetlerini düşürür. Yeni dünya düzeni değişen ekonomik sınırlar gelişen teknoloji ve kalite standartları ile gıda ve içecek sektörü için ürün ve ürün işleme koşullarına yönelik yeni gereksinimler ve zorunluluklar gündeme getirmiştir. elektronik.ENTEGRASYON Standartların hayatımızı kolaylaştırdığı ve sanayi toplumuna büyük olanaklar yarattığı kuşkusuzdur. elektrik. 5. Böylelikle sistemde önleyici faaliyetler de yapılabilir. Sistemleri ayrı ayrı yürütmeye çalışmak hem yönetim. firmalar üzerine sürekli bir gözetim ve kontrol aracı görevi yüklemektedir. bu konuların işletmede daha iyi koordine edilmesini ve çalışanlar tarafından daha çabuk kabul görmesini sağlayacaktır. 4. Gıda sektörü üretici ve tedarikçisi firmaların işletmelerinde yönetim sistemlerinin entegrasyonunu oluşturulmalıdır. 6. Günümüzde gıda güvenlik sistemleri ve bünyesinde bulundurduğu ön koşul programları (GMP. ISO 9001. HACCP ve BRC standartları “Kalite” . ulaşım alanlarındaki standartların yaygın kabulü bol ve kaliteli ürünlerin üretilmesine olanak sağlamaktadırlar. Ayrı sistemler kurmanın. Bir başka ifade ile sürekli gelişme ve iyileştirme çabaları bugün standart dediğinizi bir süre sonra revize etmenizi ve aslında onun da standart olmadığı anlamını çıkartmanıza yol açabilir. Bunun "Standart" anlayışı ve fonksiyonu ile ne kadar "ters" bir eğilim ve uygulama olduğu ise açıktır. bilgi ve kavramları karıştırıp motivasyonlarını düşürebilir. Her şeyden önce BRC yayınlanmadan önce iki ayrı sistem olması üst yönetimin sistemler üzerindeki kontrolünü azaltacak ve vakit kaybına neden olabilecekti. Bunun yerine. hem de çalışanlar seviyesinde bazı dezavantajlar getirebilir. 6. Dolayısıyla. BRC ile entegre sistem kurma yolundaki işletmelerde kalite yönetim ve HACCP sistemlerinin belli bir olgunluğa ulaştıktan sonra mevcut kalite sistemine katılmasında yarar vardır.I. “Hijyen ve Gıda Güvenliği” kavramlarına özel ve alışılanın dışında anlamlar vererek. iyi üretim teknikleri) işletmelerin kendi isteklerine bağlı olarak değil 296 . görsel muayene gibi ucuz ve hızlı parametreler ile kolayca yapılır. İşte bunun en büyük sebebi bitmez tükenmez gelişim ve iyileştirme olanaklarının varlığı ve yaşamda kalite isteğinin gücüdür. işgücünü zaman zaman boşa harcama ve gereksiz masraflara yol açma riski de vardır. Potansiyel tehlikeler hesaba alınır. Kontrol zaman. Bununla birlikte iki değişik sistem yani iki değişik kurallar zinciri. HACCP proses'in kritik yerlerinde kontrolun çok iyi yapılmasını sağlar. sıcaklık. Mühendislik. 3. çalışanların. otomotiv. yol. 1. Gıda sektöründe kullanılmakta olan geleneksel kalite kontrol sistemleri artık yerini HACCP(Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları) gıda güvenliği sistemlerine bırakmıştır. Kontrol işleminde laboratuardan çok işlem operatörleri etkilidir. Bunun yanında işletmeye tüm sistemleri ile genel bakışı yakalamak daima önemli bir hedeftir. inşaat. Gündemde olan ISO 9001. haberleşme. Gözetim ve kontrol ihtiyacı arttıkça da standartlar değiştirilmekte ve geliştirilmektedir. Başlıca yararları aşağıdaki gibidir. Başarısızlıkların henüz meydana gelmeden önlenmesini sağlar.

tanımlamayı. Çünkü birçok sektörde ürünün korunması.5. Uyum için gerekli zaman oluşabilmesi amacıyla yönetmelikler değişikliklere uğratılıp bu terminler uzatılsa da mevzuat açısından bugün itibariyle çoğu işletme eksik durumdadır. müşteri ihtiyaç ve beklentilerine odaklanan ISO 9001 kalite yönetim sistemleri ile entegre gıda güvenlik sistemleri kurmalı ve sürekliliğini sağlamalıdırlar.I.11.5 Ürünün Korunması Kuruluş.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 zorunlu uygulama haline getirilmiştir.06. dayanıklı ve sağlıklı ürünler sunma ihtiyacından yola çıkarak diyebiliriz ki gıda ve içecek üreten firmalar. Muhafaza.5. depolamayı ve korumayı içermelidir. tüketimi ve denetlenmesine dair yönetmelik" ile gıda üreten işletmeler için yasal bir zorunluluktur. taşımayı ambalajlamayı. ambalajlama ve sevkıyatı aşamaları için yöntem tespitini ve belirlenen bu yönetim etkin olarak kullanımı şart koşmaktadır. Aynı zamanda risk değerlendirme tehlikelerinin gerçekçi olarak olasılığının belirlenmesi için bilgi ve tecrübe gerektir. depolanması. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. Bu gereklilik ürünün proses içerinde zarar görmesini önleyecek depolama. muhafazası ve sevkiyatı için ilgili sistemin taşıması gereken şartları 7. 16. Gıda güvenliği kavramı risk değerlendirme. 297 . iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. Ülkemizde HACCP. çalıştıracak ve iyileştirecek personelin gıda bilimleri konusunda bilgi ve beceriye sahip kişiler arasından seçilmesi ve çok fonksiyonlu ekiplerin kurulması gereklidir. süt ve su ürünü işleyen firmalar için HACCP uygulamalarına öncelik vermiştir ve sistemin kurulması için öngörülen süre Haziran 2000'de dolmuştur. 09.1997 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan "Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği". Bu nedenle işletmelerde gıda güvenlik sistemlerini kuracak. Öyle ki gıdayı korumakta başarısız olduğunuz anlarda dahi insan duyuları bu riski taşıyan gıdayı çoğu kez fark edemeyebilir. Risk değerlendirme tehlike analizinin ana konusudur ve bir kontrol noktasının ne şekilde risk taşıdığını ortaya koyan bilimsel bir süreçtir. Gıda sektörü için en önemli müşteri beklentisi olan güvenli. Standardın her sektöre hitap eden genel yapısından dolayı bu gerekliliğin gıda sektörü için beklentileri çoğu sektörden daha fazladır. ISO 9001 gibi sistem standartları tarafından istenmese dahi zaten ürün performansında gözle görülür olumsuzluklar yaratmayacağı seviyeye kadar ticari sebeplerden dolayı sağlanır Örneğin yağmurun zarar verdiği bir ürünü hiçbir üretici ya da ticaret yapan korumamazlık yapmaz. ambalajlanması. ÜRÜNÜN KORUNMASI ISO 9001:2000 kalite yönetim sistem standardı ürünün taşınması. taşıma.1998 tarihli ve 23367 sayılı Resmi Gazetede Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı tarafından yayımlanan "Gıdaların üretimi. Fakat gıda da durum biraz daha karmaşıktır. Bu muhafaza.5 maddesinde şöyle açıklamaktadır: 7. olası tehlikeleri belirleme ve buna bağlı kayıpları engelleme gereksinimleri üzerine kurulmuştur. 7. Bakanlık 1998 yılında yayınladığı yönetmelik ile özellikle gıdalar içerisinde en riskli grubu oluşturan et.

yasal ve düzenleyici gereksinimler. paketleme materyali üzerine belirlenmiş çizimin yapılması sıcaklık ve nem oranlarını da içeren depolama koşulları. Fakat. Çünkü. Ayrıca. Bu bir çeşit ürün gerçekleştirmedir ve HACCP çalışmasında göz önüne alınmalıdır. Örneklemeli kalite kontrol yaklaşımında hata oranının % 0 olması sağlanamaz. koruma ve dağıtım koşullarını sağladığından emin olmalıdır.I. Bunlar: 7.5 Ürünün Korunması Kuruluş. Ürün koruması aynı zamanda üretim süresince oluşabilecek istem dışı bulaşmayı da göz önüne almalıdır: son ürünün kalitesine ve güvenliğine etki edebilecek 298 . Not: “Koruma” bir ürün içine koruyucu bir katkı ilavesi anlamını değil. tanımlamayı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Gıdada tehlikeler çoğunlukla düzenli olarak dağılmamıştır. depolamayı ve korumayı içermelidir. paketleme. binaların çevresi. sıcaklık ve nem oranlarını da içeren dağıtım koşulları. dizaynı. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. kontaminasyon(bulaşma) tehlikesi. stok rotasyonu. ISO 22000:2005 standardı bu durumdan dolayı gıda ve içecek sektöründe ürünün korunmasına ilişkin ISO 9001:2000 standardının gereklerine ilave olarak aşağıdakilerin de yerine getirilmesini beklemektedir. dağıtan ya da satan bir firmadan tek bir adet kontamine olmuş (bulaşmış) gıdanın sevk edilmesi belki de o gıdayı tüketen kişinin hastalanmasına ve hatta ölmesine sebep olmaktadır. Muhafaza. yapısı ve yerleşimi. Dolayısıyla örnekleme usulü ile yapılan testlerle gıdanın % 100 güvenli olması sağlanamaz. Bu muhafaza. uygun paketleme. Bu alanla ilgili prosedürler üretimden sonra yetersiz muamele veya depolama sonucu tehlike ile karşılaşmasını engellemelidir.5. Kuruluş ürünün özel karakterini koruması için gerekli işleme. binlerce ton gıda üreten. Gıda güvenliğinde istenilen hata seviyesi 0'dır. taşımayı ambalajlamayı. raf ömrü veya müşteri gereksinimleri. Bu bağlamda dikkate alınması gereken etkenler aşağıdaki gibidir. hastalık yapıcı ve hatta öldürücü olabilmektedir. depolama. paketleme sonrası depolama faaliyetlerini kapsar. üretim ve paketleme öncesi ve sonrası hijyen ve haşere kontrolü. çok düşük miktarlardaki kirletici dahi. gıda üreticisi tüm ürünün testini gerçekleştirse bile veri toplamadan doğan hatalar ve ekipmandan ileri gelebilecek sınırlamalar gibi nedenlerle yine de tam bir koruma sağlayamayacaktır. Son ürünün tamamının örneklenmesi ve test edilmesi ise uygulamada pratik değildir.

Tehlike analizleri ise ISO 22000:2005 sisteminin bir parçasıdır. ISO 22000:2005 yardımıyla oluşturulacak olan HACCP sistemi yardımıyla bu kontrollerin türü ve sıklıkları tespit edilebilir. Bu husus gıda güvenliğini ortadan kaldırabilmektedir. ambalaj üzerindeki mikronlarla ölçülebilecek bir delik. kelebeklerin larvalarını ürünün içine bırakmasına ve ürünün kurtlanmasına sebep olmaktadır. Yukarıda italic biçimde yazılı ürünün korunmasına ilişkin ISO 22000:2005 şartı en basit haliyle aşağıdaki gibi yorumlanabilir. Yukarıdaki madde içerik açısından karşılaştırmaya gerek kalmayacak kadar ISO 9001:2000’in aynı maddesindeki beklentilerden farklıdır. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. standardın bu şartına göre ürününü sevk ederken ürünün zarar görmesini veya bozulmasını engellemek için önleyici tedbirler almalı ve teslim yerine kadar ürünü korumalıdır. araçlardaki kasa. Dolayısıyla. Burada özellikle soğuk hava depolarındaki makine. ambalajlama ve işaretleme proseslerin kontrol edilmesi şartı ürün güvenliği açısından önemli unsurların da kontrol edilmesini şart koşmaktadır. ekipman ve sistemlerin periyodik bakımlarının sistematik hale getirilmesi zorunludur. Bu periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. Bu maddenin şartlarını yerine getirmek için bir gıda işletmesinde yapılması gereken tehlike analizlerinin yapılmasıdır. ambalaj kalitesi açısından değerlendirilmeli ve tehlike analizleri sırasında ambalajlama proseslerinde tehlike ve risk olduğu tespit edilirse bu proseslerde kritik kontrol noktaları tanımlanmalıdır. kasayı soğutan soğutucu ünite ve soğutucu üniteyi kumanda eden parçalar sistematik bir biçimde periyodik bakımdan geçirilmelidir. Bu ilave beklentiler tamamıyla gıda sektörünün özel durumundan kaynaklanmaktadır. firma bakım ekibi kayıtları ya da 299 . d) Sevkiyat Firma. c) Muhafaza ISO 9001:2000 standardının bu maddesi ürünün muhafazasının güvence altına alınmasını ve bozulmasını veya hasar görmesini önleyecek tedbirler alınmasını istemektedir. a) Depolama ISO 9001:2000 standardı ürünün depodaki durumunun ve deponun şartlarının uygun aralıklarla kontrol edilmesini istemektedir. gıda. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. Bu kez soğuk zinciri oluşturan sevkiyat araçları. b) Ambalajlama Paketleme. Bu durumda ele alınacak olan taşıma araçları ve özellikle gerekliyse soğuk zincir de aynı depolama fonksiyonundakine benzer gerekliliklere sahip olmalıdır. firma bakım ekibi kayıtları ya da elektronik sistemlerde soft ortamdaki bakım kayıtları olabilir. ortaya çıkabilecek tehlikelerin önceden simüle edilmesi ve buna göre bu tehlikeleri önlemek için tedbirler alınması gerekmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 tehlikelerle karşı karşıya kalınmadığından emin olmak için proses boyunca gerekli önlem alınmalıdır. Yani. zaman sayaçları. Sistematik hale getirilen periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. Mesela.I. Ayrıca soğuk hava depolarının çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar.

Depo işleyişinden farklı olarak sevkıyatta çalışan ve araca yükleme-boşaltma yapan personel ile aracın sürücüsü ISO 9001:2000-ISO 22000:2005-BRC ve HACCP eğitimlerinden geçirilmeli ve eğitimlerin etkinliği uygun metotlar kullanılarak ölçülmelidir.I. Aksi takdirde bugün için sermaye gücü belirli düzeyin üzerindeki firmalar zaten yurtdışı olanaklarını kullanarak ve yabancı belgelendirme kuruluşları ile işbirliğine girerek uluslararası rekabette yapmaları gerekeni gecikmeksizin tamamlamaktadırlar. Zaten bugün için ilk olarak ihracat ağırlıklı çalışan ve uluslararası sermayeli firmaların ISO 22000:2005 kurulum çalışmalarına başlamış olması bu eğilimin en büyük kanıtıdır. kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar.Bunların dışında aracın soğuk hava bölmesinin çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. Rome.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 elektronik sistemlerde soft ortamda kayıtlı olanlar olabilir. Özellikle de bugüne kadar kapsama girmeyen ve tesis imalatını gerçekleştiren depo üreticileri. yaygın kullanımını ve işletmelerin bu yönlü çabalarındaki kolaylığı arttırmayı sağlayacaktır. “Gıda Sektöründe ISO 9001:2000 ve HACCP Uygulamaları:ISO 15161:2001”.MMO İzmir Şubesi. Bülten. 1997 300 . gıda sektörü temsilcileri üniversiteler ve sektörün diğer meslek kuruluşları ile ortaklaşa olarak bu standardı bir an önce Türk Standardı olarak yayınlaması. Ülkemizde resmi standart yayın kurumu olan TSE ’nin. Codex Alimentarius Food Hygiene Basic Texts.2008 International Standards Organizations. zaman sayaçları. December 2002 International Standards Organizations. Geneva. 8.. D. KAYNAKLAR • • • • • BRC Food. standardın sektördeki kabulünü. o depoları soğutan üniteleri imal edenler ve nihayetinde soğuk zinciri oluşturan sevk araçlarını dizayn ve imal edenler ISO 22000:2005’in gereklerinin sağlanabildiği ortamlara uygun ürünleri/üretimleri ile rekabette bir adım önde olabileceklerdir. V Edition. Food and Agricultural Organization of the United Nations. ISO 22000:2005 Menemenlioğlu. SONUÇ ISO 9001:2000’nin gıda sektörü için yorumu olan ISO 22000:2005-BRC sadece gıda üreticileri açısından değil onlara tedarikçi olanların da bundan sonra uyması gereken kuralları açıklamaktadır. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak ayarlanmalı. ISO 22000:2005’in ülkemizdeki karşılık standardı bu makale hazırlandığı tarih itibariyle yayınlanmamıştır. ISO 9001:2000-Quality management systems-Requirements . Mayıs 2002 World Healt Organization.

Bilgen ETKİN……… 205 Abdullah YILDIZ……..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 YAZARLAR DİZİNİ A.. 174 Gökhan GÜRLEK……. 183 Mehmet BİLGİLİ……… 81. 97 Erdoğan ŞİMŞEK……. 220 Ali KILIÇARSLAN…… 165 Alper YILMAZ………. 128 ARİF HEPBAŞLI………. 62 Tuncay YILMAZ………. 120. Mutlu ÖZTÜRK…… 262 Hakan SEMERCİ…………292 Hasan ACÜL…… 31 Hüseyin PEHLİVAN… 58 İ.. 248 Özlem ÇETİN………… 12 Safiye Nur DİRİM……......89 Ertaç HÜRDOĞAN… 248 Fikret PAZIR…………. HOŞÖZ……………. 81. 165 M.. ÖZDİKİCİLER……. 106 Kıvanç ARSLANTAŞ…...248 Osman KARA…………..53 Mehmet ORHAN… 53 Mete ÖZŞEN……………. Turhan ÇOBAN….128. 286 Tansel KOYUN. 62 Ali GÜNGÖR………….. Güray ŞENOL…… 111 Nagihan BİLİR……… 193 Nurdil ESKİN………..... 62 Ahmet FERTELLİ…… 120 Ali BOLATTÜRK. 106 İsmail EKMEKÇİ…… 97 Kadir İSA …………… 58. Tekin ÖZTÜRK….. 19 Canan CİMŞİT…….. 248 Turan ERKAN………… 279 301 .. 41 Korhan ALTINKAYA… 12 M..89 Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU. 236 Dilek KUMLUTAŞ……… 46 Ebru HANCIOĞLU…….I. Kemal ÖZTÜRK…… 262 H.. 5 Arif ÖZBEK…………… 128 Beşir ŞAHİN…………. 220 Ahmet COŞKUN.. 174 O. 220 H. Maurizio ZAGO… 111 N... 270 Seher KUYUMCUOĞLU 286 Semra Ülkü………… 227 Serhan KÜÇÜKA……… 151 Serkan SUNU…………. 19.... 5 Ender ERDOĞAN….. 97. 258 Orhan BÜYÜKALACA. 89 Bülent Orhan…………. Kürşad ERSOY…… 193 H. 258 Gamze GEDİZ İLDİŞ… 227 Gökhan ARSLAN……..128. 46 Mohgtada MOBEDİ… 227 Mr. 236 İsmail EKMEKÇİ…. 151 Şebnem TAVMAN……….... 81. 120. 69.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Veli DOĞAN……………. 270 Yunus ÇERÇİ………….I. 137 Vildan KÜÇÜK………. 81.. 89 Ziya Haktan KARADENİZ…46 302 . 205 Yusuf POLAT…………..

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 AKDENİZ SOĞUTMA 303 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 304 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 DORİN SPA 305 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 306 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 307 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 308 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 309 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 310 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 311 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 312 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 313 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 314 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 315 .