P. 1
Bildiri kitabı

Bildiri kitabı

|Views: 680|Likes:
Yayınlayan: LFSSS

More info:

Published by: LFSSS on Apr 21, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/13/2013

pdf

text

original

I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR DİZİN
OTURUM I : ISI POMPALARI Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar……………………………………………… Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI 5

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları…………………………………………………………………………………........... 12 Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı………… Bülent Orhan – Ali GÜNGÖR OTURUM II : SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler… Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar………………… Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel……………… ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ - Dilek KUMLUTAŞ - Mete ÖZŞEN OTURUM III : AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım………………………. Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi………………………………………… Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi.. Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması………………………………………………………… M. Turhan ÇOBAN OTURUM IV : SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü……………………………………………………………………….. Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları, Arızaları ve Çözüm Yöntemleri……………… Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri……………… İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA OTURUM V : KONTROL, TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri……………………………………………………………………………………....... Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu.....................…………………….. Mr. Maurizio ZAGO – N. Güray ŞENOL 106 111 81 89 97 53 58 62 31 41 46 19

69

1

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
OTURUM VI: İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi… Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi………………………………. Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu…………………………………………………………… Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi…………………………………………………………..……... 151 Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA OTURUM VII: SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi……………… Ali KILIÇARSLAN – M. HOŞÖZ 165 120

128 137

Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması……………………………. 174 Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması…………………………………………………………………………………………..... 183 M. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi… Nagihan BİLİR – H. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi………………………………………………………………………………………………. A. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ OTURUM VIII: ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi…………………………………………………. Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı…………………………………………. Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi…………………………………………………………………………………………. Canan CİMŞİT – İ. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi……………………………………………. Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA OTURUM IX: GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler…………………………………………. Fikret PAZIR – O. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması…………………………………………………………. H. Mutlu ÖZTÜRK – H. Kemal ÖZTÜRK 262 258 220 227 193

205

236 248

2

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi……………………………………………………………………………………. 270 Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM OTURUM X: GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri………………………………. Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi…………………. Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler………………………………………………. Hakan SEMERCİ YAZARLAR DİZİNİ................................................................................................................................ 279 286 292

301

3

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

OTURUM I ISI POMPALARI

Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN

Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı Bülent Orhan – Prof. Dr. Ali GÜNGÖR

4

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

TOPRAK KAYNAKLI ISI POMPASI SİSTEMİ UYGULAMALARI
Ebru Hancıoğlu*, Arif Hepbaşlı** *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, İZMİR **İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Jeotermal Enerji Araştırma ve Uygulama Merkezi, İZMİR ebrukuzgunkaya@ iyte.edu.tr, arifhepbasli@ ege.edu.tr ÖZET Isı pompalı sistemler, enerji verimli sistemlerdir. Bu çalışmada, iki farklı uygulama; soğutma ve kurutma uygulamaları ele alınmıştır. Birinci uygulamada, bir hacmin toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP) ile soğutulmasının performansının incelendi. İkinci uygulama ise, TKIP’lı bir kurutma kabininde defne yapraklarının tek katmanlı kurutma işleminin ve bileşenleri ile birlikte tüm TKIP’sı sisteminin enerji analizi yapıldı. Bu sistem, İzmir/Türkiye’deki, Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde, tasarlandı, kuruldu ve test edildi. TKIP cihazı ve tüm sistem için etki katsayısı (EK) değerleri, sırasıyla, 1,63-2,88 ve 1,45-2,65 aralığında bulunurken, sistem bazında özgül nem çekme oranı 0,122 kg/kWh olarak elde edildi. Anahtar Sözcükler: Etki Katsayısı, Soğutma, Kurutma, Özgül nem çekme oranı (ÖNCO), toprak kaynaklı ısı pompası.

1. GİRİŞ Ülkemiz jeotermal enerji potansiyeli bakımından, dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Bununla beraber, potansiyelimizin çok az bir kısmı, yaklaşık olarak % 3’ü kullanılmaktadır. Ülkemizde, aynı zamanda düşük sıcaklıkta jeotermal kaynaklar da mevcuttur. Ayrıca, ülkemiz bitki çeşitliliği bakımından dünyanın sayılı birkaç ülkesi arasında yer almaktadır. Yeni teknolojilerin, kalite, enerji ve çevre konularında son düzenlemelere uymayan proseslerin yerini alması beklenmektedir. Toprak kaynaklı ısı pompaları, enerji verimli ekipmanlardır. Isı pompaları çalışma sırasında, performans katsayılarının yüksek olmasından dolayı daha az enerjiye ihtiyaç duyarlar. Dolayısıyla elde edilen enerjinin sarf edilenden daha yüksek olması ile, enerji tasarrufu sağlarlar. Bu nedenle ısı pompaları hem kullanıcıya hem de ülke ekonomisine büyük katkı sağlarlar. Kurutma, sanayide oldukça yaygın kullanılan enerji yoğun işlemlerden biridir. Çoğu sanayileşmiş ülkede, kurutmada kullanılan enerjinin payı, ülkenin sanayide tükettiği enerjinin % 7-15 arasında olup, çoğunlukla ısıl verimi % 25’den % 50’ ye kadar değişir [1,2]. Bu değerler, kurutucunun seçiminde önemli rol oynayan gıda ürününün kurutma karakteristiklerine göre farklılık göstermekte olup, kurutma işlemlerinde enerji tasarrufuna odaklanılmasının açık birer göstergesidir. Kurutma, belki de en çok enerji yoğun proseslerden biridir. Tahminler; odun ürünleri imalatında toplam enerjinin % 70’inden fazlasının, tekstil ürünleri imalatında toplam enerjinin % 50’sinin ve buğday, mısır gibi tarım ürünlerindeki toplam enerji ihtiyacının % 60’ından fazlasının kurutma prosesinde tüketildiğini göstermektedir. Bu değerler, yürütülecek olan enerji verimliliği çalışmalarının önemini açıkça göstermektedir. 1980’lerden beri, enerji fiyatlarındaki artış, kirlilik üzerine yasal düzenlemeler, çalışma koşulları ve emniyet ihtiyaçları gittikçe sıkılaşmaktadır. Bu ihtiyaçları ve enerji tüketimini karşılamak için, kurutma metotları ve kurutucu tasarımı ile ilgili yeni teknolojilerin kullanılması gerekmektedir. Isı pompalı kurutucular, kurutucudan çıkan akışkan veya gazdan, enerjinin geri alımına izin vermesinden dolayı enerjiverimli kurutma ekipmanıdır. Çok değişik ısı geri kazanım uygulamaları söz konusudur. Bu bağlamda, kurutucudan

5

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
çıkan sıcaklığın veya nemli havanın ısıl enerjisinin, dışarı atılması yerine, tekrar ısı pompasında kullanılmasıyla enerji tasarrufu sağlanmış olunur. Isı pompalı kurutucu (IPK), alışıla gelmiş sıcak havalı kurutucular ile kıyaslandığı zaman, daha yüksek enerji verimini, daha iyi kalitede tutmayı ve çevre koşullarından bağımsız olarak işletilebilmeyi sağlar. Ayrıca, enerji yoğun bir işlem olan kurutmada, iyileştirmenin yapılabilmesi için araştırma ve geliştirme çalışmaları gereklidir. Ancak, bu teknolojinin ülkemiz sanayisinde uygulaması, diğer ısı pompası sistemlerinde olduğu gibi, pek yaygın olmayıp, sınırlı sayıdadır [3]. Yukarıdaki açıklamalardan, IPK’nun hibrit bir kurutma sistemi olduğu açıkça görülmektedir. Başka bir deyişle, IPK; ısı pompası ve kurutucu olmak üzere, iki mühendislik sisteminin kombinasyonundan oluşur. Isı pompası destekli kurutmayla, düşük enerji tüketilerek, daha iyi ürün kalitesinin sağlanması için kontrol edilebilir bir kurutma ortamı (sıcaklık ve nem) sağlanır [4]. Bu çalışmada, ısı pompasının hem soğutmada hem de kurutmada kullanılan enerji verimliliği kavramları sunularak, enerji verimliliği hesaplanmıştır. 2. SİSTEM TANITIMI Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde daha önce yüksek lisans tezi kapsamında taban alanı 65 m2, ısıtma kapasitesi 3,8 kW ve soğutma kapasitesi 4,2 kW olan bir dersliğin, TKIPsı ile ısıtılması/soğutulması amaçlanmış ve toprak kaynaklı ısı pompalı bir sistem kurulmuştur. Bu konuda değişik çalışmalar yapılmıştır. Doktora tezi kapsamında bu düzeneğe bir kurutma kabini eklenerek kurutma amaçlı olarak çalıştırılması öngörülmüştür [5]. TKIP sistemin ısıtma kapasitesi 3,8 kW olduğu için TKIPK sistemi ona göre tasarlanmıştır. Ülkemizde giderek artan kurutma proseslerine ihtiyaç göz önüne alınarak, kurutma işlemlerinin yoğun enerji kullanımı ve ısı pompalarının enerji tasarrufu özellikleri birleştirilerek kurutma işlemlerinde enerji tasarrufu sağlanması amaçlanmaktadır Toprak kaynaklı ısı pompalı kurutma sistemi, üç üniteden oluşmaktadır: (a) ısı pompası devresi, (b) toprak ısı değiştiricisi devresi ve (c) kurutma kabini. Sistemin şematik gösterimi Şekil 1’de ve gösterilmiştir. (a) Isı pompası devresi: İki adet plakalı ısı değiştiricisi, dört yollu vana, selenoid vana ve kılcal borudan oluşmaktadır. Soğutucu akışkan olarak R-22’nin kullanıldığı sistemde, ölçüm yapmak amacıyla, kompresörün emme ve basma hattına birer manometre konulmuştur. (b) Toprak ısı değiştirici devresi: Toprak altına düşey olarak yerleştirilen 50 m derinliğinde, U-şeklinde 32 mm çapında polietilen borudan oluşmaktadır. Antifiriz-su karışımı (salamura)nın sirkülasyonu için bir pompa, genleşme tankı, hava alma ve emniyet ventilinden oluşmaktadır. Ölçüm amacıyla; bir adet rotametre, ısı değiştiricisine giren ve çıkan suyun sıcaklıklarını ölçmek için 2 adet termometre bulunmaktadır. (c) Kurutucu devresi ve fan-coil devresi: Kabin 1 m x 1 m x m ebatlarındadır. 0.5 x 1 m ebatlarında 18 tepsi bulunmaktadır. Yoğuşturucu ve fan kurutma kanalı içine yerleştirilmiştir. Yerleştirilen yoğuşturucu hava soğutmalı tiptir ve çalışma akışkanı olarak R-22 ve hava kullanmaktadır. Egsoz havası dışarı atılmayıp tekrar sisteme kurutma kanalı vasıtasıyla geri gönderilmekte ve böylece ısıdan geri kazanım sağlanmaktadır. Nem ölçer ve sıcaklık ölçerler giriş ve çıkış havalarını ölçmek amacıyla kanalın giriş ve çıkışlarına yerleştirilmiştir. Hava debisi orifizmetre ile ölçülmektedir. (d) Fan-coil devresi: İki adet fan-coil ve sirkülasyon pompasından oluşmuştur. Devrede dolaşan suyun sıcaklığının tespiti için pompanın giriş ve çıkışına birer termometre konulmuştur.

6

P2 W Kompresö r a c Ürün mü. Sistemde ısı pompası ana sistem olmakta soğutma ve kurutma uygulaması. 3. sistemin kütle ve enerji denklikleri hem ısı pompası hem de kurutma fırınına ve soğutma için uygulanarak iki kademede incelenmiştir. sü . hü. Isı pompası dört yolu vana ile sistem çalışması soğutma ve ısıtma olarak ayarlanmaktadır. P4 T5 T9. ω7 Taze H b TOPRAK ISI DEĞİŞTİRİCİSİ Şekil 1. ω8* KURUTUCU Eksoz Havası T8. ω8 BuharlaştırıcıYoğuşturucu Buharlaştırıcı.I. Sürekli-hal. Genişleme Valfi T3. 9-12 EKİM 2008. ω9 T6 T7.1 Isı pompasının performansının değerlendirilmesi 7 . ısı çıktısını ve enerji verimliliklerini bulmak için kullanılmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tü. İZMİR T8*. 3.ISI POMPASI Yoğuşturucu T2. P3 Dört-yollu vana Buharlaştırı cı- d T1. Sistemin şematik gösterimi[5]. PERFORMANS DEĞERLENDİRME Kütle ve enerji denklikleri. sürekli-akış olduğu varsayılarak hesaplanmıştır. P1 FAN-COİL ÜNİTESİ T4.

& & m sa ( h giren − hçikan ) = m s ( h giren − hçikan ) (4) IP ünitesinin ( EK IP ) ve tüm IP sisteminin ( EK sis ) enerji-bazlı verimliliği. Enerji dengesi Genel enerji dengesi. dört yollu vana ile sistem çalışması ayarlanmaktadır. m kütlesel debidir. Soğutma ve kurutma uygulamasına göre sistem.elek (6) 8 . giren enerji terimlerini çıkan enerji terimlerine eşitleyerek yazılır. Isı pompalı sistemin şematik gösterimi Kütle dengesi Genel kütle dengesi. İZMİR Toprak kaynaklı ısı pompasının şematik gösterimi. sırasıyla aşağıda gösterilmiştir: EK IP & & Q yoğ veya Qbuh = & W komp (5) veya elektrik girişi terimi yerine. aşağıdaki gibi gösterilebilir: & & ∑ Qgiren = ∑ Qçikan (2) Genel enerji dengesi. daha açık bir şekilde de yazılabilir: & & & & Q + ∑ m giren h giren = W + ∑ mçikan hçikan (3) & & & & & & & & Burada. net ısı giriş akımı ve W = Wnet . Şekil 2’de verilmiştir.çikti = W giren − Wçikan . EK IP = & & Q yoğ veya Qbuh & W komp . Burada. Q = Qnet . net iş çıktı akımıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.giren = Q giren _ Qçikan . Enerji dengesi eşitliği. 9-12 EKİM 2008. Buharlaştırı cıGenleşme Vanası Yoğuşturuc u- Kompres ör W Şekil 2. & & ∑ m giren = ∑ mçikan (1) & şeklindedir.

Tablo 1’ de özetlenmiştir.elek = W pompa /( η pompa .elek + W fan .2 Kurutucunun performansının değerlendirilmesi ÖNÇO = & ms & & Wısıtıcı .elek & Q yoğ & +W (8) pompa .elek η komp . BULGULAR VE TARTIŞMA Toprak kaynaklı ısı pompası siteminin iki uygulaması için soğutma ve kurutma olarak iki bölümde incelemiş ve EK ve ÖNÇO değerleri. İncelenen ısı pompasının EK ve ÖNÇO değerleri Tanım Soğutma EK IP 4.elek = W komp /( η komp .mek ) ve (11) (12) (13) & & W fan .elek (14) & Burada.elek η fan .elek + W pompa .elek η pompa .elek Kurutma sistemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W pompa & + W fan veya elektriksel terimlerle.elek (10) verilmektedir. (9) EK sis = & Q yoğ & & & Wkomp .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tablo 1.71 Sistem 3.mek ) olmaktadır.I.elek + W fan . İZMİR ve soğutma istemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W (7) pompa veya elektriksel terimlerle EK sis = & Wkomp .elek = W fan /( η fan .mek ) & & W pompa . 9-12 EKİM 2008. m s . & & W komp . 4.12 ÖNÇO (kg sb/hm2) - 9 . Burada. 3. bir saatte alınan suyun miktarıdır (kg). ÖNÇO değeri bu çalışmada iki farklı kurutucu tipinin maydanozun kurutulması sırasındaki performanslarını kıyaslama amacıyla kullanılmıştır.

temiz bir enerji kaynağı olması ve yıl boyunca toprak sıcaklığının sabit kalması. İlk maliyetin pahalı olmasına rağmen. Soğutma mevsimi için.88 ve 1.12 bulunmuştur.39 ve 2. Havadan havaya ısı pompalarında soğutma için etki katsayısı 2.4 W ısı enerjisi toprağa atılmıştır (84. kızgın buhar soğutuculu ve kızgın buhar soğutucusuz olarak incelendiğinde. Bu çerçevede. Toprak altına bıraktığımız prob ısı değiştiricisi borusuna hemen bitişik bırakıldığından yüksek değer okunmuştur. SONUÇ Bu çalışmada. sırasıyla. 2. kızgın buhar soğutucusuz ise 2. c) Toprağın. Bu sonuçla her bir metreye 84. EK değerleri.88 1.1 olarak tespit edilmiştir. Avrupa da ve Amerika da çok yaygın olarak kullanılan toprak kaynaklı ısı pompalarına. sisteme kızgın buhar soğutucusu konulmuştur. yani. Sistemi kızgın buhar soğutucusu devreye alınmadan test edilmiş ve toprak ısı değiştiricinin net kapasitesi tespit edilmeye çalışılmıştır.65 ve 1. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri.122 bulunmuştur. Kurutma sistemleri. ön görülen toprak ısı değiştiricisi boyu. IP ünitenin EK değerleri. 10 . Bu çalışmada dış sıcaklık 36 oC iken 50 m deki toprak sıcaklığı 28 oC civarında ölçülmüştür. sırasıyla. Normal şartlarda bu derinlikte toprak sıcaklığı 15 ila 25 oC arasındadır.12 olarak bulunurken. Eşitlik (5) ve (6) kullanılarak. Sistemde yeterli toprak ısı değiştirici boru boyu ile COP yaklaşık 3 olup.65 1. 100 m’lik toprak ısı değiştiricisi dikey olarak gömülmüştür. 1800 kg/h debide 2 oC lik bir sıcaklık farkı elde edilmiştir. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri. Bu manada hedefe ulaşılmıştır. toprak kaynaklı ısı pompalarının SEK’sı 3' ün üzerindedir. teorik analiz yapılmış ve deneysel veriye dayalı olarak ele alınan sistemlerin performansı değerlendirilmiştir.8 arasındadır. Bu bağlamda. Elde edilen ısının atılmasında 25 oC.122 bulunmuştur. ısı pompalarında kullanılmasını cazip hale getirmiştir.39 2. 5.63 2.6 ila 2. 3. Sistem yeterince çalıştırıldığında oda sıcaklığı hedeflenen 21 oC 'ye düşürülmüştür. 470 m’dir. Fan-coil'de hava üfleme sıcaklığı. sırasıyla 4. Dolayısıyla. Evaporasyon sıcaklığı 2 oC sağlanarak fan-coil devresine yaklaşık 8 oC su gönderilmiştir. IP ünitenin EK değerleri. Sistemin verimliliği. “Sanayi-Üniversite İşbirliği” kurulmalı ve bu teknolojinin ülkemizde yaygınlaşması sağlanmalıdır. ısı kaynağı olarak. ülkemizde de gereken önem verilmelidir. Isı pompalı sistemler ile desteklenmelidir. Elde edilen ana sonuçlar aşağıda özetlenmiştir: a) TKIP soğutma ünitesi için. Eldeki imkanlar ölçüsünde deney düzeneği için 50 m sondaj yapılarak. 9-12 EKİM 2008. TKIP kurutma istemi için. kondenser basıncını düşürmek.63 bulunmuştur. 15 oC ölçülmüştür. toprak ısı değiştiricisine gitmesi gereken enerjiyi atmak dolayısıyla evaparasyon basıncını düşürmek için. sırasıyla 2. 2.45 0. Hesaplanan ÖNÇO değeri 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.63 bulunmuştur. b) TKIP kurutma sistemi için. gerek maliyetlerin düşürülmesi gerekse etki katsayısının arttırılması konusunda.I. sırasıyla.88 ve 1. İzmir şartlarında toprak ısı değiştiricisinde iyi bir verim elde edilmiştir. IP ünitenin EK değerleri.45 olarak bulunurken. Kurutma için ÖNÇO değeri 0. bu verimlilik bir ısı pompası için uygun değerdir.45 olarak bulunurken. İZMİR elek Kurutma elek 3. sırasıyla 2.65 ve 1.0455880 Hesaplanan soğutma ve ısıtma kapasitesine göre. Bu çalışmada elde edilen sonuçlardan görüleceği gibi. enerji yoğun sistemlerdir ve ısı pompalı hibrit sistemlerin kullanılması ile enerji tasarrufu sağlanmaktadır.71 ve 3. Bunun en büyük nedeni toprak altında sıcaklığın mevsimlere göre çok fazla değişkenlik göstermemesidir.4 W/m).12 2.1. bir çoğundan da daha yüksektir. kızgın buhar soğutuculu ile yaklaşık 3. Soğutma için hesaplanan bu değerler ısıtmada daha yüksek çıkacaktır. 36 oC 'ye göre daha iyi bir sıcaklık olduğundan toprak kaynaklı ısı pompaları daha verimli çalışmaktadır. Bu değer daha önce yapılan denemelerle literatürde verilen değerle aynı. Bu sıcaklık yukarı çıktıkça bu sıcaklık düşmektedir. iki farklı ısı pompası sistemi uygulaması verilmiştir. kış şartı için 106 m ve yaz şartı için ise. Eşitlik (7) ve (8) kullanılarak.

9-12 EKİM 2008.. ve Hepbaşlı A. salt enerji analizi yerine. Food Research International. Isı Pompalı Kurutucularla Emisyonların Azaltılması. Sayı: 34.. 11 . I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [2] Chua K.S. İZMİR d) Sistemin performansının değerlendirilmesinde.. Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü Doktora tezi. Drying Technology. III. Temiz Enerji Sempozyumu Bildiriler Kitabı. Moisture transfer analysis during drying of slab woods. 721-731. 2001. 16(1-2). 235250. yazarlar tarafından da başka yerde yapıldığı gibi.I. and Saen-saby P. Hawlader M. 6. Güneş enerjisi destekli toprak kaynaklı (jeotermal) ısı pompalı bir kurutucunun enerji ve ekserji analizi.N. Mujumdar A. [3] Akın A. [5] Hancıoğlu E. KAYNAKLAR [1] Dincer. 1998. 34:317-320. Heat and Mass Transfer. Chou S. [4] Prasertsan S. Cilt: II.A. 121-128. 1998.J.K ve Ho J.. Heat Pump Drying of Agricultural Materials. 2006. ekserji ve eksergoekonomik analizlerinin de yapılması önerilmektedir. Batch Drying of Banana Pieces-effect of Stepwise Change in Drying Air Temperature on Drying Kinetics and Product Colour.. 2000.C.

ozlemcetin@isimas. Ayrıca aynı otel için yapılmış jeotermal kaynak ile soğutma çalışması da irdelenmiştir. İZMİR DÜŞÜK SICAKLIKLI JEOTERMAL KAYNAKLARIN YER KAYNAKLI ISI POMPALARINDA ISITMADA VE SOĞUTMADA KULLANIMI VE UYGULAMALARI Korhan Altınkaya.com.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2. Bu durumda da ısıl kuyunun soğukluğu sistem verimini belirler. Jeotermal kaynak kullanılması ile elde edilecek işletme maliyetleri karı LPG’ ye göre yaklaşık %70-%80 arasında iken soğutmada split klimaya göre %40 karlıdır. Bu çalışmada yer kaynaklı ısı pompalarıyla düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakların kullanımı incelenmektedir.Ş. kömür v.Ş-Isı Makineleri San. Isı pompasının piyasaya ilk girişinde her yeni konuda olduğu gibi bir direnç oluşmuş bu direnç artan örnek uygulamalarla ortadan nispeten kalkmıştır.b) harcayarak değil hali hazırda bir yerde bulunan ısı kaynağını ihtiyaç duyulan yere taşımasıdır. Isıtma durumunda bir ısı pompasının 27 0C jeotermal kaynak suyu sıcaklığında nasıl çalıştığı ve ilk yatırımını ne kadar zamanda karşıladığı uygulanmış bir proje üzerinde incelenerek ortaya çıkarılmıştır.com. deniz. Bu verimin asıl nedeni. Yerden doğal olarak çıkan termal su otel çevresindeki doğal havuzlarda birikmekte ve kullanılmaktadır. Tic. Otel Muğla’ nın Dalaman ilçesi sınırlarında bulunmaktadır.Ş’ de 2003 yılından beri WaterFurnace (USA) marka ısı pompalarıyla sektörde yer almaktadır. Isı Pompası 1. göl veya yeraltı suyu kullanıldığı gibi yeraltı jeotermal sularda kaynak olarak kullanılabilir.İstanbul altinkaya@isimas. GİRİŞ Yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) bundan yaklaşık 10 yıl önce ülkemizde HVAC sektörüne girdi. ve Taah. Buna göre.5 işletme tasarrufu sağlamıştır.I. düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakla ısı pompası kullanımı alternatif yakıt olan LPG’ ye göre %87. Anahtar Kelimeler: Düşük Sıcaklık Jeotermal Kaynak. 89 otel odası ve villalara sahip otelde. Bilindiği gibi yer kaynaklı ısı pompası birçok kaynağı kullanarak ısıtma ve soğutma yapabilen sistemlerdir. Isımas A. Özlem Çetin ISIMAS A. İşletme maliyetlerindeki farkın diğer yakıtlara göre oldukça büyük olması sistemi cazip kılan en önemli etken olmuştur. Isı kaynağı olarak toprak. A. 9-12 EKİM 2008. UYGULAMASI TAMAMLANMIŞ ISITMA SİSTEMİ GENEL TARİFİ Uygulama yapılan bina termal sağlık merkezi olarak kullanılan Therme Maris otelidir. Sistem.tr ÖZET Yer kaynaklı ısı pompalarının verimi kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır. 25m2 hamam yerden ısıtmasının ve 2 Adet 18 ton su kapasiteli sağlık havuzunun termal suyu 2 adet 17kW ortalama kapasiteli sudan suya ısı pompası ile ısıtılmaktadır. Bu sistemde verim kaynak sıcaklığı ile doğru orantılıdır. uygulanmış bir projemize ait bazı bilgiler verilmektedir. Sistem konvansiyonel sistemlere göre daha yüksek verim ile çalışabilmektedir.. ihtiyaç olan ısıyı bir kaynağı (doğal gaz. Sistem enerjiyi sadece bir kaynaktaki enerjiyi taşımak için kullandığından dolayı işletme maliyetlerinde tasarrufludur. yaşanılan ortamın soğutulması istendiğinde içerideki ısıyı daha soğuk olan kaynağa (ısıl kuyuya) taşır. Kaynak sıcaklığı yaklaşık olarak 270C-300C aralığındadır. Bu çalışmamızda düşük sıcaklıklı jeotermal kaynağın yer kaynaklı ısı pompasına kaynaklık ettiği ısıtma uygulamalardan birine örnek vermek amacıyla. 12 .tr. Bu proje Muğla’ nın Dalaman ilçesinde bulunan bir termal otelde uygulanmış ve iki yıl süreyle incelenerek çalışma değerleri kayıt altına alınmıştır.

yük tarafında ise istenen sıcaklığın 450C olmasından dolayı ısı pompası ısıtmada ortalama 5. Şekil 2. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz.5.I. Bu sebepten dolayı ısıtma için kaynak suyu direk olarak cihaz içerisinde dolaştırılmamakta. Bu incelemede anlatılan uygulamada da kaynak olarak düşük sıcaklıklı yeraltı (jeotermal su ) suyu kullanılarak. Havuz içerisinde ısınmadan dolayı oluşan tortuyu temizlemek için her günün sonunda havuz suyu boşaltılmakta ve yeniden doldurularak ısıtılmaktadır. Bu kaynak proje yerine göre faklılık gösterebilmektedir. Kaynak tarafı sıcaklığı 270C.6 COP’ de çalışmaktadır. 13 . Sağda Isıtılan Sağlık Havuzları Yük tarafı tesisatı suyun fiziksel özelliklerinden dolayı kapalı devre olarak tatlı su ile yapılmıştır. İZMİR Şekil 1. 9-12 EKİM 2008. Therme Maris SPA & Termal Otel – Dalaman Sistem yukarıdaki açıklamadan da görüldüğü gibi verimini öncelikle kaynaktan sağlamaktadır. Kaynak suyu aşırı mineralli olduğu için ısıtılma durumunda aşırı tortulaşma meydana gelmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. havuzlar yerden ve duvardan ısıtma boruları ile ısıtılmaktadır. yine kullanım suyu olarak kullanılacak düşük sıcaklıklı yeraltı suyu (jeotermal su) ısıtılmaktadır.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 17kW nominal ısıtma kapasitesi değerine sahip ısı pompası yaklaşık 26kW ısıtma kapasitesinde çalışmaktadır. Jeotermal Kaynak ile Isıtma Sağlayan Isı Pompaları. Termal suyun aşırı agresif olmasından dolayı ısı değiştiricisi olarak titanyum eşanjör kullanılmıştır. Bu yüzden kaynak tarafı sirkülasyon pompaları daha küçük basma yüksekliğine sahip pompalardır ve buna bağlı olarak daha az elektrik harcamaktadırlar. Sistemin Tesisat Şeması Kaynak tarafı bir plakalı ısı değiştiricisi ile kaynak suyundan ayrılmaktadır. İZMİR EKW17 Filtre EKW17 M T M T M T M T FS T M FS M T M T M T T M M T M T T M HAMAM T M FS HAVUZ 1 HAVUZ 2 T M Şekil 3. Pompa olarak plastik pompaların kullanılması daha uygun olabilmektedir fakat uygulama yapıldığı yıllarda plastik pompalar konusunda düzgün teknik değerlere ulaşılamadığı için bu yol seçilmiştir. ISITMADA ISI POMPASI KAYNAK TARAFI Bu uygulama bir açık sistem uygulamasıdır. Titanyum Plakalı Eşanjör ve Tesisatı 3. ısısını ısı pompası soğutma devresinden gelen suya vererek ısı değiştiricisinden çıkmakta daha sonra termal kaynak havuzuna bırakılmaktadır. Termal kaynaktan gelen 270C sıcaklığındaki termal su. Devre soğuk olduğu için eşanjör içinde herhangi bir tortulaşma sorunu yaşanmamıştır. Isı değiştiricisi içerisinde suyun sıcaklığından başka hiçbir fiziksel ya da kimyasal özelliği değişmemektedir.I. Bu kaynak sıcaklığında. Şekil 4. Şekil. Tümüyle titanyum olan bir pompa kullanılması durumda ilk yatırım maliyeti çok fazla yükseleceği için ucuz ve kolay bulunabilir paslanmaz pompa kullanılması ve birkaç yılda bir çarkının ve gövdesinin yenilenmesi müşteri tarafından 14 . Belli dönemlerde pompaların çarkları temizlenip değiştirilmektedir.3-Sistemin Tesisat Şeması) Kapalı sistem uygulamalarından farklı olarak kaynak içerisine döşenen polietilen borular yoktur. (Bkz. 9-12 EKİM 2008. Bunun yanında suyun özelliğinden dolayı pompaların gövdeleri ve çarkları paslanmaz seçilmiştir.

15 . Bu yüzden bu yöntem kullanılmamıştır.5 COP’ de çalışan ısı pompası ve kaynak tarafı sirkülasyon pompası 12 ay 365 gün ortalama günlük 14 saat çalışma ile bir yıl boyunca 6. Sağlık havuzu ortalama 380C’dir ve cihaz bu sıcaklığı elde etmek için 2 yıldır sorunsuz bir şekilde ortalama olarak günde 14 saat çalışmaktadır. sağlık havuzlarındaki sıcak su ise havuz tabanına ve duvarlarına döşenen yerden ısıtma boruları ile yapılmaktadır. gece kapalıdır. 9-12 EKİM 2008. Sağlık havuzlarındaki suyun ısıtılması ve hamamın ısıtılması bu sıcak su ile sağlanmaktadır. ALTERNATİF YAKITLA KARŞILAŞTIRILMASI Bu sayılan ısıtma ihtiyaçlar için daha önce bir LPG kazanı kullanılmaktaydı. Karşılaştırmanın düzgün olabilmesi için LPG tüketimi kıyaslamanın yapıldığı günkü fiyatıyla değerlendirilmiştir. Otel bakım onarımı tarafından daha önce kullanılan LPG sisteminin ve yeni kurulan ısı pompası sisteminin tüketimleri izlenerek kayıt altına alınmıştır. Hamamda ısıtma zemin altına. Isı pompaları gece suyu ısıtmakta gündüz ısı kayıplarını karşılamaktadır. 5. Bu değerlere göre. İZMİR tercih edilmiştir. Bu da yaklaşık olarak %87. Havuz içerisindeki su günlük olarak değiştirilmektedir.3-Sistemin Tesisat Şeması) Havuz ve hamam gündüz saatlerinde açık. Fakat otelde kaynak olarak kullanılan termal kaynak havuzları aynı zamanda müşterilere havuz olarak da hizmet verdikleri için kapalı sistem boruları görüntü olarak sorun teşkil edecektir. Sistem kendini ilk kurulum maliyetine göre yaklaşık 6 ay gibi kısa bir sürede geri ödemiştir. Kaynak tarafının açık sistem değil de kapalı sistem yani polietilen borularla yapılması bu pompa masrafını ortadan kaldıracaktır. Bu sayılan avantajlardan dolayı sistemin ilk yatırım maliyeti kapalı sisteme göre çok daha az olmuştur. Sağda-Kullanılıp Geri Boşaltılan Koy Kaynak tarafından alınan ısı.720 kcal/h’ lik ısıtma kapasitesi ile 5. kaynak tarafında boş alana ihtiyaç duyulmaması ve sistemin daha basit olmasıdır. ısı pompasında kompresörde sıkıştırılarak yük tarafına 550C sıcak su olarak verilmektedir. 4. Açık sistemin kapalı sisteme göre diğer avantajları ise kaynak içerisine döşenen boruların maliyetinden tasarruf edilmesi. Bu durumda sistem bir yılsonunda 43.128$’ lık yakıt tükettiği kayıtlardan elde edilmiştir. Yük tarafı kapalı bir çevrim olarak tasarlanmıştır. (Bkz.856$ tasarruf etmiştir.I. ortalama 44. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil.272$ tüketmektedir. ISI POMPASI YÜK TARAFI Şekil 5.5’ lik bir tasarruf yüzdesi demektir. Her ne kadar sirkülasyon pompasında tüketilen elektrik miktarı artacak olsa da sistem daha sorunsuz ve masrafsız olarak çalışacaktır. Buna karşın eski LPG sistemi aynı değerler için 50.

78 Kcal/h Maliyet (saat) 19.78 Kcal/h 148. boyler veya otel ısıtması için LPG’ ye göre %84 karlı olan jeotermal kaynak sistemi soğutmada da chillere göre %40 karlıdır. Cihaz oteldeki ısıtma ve soğutma ihtiyaçlarını karşılayarak en yüksek çalışma saatlerine çıkmaktadır ve böylece yukarıdaki tasarruf miktarları hesaplanmıştır.865 149.84 0.78 Kcal/h 148.883 YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg 16 . Havuz.80 0.186 198. kaynak tarafı plakalı ısı değiştirici temizliği. Bu sayılan bakım giderleri edilen tasarrufun yanında çok küçük kalmaktadır. İZMİR Şekil 6.002 69.120 YTL 29.380 YTL 38.98305 1.80 0.I.69000 2.92 Isıtma Enerjisi 148. ısı değiştiricisinin 5-6 yılda bir değiştirilmesi.003 YTL 43.64000 Yakıt Isıl Değeri 9562 Kcal/Kg 9875 Kcal/Kg 10256 Kcal/Kg 8250 Kcal/Kg 11100 Kcal/Kg Verim 0. JEOTERMAL KAYNAK İLE SOĞUTMA Sağlık havuzlarının ısıtılması daha önceki bölümlerde anlatıldığı şekilde 17kW nominal kapasiteli iki adet ısı pompası ile 27°C’ deki jeotermal kaynak suyu açık sistem olarak kullanılarak gerçekleştirilmiştir.127 YTL 13.78 Kcal/h 148. İşletim Maliyetleri Tablosu Bakım giderleri hesaplanacak olursa. ISITMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Yakıt Cinsi Fuel Oil No:6 Kalorifer Yakıtı Motorin Doğal Gaz LPG Dökmegaz Birim Fiyat 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.968 223. Bu araştırma sonunda otel odalarının.78 Kcal/h 148.54000 2.463 YTL Maliyet * (Yıl) 98. kaynak tarafı filtreleri bakımı haricinde bir cihaz bakımı söz konusu değildir. Sistemin ısıtması ve performansı geçen yıllar içerisinde incelenmiş ve ısı pompası ile otel içerisinde sağlanabilecek diğer faydalar araştırılmaya başlanmıştır. Bu sistemde ayrıca ısıtmanın yanı sıra soğutmada da faydalı olacaklardır. Bu çalışmada verilen tüketim değerleri sistemin 2 yıllık çalışması boyunca izlenerek ortalaması alınmış tüketim değerleridir. Otelin olduğu bölge düşünüldüğünde yaz aylarında hava sıcaklığının kaynak havuz sıcaklığından daha yüksek olduğu dönemlerde ısı pompası chiller cihazı yerine soğutma ihtiyacını karşılayabilir ve sistem daha fazla tasarruf etmiş olabilir. 9-12 EKİM 2008. 6. kullanım sıcak suyunun ve kapalı havuzun LPG ile ısıtılmasının yanı sıra otel odalarının chiller ile soğutulmasına alternatif olacak ısı pompası sistemi kurulması tasarlanmıştır. Sisteme ait işletim maliyetleri aşağıdaki gibidir.93 0.49724 0. Bu tasarruf miktarının en yüksek seviyede tutulması için dış hava algılayıcısına bağlı küçük bir otomasyon kurulması gerekmektedir.

Dalaman yaz şartlarında hava sıcaklığı. Uygulanan projeden de görüldüğü gibi yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) birçok değişik ısı kaynağından değişik çözümlerle yararlanabilmektedir. Bu durumda cihazlar soğutmada konvansiyonel sistemlerden daha yüksek bir verimde çalışabileceklerdir.44 Kcal/h 3.478 Tasarruf miktarında kaynak olarak kullanılan suyun 270C olmasının büyük bir etkisi vardır. Düşük sıcaklık jeotermal kaynaklar uygun sıcaklıklarda soğutma için de daha verimli olarak çalışabilmektedirler.46 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 0.489 YTL 2. Tamamlanan ısıtma uygulamasında kaynak olan jeotermal sıcak su ısı pompasına 5.2 YTL ** Yakıt alt ısıl değerleri ve birim fiyatları Aralık -2007 tarihli Tesisat Dergisi' nden alınmıştır. Yer kaynaklı ısı pompası ısıtma. Sonuçta suyu ısıtmak için gereken enerji.46 Kcal/h 10. İZMİR İthal Sibirya Kömür Yerli Linyit Kömürü Elektrik SPLIT KLİMA Kazan+Chiller Toplam: 0.527 0.506 0. Ayrıca bilindiği gibi ısı pompasının çift yönlü çalışma özelliğinden dolayı ısıtma için yapılan yatırımla soğutmada elde etmek mümkündür.99 Isıtma Enerjisi 3. Bunların ekonomimize kazandırılması için ısı pompalarının uygun bir aracı olabileceği görülmüştür.964 YTL 513 4.449 14. Bu durumda COP kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır. 17 .489 YTL 3.08 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 6.12094 YTL/Kwh 860 Kcal/Kwh 0.65 0.12094 YTL/Kg 7000 YTL/Kg 4640 YTL/Kwh 860 YTL/Kwh 2.78 Kcal/h 95. Pomp.80 0.99 YKIP Toplam: * : 6ay :180 gün:7 saat saat 1$=1.I.5 Soğutma Enerjisi 110.12094 0. her türlü ısıl kaynağı kullanarak düşük işletme maliyetleriyle karşılayabilmektedir. 7. Bu da bize gösteriyor ki nispeten düşük sıcaklıkta olan termal kaynakların da ısıtma için verimli olarak kullanılması birçok diğer yakıtın kullanılmasından ciddi şekilde daha tasarrufludur.5 COP gibi yüksek bir verim sağlamıştır.65 0.32203 0.134 YTL 109.44 Kcal/h 3.47 YTL 33.00000 Birim Fiat YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh COP 860 Kcal/Kwh 860 Kcal/Kwh 3.12094 0. 9-12 EKİM 2008.99 148.99 0.78 Kcal/h 148.099 Sirk. Pomp.08 Kcal/h 3.12094 0.776 0.10 Sirk.12094 0.80 3.12094 COP 2.44 Kcal/h 148. Pomp. (Kaynak) 0.527 5.5 Kcal/Kg Kcal/Kg Kcal/Kwh 0. uzunca bir süre termal kaynak sıcaklığı olan 270C’ den daha yüksek bir değerdedir. Burada anlatılan örneği ele alacak olursak.502 SPLIT KLİMA YTL/Kwh YKIP Isıtma 0.28 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. SONUÇLAR 110. Ayrıca kaynağın kendiliğinden yeryüzüne çıkıyor olmasından dolayı açık sistemin en basit ve ucuz şekliyle uygulanabilir olması ilk yatırım maliyetini çok aşağılara çekmiş ve sistemin kendisini 6 ay gibi kısa bir sürede amorti etmesini sağlamıştır. (Kaynak) Sirk.530 YTL 54.000 YTL 28.12094 YTL/Kwh (EKW130) 4.256 YTL 73. var olan bir kaynaktan alınmakta ayrı bir yakıt yakılarak karşılanmamaktadır.370 YTL 12.28900 0.78 Kcal/h 148. Bu şekilde düşük sıcaklık jeotermal kaynaklarına ülkemizde sıkça rastlanmaktadır.718 21.524 - Çalışma Saati Soğutma için 2730 Çalışma Saati SOĞUTMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Birim Fiyat 0. (Yük) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Toplam: * :12ay :365 gün :17 Saat 0.489 YTL 2.78 Kcal/h 95. soğutma ve kullanım sıcak suyu ihtiyaçlarını.216 211.192 YTL 6.

9-12 EKİM 2008. . İZMİR 8.Source Heat Pump Systems. Yer Kaynaklı Isı Pompası Uygulamaları 18 . Closed – Loop / Ground . KAYNAKLAR [1] International Ground Source Heat Pump Association (IGSHPA).Ş.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.Oklahoma University [2] ISIMAS A.

Belirlenen sonuçlarla. hem ekonomik açıdan hem de doğal kaynakların israf edilmeden tüketimi açısından gittikçe artmaktadır. Prototipin güvenilirlik ve verimlilik durumu değerlendirilerek sistemin yararlılığı incelenmiştir. Sıcak su ihtiyacı günümüz modern yaşamında önemli bir yer tutmaktadır.GİRİŞ Elektrik enerjisinin verimli kullanımı günümüzde oldukça önem kazanmıştır. ali. Bu çalışma ile aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı termodinamik analizi ve tasarımı yapılarak bir ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi yapılmıştır ve tasarım sonucu üretilen ürünle ilgili performans deneyleri gerçekleştirilmiştir. Isı pompalarının gelişen teknolojisi ile birlikte ısı pompalı su ısıtıcılarının elektrikli su ısıtıcılara göre enerji verimliliği önemli ölçüde arttırılmış ve elektrikli su ısıtıcılar ile aynı karakteristik özellikte tasarlanarak montaj zorlukları aşılmıştır. doğal veya yapay ısı kaynaklarından aldığı ısıyı bir yapıya veya uygulamaya transfer edebilir. Geliştirilen aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi için değişik şartlarda uygulama yapılması ile veriler elde edilmiş ve sistemin yeterliliği değerlendirilmiştir. Su Isıtıcısı.edu. bir ev için yapılan toplam enerji harcamalarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Bu yüzden. Isı pompaları. Ali GÜNGÖR Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Sistemin çevrim prensipleri incelenip teorik analizi yapıldıktan sonra 80 litrelik su hacmi için tasarım koşulları belirlenmiştir. ısı pompalarının.I. Bununla birlikte. su ısıtıcıların verimliliğinin artırılması. İZMİR AİLE TİPİ HAVA KAYNAKLI ISI POMPALI SU ISITICISI TERMODİNAMİK ANALİZİ VE TASARIMI Bülent ORHAN. Ancak. bu tür ısı pompalı su ısıtıcılarının yapılabilirliği gösterilmiştir. üretim maliyetlerinde ve elektrik enerjisi elde etmek için tüketilen kaynak miktarında önemli oranda azalma sağlayacaktır. su ısıtma amacıyla kullanılması verimli çözümler sunabilmektedir. Öncelikle. Ayrıca sistemin kapasite limitleri ve su ısıtma performansı kontrol edilerek deneysel olarak belirlenmiştir.gungor@ege. ısı pompalı su ısıtıcıları (IPSI). Sistemin bileşen seçimleri yapılarak bir prototip tasarlanmıştır. 9-12 EKİM 2008. Elektrik enerjisinin tüketici sayısının fazla olması ve yaygın olarak kullanılması nedeniyle. Dr. Anahtar Kelimeler: Isı Pompası. ısı pompası ile sıcak su üretim işleminin verimliliği ve kullanım süresi boyunca ortaya çıkacak değerlerin uygunluğu bulunmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Su ısıtmak için kullanılan enerji. bu konuda sınırlı sayıda çalışma yapılmıştır. Bir miktar enerji girişi ile ısı pompaları. Elektrik veya gaz kullanarak ısının yaratılması yerine ısı pompaları ile bir kaynaktan ısıyı taşıyarak su ısıtmak. sistem prototipi yapılarak. Günümüzün ileri üretim teknolojisi ile birlikte güvenirliliği ve pratikliği oldukça geliştirilmiştir. Sıcak Su Üretimi 1. Diğer yandan. Elde edilen sonuçlara göre. Böylece. İzmir-Bornova bulentorhan2000@superposta. Prof. verimlilik değerlerini daha önce yapılan çalışmalar ile ortaya koymuştur. sistemin performansının beklenen 19 . geleneksel elektrikli su ısıtıcıları ve gazlı termosifonlar termodinamik verimlilik limitlerine yaklaşmışlardır. ısı pompalı su ısıtıcıları için daha önceden yapılan tasarımlar incelenmiş ve kısa bilgiler verilmiştir. sıcak su üretimi için harcanan enerjinin azaltılmasını sağlayabilecek alternatif bir yöntem olan ısı pompası kullanarak sıcak su üretme tekniği incelenmiştir. enerji tüketiminin azalmasını sağlayacaktır. elektrik enerjisi tüketiminde yapılan küçük orandaki tasarrufların. geleneksel sistemlere göre 2 veya 3 kat daha verimli olabilmektedir [1]. ülkemizdeki çoğu bölge için kullanımının oldukça avantajlı olacağının öngörülmesine rağmen ısı pompalı su ısıtıcılarının ülkemizde ticari üretimi çok az olmakla birlikte. Bu önem.com.tr ÖZET Bu çalışmada. Ayrıca. düşük sıcaklık bölgesindeki ısı enerjisini yüksek sıcaklık bölgesine aktarır.

evsel uygulamalara göre geniş aralıkta değişerek 3 ila 20 sene arasında olduğu belirtilmiştir [8]. düşük oranda enerji girişi ile bu akışı ters yönde gerçekleştirebilir. Isı. binaların hava soğutmasını sağlamak için hava iklimlendirme cihazları olmadan sadece IPSI sistemlerinin kullanılabileceği söylenmiştir [6]. Diğer bir çalışmada ise. Isı pompalarında tasarımı etkileyen önemli unsurlardan biri sistemin enerji kaynağıdır. sistem üzerine bir miktar iş yapılarak. Bu yıllarda yapılan çalışmalar ile ısı pompalı su ısıtıcıları elektrikli su ısıtıcılara göre daha yüksek verimlilik sağladığının ortaya konulmasına rağmen. ısı pompalarının hava soğutma ve sıcak su üretiminde aynı anda kullanılması ile önemli oranda enerji tasarrufunun olacağı gösterilmiştir [7]. yüksek ilk fiyat. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı (COPIP) değerinin 3 olması durumunda. yıllık enerji tüketiminde bir elektrikli su ısıtıcı kullanımına göre % 50 ila % 58 arasında tasarruf sağlandığı hesaplanmış ve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısının elektrik tüketimini azalttığı ortaya konulmuştur [3].5 değerinde COP vermiştir. yüksek hacimde sıcak su çekimi sırasında geri ısınmanın yetersiz olması ve kompresörün çalışırken gürültü yapması olarak düşünülebilir [2]. toplum tarafından yüksek oranda kabul görerek kullanımı yaygınlaşmamıştır. ISI POMPALI SU ISITICISI TASARIMLARI Isı pompalarının su ısıtma uygulamalarında kullanımı 1950’li yıllarda keşfedilmeye başlanmıştır. 9-12 EKİM 2008. Şekil 1. bir kaynaktan ısı çekilip bunun başka bir kaynağa aktarılması esasına göre çalışır. Bu çalışmada. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılarının ana bileşenleri. Isı pompalarının aynı anda soğutma ve su ısıtma amacıyla kullanılabilmesi için bir evin hava iklimlendirmesi ve sıcak su üretimi üzerinde iki yıl boyunca yapılan çalışmalar sonucunda.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı pompaları. hava kaynaklı sistemlerin diğerlerine göre basit tasarımda yapılabilmesidir. diğer ısıtıcıların daha kolay montaj edilebilmesi.I. hava kaynaklı su ısıtıcılarının performansının ortam hava sıcaklığı ve havanın nemine bağlı olduğu gösterilmiş ve hava kaynaklı su ısıtıcısının COPIP değerinin buharlaştırıcıdan geçen havanın kuru olması durumda yaklaşık % 5 oranında düşeceği savunulmuştur [5]. doğası gereği yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru yayılır. temel olarak hava kaynaklı ısı pompalarının çalışma prensibine sahiptir. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılar. ısı pompalı su ısıtıcısı kullanımı ile enerji kazanım oranının %40-%70 arasında olabileceğini göstermiştir. Isı pompalı su ısıtıcılarının geniş tabanda kabul edilmesi durumunda elektrik enerjisi tüketiminde önemli azalma olacağı Amerikan Enerji Dairesi tarafından fark edilmiş ve ilgili çalışmalar 1980 yılından sonra tekrar yoğunlaşmaya başlamış ve bu konuda birçok araştırma yapılmıştır. İZMİR düzeylerde olduğu belirlenmiştir. Bu yetersiz kabulün nedenleri olarak. Isı pompalı su ısıtıcısı kullanılarak değişik test şartlarında yapılan araştırmalar sonucunda ortaya konulan alan değerlendirme raporları. harcanan ek ilk maliyetin geri kazanım süresinin. hava kaynaklı ısı pompası sistemi ve sıcak su tankıdır (Şekil 1). yoğuşturucuda çevrim akışkanının yoğuşması ile suya verilir ve böylece sıcak su elde edilmiş olur. Bununla birlikte. Enerji kaynağı olarak su. Isı pompaları. Ancak. Isı pompalı su ısıtıcısı temel bileşenleri 20 . ısı pompalarında en yaygın kullanılan enerji kaynağı çevre havasıdır. toprak ve ortam havası kullanılabilir. elektrikli su ısıtıcısına göre enerji tüketiminin 3’te 2 oranında azalacağı belirtilmiştir [4]. Fonksiyonel olan bu sistem üzerinde estetik tasarım çalışmaları ile endüstriyel ürün haline getirilebileceği de belirlenmiştir 2. Bunun nedeni. Benzer şekilde. Hawaii’de kurulan büyük ölçekli ısı pompalı su ısıtıcısı test ederek incelenmiş ve sistem yaklaşık olarak 2. Buharlaştırıcı aracılığıyla havadan çekilen ısı. Yeni Zelanda’da bir eve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı kurularak gerçekleştirilen deneyler sonucunda.

5 m2 ve nominal soğutma kapasitesi 1. filtre kurutucu. İZMİR 3.9 kW olan Friterm TT75 tipi standart hava soğutmalı kondenser. Şekil 2. paralel olan bakır boru hattı seri hale dönüştürülerek sistemde buharlaştırıcı olarak kullanılmıştır. Bu tabla üzerine ısı pompası sistemi kurulumu yapılmıştır. uzunluğu 415 mm ve genişliği 120 mm’dir. termostatik genleşme valfi ve buharlaştırıcı olmak üzere 4 ana bileşenden oluşmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Diğer bileşenler elektrik kontrol elemanları. suya batırılmış yoğuşturucu. ısı transfer yüzeyi 4. Helisel olarak kıvrılmış 17 metre uzunluğunda. Sistemde kullanılan helisel kıvrılmış yoğuşturucu Sistemde. Şekil 3. Yoğuşturucu için yivli boru kullanılması ile ısı transfer yüzeyi arttırılmıştır.I. DENEY SİSTEMİNİN TANITIMI Kurulan ısı pompalı su ısıtıcısı çevrimi Şekil 2‘de görüldüğü gibi kompresör. 70 W gücündeki fan kullanılarak 21 . altındaki metal ayaklar üzerinde durabilmektedir ve üzerine 60x52 cm boyutlarında tabla yerleştirilmiştir. Böylece düz boruya göre daha kısa uzunluğa sahip boru kullanılabilmiştir. gözetleme camı. iç yüzeyi yivli bakır boru yoğuşturucu olarak kullanılmak üzere tankın içine batırılmıştır. Buharlaştırıcının yüksekliği 330 mm.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tank içerisine uygun yerleşim için 45 santimetre uzunluğunda 30 sargılı iki parça halinde birleştirilerek tank içerisine batırılmıştır (Şekil 3). Tank. toplayıcı depo ve yüksek alçak basınç otomatlarıdır. 3/8’’ çapında. Isı pompalı su ısıtıcısı prototipi temel şeması Suyu depolamak ve ısıtmak için 80 litre hacimde krom saçtan yapılmış yalıtımlı ısı tankı kullanılmıştır.

tek silindirli hermetik tip L’Unite Hermetique CAJ 4461 Y model kompresör kullanılmıştır. Sistemde kullanılan kompresör ve toplayıcı depo Tasarlanan prototip. Termostatik genleşme valfi. depo içine girinti yapan ucu kapalı boru içerisine konulan yağa batırılmıştır. DENEY SONUÇLARI Tasarımı ve kurulumu yapılan aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı için laboratuar ortamında yapılan çalışmalar ile sistemin uygun çalışma performansı elde edilmiştir. R-134a çevrim akışkanı ile şarj edilerek çalıştırılmıştır. R-22. R-502. Kompresör ve fan tarafından harcanan elektrik tüketim miktarını ölçmek için dijital sayaç sisteme bağlanmıştır. basit etkili. R-12. Sistemin enerji tüketimini ve su ısıtma yeterliliğini 22 .2 °C buharlaşma ve 54. 9-12 EKİM 2008. buharlaştırıcı üzerindeki ısıl yüke bağlı olarak çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlığı sabit bir değerde kalacak şekilde çevrim akışkanı debisini ayarlamaktadır. Sistemde kullanılan buharlaştırıcı ve fan Genleşme valfi olarak buharlaştırıcı girişinde termostatik genleşme valfi kullanılan sistemde. çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı termostatik genleşme valfi ile sezilmektedir. Depo içindeki su sıcaklığını ölçmek için 65 cm uzunluğundaki deponun alt yüzeyinden 15 cm ve 30 cm yükseklikte mekanik termometre kulpları ve 45 cm yüksekliğinde termostat görevi de gören dijital termometre kulpu. Isı pompası sisteminin performansını belirlemek üzere buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki basınçlar ölçülmüştür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kompresörden çıkan kızgın buhar çevrim akışkanı yoğuşturucuda ısısını vererek yoğuşturucu çıkışında bulunan toplayıcı depoda toplanır (Şekil 5). akıtılan sıcak su debisi. Şekil 4. Akıtılan sıcak su debisini ölçmek için debimetre kullanılmıştır. 4.5°C yoğuşma sıcaklığı için 1569 Watt kompresör kapasitesi vardır. +7. Kompresör emme ve basma hatlarında bulunan manometreler ile yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ölçülmektedir. su sıcaklık değişimleri. Sistemde ½ HP. R-134a. Şekil 5. sistemin harcadığı elektrik enerjisi değerleri ölçümleri yapılmıştır.I. Deneysel çalışmada beş adımdan oluşan performans deneyi yapılmıştır. ve R-404a soğutma gazlarını kullanan -30 °C ve +10 °C arasındaki sınır içinde bulunan buharlaşma ısılarında çalışan soğutma sistemlerine takılmak üzere tasarlanmıştır. İZMİR düşük basınçta buharlaştırıcıya giriş yapan sıvı-buhar karışımındaki çevrim akışkanının dış yüzeyden geçirilen hava akımından ısı çekerek kızgın buhar haline dönüşmesi sağlanmaktadır (Şekil 4). Su ısıtma performansını ölçmek için su giriş ve çıkış sıcaklıkları.

Isıtma periyodundan sonra sıcak su depo hacminin yarısı ( 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3) Referans su sıcaklığının belirlenmesi. Son boşaltma periyodu için suyun boşaltılması ve yeniden ısınma süresi ölçülür. Performans deneyleri. COPIP = Qak & Wıs − Wbek ⋅ t ıs (2) & Eşitlik (2)’de. 5) Tek akıtmada. 1) Isıtma periyodu. Kullanma sıcak su akıtma debisi ( q ak (m3/s)). son yarım tank hacminin akıtılmasını izleyen yeniden ısıtma periyodundan sonra kompresörü ilk defa devreye soktuğunda. Q ak = (1) ∫ρ 0 t ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt Eşitlik (1)’de. aşağıda belirtilen beş temel adımdan meydana gelir [10]. Isı pompasının kapanmasından sonra. tanktaki termostat tarafından bir tam (açma-kapama) çevrimini kapsamalıdır. 24 saatlik bir bekleme çalışmasından sonra. ρ ak (kg/m3) debimetredeki sıcak suyun yoğunluğu ve C Psu (kJ/kg.5 ⋅ Vdepo (m3)) kadar sıcak su doğrudan akıtılmaya başlanır. Bu süre içinde tüketilen elektrik enerjisi girdisi ( Wıs (kWh)) ölçülür. Yeniden ısıtma enerji girdisi ( Wıs (kJ)) son akıtma periyodunda belirlenir. başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa gelmesiyle termostatın ısı pompasını ilk defa devreden çıkarmasına kadar geçen sürenin ölçülmesi ile yapılır. İZMİR ölçmek amacı ile sistem üzerinde Türk Standartları Enstitüsü EN 255-3’te tarif edilen performans deneyi uygulanmıştır. Bu ortalama sıcaklık ve maksimum kullanılabilir sıcak su deneyinde ölçülen ikinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) kullanılarak. Son akıtma süresinde alınan verilerden kullanma sıcak suyu için bir performans katsayısı ( COPIP ) belirlenir. Bu akıtmaya. referans su sıcaklığı ( Tref (oC)) Eşitlik 3’e göre hesaplanır. su sıcaklığı ( Tak (°C)) 40 °C'nin altına düşünceye kadar devam edilir. fazla miktarda su hacminin akıtılmasına karşılık gelen. Wbek bekleme etkin giriş gücüdür (kW). Isıtma periyodu ( t ıs ). birkaç tam çevrim yapacak şekilde. 9-12 EKİM 2008. maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi. ikinci kez depo hacminin yarısı kadar sıcak su akıtılır.I. sistem & çalışmaya bırakılır. Bu. Bu akıtma sırasında birinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) ölçülür. sistemin bekleme giriş gücünün ( Wbek (kW)) belirlenmesine hazırlık için dengeleme periyodudur. referans su sıcaklığı deneyi başlatılır. oC). Eşitlik 1’e göre hesaplanır. ısı pompası devreden çıkıncaya kadar izin verilir. Isı pompası yeniden devreden çıkıncaya kadar suyu ısıtmasına izin verilir. tanktaki termostatın ilk 23 . Performans deney metodu sıcak su hazırlamak amacı ile kullanılan ısı pompalarının verimliliğini tespit etmek için uygulanır. Sıcak suyun akıtılması sonucunda soğuyan suyun ısınmasına. depolanan suyun. 4) Bekleme giriş gücünün belirlenmesi. Bu dengeleme periyodu 24 saatten az olmamalı ve en azından. Akıtılan su enerjisi ( Qak (kJ)). akıtılan su sıcaklığı ( Tak ) ile gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel ) aralığında sabit basınçta suyun ortalama özgül ısısıdır. 2) Sıcak suyu ısıtma performans katsayısının belirlenmesi. Tanktaki termostat. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan sıcak su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. 2 1 Tref 1 2 Tort + Tort = 2 (3) Referans su sıcaklığı deneyi sonrası sistemden sıcak su almaksızın.

I. Akıtma debisi ( q ak (m3/s)). Bu süre içinde 1. 21 oC ortalama sıcaklığında bulunan suyu 51. Maksimum sıcak su enerji miktarı ( Qmaks (kJ)) Eşitlik 5’e göre belirlenir. bekleme güç girişinin belirlenmesine başlanır. (9) m su (kg) depo içindeki su kütlesi ve Δhsu (kJ/kg) sıcaklık aralığındaki entalpi farkıdır. Sistem 1 saat 26 dakika 8 saniyede. sistemin tükettiği elektrik enerjisi girdisi deney süresince ölçülmüştür. W & Wbek = bek tbek (4) Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarı. Bu ölçmelerden bekleme etkin giriş gücü Eşitlik 4’e göre ölçülür. 9-12 EKİM 2008. Bunun için. Bekleme süresi ( t bek ) ve enerji girdisi ( Wbek (kWh)) belirlenir. Sistemin performans deneyi. Depo içinde 80 litre su bulunduğundan belirtilen özgül hacim için su kütlesi 80 kg olacaktır (Çengel. 24 . termostatın ilk kapatmasına kadar devam eder ve en az bir tam açma-kapama çevrimini kapsar. Oda sıcaklığına yakın sıcaklıklarda suyun özgül hacmi 0. minimum diğer bir 24 saatlik periyottan sonra. depo içindeki suyun başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa ısıtılması arasındaki süreyi kapsar.7 oC ortalama sıcaklığa ısıtmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.73 ⋅ Qmaks 4. COPIP = Qsu WT (8) Qsu (kJ) depo içindeki suyun. İZMİR kapatmasıyla. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıkları. ortam hava sıcaklığının 20 oC ve nem oranın %55 olduğu kapalı ortam bir odada yapılmıştır. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. 1996). Q maks = t maks ∫ρ 0 ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt (5) Tek bir akıtmada kullanılabilir maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks (lt)) Eşitlik 6’ya göre belirlenir.001 m3/kg alınabilir. bir defada akıtılacak sıcak su miktarının ölçülmesi ile belirlenir. Isı pompası ısıtma tesir katsayısını bulmak için.5 MPa (5 bar) basınç değerlerine karşılık gelen değerler olarak alınırsa Eşitlik 7 bulunur [10]. ilk başlangıç sıcaklığından termostatın kapandığı son sıcaklığa ulaşmak için ihtiyaç duyduğu enerjidir. su sıcaklığının çok düşük olduğu değere ulaşana kadar sıcak suyun sürekli olarak akıtılmasına başlanır. Bu periyot.042 kWh elektrik enerjisi tüketmiştir. sistemden ortama olan ısı transferi ihmal edilirse Eşitlik 8 kullanılabilir. Depo suyu sıcaklık değişimi. Vmaks = 34.1 Su ısıtma periyodu (7) Su ısıtma periyodu. Qsu = m su ⋅ Δhsu Eşitlik (9)’da. Eşitlik 9 ile ihtiyaç duyulan enerji değeri bulunabilir. Vmaks = Qmaks ρ s ⋅ C psu ⋅ 25 (6) ρs ve C psu değerleri 0.

50 3.50 COPIP 2.042 kWh yani 3751. 9-12 EKİM 2008. sistemin soğutma etkisi sıcak aylar için bina içi soğutmaya bir fayda unsuru olarak düşünülürse.50 1.00 2.00 0.00 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 7 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu COPIP değişimi 25 .I. sistemin hem soğutma hem de su ısıtma modunda çalıştığı düşünülürse sistemin COPıs + soğ değeri Eşitlik 10 kullanılarak hesaplanabilir. Sistemin su ısıtma periyodu süresince ısı pompası ısıtma tesir katsayısı Eşitlik 8 kullanılarak 2. Eşitlik 10 kullanılarak sistemin COPıs + soğ değeri 4. belirtilen sıcaklıklardaki entalpi farklarını bulunarak 10263.50 0. güç değişimi Şekil 9’da verilmiştir. sistemin performans katsayısı çok daha yüksek çıkacaktır. COPıs + soğ = Qsu + Qbuh WT (10) 21 oC sıcaklıktaki 80 kg suyu 51.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2 kJ olarak hesaplanır.7 oC çıkarmak için sistemin yoğuşturucudan suya aktardığı enerji. çalışma esnasında ısı pompası ısıtma tesir katsayısı değişimi Şekil 7’de. Sistemin yoğuşturucuya verdiği enerjinin % 25’lik kısmının ½ HP kompresörden geldiği kabul edilirse buharlaştırıcı çalışma süresince havadan yaklaşık 7697 kJ ısı çekecektir. Bununla birlikte. DEPO SUYU ORTALAMA SICAKLIĞI BUHARLAŞTIRICI SICAKLIĞI YOĞUŞTURUCU SICAKLIĞI 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 0 10 20 30 41 51 63 ZAMAN (DAKİKA) 69 80 T(OC) Şekil 6 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma performansı ISI POMPASI PERFORMANS KATSAYISI 3.74 olarak hesaplanır. Sistemin su ısıtma performansı Şekil 6’da. enerji değişimi Şekil 8’de.2 kJ enerji harcamıştır. ısı pompası tarafından soğutulan hava soğutma yükünü azaltacağından. Sistem bu süre içinde fan ve kompresörde toplam 1. İZMİR Bunun yanında.79 olarak hesaplanabilir.00 1.

134 kJ/(kg. İZMİR HARCANAN ENERJİ SUYA VERİLEN ENERJİ 12000 10000 8000 Q (kJ) 6000 4000 2000 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 8 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu enerji değişimi HARCANAN GÜÇ SUYA VERİLEN GÜÇ 3000 2500 2000 GÜÇ (W) 1500 1000 500 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 9 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu güç değişimi 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Depo hacminin yarısının akıtılmasından sonra ısı pompası soğuyan suyu tekrar ısıtmak için 0. Bekleme giriş gücünü belirlenmesi deneyi yapılarak sistemin bekleme etkin enerji tüketimi 24 saat 8 dakika 24 saniye sonunda 1. Sıkıştırılamayan madde için sabit basınçta ve sabit hacimde özgül ısılar eşittir.oC) alınabilir. 9-12 EKİM 2008. Suyun özgül ısısı 4. suyun özgül hacmi 0.2 Kullanma sıcak suyu akışında performans katsayısı tespiti 80 lt hacimdeki tank hacminin yarısının akıtılması ile elde edilecek verilerle ısı pompalı su ısıtıcısının ısıtma tesir katsayısı hesaplanır. Bununla birlikte. Eşitlik 1 kullanılarak depodan akıtılan 40 litre suyun enerjisi 6053. Su tankının yarım hacminin akıtılması (40 litre) ve tekrar ısıtılmasını içeren deneyin toplam süresi 1 saat 4 dakika 8 saniye olarak ölçülmüştür. Böylece. Tank içindeki su sıkıştırılamayan madde sayılabilir. depo yarım hacmi akıtma 26 .665 kWh yani 2394 kJ elektrik enerjisi kullanılmıştır.509 kWh olarak ölçülmüştür.I.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilebilir [11].5 kJ hesaplanmıştır.

4 Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi Suyun özgül ısısı 4.I. İZMİR deneyi periyodunda ısı tankından 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.042 kWh 62. kabul edilen ve hesaplanan değerler ile Eşitlik 2 kullanılarak sistemin ısı pompası etkinlik katsayısı 2.2 oC ikinci ortalama su sıcaklık değeri ile Eşitlik 3 kullanılarak referans su sıcaklığı 35.7 litre olarak bulunur.3 kJ enerji ortama verilmiş olur. Temel Sonuçlar Isıtma periyodunda performans katsayısı ( COPIP ) Kullanma sıcak su akışında performans katsayısı ( COPIP ) Tek akıtmada maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks ) Isıtma süresi ( t ıs ) Isıtma enerji girdisi ( Wıs ) Bekleme giriş gücü ( Pbek ) 2.5 Temel sonuçlar Sistem üzerinde yapılan performans deneyi sonucu ölçülen ve hesaplanan temel sonuçlar Tablo 1’de ve depo içindeki suyun performans deneyi süresince gerçekleşen sıcaklık değişimi Şekil 10’da verilmiştir.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilirse Eşitlik 5 kullanılarak maksimum sıcak su hacmi 48. 4. Maksimum sıcak su akıtma deneyi için referans su sıcaklığı 30.4 oC olarak bulunmuştur.74 2.63 48. Ölçülen.63 olarak hesaplanmıştır. 4.066 kWh yani 236.2 o C bulunmuştur.3 Referans su sıcaklığının belirlenmesi Performans deneyinde tarif edilen deney uygulanarak referans su sıcaklığının hesaplanması için ihtiyaç duyulan ortalama sıcaklığın birincisi 41. Tablo 1.134 kJ/(kg. 9-12 EKİM 2008. Maksimum hacim deneyinde bulunan 30.7 litre 1 saat 16 dk 8 sn 1. 4.5 W Şekil 10 Isı pompalı su ısıtıcısı performans deneyi sıcaklık değişimi 27 .8 oC olarak bulunur.oC) ve özgül hacminin 0.

United States Patent Documents. United States of America. fosil yakıtlarının çevreye verdiği zararların dikkat çekici boyutlara ulaşması.. Isı pompalı su ısıtıcılarının.. onların yerine ısı pompalı su ısıtıcıları kullanılması enerji tasarrufu açısından uygun olacaktır. Nowicki B.G and Greyvenstein. ulusal bilgi birikimleriyle ülkemizde de tasarlanılabilir. elektrik ve fosil yakıt fiyatları artışı nedeniyle 1980’li yıllardan itibaren önem verilerek incelenmeye başlanmıştır. Bu yüzden. bu sıcaklıklara ulaşmak için ısı pompasına destek olarak elektrikli direnç elemanı sisteme eklenebilir. 2000. Enhancing the impact of heat pump water heater in the south african commercial sector. Bunun için. Field monitoring of a variable speed integrated heat pump water-heating appliance. 1983. 14(2):44-50p [6] Lyod. ASHRAE Transactions. 101(2):101-115p 28 . 9:77-89p [4] Rosseau. soğutma ihtiyacının olduğu yerlerde sistem kullanılırsa çok daha verimli sonuçlar ortaya çıkacaktır.5 değerinin üzerinde çıkmıştır. Energy. C.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. moteller. aynı zamanda düşük kapasite ve daha ekonomik ısı pompalı su ısıtıcısı tasarımı anlamında da değerlendirilebilir. G. Ancak... Ancak.. ısı pompalarının su ısıtma amaçlı kullanılması durumunda oldukça verimli sonuçlar ortaya çıkacağını göstermektedir. P. A. 23p [2] Dieckman J.A. A. Department of Energy. Heat pump water heating Systems. Assessment of a heat pump water heater. elektrikli direnç elemanının sık devreye girmesi durumunda verim de o ölçüde düşer. sıcaklığın çok düştüğü durumlarda ısı pompası verimliliği de düştüğünden hem ısıtma hem de soğutma modlarında çalışan sistemler için özel tasarım yapılması gerekmektedir. 1993. 25:51-70p [5] Meyer. Isı pompalı su ısıtıcıların verimli sistemler olduğunun ortaya konulmasına rağmen kurulum maliyetlerinin diğer sistemlere göre genelde daha yüksek olmasından dolayı toplum tarafından genel kabul görmesi açısından sıkıntılar ortaya çıkabilir.5 değerinin üzerinde olacaktır.. okullar ve çoklu ailelerin kaldığı apartmanlar ısı pompalı su ısıtıcılarının kullanımının uygun olacağı binalardır [9]. Yapılan tasarım sonucu ortaya konulan prototip ile yapılan deneylerde. Üretici firmaların konuya eğilmeleri ve enerji etkin su ısıtma sistemlerinden olan ısı pompaları teknolojisini kullanarak. Isı pompalı su ısıtıcısı ile yapılan deneylerde sistemin 65 oC depo üst sıcaklığına kadar sıcak su ısıtılabilmiş. 9-12 EKİM 2008. 8394p [7] Faney. Commercial Heat Pump Water Heaters. Teagan W.H. and Carrington. soğutma ve ortam nem alma özelliklerinin de kullanılması uygulamanın ekonomik değerini oldukça arttırır. restoranlar. bina ve tasarımın uygun şekilde belirlenmesine dikkat edilmelidir. Heat Transfer Engineering. Uzun çalışma yükü. J. R. sistemin ekonomik olarak işlemesi ve ilk maliyet geri kazanım süresinin azalması için kurulum yapılacak bölge.P. J. uzun ve düzenli sıcak su ihtiyacı olan yerlerde kullanılması veya sıcak su üretebilme kapasitesinden daha büyük su tanklarının sisteme bağlanması ile uygun bir durum sağlanabilir. Su ısıtmanın yanında. su ısıtma işlemi ile birlikte hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı tarafından sağlanan ortam havası soğutma etkisinin kullanılabilmesi en iyi uygulama olarak değerlendirilebilir. Ancak.P. and Greyvenstein.. sistemin verimli çalışmasıyla elde edilecek düşük enerji maliyeti ile kurulum için harcanan ek maliyetin geri kazanılabilmesi için ısı pompalı su ısıtıcısı kullanım süresinin uzun olması gerekmektedir. bulaşıkhaneler..P. hastaneler. KAYNAKLAR [1] Oak Ridge National Laboratory. Influence of height above sea level on the COP of air source heat pumps used for water heating. G.S. Isı pompalı su ısıtıcısı üniteleri çalışma prensipleri ve tasarımları ilk olarak 1950’li yıllarda ortaya konulmasına rağmen. 1995. Bu durum.. Böylece. elektrikli ısıtıcılarda 90 oC’ye kadar termostat ayarlarının olduğu düşünülürse. 12p [3] Anderson. oteller. Bradford.P. Bununla birlikte. SONUÇ Bu çalışmada hava kaynaklı ısı pompası kullanılarak su ısıtma tekniği incelenmiştir. Elektrikli su ısıtıcıların verimliliği ısı pompalı su ısıtıcılarına göre oldukça düşük olmasından dolayı.I. Energy Research. Bunun yanında. Heating/Piping/Air Conditioning. özellikle gereksinim duyulan küçük kapasitelerde (50-100 litre) ekonomik olarak üretmeleri gerekmektedir. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı 2.. Büyük tank hacmi ile ısı pompalı su ısıtıcısının sürekli çalışması sağlanabilir. Ticari ve aile tipi uygulamalar için çamaşırhaneler.T. Ülkemizde de büyük kapasiteli (300 litre) ısı pompalı su ısıtıcıların üretimleri bazı firmalar tarafından gerçekleştirilmektedir. 1999. 2000. United States of America.A.J. ısı pompası performans katsayısı 4. 1985.G. sistemin bina içinde yaratacağı soğutma etkisi sıcak aylar için bir fayda unsuru olarak düşünülürse. and Zogg R. ancak sistem limitlerinin zorlandığı ve performans değerlerin düştüğü göz önüne alınarak daha üst sıcaklıklara ulaşmak için sistem çalıştırılmamıştır. İZMİR 5. Heat Pump Water Heater and Storage Assembly. Yurt dışında üretimleri gerçekleştirilen ısı pompalı su ısıtıcısı sistemleri.

United States of America.A. United States of America. 1995. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik.. İZMİR [8] Pacific Northwest Laboratory. Boles. Derbentli).A. Özellikleri ve İşaretlenmesi. Residential Heat Pump Water Heaters. Y. Testing and Analysis. 24p [9] California Energy Commision. 1996. Prototype Design. (Çev. M. Department of Energy. TS EN 255-3 Sıcak Kullanma Suyu Hazırlama Ünitelerinin Deneyleri. 16s [11] Çengel. Ankara. 1999. 79p [10] Türk Standartları Enstitüsü. 9-12 EKİM 2008. Literatür Yayıncılık. T.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 865s 29 .I. 2005.

Dilek KUMLUTAŞ .Mete ÖZŞEN 30 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM II SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel Ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ .I.

Takip eden sayfalarda kondenserlerin enerji verimliliğine etki eden veri ve kriterler açıklanmıştır. süper market. İZMİR KANATLI BORULU TİP HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hasan ACÜL ABSTRACT Decreasing energy consumption and increasing efficiency is one of the most important points in our era. and long life products. proses soğutma vb. Bu durumda uygulamalarda yaygın olarak yoğuşma sıcaklığı 30-60 oC arasında kabul edilmektedir.I. yukarıda belirtilen tasarım verileri ve istenen ek özelliklerin bilinmesi sureti ile kendi üretim tekniklerine uygun olarak kondenser tasarımı ve üretimi yapabilir.) and urges manufacturers to develop high performance. Becoming a matter of primary importance in air conditioning. soğutma tesisatlarında enerji verimliliği vurgusu öne çıkartılacaktır. This paper is intended to provide information on the factors that affects energy efficiency of finned air cooled condensers used on chillers. supermarket cooling. 2. industrial and commercial cooling applications.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Bir kondenserin ihtiyaç duyulan performansı verimli bir biçimde uzun vadeli gösterebilmesi için dikkat edilmesi gereken temel tasarım veri ve kriterleri vardır. energy-efficient. KONDENSERLERİN TASARIM VERİLERİ VE PERFORMANSLARINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hava soğutmalı kondenserlerin tasarım ve seçimi için gerekli veriler aşağıda belirtilmiştir [1].1 Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi Soğutucu akışkan yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklığı genel uygulamalarda hava giriş sıcaklığının 6 oC–20 oC üzerinde olacak şekilde düşünülmektedir. energy efficiency affects design of chillers (and its equipment such as condensers. compressors etc. İstenen Kondenser Kapasitesi Kullanılacak Soğutucu Akışkan Cinsi Ortam Giriş Havası Kuru Termometre Sıcaklığı Tasarım Kondenzasyon ve Evaporasyon Sıcaklıkları İstenen Akışkan Tarafı Basınç Kaybı Değerleri İstenen Ortam Ses Seviyesi Limitleri İstenen Enerji Verimliliği Sınıfı İstenen Ünite Boyutları Fanların izolasyon. endüstriyel soğutma. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. şoklama. ticari soğutma. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. economic. 31 . environment friendly. Üretici firmanın performans onaylı tasarım yazılımının olması ve bataryaların bu yazılım/program yardımı ile tasarlanması sonradan ortaya çıkabilecek telafisi zor olumsuz durumları önlemede çok önemlidir. Kondenzasyon sıcaklığı seçimi sistemin çalışacağı ortam sıcaklığına bağlı olarak değişir. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir. uygulamalarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. GİRİŞ Enerji verimliliğinin iklimlendirme. sıcaklık dayanım ve koruma sınıfı özellikleri Üretici firmalar.aktarılacak olup. Bildirimizde hava soğutmalı kondenserlerde enerji verimliliğini arttırıcı uygulamalar hakkında detaylı ve karşılaştırmalı bilgiler -bu alanda uygulanan en son standartlar ışığında. 1. blast freezing and process cooling applications. 2. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır.

elde edilen soğutma kapasitesi ve etkenlik değerlerinin değişimi [2] Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 -30 -25 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) Komp. Örneğin. örnek olarak.586 Kompresörün Soğutma Etkenliği ( COP ) Çektiği Güç (kW) 5. Örnek olarak seçilen soğutucu gaz R134A’dır. BOCK firması tarafından imal edilen yarı hermatik tip HGX4/555-4 model bir kompresörde R134A gazı kullanımı için değişik kondenzasyon sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç ve elde edilen soğutma kapasiteleri verilmiştir (Tablo 1) [2].Yüksek Kondenzasyon sıcaklığının kompresörün üzerinde verimlilik düşürücü ve çalışma ömrünü kısaltıcı yük oluşturduğu unutulmamalıdır.876 13. ΔT sıcaklık farkı ortam sıcaklığı yüksek olan yerlerde düşük seçilmelidir.665 16. Kondenserlerde Eurovent Standardına göre nominal kondenser kapasitesi verilirken. Tabloda görüldüğü üzere kondenzasyon sıcaklığı 30°C’dan 60°C’ye yükseldiğinde. Tasarımda kondenzasyon sıcaklığının olabildiğince düşük tespit edilmesi oldukça yararlıdır.5 daha büyük bir ünite kullanmak gerekmektedir. • Soğutucu akışkanın termo fiziksel özellikleri • Seçilmiş olan kompresörün özellikleri • Kondenser boyutlarıdır. Türkiye şartlarında dış mahalde çalışacak sistemler için kuzeyden güneye indikçe sıcaklık farkı düşürülmeli ve seçimler bu duruma göre yapılmalıdır.43 7. 25°C hava giriş sıcaklığı ve 40°C kondenzasyon sıcaklığı baz alınmaktadır. Aşağıda. 9-12 EKİM 2008. Örneğin Antalya şartlarında bir dizayn yapılıyorsa ΔT değeri 7° .545 9.03 2.41 1.Soğutma Kapasitesi (W 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 1.82 3.5 ve COP değeri (Soğutma kapasitesinin kompresörün çektiği güce oranı) % 51azalmakta. tasarlanan soğutma kapasitesini elde etmek için % 38.I.71 3. Ancak.49 6. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Soğutma Kapasitesinin Değişimi [2] 32 . Diğer bir deyişle ΔT = 15 °C’dır.997 19. buna karşın soğutma kapasitesi %38.Sabit buharlaşma (evaporasyon) ve değişik yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Yoğuşma sıcaklığı belirlenmesinde göz önüne alınan faktörler : • Ortam sıcaklığı.10° C aralığında tercih edilmelidir.23 Tablo 1. Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı ( °C ) 30 40 50 60 70 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (°C ) -5 -5 -5 -5 -5 Soğutma Kapasitesi (W) 21.82 1. kompresör % 25 daha fazla enerji çekmekte.93 6. bazı şartlarda kondenzasyon sıcaklığının düşük alınması mümkün değildir. dış ortamın 50° – 55°C derece olduğu Arap ülkelerinde kondenzasyon sıcaklığının yüksek olması kaçınılmazdır.99 7.

Ağ üzeri su spreyleme sistemi. Bu sistemde su yumuşatma işlemine ayrıca gerek de kalmamaktadır. 1. kapasite ve basınç kayıpları üzerinde etkilidir. [1] 2.A. tasarım şartlarında ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesinin uygun basınç kayıpları dahilinde sağlanacağı şekilde üretici tarafından kendi standartları arasından seçilir. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Kompresörün Çektiği Gücün Değişimi [2] Hava soğutmalı kondenserlerin enerji verimliliğini arttırmak için uygulanan sistemlerden bir tanesi ağ üzeri su spreyleme sistemidir. hava soğutmalı kondenserin ön kısmına yerleştirilmiş geniş sık gözlü ağ yapılı malzemenin üzerine belirli mesafelerde bulunan nozullardan aralıklı olarak sistemin ihtiyacı kadar su spreyleme ve spreylenen suyun adyabatik olarak buharlaşması sonucu ısı değiştirgeci yüzeyine temas eden giriş havası sıcaklığının düşürülerek. İZMİR Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kompresörün çektiği güce etkisi 14 Kompresörün Çektiği Güç (kW 12 10 8 6 4 2 0 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 2. fakat bu durumda basınç kayıpları da artacağı için optimizasyona gidilmesi gerekmektedir. 9-12 EKİM 2008. Su. giriş havası akışında adyabatik soğutma etkisi meydana getirir. aynı ısı transfer yüzeyine sahip fakat 33 . Pratik olarak. Şekil 1. sistem performansının optimizasyonu ve su tüketiminin en aza indirilmesi amacı ile sürekli olarak kontrol cihazı tarafından sağlanır. ısı değiştirgeci yüzeyine doğrudan püskürtülmediği.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Böylelikle ısıl transfer verimliliğinin düşmesi engellenir. Lamel geometrisi. Su spreyleme sisteminin çalışma süresi ve frekans ayarı. Yoğun borulu geometrilerin daha avantajlı kapasite/fiyat değeri verdikleri söylenebilir. Su spreyleme.2 Lamel Geometrisinin kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerin tasarımında boru çapı ve borular arasındaki mesafeleri tanımlayan lamel geometrisi.B Dik ve Yatık Tip Ağ Üzeri Su Spreyleme Sistemli Hava Soğutmalı Kondenserler [3]. Belirlenmiş set değerlerinin aşılması ile kontrol sistemi ısı değiştirgecine giren hava sıcaklığını düşürmek için su spreyleme sistemini başlatır. soğutmada verimin arttırılmasını sağlama mantığı ile çalışan sistemdir [3]. ağ yüzeyine püskürtüldüğü için lamellerin üzerinde kireç tabakası oluşmaz.I.

’de farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri verilmektedir. 40°C kondenzasyon. 34 . 2. Yüksek hava hızları ise daha güçlü ve pahalı fanlar gerektirir. ve Grafik 3. Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular kondenser bataryalarında kullanılabilmektedir. tavsiye edilen hava hızı 3. Bu nedenle hava hızının optimum değerlerde seçilmesi gereklidir. 9-12 EKİM 2008. Tablo 2.’te yapılan testlerin verileri ve sonuç değerleri mevcuttur. Şekil 2. Hava soğutmalı kondenser tasarımında. Çalışmada beş farklı yiv geometrisine sahip prototip üniteler kullanılmıştır. Daha düşük ses seviyesi arandığı ortamlarda hava hızının seviyesi de düşecektir. 2. 25 °C hava giriş sıcaklığı ve R404A gazı kullanımı şartlarında Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular arasında yapılan karşılaştırmada.0 m/s civarındadır. yivli (grooved) boru kullanımı ile %11. aynı şartlarda farklı soğutma kapasitesi ve farklı basınç kayıpları vereceğine dikkat edilmesi önemlidir. hava soğutmalı kondenserlerde yivli boru kullanımı ile kapasitenin batarya alın yüzeyi hava hızına bağlı değişimine yönelik deneysel bir çalışma yapılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0 – 4. bununla birlikte hava tarafı basınç kaybının artması nedeniyle yüksek hızlarda fan performansı düşer.70 yüksek kapasite elde edildiği gözlemlenmiştir [4].I. Test edilen prototiplerin çalışma koşulları ve kullanılan akışkan aynı tutulmuştur. Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler [4] Şekil 3. standart ses seviyelerinde. Yivli boru yada düz boru kullanımı için kullanılacak akışkan ve uygulama özellikleri irdelenmelidir.’de Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler ve Şekil 3. Şekil 2. İZMİR farklı lamel geometrisi kullanılmış Hava soğutmalı kondenserin. Farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri [4] Bakır boru üreticisi uluslar arası bir firma tarafından. Belirtilen hız değerlerinin altında hava hızları ısı değiştirgecinin büyük seçilmesini gerektirir.3 Hava Hızının kapasiteye etkisi Hava hızı. hava tarafındaki kısmi ısı transfer katsayısını etkilediği için önemli bir kriterdir. Hava hızı arttıkça ısı transferi arttığı için daha küçük bir ısı değiştiricisi yeterli olacaktır.4 Yivli Boru kullanımının kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerde kullanılan boruların iç yüzeyi tasarıma ve maliyet optimizasyonuna göre farklılık gösterebilmektedir.

713 3. proses soğutma sistemlerinde vs.600 7. Kondenser fanları ve kompresörler soğutma gruplarında ses kaynağı olan iki birleşendir.089 Tablo 2.422 11.583 11.492 5.4 2 40 25 15 2 2673 2.5 3 3.4 4 1728 3 37.696 - 4.563 4.6 3 40 25 15 2 37.4 26 11.172 11.5 2.950 4.915 12.970 9.2 1 40 25 15 2 1603.Smooth Tip Yiv Geometrisi 40 25 15 2 1069.869 4.081 13.172 - 12.219 7. soğuk depolarda.4 26 11.5 Fan seçiminin kapasiteye ve Ses seviyesine etkisi & Kontrol Seçenekleri Soğutma grupları yerleşim merkezlerinin içerisindeki süper marketlerde.70% 10000 6000 smooth 4000 0 0.764 12.5 4 Grafik 3.4 4 1958 3.960 9.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.967 10.4 26 11.288 14.074 9.5 2 V air m/s 2.771 7. İZMİR Test n°1 Wavy Test n°2 Wavy Test n°4 R404A Wavy Wavy Test n°3 Test n°5 Wavy Test n°6 Wavy Test n°1 Wavy Test Test n°2 n°3 R22 Wavy Wavy Test Koşulları Akışkan Kanat Tipi Test Koşulları ENV327 Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı (°C) Hava Giriş Sıcaklığı (°C) dT Aşırı Soğutma(K) Hava Debisi (m3/h) Hava Hızı (m/s) Kapasiteler-Test Sonuçları (Watt) CV Tip Yiv Geometrisi CVS Tip Yiv Geometrisi CF Tip Yiv Geometrisi V veya VA Tip Yiv Geometrisi Düz . 9-12 EKİM 2008.518 - 14.4 4 37.8 1.I.5 5. klimalarda.492 5.802 4.577 5.593 3.5 40 25 15 2 3207. R404A ve R22 gazı için test edilen farklı yiv geometrili prototiplerin test sonuçları [4] Farklı Kondenserler Kapasiteleri (R404A için) 16000 14000 12000 CVS profile P Watts CV CVS CF VA S 8000 11.644 4.5 40 25 15 2 2138.5 1 1.571 7.894 - 11. Temel olarak fan motorundan 35 .154 14. R404A gazı için yapılan deneylerin sonuçları –Grafik halinde gösterim [4] 2.886 4.4 4347 1440 3.531 6.998 12. kullanıldığı için grupların çalışması esnasında fazla gürültülü olmaması önemli bir kriterdir.

Fanların step kontrol uygulanarak ihtiyaca göre devreye alındığı bir kondenserde bir günlük periyodda fanların elektrik harcaması. 9-12 EKİM 2008. bu nedenle genellikle tüm fanların ayrı frekans 36 . Kondenser basıncı . çok sayıda fanın bulunduğu ve hassas kontrol gerektirmeyen sistemlerde genellikle bu yöntem tercih edilir. Hava sıcaklık değerlerinin düşük olduğu zamanlarda istenen kapasitenin elde edilmesi için fanların hepsinin tam devirde çalışması gereksiz ve masraflı olur.) Kullanılan fan adedinin az olduğu ve sıcaklık-basınç farklarının hassas olduğu durumlarda step kontrol ile yeterli sonuç alınamaz. Örnekte kullanılan 800 mm çaplı fanın her iki devirde harcadığı güç ve daha düşük devirlerde kullanılabilecek diğer bir fana ait veriler aşağıdadır [5]. İZMİR ve fan kanatlarının yapısından kaynaklanan ses seviyesi. çift devirli fan kullanımıdır. Step kontrol üniteleri fanın sadece açık ya da kapalı olması esasına göre çalıştığı için. Böyle yerlerde fan devirlerinin kontrol edildiği ve dolayısıyla hava debisi üzerinde çok daha hassas kontrol sağlayan sistemler (frekans invertörleri/konvertörleri) kullanılır. fanların düşük devirle çalıştırılması veya devreden çıkarılması ile sistem için uygun debide hava tedariki sağlanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. tüm fanların sürekli kullanılmaması sayesinde tasarruf edilen elektrik miktarını kWh olarak göstermektedir. ortam sıcaklığı 33 ºC’tan 20 ºC’a düştüğünde fan devri düşürülerek çalıştırılabilir.1 Çift Devirli Fanlar Değişken debide hava sağlanması için en pratik yol. bu durumda gerekli soğutma kapasitesinin sağlanması için ısı değiştiricisinin ısı transfer yüzeyi artırılmalıdır. çoğu tesiste çok daha fazla fanlı sistemler kullanılmaktadır. Günün sıcak saatlerinde 4 fanın da çalıştığı.5. Kondenser seçiminde dikkat edilmesi gereken bir nokta da. 2. üretici verileri değerlendirilerek belirlenir ve uygun sınırlar arasında kalıp kalmadığı kontrol edilir.5. 4 fanlı bir kondenser. en serin saatlerde ise tek fanın yeterli olduğu kabul edilmiştir. 880 d/d 660 d/d 440 d/d 330 d/d 2. 4 fanlı bir kuru soğutucunun step kontrollü çalışmada elektrik harcamasındaki tasarruf görülmektedir. Frekans invertörleri/konvertörleri ilk yatırım maliyeti açısından step kontrol ünitelerinden daha pahalıdır.37 kW 0. fan devrinin kontrol edildiği sistemlerden daha ucuza mal edilebilmektedir. Elektrik Harcaması (kW) Zaman-Saat Grafik 4.I. fanların sırayla devreye girdiği ve devreden çıktığı step kontrol sistemleri uygulanır. Fan devirleri üzerinde hassas kontrol gerekmeyen yerlerde. tasarımın ortam sıcaklığının yüksek olduğu zamanlarda ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesini sağlayacak şekilde yapılması gerekliliğidir. fan çalışma sürelerinin dengeli dağıtıldığı alternatifler de vardır.20 kW 2. Bu durumda fan başına 0. hava giriş sıcaklığının tasarım sıcaklığının çok altına düştüğü zamanlarda önemli oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. En yüksek çalışma devrinin 3 / 4 ’ü gibi bir ikinci hızda da çalışabilen bu fanlar sayesinde. Gerekirse motor devri düşürülerek ses seviyesi azaltılabilir. (Taralı alan.75 kW az güç harcanır ki bu da % 40’a yakın tasarruf demektir.00 kW 1. çift devirli fanlarda da kullanılabilen kontrol üniteleri ile de hava debileri ihtiyaca göre değiştirilebilir. Örneğin.25 kW 0. Fanların hangi sırayla çalışacakları kullanıcı tarafından tariflenebilmektedir. Bu nedenle.2 Frekans invertörleri ve Step Kontrol Üniteleri kullanımı Tek devirli fanlarda da.sıcaklığı üzerinden kontrol edilen sistemlerde. Bu örnek 4 fan içindir. Aşağıdaki grafikte.

İZMİR invertörleri/konvertörleri ile kontrol edildiği sistemler yerine. frekans invertörü-step kontrol-trafo. Şekil 4.B’de ise bu tip grupların yapısı basitleştirilmiş olarak gösterilmektedir.B’den görüldüğü üzere EC motor sistemleri faz kontrollü ve frekans konvertörlü sistemlere nazaran asgari 4 dBA avantaj sağlamakla birlikte özellikle düşük fan hızları ve hava debilerine inildiğinde bu fark 15~30dBA civarına çıkmaktadır. EC Motorların akustik avantajlı tasarımı sayesinde ne frekans konvertörlü sistemlerin istenmeyen rezonansları ne de faz kontrollü sistemlerin uğultuları. Bu ülkede yıllık soğutma ihtiyacının yalnızca %38’i mekanik soğutma ile sağlanmaktadır [7]. vb. [9]. [8]. Hem mekanik soğutma hem de doğal soğutma (kısmi ve tam) yapabilme kabiliyetine sahiptirler [7]. Entegre doğal soğutma bataryalı gruplar yirmi dört saat soğutma ihtiyacı olan büyük bilgisayar ve server odaları. Ortam sıcaklığının dönüş suyu sıcaklığının altına düşmesi ile birlikte kontrol vanası dönüş suyunu doğal soğutma bataryasına ön soğutma yada tam doğal soğutma amaçlı olarak gönderir [7].3 EC Fanlar Farklı devir aralıklarındaki motor seçeneklerinin yanı sıra son yıllarda kullanım alanları hızla artan EC Motor teknolojisi kondenser uygulamalarında da kullanılmaktadır. Bu sayede EC motor sistemlerinde daha düşük ses seviyeleri sağlanır. Grafik 5. Örneğin İngiltere’de yıllık soğutma ihtiyacının %62’sinin doğal soğutma ile sağlanmasında entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma gruplarının etkisi vardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.A EC-Motor Güç Tüketimi [6] Grafik 5.B EC Motor Ses Seviyesi [6] 3. Doğal soğutma ortamın düşük hava sıcaklığından faydalanarak soğuk su üretici grubun (chiller) kompresörünün çalışması olmaksızın yada kısmen çalıştırılarak soğutma suyu elde edilmesidir [7]. EC fanlar kutup sayılarından bağımsız olarak fan motorunun tüm hızlarda kontrol edilebilmesini sağlamaktadır. 2.A’da entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma grubunun kasetlenmiş ünite halinde resmi . Internet ve telekomünikasyon veri merkezleri soğutma uygulamaları için alternatif sistemdirler. fanların gruplar halinde kontrol edildiği ve step kontrol üniteleri ile frekans invertörleri/konvertörlerinin birlikte kullanıldığı sistemler tercih edilmektedir.5. 37 . Doğal soğutma bataryası hava soğutmalı kondenser bataryasının –ünitenin hava giriş yönüne göre.I.ön kısmına yerleştirilir. 9-12 EKİM 2008. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ SOĞUTMA GRUPLARINDA DOĞAL SOĞUTMA BATARYASI KULLANIMI Geleneksel hava soğutmalı kondenserli soğutma gruplarından farklı olarak entegre doğal soğutma bataryalı grupların kullanımı son yıllarda yaygınlaşmaya başlamıştır. Grafik 5. konvansiyonel hız kontrol sistemleri ile karşılaştırıldığında nominal hızlarda ortalama % 10 enerji tasarrufu sağlamaktadır. Şekil 4. Grafik 5.A’ da verildiği üzere EC Motor sistemleri. EC Motorlarda gözükmez.

ünitenin tümü CE şartlarını karşılamalıdır [13]. İZMİR Şekil 4. 38 . HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE STANDARTLAR VE ENERJİ SINIFLANDIRMASI Hava Soğutmalı Kondenserlerde standart kapasiteler TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) standardında belirlenen şartlarda tanımlanmaktadır [12]. Avrupa’daki dört farklı şehirde çalışan klima sistemine uygulanan doğal soğutma bataryalı gruba ait dış sıcaklık verilerine bağlı enerji kazanç değerleri [11] 4.A Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu [10] Şekil 4.I. 9-12 EKİM 2008. 97/23/EC PED (Basınçlı Ekipmanlar Direktifi) altında tanımlanan SEP ( Sound Engineering Practice ) kapsamına uygun üretilmeli.’de verilmiştir. Ürünlerde enerji verimliliği EUROVENT Rating Standard (for Forced Convectıon Air Cooled Condensers For Refrigeration “Aır Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 standardına göre Tablo 3. Kondenser bataryaları. Grafik 6.B Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu şematik [7] Doğal soğutmanın soğutma sistemlerinde kullanılması esnasında oluşan kazancı göstermek amaçlı olarak chiller üreticisi bir firmanın entegre doğal soğutma bataryalı soğutma gruplarına yönelik olarak Avrupa’nın dört farklı şehrinde yaptığı ölçümlere bağlı sonuçlar Grafik 6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.’te verilen değer aralıkları için hesaplanabilir [14].

0 630 900 6 4. buradaki örnekte olduğu gibi üniteleri A.3 3600 2150 39.430 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 522.150 1. Enerji verimliliği sınıfları.530 2. Elektrik güçleri.1 3000 1800 57.396 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro D 160.1 Q 2.170 272. Karşılaştırmada sistemdeki kondenser kapasitesi ihtiyacının 160 kw olduğu varsayılmış ve alternatif kondenser dizaynları bu kapasiteye göre yapılmıştır. B.5 S A Enerji Verimliliği Sınıfı Q (Kondenser Kapsitesi) 161. 39 .396 Isı Transfer Yüzeyi Batarya Uzunluğu Batarya genişliği Hava Debisi Hava Hızı Fan Çapı Fan Devri Fan Adedi Toplam Fan gücü Ses Gücü Seviyesi (LwA) Ses Basınç Seviyesi (LpA) Enerji oranı (R) Ünite Fiyatı 543.2 4.6 630 480 8 1.68 84 52 34.56 78 46 63. Ancak hava hızı.5 6. Örnek üniteler arasındaki temel farklar: Isı transfer yüzeyleri.52 72 40 107.’te ise A sınıfı ürün ile D sınıfı ürün arasındaki fark gösterilmiştir. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin ilk yatırım maliyetleri göreceli olarak yüksek olsa da aradaki maliyet farkını kısa zamanda geri kazandırdıklarını ifade etmek mümkündür. Enerji verimliliğinin arttırılması ile ilk yatırım masrafları arasında ciddi bir ilişki söz konusudur.9 yıl içerisinde geri kazandırdığı görülmektedir. D sınıfı ürün kullanımına göre kendisini 2.I. Bu durum ünitenin enerji verimliliğini artırmakta.640 3. İlk yatırım maliyeti fazla olan ünitenin boyutları ve ısı transfer alanı daha fazladır.2 68 36 134.6 4000 1800 40. ÖZELLİKLER MODEL KONDENSER 1 KONDENSER 2 KONDENSER 3 KONDENSER 4 FUH YK 80 23 C1 FUH YK 63 24 C1 FUH YK 50 24 C3 FUH YK 63 23 A1 2.676 € C Sınıfı KW 162. İZMİR Tablo 3. Varsayılan dört kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma [1] Tablo 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. aynı cins soğutucu akışkan kullandıkları ve eşit kapasiteye sahip oldukları varsayılan dört farklı hava soğutmalı kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma görülmektedir.’te aynı şartlarda çalıştıkları.515 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro Tablo 4.5 8.250 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 461. Enerji Verimliliği Sınıfı [9] Sınıf A B C D E Enerji Sarfiyatı En Düşük (Extremely low) Çok Düşük (Very low) Düşük (Low) Orta (Medium) Yüksek (High) Enerji Oranı (R)* R > =110 70 =< R < 110 45 =< R < 70 30 =< R < 45 R < 30 * Enerji oranı “R”. Batarya alın hava hızları.3 500 900 8 2.525 € B Sınıfı KW 163. 9-12 EKİM 2008. Ünite boyutları. İlk yatırım masrafı yüksek olan A sınıfı ürünün.3 3200 1500 39. C. D enerji sınıflandırmalarında ifade ettirmektedir. ürün standart kapasitesinin fan motorlarının toplam enerji tüketimine bölünmesi ile elde edilir. Bu kısım maliyete doğrudan etki etmektedir.4 5. Tablo 4. Ses seviyeleri ve Maliyetlerdir.1 L 2.730 1.1 E 2.4 800 330 6 1. dolayısıyla hava tarafı basınç kaybının düşüklüğü fanların elektrik tüketim değerine etkimekte ve tüketim değerleri düşmektedir.

. endüstriyel soğutma.kme. 2000 [9] Oliver P. Varsayılan kondenserlerin karşılaştırması ve İlk yatırım maliyeti geri ödeme süresi hesabı 5. şoklama.climaveneta. 6. proses soğutma vb. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir.friterm. November 2001 [10] Airedale Firması Teknik Kataloğu (http://www. ticari soğutma.co. KAYNAKLAR [1] Friterm A.404 kw 0.ziehl-abegg.T.3 $ 1.371.” BSRIA Guide: Free Cooling Systems”. proje ve uygulama mühendislerinin yukarıda tanımlanan konular hakkında bilgi sahibi olmaları gerekmektedir.com) [6] EBM-PAPST GmbH Firması “EC Fans” Teknik Broşürü (http://www. İZMİR A sınıfı ve D sınıfı ürün arası fark 3.it) [12] TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) [13] 97/23/EC The Pressure Equipment Directive [14] EUROVENT Rating Standard (for Forced Convection Air Cooled Condensers For Refrigeration “Air Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 40 .48 kw/h 25.airedale. BSRIA.159.bock.2004 [8] ASHRAE Handbook 2000 Systems And Equıpment.ebmpapst.0 € 4. Bu sistemlerin aynı zamanda çevreci sistemler olduğu da akıldan çıkartılmamalıdır. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin kullanımının yaygınlaştırması ile birlikte sistemlerimizde verimlilik artacaktır.I. Chapter 38. Chapter 36.uk) [4] KME Firması Teknik ve Test Dokümanları (http://www.Ş Teknik Dokümanları ve Uygulamaları (http://www.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.epsltd.9 Yıl HESAPLAMALAR Ünitelerin fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark Yıllık olarak fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark (20 saat/gün) Birim elektrik harcaması maliyeti Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (USD) Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (EURO) Üniteler arası maliyet farkı Ünite Maliyet Farkının geri kazanım süresi Tablo 5. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır. tesisatlarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. 9-12 EKİM 2008.com) [7] De Saulles.010. süper market. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Enerji verimliliğinin iklimlendirme. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte.com) [2] BOCK Firması Teknik Kataloğu (Seçilen model HGX4/555-4 R134A) (http://www.de) [3] EPS (Environmental Process Systems Ltd) Firması Ecomesh Teknik Kataloğu (www.” Making use of free cooling”.com) [5] Ziehl Abegg Firması Teknik Kataloğu (www.0 € 2.085 $/kW 2.. Building Service Journal.com) [11] Climaveneta Firması FOCS-FC/NGTeknik Kataloğu (http://www. Soğutma sektörü içerisinde yer alan yatırımcıların. ASHRAE. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan.

Bu çalışmada soğutma sistemlerine ait enerji tasarrufunun sağlanmasına yönelik uygulamalar hakkında genel bilgiler verilmesi amaçlanmıştır. Soğutma grupları ve buna bağlı donanımlar bir işletmede en fazla enerji tüketen cihazlar arasında yer alırlar. İzmir kivancaslantas@ahmetyar. Bu nedenle soğutma cihazlarında enerjinin bilinçli kullanımı. öneriler ve sistem kontrolüne ait bilgiler sunulacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. GİRİŞ Enerji günlük yaşantımızda çok büyük bir yer tutar. 9-12 EKİM 2008. uygulamalar. Bunun sağlanması ise doğru mekanik uygulamalar ve etkin bir kontrol sistemiyle mümkündür. Endüstriyel ve ticari tip soğutma yatırımlarında verimliliği belirleyen en önemli unsurlardan birisi gider maliyetlerinin mümkün olduğunca düşük tutulmasıdır. Bu konu. maksimum tasarruf ve verimliliği sağlamak açısından önemlidir.Ş. aynı zamanda işletme ömrünün uzaması.com. yapılan yatırım maliyetinin yanında işletme maliyetinin de olabilecek en düşük seviyeye indirilmesiyle doğrudan ilgilidir. İZMİR SOĞUTMADA ENERJİ TASARRUFUNA YÖNELİK MEKANİK VE ELEKTRONİK UYGULAMALAR Kıvanç Aslantaş Ahmet Yar Soğutma Sanayi A.I. 41 . Kontrol 1. bilimsel anlamda optimize edilerek seçilmiş makine ve elemanlarıyla devam eder ve kontrol sisteminin üstünlükleriyle sonlanır.tr ÖZET Küresel ısınma ve ozon deplesyonunun getirdiği problemler ve bununla beraber ön plana çıkan sorunlar son dönemlerin güncel tartışma konularıdır. Anahtar Kelimeler: Soğutma. Marketlerde enerji tüketiminin dağılımı( İklimlendirme hariç) Soğutma alanında enerji tasarrufu öncelikle mükemmel bir yalıtımla başlar. Aşağıda. soğutma sistemine ait tanımlar. Bu ise ancak tasarrufu sağlayacak etkin bir kontrol sisteminin kullanılmasıyla mümkündür.. Şekil 1. Enerji tasarrufu.

Doğru yalıtım tedbirlerinin alınmasıyla bu durum sağlanabilir. Yağ basıcı değeri mekanik otomatikler ve regülâtörler yardımıyla ya da doğrudan sistem otomasyonuna bağlı elektronik yağ regülâtörleri ile çok daha etkin bir şekilde kontrol edilebilmekte ve gerekli hallerde ilgili kompresör ya da sistemin tamamı durdurularak kalıcı hasarlar önlenmektedir. 9-12 EKİM 2008. Bu hem kondenser basıncının düşürülmesine yardımcı olacak. Soğutmada farklı uygulamalar için gerekli yalıtım kalınlıkları teorik ve deneysel sonuçlarla birçok kaynakta bulunabilir. yalıtımın mümkün olan en üst seviyede olması işletme giderlerine doğrudan etki etmektedir. hem de atmosfere verilmek üzere evaporatör vasıtasıyla alınan enerjinin faydalı bir amaca hizmet etmesini sağlayacaktır. Bu anlamda sistemin en temel elemanı olma özelliğine sahip olan kompresörlerin uygun kapasitede seçilmesi en önemli adımdır. Soğuk oda yalıtımlarında ısı köprüsünün engellenmesinde nem difüzyonunun da önlenmesi gerekliliği unutulmamalıdır. b. Özellikle adımlama metodu ile yapılan kontrollerde ne kadar kapasiteye uygun güç elde edilmeye çalışılsa da belli oranda fazla güç kullanımı karşımıza çıkmaktadır. Burada kullanılacak bir ara soğutucu eşanjör ve genleşme valfi ile atıl durumdaki enerjinin likit soğutmasında kullanılarak sisteme geri kazandırılması mümkün olabilmektedir. Dolayısıyla özellikle soğutulan hacimlerin tabanlarında özel nem kesici malzemelerin kullanılması zorunludur. Ancak “Merkezi Sistem” olarak adlandırılan ve çoğunlukla üç ve daha fazla sayıda kompresör içeren gruplarda artık çok daha etkin elektronik kontrol uygulamaları yapılmaktadır. böylece hava veya su soğutmalı kondenserler gibi mevcut elemanlarla yoğunlaştırılmasını sağlamaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yine benzer bir metotla yani bir ara ısıtıcı isi değiştirgecinin kullanılmasıyla kondensere giden basma – discharge – hattı üzerindeki ısı kullanım suyuna kazandırılabilir. Böyle bir sistemde ayri kondisyonlara sahip iki ayrı merkezi sistemin birbirlerinin atıl enerjisinden faydalanması da mümkün olmaktadır. DENEYSEL ve TEORİK MODEL Yalıtım Uygulaması Enerji tasarrufunun ilk adımı istenmeyen ısı geçişlerinin engellenmesidir. Merkezi sistem tasarımında kullanılabilecek bir diğer yol da ara soğutucu uygulamasıdır. Bu ise iki farklı ortam arasında bulunan malzemelerin nem geçişine karşı gösterdikleri dirence bağlıdır. uygulamanın doğru yapılmasıyla devam eder ve ilgili aksesuarların kullanılmasıyla son bulur. Böylesi tesislerde yalıtım faaliyetleri inşaat aşamasında başlar.olarak sağlanabilmekte. Kapasite kontrolü. Ancak unutulmamalıdır ki yalıtım uygun kalınlığın kullanılması kadar doğru uygulamayla elde edilebilir. Kompresörün kapasitesi genellikle emme basıncı ile kontrol edilir. kapasite kontrolü olmaksızın termostat ile eş zamanlı olarak kontrol edilir. Bu sayede hem kompresörlerin eşit zaman aralıklarında çalıştırılarak eşit yıpranma oranına sahip olmaları. İZMİR 2. silindirlerin devreye alınması ya da elektrik motorunun devrini kontrolü ile yapılır. a. sistem ihtiyacına göre uygun sayıda devreye girmeleri sağlanarak hem bakım maliyetleri en düşük seviyede tutulmakta hem de sistem adımlama yöntemiyle olabilecek en yüksek – yaklaşık % 25 ~ % 30 – enerji tasarrufuyla çalıştırılmaktadır. bu sayede sistem ihtiyacına tam karşılık gelen enerji değeri kullanılarak kayıplar önlenmektedir. Küçük kapasiteli sistemlerde kompresör. 42 . Ayrıca son dönemde vidalı kompresörlerin kapasite aralıkları elektronik kontrol yardımıyla oransal – invertor . Kompresör ve Merkezi Sistem Uygulaması Bilindiği gibi kompresörün görevi evaporatörden gelen soğutucu akışkan gazın basıncını ve sıcaklığını arttırmak. Yani şartlandırmak istediğimiz sisteme ait enerji (ısı) akışı kontrol edilebilir olmalıdır. Bu sayede seperatör tarafından sisteme geri kazandırılamayan yağın sağlıklı bir şekilde geri dönüşü sağlanabilir. Özellikle lojistik merkezler gibi büyük alana ve hacme sahip işletmelerde.I. Kompresör kontrolünde diğer önemli bir nokta ise yağ basınç değeridir. Her ne kadar kompresör çıkışlarında yağ seperatörü uygulamasıyla önlem alınsa da tesisat güzergâhına bağlı olarak yükselen hatlarda yağ cebi uygulaması yapılmalıdır.

Kondenserden çıkan soğutucu akışkan likit tankında (receiver) depolanır. dolayısıyla verimi arttırmaya yarar. Uygun büyüklükte seçilmeyen kondenser gerekli miktarda ısıyı sistemden uzaklaştıramayacağı için soğutma faaliyeti istendiği gibi gerçekleşemeyecektir. Bu sayede yüzeyin buzla kaplanarak ısı transferinin azalması engellenmiş olur. İkinci yol ise özellikle tüm etkin elektronik kontrol sistemlerinin sahip olduğu gibi gerekli noktalara yerleştirilen sensorlar vasıtasıyla ihtiyaç nispetinde defrost uygulanmasıdır. evaporatörün sensorlardan gelen bilgiler vasıtasıyla ihtiyaca göre likit beslemesinin yapılmasıyla sistem verimine %12’ ye kadar katkıda bulunmaktadır.sadece homojen çalışmayla birlikte verim artışını getirmekle kalmayıp. 9-12 EKİM 2008. Bu ise uygun cihazın seçilmesi kadar. Likit tankının uygun hacimde seçilmesi ne kadar önemliyse. dolayısıyla kompresör ve fanlar gibi doğrudan elektrik enerjiyle çalışan donanımların yol açacağı fazla enerji kullanımının önüne geçilecektir. Bu sayede hem gereksiz defrostlar atlanabilmekte hem de gerekli durumlarda daha uzun süre defrost uygulanarak sistem veriminin korunması dolayısıyla %5’e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Bu anlamda elektronik valf uygulaması. Kondenser fanlarının kontrolü de iki ayrı metotla sağlanabilir. Bunlardan ilki ihtiyaç nispetinde yeterli sayıda fanın devreye girmesiyle olurken. kompresörün bastığı gazı sıvı hale getirmektir. evaporatöre. Defrost iki şekilde takip edilebilir. Devir kontrolü – invertor . 43 . Kondenser ve Likit Tankı Uygulaması Kondenserin görevi. İZMİR c. Evaporatörün sıcaklığı ve hava sıcaklığı arasındaki fark uygulama sahasına göre değişmekle birlikte genellikle 6 – 10 °K arasıdır. Özellikle küresel ısınma ve su kaynaklarının azalmasıyla birlikte oluşan tropikal iklim şartlarının göz önüne alınmasının zorunlu olduğu son dönemde kondenser seçimlerinin sistem ihtiyacına göre belirlenmesi önem arz etmektedir. Ayrıca gerekli durumlarda servis amacıyla soğutkanın depolanması için kullanılır. Evaporatörün üzerindeki kanatçıklar ısı transferi sağlayan yüzeyi. İlki bilinen belirlenen zaman aralıklarında defrost işleminin yapılmasıdır. Evaporatörün temel görevi ortamı istenilen derecede soğutmaktır. Defrost işlemi elektrikli rezistans ya da hava ile yapılabilmektedir. sadece ayrıca bir solenoid valf gereksinimini ortadan kaldırmakla kalmayıp. gerekli miktarda likit ihtiva edip etmediğinin belirlenmesi de aynı oranda önemlidir.I. Böylece. Reyonlara Ait Uygulamalar Yukarıda anlatılan ve özellikle ana ekipmanlara ait uygulamalara ilave olarak aşağıdaki maddeleri de ekleyebiliriz. periyodik aralıklarla bu işlemin yapılması gereklidir. diğeri tüm fanların birlikte çalışıp sistem ihtiyacı nispetinde devirlerinin kontrol edilmesidir. Kondenser kontrolündeki en önemli detay ise basıncın mümkün olan en düşük seviyede tutulmasıdır. Bu sayede ısı transfer verimine bağlı olarak sistem performansı da artacak. e. Likit tankı sistemde meydana gelen dalgalanmaların karşılanmasını ve böylece evaporatöre düzenli sıvı akışının sağlanmasını temin eder. Genleşme Valfi ( Expansion Valf ) ve Evaporatör Uygulaması Expansion ( genleşme ) valfin görevi. Kondenser uygulamasında yüzey temizliği çok önemli olup. Bu sayede neredeyse % 20’lere varan enerji tasarrufu sağlanabilir. d. Evaporatörün efektif olmasını ve havayı soğutmasını sağlamak için belirlenen aralıklarla defrost uygulanır. belirlenen tüm yükleme şartlarında doğru miktarda soğutucu akışkanın gitmesini sağlamaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. basınca bağlı doğru kontrolün sağlanması ve kondenserin yerleştirildiği yerin hava akışına sahip olması dolayısıyla rahat ısı transferinin yapılmasıyla sağlanabilir. evaporatörün en uygun şekilde kullanılması ve akışkan sıvının kompresöre geri gelmemesi sağlanır. Soğutucu akışkanın buharlaşmasını ve evaporatörden çıkarken belirli bir ısıya ulaşmasını sağlar. Bunu için kullanılacak bir seviye sensoru yardımıyla olası bir problemde sistem devre dışı bırakılarak daha büyük hasarlara yol açılmasına engel olunabilir. aynı zamanda yerleşim mahallerinde sıkça karşılaşılan ses probleminin önlenmesini sağlayacaktır.

Böylesi doğru uygulamalar ve gerekli elektronik ya da mekanik kontrol ekipmanları kullanmanın yatırım maliyetine katkısı ne olacaktır? Sistem geri dönüş zamanları göz önüne alındığında ilave kontrol yatırımına değer mi? 44 . Reyonların evaporasyon değerinin gece şartlarında daha yüksek tutulması. Özellikle dikey tip raflı duvar reyonları için elektrikli otomatik gece perdesi kullanılması. 9-12 EKİM 2008. İlki enerji tasarrufu diğeri ise bu tasarrufu sağlayacak sistemlerin maliyeti olacaktır. Bu sayede gereksiz ısı transferi önlenecektir. Fonksiyonlar Elektronik Termostat Reyonlarda gece çalışma değerlerinin arttırılması Havuz deep freezlerde kapak uygulaması Defrost saati İhtiyaca göre defrost Fanın aralıklı çalıştırılması (termostat kapalı iken) Reyon rezistansının aralıklı çalıştırılması Modülasyonlu termostat kontrolü Elektronik genleşme valfi Kondenser basıncının düşürülmesi Emme basıncı otomasyonu Kondenser basıncının otomasyonu Tasarruf %0 % 4 e kadar % 30 a kadar %0 % 5 e kadar % 3 e kadar % 3 e kadar % 8 e kadar %12ye kadar %20ye kadar % 5 e kadar % 3 e kadar Tablo 1. MODELDEN ÇIKAN SONUÇLAR Yukarıdaki tanımlamalara göre özellikle sistemin doğru kurulumu ve beraberinde etkin bir elektronik kontrol sonucunda sahada tatbik edilerek elde edilen enerji tasarrufu uygulamaları ve sonuçları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. 3. Bu sayede %4’ e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilir. ii. Operasyon bakımında ilk etapta olumsuz görünmekle birlikte toplamda % 30’lar nispetinde enerji tasarrufu sağlanabilmektedir.I. iii. Havuz tip derin dondurucularda kapak uygulaması. TARTIŞMA Yukarıda anlatılan genel tanımlar ve bu tanımlara ait uygulamalar dikkate alındığında karşımıza çıkan iki önemli husus olduğu görülmektedir. 4. Uygulama sonucunda elde edilen enerji tasarrufu oranları Burada unutulmaması gereken en önemli noktalardan birisi de periyodik aralıklarla sisteme bakım yapılmasının gerekliliğidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR i.

Soğutma Sistemleri Yalıtımında Malzeme Seçimi ve Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar. 2007 [4] Coolpack software. Diğer taraftan CO2 gibi alternatif soğutucu akışkanların gelişimiyle birlikte çok daha verimli ve çevreye duyarlı sistemler çok yakın bir tarihte uygulamaya geçecek gibi görünüyor… 5. kurulmak istenen işletmenin ömrüne bağlı olarak yapılmalıdır.dk [5] Gren Cool.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.dtu. www. TMMOB. h. www. araçlar ya da herhangi bir nem kaynagı gibi ısı kaynaklarını asgariye indirilmesi Sisteme ait yağ sirkülasyonunun sağlıklı bir şekilde sağlanması Amacına uygun tasarımların kullanılması Merkezi sistemler için ara soğutucu uygulaması Dondurulmuş ürünlerin uzun süre sıcak ortamlarda kalmasının engellenmesi Soguk ortamların yalıtımlarının eksiksiz olarak yapılması ve olası tüm ısı köprülerinin engellenmesi Self kontrol ve alarm özelliğine sahip sistemler kullanılması Tüm sistem komponentlerinin gerektiği gibi çalışıp çalışmadıklarının etkin bir kontrol sistemi ile takip edilmesi Fanların düzenli olarak kontrol edilmesi ve temizliğine özen gösterilmesi Fanlarda hız kontrolü – invertor . 6. g. i. 7.greencoolco2.I. www. 2006 [2] Akdaş. m. Örnek olarak sadece ara soğutucu sistemin maliyeti göz önüne alındığında ortalama %7’lik bir enerji tasarrufu getireceği göz önüne alınırsa geri ödeme süresi 3 yılı geçmemektedir.doc [3] Özkol.perakende. Adap Kool Sistemi ile Ahmet Yar Ayrıcalığı. e. İZMİR Yapılan deneysel çalışmalar ışığında bu soruyu rahatlıkla “Evet” olarak yanıtlayabiliriz. www. l. c. a.com 45 . 9-12 EKİM 2008. Ancak optimizasyon için elbette tüm sistemin değerlendirmesi. j.dinamik-izmir.org. k. Sisteme ait tüm komponentlerin uygun ölçülerde tasarımlarının yapılması Işıklar. d. f. KAYNAKLAR [1] Aslantaş. b. SONUÇ Sonuç olarak soğutmada enerji tasarrufunun sağlanması için önerilen çözümler aşağıdaki gibi özetlenebilir. Nuri. Department of Energy Engineering Technical University of Denmark. Uygulamalı Soğutma Tekniği. Kıvanç.kullanılması Evaporatorlerin ihtiyaç duyulan sıcaklıklardan daha düşük sıcaklıklarda çalıştırılmaması Kondenserler hava akımının nispeten fazla olduğu ve serin yerlere yerleştirilmesi TEŞEKKÜR Bu çalışmayı yapmamda gerek araştırmalarıma yaptıkları katkılar ve gerekse manevi destekleri için eşim Sayın Gözde Aslantaş’a ve Sayın Halit Turgut Salaçin’ e teşekkürü bir borç bilirim. Metin.com/makale2.

bir veri toplayıcı yardımıyla sıcaklık bilgileri alınmıştır. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. Mete Özşen Dokuz Eylül Üniversitesi. 2. Diğer bir çalışmada Laguerre ve Flick [3]. İZMİR haktan. dilek.tr ÖZET Bu çalışmada. ev tipi bir karlanmayan (no-frost) buzdolabının dondurucu ve soğutucu kısımlarını sayısal olarak incelemiş ve elde ettikleri sonuçları deney sonuçları ile karşılaştırarak.karadeniz@deu.I.kumlutas@deu. Ancak. İZMİR TEZGAH SEVİYESİ TİPİ BİR BUZDOLABI İÇERİSİNDEKİ ISI AKTARIMI VE AKIŞIN DENEYSEL VE SAYISAL OLARAK İNCELENMESİ Ziya Haktan Karadeniz. ancak uzun süreli ilk örnek (prototip) hazırlama süreçlerinden kurtulabilmek için. ısı-akış analizleri yapılmış ve cihaz içindeki sıcaklık ve hız dağılımları belirlenmiştir. bir veri toplayıcı aracılığıyla kaydedilmiştir. Bazı yiyeceklerin saklanma ihtiyaçları göz önüne alındığında bu fark. buzdolapları içerisindeki ısı aktarımı ve akışın sayısal olarak modellenmesinin gerçeğe yakın sonuçlar verdiğini göstermişlerdir. GİRİŞ Çağdaş yaşamın hızlı akışında yiyecek ve içeceklerin sağlıklı bir şekilde saklanabilmesi için buzdolapları ve derin dondurucular yaşamımızda önemli bir yere sahiptir. Gupta ve diğ. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımının düzgün olmasının önemi ortaya çıkmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Bu incelemeler deneysel olarak yapılabilir. bu modellerden sayısal çalışma sonunda uygun görülenlerinin ilk örnekleri hazırlanıp bunlar üzerinde deneyler yapılarak zaman ve para tasarrufu sağlamak mümkündür. Sayısal inceleme sonuçları ile deney sonuçları arasında uyum olduğunu göstermişlerdir. Deneysel çalışma kapsamında. Böylece. Sayısal çalışmada ise. 1. Dilek Kumlutaş. cihazın üç boyutlu sayısal modeli oluşturularak.edu. [2]. Makina Mühendisliği Bölümü.edu. cihaz içerisindeki ve dışındaki farklı noktalara ısıl-çiftler yerleştirilerek. Araştırmalar incelendiğinde. ev tipi fansız bir buzdolabının içerisindeki sıcaklık dağılımını ve buzdolabı içerisine yerleştirilen bir sıcak yiyeceğin soğuma davranışını doğal taşınım koşullarında deneysel ve sayısal olarak incelemişlerdir. özel olarak buzdolapları içerisindeki akışı ve ısı aktarımını inceleyen az sayıda çalışmaya ulaşılabilmiştir. ısı aktarımı ve akış özellikleri açısından ayrıntılı olarak incelenmeleri gereklidir. 46 . Mühendislik Fakültesi. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. Isıl çiftlerin buzdolabı üzerindeki konumları Şekil 1’de gösterildiği gibidir. ev tipi kullanım için üretilmiş buzdolaplarını günlük kullanımları sırasında deneysel olarak incelemişler ve buzdolabı içerisindeki en düşük ve en yüksek sıcaklıklar arasındaki farkın bazı modellerde 10 °C’ye kadar çıkabildiğini göstermişlerdir. [1]. Böyle bir saklama yönteminin her tüketici tarafından düzgün şekilde uygulanmasının imkansız olması nedeniyle. Laguerre ve diğ. Bu çalışmada. kapalı hacimler içerisindeki akışkanların ısı aktarımı ve akış özelliklerinin farklı koşullar için incelendiği birçok çalışma bulunduğu görülmektedir. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. Bu nedenle buzdolabı iç tasarımında. gelişen bilgisayar yetenekleri sayesinde sayısal yöntemler kullanılarak incelemeye değer görülen modellerin ön araştırmaları yapılabilir.tr. Besinlerin uzun süreler saklanabilmesi için buzdolapları içerisindeki farklı bölgelerin istenilen sıcaklıklarda tutulabilmesi ve bu bölgelerdeki havanın sıcaklık dağılımının mümkün olduğunca düzgün olması gerekmektedir. sistemlerin. yiyeceklerin tüketiciler tarafından buzdolabı içerisindeki belli konumlarda saklanmalarını gerektirmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. iç ortam sıcaklığı ve buzluk (buharlaştırıcı) yüzey sıcaklığı ile dış yüzey üzerindeki farklı noktalardaki sıcaklıklar toplam 12 adet ısıl-çift kullanılarak ölçüldükten sonra. DENEYSEL ÇALIŞMA Çözümleme için gerekli sınır şartlarını belirleyebilmek ve analiz sonucu bulunan dolap içi sıcaklık dağılımlarının doğruluğunu sağlamak için.

İZMİR Buzdolabı boş halde ve çevresiyle ısıl denge durumunda iken deneye başlanmış ve ölçümlere sistem kararlı duruma gelinceye kadar devam edilmiştir. kararlı duruma ulaşıldıktan sonra buzluk (buharlaştırıcı) yüzeyinde üç ayrı noktadaki sıcaklık salınımını göstermektedir. 9-12 EKİM 2008. Soğutucu bölümde zamana bağlı sıcaklık değişimi 47 . Kararlı duruma ulaşma sürecinin gösterildiği Şekil 2. Buzdolabı dışında (a) ve içindeki (b) ısıl çiftlerin konumları Şekil 2. Şekil 3 ise.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. soğutucu kısma yerleştirilmiş üç ayrı ısıl çiftten kaydedilen sıcaklık verileri kullanılarak oluşturulmuştur. 105 104 112 Ağırlık Ağırlık 110 102 103 a b Şekil 1. sınır şartlarını belirlemek ve çözümleme sonuçlarının doğruluğunu sağlamak için kullanılmıştır. Kaydedilen sıcaklık verilerinin kararlı durum ortalama değerleri.

sıcaklık ayar düğmesi ve aydınlatmaya ait boyutların. bu parçalar üzerinde iletimle olan ısı aktarımları ihmal edilmiştir. Seçilen çözüm ağında 688731 eleman ve 168861 düğüm noktası bulunmaktadır. Sıcaklık ölçümleri yapılırken de modellenmeyen bu yerler çıkarılmıştır. Ayrıca buzluk bölümünün ön kısmında bulunan buzluk kapağı. SAYISAL ÇALIŞMA Sayısal çalışmada. çözümlemeler için ise HADIA (Hesaplamalı Akışkanlar Dinamiği ve Isı Aktarımı) temellerini kullanarak çözüm yapan ANSYS CFX programı kullanılmıştır. Çözümlemeler kararlı durum koşulları için yapılmıştır. Raflar ve buzluk sadece akış önündeki engeller olarak modellenmiş. Çözümlemelerde kullanılan model ve oluşturulan ağ yapısı Şekil 4’de gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008. Buzluk yüzeyindeki sıcaklık salınımı 3. dolabın geneli düşünüldüğünde çok küçük olması söz konusudur. Dolabın dış kabuğu (dış sac. buzluk bölümünün hemen altında bulunan damlalık ve sebzelik bölümü de modellenmemiştir. İç yüzeyindeki ana rafların yerleştirildiği çıkıntılar. 48 . bunlar kullanılarak yapılan çözümlemelerden elde edilen sonuçlar arasında deney sonuçlarıyla en çok uyum gösteren model seçilmiştir.I. ticari olarak satılan bir buzdolabının üzerinden ölçüm alınarak oluşturulmuştur. Ağ yapı (mesh) oluşturulmasında sorunla karşılaşmamak için ve bu ayrıntıların sonuçlara etkilerinin ihmal edilebilir olması nedeniyle. modelde bu kısımlar yer almamaktadır. poliüretan yalıtım ve iç plastik) basitleştirme amacıyla modellenmemiştir.1. İZMİR Şekil 3. modelin oluşturulmasında ANSYS Workbench. Modelin ve Çözüm Ağının Oluşturulması Çözümlemelerde kullanılan model. Uygun çözüm ağını elde edebilmek için farklı sıklıkta eleman atamaları yapılarak birçok ağ oluşturulmuş. yuvarlatmalar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3.

743 [W/m2K].213 1. Sınır Şartları Modelin dış yüzeylerine ısı transferi katsayısı (U) ile dış yüzey sıcaklıkları (T) tanımlanmıştır. T = 26. Sınır şartları U = 0.65 [W/m2K].405 [°C] U = 0. deney sonuçlarında kararlı duruma ulaşıldıktan sonra yüzeydeki zamana bağlı sıcaklık salınımı eğrisinden elde edilen ortalama değer olarak alınmıştır. Sac ve plastik kalınlıkları poliüretanla karşılaştırıldığında küçük ve ısı iletim katsayıları da büyük olduğundan dirençleri ihmal edilebilir kabul edilmiştir. dengesizlikler de % 1 değerlerinin altına ininceye kadar devam edilmiştir. Havanın özellikleri. havanın özellikleri ise Tablo 2’de gösterilmiştir. İZMİR Şekil 4. Havanın özellikleri Tf [°C] ρ (kg/m3) -10. Tablo 1. model için film sıcaklığındaki havanın özellikleri olarak alınmıştır.2554 μ (Ns/m2) 1. T = 26.578 [W/m2K].003806 49 . Buzdolabı modelinin izometrik görünüşü ve oluşturulan ağ yapısı 3. T = 26.0233214 β (1/K) 0.502 [°C] U = 0. buharlaştırıcı yüzeyine ise sabit sıcaklık sınır koşulu verilmiştir.3351256 4. Isı transferi katsayılarının belirlenmesinde sadece dolap kabuğundaki poliüretan yalıtım malzemesinin iletim direnci göz önüne alınmıştır.743 [W/m2K]. Sınır şartları Yüzey Ön Duvar Arka Duvar Üst Duvar Alt Duvar Yan Duvarlar Raf ve Sebzelik Yüzeyleri Buharlaştırıcı Yüzeyleri Giriş Yüzeyi Çıkış Yüzeyi Tablo 2.502 [°C] U = 0. Kullanılan sınır şartları Tablo 1’de.2.147 [K] Hava Debisi [kg/s].405 [°C] U = 0.142 [°C] Adyabatik T = 258.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.578 [W/m2K]. T = (Tort)çıkış [°C] Pbağıl = 0 Pa Cp (J/kgK) 1006. T = 26. BULGULAR VE TARTIŞMA Çözümlemelerde iterasyonlara. 9-12 EKİM 2008. Doğal taşınım koşullarını oluşturmak için Boussinesq yaklaşımı kullanılmıştır. artıklar 10-3. Buharlaştırıcı yüzeyinin sıcaklığı.I.66E-05 k (W/mK) 0. Dolap içindeki raf ve sebzelik yüzeylerine adyabatik. T = 34.

Bu karşılaşma sonucu. kapı tarafının diğer kısımlarına göre daha sıcak olduğu görülmüştür. Şekil 5. Buzluk yüzeyinde soğuyan ve ağırlaşan hava. buzluğun altında soğuyarak ön kapı tarafına dönmesiyle oluşan iki ana hücre belirlenmiştir. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. duvarlarda ısınarak yükselen nispeten sıcak hava akımı ile karşılaşır. Sayısal ve deneysel çalışmalardan elde edilen ortalama sıcaklık değerleri. orta düzlem üzerinde. a) Orta düzlemde sıcaklık dağılımı b) Orta düzlemde hız dağılımı Buzluk kısmında ise ısı yayılımını sağlayan akış hareketi. Genel olarak bakıldığında. buzdolabının tamamıyla karşılaştırıldığında oldukça küçük bir hacmi kaplamakta ve sıcaklık değerlerinin buzdolabı içindeki öngörülen sıcaklık sınırları arasında olduğu görülmektedir (5 ±1 °C). Şekil 5b’de buzdolabı içerisindeki hız dağılımı gösterilmiştir.285 m/s). diğeri ise ön duvar tarafında ısınarak yükselen havanın kapı raflarının engellemesi nedeniyle dolabın orta kısmına doğru yükselip. Buzluk bölümünün alt tarafında (soğutucu bölüm). Tablo 3. buzluk kapağı ve damlalığın modellenmemiş olmasıdır. kapı raflarının hava akışını engellemesi nedeniyle. çözümleme sonuçlarının deney sonuçları ile uyum içerisinde olduğu görülmektedir (Tablo 3). buzdolaplarının soğutucu kısımlarının olması istenen 4 °C [3] değerine göre oldukça düşüktür. Sıcaklıkların bu kadar düşük çıkmasının nedeni. sıcaklık farkının en büyük olduğu üst ön taraf ile buzluk üst yüzeyi arasında oluşmaktadır. İZMİR Şekil 5.612 Dolabın içerisindeki en sıcak bölgenin. Bu iki hücrenin. Soğutucu bölümde elde edilen sıcaklık aralığı (-3±2 °C).963 Deneysel Çalışma -5. Dondurucu bölümdeki hava sıcaklıkları kaydedilmediğinden bu bölge için bir sıcaklık karşılaştırması yapılmamıştır. sıcak ön bölümden buzluğun üst bölümü boyunca arka duvara doğru ilerlemesidir. Ortalama Sıcaklık [°C] Sayısal Çalışma -3.6 °C fazla olmasının. havanın. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımı gösterilmiştir. SONUÇ 50 . yerel düşük sıcaklıklı bölgeler dışında sıcaklıklar -3±2 °C aralığındadır.I. Sayısal modelden elde edilen ortalama sıcaklık değerinin deney sonucu ortalamasına göre 1. dolap içerisindeki en yüksek hızlar (0. yerçekimi etkisiyle dolabın aşağılarına doğru hareket ederken. soğutucu kısımda ısının yayılmasını sağlayan ana etkenler olduğu söylenebilir. Bu nedenle. Yüksek sıcaklığa sahip olan bu bölge. dolabın üst ön bölümünde olduğu görülmektedir (Şekil 5a). 5. bağlantı noktalarından gerçekleşen hava sızıntılarından ve/veya sayısal hesap hatalarından kaynaklandığı düşünülmektedir.a’da. biri arka duvarda ısınan havanın buzluk alt yüzeyine çarpıp soğuyarak aşağıya tekrar arka duvara doğru yönelmesiyle oluşan. Soğutucu bölüm için.

. Palagos B. 2007. elde edilen en uygun tasarım prototip haline getirildikten sonra yine deneysel çalışma yapılmalıdır.. 62.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 311-322. Modeling of a Domestic Frost-Free Refrigerator. 25. 9-12 EKİM 2008. Study of domestic refrigerator temperature and analysis of factors affecting temperature: a French survey. 2002. Derens E. raflar arası. öngörülen farklı tasarımlar öncelikle sayısal olarak incelenmeli.. Flick D.. İZMİR Yapılan çalışmalardan elde edilen veriler ışığında. Gopal M. Bu yöntemle.I.. Chakraborty S. özellikle büyük hacimli karlanmayan ürünlerde. International Journal of Refrigeration. tasarımın iyileştirilmesi açısından önem arz etmektedir. çoğunlukla cam raf kullanıldığından. International Journal of Refrigeration. tel raf kullanıldığından buzdolabı içerisinde düzgün sıcaklık dağılımını sağlamak mümkün olmuştur.. 653-659. zaman ve para tasarrufu sağlanabilir. Böylece. R. K. KAYNAKLAR [1] Laguerre O. [2] Gupta J. İncelenen modelde. [3] Laguerre O. Ancak günümüz buzdolaplarında.. sayısal çözümleme yönteminin buzdolabının içerisindeki sıcaklık ve hız dağılımları hakkında fikir sahibi olabilmek için etkili bir araç olduğu görülmüştür. Heat Transfer by Natural Convection in Domestic Refrigerators. 79-88. Journal of Food Engineering. 30. 2004 51 . soğuk havanın dolap içerisinde düzgün dağıtılabilmesi için sayısal çalışmalar. raflarla kapı arası ve raflarla arka duvar arası uzaklıkların düzgün ayarlanması.

I. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM III AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması M. Turhan ÇOBAN 52 .

edu. 2. bu çalışmada. büyük boyutlardaki bu parçacıklarla ısı transferinde aşağıdaki dezavantajların gözlemlendiği de belirtilmektedir [7]: • • • • • Parçacıkların çökelmesi sonucu ısı transfer yüzeyinde bir tabaka oluşumu ve taşıyıcı akışkanın ısı kapasitesinin düşmesi. parçacıklar etrafında gerçekleşen mikro-dolaşım ısı transferini artırıcı bir etkiye sahiptir. Bütün bu nedenlerle.tr ÖZET Hem tasarım kıstasları gereği giderek küçülen ısı değiştiricileri boyutları hem de artan ısı akıları ısı transferinde iyileştirilmeleri gerekli kılmaktadır. Bu akışkanların ısı iletim katsayısının saf taşıyıcı akışkana göre çok daha büyük olması difüzyonla ısı transferini etkin hale getirir. bu akışkanların kullanıldığı değişik ısı transferi artırım yöntemleri yetersiz kalmaktadır. GİRİŞ Mikro-elektronik. Isı iletim katsayısı artımının yüksek parçacık derişimlerinde gerçekleşmesi. nanoparçacıklı akışkanların hazırlanması ve ısı transferi yetenekleri üzerine bir analiz yapılacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Nano-parçacık ilavesine rağmen saf akışkana göre basınç düşümünde pek bir artışın gözlemlenmemesi de diğer bir avantajdır. Mehmet Orhan Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. Bu nedenle.tr. nano-parçacıklı akışkanların. morhan@ pau. TR-20070 Denizli mfkoseoglu@ pau. Isı transferi artırımı için. Ancak. Bu derleme çalışmasında. Nano-parçacıklı akışkanlar. Bu yöntem ile akışkanın ısı iletim katsayısında inanılmaz yükselmeler gözlenirken. Bu soruna çözüm olarak taşıyıcı akışkana mikro veya makro boyutlarda parçacık eklenmesi yeni bir fikir değildir [1-6]. üretimi. 53 . Artan akışkan hızı ile birlikte ısı transferi donanım ve borularında erozyon oluşması. Özellikle dar kanallarda büyük parçacık boyutu sebebi ile tıkanma oluşması. iklimlendirme ve soğutma sistemleri. Basınç düşümünün kayda değer bir şekilde artması. Diğer taraftan.edu. ısı iletimi ve taşınımı karakteristikleri.I. Bahsedilen sistemlerin her geçen gün artan ısıl yükleri verimli soğutma ve ısıtmaya yönelik yeni teknolojilerin geliştirilmesi ihtiyacını doğurmaktadır. ısı transferine maruz kalan yüzey/hacim oranının makroskopik sistemlere göre yaklaşık dokuz mertebesinde yüksek olması eşsiz bir ısı transfer yüzeyini kullanıma sunmaktadır. Bu nano-parçacıklı akışkanların önemli bir avantajı olarak durmaktadır. Anahtar Kelimeler: Nano-parçacıklı akışkanlar. Ek olarak. Isı iletimi. 9-12 EKİM 2008. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLAR VE HAZIRLANMA YÖNTEMLERİ Soğutma sistemlerinde kullanılan sıvı akışkanlar genellikle düşük ısı iletim katsayısına sahiptirler. Henüz gelişim aşamasında bulunan taşıyıcı akışkana nano-parçacık ilave etme yöntemi ısı transferi artırımında gelecek vadetmektedir. saf taşıyıcı akışkana göre çok farklı ısı transferi karakteristiklerine sahiptirler. ısı transfer yüzeyinin artırılması beraberinde sistem boyutlarında artımı getirdiği için bu geleneksel yöntem bir alternatif yöntem olmaktan çıkmaktadır. küçük parçacık boyutu ve derişimi nedeni ile basınç kayıplarında kayda değer bir yükselme olmamaktadır. Taşıyıcı akışkana 1− 100 nm boyutlarında nano parçacık veya nano-fiber ilavesi ile elde edilen iki fazlı süspansiyonlar diğer değişle nano-parçacıklı akışkanlar bu alternatif akışkanlardan birisidir. Bu nedenlerle. Artırılmış ısı transferi. ısı transferi kabiliyeti yüksek alternatif akışkanların kullanımına yönelik teknolojilerin geliştirilmesi yeni bir alternatif olarak durmaktadır. Isı taşınımı 1. çözülmeyi bekleyen mevcut problemleri ve ayrıca açılımları tartışılacaktır. İZMİR NANO PARÇACIKLI AKIŞKANLAR: SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİNDE YENİ BİR AÇILIM Mehmet Fevzi Köseoğlu. yüksek güç üreten sistemler gibi birçok endüstriyel uygulamada ısıl yönetim hayati önem arz etmektedir.

metal buharının doğrudan düşük buharlaşma basıncına sahip akışkan ile teması neticesinde nano-parçacık elde edilmesi prensibine dayanmaktadır [10]. Örneğin. 54 . Çift Adımlı Yöntem. Bu yöntem ile nano-parçacıklı akışkanların elde edilişi. • Parçacıkların hareketli olması nedeni ile ısı transferi artırımına neden olan mikro taşınım mekanizmasının oluşması. İZMİR Nano-boyutlu parçacıkların üretiminin mümkün hale gelmesi ile birlikte. • Basınç düşümünde pek bir atışa neden olmaması ve • Makro ve mikro boyutlu parçacıkların aksine. • Erozyona sebebiyet vermemesi. bu tekniğin oksit nano-parçacıklı akışkanların hazırlanmasında başarılı olup olmadığı kanımızca halen açık değildir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Daha sonra.parçacıkları ile hazırlanmış süspansiyon (sol). Silikon nano-parçacıkları Lazer Buhar Depozisyonu “Laser Vapor Deposition (LVP)” yöntemiyle üretilmekte. Wang ve diğerlerine göre [11] çift aşamalı metot oksit parçacıklar için iyi sonuç verirken. Karbon nano tüplerin üretiminde ise Kimyasal Buhar Depozisyonu “Chemical Vapor Deposition (CVD)” yöntemi kullanılmaktadır [9]. Ancak. 9-12 EKİM 2008. metalik parçacıklı olanlarda pek başarılı değildir. Ancak Eastman ve diğerlerine göre tek adımlı metot kararlı akışkan hazırlama açısından daha başarılıdır [12]. Hazırlanan akışkanın uzun süre çalışabilmesi için oleik asit ile kararlılığı artırılır. Nano-parçacıklı akışkanlar tek adımlı ve çift adımlı olmak üzere iki farklı yöntemle üretilebilmektedir. çökelmeyen bir karışım elde etmek amacıyla ultra sonik veya mekanik karıştırma yöntemleri ile belirli sürelerde ve sıcaklıklarda karıştırılır. ısı transfer yüzeyi makroskopik yüzey alanlarından çok çok daha yüksek olması. • Mikro/nano kanallarda kullanılabilir olması. topaklaşmayan. Tek adımlı yöntem ve Cu nano. düşük derişimlerde de karışım akışkanının ısı iletim katsayısında büyük artışların elde edilmesi. yeni olmayan akışkana parçacık ekleme fikri yeniden güncellik kazanmıştır [8].1. Şekil 1. AuPd nano-parçacıklı süspansiyon (sağ)[13]. Isı transferi artımında diğer bir önemli etkende nano-parçacıklı akışkanın ısı iletim katsayısındaki artıştır. sadece düşük buharlaşma basıncına sahip akışkanlar kullanıldığı için uygulama alanı kısıtlıdır. Çift adımlı yöntem ve CuO nano-parçacıkları ile elde edilen süspansiyon (orta). kararlı. Bu yöntem ile topaklaşma minimize edilirken. • Düşük boyut ve ağırlık nedeni ile çökelme ihtimalinin düşük olması. nano boyutlarda yüzey/hacim oranının çok büyük olması ve parçacı etrafında mikro akım gerçekleşmesi gibi mekanizmalardan dolayı. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLARDA ISI TRANSFERİ Nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı transferi. Tek Adımlı Yöntem. saf taşıyıcı akışkana kıyasla oldukça fazla artmaktadır. Bu yöntemde ise yukarıda belirtilen farklı yollarla üretilen nano-parçacıklar doğrudan akışkan içine belirli derişimlerde ilave edilir. Nano-Parçacıkların Hazırlanma Yöntemleri Metallerin ve metal oksitlerin nano tozlarının üretimi farklı yöntemler ile gerçekleştirilebilmektedir. 3. Nano parçacıklı ısı transferi akışkanlarının aşağıdaki faydalarından söz etmek mümkündür: • Nano boyutlardaki cisimlerin yüksek alan/hacim oranlarından dolayı. Belirtilen iki farklı yöntemle elde edilen nano-parçacıklı süspansiyonların TEM ile elde edilmiş görüntüleri Şekil 1’de gösterilmiştir.I. Al2O3 ve CuO gibi oksit parçacıkları İnert Gaz Yoğuşması “Inert Gas Condensation (IGC)” metodu veya daha az topaklaşmaya neden olan Doğrudan Buharlaşma Yoğuşma “Direct Evaporation Condensation (DEC)” tekniği ile üretilirken. 2.

Wen ve Ding çalışmasında [22] deiyonize suya %0.5-4 derişim oranında) parçacıklarından %0. otomatik transmisyon yağı ve sentetik yağla birlikte ağırlıkça %2-2. Şekil 2. Ding ve diğerlerinin çalışması [20] ise ısı transferinde oldukça fazla bir artımı özetlemektedir. 9-12 EKİM 2008. moleküler tabakalaşmanın daha etkin rol oynadığını belirtmişlerdir. Nano-parçacıklı Akışkanlarda Isı İletimi – Kuramsal ve Deneysel Yaklaşımlar Nano-parçacıklı akışkanların ısı iletim katsayısındaki artışı kesin olmakla birlikte (Şekil 2). Klasik bir yöntem olan taşıyıcı akışkana grafit ekleme nanoparçacıklı akışkan çalışmalarında da kendine yer bulmuştur. Yang ve diğerleri [19]. çubuk şekilli) γ -Al2O3 ve AIN (50 nm ve %0. Isı taşınımının değişik modlarında gerçekleştirilen deneysel çalışmalar. Karbon nano-tüplü akışkanın diğer nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı iletim katsayısı yönünden karşılaştırılması [15] (sağ) Keblinski ve diğerleri ve Evans ve diğerleri [13. Choi ve diğerleri çalışmasına [21] göre transformatör yağına ilave edilen farklı şekillerdeki ve derişimlerdeki (küre.6 hacimsel derişim oranlarında eklenen 27-56 nm boyutlarındaki γ -AL2O3 nano-parçacıklarının laminar akım şartlarında ısı transferini artırdığı belirtilmiştir.5 AIN derişiminde %20’ye varan bir artım gerçekleşmektedir. Nano parçacıklı Akışkanlarda Isı Taşınımı Nano-parçacıklı akışkanlar üzerinden ısı transferini etkileyen parametreler çok çeşitlidir.2.5 derişim değeri için yaklaşık %350’ye varan bir ısı transferi artımı sağlamaktadır (Şekil 3).I. Özellikle ısıl gelişme bölgesinde saf akışkana göre belirgin bir artış gözlemlenmiş ve bu artışın sadece ısı iletim katsayısı ile açıklanamayacağı rapor edilmiştir.6-1.18]. Taşıyıcı saf akışkana ilave edilen parçacık derişimi de bir diğer önemli faktördür. Jang ve Choi ve de Prasher ve arkadaşlarına göre Brownian hareketin bu artımda temel rol oynadığı hükmüne varılmıştır [17.1-0. 55 . esas itibari ile ısı transferinin parçacık boyutundaki azalma ile arttığını ve parçacıkların şekil faktörünün bu artımda oldukça önemli olduğunu göstermektedir.1.16] ısı iletim katsayısındaki büyük artışın muhtemel sebebi olarak düşünülen Brownian hareketin aslen çok önemli olmadığını ve bu yükselişte parçacıkların kümelenmesinin. farklı nano akışkanlar için ısı iletim katsayıları [12] (orta).5 arasında kullandıkları 20-40 nm boyutlu grafitler ile laminar akım şartındaki tüp ısı değiştiricisinde saf akışkana göre %1-22 arasında bir oranda artım elde etmişlerdir. Onlara göre.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3. saf su-çok duvarlı karbon nano-tüp karışımı (ağırlıkça %0.5) %0. Ancak diğer taraftan. Xuan ve Li [23] türbülanslı zorlanmış akım şartlarında deiyonize suya eklenen bakır nano-parçacıklarının ısı taşınımını artırdığını ve saf akışkana göre kayda değer bir basınç düşümü artımı gözlemlenmediğini dile getirmişlerdir. İZMİR 3. Oksit nano akışkanlalar artırılmış ısı iletim katsayısı [14] (sol). sebepleri üzerine henüz bir fikir birliği oluşmamıştır.

İZMİR Şekil 3. [3] Bonilla. 3-19. 231/MD-Vol. ve diğerleri. 10. 27. Advanced Cooling Systems for Agricultural and Industrial Machines. 5. Applied Physics Letters. 3. P. farklı parçacık parametrelerinin ısı iletim katsayısı ve ısı transferi üzerindeki etkilerinin belirlenmesi öncelik konular olacaktır. Dolayısı ile gelecekte yapılacak çalışmalarda nano-parçacıklı akışkanların ısı iletkenliğini ölçmeye yönelik standart yöntemlerin ulunması. SAE. A. ve Mujumdar. 6. Heat Transfer Characteristics of Nanofluids: A review. 1955. FED-Vol. Anomalously Increased Effective Thermal Conductivities of Ethylene Glycol Based Nanofluids Containing Copper Nanoparticles. 74. Encyclopedia of Nanoscience and Nanotechnology. 50. [13] Keblinski. 33. ve diğerleri.M. 9-12 EKİM 2008. karbon nano-tüp derişimine karşın ısı taşınımındaki artım [20]. Boston.A. 46.A. Enhancing Thermal Conductivity of Fluids with Nanoparticles. 1997. KAYNAKLAR [1] Kofanov. [2] Orr.S. [10] Eastman. Measuring Thermal Conductivity of Fluids Containing Oxide Nanoparticles. heat Transfer Engineering. GELECEĞE YÖNELİK AÇILIMLAR Nano-parçacıklı akışkanların soğutma ve ilgili teknolojilerde kullanımı gelecek vadetmektedir. 1989. 1964. 327-333. 66.. Şu ana kadar yapılan çalışmalar incelendiği taktirde. Chemical Engineering Progress Symposium Series. sebebi açıklığa henüz kavuşturulamamış ısı iletişim katsayısı artışına sebep olan mekanizmaları belirlemeye yönelik mikroskopik ölçeklerde benzetimlere ihtiyaç vardır. C. 283-288. ve diğerleri.E. 718720. 15-21.F. 4. S. Son olarak. kaynama ve yoğuşma gibi faz değişimi içeren ısı transferi modlarında nano-parçacıklı akışkanların davranışı hala incelenmeyi beklemektedir. [14] Lee. International Journal of Thermal Sciences. Heat Transfer and Hydraulic Resistance in Flowing Liquid Suspensions in Piping. 29-45. Heat Transfer to Slurries in Pipe. AIChE Symposium Series.1954. Enhanced Thermal Conductivity through the Development of Nanofluids.S. 36-44. C. 99-105. ve Newman. 3-11. 2007. Heat Transfer Properties of Liquid-Solid Suspensions. ve Dallavalle. Deiyonize su içinde dağılmış karbon nano tüpler (sol). Nanofluids. X. J. H. Heat Transfer Design Characteristics Water Suspensions of Solids. ve diğerleri. [8] Choi. 1-19.P. [9] Gleiter. 1999... International Chemical Engineering.S. [11] Wang. ve diğerleri. Kuramsal açıdan ise. “Heat Transfer to Liquid Solid Suspensions in Turbulent Flow in Pipes.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ve diğerleri. J. 2001.U. R.J. 9. S.I. ve diğerleri. Materials Research Society Symposium – Proceedings. 2006. S. Chalk.Q... The Trend in Engineering. J. 47.W. 280-289. 4. [4] Salamone. ve diğerleri. 2. 1956. V. [7] Das. Heat Transfer in Nano-Fluids – A review.. 4. 751183. A.I. ve Moulton. 56 . Nanocrystalline Materials.. [15] Choi. C. and Water in Turbulent Flow. Materials Today.. [5] Miller. Developments and Applications of Non-Newtonian Flows. Journal of Heat Transfer. 2005. 1976. April. Makale no. 457. S.U. [6] Bergles. [12] Eastman. nano-parçacıkların akışkanın ısı iletim katsayısını artırdığı ve bu artışın nano-parçacık tipine ve boyutuna göre değiştiği görülecektir. 223-315. A. 1995. Industrial Engineering Chemistry.K. Progress in Materials Science. 426-430. M. Nanofluids for Thermal Transport. 174. 1953. 78. 121.

International Journal of Heat and Mass Transfer. ve Oh. 2005. Applied Physics Letters.. 2003. ve Williams. Applied Physics Letter.A.cap. [23] Xuan. 4316-4318. 2006. 151-155. [21] Choi. J. G.. 88. [17] Jang. doi.. 10. Heat Transfer of Aqueous Suspensions of Carbon Nanotubes (CNT Nanofluids).M.E.. 2004. Grulke. İZMİR American Scientific Publishers.2007. Thermal Conductivity of Nanoscale Colloidal Solutions (Nanofluids).S. ve Ding.. 1107-1116..U. W.. 2007.. H. D. V. Bhattacharya. Zhang..P. 5181-5188. Role of Brownian Motion in the Enhanced Thermal Conductivity of Nanofluids.. 9-12 EKİM 2008. W. ve Wu. Fish. 2004. Alias. 57 . 025901-1 – 025901-4.. Role of Brownian Motion Hydrodynamics on Nanofluid Thermal Conductivity. 48.04.. [19] Yang. Investigation on Convective Heat Transfer and Flow Features of Nanofluids.S. Y. 2005. Physical Review Letters. [22] Wen.A. S. P.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. R. [20] Ding. Heat Transfer Properties of Nanoparticle-in-Fluid Dispersions (Nanofluids) in Laminar Flow. Current Applied Physics. Z. ve Choi. Preparation and Heat Transfer Properties of Nanoparticle in Transformer Oil Dispersions as Advanced Energy Efficient Coolants. International Journal of Heat and Mass Transfer. 49.G.. 125. pp. D. Y. E. C. J. ve Phelan. 84..1016/j. Yoo. Anderson. Journal of Heat Transfer. R. 093116-1 – 093116-3. ve Li. Los Angeles. P.I.B.060. 94. ve Keblinski. Y. 2006. 240-250. 2004.. Y. Wen. [16] Evans. International Journal of Heat and Mass Transfer. Q.. [18] Prasher. H. Experimental Investigation into Convective Heat Transfer of Nanofluids at the Entrance Region under Laminar Flow Conditions. 47. S.

çevrimin verimi. hidrokarbonlardan propan (R-290). Bilindiği üzere CFC ve HCFC’ler ozon tabakasına olan zararlı etkileri ve küresel ısınma potansiyelleri (GWP) nedeniyle çeşitli uluslararası anlaşmalarla sınırlandırılmışlardır. 1930’lu yıllara kadar soğutkan olarak amonyak ve CO2 yaygın olarak kullanılmışlardır. enerjinini kullanımındaki kontrol stratejisi gibi bir dizi prametreyi dikkate alan TEWI (Toplam eşdeğer ısınma etkisi)‘nın kullanılması daha gerçekçi sonuçlar elde etmemizi sağlayacaktır [1]. amonyak. Makina Müh. 54187 SAKARYA ** Sakarya Üniversitesi. Bazı doğal soğutkanların karakteristikleri 58 . göz önüne alınması gereken diğer etkenlerdir. Ozon.DOĞAL SOĞUTKANLAR Bu kısımda doğal soğutkanların özelliklerine genel bir bakış yapılacak ve bunlardan CO2 konusunda nispeten detaylı bir incelemeye yer verilecektir [2]. HCFC. Bunlara ilk alternatif olarak HFC’ler (klorsuz hidroflorokarbonlar) ve bunların karışımları geliştirilmiştir. Bunun tek istisnası amonyak olmuş ve günümüzde özellikle büyük uygulamalarda halen yaygın olarak kullanılmaktadır. Bölümü. ozon tabakasını tahribat potansiyelleri (ODP) düşük olmasına rağmen GWP’lerinin yüksek olması uzun vadede kalıcı bir çözüm sağlamamaktadır. belirledikleri takvimi daha öne çekmeyi başarmışlar ve doğal soğutkan içeren soğutma sistemlerinin tasarımı konusunda çalışmalarına hız vermişlerdir. ekonomik yeni soğutkanlar üzerinde çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Kadir İSA** Sakarya Üniversitesi. Sonuç olarak. ancak su ve CO2’de sorun görünmemektedir. İZMİR ALTERNATİF DOĞAL SOĞUTKANLARIN GENEL DEĞERLENDİRİLMESİ * Hüseyin PEHLİVAN*.tr kisa@sakarya. Akyazı MYO. Bunun sonucunda söz konusu doğal soğutkanlar ortadan kaybolmuşlardır. Amonyak ve hidrokarbonlar emniyetli soğutkan gereksinimlerini zehirlilik ve tutuşabilirlik kriterleri açısından karşılamamakta. Ancak zehirli ve kolaylıkla tutuşabilir olmaları nedeniyle. yapılmış olan çalışmalar ışığında söz konusu alternatif doğal soğutkanların genel özelliklerine dikkat çekilmiş. İKS Programı.edu. CO2. soğutulan yer ve çevrenin sıcaklığıdır. 54400 SAKARYA pehlivan@sakarya.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. yanıcı olmaması. son yıllarda CO2 (R-744). Hidrokarbon. ototmobil klimalarında yaygın olarak kullanılan R-134a’ya bir alternatif olarak geliştirilen DP-1 bunlar arasında sayılabilir.tr ÖZET Montreal Protokolü ile kloroflorokarbon (CFC) ve hidrokloroflorokarbon (HCFC) türü soğutkanların kullanımı çevreye olan zararlarından dolayı kademeli olarak sona erdirilmiş veya erdirilecektir. 1-GİRİŞ Soğutkan seçiminde etkili olan iki parametre. Bunun sonucunda bir çok AB ülkesinde tekrar doğal soğutkanlara dönme eğilimi başlamıştır. Tablo 1. CFC ve HCFC’nin yerine geçebilecek çevreye daha duyarlı.I. Klor ve flor içermeyen ve ihmal edilecek düzeyde GWP değerine sahip amonyak (R-717). pas yapmaması. Anahtar Kelimeler: Doğal Soğutkan.edu. Soğutkanların çevresel etkilerinden söz ederken belirleyici parametreler olarak ODP ve GWP değerleri dikkate alınırken. CO2. ayrıca CO2 konusuna özel bir vurgu yapılmıştır. DP-1 ve bazı hidrokarbon bileşimleri bu anlamda ön plana çıkmıştır. izobütan (R-600a). su (R-718). Bazı Avrupa ülkeleri. o günlerde daha güvenilir olarak nitelendirilen CFC ve HCFC’ler pazarı ele geçirmişlerdir. Bu incelemede. Soğutkanın zehirli olmaması. buharlaşma entalpisinin yüksek olması ve doğal olarak ucuz ve kolaylıkla bulunabilir olması. Fakat. Mühendislik Fakültesi. kimyasal bileşiminin sabit olması. kolay uygulanabilir. 9-12 EKİM 2008. 2. Amonyak. soğutkanın ısı alışverişinde bulunduğu iki ortamın.

Propan (R-290) R-22 ile çalışan sistemi propana adapte etmek için sadece birkaç değişiklik yapmak yeterlidir. Bu konuda yapılan çalışmalar amonyağın küçük ve orta büyüklükteki sistemlere uygulanabilmesi konusundadır. PAG (Poli Alkalin Glikol) ve POE (Poliolester) cinsi kompresör yağlarıyla da -40 ila +65 oC aralığında sorunsuz karışma kabiliyetine sahip olduğu görülmüştür.0 -78. 2. Çevre dostu olması ve göze batan enerji verimliliği nedeniyle gelecekte başarıyla uygulanması beklenmektedir [4].4.9 100. Aynı zamanda taşmalı tip buharlaştırıcıdan kuru tip buharlaştırıcıya geçmek ve soğutkan miktarını kapasitede çok fazla düşüşe meydan vermeden azaltmak. Amonyak kullanan tesislerdeki teknolojide de bazı farklılıklar vardır. Özellikle soğuk hava depoları ve endüstriyel uygulamalarda ekonomik bir alternatif olarak öne çıkmaktadır. Bununla beraber güncel test verileri umut vericidir. okları bu yöne döndürmüştür. Çelik ve alüminyum yaygın olarak kullanılan malzemeler olup. HFC’lerle kıyaslandığında oldukça ucuzdur ve çevre dostudur.0 -11. CO2’nin doğal soğutucu akışkan olarak geniş kullanım alanına sahip olmasıdır.1. termodinamik özellikleridir. Kritik sıcaklığı 31 oC. R-290 için tek sorun kolaylıkla tutuşabilmesidir. özellikle küçük çaplı alüminyum boruların lehimi oldukça zor olmaktadır. Dezavantajı ise.2.I.6 -42. Fakat zehirli olması gibi bir dezavantaja sahiptir.4 MPa)’dır. özellikle otomobil iklimlendirme sistemlerinde DP-1 isimli yeni bir soğutkanın geliştirilmesine ön ayak olmuştur. Ancak. 2. 59 . bir çok ülkedeki yönetmelikler bu çevre dostu ve yüksek verimli soğutkanın kullanımını kısıtlamaktadır [3]. R-22’li sistemin yoğuşma sıcaklığı ortalama 57 oC iken propana dönüşüm sonrası sadece 65 oC‘ye yükselmektedir. kritik basıncı ise 74 bar (7.4 ODP 0 0 0 0 0 HGWP 0 0 0 0 0 2. diğer uygulamalarda olduğu gibi çevrim. CO2 Soğutma Çevriminin Karakteristikleri Eğer soğutulacak akışkan (hava veya su) 20 oC’nin altındaysa. Bakır. Bu değişim sonrasında cihazın kapasitesi ve COP’u. Cihazın performansını arttırmak için bir ısı değiştiricinin eklenmesi de gerekmektedir. çalışma basınçlarını yüksekliği ve düşük termodinamik verimliliği nedeniyle ekipman ve dolaylı maliyetlerin artması. alt kritik (subcritical) noktanın altında gerçekleşir.1. Hermetik kompresörlerin kullanılması da henüz mümkün değildir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 40 olan GWP değeriyle de AB normlarına uymaktadır. İZMİR Soğutkan Amonyak Propan İzobütan Su Karbondioksit Sembolü (ASHRAE) R717 R290 R600a R718 R744 Bileşimi NH3 C3H8 C4H10 H2O CO2 Buharlaşma Sıcaklığı -33. genleşme elemanının ve kompresör yağının değişimidir.4. basma sıcaklığının tahlikeli bir şekilde yükselmesine meydan vermeden artmaktadır. 9-12 EKİM 2008. amonyak için uygun bir malzeme değildir. özellikle büyük soğutma sistemlerinde kullanılan mükemmel bir soğutkandır. Ancak. CO2 (R-744) AB’de soğutma sistem üreticilerinin ve kullanıcıların beklentisi. Amonyağın zehirli olması. yapılan yeni çalışmaların konularındandır.3. Çalışma basınçları ve fiziksel özelliikleri açısından R-134a’ ya benzer olup. DP-1 Yakın zamana kadar R-134a’ya alternatif olarak CO2 görünmekteydi. değişik alanlardaki testleri devam etmektedir. Açık tip pistonlu veya vidalı kompresörlerin büyük kapasiteli sistemlerde kullanılması sorun teşkil etmemektedir. Bunlar. Amonyak (R-717) Amonyak. 2. Dolayısıyla. 2.

Şekil 2. bir ısı değiştiricisi kullanarak bu aşırı sıcaklığı kontrol etmek gereklidir. CO2 için alt-kritik çevrim Ancak akışkan sıcaklığı 20oC’nin üzerinde ise. İZMİR Şekil 1.4. Dolayısıyla.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sonuç olarak. Pistonlu kompresör kullanılması durumunda soğutkan sıcaklığının kontrolü önem kazanmaktadır. CO2 kritik noktanın üzerindeki şartlarda kullanılacağından dolayı yüksek basınçlar söz konusu olduğundan çevrimin çok iyi kontrol edilmesi gerekmektedir. 9-12 EKİM 2008. CO2’in hacimsel kapasitesi (özgül hacmi) yaygın olarak kullanılan soğutkanlara nazaran 5-10 kat daha fazladır.I. CO2’in alt kritik (1-2-3-4) ve ara kritik (trans-critical) (1’-2’-3’-4) çevrimi. 2. 60 .2. Bu durum ilk yatırım maliyetini arttırmaktadır. Buharlaşma sıcaklığının -10 oC’de gerçekleştiği uygulamalarda dahi kompresör çıkış sıcaklığı 200 oC’ye ulaşabilmektedir. CO2’li soğutma çevriminin tasarımında dikkat edilecek hususlar Çevrimde yüksek çalışma basınçları ve sonuç olarak kompresördeki sıkıştırma işleminin sonunda yüksek sıcaklık söz konusudur (Şekil 1 ve 2). kütlesel debisi daha düşüktür.

Bu konudaki gelişmeleri sektör olarak yakından izlememizin yararlı olacağı inancındayız. İtalya. 3-SONUÇLAR Küresel ısınma ve oluşan sera etkisi nedeniyle yayınlanan çeşitli yönetmelikler nedeniyle CFC ve HCFC’lerin kullanımına getirilen kısıtlamalar ve yasaklamalar. özel malzeme kullanma gerekliliği ortaya çıkmaktadır. 8-9 Haziran 2007.. Bu durum. Milano. Bu durum yağlama özelliğini olumsuz etkileyebilmektedir.. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. 8-9 Haziran 2007. XII. İtalya. XII.. Milano. İtalya. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Tek kademeli kompresör kullanılması durumunda gerçekleşen yüksek sıkıştırma oranı nedeniyle. Özellikle AB’de geçtiğimiz yıl yayınlanan 842/2006 sayılı F-Gaz yönetmeliği bu konuya dikkat çekmektedir.I. CO2 as a refrigerant. XII. 8-9 Haziran 2007. Kompresörde kullanılan polyester yağlar yüksek sıcaklıklarda CO2 içinde çözülmektedir. Milano. [5] Clodic D. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Didonna G. Sciascia F. Kompresör karterinde kullanılacak yağın buharlaşma sıcaklığının da 200 o C’den yüksek olması ön görülür. İtalya. XII. an option to reduce GHG Emission from Refrigeration. Air conditioning and heat pump systems . Bu nedenle yağ sıcaklığının 30 ila 65 oC arasında tutulması önem kazanmaktadır. HFCs or the old refrigerants-what is the best choice ?.. Youngdale E.. AB’deki bu gelişmelerin artan ekonomik ilişkilerimiz sebebiyle orta vadede ülkemizi de etkileyeceği görülmektedir. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry.. KAYNAKLAR [1] Halozan H. 8-9 Haziran 2007. CO2 kompresörlerindeki yüksek sıkıştırma oranları nedeniyle oluşan aşırı gürültü ve titreşim de tasarım kriterlerinde göz önünde tutulması gereken hususlardır [5].... Girotto S.. 8-9 Haziran 2007. Eğer yağ sıcaklığı 65 oC’nin üzerindeyse ayrı bir yağ soğutma sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. [3] Minor B. The latest refrigeration technologies: how to lower environmental impacts?. New refrigerant fluids to meet demanding environmental criteria. Innovative refrigeration systems using natural cooling fluids. Milano.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. HFC’ler için de söz konusu olabilecektir. belli başlı üreticileri doğal soğutkanlarla çalışacak sistemler konusunda araştırma yapmaya yöneltmiştir. 61 . European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Innove A. XII. İtalya. [4] Neksa P. Bu konudaki çalışmalar CO2 üzerine yoğunlaşmış olup prototip üretimler ve testler halen devam etmektedir. [2] Amirante P. Milano. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-12 ve R-500 SOĞUTUCU AKIŞKANLARA ALTERNATİF AKIŞKANLARIN PERFORMANS DEĞERLENDİRİLMESİ
Ahmet Coşkun, Tansel Koyun, Ali Bolattürk Süleyman DemirelÜniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, ISPARTA acoskun@mmf.sdu.edu.tr , tansel@mmf.sdu.edu.tr, abolatturk@mmf.sdu.edu.tr ÖZET Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinde kullanılan (CFC) R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ve bu soğutucu akışkanlara alternatif olan (HFC) R-125, R-134a, R-143a, R-152a ve R-32 soğutucu akışkanları karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmada tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi ele alınmıştır. İncelenen soğutucu akışkanların farklı buharlaşma sıcaklıklarına göre etkinlik katsayısı, soğutucu akışkan debisi, kompresör gücü ve basınç oranına göre değişimleri grafikler halinde verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Soğutucu Akışkan, Ozon Tabakası, Etkinlik Katsayısı

1. GİRİŞ İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için her zaman yeni teknolojiler geliştirerek başta yiyecek ve içeceklerini korumak, konforlu yaşamak ve ürünlerini daha sağlıklı muhafaza etmek için soğutma ve iklimlendirme alanında büyük atılımlar yapmışlardır. Bu teknolojik gelişmeler sonucu ortaya çıkan soğutucu akışkanların atmosferin yukarı stratosfer katmanında oluşan ozon tabakasını deldiği ve küresel ısınmaya neden olduğu tespit edilmiştir [1]. Ozon, oksijen atomunun üçlü birleşimiyle oluşan molekül türüdür (O3). Normal olarak atmosfer tabakasında iki atomlu (O2) olarak bulunan oksijen molekülü insan ve diğer canlıların yaşamlarını sürdürmesi için vazgeçilemez bir ihtiyaçtır. Üç atomlu oksijen formasyonu (O3) ozon teneffüs edildiğinde zehirleyici hatta aşırı miktarda olursa öldürücüdür. Canlıların yaşadığı atmosfer tabakasında ozon molekülleri doğal etkiyle devamlı oluşmakta, fakat devamlı yok olmaktadır. Güneşin ultraviyole (morötesi) ışınları oksijen moleküllerini atomlara ayırmakta ve oksijen atomları geride kalan oksijen molekülleri (O2) ile birleşip ozon (O3) meydana getirmektedir [2]. Güneşten gelen zararlı ültraviyole ışınlarının yaklaşık %90’nın dünya’ya ulaşması koruyucu ozon tabakası tarafından önlenmektedir [1]. Ozon tabakasını etkileyen gazlar; soğutucu akışkanlar olan CFC’ler, HCFC’ler ve halonlar’dır. Ayrıca karbon tetraklorür (CTC), trikloretan, metil bromür, halonlar olan; flor, brom, ve karbon bileşikleri de ozon tabakasını etkileyen gazlara eklenebilir [2]. Yapılan araştırmalar sonucunda dünyamızı güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlarından koruyan ozon tabakasının CFC’ler tarafından yok edildiği anlaşılmıştır [3]. Soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkanlar genel olarak CFC’ler kloroflorokarbon ve HCFC’ler hidrokloroflorokarbon’dur. Bu akışkanlar zehirleyici ve yanıcı olmayıp, elde edilişleri masrafsız ve kolaydır. Ancak ozon takasına zararlı etkileri vardır [2]. Soğutucu akışkanları kloroflorokarbon (CFC), hidrokloroflorokarbon (HCFC), hidroflorokarbon (HFC) şeklinde üç kategoride inceleyebiliriz [4]. 1.1. Kloroflorokarbon (CFC) CFC’ler ozon tabakası üzerinde en fazla tahribat yapan soğutucu akışkanlardır. Ayrıca küresel ısınma potansiyelleri oldukça yüksektir. Bundan dolayı CFC’lerin kullanımı için bazı yasaklar ve önlemler dünya çapında alınmaktadır. CFC’ler için önemli bulgular şunlardır: Atmosferde 75-120 yıl arasında kimyasal yapıları bozulmadan kalabilirler. Ozonu delme potansiyelleri yüksektir. Uygulamada en çok kullanılanları şunlardır: R-11, R-12, R-13, R-114 ve R-115. 1.2. Hidrokloroflorokarbon (HCFC) HCFC’ler de klor atomu içerdiği için ozon tabakası ile reaksiyona girerler. Buna rağmen HCFC’lerin yapısında hidrojen bulunduğu için kimyasal kararlılıkları çok zayıftır. Atmosferde yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar. HCFC’ler atmosfere doğru yükselirken yapılarındaki hidrojen havadaki su molekülleri ile reaksiyona girerek yapıları

62

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
bozulur. HCFC’lerin ozonu delme potansiyelleri azdır. HCFC’lerin önemli özellikleri şunlardır: Atmosferde kimyasal yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar (15-20 yıl). Ozonu delme potansiyelleri düşüktür. Uygulamada en çok kullanılan HCFC’ler şunlardır: R-22, R-124, R-123. 1.3. Hidroflorokarbon (HFC) HFC’lerin yapısında klor atomu bulunmadığı için ozonu delme potansiyelleri sıfırdır. Yani ozon tabakası üzerine hiçbir olumsuz etkileri yoktur. Buna rağmen küresel ısınmaya biraz etki yaparlar. 1.4. Karışım ve İnorganik Soğutucu Akışkanlar 1987’de imzalanan Montreal Protokolü gereği, ozon tüketim potansiyeline sahip CFC ve HCFC grubu soğutucu akışkanlar kullanılmayacaktır. Bu yüzden ozon tabakasına zarar vermeyecek yönde farklı soğutucu akışkanlar araştırılmıştır. İki veya daha fazla soğutucu akışkanın belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen soğutucu akışkana karışım denilmektedir. En popüler karışımlar R-500, R-502, 404A ve 407C’dir. Yapılan çalışmalar ozon tabakasına zarar vermeyecek akışkanlar yönündedir. Günümüzde inorganik soğutucu akışkan olarak zehirleyici özelliği olmasına rağmen termodinamik özellikleri mükemmel olan amonyak (NH3) kullanılmaktadır. CFC ve HCFC gazların zarar verdikleri anlaşılmış olup buna dayanarak (uluslararası anlaşmalarla) alternatif soğutucu akışkanların geliştirilmesi ile ilgili çalışmalar başlamıştır. Gelişmiş ülkeler 2000 yılından itibaren alternatif soğutucu akışkanlara geçişi tamamlamışlardır. Gelişmekte olan ülkeler gurubunda yer alan Türkiye’de ise bu geçiş 2010 yılına kadar uzatılmıştır [5]. 2. ÇALIŞMADA İNCELENEN SOĞUTUCU AKIŞKANLAR R-12: Molekül formülü CCl2F2 dir. Bugün, soğutma maksadı ile en çok kullanılan soğutucu akışkandır. Zehirli, patlayıcı ve yanıcı olmaması sebebiyle tamamen emniyetli bir maddedir. Bunlara ilaveten, en ekstrem çalışma şartlarında dahi stabil ve bozulmayan, özelliklerini kaybetmeyen bir maddedir. Ancak, açık bir aleve veya aşırı sıcaklığa haiz bir ısıtıcı ile temas ettirilirse çözüşür ve zehirli bileşkelere ayrışır. Kondenserde, ısı transferi ve yoğuşma sıcaklıkları bakımından oldukça iyi bir durum gösterir. Yağlama yağı ile tüm çalışma şartlarında karışabilir ve yağın kompresöre dönüşü basit önlemlerle sağlanabilir. Yağı çözücü (Solvent) özelliği, kondenser ve evaporatör ısı geçiş yüzeylerinde yağın toplanıp ısı geçişini azaltmasını önler [4]. R-500: R-500, R-12 ve R-152a’dan oluşan bir azeotropik bir karışımdır. Karışım oranı ağırlıkça %73.9 R-12, %26.2 R152a’dır. Düşük oranda R-12’ye alternatif olarak kullanılmaktadır. R-12’ye göre daha iyi COP değerine ve %10-15 daha yüksek hacimsel soğutma kapasitesine sahiptir [4]. Bu çalışmada R-12 ve R-500’e uzun dönemde alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar aşağıda belirtilmiştir. • R-12 (CFC) yerine: HCFC-22, 124, 401A, 409A (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 143a, 152a (Uzun dönem için) • R-500 (CFC) yerine: HCFC-22 (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 32, 143a, 152a (Uzun dönem) [6] R-134a: Soğutucularda kullanılan renksiz inert gaza verilen addır. Tam adı 1,1,1,2-Tetrafloretan olan gaz, 90’lı yıllarda ozon tabakasına zararlı olduğu için birçok ülkede kullanımı yasaklanan R-12 (diklordiflormetan) gazının yerine kullanılmak üzere üretilmiştir. Genellikle R-134a, Freon-134a, HFC-134a ya da tetrafloretan olarak adlandırılır. Üretim amacına uygun olarak ozon tabakası üzerinde herhangi bir zararlı etkisi yoktur. Moleküler formülü CH2FCF3 şeklinde olan R-134a termodinamik ve fiziksel özellikleri R-12 gazına en yakın olan soğutucu gazdır. R-134a, taşıt araçlarının iklimlendirme donanımları, konut tipi soğutucular ve orta çaplı işletmeler veya yapılarda su soğutma cihazlarında kullanılır [7]. R-152a: Molekül formülü C2H4F2 ve tam adı 1,1-Difloroetan olan akışkan genellikle R-152a, HFC-152a veya difloroetan olarak adlandırılır. Standart sıcaklık ve basınç altında renksiz bir gazdır. Soğutucu akışkan olarak kullanımda küresel ısınmaya katkısı düşüktür. Son zamanlarda otomobil uygulamalarında R-134a’ ya alternatif olarak uygulanmaktadır [7]. R-125: Pentafloroetan, molekül formülü CF3CHF2 olan akışkan 1,1,1,2,2-pentafloroetan, HFC-125, veya R-125 olarak da adlandırılır. Ozon delme potansiyeli sıfırdır [7].

63

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-143a: 1,1,1-Trifloroetan veya R-143a soğutucu akışkanı basitçe trifloroetan olarak adlandırılır. Kritik sıcaklığı 73 °C’dir. Kendi başına bir soğutucu akışkan olarak kullanılabildiği gibi yaygın bir şekilde karışım içinde bir bileşen olarak da kullanılır. Soğutucular olarak kullanılan CFC’lerin aksine, Trifloroetan hiç klor atomuna sahip olmadığı için ozon delme potansiyeli yoktur [7]. R-32: Diflorometan soğutucu akışkanı HFC-32 veya R-32 olarak adlandırılır. Molekül formülü CH2F2’dir. R-32 sıfır ozon delme potansiyeline sahiptir [7]. Bu çalışmada, CFC grubuna giren R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ile HFC grubuna giren alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar ele alınmıştır. Ele alınan soğutucu akışkanlarda farklı buharlaşma sıcaklığına göre etkinlik katsayısı, kompresör gücü ve kütlesel debilerin değişimleri analiz edilmiştir. Her bir soğutucu akışkanın buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimdeki performansları değerlendirilerek, elde edilen sonuçlar grafikler halinde sunulmuştur.
QH
P

3

QH

2

3 Kısılma Vanası 4

Kondenser

2 Kompresör
4 QL 1 Wk

Evaporatör

1

h

QL

(a) 3. TEORİK MODEL

(b)

Çalışmada ele alınan tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine ait tesisat şeması ve P-h diyagramı aşağıda verilmiştir. Şekil 1. (a) Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi (b) Çevrimin P-h diyagram

64

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Buhar sıkıştırmalı çevrim soğutma makinelerinde, iklimlendirme sistemlerinde ve ısı pompalarında en çok kullanılan çevrimdir. Bu çevrimi oluşturan hal değişimleri şöyledir [8]: 1 2 3 4 2 3 4 1 Kompresörde sıkıştırma Yoğuşturucuda çevreye sabit basınçta ısı geçişi Kısılma (genişleme ve basıncın düşmesi) Buharlaştırıcıda akışkana sabit basınçta ısı geçişi

3.1. Kabuller Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için soğutucu akışkanların her bir noktasındaki termodinamik özellikleri EES paket programı yardımıyla hesaplanmıştır. Bu çalışmada bahsedilen buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için aşağıdaki kabuller yapılabilir: • • • • • Evaporatördeki soğutma yükü 500 W, Evaporatör sıcaklığı çalışma aralığı -40 °C-0 °C, Yoğuşturucu sıcaklığı 40 °C, Kompresörün adyabatik verimi %90 Evaporatör ve kondenser çıkışında soğutucu akışkanlar doymuş halde alınmıştır [9].

3.2. Çevrimin Termodinamik Analizi Kompresör çıkışındaki soğutucu akışkanın entalpisi kompresörün adyabatik veriminden,

ηK =

h2 s − h1 h2 − h1

(1)

bulunmaktadır. Kompresör özgül işi ise,

wK = h2 − h1
bağıntısıyla hesaplanmaktadır. Soğutma çevriminde dolaşan soğutucu akışkanın kütlesel debisi,

(2)

& & Q L = m(h1 − h4 )
ile bulunmaktadır. Kompresör gücü ise,

(3)

& & WK = m(h2 − h1 )
denklemi ile hesaplanmaktadır. Kondenserde çevreye atılan ısı miktarı,

(4)

& & QH = m(h2 − h3 )
ifadesi ile belirlenir.Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinlik katsayısı,

(5)

COP =

& QL & WK

(6)

denklemiyle ifade edilir.

65

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
4. SONUÇLAR Bu çalışmayla R-12, R-500 ve bu soğutucu akışkanlara alternatif soğutucu akışkanlar için aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir. Şekil 2’de farklı soğutucu akışkanlar için buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Hemen hemen bütün soğutucu akışkanlar için benzer değişimlerin olduğu görülmüştür. Şekil 2’den de görüleceği üzere; farklı soğutucu akışkanlar için, buharlaştırıcı sıcaklılığı arttıkça soğutma çevriminin etkinlik katsayısı artmaktadır. R-32 en yüksek etkinlik katsayısına sahiptir. Çevreye zararlı olan soğutucu akışkanlar ile çevre dostu soğutucu akışkanlar kıyaslandığında, R-32 ve R-500 en yüksek etkinlik katsayılarına sahip soğutucu akışkanlardır.
9.0 8.0 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Etkinlik Katsayısı, COP

7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 2. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 3’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Şekilden de anlaşılacağı üzere, kompresör gücü buharlaştırıcı sıcaklığı ile azalmaktadır. En yüksek kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan R-125, düşük kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan ise, R32’dir. R-12 ve R-500 karşılaştırıldığında kompresör güç gereksinimleri yaklaşık olarak benzer sonuçlar göstermektedir. Alternatif olan soğutucu akışkanlar incelendiğinde, R-32 ile R-152a’nın güç gereksinimleri daha azdır.
0.40 0.36 0.32 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kompresör Gücü, Wk

0.28 0.24 0.20 0.16 0.12 0.08 0.04 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 3. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’te farklı soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. Belirli bir buharlaştırıcı sıcaklığı dikkate alındığında; R-134a, R-152a ve R-32’nin, R-12 ve R-500’e göre kütlesel

66

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
debilerinin daha az olduğu görülmektedir. Bu durum, sisteme şarj edilebilecek akışkanının kütlesel debisinin azalması anlamına gelmektedir. Bu özellik ile hidrokarbon akışkanların patlayıcı ve yanıcı özellikleri azalmaktadır. R-125 için sistemde dolaşması gereken kütlesel debinin, R-12 ve R-500’den daha yüksek değerlerde olduğu gözlemlenmektedir. R-143a’nın gereken kütlesel debisi ise, R-12 ve R-500’ün kütlesel debileri arasındadır.
0.011 0.010 0.009 0.008 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kütlesel Debi, m

0.007 0.006 0.005 0.004 0.003 0.002 0.001 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 4. Soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 5’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. En yüksek ve en düşük basınç oranlarına sahip soğutucu akışkanlar sırasıyla R-32 ile R-143a’dır. Düşük buharlaştırıcı sıcaklıklarında basınç oranları arasındaki fark daha belirgindir. Yüksek buharlaştırıcı sıcaklıklarında ise basınç oranları arasındaki fark azalmaktadır. R-12 ile R-500 hemen hemen aynı basınç oranlarına sahip olup, basınç oranları dikkate alındığında bu akışkanlara alternatif olabilecek akışkanlar R-152a, R-125 ve R143a’dır.
22 20 18 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Basınç Oranı, rp

16 14 12 10 8 6 4 2 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 5. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi

5. TARTIŞMA VE SONUÇ

67

ve İnan A. 2006. Soğutucu Akışkanların Çevresel Etkileri İle İlgili Yeni Yasal Düzenlemeler ve Hedefler. Bu çalışmayla. R-152a ve R-134a’nın. R-12 ve R-500 soğutucu akışkanlarına göre kıyasla güç gereksinimlerinin daha az olduğu tespit edilmiştir. Sistemde daha düşük debiye sahip soğutucu akışkanların kullanımıyla daha emniyetli bir soğutma sistemi tasarlanması mümkün olacaktır. İZMİR Isı pompası ve soğutma sistemlerinde CFC sınıfına giren çevreye zararlı soğutucu akışkanlar. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. 88. Soğutucu Gazların Ozon Tabakasına Etkileri ve Kimyasal Özellikleri. ve Özdemir B. Fen Bilimleri Dergisi.709.A. ve İlten N.. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi 7(1).. İmal M. Yayın No:115.A.. s. [9] Ataer Ö. 2..ve Boles M. 46-53.Ü.. 9-12 EKİM 2008.A. SEMBOLLER η h w & W & QL s COP & Q H Verim Entalpi Özgül iş Güç Soğutma yükü İdeal Etkinlik katsayısı Kondenser kapasitesi Buharlaştırıcı sıcaklığı Kompresör Basınç oranı TL K rp 7. [6] Özkol N. Literatür Yayıncılık. A. Soğutma sistemlerinde Kullanılan Soğutucu Akışkanlar ve Bu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkileri. 6. [3] Kuğu İ. Alternatif soğutucu akışkan olarak bilinen R-32. s.. VIII. OTİM 2007. Bu sebeple dünya üzerinde yapılan toplantı ve anlaşmalarla geçiş döneminde ozon delme potansiyeli düşük olan HCFC..T. R152a ve R-134a. KAYNAKLAR [1] Onat A. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sistemleri İçin Soğutucu Akışkan Seçimi. 481-488.org [8] Çengel Y. C. Soğuk Depoların Soğutma Sisteminde Kullanılan R407c Alternatif Soğutucu Akışkanına Göre Sistem Eleman Kapasitelerinin Bilgisayar Programıyla Belirlenmesi. ozon tabakasını delme ve küresel ısınmaya sebep olmaları bakımından tercih edilmemektedir.. incelenen alternatif soğutucu akışkanlar arasında tavsiye edilebilir. [4] Koyun T. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında yer alan R-32 ve R-152a’nın. 68 . R-500 ile bu soğutucu akışkanların alternatifleri karşılaştırıldığında. İstanbul. ve Acar M. R-12 ve R-500’e göre sistemde dolaşması gereken kütlesel debilerinin daha düşük olduğu görülmüştür. 2004. Cilt 27. Uygulamalı Soğutma Tekniği. V. Kon O. Tesisat Mühendisliği Dergisi. 2001. Bu bakımdan R-32.. ve Tengilimoğlu Y.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.ve Bıyıkoğlu.wikipedia. Fen-Edebiyat Fakültesi. 1999. [7] http://tr. Soğutucu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkilerinin Araştırılması ve Alternatif Soğutucu Akışkanlar. İzmir.. uzun dönemde de ozon delme potansiyeli sıfır olan HFC ve ayrıca da soğutucu akışkanların karıştırılmasıyla elde edilen akışkanların kullanılmasına karar verilmiştir.. [5] Kırmacı V. Koyun A. [2] Bulgurcu H. 2005. R -12..I. çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında R-32’nin en yüksek etkinlik katsayısına sahip alternatif akışkan olduğu belirlenmiştir. 03-06 Ekim. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik.867 . Özalp M.

9-12 EKİM 2008. Bornova. Örneğin üçüncü dereceden bir polinom düşünebiliriz. yoğunluk. İZMİR Turhan.edu. doyma entalpisi. ısıl iletkenlik. soğutma ve havalandırma derneği (ASHRAE) 2005 temeller el kitabında[1] verilen temel verileri kullanarak oluşturulacaktır.I.1) Kübik şerit veri uydurma prosesinde polinomların veri noktalarından geçmesi gerekir. 69 . entalpi. buharlaştırıcı gibi alt birimlerin modellenmesinde oldukça önemlidir. Sonuçları karşılaştırarak hangi metodun daha iyi sonuç vereceğini değerlendireceğiz. entropi.2) aynı zamanda birinci türevlerin de sürekli olması gerekir. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. Mühendislik Fakultesi. Çeşitli verilerin uyumu irdelenecektir. Her iki metoddaki soğutma endüstrisinde kullanılan başlıca termofiziksel özelliklerin eğri uydurmasını Amerikan ısıtma. thermofiziksel özellikler. Bu çalışmada temel metod olarak B-şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodunu kullanacağız ve sonuçları karşılaştırarak daha kararlı sonuçlar veren metodu saptamaya çalışacağız. Bu çalışmada ikinci dereceden B şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodu kullanılarak termofiziksel verileri tablo verilerinden oluşturacağız. KÜBİK ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Kübik şerit eğri uydurmanın temeli tüm noktalardan geçen polinomlarla noktaları bağlamaktır. yüzey gerilim kuvveti gibi parametreler gerek termodinamik çevrimin oluşturulması ve analizi gerekse yoğuşturucu. doymuş sıvının viskozite. rk(xk+1)=yk+1 1 ≤ k ≤ n (2. İZMİR KUBİK ŞERİT VE B ŞERİT İNTERPOLASYON YÖNTEMİ KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA TERMOFİZİKSEL ÖZELLİKLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M. rk(x)=ak(x-xk)3+ bk(x-xk)2+ ck(x-xk)+yk 1 ≤ k ≤ n (2. vizkozite gibi termofiziksel doyma eğrilerinin veriden sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edilmesi için lineer veya lineer olmıyan en küçük kareler metoduyla bir eğri uydurmaya çalıştığımızda bunun oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz.3) üçüncü dereceden polinom için ikinci türevleri de eşitleyebiliriz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. doyma sıvı ve gaz fazı yoğunluğu. Bu tür parametrelerin oluşturulmasında genellikle lineer ve lineer olmayan en küçük kareler eğri uydurma yönteminden yararlanılır. aksi takdirde Cubik şert metodu temel metod olarak değerlendirilecektir. Önce kullanacağımız iki temel eğri uydurma metodunu tanıtalım 2. aynı zamanda göreceli olarak basit bir denklem elde edebiliriz.coban@ege. GİRİŞ Doyma basıncı. Makine Mühendisliği Bölümü. Eğer verimizde hata yoksa en küçük kareler yöntemi bu alandaki avantajını da yitirir. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. Eğri uydurmada en küçük kareler metodunun kullanılmasının bir sebebi verilerimizde bulunabilecek hataları ortalamasıdır. Anahtar kelimeler : soğutucu akışkanlar. doyma 1. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. Ancak en küçük kare metodunda oluşan hataların miktarı çok büyük olabilir.tr ÖZET Soğutma endüstrisinde doyma Doyma basıncı. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi. ısıl iletim katsayısı. B-şerit metodu göreceli olarak basit bir hesaplama metodu kullandığından eğer aynı fonksiyon uyumu yakalanabilirse temel metod olarak değerlendirilebilir. r’k-1(xk)= r’k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2.

Eğer kübik polinomumuz sk(x)=ak(x-xk)+ bk(xk+1-x)+ [(x-xk)3 ck+1 +(xk+1-x)3 ck]/(6hk) 1 ≤ k ≤ n (2.7) Tum bu şartlar bir denklem sistemi olarak bir araya toplanırsa : = yk+1-yk. ⎢0 0 0 ⎢ 0 0 ⎢0 ⎢0 0 0 ⎣ .. ⎢. ak=[6yk+1-hk2ck+1]/(6hk)... 1 ≤ k ≤ n (2... İZMİR r”k-1(xk)= r”k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2..19) tanımını yaparsak çözülecek denklem sistemini 0 0 ⎡1 ⎢h 2(h + h ) h2 1 2 ⎢ 1 ⎢0 h2 2(h2 + h3 ) ⎢ ..16) (2...hk )ck+ hk ck+1 = 6 ⎢ ⎡ yk +1 − yk yk − yk −1 ⎤ − ⎥ hk −1 ⎦ ⎣ hk . Burada A ve B kullanıcı tarafından verilmesi gereken ikinci türev sınır şartlarıdır..18) bu sistemde toplam n-2 denklem mevcuttur. ⎥ = ⎢ .10) 6ak-1hk-1+ 2bk-1+2bk =0 (2.12) 6an-1hn-1+ 2bn-1 seti oluşur bu set 3n-3 denklem içerir.15) Bu durumda çözülmesi gereken denklem sistemi sadece ck terimlerine dönüşür.(xk+1-x)2 ck]/(2hk) s”k(x)=[(x-xk) ck+1 + (xk+1-x) ck]/hk olur burada ak ve bk ck nın fonksiyonu olarak yazılabilir.14) (2.I.. ...17) 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2..5) r”n-1(xn)=0 (2.. 9-12 EKİM 2008. Başka sınır şartları belirlememiz de mümkündür. . 1 ≤ k ≤ n (2...6) olarak alınırsa buna doğal kübik şerit interpolayonu adını veririz... Bu sayıda denklemi bir arada çözme işlemi matris çözümlemesine oldukça ağır bir yük getirebilir artı hata olasılıklarını arttırır. . A ⎤ ⎤ ⎡ c0 ⎤ ⎡ ⎥ ⎢ c ⎥ ⎢ 6( w − w ) ⎥ 2 1 ⎥ ⎥⎢ 1 ⎥ ⎢ 0 0 0 ⎥ ⎢ c2 ⎥ ⎢ 6( w3 − w2 ) ⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ ..13) şeklinde verilmiş ise s’k(x)=ak.. .. bk=[6yk-hkck]/(6hk).11) 2b0 =0 (2. ⎥ ⎢ .. .8) akhk3+ bkhk2+ckhk . 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2. Bu şartlar r”1(x1)=0 (2.. wk = yk +1 − yk .... hk=xk+1-xk 1 ≤ k ≤ n (2. Toplam çözülmesi gereken denklem sayısını azaltmanın bir yolu değiştirilmiş özel bir üçüncü dereceden polinom kullanmaktır. 1 ≤ k ≤ n (2. . hk-1ck-1+ 2( hk-1. . ⎥ hn−2 2(hn−3 + hn−2 ) 0 ⎥ ⎢cn−2 ⎥ ⎢6( wn−2 − wn−3 )⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ hn−2 2(hn−2 + hn−1 ) hn−1 ⎥ ⎢ cn−1 ⎥ ⎢ 6( wn−1 − wn−2 ) ⎥ ⎥ 0 0 1 ⎥ ⎢ cn ⎥ ⎢ B ⎦ ⎦⎣ ⎦ ⎣ 0 0 0 0 0 0 (2..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.bk+ [(x-xk)2 ck+1 ..20) şeklini alır.4) tüm sistemi çözmek için iki şart daha gerekir. 70 .. . hk 1≤ k ≤ n (2. 1 ≤ k ≤ n (2. .9) 3ak-1hk-12+ 2bk-1hk-1+ck-1-ck = 0 =0 .

5) bağıntısı geçerlidir. ti ile ti+1 arasında ti+1 noktası hariç olmak üzere yine bir. Aynı zamanda tüm x değerleri ⎛ x − ti B ( x) = ⎜ ⎜t −t ⎝ i+1 i k i 0 ∑ Bi ( x) = 1 (3.< t-2 < t-1 < t0 < t1 < t2 < …… Bu noktalar için tanımlayacağımız sıfırıncı dereceden bir B0i şerit elemanının tanımı t i ≤ x < t i +1 ⎫ ⎧1 Bi0 ( x) = ⎨ ⎬ (3..I. 9-12 EKİM 2008. B-ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Bu bölümümüzde B şerit interpolasyonunu inceleyeceğiz. B şerit fonksiyonu aynı zamanda her durum için pozitif tanımlı bir fonsiyondur. Yani tüm x ve i değerleri için Bi0 ( x) ≥ 0 yazılabilir.1) bu tanım Şekil 1 de grafik olarak gösterilmiştir. bu bölgenin dışında 0 değeri almaktadır.3) ⎞ ⎛ ⎟ ⎜ ⎜ 0 x ≥ ti + 2 veya x ≤ ti ⎟ ⎟ ⎜ x − ti Bik ( x) = ⎜ ti < x < ti +1 ⎟ ⎟ ⎜ ti +1 − ti ⎟ ⎜ ⎜ ti + 2 − x t < x < t ⎟ i+2 ⎟ ⎜ t − t i +1 ⎠ ⎝ i + 2 i +1 B1i şerit fonksiyonu şekil 2 de gösterilmiştir. Bu fonksiyon dirac-delta fonksiyonu olarak bilinir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR 3.2) olur. Başlangıç olarak sonsuz sayıda noktadan oluşmuş bir set düşünelim Şekil 1 B0i şerit tanımı ….4) Şekil 2 B1i şerit tanımı Bu fonksiyon için de i =∞ i = −∞ ∑ Bi ( x) = 1 (3. 1 B şerit interpolasyon formülü k inci dereceden B şerit için 71 . (3. B0i tanımlandığında daha ⎞ k −1 ⎛ t i+2 − x ⎞ k −1 i = −∞ ⎟ Bi ( x) + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi+1 ( x) üst dereceden B şerit fonksiyonları bu tanımdan yola ⎠ ⎝ i+2 i+1 ⎠ çıkılarak tanımlanabilir. i =∞ için (3. Fonksiyonun değeri ti noktasında t i > x ≥ t i +1 ⎭ ⎩0 1 ti+1 noktasında 0.

bu denkleme t0 t1 … y0 y1 …. Daha yüksek dereceden polinomlar için. Eğri uydurmaya Bi0 şeridinden başlarsak i = j⎫ ⎧1 Bi0 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. i = j⎫ ⎧1 Bi1−1 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3.16) Bu denklem sistemini çözmenin bir yolu A0 değerine herhangi bir değer atayarak geri kalan değerleri A0 değerinden türetme yoluna gitmektir. İZMİR f ( x) = ∑ Cik Bik ( x) (3. Burada yine Ai=yi 0 ≤ i ≤ n olmuştur.13) i ≠ j⎭ ⎩0 S ( x) = ∑ yi Bi1−1 ( x) (3.8) formuna dönüştürebiliriz. (3. örneğin 2 derece polinom için i = −∞ 1 Aj (t j +1 − t j ) + Aj +1 (t j − t j −1 ) t j +1 − t j −1 [ ] (3.11) olduğundan problemin çözümü basit olarak 0 i ≠ j⎭ ⎩ Ai=yi 0 ≤ i ≤ n seçmekten ibarettir. Ancak bu denklem yukarıdaki denklemle birlikte değerlendirilir i = −∞ ise: i =∞ ⎡⎛ x − ti i =∞ f ( x) = ∑ Cik ⎢⎜ ⎜ i = −∞ ⎢⎝ ti +1 − ti ⎣ i =∞ ⎞ k −1 ⎛ t − x ⎞ k −1 ⎤ ⎟ Bi ( x) + ⎜ i + 2 ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi +1 ( x)⎥ (3. Bu durumda şerit n S ( x) = ∑ y i Bi0 ( x) (3. Buradan da denklemimizi ⎥ i+2 i +1 ⎠ ⎠ ⎝ ⎦ f ( x) = ∑ Cik −1 Bik −1 ( x) (3.12) formunu alacaktır.I.10) ise i = −∞ X Y Önce 0ıncı dereceden şerit interpolasyon ile başlarsak. Bu durumda denklem Buradaki katsayılar 72 .14) i =0 i =∞ k ∑ Ai Bi −2 (t j ) = i =n şeklinde olacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. tn Yn verisini uyduracağız. Yani S(ti)=yi 0 ≤ i ≤ n olmasını istiyoruz. 9-12 EKİM 2008. Bu durumda aşağıdaki denklem sistemi elde edilir Aj (t j +1 − t j ) + A j +1 (t j − t j −1 ) = y j (t j +1 − t j −1 ) 0 ≤ j ≤ n Aj +1 = α j + β j Aj 0≤ j≤n (3.9) Bu temel bağıntılardan yararlanarak B şerit interpolasyonu adım adım oluşturabiliriz.7) formunu alır.17) formunda yazılabilir. Oıncı derece şeritten birinci derece şerite geçersek çözümümüz i =0 yine basit bir denklemdir.15) bağıntısını yazabiliriz. Katsayılar arasında i = −∞ ⎛ x − ti Ci j −1 = Ci j ⎜ ⎜t −t ⎝ i+ j i i =∞ ⎞ ⎛t −x⎞ j ⎟ + Ci −1 ⎜ i + j ⎟ ⎟ ⎜t −t ⎟ ⎠ ⎝ i+ j i ⎠ (3.6) şeklinde ifade edilir. En genel formda interpolasyon formülümüz : S ( x) = ∑ Ai Bik−k ( x) (3.

"R1150".23) dA0 bu denklem kısaca qA0 + p = 0 şeklinde yazılırsa q = 1 + δ 02 + δ 12 + ."R718"."R600". + 2(γ n + δ n A0 )δ 1 = 0 (3.20) γ 0 = α0 δ 0 = β0 γ j = α j + β j γ j −1 δ j = β jδ j −1 0 ≤ j ≤ n Φ = A + A + A .19) fonksiyonunu minimum yapacak şekilde seçilmesi tavsiye edilir. Aj +1 = γ j + δ j A0 0 ≤ j ≤ n (3... + (γ n + δ n A0 ) 2 (3."R32"."R717".22) olur.."R290"."R507A".."R170". 4.. dΦ = 2 A0 + 2(γ 0 + δ 0 A0 )δ 0 + 2(γ 1 + δ 1 A0 )δ 1 + .."R744"."R1270". + δ n2 (3."R410A". Geçerli soğutucu akışkan isimleri programda çağırılacağı şekliyle şunlardır: "R134a".. + γ nδ n (3. Buradan A0 değerini bulmak için (Bütün Ai değerlerinin A0 dan türediğini hatırlayalım) şu şekilde bir denklem yazabiliriz denklemdeki γ j ve δ j ardışık yerine koyma prosesi ile saptanabilir. Bu denklem sisteminde herhangi bir matris çözümü olmadığından ve değerler ardışık yerine koyma ile oluşturulduğundan programın oluşturulması kübik şerit interpolasyonuna göre çok daha kolaydır."R152a".24) p = γ 0δ 0 + γ 1δ 1 + γ 2δ 2 + ."R70 4"."R124".java programıyla tanımlanmıştır."R702P"."R12". Katsayıların değerlerini küçük tutabilmek için bizim seçtiğimiz A0 değeri Φ = ∑ Ai2 i =0 n +1 (3."R23". 9-12 EKİM 2008. İZMİR α j = yi ⎜ βj = ⎛ t j +1 − t j −1 ⎞ ⎟ ⎜ t −t ⎟ ⎝ j j −1 ⎠ 0≤ j≤n t j − t j +1 t j − t j −1 (3."R123".."R728"..I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. public ref_CS2(String soğutucu_akışkan_ismi) kurucu metoduyla çağrılabilir.18) şeklinde yazılabilir.25) şeklinde yazabiliriz. BİLGİSAYAR KODLARININ GELİŞTİRİLMESİ Soğutucu akışkanların termofiziksel özelliklerinin hesaplanması için gereken kodlar Java programlama dilinde geliştirilmiştir.21) Φ = A02 + (γ 0 + δ 0 A0 ) 2 + (γ 1 + δ 1 A0 ) 2 + . A0 ın minimum değerini seçmek için bu fonksiyonun türevini 0 a eşitlememiz gerekir."R455fa"."R143a". Buradaki değişken ismi değişkenin kullanılacak değişkenin ismi olması gerekir. Bu dil nesne kökenli bir dildir."R404A"."R740" Açık olarak soğutucu akışkanların ismini yazarsak Kloro-Floro Karbon Soğutucu akışkanlar 73 . Temel olarak programlar kübik şerit ve B şerit interpolasyonu için iki set olarak geliştirilmiştir."R702".. Programlar açık kod olarak verildiğinden java programlama dilinde kendi soğutma sistemi analizlerini yapanlar tarafından kullanılabilir."R123"." R407C"."R22"."R125"."R50". A 2 0 2 1 2 2 2 n (3. Girdi ve çıktı metodlarının tanımı altta verilmiştir: Kübik şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_CS2."R732". Bu yüzden programlarımız nesneler şeklinde geliştirilmiştir. Bu tanımla ikinci dereceden B şerit interpolasyon katsayılarını bulmak için gereken tüm denklemler oluşmuş olur.

1. kritik sıcaklık derece C a.1-trifloroetan) R-152a (1.Pc. Bundan sonra çeşitli termofiziksel özellikler sabitler ve alt metodlar üzerinden direk olarak çağrılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kurucu metodun program içinde çağrılması ref_CS2 a=new ref_CS2(“R134a”). Molekül ağrılığı kg/kmol a.2-tetrafloroetan) R-125 (pentafloroetan) R-134a (1. 9-12 EKİM 2008.1. 1.I.1.1.3-pentafloropropan Zeotropic karışımlar (% kütle oranı) R-404A [R-125/143a/134a (44/52/4)] R-407C [R-32/125/134a (23/25/52)] R-410A [R-32/125 (50/50)] Azeotropik karışımlar R-507A [R-125/143a (50/50)] İnorganic Soğutucu Akışkanlar R-717 (amonyak) R-718 (su/buhar) R-744 (carbondioksit) Hidrokarbon gurubu R-50 (metan) R-170 (etan) R-290 (propan) R-600 (n-butan) R-600a (izobutan) R-1150 (etilen) R-1270 (propilen) Kryojenic (çok düşük sıcaklık) Soğutucu Akışkanlar R-702 (normal hydrogen) R-702p (parahydrogen) R-704 (helium) R-728 (nitrogen) R-732 (oxygen) R-740 (argon) Akışkanlarla ilgili veriler Amerikan Isıtma havalandırma ve soğutma derneği(ASHRAE) verilerinden alınmıştır[1] sınıf tanımlandıktan sonra çeşitli termofiziksel özellikler direk olarak çağrılarak kullanılabilir.2-dikloro-1.1. kritik basınç kPa a. İZMİR Metan serisi R-12 (diklorodiflorometan) R-22 (klorodiflorometan) R-23 (triflorometan) R-32 (diflorometan) Etan Serisi R-123 (2.2-tetrafloroetan) R-143a (1. 1.01325 barda kaynama sıcaklığı a.M.1. SABİTLER ve anlamlar a.BP.FP.01325 barda donma sıcaklığı a.1-difloroetan) Propan Serisi R-245fa (1.Tc.1-trifloroetan) R-124 (2-kloro-1. şeklinde olacaktır.roc. kritik yoğunluk kg/m3 74 .1.1.3.

: t (derece C) sıcaklığında sıvı entropisi KJ/kgK a. 9-12 EKİM 2008. kPa a. KJ/kgK : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a. t (derece C) sıcaklığında gaz sıvı entalpi farkı.soundv_v(t).Cpl(t).h_l(t). t (derece C) sıcaklığında gaz vizkozite Pas a. : t (derece C) sıcaklığında gaz entropisi KJ/kgK a.java programları hazırlanmıştır.h_lv(t). KJ/kgK: t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a.jar ve ref_BS.s_l(t). t (derece C) sıcaklığında kaynama bitiş basıncı.java ve ref_BS_Table. t (derece C) sıcaklığında gaz yoğunluğu kg/m3 a.Psd(t). Bu iki programı internet ortamında çalıştırmak içinde ref_CS. t (derece C) sıcaklığında kaynamaya başlama basıncı.viscosity_v(t).Cpv(t).s_v(t).html ve ref_BS. KJ/kg a.soundv_l(t). public ref_BS(String soğutucu_akışkan_ismi) ref_BS a=new ref_BS(“R134a”). : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s a. t (derece C) sıcaklığında sıvı vizkozite Pas a. t (derece C) sıcaklığında sıvı ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama bitiş sıcaklığı. t (derece C) sıcaklığında sıvı yoğunluğu kg/m3 a. Bu kullanıcı arayüz programlarının direk olarak çalışan versiyonları ref_CS.html internet versiyonları mevcuttur. derece C a.java programıyla tanımlanmıştır. : t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s B şerit interpolasyonu programları temel olarak aynı formdadır. İZMİR METODLAR ve anlamları a. Tsd (ps). derece C a. 75 . Şekil 1 de ref_CS. B şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_BS. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama başlama sıcaklığı.rol(t).k_l(t).jar programı kullanıcı arayüzü görülmektedir. t (derece C) sıcaklığında sıvı entalpisi KJ/kg a. t (derece C) sıcaklığında gaz-sıvı entropi farkı KJ/kgK a.rov(t).viscosity_l(t).I. Tsb (ps). kPa a.k_v(t).s_lv(t). Ayrıca her iki programıda bilgisayar programcıları dışındaki soğutma sektöründe kullanılmasını sağlamak için kullanıcı arayüzü programları ref_CS_Table2.Psb(t). KJ/mK : t (derece C) sıcaklığında gaz ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a.jar da hazırlanmıştır.h_v(t). t (derece C) sıcaklığında gaz entalpisi KJ/kg a.

ref_CS. B ŞERİT VE KÜBİK ŞERİT METODLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Şerit eğri uydurma metodları için ene küçük kareler metodu ile eşdeğer bir hata terimi oluşturmak mümkün değildir. Burada Kubik şerit ve B şerit yöntemlerinin Soğutucu akışkanların eğri uydurmasındaki performanslarını anlamak için uydurulan eğrilerin grafiklerini çizerek problem görülen bölgelerin genişletilerek grafik formda incelenmesi yöntemi kullanılacaktır. ancak bu eğri uydurmamızın mükemmel olduğu anlamına gelmez. Şekil 4.I.jar kullanıcı arayüzü programı görünümü 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Veri tüm noktalardan geçtiği için böyle bir hata hesaplaması 0 hata verecektir. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 76 . İZMİR Şekil 3. 9-12 EKİM 2008.

9-12 EKİM 2008. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 77 .I. İZMİR Şekil 5. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü Şekil 6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Şekil 4 de Kübik şerit ve Şekil 6 de B şerit interpolasyonu fonksiyonları görülmektedir. Kübik şerit metodunun daha iyi bir uyum fonksiyonu verdiğini gözlemleyebiliriz.I. Bu grafiklerde her iki grafikte nerdeyse mükemmel bir uyum eğrisi göstermektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü 78 . Ancak eğrileri -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümlerini detaylı olarak çizdiğimizde (Şekil 5 ve Şekil 7) B şerit metodunda bu bölgede dalgalanmalar görüyoruz. 9-12 EKİM 2008. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İlk örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için başlangıç doyma basıncı grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. Şekil 8. İZMİR Şekil 7.

SONUÇLAR Kübik şerit eğri uydurma yöntemi. Bileşim yayınları. Prausnitz. 6. 7. The Properties of Gases and Liquids.I. John M. M. Turhan Çoban. kübik şerit metodunu daha kararlı sonuçlar vermesi sebebiyle standart olarak kullanılan temel metod haline getirmektedir. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme . ISBN 978-975-27200-3 3. Burada da B şerit metodunda bir üstteki kadar ciddi olmamakla beraber yine sinizoidal bir salınım gözlenmektedir. Mc Graw Hill. 9-12 EKİM 2008. REFERANSLAR 1. B şerit yöntemine göre daha fazla hesaplama gerektirdiğinden iki yöntemin aynı hassaslğı vermesi durumunda normal olarak standart metod olarak B şerit metodunun kullanması gerekir. ISBN 0-07-051799-1 79 . ancak uydurulan eğrilerde B-şerit yönteminde görülen küçük salınımlar. Bruce E. 2005 ISBN 1-931862-71-0 ASHRAE Inc. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İkinci örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için sıvı entalpisi grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. Şekil 8 da Kübik şerit ve Şekil 9 da B şerit interpolasyonu fonksiyonlarının -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümleri genişletilmiş olarak görülmektedir. Pooling. Reid. İZMİR Şekil 9. Robert s. 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Her iki metod da en küçük kareler metodu sonuçlarına göre çok iyi sonuçlar sunmaktadır. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Arızaları ve Çözüm Yöntemleri Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA 80 . 9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM IV SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları.I.

Split klima soğutma amaçlı kullanılıyorsa iç ortamdan iç ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı.I. teknik eleman. 9-12 EKİM 2008. Mehmet Bilgili.com. Bu çalışmasının esasını oluşturan ana etken. Klima artık lüks olmaktan çıkıp ihtiyaç duyulan bir cihaz olmuştur [1]. Adana Meslek Yüksekokulu. iç ve dış ünite olmak üzere iki ayrı üniteden oluşmaktadır. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi.edu. Yusuf Polat ve Beşir Şahin* Çukurova Üniversitesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. isteğe bağlı olarak ısıtan. bsahin@cu. Böylece ortamın soğutulması sağlanır. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. GİRİŞ Klimalar. Bu amaçla. İklimlendirme-Soğutma Programı. bu çalışmada duvar tipi split klimada oluşabilecek arızaları gösteren bir arıza simülatörü oluşturulmuştur. toz ve partikülleri filtre eden cihazlardır. Eğer sistem ısıtma amaçlı kullanılıyorsa dış ortamdan. iç ortama iç ünite vasıtasıyla verilir. Makine Mühendisliği Bölümü. diğer ana kısım olan dış ünite ise dış ortama yerleştirilmektedir. dış ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. arızaların hızlı bir şekilde giderilmesini sağlamaktır.tr ÖZET Duvar tipi split klimaların ülkemizde çok yaygın bir şekilde kullanılıyor olması nedeniyle bu tarz klimaların servis ihtiyacını karşılayabilecek ara eleman ihtiyacı her geçen gün artmaktadır. servis eğitimi. elektrik kabloları ve drenaj borusu bulunur.edu. Adana *Çukurova Üniversitesi. Soğutucu akışkanın iç ya da dış üniteye yönlendirilmesi dört yollu vana vasıtasıyla sağlanır [2]. Duvar tipi split (ayrık) klima ülkemizde en fazla kullanılan klima türü olup. Bu çalışmada bir split klima arızalarının oluşturulabildiği bir 81 . bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru.tr. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. dış ünite tarafından gazdan alınarak dış ortama atılır. yuspol@mynet. insanların daha rahat ve konforlu bir şekilde yaşaması amacıyla kapalı ortamların havasını soğutan. İZMİR SPLİT KLİMA ARIZA SİMÜLATÖRÜ GELİŞTİRİLMESİ Erdoğan Şimşek. Günlük yaşantımızın her alanında klima kullanımı her geçen gün yaygınlaşmaktadır. Bu iki ünite arasında soğutucu akışkan sirkülâsyonunu. Gerek mesleki eğitimde gerekse servis içi eğitimlerde teknik elemanların sektörün ihtiyacı olan mesleki deneyimi kazanması için geleneksel yöntemlerin dışında çalışmalarımızda kullandığımız tarzda simülatör cihazlarının kullanımının yaygınlaştırılması ile teknik elemanların eğitiminde hem zaman tasarrufu sağlanacak hem de niteliğini artıracaktır. soğutulacak ya da ısıtılacak iç mekana. elektriksel ve basınç ölçüm cihazlarında sayısal değer olarak okunabilmektedir.tr. Adana esimsek@cu. gösterge cihazları. Bu simülatörde. nemini alan. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi.edu. açma-kapama anahtarları yardımıyla 16 adet ayrı arıza oluşturulmakta ve bu arızalar karşısında cihazın çalışmasındaki değişiklikler görsel. split klima. Anahtar Kelimeler: Arıza simülatörü.tr. mbilgili@cu. Split klima sistemini oluşturan ana kısımlardan birisi olan iç ünite. böylece ortamın ısıtılması sağlanır. 1. sinyal alışverişini ve yoğuşan suyun dışarıya atılmasını sağlayan bakır boru.

Split klima arıza simülatörü Çizelge 1. kumanda ve kontrol elemanları. bu simülatör üzerinde teknik elemanın arıza teşhisini doğru. Dış ünitede bulunan bileşik kapasitör (dış ünite fan motoru ve kompresör 82 . Bu daha iyi yetişmiş. elektronik kart devreleri. 9-12 EKİM 2008.2844 W Anma gücü 900 W 870 W Anma akımı 3. Şekil 1. klima üreticileri tarafından servis personeli eğitiminde de kullanılabilir. arıza oluşturma panosu ve gösterge cihazları olmak üzere dört kısımdan oluşmaktadır. kondenser ve kondenser fan motorunun çalışması izlenebilmektedir. Bu arıza simülatörü.8 A Voltaj 220-240 Volt. elektriksel ölçü cihazları.2639 W 9700 Btu/h .71 kg Bu arıza simülatöründe dış ünite şeffaf hale getirilmiştir. yardımcı elemanlarla bir araya toplanıp Şekil 1’de görüldüğü gibi bir duvar tipi split klima arıza simülatörü oluşturulmuştur. elektrik bağlantıları. 2. DENEYSEL MODEL 2. Kompresör.I. mesleki teknik eğitim alanında eğitim veren teknik okullarda kullanılabileceği gibi. sıcaklık ölçü aletleri ve basınç ölçü aletleri. hızlı ve uygun bir şekilde algılayabilmesi amaçlanmıştır.9 A 3. 50 Hz Soğutucu akışkan R22 R22 Soğutucu akışkan miktarı 0. dış ünite ve elektriksel bağlantı elemanları. kendine güvenen ve çözüm getirebilen bir teknik eleman demektir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Split Klima Arıza Simülatörü İç ve dış ünitenin aynı kaide üzerine yerleştirilmesiyle oluşturulan 9000 BTU soğutma kapasiteli duvar tipi bir split klima arıza simülatörünün. Split klima arıza simülatörü. İZMİR arıza simülatörü oluşturulmuş. Bu split klimanın teknik özellikleri Çizelge 1’de verilmiştir. bir split klimanın iç ünite ile birlikte kontrol devreleri.71 kg 0. 50 Hz 220-240 Volt.1. dört yollu vana. Duvar tipi split klima arıza simülatörünün teknik özellikleri Teknik özellik Soğutma için Isıtma için Kapasite 9000 Btu/h .

iç ve dış ünite üfleme ve emiş sıcaklıklarındaki değişimleri dijital termostatlardan. iç ortamda iç ünitede ortama verilir ve ortamın ısıtılması sağlanır. Ortam sıcaklığı ayarlanan değerin altındaysa. Fazın diğer girişi. dış ortamda dış üniteden dışarı atılır. Gelen faz termikten geçer. fan motoru müşterek ucuna verir. kompresörün müşterek ucuna gelir. boru sensöründen gelen sinyalle evaparatör sıcaklığı belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoru çalışır (ısıtmada dört yollu vana devrededir).2.5 mm2 TTR (çok telli termoplastik yalıtkanlı) kablo çekilir ve dış ünite klemensine bağlanır. Faz 250 Volt – 2 Amperlilik cam sigortadan geçirilir. kapasitör üzerinden devreyi tamamlar [6]. Ana sargı. ana kart üzerinden almış olduğu fazı. flap motor yarım devir açılır. Nötr iç ünite klemensinden geçerek ana karta soket vasıtasıyla bağlanır. Bu şekilde iç ortamda iç ünitede gaza yüklenen ısı.I. 9-12 EKİM 2008.4]. Dağıtılmış fazın diğer girişi triyak üzerinden geçer ve soket bağlantısıyla iç ünite fan motoruna bağlanır. bu sayede dış ünite fan motoru ve kompresör ve dört yollu selenoid vana bobinine enerji gelerek gazın hareketi iç üniteye yönlendirilir. Dış Ünite Elektrik Devre Şeması Dış ünite elektrik devre şeması Şekil 3’de gösterilmiştir [5]. iç ünite fan motoruna enerji gelerek dış üniteden hareket eden gaza ortamın ısısının yüklenebilmesi için hava hareketi sağlanır. İç ünite fan motoru nötr kablosu nötr soketine bağlanır. Kullanıcı tarafından klima ısıtma konumuna alındığında. Topraklama ise iç ünite (evaparatör) sacına bir vida ile tespit edilir. Burada cam sigortanın görevi. İç ünitede bulunan güç kartı. Kompresör. Ana sargı ve yardımcı sargı. Sıcaklık belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoruna enerji gelir ve fan motoru çalışarak ortamın ısıtılmasını sağlar. İç ünitede ise. İZMİR daimi devre kapasitörü). kapasitörün müşterek ucuna (C) bağlanır. Soğutucu akışkan hareketiyle birlikte hava hareketi de sağlanır. kompresör emme ve basma basınçlarını manometrelerden görebilmekteyiz. Oluşan bu arızalarda arıza simülatörü gösterge panosunda akım değişikliklerini ampermetreden.3. Faz cam sigorta çıkışından bir uçla dört yollu vana rölesine gelir ve dış ünitedeki vana bobinini harekete geçirmek için sinyal klemensine ulaşır. voltaj değişikliklerini voltmetreden. 2. Şebekeden gelen ve W-Otomattan geçen faz direkt olarak röleye girer. Yardımcı sargı. Fan motoru çalışır. kompresör termiği ve kompresör emme ve basma basınçlarını gösteren iki manometre kumanda ve kontrol panosuna yerleştirilmiş. Simülatörün Çalışması Klima kumandasıyla sisteme enerji verilip soğutma konumunda çalıştırıldığında flap motora enerji gelir. 2. Böylelikle dış ortamda dış ünitede gaza yüklenen ısı. İç üniteden dış üniteye 5x1. 83 . algılayıcı (display) ve iç ünite fan kapasitörü kumanda panosuna şeffaf olarak yerleştirilmiş ve devredeki tüm elemanların açık olarak görülmesi sağlanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2. kumanda kartı. Böylece ortamın soğutulması sağlanır [3. flap motor yarım devir hareket edince dış ünitedeki kompresör ve kondenser fan motoruna enerji gelerek kompresör ve kondenser fan motoru çalışır. Isıtmada flap motoru yarım devir hareket edince dış ünite devreye girer. İç Ünite Elektrik Devresi İç ünite elektrik devre şeması Şekil 2’de gösterilmiştir [5]. kapasitörün (HERM) ucuna bağlanır. Ortam sensörü belli bir sıcaklığı algılayıncaya kadar iç ünite fan motoru çalışmaz. Devrede bir daimi devre kapasitörü (kondansatör) vardır. Faz ana karta altılı soket vasıtasıyla taşınır. Sistem çalıştırılmadan önce veya çalıştırıldıktan sonra mekanik olarak devre elemanlarının enerjileri kesilerek sistemde arızalar oluşmaktadır. boru ve elektrik bağlantıları yapılmıştır. Bu kapasitör daimi olarak devrede kalacak şekilde dizayn edilmiştir. Kart üzerindeki enerji beslemeleri birer anahtara bağlanmıştır. kapasitör müşterek ucunda devresini tamamlar ve kompresör yol alır. kart devresini herhangi bir nedenle oluşabilecek aksaklığa karşı korumaktır.4. fan rölesinden çıktıktan sonra. Dış ünitedeki fan motoru. fanı harekete geçirmek için sinyal klemensinin diğer bağlantı ucuna gelir. Soğutmada flap motoru yarım devir hareket edince tüm sistem devreye girer (soğutmada dört yollu vana devre dışıdır).

9-12 EKİM 2008. Split (ayrık) klima sisteminin iç ünite elektrik devre şeması [5] Şekil 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.5. Bu arızalar Çizelge 2’de verilmiştir. Split klima arıza simülatörü ile mekanik anahtarlarla besleme enerjileri kesilerek hem ısıtma hem de soğutma konumunda cihaza bir ya da birkaç arıza birlikte oluşturulabilmektedir. split klima üzerinde sistem çalıştırılmadan ya da çalıştırıldıktan sonra 16 farklı arıza oluşturulmaktadır. İZMİR Şekil 2. Simülatör Arıza Oluşturma Panosu Normal açma-kapama anahtarlarından meydana gelen anahtarlarla. Cihazın bu arızalar karşısında çalışmasındaki değişiklikler görsel olarak izlenebilmekte ve akım. Split (ayrık) klima sisteminin dış ünite elektrik devre şeması[5] 2. 84 . basınç ve sıcaklık değişiklikleri göstergelerden sayısal değer olarak okunabilmektedir.

Karttan sökülerek kontrol 85 edilmesi gerekir. karttan havya ile sökülerek değiştirilir. Simülatör Gösterge Panosu Split klima arızalarında basınç.5 2 2. Cam sigorta faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. . Arızalı olan fan motoru yenisiyle değiştirilir. Gözle muayenede. Fan motoru. voltaj olarak voltmetreden. Fan motoru soketleri kart üzerinden sökülür ve ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. Patlamış cam sigorta orijinaliyle değiştirilir.I. Arızalı olan iç ünite fan motoru yenisi ile değiştirilir. BULGULAR VE TARTIŞMA Split klima arıza simülatöründe oluşabilecek arızalar ile elde edilen sayısal değerler ve bu arızalar için çözüm önerileri belirlenerek aşağıda sunulmuştur. orta. Klima çalışmıyor W – Otomat faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. Fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. Arızalanması durumunda değiştirilir. İZMİR Çizelge 2. Bu arada iç ünite sıcaklığı oldukça yavaş bir şeklide yükselmektedir. 70 Emme basıncı [Psi] 60 50 40 30 20 10 0 0 0. Kontak uçlarının arza tespitinde röleyi karttan sökmek gerekir. sıcaklık ve akım değerleri arızanın tespitinde oldukça önemli bir yer teşkil eder. Simülatörde oluşturulan arızalar neticesinde basınçlar. akım olarak ampermetreden. Röle bobini kart üzerinde kontrol edilebilir. 3. Fan kapasitörü sökülerek ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. hızlı. Şekil 4.6. yavaş kademe sargıları ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Kart üzerinde kontrol edilemez.5 Zaman [dk] Emme Basma 230 220 210 200 240 Basma basıcı [Psi] Emme basıncı hızlı bir şekilde düşerken basma basıncı emme basıncına göre daha yavaş şekilde düşmektedir. alçak ve yüksek basınç olarak manometrelerden.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5 1 1. Simülatörde oluşturulan arızalar Arıza Kodu 1 2 3 4 5 6 7 8 Arıza İç ünite fan motoru arızası İç ünite fan kapasitörü arızası Ortam sensörü arızası Boru sensörü arızası Kompresör arızası Kompresör daimi devre kapasitör arızası Dış ünite fan motoru arızası Dış ünite fan motor kapasitör arızası Arıza Kodu 9 10 11 12 13 14 15 16 Arıza Kompresör termik arızası Dört yollu vana röle arızası Dört yollu vana selenoid bobin arızası Display enerji besleme arızası Display algılayıcı arızası Mikroişlemci besleme arızası Flap motor arızası Dış ünite fan rölesi arızası 2. Patlamış varistör şekil değişikliği göz ile belli olur. genelde kondansatör arızalıdır. İç ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı W-otomat yenisiyle değiştirilir. Fan rölesi kontrol edilir. Emme ve basma basıncının İç ünite fanı yavaş dönüyor ve fan kademesi çalışmıyor Fan kapasitörü sökülür ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Kapasitörün sızdırmazlığı ve akım depolama kabiliyeti kontrol edilir. üfleme ve emiş sıcaklıkları dijital termometrelerden okunabilmektedir. Varistörü kontrol edin. 9-12 EKİM 2008.

12 V bağlantı kabloları kontrol edilir. Transformatörün sargılarının kısa devre ya da açık devre olup olmadığı kontrol edilir. Flap motoru yerinden sökülerek dişlileri kontrol edilir. Arızalı olan flap motoru yenisi ile değiştirilir. 6 5 300 250 200 150 Akım Basma basıncı 100 50 86 4 3 2 1 Basma basıcı [Psi] Akım [A] Arızalı olan kapasitör yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan display veya kumanda yenisi ile değiştirilir. Kumanda pili kontrol edilir. Ana röle çalışmıyor Ana röle bobini ve kontakları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir.I. İZMİR İç ünite çalıştıktan bir süre sonra devre dışı kalıyor Ortam termistörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Kart besleme arızalı (mikroişlemci besleme arızalı) Arızalı olan ana röle yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Basınçtan düşmüş kompresör yenisi ile değiştirilir. 9-12 EKİM 2008. Kompresör basıncı kontrol edilir. Enerji girişi olmasına rağmen iç ünite çalışmıyor Arızalı olan display yenisi ile değiştirilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Klima soğutma yapmıyor (kapasitör arıza) Kompresör soket bağlantıları ve kapasitör kontrol edilir. Kompresör çalışmıyor Kompresör sargıları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Display ve bağlantıları kontrol edilir. Transformatörün aşırı voltaja maruz kalıp kalmadığı kontrol edilir. Kompresör üzerine bağlanmış olan kapasitör daimi devre kapasitörü olduğu için kapasitör devre dışı kaldığında . Display çalışmıyor Kumanda pilleri değiştirilir. Display soket bağlantıları kontrol edilir. Boru sensörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Uzaktan kumanda algılamıyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. İç ünite çalışmıyor ve uyarı sinyali veriyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. Transformatör 12 V sarımı ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Flap Motoru çalışmıyor Transformatörün primer sargısı kart üzerinde ölçülebilir. Kumanda kontrol edilir. Mikroişlemci güç ve kumanda çıkışlarında bir sorun varsa kumanda kartı değiştirir Arızalı olan kompresör yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Seconder sargının ölçülebilmesi için trafonun karttan sökülmesi gerekir.

entegre. İZMİR Klima ısıtma yapmıyor Dört yollu vana kontrol edilir. direnç arızaları avometreyle kontrol edilir. Mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemeleri kontrol edilir.I. Dış ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı olan röle kart üzerinden sökülerek yenisi ile değiştirilir. 10 8 Akım [A] 6 4 2 0 0 0. Akımın zamanla değişimi Dış ünite fanı yavaş dönüyor ve kompresör devre dışı kalıyor Fan motoru kontrol edilir. kondansatör. İç ünite elektronik kart sinyal klemensi üzerinden geçen fazın röle üzerinden geçip geçmediği kontrol edilir. Dış ünite bağlantı klemensi kontrol edilir. Selenoid bobin ölçü aleti kontrol edilir. Arızalı olan fan motoru yenisi ile değiştirilir. Fan motoruna faz gelip gelmediği kontrol kalemi ile kontrol edilir. Dış ünite fan motoru arızasında akım düzenli olarak yükselmekte. diot. Şekil 4. Elektronik karttaki eleman arızaları Arızalı olan fan motoru veya fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. Kapasitör kontrol edilir.5 1 Zaman [dk] 1. 9-12 EKİM 2008. Dört yollu vana rölesi arızalı Arızalı olan dört yollu vana veya selenoid bobin yenisi ile değiştirilir. 87 . varistör. triyak. Arızalı elemanlar yenisi ile değiştirilir. transformatör. İç ünite sinyal klemensi üzerinden geçen faz kontrol kalemi ile kontrol edilir. bir süre sonra kompresör termik açtırmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mikroişlemci. Mikroişlemci ve entegre arızalarında elektronik kart yenisi ile değiştirilir. Fan kapasitörü kontrol edilir. Diyotun muayenesi için elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. röle.5 2 Arızalı fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. transistör. Diğer elemanların arıza tespitinde daha güvenli sonuç alabilmek için elemanların elektronik karttan sökülmesi gerekir.

elektriksel arıza oranına göre oldukça düşüktür. Yayın no: 2.htm.com/dersnotları. sistemin gösterge panosundan okunabilmekte ve cihazın bu arızalar karşısında nasıl davranacağı açıkça görülebilmektedir. 9-12 EKİM 2008. Yıldız Teknik Üniversitesi. çözüm getirmesi için gerekli uygulamalı eğitim bu simülatör sayesinde verilebilir. İZMİR Kompresör çalışmıyor (termik arıza) Kompresör termiği giriş ve çıkışları kontrol kalemi ile kontrol edilir. Bu tip klimalarda mekaniksel arıza oranı. Klima nedir?. İSKAV. iklimlendirme eğitimi veren bölümlerde eğitim esnasında kullanılabilir. bu konuda yetiştirilecek teknik elemanın yetişmesine büyük katkıda bulunacak. Split klimalarda elektronik kart arızaları. http://www. kışın da ısıtma amaçlı olarak kullanılmaktadır. Split klima montaj ve klimacılık. Geliştirdiğimiz split klima arıza simülatörü ile teknik eleman yetiştiren mesleki teknik eğitim okullarında.tr/sss. İklimlendirme sistemleri. 88 .alperen. [2] Bulgurcu Hüseyin. Klima servis el kitabı (servis manuelleri). Ayrıca. Değişen teknolojiler. Ayrıca bu simülatör. 2006. split klimaların enerji sarfiyatını oldukça düşürmüş ve geliştirilen yeni gazlarla da oldukça düşük ortam sıcaklıklarında iç ortamları ısıtma imkanı sağlamıştır.com. [3] Şimşek Erdoğan. 4. Bu eğitim sonrasında teknik eleman arıza çözümlerinde fikir yürütme yeteneği kazanacak. E-yayınlarımız. piyasada karşılaşabileceği arızalar karşısında çözüm getirebilecektir. karşımıza ülkemizin en önemli sorunlarından birisi olan teknik eleman yetiştirme ve yetişmiş teknik elemanı geliştirme problemi ortaya çıkmaktadır. iç ve dış ünite emme ve üfleme sıcaklıkları. Mono split klimalar (Servis el kitabı).htm. [5] Arçelik. İstanbul.I. [6] Fuji Electric Klima. http://deneysan. klima servislerinde. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. [4] Airfel. Split klima Türkiye’de en fazla kullanılan klima türü olup özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde sadece yazın soğutma amaçlı değil.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. SONUÇ Arızalı olan termik yenisi ile değiştirilir. Arçelik yayınları (174). Sonuç olarak bu arıza simülatörü. Bu durumda. teknik elemanda sektörün ihtiyacı olan arıza takibindeki temel becerilerin kazanılması ihtiyacını büyük ölçüde giderecektir. 4. 2006. KAYNAKLAR [1] Alperen. Dolayısıyla split tip klimalar yalnızca Akdeniz ve Ege bölgelerinde değil. Yayın No: AC01-06. yakın zamanda Anadolu’nun iç kısımlarında da yaygın şekilde kullanılacaktır. Isıtma & soğutma sistemleri. mesleki ve teknik eğitimini tamamlamış teknik elemanların da kendilerini geliştirmelerinde büyük fayda sağlayacaktır. Split klima arıza simülatörüyle split klimada çıkabilecek arızalar mekanik olarak oluşturulabilmekte ve split klimanın çektiği akım. kompresörün emme ve basma basınçları. firmalarca verilen servis eğitiminde teknik elemanın klima arızalarını kolaylıkla tespit edip.

ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ 89 . Adana esimsek@cu. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde. Güç kartı. Duvar tipi split klimalar çok kolay bir şekilde monte edilirler. İç ve dış ünite olmak üzere iki kısımdan meydana gelirler. Adana Meslek Yüksekokulu. Makine Mühendisliği Bölümü. Duvar tipi split klimalar. buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışırlar. Bu çalışmada ülkemizde yaygın şekilde kullanılan duvar tipi klimalarda son yıllarda sıkça karşılaşılan kart arızaları anlatılmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. kumanda kartı ve algılayıcı kart split klimanın iç ünitesine yerleştirilmiş ve soket çıkışları ile sinyal alacakları ya da kumanda edilecekleri elemanlara bağlanmışlardır [2. özellikle elektronik kart devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru.I.tr ÖZET Yetişmiş ara eleman ihtiyacı ülkemizde sanayinin karşılaştığı en büyük sorunlardan biridir.com. hem de bu arızaların tespit edilmesi ve giderilmesi zordur. bir split klima üzerindeki kumanda ve güç kartında bulunan elektronik elemanların görevlerinin tanıtılması ve arızalarının nasıl tespit edilmesi gerektiğini ortaya çıkarmaktır. dört yollu vana ve akışkan kontrol cihazı (kılcal boru) dış ünitede.tr. istenilen sıcaklık ve nemde tutabilmek için klimalara ihtiyaç duyulmaktadır. kumanda kartı. Bu kartlarda karşılaşılan basit ve giderilebilecek arızalarda komple kartın değiştirilmesi müşteriye gereksiz ek maliyet getirdiği gibi ülke ekonomisine de zarar vermektedir. Nitelikli ara eleman yetiştirilmesi ile bu tür arızalara ekonomik çözümler bulunması yaygınlaşacaktır. teknik eleman. Bu çalışmanın amacı. Adana *Çukurova Üniversitesi. Mehmet Bilgili. yuspol@mynet. 9-12 EKİM 2008. mikroişlemci. 2. Kompresör ve kondenser (yoğuşturucu). Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. tamamen klima kartları üzerindeki elektronik elemanlarla kontrol edilmektedir.3]. Klima sistemleri çok çeşitli olmasına karşın ülkemizde en çok duvar tipi split klimalar kullanılmaktadır [1]. Bu klimaların mekanik arızaları azdır. Anahtar Kelimeler: Elektronik kart.tr. bsahin@cu. İklimlendirme-Soğutma Programı.tr. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. Çağın mesleklerinden biri olan iklimlendirme ve soğutma alanında da bu ihtiyaç kendini belirgin şekilde hissettirmektedir. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ Erdoğan Şimşek.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1. mbilgili@cu. Ancak. elektrik ve elektronik arızaları hem fazla. Beşir Şahin* ve Yusuf Polat Çukurova Üniversitesi. GİRİŞ Oturulan ve çalışılan ortamları.edu.edu. SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. İZMİR DUVAR TİPİ SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. yazın soğutma kışın ise ısıtma yapılabilmektedir. entegre. Klimalardaki devre elemanlarının çalışması. evaporatör (buharlaştırıcı) ise iç ünitede bulunur. Isı pompası özelliği olan bu klimalarla.edu.

Güç. Güç ve kumanda kartına ait elemanların görevleri ve arızaları aşağıda anlatılmaktadır. oksidasyon ve Türkiye'deki elektrik voltaj limitlerinin sabit olmamasından kaynaklanan nedenlerle arızalanmakta ve sistemin çalışmasını engellemektedirler. Split klima güç kartı [5] Buzzer Entegre Mikroişlemci a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 2. elemanlar bulunur [4]. 9-12 EKİM 2008. transistör. kondansatör. Algılayıcılar vasıtasıyla ortamdan aldığı bilgileri ve kullanıcı tarafından gönderilen bilgileri değerlendirip sistemi yöneten ekipmandır. Split klima kumanda kartı [5] Şekil 2’de split klimanın kumanda kartı gösterilmiştir. sigorta vb. Elektronik kart üzerinde yarı iletken malzemelerden üretilen entegre devre. İZMİR Elektronik kart klima sisteminin beynini oluşturur. mikroişlemci. Ayrıca PCB kartlar sistemin çalışma karakteristiğini de düzenleyen elektronik elemanlardır. 90 . Şekil 1’de bir split klima güç kartının önden ve arkadan görünüşü ve elamanları gösterilmiştir. transformatör.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Klimalarda elektronik PCB (Baskı Devre Kartı) kartlar iç ve dış ünitenin haberleşmesini ve kumandayla verilen komut doğrultusunda çalışmasını sağlar. röle. Genelde düşük voltajdan fazla etkilenmemekte ancak çalışma voltajının aşırı yükselmesinde. Elektronik PCB kartlar bakımsızlık. kumanda ve algılayıcı kartlarından oluşur. voltajı tolere edememekte ve kart arızaları ortaya çıkmaktadır [4]. diyot. Triyak Transistör Kondansatör Entegre Direnç Sigorta Röle Varistör Trafo Diot a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 1.I.

Şekil 3’de mikroişlemcinin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir Şekil 3. klima sistemindeki diğer ekipmanlara (kompresör. çevre şartlarından dolayı sigortanın aşırı ısınması. 91 . vb. arıza mikroişlemcide olabilir. Devreyi besleyen tüm elektrik enerjisi kontaklar üzerinden geçer [4. Sigorta atması halinde. Elektronik kart sökülürken.I. anahtarlama düzenine bağlı olarak manyetik bir bobin ve endüvi düzeninin ürettiği harekete göre. kısa devre. elektronik kart üzerindeki mikroişlemciye çıplak elle dokunulmamalıdır. zayıf bir akımdır.) belirli sıra ile sinyaller gönderir ve sistemin optimum çalışmasını sağlar. devrenin üzerinden tasarlandığından daha fazla akım geçerse.7]. elektrik devresini veya devrelerini kontrol etmek üzere kullanılan. Röle devreleri. titreşim ve oksidasyon gibi nedenlerden kaynaklanabilir. Herhangi bir nedenle. Aksi takdirde insan üzerinde biriken durgun elektrik.6. Düşük akımlarla büyük güçlerin anahtarlanmasında kullanılır. Sigorta bir elektrik devresinde. Patlamış sigortaya tel sarılmamalı orijinali ile değiştirilmelidir [4. kullanıcıdan aldığı komutları. AC veya DC akımla enerjilenebilir. Şekil 3. Röle bobini. aşırı akım. Tüm devre kontrol edildikten sonra. Kumanda elemanı rölenin bobini olup. Sigorta Röle Şekil 5’de kumanda kartı üzerindeki yerleşimi gösterilen röle. içerisindeki metal tel eriyerek kopar ve cihazın elektrik akımı ile irtibatını keserek cihazı veya devreyi korur. kontakları hareket ettirmek için gerekli manyetik alanı oluşturmaya yetecek. çok küçük miktarda. Bobin ucu kart üzerinde kontrol edilebilir. mikroişlemcinin yapısı nedeniyle arızalanmasına neden olabilir. direnç tespiti yapılarak veya röle enerji besleme uçlarına çalışma voltajı uygulanarak kontrol edilebilir. mikroişlemcinin arızalı olma ihtimali yüksektir. devreyi aşırı akıma karşı korumak amacıyla konulmuş bir devre elemanıdır. rölenin elektrik enerjisini ileten ve bobin vasıtası ile açılıp kapanabilen kontaklarıdır. elektrik sinyallerine dönüştürerek.6. güç ve kumanda elemanlarının bir arada bulunmasından oluşmaktadır. manyetik olarak kumanda eden anahtardır. Mikroişlemci Sistemin çalışmasında tam anlamıyla bir düzensizlik var ise. üzerinden geçen akım. Bir sigortanın patlaması (atması). devrenin diğer elemanlarında herhangi bir arıza yok ise ve aynı zamanda mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemesinde bir sorun gözlenmiyorsa. yanlış amperajda sigorta. Mikroişlemci arızalanınca tüm kartın değiştirilmesi gerekir. Güç elemanları. Kontak uçlarının arızalarının tespitinde daha doğru sonuç alabilmek için rölenin elektronik karttan sökülmesi gerekir. fan motoru. İZMİR Mikroişlemci Yazılımla desteklenen mikroişlemci. 9-12 EKİM 2008. nedeni tespit edilip yenisiyle değiştirilir. dört yollu vana.7].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sigortalar Şekil 4’de sigortanın güç kartındaki yeri gösterilmiştir. temas noktalarındaki zayıflık.

İZMİR Şekil 5. gerilim düştüğünde direnci artar. Sekonder sargıları ise daha kalın kesitli ve daha az sarımlıdır. Sargının arızalanması durumunda bu test yapıldığında eğer sargı kopuk ise açık devre gözükür. Sağlam bir trafonun primer sargısına direnç testi yapıldığında. nötr hattından devresini tamamlayıp elektronik kartın yüksek voltaja maruz kalmasını önlemiş olacaktır. 92 . Trafonun primer sargısına (giriş sargısı) uygulanan 220 (AC) voltluk şebeke voltajını gerekli voltaj değerine düşürür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Trafo Voltaj düşürücü tip trafolarda primer sargısı ince kesitli ve sekonder sargısına oranla çok sarımlıdır. Faz hattından gelen şebeke voltajı 220 (AC) volt. trafo sargılarının aşırı ısınması ve buna bağlı olarak sargının yanması veya izolasyonunun deforme olması sonucu kısa devre olup görev yapamayabilir. Trafo (Transformatör) Elektronik kart devreleri doğru akım (DC) voltaj ile çalışır. Şebeke cereyanı trafo ile voltajı düşürülüp doğrultma devresi ile doğru akıma dönüştürülür. Bu durumda varistörün direnci çok küçüleceğinden kısa devre gibi davranıp kendini patlatarak imha edecektir. Arızalı röle yenisi ile değiştirilir. kumanda devresini aşırı voltajdan ve bundan dolayı oluşabilecek arızalardan korumaktır. Arızalı varistörün şekil değiştirdiği göz kontrolü ile tespit edilebilir. Sisteme giren şebeke voltajı varistörün sınır değerinin altında olması nedeniyle. Gerilim yükseldiğinde direnci düşer. Doğrultma devreleri genellikle diot. sekonder sargıda ise elektronik kart için düşük gerilim oluşacak ve böylece elektronik kart çalışacaktır. tanım gereği varistörün direnci transformotorun iç direncinden yüksek olacaktır. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Şekil 6’da trafonun güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Sargı izolesi deforme olmuş ise ya kısa devre ya da çok küçük bir direnç okunur. kondansatör. Gerilimle ters orantılı değişen direnç olarak tanımlanır. Primer sargı kart üzerinde ölçülebilir. Faz hattından gelen şebeke voltajı 250 (AC) voltun üzerine çıktığında varistör değerinin üzerinde bir değer olması nedeniyle. Yani gerilim miktarı ile ters orantılı olarak direnci değişen bir devre elemanıdır. Şekil 6. varistörün sınır değeri 250 (AC) volt olsun. transistör ve dirençten oluşur. Elektronik kartta oluşabilecek bir kısa devre durumunda. 9-12 EKİM 2008. trafo sargısı ile orantılı bir direnç okunması gerekir. Rölenin karttan sökülmesi sırasında. ısı ayarlı havya kullanılmasına ve karta takılması işleminde soğuk lehim yapılmamasına dikkat edilmesi gerekir. Elektrik akımı kendine direnci düşük bir yol tercih etmesi sebebiyle transformotorun primer sargıları üzerine bir elektromanyetik alan oluşturur. Varistör Şekil 7’de varistörün güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Arızalı varistör yenisi ile değiştirilir. Varistörün görevi. Bu durumda röle görev yapamaz.I. Röle Rölelerde kontak uçlarında aşırı akımdan meme yapabilir ya da oksitlenme olabilir. Bu durumda varistör açık devre gibi davranır. Fakat sekonder sargının ölçülebilmesi için trafoyu karttan sökmek gerekir. akım direnci düşük varistör üzerinden geçecek.

boş olduğundan emin olunmalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 8. (-) kutbu da (-) ucuna bağlanmalıdır. Muayeneden önce kondansatörün. küçük hacme sığdırılmış karışık kumanda devrelerinden oluşmuş. Entegreler Entegreler. Kondansatörler. ölçü aletinin içindeki pil voltajı ile. Varistör Kondansatör Şekil 8’de güç kartındaki yerleşimi gösterilen kondansatör. Bu bakımdan DC devreye bağlanırken. prensip olarak. kumanda çıkış bacakları ölçülerek arızalı olup olmadığı konusunda bilgi sahibi olunabilir. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. güç çıkış. Yapılan işlem esasta. paralel iki metalik plakadan oluşur. üzerindeki (+) veya (-) işarete dikkat edilerek. Kondansatör ve kontrolü Kondansatörlerin güvenirlilik muayenesi avometrenin Ω kademesinde yapılır. Kontrol için karttan sökülmesi gereklidir. (+) kutbu devrenin (+) ucuna. Şekil 9. Entegreler çeşitli teknikler kullanılarak üretilirler. Yani 8–10 transistörle yapılabilecek olan karışık kumanda ve filtrasyon işlemlerini tek bir entegre ile yapılabilir. Kondansatörler kullanım alanlarına göre AC ve DC olarak ikiye ayrılır. Ayrıca akım depolama kabiliyetinin kontrolü ampermetre ile yapılmalıdır. tümleşik bir devredir. genelde kondansatör arızalıdır.6. Dielektriğin özelliği akım geçirmemesine karşın enerji depolayabilmesidir. Kondansatör. Entegrenin. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. kumanda giriş. Gözle muayenede. Enerji depolayabilme özelliği kapasite sözcüğü ile ifade edilir. Karttan sökülerek kontrol edilmesi gerekir. kondansatörün sızdırmazlığı kontrol edilir. Entegre 93 . dielektrik denen bir madde ile yalıtılmış. Arızalanması halinde. güç giriş. 9-12 EKİM 2008. gerektiğinde bu enerjiyi geri verebilen devre elemanıdır. kullanılan dielektrik maddesine göre adlandırılırlar [4. Karttan sökülürken aşırı ısıya maruz kalmamalıdır.I. voltaj uygulandığında enerji depolayabilen. Kart üzerinde kontrol edilemez. devrenin diğer elemanlarına da zarar verme ihtimali yüksek olduğu için tüm kartın değiştirilmesi uygundur. İZMİR Şekil 7. Şekil 9’da bir entegre devresi gösterilmiştir.7].

Şekil 10. Bir diyotun iletime geçebilmesi için. İletim yönüne göre. İZMİR Diyot Akımı bir yönde ileten. gerekse muayenesinde esas. base ve kolektör uçlarına. Şekil 10’da diyotun güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. esasta avometrenin içindeki pil voltajından yararlanarak doğru polarmada iletimi. P ve N tipi iki yarı iletken maddenin birleşiminden oluşmuştur. yapısı gereği eklem bölgesinde oluşan eşik voltajının elektriksel olarak aşılması gerekir. kritik eşik voltaj değerinin aşılması gerekir.I. Arızalanması durumunda yenisi ile değiştirilir.7].6. PNP ve NPN olarak tanımlanır [4. doğru veya ters polarma uygulama. 94 . birbirine zıt iki ayrı polarma sağlanır. diak veya transistör kullanılır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ters polarmada ise çok yüksek bir direnç gözleneceği bilinmektedir. 9-12 EKİM 2008. Muayene avometrenin Ω kademesinde yapılır. diğer yönde durduran devre elemanıdır. Diyotun muayenesi. Triyak ve kontrolü Transistör Kontrollü olarak. Triyakı tetiklemek için. Şekil 11’de triyakın güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Triyakın iletime geçmesi için. Cinsine göre iki sembolü vardır. doğru polarmada düşük bir direnç. ters polarmada kesimi sağlayıp sağlayamadığının belirlenmesidir. Bir transistorun güvenirlilik muayenesini yapmadan önce onun NPN veya PNP olduğunun belirlenmesi gereklidir. bir AVO metrenin Ω kademesinde. Gerek cinsinin belirlenmesinde. akımı tek yönde ileten devre elemanıdır. akımı iki yönde iletebilen devre elemanıdır. Diyot ve kontrolü Triyak Kontrollü olarak. Şekil 11. Şekil 12’de transistörün güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Muayene için ölçüm esnasında elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. içindeki pil voltajından yararlanarak transistor emiter.

yüksek bir direnç değeri elde edilirse transistör NPN’dir (ters polarma). Arızalandığında yenisi ile değiştirilir. base (+) olmak üzere.I. sürekli doğru polarmada (enerji iletiminde) kalır. Arızası halinde yenisi ile değiştirilir.7]. Transistör muayenesinde. bir avometre (multimetre) ile. sağlam olduğu sonucuna varılır. İZMİR Şekil 12. Direnç ve kontrolü Şekil 13’de güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilen direnç. titreşerek sese dönüştürür. Direnci ölçerken direncin karttan sökülmesi uygundur. aynı zamanda hareketli mekanizmanın ayar yapıp yapamadığı kontrol edilmelidir. Ölçüm için elektronik karttan sökülmesi gereklidir. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. pratik olarak elektrik akımının geçişine zorluk gösteren devre elemanıdır. ∞. her bir transistör için ayrı ayrı voltaj kaynağı yerine. Buzzer (Sinyal Verici) İkaz sinyalini veren elemandır. Sabit dirençlerde. Elektrik enerjisini. bir kez de base olmak üzere. Düşük bir direnç değeri tespit edilirse transistör PNP’dir (doğru polarma). 95 . base (–) olmak üzere ölçüm yapıldığında. Transistörün cinsine göre cetveldeki Ω değeri tespit edilirse. 9-12 EKİM 2008. Ayarlanabilir dirençler de ise üç uçtan da ölçüm yapılmalı. Direnç Şekil 13. Transistör ve kontrolü Transistör cinsinin tespiti için. Ölçümlerin herhangi birinde off elde edilirse kısa devre. ölçümün iki ucundan yapılması yeterlidir. Amaca bağlı olarak transistörün iletimde kalması gerektiği sürece emiter (–) base. direnç değerinin ölçümü suretiyle belirlenir.6. bir kez base (–) emiter ve base (–) kolektör. Genellikle elektronik devrelerin akım sınırlaması için kullanılır [4. Analog avometre ile ölçüm yapılacaksa ölçüm yapılmadan önce skalanın sıfır ayarının yapılması doğru bir ölçüm için gereklidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Emiter (+). base (–) emiter ve base (–) kolektör dirençleri ölçülerek yapılır. Dirençlerin güvenirliği. Uygulamada. sistemin ana güç kaynağından uygun değerdeki dirençler yoluyla elde edilen voltajlar kullanılır. Şekil 14’de buzzerin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Ω ise açık devreyi gösterir. emiter ve base uçlarına ölçüm yapmak yeterlidir.

htm. Klima nedir?. KAYNAKLAR [7] Alperen. Yıldız Teknik Üniversitesi.gov. akıllı kart denilen kartların piyasaya girmesine yol açmış fakat bunlardan da gerekli verim alınamamıştır. Klima servisleri kart arızalarında. Çok basit ve oldukça düşük maliyetle giderilebilecek arızalarda dahi kartın komple değiştirilmesi hem tüketiciye hem de ülke ekonomisine ek bir yük getirmektedir. [8] Bulgurcu Hüseyin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.C.tr. İstanbul. 2005. [12] Wapedia. Elektronik devre elemanları. Sonuç olarak kart arızalarında parça değişimi yapmak her yönüyle daha uygundur. Bu konuda yetişmiş teknik eleman.com. Ülkemizde yetişen teknik elemanların mesleki deneyimleri. 2006. [7] Megep. 9-12 EKİM 2008. Mesleki eğitim ve öğretim sisteminin güçlendirilmesi projesi. Milli Eğitim Bakanlığı. Buzzer 4. T. [11] Arçelik. 96 . [9] Airfel. obtukupler gibi eleman arızaları az bir işçilik ve oldukça ucuz bir maliyetle giderilebilir. Temel elektrik ve elektronik 2. diyot. Mikroişlemci ve entegre arızalarında genellikle kartı değiştirmek uygundur. oluşabilecek mekanik arızaları gidermek için yeterli gelirken elektronik kart arızalarında oluşabilecek arızaları gidermek için yetersiz kalmaktadır.tr/sss. röle. iklimlendirme-soğutma eğitimi veren mesleki eğitim okullarında pratik ve teorik eğitimle yetiştirilebilir. Orijinal klima kartlarının bulunamaması.meb. İZMİR Şekil 14. SONUÇ Son yıllarda klima üreticilerinin maliyetin ucuz ve kalitesiz olduğu yerlere yönelmesi ve üretimde maliyeti düşürmek için malzeme kalitesinden ödün vermesi klimalarda oluşabilecek arızaları oldukça artırmıştır. tiryak. Split klimalarda elektronik kart arızaları. buzzer.com/dersnotları. 4. Yayın No: AC01-06. transistor. Isıtma & soğutma sistemleri.megep. 9000 Btu/h’lık duvar tipi split klima elektronik kartları.htm. Ankara. genellikle kartı komple değiştirerek sorunun giderilmesi yoluna gitmektedir. http://www. Klima kartlarının genellikle yurtdışından ithal edilmesinin ekonomiye ek bir yük getirmesi kaçınılmazdır. E-yayınlarımız. Bir klima kartının komple değişimini gerektiren birkaç arıza bulunmasına karşın. İklimlendirme sistemleri. direnç. Kondansatör. Ülkenin bu konuda yetişmiş teknik eleman ihtiyacı bu şekilde karşılanabilir.alperen. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri.I. http://www. http://wapedia. varistör. Split klima montaj ve klimacılık. http://deneysan. [10] Şimşek Erdoğan. trafo. İSKAV. birçok arıza basit bir avometre ile gerekli ölçümler yapılarak havya ve lehimle parça değiştirilerek giderilebilir.mobi/tr/Kategori:Elektronik_devre_elemanlar%C4%B1.

erdogan@airfel.tr.000 pencere tipi olmak üzere toplam 210. Kondenser üzerinden geçebilen hava debisi. Fak.. İstanbul * Yük.Ş . Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere 2003 yılında bu pazarda sırf split klima sayısı 600.doc ) Tam metinler. farklı bir yazı tipi kullanmayınız. kapasite tayini.Müh.Gör. e. yurt-içi.com. Marmara Üniversitesi. Pazarın büyüme hızının bu trendi takip edeceği ön görülmektedir. Bu konuda ülkemizde test sistemleri konusunda yeterli yatırım ve tesis bulunmamaktadır. hem de yurt dışına ihraç edilecek klimaların kapasitelerinin standartlara uygun olarak gerçekçi bir yöntemle test edilerek belirlenmesi büyük önem kazanmaktadır. İZMİR FARKLI FİN ARALIKLARINA SAHİP KONDENSERLİ SPLİT KLİMALARIN PERFORMANS TESTLERİ İsmail EKMEKÇİ . Ancak bu pazardaki büyüme 70 milyonluk ülkemiz için henüz başlangıç aşamasındadır. Dr. split klima. fin (kondanser kanadı) geometrisi.edu. Orta Doğu ve Kuzey Afrika pazarlarını da her yıl artan oranda besleyebileceği öngörülmektedir. psikometrik test odası . Özetinizi kaydederken dosya ismi olarak verdiğiniz ismin soyadınız olması bizlere yardımcı olacaktır (ad-soyad-bilim alan kodu-poster (veya bildiri).5 cm. Mak. Tanımlanan yazı tipi sadece Times New Roman’dır. Sakarya ** Öğr.I. 1990 lı yıllarda yıllık %20-25’ lik bir artışla. . 9-12 EKİM 2008. entalpi tip kalorimetre.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. test. GİRİŞ Türkiye’de bireysel klimaların kullanımı bilhassa son yıllarda büyük bir artış göstermektedir. ve Kadir İSA** Prof.000 civarına ulaşmıştır. Mak.000 bireysel klima rakamına ulaşılmıştır. kisa@sakarya. Split klimaların %90’ı ithal edilmektedir.000 split ve 50. Akyazı MYO İKS Programı. sol ve sağ satır başı boşlukları 1. zamana bağlı kirlenebilirlik ve özellikle heat pump sistemlerde kondenser üzerindeki yoğuşma sistem performansını etkileyen ana parametreler içerisinde yer alır. Sakarya iekmekci@marmara. 150 kelimeyi geçmeyecek şekilde çalışmanızın anahtar kelimelerini ve sonucunu içerecek kısa bir özet ile başlamalıdır... Türk Cumhuriyetleri.. Avrupa. fin yüksekliği . Airfel A. Bu paragraf için yazı tipi Times New Roman ve karakter boyutu 10 punto. Böl. performans tayini 1. Bu aşamada. Bu çalışmada aynı duvar tipi split klima cihazının iç ünitesi sabit bırakılarak dış ünitesine farklıfin aralıklarında kondenserler monte edilip değişik dış ortam şartları simule edilerek performansı ölçülmüştür. ütfen tam-metinlerinizi yollarken bu dosyanın bir kopyasını kullanınız.. dir.tr ÖZET İklimlendirme sistemlerinin ana bileşenlerinden olan kondenserlerin sistem performansına etkisi azımsanmayacak kadar büyüktür. Sakarya Üniversitesi. Müh. hem ithal edilen. Anahtar Kelimeler: Fin aralığı.tr. Aşağıda split klima sistemleri için yıllara göre yıllık satış istatistikleri sunulmuştur : 97 .edu. kalorimetre. Ender ERDOĞAN * . Yeni kurulacak tesislerle Türkiye’deki split klima üretiminin. 1998 yılında 160. bireysel klima. Müh.

Metoda göre biraz daha hassas (±%4) ölçüm yapılabilmekte.653 206. HAVA ENTALPİSİ VEYA PSİKOMETRİK TİP TEST METODU Bu metotda.317 İTHALAT 120. JIS B 8615 .488 103. Bu test sadece iç ünite veya dış ünite yada iki üniteye birden uygulanabilir. Metoda göre yani hava-entalpisi metoduna göre ölçüm yapılabilen psikometrik tip test sistemi daha çok kullanılmaktadır. ya da Psikometrik Tip Test sistemi . İZMİR Tablo.2-1987 nozullarda basınç düşümü standartlarına dayanılarak tespit edilmektedir.056 128. JIS C 9612 .175 230. ünitenin giriş ve çıkış havasının yaş ve kuru termometre sıcaklıkları vasıtası ile bulunur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Test edilen cihazların belli bir süre kapasiteleri izlenir ve ölçüm sonuçları sabit bir değere ulaşınca test değerleri kaydedilmeye başlanılır.142 100.501 204.604 53.640 128. metoda göre ölçüm hassasiyeti ±%6 olmakta. fakat yatırım maliyeti hemen hemen yarı yarıya düşmektedir.486 211.191 İHRACAT 538 8. Yapılmış olan test odası çalışmalarında ASHRAE 37 ve ARI 210/240 . Test sırasında ölçülen hava debisi AMCA 21085/ ASHRAE 41.872 68.. Bu amaçla kullanılan iki temel metod bulunmaktadır : 1. 2. Metod: Hava-Entalpisi Metodu.795 377.315 224. Bireysel klima cihazlarının soğutma ve kış için de ısıtma kapasiteleri dış hava şartlarına bağlı olarak değiştiğinden herhangi bir klima cihazının kapasitesinin kullanılacağı bölge hava şartları için standartlara uygun test edilerek verilmesi gerekir.) Türkiye’deki illerin yaz mevsimi dış kuru termometre dizayn sıcaklıkları 30 – 43 ºC ve bağıl nemleri de %20 – 73 aralığında değişmektedir.872 68.604 İÇ ŞATIŞ 140. Bundan dolayı 1.932 225. kapasite test edilen cihazın (UUT) giriş ve çıkış hava entalpilerinin ve hava debilerinin sabit test ortamı şartlarında (kuru ve yaş termometre sıcaklıkları) tespit edilmesi esastır. ölçüm metodu daha çok oda tip klima cihazları için kullanılmakta olup 1.847 53.1 : Split Klima İstatistik Değerleri SPLİT KLİMA (İç Ünite) (2002'den önce VRF iç üniteler de bu kalem içerisindeydi. 1. Gerçek meteorolojik değerler ise daha geniş bir alanda değişebilmektedir.658 İÇ ŞATIŞ 139.853 2000 2001 2002 2003 2000 2001 2002 2003 SPLİT KLİMA (Dış Ünite) (2002'den önce VRF dış üniteler ve Kanallı Splitler de bu kalem içerisindeydi.282 392. cihazların SEER ve HSPF değerleri de belirlenmeye çalışılmıştır.360 İMALAT 21.057 233.527 99. 9-12 EKİM 2008. Metod: Dengelenmiş Dış Oda Tipi Kalori Ölçüm Metodu. 98 .488 105.) İMALAT 21.143 İTHALAT 122.2 standartları göz önünde bulundurulmuş. Bahsi geçen hava entalpileri standart psikometrik diyagram yardımı ile.445 İHRACAT 538 8.970 214.610 378. 2.I.687 390. 2. fakat yatırım maliyeti çok pahalı olmaktadır. ISO DIS 5151.

Böylece hem oda içi sıcaklık farklarıoluşmamakta hem de oda içi hava hızı değeri 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.%85 Dış ünite test odası sıcaklık değerleri : -10°C – 52 °C Dış ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 . İZMİR 2.1 Test Laboratuarının Tarifi 2.I.5 hp.1. Test odası soğutma gruplarının kompresörleri ile nemlendirici ünitelerin buharlaştırıcıları ek ısı yükleri oluşturacağından oda dışarısında bulunmaktadırlar. 9-12 EKİM 2008.1 Test Odaları Şekil 1 de görüldüğü gibi testler iç ünite tarafı ve dış ünite tarafı olarak iki ayrı odada yapılmaktadır. Oda içerisindeki hava sürekli şartlandırıcıüzerinde geçirilmekte ve şartlandırılmış hava oda tavanından tekrak homojen olarak oda atmosferini katılmaktadır. Bu odaların sıcaklık ve nem değerleri hassas kuru ve yaş termometre sıcaklık algılayıcılarıtarafından sürekli cok kısa aralıklarda kontrol edilerek sabit tutulmaktadır.1 : Entalpi Tipi Test Odası Şematik Gösterimi 2.5 m/s yi geçmemektedir. Test odalarında hassas kontrolü sağlamak için soğutma gruplarını destekleyen oda içi ısıtıcıbataryalar bulunmakta böylece ortam şartları sağlanırken istenilen oda sıcaklıkların sağlanmasındaki tepki süresi düşürülmektedir.2. Oda duvarları sağlıklı test sonuçları elde edilebilmesi için ısı ve nem geçişini minimize edecek şekilde dizayn edilmiştir.%90 Max. Ölçülebilir cihaz kapasitesi : 7. 99 . Şekil. Test Odası Ölçüm Aralıkları : İç ünite test odası sıcaklık değerleri : 10°C – 50 °C İç ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .

I. İstanbul. Antalya ve Erzurum şartlarında test yapılmıştır. 100 . Tüm testlerde düzenek sabit bırakılmış. gerekli bütün işlemler Şekil.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3 Test Odası Ölçüm Programı Şekil.2: Test Odası Fotoğrafı 3. Şekil 4 de test cihazı görülmektedir. Bahsi geçen il şartları birbirinden çor faklı değerler göstermediği için illerin meteoroloji kayıtlarında geçen en ekstrem yaz koşullarında test edilmiştir. 9-12 EKİM 2008. 3.2’ de gösterilmiştir. Test Cihazı ve Ölçüm Şartları 3. Bu şartlara ait kuru ve yaş termometre sıcaklıkları Tablo. İZMİR 2.2’de resmi verilen test odasına cihazların montajı yapıldıktan sonra.2 Test Şartları Her kondanser tipi ile standart ısıtma. sadece dış ünite üzerindeki mevcut kondenser demonte edilip yerine test sırası gelen kondenser monte edilmiştir.3’ de bulunan uygulama ekranı vasıtası ile yapılmakta ve sonuçlar da bu ekrandan izlenebilmektedir. Şekil. Test hazırlıkları tamamlandıktan sonra test bu program tarafından otomatik olarak yapılmakta ve raporlanmaktadır.1. standart soğutma. Test Cihazı Testlerde kullanılan cihaz 12000 Btu beyan değeri bulunan. heat pump özellikli duvar tipi split klimadır.

İZMİR Şekil.4 : Test Edilen Split Klima Cihazı Tablo. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3: Test Odası Uygulama Programı Görünümü Şekil.I.2 : Test Ünitesi Şartlandırma Değerleri 101 .

Bu veriler tablo 9 ve tablo 10 de belirtilmiştir. İZMİR İç Üni.5 ise standart ısıtma şartlarına göre ölçülen Watt cinsinden cihaz kapasitelerini göstermektedir. Tablo.6’da ise bu değerler toplu olarak gösterilmektedir. İç ünite test düzeneği hava debilerinin her koşul için sabit kalması istenmesine rağmen bu değerler testten teste ufak farklılıklar gösterebilmektedir. 9-12 EKİM 2008. Test edilen cihazın kondenser tiplerine göre verimliliği elde edilen soğutma yükünün harcanılan elektrik enerjisine oranından hesaplanılmaktadır. Tablo. DB 35 7 33 30 40 Dış Üni.4’de ise Erzurum ve Antalya şehirlerinin Yaz mevsimi projelendirme dış hava şartılarına göre yapılan soğutma test sonuçları gösterilmektedir. Tablo. WB 19 15 19 19 19 Dış Üni.4 : Erzurum ve Antalya Şartları için Test Sonuçları Tablo.3 : Standart Şartlar ve İstanbul Şartları için Test Sonuçları Tablo.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bu değerler de tablo 7 ve tablo 8 de gösterilmiştir. WB 24 6 24 19 26 4.5 : Standart Şartlara göre Isıtma için Test Sonuçları 102 . Tablo. Test Sonuçları Tablo. DB Standart Soğutma Standart Isıtma İstanbul Şartı Erzurum Şartı Antalya Şartı 27 20 27 27 27 İç Üni.I.3’ de standart soğutma test değerleri ile İstanbul Yaz Projelendirme değerlerine göre soğutma test değerleri gösterilmektedir.

9-12 EKİM 2008.5 : Test Cihazı İç Ünite Hava Debisi Değerleri 103 .8mm 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5mm 2717 2808 2737 İstanbul Şartı 2772 2868 2808 Erzurum Şartı 2856 2910 2981 Antalya Şartı 2550 2590 2623 Standart Isıtma 3033 2969 3204 Şekil.I.6mm 1.6 : Toplu Olarak Test Ölçüm Sonuçları Standart Soğutma 1. İZMİR Tablo.

pp.. Ş.. 1997.7 : Test Edilen Cihazın Toplu Olarak COP Sonuçları 5. 1984 104 . Capacity and Performance Testing of Packaged Air Conditioners. W.: Genceli. 9-12 EKİM 2008.I.23-33 [7] Japan Industrial Standards Committee. İklimlendirme Esasları.No. İZMİR Şekil.SONUÇ Entalpi tipi test odsında farklı fin aralıklarına sahip split klima cihazlarının farklı dış hava şartlarına göre testleri yapılmış ve bu değerler mukayese edilmiştir. Tüm test sonuçları incelendiği taktirde 1.F.. 2007 [3] Tamer. D. 1990 [4] TS / EN 14511 [5] Ravindra. Çev. Carrier hava Koşullandırma Sistem tasarımı. kondenser üretiminde patlatmalı fin kanadına sahip ünitelerde kirlenme faktörü göz önüne alıdığında bu fin aralığının altına düşmenin üretim açısından da uygun olmıyacağı görülmemektedir. İTÜ Makine Fakültesi. Energy test procedures for appliances. 6.. Hill. Tokyo. O.6 : Test Edilen Cihazın COP Değerleri Tablo. Ayrıca üretim şartları açısından da. Bunun sebebi olarak da kondenser yüzey alanı ile kondenser hava debisi oranının en yüksek olduğu şartların bu tip cihaz üzerinde sağlandığı düşünülmektedir..F.K. Energy and Buildings. Rep. KAYNAKLAR [1] Stoecker. 1998 [6] Meier. J. Klima ve Havalandırma Cilt1. JIS B 86151984.Ş.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1992 [2] Carrier-Alarko.. Testing methods for unitary air conditioners.. A..5 mm fin aralığına sahip kondenserli cihazın genel olarak diğer cihazlara göre daha iyi performans sergilemiş olduğu görülmektedir.Meteksan A.E.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM V KONTROL TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu Mr. 9-12 EKİM 2008. Güray ŞENOL 105 . Maurizio ZAGO – N.I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

İKS SEKTÖRÜNDE F-GAZ İLE OTİM YÖNETMELİKLERİ ÇERÇEVESİNDE YETERLİLİK VE SERTİFİKASYON GEREKLİLİKLERİ
Kadir İSA*, İsmail EKMEKÇİ** * Öğr.Gör., Sakarya Üniversitesi, Akyazı MYO İKS Programı, Sakarya - kisa@sakarya.edu.tr ** Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Müh.Fak., Makina Müh. Bölümü, İstanbul – iekmekci@marmara.edu.tr

ÖZET F-Gaz yönetmeliği (EC 842/2006), soğutma, iklimlendirme ısı pompası sistemlerinin montaj, bakım ve tamiri konusunda faaliyet gösteren teknik elemanlar ve servis şirketlerinin, yönetmelikte belirtilen minimum yeterlilikler kapsamında eğitim ve sertifikasyonu konusundaki çerçeveyi belirlemektedir. Yönetmelik 17 Mayıs 2006 tarihinde yayınlanmış ve bir yıllık geçiş ve hazırlanma döneminden sonra, 4 Temmuz 2007’de uygulamaya geçmiştir. Bu yönetmelik, ülkemizde bu kapsamda atılan ve atılması muhtemel adımlara rehber teşkil edecek olması açısından da önem arz etmektedir. Keza, 23 Mayıs 2006 tarih ve 26176 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Ozon Tabakasını İncelten Malzemelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM)”in 5.bölümünün 15.maddesi de son kullanıcıların yeterlilik esaslarına işaret etmekte ve bu niteliklere sahip olmayan son kullanıcılar soğutkanların satışını yasaklamaktadır. Bu çalışmada, F-Gaz ve OTİM yönetmeliklerinin ana hatları ile yeterlilik ve sertifikasyon koşullarına ve ülkemizde soğutma/iklimlendirme servis sektöründe çalışanlar için orta vadede ortaya çıkacak yeni eğitim/sertifikasyon gereksinimlerine dikkat çekilmiştir. Anahtar Kelimeler: F-Gaz, sertifikasyon, yeterlilik, soğutkan, ozon. 1. GİRİŞ F-Gaz terimiyle, hidroflorokarbonlar (HFC), perflorokarbonlar (PFC) ve sülfürhegzaflor (SF6) kastedilmekte olup, bu maddeler endüstriyel soğutma uygulamaları, iklimlendirme sistemleri, izolasyon ürünleri, yangın söndürücüler gibi değişik uygulamalarda yaygın olarak kullanılmaktadırlar. F-Gazlar 1990’larda CFC ve HCFC’lerin yerini alan, ozon tabakasına zararlı olmayan, düşük toksik değerlere sahip ve çoğu yanıcı olmayan maddeleri içermektedir. Bununla beraber, küresel ısınma potansiyelleri (GWP) bağıl olarak yüksektir. 2. F-GAZ YÖNETMELİĞİ Avrupa komisyonu, Avrupa Parlamentosu, AB üyesi ülkeler, ilgili endüstriler ve sivil toplum kuruluşları ile üç yıl yoğun olarak süren müzakerelerden sonra, yönetmelik (EC 842/2006) taslağı 2006 yılının ilk yarısında sonuçlandırılmıştır. 2.1. Yönetmeliğin Amacı Yönetmeliğin amacı, Kyoto Protokolü kapsamındaki sera gazlarının (HCFC, PFC, PF6) emisyonunu azaltmaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için yürülüğe girecek alt başlıklar şöyledir: a. b. F-Gazların azaltılması, geri kazanımı, kullanımı ve imhası Etiketleme ve bu gazları içeren ekipmanın uygun tarzda devre dışı bırakılması

106

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

c. d. e.

Bu gazlarla ilgili raporlama sisteminin geliştirilmesi Bazı ürünlerin pazara arz edilmesi ile ilgili kısıtlamalar Bu sektörde faaliyet gösteren teknik elemanlar ve şirketlerin eğitim ve sertifikasyonu

Yönetmelik 4 Temmuz 2006 tarihinde yayınlanmış, bununla beraber birçok uygulamalarının 4 Temmuz 2007 tarihinde uyglamaya sokulması planlanmıştır. Avusturya ve Danimarka’da sera gazlarının yasaklanmasına ilişkin hali hazırda daha sıkı bir yönetmelik yürürlükte olduğundan, 31 Aralık 2012’ye kadar söz konusu ülkelerdeki yönetmeliklerin geçerli kalmasına izin verilmiştir. 2.1.1. Sera Gazlarının Azaltılması Bir soğutma, iklimlendirme ya da ısı pompası ekipmanına sahip tesisin işletmeni (operatörü), gaz kaçaklarını önlemek üzere gerekli tedbirleri almak ve mevcut kaçakları en kısa zamanda tamir etmekle mükellef kılınmıştır. Aynı zamanda, 3 kg’dan fazla F-gaz içeren sabit uygulamalarda kullanılan gazın kaydının düzenli olarak tutulması zorunludur. a. b. c. 3 kg ve daha fazla sera gazına sahip cihazlar, yılda en az bir kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 6 kg’den az sera gazına sahip hermetik sistemler bu kapsam dışında tutulmuşlardır. 30 kg ve daha fazla sera gazına sahip tesisler yılda en az iki kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 300 kg ve üstü sera gazı içeren tesislere ise yılda en az dört kez kaçak kontrolü yapılacaktır. Bu tesislerde aynı zamanda kaçak dedektörleri monte etme zorunlu olacak ve dedektörler yılda en az bir kere kontrol edilecektir.

Kaçaklar onarıldıktan sonra bir ay içinde tekrar kontrole tabi olacaklardır. Servis esnasında kullanılan soğutkanların kaydı tutulacaktır. 2.1.2. Geri Toplama 4 Temmuz 2007 itibarıyla tesisin işletmeni, F-Gazların sertifikalı eleman tarafından geri toplanabilmesi için gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır. Yönetmeliğin ilgili maddesi gereği, florlu sera gazlarının yeniden doldurulmayan tüplerde pazara arz edilmesi 4 Temmuz 2007 itibarıyla yasaklanmıştır. 2.1.3. Etiketleme 4 Temmuz 2007’den itibaren pazara arz edilen her cihazın üzerinde F-gazın kimyasal adı ve miktarı yazılmak zorundadır. GWP gibi bazı bilgiler, cihaz ile birlikte sağlanacak işletme el kitabında yer alacaktır. 2.1.4. Servis Personeli İçin Minimum Yeterlilik Şartları Yönetmeliğin 5. maddesine göre, ilgili sektör temsilcileriyle yapılacak görüşmeler sonucunda, söz konusu cihazlarla çalışacak olan personelin minimum yeterlilik koşulları belirlenerek, kişiler ve daha sonraki adımda da şirketlerin sertifikasyonu konusunda her üye ülke tarafından çalışmalar başlatılacaktır. 4 Temmuz 2008 itibarıyla, üye ülkelerin benimsediği yeterlilik ve sertifikasyon sistemi yürürlüğe girecektir. Üye ülkeler kurdukları sertifikasyon sistemi hakkında AB Komisyonu’nu haberdar edeceklerdir. Sonuç olarak, her ülke tarafından verilen sertifikalar karşılıklı olarak tanınacaktır. 4 Temmuz 2009 itibarıyla da, yalnızca bünyelerinde sertifikalı eleman bulunduran servis şirketlerinin söz konusu soğutkanları kullanmasına müsade edilecektir.

107

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

2.1.5. Raporlama Üretici, ithalatçı ve ihracatçıların söz konusu gazlara ilişkin rapor düzenleme gerekliliği ortaya çıkmıştır. 31 Mart 2008’den itibaren her yıl, 1000 ton/yıl ve üzeri işlem kapasitesine sahip yukarıda bahsedilen ilgililer AB Komisyonu’na rapor göndermek zorundadırlar. 3. OTİM YÖNETMELİĞİ Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 23.05.2006 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM), ülkemizin taraf olduğu Montreal Protokolü ve değişiklikleri ile kontrol altına alınan maddelerin kullanılmasına ve bazılarının tüketiminin bir takvim çerçevesinde azaltılarak kullanımdan kaldırılmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektir (Madde 1). Montreal Protokolü ve değişiklikleri uyarınca üretimi, tüketimi ve ticareti kontrol altına alınan bu maddelerden; Triklorflormetan (CFC-11), Diklordiflormetan (CFC-12), Triklortrifloretan (CFC-113), Diklortetrafloretan (CFC-114), Klorpentafloretan (CFC-115) servis amaçlı ithalatı 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren tamamen yasaktır. Bakanlık, sadece insan sağlığının söz konusu olduğu durumlarda yukarıda belirtilen maddeler için izin süresini uzatabilir. Bu Yönetmelik, kontrol altına alınan maddelerin dış ticaretini, kullanımını, bu maddelerin ve bu maddeleri içeren ürünlerin piyasaya sunulmasını, 2006 yılı ve sonrası ithalat ve kullanımları ile kamuoyunun bilgilendirilmesini kapsamaktadır (Madde 2). 3.1. Son Kullanıcıların Yeterlilik Esasları OTİM Yönetmeliği’nin 15. Madde’sinde ise son kullanıcının yeterlilik esasları şöyle tanımlanmaktadır. Son kullanıcı; a. Eğitim programında soğutma ve iklimlendirme konularında ders programı bulunan üniversite ve yüksek okul mezunları olması veya, b. 3308 sayılı mesleki eğitim kanunu kapsamında program içeriğinde soğutma ve iklimlendirme konuları bulunan programı (kalfalık, ustalık ve diploma) bitirmeleri veya c. Milli Eğitim Bakanlığı onaylı süresi en az 25 saatlik kurs programını başarı ile bitirmeleri gerekmektedir. Bunlar dışındaki belgelerin değerlendirilmesi Milli Eğitim Bakanlığı’nca denklik yolu ile yapılır. Soğutma ve iklimlendirme alanında eğitim veren üniversite, yüksekokul, endüstri meslek lisesi ve teknik liselerin müfredat programında geri dönüşüm programına yer vermek zorundadırlar. Süreklilik göstermeyen alanlarda (Bakanlıkça karar verilir), güvenlik amaçlı ihtiyaçların karşılanmasında, üretim ve servis amaçlı olmayan alanlarda, kullanılan gazın miktarının eğitim gerektirmeyecek derecede az olması durumlarında yukarıda belirtilen yeterlilik aranmaz. 4. SERTİFİKASYON GEREKLİLİĞİ Soğutma ve iklimlendirme sektöründe kullanılan soğutkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeniyle yasaklanmalarının soruna uzun vadede olumlu bir katkı sağlayamayacağı açıktır. Bu nedenle, özellikle F-Gaz yönetmeliği, eğitimli personel gereksinimine işaret etmektedir. Buradaki anahtar kelimeler ise “yeterlilik ve sertifikasyon” dur. 4.1. Yeterlilik Kavramı Yeterlilikler, çalışanın mesleki veya profesyonel becerilerinin resmi ifadesidir. Yeterlilikler sektörel ve ulusal seviyede tanınabilmektedir.

108

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Yeterlilik, bireyin öğrenmesinin belirli bir bilgi, beceri ve kapsamlı yetkinlik standardına ulaştığının yetkili bir makam tarafından belirlendiğinde kazanılır. Öğrenme çıktılarının standardı, bir değerlendirme süreci veya bir dersin başarıyla tamamlanması aracılığıyla doğrulanabilir. Yeterliliğe yönelik öğrenme ve değerlendirme, çalışma programı ve/veya işyeri deneyimiyle gerçekleşebilir. Yeterlilik, iş piyasasında ve ileri seviyeli eğitim ve öğretimde değerin resmi olarak tanınmasını sağlar. Yeterlilik, bir mesleğin uygulanması için yasal yetkilendirme şeklinde olabilir. 4.2. Yeterlilikler Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Yeterlilikler sistemi bir ülkedeki öğrenmeyi tanıtan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Yeterliliklerle ilgili meslek standartları, eğitim standartları, öğretim programları, değerlendirme, belgelendirme, kalite güvencesi, sektörler ve sivil toplum kuruluşları (STK) arasındaki işbirliği mekanizmaları, kurumsal, sektörel ve ulusal seviyede politikaların geliştirilmesi ve uygulanmasıyla ilgili araçların oluşturulması, yeterlilikler sistemi içerisindedir. Yeterlilikler çerçevesi, öğrenme seviyeleriyle ilgili bir takım kriterlere göre yeterliliklerin geliştirilmesi ve bunların sınıflandırılmasına yönelik bir araçtır. Çerçeveler, tüm öğrenme süreçlerini ve yollarını kapsayabilir veya belirli bir sektördeki, örneğin bir meslek alanıyla sınırlı olabilir. Bazı yeterlilik çerçeveleri bir yasal dayanağa sahip olabilirken diğerleri sosyal ortakların ortak görüşünü temsil edebilir. Ancak, tüm yeterlilik çerçeveleri, belirli bir ülkede veya uluslararası alanda kaliteyi, erişilebilirliği, bağlantıları arttıran ve yeterliliklerin kamuda veya iş piyasasında tanınmasını sağlayan bir temeli teşkil eder. 4.3. İKS Sektöründeki Durum 2003 yılı itibarıyla, 28 meslek yüksekokulunun (MYO) iklimlendirme-soğutma programlarında öğrenim gören öğrenci sayısı yaklaşık 5000’dir. 4702 sayılı kanun ile meslek liselerinden MYO’lara sınavsız geçişin başlamasıyla birlikte çeşitli sıkıntılar ortaya çıkmıştır. Bu yeni dönemde de, geçmişte olduğu gibi mezun öğrencilerin yegane beklentileri dört yıllık bir fakültede öğrenimlerine devam etmek üzere dikey geçiş sınavına girmek ve “mavi yakalı” kaderlerinden kurtulmak olmuştur. Bunun yanı sıra, ülkemizde henüz düşük doyma oranına (% 6’dan az) sahip soğutma-iklimlendirme pazarı gün geçtikçe büyümekte ve paralel olarak donanımlı iş gücü ihtiyacı da artmaktadır. Ülkemizdeki imalat sektörünün gelişmesi ve yeni yatırımlar, iç pazarda imalatçı firmaların etkinliğini arttırmıştır. Ülkemizde müstakil konut talebinin artmasının ve inşaat sektöründeki hareketliliğin sektörümüze olumlu yansımaları olmuştur. 2008 yılı sonlarına kadar bu hareketliliğin süreceği tahmin edilmektedir. Klima santralleri, soğutma grupları gibi alanlarda ülkemizde imalatın gelişmesi, hem sektörümüze hem de ihracat bazında ülke ekonomisine ciddi katkılar sağlamıştır. Split klima satışları da, bağıl olarak artan alım gücü doğrultusunda her yıl artmaktadır. Tüm bu alanlarda; montaj, işletmeye alma, bakım ve arıza giderme konularında sertifika edilmiş yeterliliğe sahip teknik elemanlara yoğun ihtiyaç hissedildiği/hissedileceği kaçınılmaz bir gerçektir.

25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 1998 2000 2002 2004
KLİMA SANTRALLERİ SOĞUTMA GRUPLARI

Şekil 1: Yıllar itibarıyla merkezi sistem üretim miktarları (Kaynak: İSKİD).

109

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Prensip olarak yeterlilikler, ulusal eğitim ve öğretim makamlarının yetkisindedir. Ancak, artan bir şekilde diğer kurumların ve kuruluşların yeterlilik sisteminde yetki talepleri Türkiye’de olduğu gibi Avrupa’da da dikkat çekmektedir. Çünkü, iş piyasasındaki işçi ve işveren kuruluşları, eğitim sektörünün mezunlarında aradıkları öğrenme çıktıları bulamamaktadırlar. Diğer bir ifadeyle, diploma ve sertifikalarda görünen yeterlilikler bireylere kazandırılamamaktadır. Diğer bir taraftan çevre konusu giderek önem kazanmaktadır. Kullandığımız soğutkanların çoğu, konusunda asgari servis becerisine sahip olmayan elemanların yanlış uygulamaları sonucunda atmosfere salınmaktadır. ABD’de EPA 608 (soğutkanlarla uygulama becerinizi test eden bir sertifika) sertifikasına sahip olmayan servis elemanları şirketlerde çalışma iznine sahip olamamaktadırlar. AB’de bu durum farklılıklar göstermekte, Almanya, Danimarka, İngiltere gibi ülkelerde ciddi eğitim/sertifikasyon süreci yaşanırken, topluluğa yeni katılan ülkelerin çoğu yeterlilik ve sertifikasyon sistemlerini henüz yeni geliştirmeye başlamışlardır. Ülkemizde de, soğutma ve iklimlendirme servis sektöründe çalışan elemanların, kabul gören uluslararası standartlar (ISO 17024 ve EN 13313) çerçevesinde eğitim ve sertifikasyon sürecine tabi tutulmaları, sektörümüzün geleceği açısından önem arz etmektedir. 5. SONUÇ AB için de yeni sayılan ve çevrenin korunması açısından önemli olan F-Gaz ve ulusal bazdaki OTİM yönetmeliklerinin, iklimlendirme soğutma sektörüne getireceği yenilik ve farklılıkların, AB ülkeleri ile paralel olarak ülkemizde de uygulanabilirliğinin temin edilmesi ve bu konuda çok fazla bilgi birikimine sahip olmayan sektördeki büyük bir çoğunluğun bilgilendirilerek söz konusu servis uygulamalarındaki kalitenin arttırılması ile eğitim ve sertifikasyon, gelecekteki öncelikli konular olarak ortaya çıkmaktadır. Ülkemiz ve AB ülkeleri arasındaki sektörel ticari bağlar ve sonucunda ortaya çıkan teknik eleman dolaşımı, uygulamalar konusunda da ortak davranmayı zorunlu kılacaktır. Sektörümüz içinde yer alan STK’lar ve öğretim kurumları, İKS alanında oluşturulması gereken sertifikanın gerektirdiği öğrenme çıktıları, yetkinlik tanımlamaları ile sertifikasyon için gerekli toplam kredi miktarı konularında çalışmalar yapmalıdır. Kaynaklar 2006, “Regulation (EC) No 842/2006 of the European Parliament and of the Council of 17 May 2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Official Journal of the European Union, Brussels, Belgium. 2. 26176 sayılı Resmi Gazete, 2006, “Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik”, Ankara. 3. Anonim, 2005, “Towards An European Qualifications Framework for Lifelong Learning”, Commission Staff Working Document, Commission of the European Communities, Sec. (2005) 957. Brussels. 4. Borat, O., 2006, “Avrupa Birliği ve Türkiye’de Yeterlilikler Çerçevesi”, Türkiye’de Mesleki Eğitim Öğretim Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Uluslararası Konferansı, Çalıştay raporu, İstanbul 5. EPEE, 2007, “EC Regulation No 842/2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Brussels, Belgium. 1.

110

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

MERKEZİ YÖNETİM SİSTEMİ YAZILIMI İLE SOĞUTMA OTOMASYONU
Maurizio Zago, Gabriele De Bona*, N.Güray Şenol** Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA *Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA **Ercan Teknik Ltd. Şti, İstanbul mzago@dixell.com, dbgabriele@dixell.com, info@ercanteknik.com

ÖZET Günümüzde enerji tasarrufu ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi temel hedef olmuştur. Otomasyona dayalı bir takip ve denetim sistemi yardımıyla emiş ve kondenser basınç değerlerinin ortam ve dış hava şartlarına göre dinamik olarak ayarlanması, merkezi soğutma ünitelerinde emiş basıncının tesisteki soğutucuların verimi ve çalışma şartlarına göre takibi, defrost optimizasyonu, tesislerin kullanım yoğunluğuna göre farklı set değerleri kullanımı v.b yöntemlerle soğutma tesisleri, market zincirleri, lojistik depolar, entegre üretim tesislerde önemli enerji tasarrufu sağlanabilir. Ayrıca enerji tüketimi analiz ve istatistiklerinin oluşturulması; aydınlatma, perde, merkezi klima v.b sistemlerin çalıştırılması ve defrost gibi bazı periyodik işlevlerin otomatik yürütülmesi ile lokal sistemlerden gelen alarmların takip ve yönlendirilmesi; periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin idaresi ve raporlamaları; tesislerdeki kritik olayların (sıcaklık/basınç değişimleri, güç kesilmesi, arızalar, açık kapı sinyalleri v.b.) takibi ve bildirimi, yedek parça ve stok takibi gibi hizmet maliyetini düşürecek uygulamalar da bu sistem ile gerçekleştirilebilir. Anahtar Kelimeler: Enerji tasarrufu, Maliyet, Otomasyon, Denetim, Takip

1. GİRİŞ 1970'li yıllarda yaşanan petrol krizi sonrasında enerji konusuna ilgi artmış ve enerji tasarrufu konusu gündeme gelmiştir. Artık hepimiz biliyoruz ki enerjinin fazla kullanılması sonucunda doğal kaynaklarımızı hızla tüketiyoruz, çevre kirleniyor ve enerji için ödediğimiz bedel gün geçtikçe yükseliyor. Ekonominin ana unsuru olan ve hayat kalitesini iyileştiren enerjinin verimli kullanılması gerekliliği ortadadır. Günümüzde her sektörde olduğu gibi soğutma sektöründeki uygulamalarda da enerji tasarrufu yapmak ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi en temel ve ekonomik hedef durumuna gelmiştir. Bu metinde esas olarak perakende sektörü (gıda perakendesi, süpermarketler v.b.) dahilinde yeralan soğutma otomasyonuna yönelik yeni teknolojik gelişmeler ve süpermarket kontrol ve denetim sistemleri alanında ileri düzeyde teknolojik atılımlar ve çalışmalar yapan İtalyan DIXELL firmasının geliştirdiği enerji tasarrufu uygulamaları konusunda bilgi aktarımı yapılacaktır. 2. PERAKENDE SEKTÖRÜNÜN HEDEFLERİ Esas itibariyle perakende sektöründe yeralan tesisler kapsamındaki uygulamalar göz önüne alındığında, enerji tasarrufuna da destek sağlayacak iki temel hedef karşımıza çıkmaktadır. Bunlar maliyetlerin düşürülmesi ve kalite kontrolünün sağlıklı yürütülmesidir. Söz konusu hedeflere ulaşmak için artık perakende

111

soğuk depo v.1. klimalandırma. kapsamındaki tüm cihazların ve elemanların bir bütün olarak işbirliği yapmaları halinde gerçekleşir. Söz konusu her üç kalite koruma faaliyetinin yürütülmesi yine tesisin merkezi bir otomasyon ve kontrol sistemi kullanılarak işletilmesiyle mümkün olacaktır. sistemler tarafından harcanan güç etkili bir planlama ve kontrol mekanizması ile azaltılabilir. bir alarm durumunda çabuk ve yerinde müdahale edilmesi masrafların azaltılmasında önemli bir fayda sağlayacaktır. su baskını. Tesislerde harcanan toplam güç miktarı da maliyetleri etkileyen temel unsurlardan biridir.I. Bununla birlikte merkezi denetim ve takip sistemi kapsamındaki cihazların dijital girişleri vasıtası ile yangın. Bununla birlikte tesis kapsamında yer alan soğutma elemanlarının (kabin. İZMİR piyasasında teknolojik gelişmeler ışığında otomasyona dayalı kontrol ve takip mekanizmaları ile uygulamalar yapılmaktadır ve bu tür tesisler her geçen gün yaygınlaşmaktadırlar. soygun ve gaz kaçağı gibi durumlarla ilgili koşullar sisteme dahil edilerek bu koşullara uygun hareketler yürütülebilir. 112 .b.b. İletişim protokolleri Otomasyon. Tesis bünyesindeki sistemlerin periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin zamanında ve hata önleyici nitelikte olması. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Diğer bir unsur ise tesislerin bakım masraflarıdır. reyon. Sistem kapsamındaki cihazların işbirliği haline olmaları aynı dili konuşmaları ile mümkündür. Maliyetlerin düşürülmesi Perakende pazarında sistemin toplam maliyetini oluşturan ana unsurlardan biri satılan soğuk ya da donmuş ürünlerde yaşanacak kayıplardır. Her üç kalem maliyetlerinin azaltılması otomasyona dayalı bir merkezi denetim ve takip sistemi ile mümkündür. Kalite kontrolü Soğutulmuş gıda ürünlerinin kalitesinin devamlılığı HACCP şartlarının sağlanması ve hassas bir sıcaklık kontrol yöntemi elde edilebilir. 1 2 3 Modbus: Farklı soğutma ve A/C ekipmanı üreticilerin cihazlarının en üst düzeyde müşterek çalışmasını sağlayan açık ve standart protokoldür. 2. LON: Atanmış bir mikroprosesör. ağ kurmak kolay ve ucuzdur. Böylece tesiste bir sinerji ve daha yüksek güvenlik şartları yaratılabilir. Diğer özel protokoller: Kapalı protokollerdir ve kullanıcılarını yalnızca bir üreticiye bağımlı kılar.) arıza istatistiklerinin tutulması ekipman kalitesinin devamlılığını sağlar. Bu kayıpların önlenmesi için güçlü bir alarm takip ve yönetimi gereklidir. aydınlatma v. Tesis genelindeki soğutma. duman. Soğutma otomasyonunda genellikle kullanılmakta olan üç iletişim protokolü vardır.2. 2. 3. ayar yazılımı ve devreye alma süresi gerektirdiği için pahalıdır. Soğutma otomasyonuna tesis dahilinde Modbus protokolünü kullanan diğer sistemlerin de entegre edilmesi mümkündür.1. SOĞUTMADA OTOMASYONA DAYALI DENETİM VE TAKİP 3. Ayrıca bakım onarım faaliyetlerinin ilgili servis ekipleri tarafından ve verimli bir şekilde gerçekleştirilmesi de tesis bünyesindeki faaliyetin kalitesinin devamlılığını temin eder.

113 . İZMİR Şekil 1: Bir Modbus ağı örneği 3.3. Süpermarketlerde bağlanabilirlik Süpermarketlerde genellikle muhasebe.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.s.: DIXELL XWEB serisi) bünyesindeki alarm yönetimi tesiste sisteme bağlı bulunan tüm cihazlardan gelen alarm bilgilerini toplar.3. müzik ve reklam yayınlarının bağlı olduğu geniş bir TCP/IP bağlantı imkanı bulunmaktadır. Merkezi denetim ve takip sistemlerinin de aynı LAN TCP/IP ağına bağlanabilmesi mümkündür. 9-12 EKİM 2008.) tabi tutulur.2. Şekil 2: TCP/IP bağlantısı 3. Alarm yönetimi 3. servisler.s. Lokal alarmlar Lokal denetim ve takip sistemleri (ör. geciktirme v.I. yazar kasa. Yerinden toplanan bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme. Alarmın özelliğine ve önem derecesine göre gerekli adreslere (uzak denetim merkezi. depo gibi birimlerin ve kurumsal bağlantıların. mağaza yönetimi.1. güvenlik firmaları v.) alarm mesajları gönderimi yapılır.

Böylece birimin ihtiyacı kadar soğutma yapılmasını sağlar. Bununla birlikte forklift.) günde iki kez cihazlara yeni ayar değerini otomatik olarak gönderir. 1 Enerji tasarrufu ayar değerleri 2 Sistem dahilindeki yüklerin kontrolü 3 Buğu önleyici ısıtıcılar 4 Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu 4.) ilgili adreslere alarm mesajları gönderimi yapılır. 9-12 EKİM 2008. Şekil 4: Uzak alarm yönetimi 4. Bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme. gündüz servisi.: DIXELL XCENTER uygulaması) kendisine bağlı tüm lokal denetim ve takip sistemlerinden gelen alarm bilgilerini bir çağrı merkezi gibi toplar.3. aydınlatma. reyon perdeleri. İZMİR Şekil 3: Lokal alarm yönetimi 3. geciktirme v.s. alarmın özelliğine ve önem derecesine göre her bir sistemin bağlı bulunduğu servis firması veya sözleşme tipine bağlı olarak (gece servisi. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ENERJİ TASARRUFU Bir süpermarkette enerji tasarrufu tesiste kullanılan her bir soğutma kontrol cihazı tarafından bireysel olarak sağlamak imkanı vardır. ışıklı panolar gibi birimlerin elektrik kullanımlarının 114 . Dixell firması tarafından geliştirilen merkezi denetim ve takip sistemi kapsamında enerji tasarrufuna yönelik aşağıdaki fonksiyonlar bulunmaktadır. Uzak alarmlar Merkezi denetim sunucusu (ör.I.2.1. Enerji tasarrufu ayar değerleri Sistem soğutma biriminin türüne göre (normal muhafaza.s.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğutma kontrol cihazları teknolojisindeki gelişmeler sayesinde özel algoritmalar vasıtasıyla sistemin çalışmasını optimize etmek ve bu şekilde kullanılan eneri miktarını azaltmak mümkündür. Alarmın geldiği lokal sisteme.s. Ancak bireysel bazda gerçekleştirilen bu işlevlerden ziyade sistemdeki tüm cihazların birlikte ve işbirliği yaparak çalışmaları ile en yüksek enerji tasarrufu perfomansı elde edilebilir. v. kurum kalite departmanı ya da mağaza yönetimi v. derin muhafaza.) tabi tutulur.

Dolayısı ile bu tip cihazların gerekli olduğunda çalışması bir zaman programlaması ile otomatik olarak yürütülebilir. 9-12 EKİM 2008. Şekil 6: Buğu önleyici ısıtıcıların kontrolü Söz konusu uygulama ile ısıtıcıların harcadığı enerjiden yaklaşık %60 tasarruf edilebileceği çeşitli denemelerde kanıtlanmıştır. İZMİR sadece gerçekten ihtiyaç olması durumu ile sınırlandırılması enerji tasarrufu açısından önemlidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2.2. Buğu önleyici ısıtıcılar Bir süpermarkette en çok enerji harcayan birimlerden birisi soğutmalı reyonlarda camların buğulanmasını önlemek için kullanılan ısıtıcılardır. Reyon camına monteli sıcaklık sensörü bağlı olan kontrol cihazları da ortam şartlarına (sistemden alınan) ve cam sıcaklığına bağlı olarak ısıtıcıların çektiği gücü modüle eder. Dixell’in XWEB5000 merkezi denetim ve takip sistemi sıcaklık ve nem sensörleri ile tesis dahilinde anlık çiğ noktası değerini hesaplar. 4. Sensörden sıcaklık bilgisini alan cihazlar ise reyonun soğutmasını kontrol eden cihazlardır. 4.I. Yaygın uygulamada bu tertibatın kullanıldığı birimlerde cam sıcaklık sensörleri reyon üreticisi tarafından monte edilir. Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu Dixell firmasının tasarladığı özel patentli bir algoritma ile market dahilindeki merkezi soğutma ünitelerinin ayar değerlerinin mümkün olan en uygun şekilde değiştirilmesi ve bu yolla ünitelerin çalışmalarının tesisteki ihtiyaca göre optimize edilmesi mümkün hale gelmiştir. CRO (Compressor Rack Optimization) adı verilen bu algoritma ile temel olarak iki kriter kontrol edilir: 1 Soğutma ünitesi emiş basıncı 2 En kritik kabin Şekil 7: 115 .

İZMİR CRO tüm kabinlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder. Şekil 8: Kabinlerden gelen soğutma ihtiyacı listesi Bu bilgiler yardımıyla CRO otomatik olarak soğutma ünitesi ayar değerini ayarlanmış alt ve üst limitler arasında en kritik kabinin soğutma ihtiyacını dikkate alarak yeniden düzenler ve emiş basıncını bu duruma adapte etmeye çalışır. 9-12 EKİM 2008.I. Noktalı çizgiler haftalık ortalama değerleri göstermektedir. İhtiyaca göre ayar değeri yükseltildiğinde çekilen güçte belirgin bir azalma olmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Aşağıdaki grafiklerde CRO algoritmasının kurulu olduğu gerçek bir tesiste CRO’nun aktif ve kapalı durumlar gözlemlenmektedir. Böylece daha fazla soğutma gücüne ihtiyacı olan birimi ve ne kadar ihtiyacı olduğunu belirler. alt grafikte ise CRO’nun aktif olduğu durumlarda ayar değerindeki haftalık değişimler görülmektedir. CRO algoritması sisteme bağlı olan tüm birimlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder ve her birimin soğutma ihtiyacı oranını dinamik olarak hesaplar. Üst grafikte ünitenin çektiği gücün haftalık değişimi. 116 .

Sistemin devreye alınması ve teslimi aşamasında yapılmış olan ayarların çok hızlı bir şekilde onaylanması mümkündür.I. Tesisteki görevlilerin müdahalelerinin ve işlemlerinin kalifiye teknisyenler tarafından uzaktan kontrol edilmesi imkanı yaratılır. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ZAMAN PROGRAMLAMASI Süpermarket yöneticileri için işlevlerin bir program dahilinde yürütülmesi her zaman faydalıdır. Merkezi denetim ve takip sistemi HACCP kayıtlarının güncel tutulması ve çıktılarının hazır bulundurulması. kabinlerin ve süpermarketin aydınlatmalarının otomatik olarak kontrolü. 117 . İZMİR Şekil 9: CRO’nun aktif ve kapalı olduğu durumların karşılaştırılması Yapılan testler ve prototip uygulamalar sonucunda CRO algoritmasının kullanımının yaklaşık %20’ye varan enerji tasarrufu sağladığı ortaya çıkmıştır. Bu uygulamada elektronik genleşme valfi kullanımı gerekli değildir. 5. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 6. e-mail ya da yazıcı yoluyla günlük raporların alınması gibi sisteme tanımlanacak tüm görevleri otomatik olarak ve gerektiği zamanda yerine getirir. Kullanıcı şifreleri ve aktivite kayıtları yardımıyla sistemi kullanan kişilerin müdahale ve hareketlerinin izlenmesi mümkündür. gece olduğunda enerji tasarrufu prosedürlerinin devreye alınması. Böylece tesis görevlilerinin bu tip tekrarlanan işlevler için eğitim almalarına ve sorumluluk yüklenmelerine gerek kalmaz. Merkezi denetim ve takip sistemi aracılığıyle yürütülen bu işlevler sayesinde 1 2 3 4 5 Sıcaklık grafikleri ve alarm kayıtları yardımıyla tesiste meydana gelen arızaların analiz edilmesi mümkündür. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – TAKİP VE MOBİL BAKIM Takip ve mobil bakım imkanı soğutma sistemleri üreten ve kurulumunu yapan firmalara en büyük desteği sağlar. Garanti periyodu içerisinde tesise yerinde ve hızlı müdahale edilmesi mümkündür.

gereksiz aydınlatmaları. v. Bu programlamanın standart bir PLC’deki gibi özel bir programlama dili ile değil oldukça basit bir grafik arayüz yardımıyla yapılması mümkündür. entegre üretim tesisleri. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – DENETİM XWEB5000 denetim sistemi önceden programlanmış mantık ve alan girişlerine bağlı olarak tesis dahilinde otomatik işlemler yapar. 8. fırınları. forklift batarya şarjlarını devre dışı bırakır. defrost döngülerini iptal edebilir. market zincirleri. 9-12 EKİM 2008. 118 . v.I. Kompresör arızası durumunda denetim sistemi kabinlerin ayar değerlerini yükseltip kondenzasyon ayar değerini düşürebilir. 1 2 3 Denetim sistemi süpermarket genelinde harcanan güç miktarını izleyerek tarife sınırlarını aşmadan önce bazı yüklerin devre dışı bırakılıp bırakılmayacağına karar verir. Aşağıda denetim mekanizmasının nasıl çalıştığı ile ilgili bazı örnekler verilmiştir. Denetim sistemi elektrik kesintisi durumunda jeneratörün devreye girmesini takip ederek aşırı yüklenmeyi engellemek amacıyla örneğin klima sistemini.s. Böylece kullanıcının programlama dili öğrenmesi gereği kalmaz.b. Denetim sistemi dış ortamdaki ışık miktarını ölçerek market aydınlatma sisteminin bir bölümünün çalıştırılması veya kapatılmasını sağlar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 4 Bu örneklerin sınırsız sayıda çoğaltılması ve dolayısı ile bir tesiste eneji kullanımını en aza indirgeyerek kullanılan enerjiden alınan verimin arttırılması söz konusu denetim ve takip sistemi ile mümkündür. SONUÇ Konuya her ne kadar süpermarketlerde yapılan uygulamalar açısından yaklaşıldıysa da söz konusu merkezi denetim ve takip sistemlerinin uygulama alanlarını genişletmek mümkündür. lojistik depolar. İZMİR Şekil 10: Günlük bir zaman programlaması örneği 7. ayar değerlerini yükselterek soğutma sisteminin daha az güç çekmesini sağlayabilir. soğutma sistemlerinin kullanıldığı birçok farklı alanda bu denetim ve takip sistemlerinin uygulanması artık gereklilik arz etmektedir. yakıt istasyonları. Soğutma tesisleri.

I. İZMİR OTURUM VI İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA 119 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Her iki sistemde de (içten ve dıştan eritmeli) şarj esnasında. hava sıcaklığındaki artışın sistem performansını olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiştir. Buz depolamalı sistemler. Bu avantajından dolayı buz depolamalı sistemler. Farklı yoğuşturucu hava giriş sıcaklıklarında sistemin şarj performansını belirleyebilmek için şarj deneyleri ve fan kontrol sisteminin kullanıldığı deşarj deneyleri yapılmıştır. 9-12 EKİM 2008.tr. 120 . tank içerisine mahalden gelen ılık dönüş suyu buz üzerine pompalanarak buz eritilir. Bu yoğun talebi ortadan kaldırmak için talebin azaltılması.edu. orhan1@ cu. özel olarak tasarlanmış plaka veya serpantin yüzeylerinde oluşturulur. 2. Çukurova Üniversitesi Makine Mühendisliği Laboratuarlarındaki bir mahalin soğutulması için kullanılmıştır. tunyil@ cu. Sistemde hava soğutmalı bir soğutma grubu. DENEY DÜZENEĞİ Çalışmada kullanılan deney düzeneğinin şarj ve deşarj durumları için tesisat şeması. Buz. bu saatlerde elektrik çok kullanılmakta ve elektrik santrallerinde üretim için yoğun talep olmaktadır [1]. depolama tankının içerisine yerleştirilmiş borular üzerinde buz oluşturulur. Bu sistemlerdeki depo kapasitesi. Gerçekleştirilen deşarj deneyinde ise mahal konfor şartlarının sağlandığı ve otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. günümüzde büyük önem kazanmıştır. Soğu depolama sistemleri. nem. düzenlenmesi ya da daha fazla elektrik enerjisinin üretilmesi gerekmektedir. Anahtar Kelimeler: Soğu Depolama. buz ve faz değiştiren ötektik tuzlar olmak üzere üç farklı depolama ortamı kullanırlar [2].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. iklimlendirilen binanın enerji ihtiyacının elektrik talebinin maksimum olduğu zaman diliminden. uygulamada çok tercih edilmektedir. oda içerisinde fan-coiller ve ölçüm için bazı sensörler (sıcaklık. Bu sistemler.edu. İZMİR BUZ DEPOLAMALI BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN ŞARJ VE DEŞARJ PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ Ahmet Fertelli. Deşarj 1. Buz depolamalı sistemler. İçten eritmeli istemlerde ise. şarj için kullanılan ikincil akışkan mahale gönderilir ve orada ısındıktan sonra depo içerisindeki borulara girer ve buzu içten eritir. iki ve üç yollu vanalar. Sistemde aracı akışkan olarak %30 glikol-su karışımı kullanılmaktadır.-Mim. Orhan Büyükalaca ve Tuncay Yılmaz Çukurova Üniversitesi Müh. buz depolamalı bir iklimlendirme sistemi. buz deposu. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Şekil 1’de gösterilmiştir. GİRİŞ Çağın getirdiği konfor ihtiyaçlarından birisi olan soğutma. statik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılırlar [2]. ikincil bir akışkan tank içerisindeki borulardan geçirilir. Dinamik sistemlerde buz.edu. ADANA fertelli@ cu. Soğutma ihtiyacı genellikle insanların çalışma saatleri olan gündüz (havanın sıcak olduğu) saatlerinde ortaya çıkmakta.tr ÖZET Bu çalışmada tam depolamalı işletme stratejisine dayalı. sirkülasyon pompası. Şarj. suyun donma ve erime gizli ısısından faydalandıklarından küçük hacimlerde büyük miktarda ısıl enerji depolayabilirler.tr. minimum olduğu zaman dilimine kaydırmaktadır. kendi içerisinde içten eritmeli ve dıştan eritmeli olmak üzere ikiye ayrılırlar. Deşarjda ise dıştan eritmeli sistem için. Statik sistemlerde. basınç ve debi) yer almaktadır [3]. Soğu depolama sistemleri su. Şarj deneyleri sonucunda.I. su depolamalı sistemlerde kullanılan depo kapasitesinin beşte veya altıda biri mertebesindedir.

Tank içerisindeki serpantinlerde dolaşan karışım serpantinler üzerinde buz oluşturarak. 9-12 EKİM 2008. Soğutulan mahalde. tekrar soğutma grubuna dönmektedir. Serpantinler. oda termostatı. T7 T8 T9 T6 T5 T4 a) b) T3 T1 T2 Şekil 2. iki adet fancoil ve oransal kontrollü bir selenoid vana bulunmaktadır. İZMİR Mahal a) Mahal b) 3 Yollu T Karıştırıcı Vana 3 Yollu T Karıştırıcı Vana Genleşme Deposu Tank Genleşme Deposu Tank Pompa Soğutma Grubu Pompa Soğutma Grubu Şekil 1. soğutma grubunda -4 °C ile -6 °C aralığında istenilen bir değere kadar soğutulup. Şarj esnasında glikol-su karışımı. Her iki kontrol seçeneği de mahal içerisine yerleştirilmiş oda termostatından alınan sinyaller doğrultusunda çalışır. Buz depolamalı iklimlendirme sistemi a) Sistemin genel görünüşü b) Isıl eleman çiftleri yerleşim planı Sistemin oda içerisindeki otomatik kontrolü. 16 mm dış çapında ve 2 mm kalınlığında polietilen borulardan yapılmıştır [4]. Bu işlemde soğutma grubu hiç çalışmaz ve gerekli soğu ihtiyacının tamamı depodan karşılanır. Deşarjda ise. gerekli olan soğutma ihtiyacını karşılamak için kullanılır. şarj süresince üretilen buz.I. Buz depolamalı soğutma sistemi a) Şarj b)Deşarj Soğu deposu. buz tankına gönderilmektedir. 1 m çapında ve 1. Depodan çıkan glikol-su karışımı mahalde bulunan fan-coillere gönderilerek ortamı soğutur ve tekrar ısınarak depoya döner. fan ve vana olmak üzere iki seçeneklidir. Yapılan 121 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5 m yüksekliğinde su dolu bir plastik tank ve içerisine yerleştirilmiş serpantinlerden oluşmaktadır.

Deney başlangıcında.0 7.11 32. su sıcaklığının suyun faz değişim 122 .1 7. Şekilden de görüldüğü gibi tank içerisinde ölçüm yapılan bütün noktalardaki sıcaklıklar birbirine oldukça yakın olmasına rağmen. ortama verilen ısıl enerji. Ayrıca yoğuşturucuya giren ve çıkan havanın sıcaklıkları ve depo gidiş hattı üzerine yerleştirilen venturimetre ile karışımın debisi de ölçülmektedir.9 °C’dir.8 7.4 1.47 1. ilk yaprak kristal (dentric) yapılar oluşmaya başlamaktadır [5].22 Yapılan şarj deneylerine örnek olarak.6 33. orta ve alt bölgelerine toplam 9 adet ısıl eleman çiftleri yerleştirilmiştir. Sıcaklıklar yaklaşık 6000. BULGULAR ve TARTIŞMA Bu çalışmada 21 °C ile 28 °C arasında değişen farklı yoğuşturucu hava sıcaklıklarında 14 adet şarj deneyi ve fan kontrollü bir deşarj deneyi gerçekleştirilmiştir.83 37.3 °C. Deney başlangıcında sıcak su tankın üst bölgesinde toplanırken.38 1. Şekil 3’de tank içerisindeki 9 farklı noktada deney süresince ölçülen su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir.4 6.25 32.7 31. soğutma grubu ve pompa giriş-çıkışlarında sıcaklığı ölçülmektedir.38 1. Şarj deneylerinde depolanan enerji miktarları Yoğuşturuc Depo İçi Oluşan Depolana Depolana Depolana u Girişinde Deney Şarj Başlangı Şarj Tüketile Buz n Duyulur n Gizli n Toplam Ortalama n Enerji No Süresi ç Su Performansı Miktarı Enerji Hava Enerji Enerji Sıcaklığı Sıcaklığı [h] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 7 7 7 7 7 8 8 7 8 7 7 7 7 8 [°C ] 7. Su sıcaklığının 4 °C’ye kadar azalmasıyla. depo içerisindeki su sıcaklığı 7.41 1. Şekil 2b’de gösterildiği gibi tankın üst.0 [°C ] 21 21 24 25 25 27 27 27 27 27 28 28 28 28 [kW] 31.2 6. İkinci aşamada. 3.28 1.59 38. yoğunluk etkisinden dolayı doğal konveksiyon hareketinin 2000. s’de başladığı. Gerçekleştirilen şarj deneylerinin bazı parametreleri Çizelge 1’de verilmiştir.3 7. Toplam şarj süresi 7 saattir. Deney süresince tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklığını ölçmek için. Faz değişiminin sonucu olarak.24 1.07 32.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0 7. glikol-su karışımının debisi 0.26 1. s’ye kadar doğrusal olarak azalmakta ve bu süre sonunda su sıcaklığı -3 °C olmaktadır.0 7. 18 Mayıs 2006 tarihinde yapılan şarj deneyinde (1 nolu) ölçülen çeşitli parametrelerin grafikleri aşağıda gösterilmiştir.05 38.12 [kg] 424 405 395 410 392 427 430 365 425 400 406 390 405 420 [kJ] 27504 26136 27612 26928 25668 28116 26568 27396 27648 28152 25416 26856 26316 26352 [kJ] 142020 135648 132300 137340 131292 143028 144036 122256 142344 133992 135972 130644 135648 140688 [kJ] 169524 161784 159912 164268 156960 171144 170604 149652 169992 162144 161388 157500 161964 167040 1. Aşırı soğuma (supercooling) olarak adlandırılan bu aşamanın bitiminde. Ancak bu zamana ve bu sıcaklığa kadar depo içerisinde herhangi bir buz oluşumu başlamamaktadır. suyun çekirdekleşme sıcaklığına ulaşmasıyla (-3 °C).26 1.3 7.61 37.48 30. suyun tamamını kaplayacak şekilde hızla yayılmaktadır.5 7. glikol buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır. Bu deneylerde şarj süresi 7 h ve 8 h. Çizelge 1.61 31. tankın alt ve üst bölgeleri arasında az da olsa sıcaklık katmanlaşması mevcuttur. ayrıca sıcak ve soğuk su tabakalarının yer değiştirdiği görülmektedir. Sistemde şarj esnasında soğutma grubu ve pompanın enerji tüketimini ölçen bir akıllı sayaç bulunmaktadır.8 7.I.44 1.32 1.0 7.3 7.5 1. ilk oluşan kristallenme birkaç saniye içerisinde.776 kg/s ve tank girişinde ortalama glikol-su karışım sıcaklığı yaklaşık -4. İZMİR şarj deneylerinde aracı akışkanın depo. soğuk su tankın alt bölgesinde bulunmaktadır.4 1. 9-12 EKİM 2008.05 33.58 30.

Elde edilen verilerden her deney için. Hava soğutmalı soğutma grubu yoğuşturucusunun giriş ve çıkışında ölçülen hava sıcaklıklarının zamanla değişimi Şekil 5’de gösterilmiştir. giriş ve çıkışı arasındaki sıcaklık farkı ise yaklaşık 10 °C’dir. sistemin enerji tüketimine (soğutma grubu+sirkülasyon pompası) bölünmesi ile hesaplanmıştır. deney süresince pompa ve soğutma grubunun tükettiği elektrik enerjisi ve deney sonunda da depo içerisinde oluşan buz miktarı ölçülmüştür. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim Şekil 4’de ise glikol-su karışımının depoya giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. Farklı hava sıcaklıkları için yapılan deneylerde. depolanan gizli ve duyulur ısıl enerji miktarları hesaplanarak deponun toplam soğu depolama kapasitesi belirlenmiştir. Glikol-su karışımı sıcaklığının depo girişi ve çıkışı arasında yaklaşık 2 °C’lik fark tüm deney boyunca korunmaktadır. Havanın yoğuşturucu girişindeki ortalama sıcaklığı 21 °C. Yapılan 14 adet deney için sistemin soğu depolama kapasitesi. depolanan soğu enerjisinin. Sonuçlar Çizelge 1’de gösterilmiştir. 15 8 6 T ( oC) 10 4 2 T (oC) 5 0 1000 2000 t (s) 3000 4000 0 -5 0 5000 10000 t (s) T1 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 15000 20000 25000 Şekil 3. yukarıda da açıklandığı gibi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hava sıcaklığının artması ile soğutma grubu etkinliğinin azalmasından dolayı sistem performansında oluşan azalma grafikten açıkça görülebilmektedir. Sistemin şarj performansı ise. Sıcaklıktaki ani artış. şarj performansı gibi parametreler hesaplanmıştır. 123 . Deney başlangıcında karışımın buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır. Yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığına bağlı olarak şarj performansının değişimi Şekil 6’da gösterilmiştir. İZMİR sıcaklığına (0°C) kadar yükselmesine yol açmaktadır. Şekilden de görüldüğü gibi glikol-su karışımının depoya giriş sıcaklığı yaklaşık -7 °C ye kadar azaldıktan sonra hızla 2 °C artmış ve deneyin geri kalan bölümü içerisinde hemen hemen sabit kalmıştır. kristallenmenin başlamasıyla ortama verilen ısıl enerjiden kaynaklanmaktadır. Gün içerisinde dış hava sıcaklığının artışına paralel olarak yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı da artmıştır. Kristal oluşumundan sonra borular üzerinde ince bir buz tabakası oluşmaya başlamakta ve kalınlığı zamanla artmaktadır. 9-12 EKİM 2008.I.

9-12 EKİM 2008.4 1.2 1.3 1.5 Şarj Performansı 1. Şarj performansının zamanla değişimi 124 .I.0 20 22 24 26 o Hava Sıcaklığı ( C) 28 30 Şekil 6. Glikol-su karışımının depo giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 35 30 T (oC) 25 20 15 10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Hava Giriş Hava Çıkış Şekil 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6 1. Yoğuşturucu hava giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişim 1.1 1. İZMİR 10 Depo Giriş Depo Çıkış 5 T ( C) 0 -5 o -10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Şekil 4.

Şekil 11’de deney süresince mahal içerisinde ölçülen sıcaklık ve nem değerlerinin psikometrik diyagram üzerindeki dağılımı gösterilmiştir. 3 yollu karıştırıcı vananın. 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 125 . saat 14:30 civarında orta bölgenin tamamen eridiği ve saat 16:00’dan sonra tamamen duyulur ısı ile soğutma yapıldığı görülmektedir. Fanın açılıp kapanmasıyla oluşan sıcaklık dalgalanmaları Şekil 10’daki mahal içerisinde ölçülen nem eğrisinde de görülmektedir. Sıcaklık değerlerinde belirli zaman aralıklarında dalgalanmalar görülmektedir. saat 16:00’ya kadar akışkanı ayarlanan sıcaklık değerinde mahale gönderebildiği görülmektedir (Şekil 8). Her deney için depolanan enerji miktarı ve şarj performansı hesaplanmıştır. otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. Bundan sonraki çalışmalarda. mahaldeki hava sıcaklığı ve nem değerleri deney süresince ASHRAE tarafından belirtilen konfor bölgesinin içerisinde bulunmaktadır. Şekil 7’de tank içerisinde farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. 9 Temmuz 2006 tarihinde yapılan deney sonuçları Şekil 7-11’de verilmiştir. karışım depo giriş sıcaklıkları. Daha sonra.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. oda sıcaklığı bu değerin üzerine çıktığında ise fan tekrar açılmaktadır. Fan kontrollü yapılan deşarj deneyinde. Şekilden görüldüğü gibi. ayarlanan sıcaklığa ulaştığında (23 °C) fan kapanmakta. debi ve vana kontrol sistemi gibi farklı parametrelerin sistemin şarj performansına olan etkileri incelenecektir. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim 4. Elde edilen sonuçlardan yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığının artması ile sistem performansının azaldığı tespit edilmiştir. oda termostatında ayarlanan değere ulaşmasıyla fanın kapanması ve daha sonra tekrar açılmasıdır. Mahal havası. Bunun sebebi mahal içerisindeki sıcaklığın. 9-12 EKİM 2008. 12 T1 9 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 T ( C) 6 o 3 0 -3 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 7.I. İZMİR Deşarj deneyi fan kontrol sistemi kullanılarak yapılmıştır. Bu deneyde mahale gönderilen aracı akışkanın sıcaklığı 6 °C’ye mahal sıcaklığı ise 23 °C olarak ayarlanmıştır. Şekil 9’da görüldüğü gibi oda sıcaklığı için ayarlanan termostat değeri (23 °C) gün boyunca yaklaşık olarak elde edilmiştir. Erimenin ilk olarak tankın alt bölgesinde başladığı. SONUÇ Bu çalışmada buz depolamalı bir iklimlendirme sistemine ait depolama tankının şarj karakteristiklerini incelemek için 14 adet şarj deneyi yapılmıştır. tank içerisindeki buzun tamamen erimesinden dolayı karışımın sıcaklığı artmaya başlamış ve mahalin soğutulmasında sadece suyun duyulur ısısı kullanılmıştır.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mahal ve dış ortam sıcaklıkları Dış Ortam o 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 100 80 ϕ (%) 60 40 20 0 08:00 Mahal Dış Ortam 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 126 .I. 9-12 EKİM 2008. İZMİR 12 10 8 T ( oC) 6 4 2 0 -2 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 Tank Çıkış Mahale Gidiş Mahalden Dönüş 16:00 17:00 18:00 Şekil 8. Glikol-su karışımının mahale gidiş vemahalden dönüş sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 Mahal 35 T ( C) 30 25 20 15 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 9.

Mahal ve dış ortam nemleri 100 rh(%) 0 9 h(kJ/kg) 70 80 70 60 50 0. Yılmaz. M. Çukurova Üniversitesi. Ulusal Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi.... Design of An Air-Conditioning System with Ice Storage. Şanlıurfa. 2000. Konvansiyonel İklimlendirme Sistemine Buz Depolamanın Uyarlanması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [5] Fertelli A. Design Guide for Cool Thermal Storage. [4] Serin.. 26-28 Nisan. ULIBTK’07 16. Mahal sıcaklık ve nem değerlerinin ASHRAE konfor bölgesi ile karşılaştırılması 5. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 10. 2006. 1998. 127 .. Yılmaz T. 2-3 Nisan.. ve Özgören. Yılmaz T. 1993.I. Büyükalaca O. KAYNAKLAR [1] Büyükalaca. O. Büyükalaca O.02 60 50 20 ASHRAE Konfor Bölgesi 40 0. Kayseri.. Harran Üniversitesi. [2] ASHRAE. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Performansı. Ulusal Soğutma ve İklimlendirme Tekniği Kongresi. GAP V. Adana. Mühendislik Kongresi. [3] Fertelli A. 30 Mayıs . 2007. 55-66. T. H.01 W(kg/kg) 10 20 30 10 t(C) 20 30 40 Şekil 11. 315-319.2Haziran. Yüksek Lisans Tezi. 273-280. Adana. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj Karakteristikleri. 5...

Anahtar Kelimeler: Toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP).tr. Makine Mühendisliği Bölümü. ADANA tunyil@cu.tr ÖZET Son yıllarda dünyada ve ülkemizde toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) kullanımı hızla artmaktadır. Alper YILMAZ.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bağıl nem ve rüzgar hızı rasat bilgilerinin 23 yıllık günlük ortalama değerleri kullanılarak analitik olarak hesaplanmıştır. 20. bu değerler sadece ölçüm yapılan yerin iklim ve toprak özellikleri için geçerlidir. Toprak sıcaklığı (TS) 1. Arif ÖZBEK. Bu çalışmada. Homojen toprak özellikleri için bazı varsayımlar altında TYS ve TS’yi analitik olarak hesaplamak mümkündür. 50 ve 100 cm derinliklerde ölçülmektedir. Balcalı. Ancak bu ölçümler sadece ölçülen yerlerdeki toprak özellikleri ve toprak yapıları için geçerli olup. Verilen değerler TKIP’lerin yatay ısı eşanjörlü uygulamaları için çok yararlı olacaktır. diğer toprak yapılarına ve özelliklerine uygulanamaz. bağıl nem ve rüzgar hızı gibi değerler kullanılıp. güneş ışınımı.edu. GİRİŞ Toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. Orhan BÜYÜKALACA Çukurova Üniversitesi. alpyil@cu. TYS’nin ölçülen hava sıcaklığı.tr. farklı toprak özellikleri için elde edilen TYS’ler kıyaslanmıştır. 9-12 EKİM 2008. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından toprak içindeki sıcaklıklar bazı istasyonlarda 5. orhan1@cu.edu.tr. 2. Analitik hesaplama yönteminde sıcaklık sinüs fonksiyonu olarak tanımlanarak yeni sıcaklık değerleri bulunmuş ve daha sonra bu sıcaklıklar zamanın ve toprak derinliğinin bir fonksiyonuna dönüştürülmüştür. Toprak yüzey sıcaklığı (TYS).edu.edu. TEORİK ESASLAR Tek katmandan meydana gelen homojen yapılı topraklarda ısı transferi aşağıda verilen tek boyutlu zamana bağlı diferansiyel denklemden hesaplanır: ∂T ∂ 2T =a 2 ∂t ∂x (1) 128 . İZMİR YER KAYNAKLI ISI POMPALARI İÇİN TOPRAK SICAKLIKLARININ BELİRLENMESİ Tuncay YILMAZ. çeşitli toprak türleri için hesaplanarak bulunması gerekmektedir. 01330. Bu çalışmada. Bu konuda en önemli çalışmalar [1]. [2] ve [3] tarafından yapılmıştır. güneş ışınımı. 10. tek katmandan oluşan topraklar için TYS’ler ve TS’ler DMİ’den alınan hava sıcaklığı. Ülkemizde TYS ölçülmediğinden. arozbek@cu. TKIP tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. Bu çalışmada da analitik çalışmalar dikkate alınarak İzmir için 23 yıllık ortalama meteoroloji rasat bilgileri kullanılarak çeşitli toprak özellikleri için toprak sıcaklıkları hesaplanacak ve toprak sıcaklığına çeşitli parametrelerin etkisi tartışılacaktır. Türkiye’de toprak sıcaklıkları Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından belirli istasyonlarda ölçülmekte olup.I.

h toprak yüzeyi ile ortam arasındaki ısı transferi katsayısını. Ts toprak yüzey sıcaklığını. ΔR uzun dalga radyasyonunu ve q v de su buharlaşmasından dolayı yüzeyde olabilecek gizli ısı akım şiddetini göstermektedir.9 . h = 2.95 arasında verilmiştir [5]. terim uzun dalga ışınımı ile yüzeyden transfer edilen ısıyı ve son terim ise yüzeyden su buharlaşmasından dolayı meydana gelen ısı kaybını göstermektedir. q güneş ısı akım şiddetini.(2)’deki sembollerden. t zamanı. rüzgâr hızı u [m/s] yardımıyla bulunabilir [1]: . β h gl ( Ps − Pa ) RT (5) Burada R su buharı gaz sabitini. T toprak yüzeyi ve ortam arasında ortalama bir sıcaklık olarak alınan mutlak sıcaklığı göstermektedir.(2)’deki son terim buharlaşmadan dolayı olan ısı transferidir. Eşt. 3. Bu diferansiyel denklem toprak yüzeyindeki ve yüzeyden çok uzaktaki durumlarda yazılacak iki sınır şartı ile çözülebilir. as için 0. Toprak ve yüzeyi Toprak yüzeyindeki sınır şartı en genel şekilde aşağıda verilmiştir: x=0 : . Eşt.I. ρs ve ρa toprak yüzeyinde ve ortam havasında su buharının kısmi yoğunlukları olmak üzere. 9-12 EKİM 2008. as toprak yüzeyi yutma katsayısını.85 ile 0. Burada toprak fiziksel özellikleri sabit kabul edilmiştir. Ta ortam sıcaklığını. εe yayma katsayısını. Kütle transferi katsayısı β.8 değeri de tavsiye edilmiştir [2]. ikinci terim yüzeye gelen toplam güneş enerjisini. εe=1 . Ta x=0 x L q T o p ra k y ü zey i x=h Şekil 1. Eşitliğin sağ tarafındaki ilk terim konveksiyonla ortamdan transfer edilen ısıyı. Konveksiyonla ısı transferi katsayısı h [W/(m2K)]. Koyu toprak için ise as’nin değeri 0. k toprak ısı iletim katsayısını. Şekil 1’de iki sınır şartının yeri gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.8 + 3 u [4]’e göre as=0. ⎛ ∂T ⎞ − k ⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − q v ⎝ ∂x ⎠ s (2) Burada eşitliğin sol tarafı toprak içine iletimle transfer edilen ısıyı göstermektedir. h ile orantılı alınabildiği için aşağıdaki eşitlik önerilmiştir [2] : 129 . hgl buharlaşma gizli ısısı ve β’da konvektif kütle transferi katsayısıdır. buharlaşma gizli ısısı aşağıdaki şekilde yazılabilir: q v = β h gl ( ρ s − ρ a ) = . İZMİR Bu eşitlikte T sıcaklığı. x toprak derinliğine doğru koordinatı ve a da ısıl yayınım katsayısını göstermektedir. . . ΔR=63 W/m2 (3) (4) olarak alınabilir.

Doymuş kısmi basınçlar için TS 825’te 0-30°C arası için aşağıdaki eşitlik verilmiştir [6]: . (6) T ⎞ ⎛ Ps = 288. f=1.9303 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 7.4-0.024 (7) 30-60°C arası için ise [4]’de verilen sayısal değerlerden aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir: T ⎞ ⎛ Ps = 975. [ ] Eşt.094 (8) Yukarıda verilen (7) ve (8) eşitliklerinde T [oC] olarak verildiğinde Ps’de Pa olarak elde edilmektedir. Çimle kaplı yüzeyler için yukarıda verilen değerlerin %70’i tavsiye edilmektedir [1]. (6). 9-12 EKİM 2008. (10) ve (21)’den sınır şartı 130 .(6) ile aşağıdaki bağıntı elde edilir: q v = C v h A p Ts − ϕA p Ta + Bp (1 − ϕ) (14) .5 f=0.(7) ve (8)’de hesaplanan değerlerden aşağıdaki gibi elde edilir: Ap = Ps max − Ps min Tmax − Tmin (11) B p = Ps max − A p Tmax (12) Tmax ve Tmin değerlerinin yıllık en küçük ve en büyük günlük ortalama dış ortam sıcaklıkları olarak seçilmesi uygundur.(6)’daki Pss ve Psa’nın Ps = A p T + B p (10) şekline dönüştürülmesi gerekmektedir. Ap ve Bp ise eşt.1-0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.(2). Bu değerlerden ve C v = 0.I.2 doymuş toprak nemli toprak kuru toprak kurak toprak (9) şeklindedir. Eşt.68 ⎜1.0168 f (13) kısaltmasından eşt.098 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 8.29 ⎜ 0. İZMİR q v = 0.0168 f h (Pss − ϕ Psa ) Burada Pss ve Psa yüzey ve ortam sıcaklıklarında su buharının doyma basınçlarıdır.(6)’daki f değeri çeşitli toprak yüzeylerini ve nemliliği dikkate alan bir parametre olup. Eşt.8 f=0.0 f=0.6-0.

Sıcaklık zamanın ve x ekseninin bir fonksiyonu olarak aşağıdaki gibi bulunmuştur: T = Tsm + ΔTs exp( − x * ) Sin 2π t * − x * + φ s (20) Yüzey sıcaklığı da şu şekilde yazılabilir: ( ) Ts = Tsm + ΔT s Sin 2π t * + φs (21) ( ) Burada t* ve x* aşağıdaki gibi tarif edilmiştir: t* = t to (22) x* = x xo (23) 131 . Burada aşağıdaki kısaltmalar yapılmıştır: h c = h (1 + C v A p ) (17) . 9-12 EKİM 2008. Bu eşitlik de basit olarak ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h c (Tse − Ts ) ⎝ ∂x ⎠ (16) şeklinde yazılabilir. ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − C v A p hTs + C v A p hTa ϕ − C v B p h (1 − ϕ) ⎝ ∂x ⎠ (15) haline gelir.I. İZMİR . Bunun için aşağıdaki sınır şartı yazılır: x⎯ ∞ : ⎯→ (19) ∂T =0 ∂x Eşt.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (2) ve (19)’un analitik çözümü. sıcaklığın sinüs fonksiyonu olarak tanımlanmasıyla mümkün olmaktadır. Bu kabulle problemin analitik çözümü yapılmıştır [1].(1). ⎡ ⎤ h (1 + C v A p ϕ) Ta + a s q − ε e ΔR − C v Bp h (1 − ϕ)⎥ ⎢ ⎦ Tse = ⎣ hc (18) Toprağın çok derinliklerinde sıcaklık gradyanı kaybolur.

ΔTse ve φse değerleri çeşitli eğri uydurma yöntemleri kullanılarak belirlenmelidir.I. Tsm . ΔTs ve φs değerleri aşağıda verilen bağıntılardan hesaplanmalıdır [1]: Tsm= Tsem (27) ΔTs = ΔTse (1 + μ ) + μ 2 2 [ ] −1 2 (28) ⎡ (1 + μ) 2 tan φ se − μ ⎤ φ s = tan −1 ⎢ ⎥ ⎣ (1 + μ) + μ tan φ se ⎦ (29) Burada verilen μ değeri μ= k hcxo (30) eşitliğinden bulunmalıdır. Tse değerinin hesaplanmasında rüzgar hızı u. rölatif nem ve rüzgar hızı değerlerinin İzmir merkezi için verilen 1985-2007 yılları arasındaki ortalamaları kullanılmıştır. ortam sıcaklığı.25 − (26) φ 2π olarak bulunabilir. 9-12 EKİM 2008. günlük ortalama değerler kullanılarak hesaplanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. t * min = 0. rölatif nem ϕ. 132 . İZMİR ⎛ at ⎞ xo = ⎜ o ⎟ ⎝ π ⎠ 1/ 2 (24) to yıllık değişim incelendiğinde 365 gündür. ΔTs ve ΔTse eksi işaretli olduklarından. 3. φs ve φse’den de Ts ve Tse’nin minimum olma zamanı. SONUÇLAR Eşt. Bu eşitlikten de analitik metodun uygulanabilmesi için hc değerinin yıllık ortalamasının alınması gerektiği açıkça anlaşılmaktadır. Bu . ortam sıcaklığı Ta ve güneş enerjisi q değerlerinin günlük ortalamaları alınmıştır. Bu çalışmada eğri uydurma için çeşitli yöntemler denenmiş ve en uygun olanının Rosenbrock yöntemi olduğuna karar verilmiştir.(18)’de tarif edilen Tse.(3)’den günlük ortalama ısı transferi katsayısı hesaplanır. Eşdeğer güneş sıcaklığı Tse aşağıdaki gibi ifade edilmelidir: Tse = Tsem + ΔT se Sin 2 π t * + φ se (25) ( ) Bu eşitlikte yer alan Tse sıcaklığı yıllık hesaplarda yukarıdaki verilen eşitliğe uygun olarak belirlenmeli ve buradan da Tsem. DMİ Genel Müdürlüğünden alınan günlük güneş şiddeti. Günlük ortalama rüzgar hızı değerinden de eşt.

6 0. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama bağıl nemin yıl boyunca değişimi 133 . Şekil 2. İZMİR ortalama değerler de Şekil 2-5’de gösterilmiştir. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama sıcaklığın yıl boyunca değişimi 1.I.8 (%) 0.2 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 6’da 23 yıllık ortalama değerler ve eşt. 23 yıllık ortalamaların dalgalanması yıllık dalgalanmalardan çok daha az olmaktadır. 9-12 EKİM 2008. 400 350 300 250 q (W/m 2) 200 150 100 50 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 .2 1 0.4 0. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama güneş şiddetinin yıl boyunca değişimi 40 35 30 Ta (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 3.(4)’te verilen değerler kullanılarak İzmir için Tse değerleri gösterilmiştir.

Kuru ve nemli çıplak topraklar arasında eşdeğer güneş sıcaklığında kışın 1 °C ve yazın 4 °C fark oluşmaktadır. k=1.5 4 3.53x10-7 134 .7 181 211 241 271 301 331 361 Gün Şekil 6.0.9 yerine 0.7 °C olup. nemli ve çıplak toprakların eşdeğer güneş sıcaklıklarında kışın 1 °C ve yazın 3 °C fark oluşmaktadır.8 alınarak hesaplanan Tse değerleri de şekil 7’de gösterilmiştir. as=0. εe=1.8 f=0. a=2.45 f=0.142. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi Şekil 6’da verilen değerler için Tsem .3 f=0. ΔTse. ΔTsm. İZMİR 5 4. φs ve t*min. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama rüzgar hızının yıl boyunca değişimi 40 35 30 25 Tse (oC) 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 as =0. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi as değeri 0.s değerleri de verilmiştir.45 f=0.5 u (m/s) 3 2.7 211 241 271 301 331 361 Şekil 7. Bu değerlerden toprak neminin ve yüzey örtüsünün belirli bir düzeyde eşdeğer güneş sıcaklığını etkilediği görülmektedir. Eşdeğer güneş sıcaklıkları ve toprak yüzey sıcaklığı parametrelerinin f değeri ile değişimi. Çizelge 1.9. 40 35 30 Tse (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün as =0. 9-12 EKİM 2008.I.se değerleri çizelge 1’de gösterilmiştir. İki şekil arasındaki fark en fazla 1.9 f=0. Çizelge 1’de Tse ile ilgili değerlerin yanında toprak yüzey sıcaklığı Ts ile ilgili Tsm.5 1 0.3 f=0. bu da yüksek bir değer değildir. Çünkü örtülü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. φse ve t*min. Ancak as değerinin Tse’ye etki ettiği açıktır.5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 5.5 2 1.

Şekil 10’da da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisi gösterilmiştir. f=0.3305 1.6 0.2 1.7239 -11.5xE-07 28.3440 1.9 1.0xE-07 1Tem_a=2.9452 16.6 8.44 13.64 Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi şekil 8’de gösterilmiştir. TYS’lerin absorpsiyon katsayısı ile önemli değişiklikler gösterdiği anlaşılmaktadır.6 Şekil 9.4 0.5574 -11.4 1.8 9. Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi(1Ocak ve 1 Temmuz için) 10.0 0.I.5 1.0423 0.5xE-07 1Tem_a=5. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 135 TYS (oC) 9.0 k (W/mK) 1.s 0.45 f=0.2 27.45 9.2 9.1 1.Tem Şekil 8.Oca 01.7 0.0413 0.5 0.7 Tse Ts Tse Ts Tse Ts Tsem ve Tsm 20.07 16.8 8.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0 8. Şekil 11’de ise TYS’nin yüzey absorpsiyon katsayısı ile değişimi gösterilmiştir.4 1Ocak_a=2. Buradan da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisinin çok olmadığı görülmektedir.4 27.2841 t*min.3271 -10.0 . Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi 1 Ocak ve 1 Temmuz için Şekil 9’da gösterilmiştir.0 9.0739 -12.9060 φse ve φs 1. İZMİR f=0.9109 16.9.1843 -9.se ve tmin.6 TYS (oC) 28.s 13.0456 tmin.88 15.4 27.9109 ΔTse.0361 0.8 27. 40 35 30 TS (oC) 25 20 15 10 5 0 0 1 2 3 4 5 Toprak derinliği (m) 6 7 8 9 10 a s=0.3 f=0.3 1.17 15.4 28.0382 0.5xE-07 1Ocak_a=7.8 0.7217 18. f=0.0xE-07 1Ocak_a=5.5xE-07 1Tem_a=7. ve ΔTs -13.0435 0.45 01.94 15. 9-12 EKİM 2008. Bu şekillerden ısı iletim katsayısının TYS’ye etkisinin çok sınırlı olduğu görülmektedir.2 a s=0.2972 1.3052 1.9452 18.6 27.3111 1.7217 20.9.se ve t*min.6 28.

. 38-39. Longman.5 4. Fundamentals.45 1 Oca_k=1. and Asimakopoulos D. 6.6 0. Vol.9.0 7. 34. [3] Mihalakakou G.0 8.9 1.0 4.. Pp.45 9. Toprak yüzey sıcaklıklarının absorpsiyon katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 4.0 2.0 0.3-6. N.0_a=5. 1999.7 as f=0.0 9.0 .5 8.0 axE-07(m2/s) Şekil 10.5 1Ocak_k=1.0xE-07 1 Tem_k=1. On the application of the energy balance equation to predict ground temperature profiles.6 27. Vol.8 27.. Solar Energy. 2002. 181-190. Energy And Buildings. [2] Mihalakakou G..0 5. New York. Renewable Energy.5 28.1983.0 10.4 2.0 1Ocak_k=1. M. Soils.2 27. 9-12 EKİM 2008. 473-490. 1997. Pp.0 30.5 6. [6] TS-825 Binalarda Isı Yalıtım Kuralları. F.5 1Tem_k=1. On estimating soil surface temperature profiles. Pp. 136 TYS (oC) 9.0 Şekil 11.8 8. Pp. 251-259.8 0. Santamouris M. 18. [4] Ashrae Handbook.0 0.0_a=5.8 9.4.0 3.0 15.4 27.5 3. 2003..0 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. American Society of Heating Refrigeration and Air-Conditioning Engineers.0 6.0 TYS (oC) 20. A.I. Vol.0xE-07 0.2 a s=0.0 27.4 1Ocak_k=0.6 TYS (oC) 28. f=0.5 5.5 1Tem_k=1. On the heat flow in to the ground. Toprak yüzey sıcaklıklarının ısıl yayınım katsayısı ile değişimi ((1Ocak ve 1 Temmuz için) 35.2 9. Pp..25.4 28.0 25.6 8.1999.5 7. O. [5] Patrick E. Lewis J.0 1Tem_k=0.6 28. 60. İZMİR 10. KAYNAKLAR [1] Salah El Din M.

Veli DOĞAN ÖNSÖZ Yanlış seçilen ve yapıya uygun olarak projelendirilmeyen klima sistemlerinin çalışanlar üzerinde olumsuz etkileri sayılamayacak kadar çoktur. hava oranı. Daha sonra nem. Isı kazancı olan bir ortamda da sıcaklık arzulanan değerin üzerine çıkacaktır bu durumda da soğutma yapmak gerekecektir. ancak ortama ilave ısı verilerek bu hacim istenilen sıcaklıkta tutulabilir. Konforsuz bir ortamda çalışan insanlarda muhtelif rahatsızlıklar ve sağlık sorunları görülmektedir. ancak nem almak için çoğunlukla soğutma yapılır. Isıl konforu sağlamak her zaman kolay değildir. Yine bu yanlış sistem seçimi. Konforu oluşturan diğer önemli bir faktör insanların solunum yoluyla tükettikleri hava kalitesidir. İklimlendirme sistemleri genel olarak. 9-12 EKİM 2008. Atmosferik çevrenin istenilen değerlerde tutulmasından aşağıda belirlenen veya ilave olarak istenebilecek fiziksel büyüklüklerin müşterek olarak kontrolü anlaşılır. hava. yapıya uygun olmayan projelendirme. İZMİR KLİMADA KONFORVE SAĞLIKSIZ BİNA SENDROMU Dr.I. Bu hastalıklar nedeniyle ölüm söz konusu olmasa da sağlık harcaması giderleri ve iş gücü kaybı söz konusudur. Konfor kavramının içinde en önemli olan faktörlerden birisi “ısıl konfor” dur. • Konfor iklimlendirmesi • Endüstriyel iklimlendirme Bizim için bu yazıda konfor iklimlendirmesi söz konusu olduğu için endüstriyel iklimlendirme dikkate alınmayacaktır. Bu yazıda insanların rahat yaşamaları için gerekli klima koşulları ve olumsuz klima koşullarının yarattığı sorunlar tartışılmıştır. ışık koku gibi faktörler gelmektedir. kurulan sistemler ile arzulanan değerlerde tutulmaya çalışılır. Soğutma işlemi ısıtma ve havalandırma gibi işlemlere göre çok daha pahalı ve komplike bir işlemdir. konfor ve endüstriyel iklimlendirme sistemleri olarak iki ana grup altında toplanabilirler. GİRİŞ Konfor insanların yaşamlarını sağlıklı bir şekilde sürdürebilmeleri için gerekli olan bir kavramdır. • • • • • • • Ortamın kuru termometre sıcaklığı Bağıl nem Hava değişim oranı Dış hava (taze hava) oranı Hava kalitesi Ortamdaki basınç Kurulan sistemin ses seviyesi Isı kaybı olan bir ortamda ortam sıcaklığı zamanla düşecektir. titreşim gibi fonksiyonların mükemmele yakın olarak sağlanması tesisat mühendislerinin en önemli hedefi olmalıdır. sağlıksız kurulan tesis nedeniyle fazla enerji tüketimi ve bakım zorluğu vardır. ses. Nem verme işlemi su veya su buharı ile yapılır. 137 . Bağıl nemi kontrol etmek için ortama ya nem vermek ya da nem almak gerekir. gürültü. 1-KLİMADA KONFOR İnsan veya hayvanların ihtiyaçları için veya endüstriyel bir proses için atmosferik çevre. Bina içerisinde yaşayan insanların ihtiyacı olan ısıl konfor.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

İnsan. Çok daha detaya girildiğinde verimli bir çalışma için kadın ve erkek çalışana göre ortam sıcaklığının farklılık gösterdiği bir gerçektir. Çalışma ortamının ısıl şartları.Dikey hava sıcaklığı farkı 1. hayvan veya bitkilerin yaşam faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürecekleri iklimsel çevrenin hazırlanması konfor iklimlendirmesinin konusunu teşkil eder. ancak belli koşullar altında kendini rahat hisseder ve metabolizma faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürür. bedensel ve zihinsel üretim hızını etkilemektedir. Bu olaylar hayvan ve bitkiler içinde aynı şekilde geçerlidir. İnsanlar için iklimsel konfor şartları kış şartlarında 22°C .1. Şekil 1 de bu etki açıkça görülmektedir.1. Hayvan ve bitkiler için konfor şartları her hayvan ve bitki için farklılık gösterir. Klima mühendisleri her oda için kullanım amacına bağlı olarak yaz ve kış sıcaklık değerini ve bağıl nemi tespit ederek proje hesapları yapmaktadırlar.Odanın kullanımı anındaki iç ortam sıcaklığı 20-24 °C ( 22+/− 2 °C). 138 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. yaz şartlarında 24°C .1. yaşanılan çevredeki makine ve aydınlatmadan gelen enerji. Örneğin çok soğuk ve kuru bir iklim bölgesinde kış aylarında ısıtma 18 °C de tutulurken % 20 bağıl nem yeterli kabul edilebilmektedir. . Mekanik havalandırmadaki en büyük risk arıza durumudur.1-Ortamdaki ısıl konfor ve hava kalitesi Sıcaklık ve bağıl nemin yanında.Yüzeyler arası sıcaklık farkları (pencere ile en sıcak yüzey arasında 10°C den az) . konforu aşağıdaki şartlar belirlemektedir. İç ortam sıcaklığı tek başına ısıl konfora yeterli olmamaktadır. • Ortam sıcaklığı • Odadaki taze hava miktarı • Hava hızı • Hava kalitesi • Bağıl nem • Duvar yüzey sıcaklığı • Cam yüzey sıcaklığı 1. Bina sahipleri için en iyi şekilde konfor sağlanmasında çeşitli standartlar belirlenmiştir. güneş radyasyonu.1 m ve 0.Döşeme sıcaklığı 19-26°C( 29°C döşemeden ısıtmalı sistemlerde). . [1] Bu ISO 7730-1984’ de belirlenen standartlar karışıktır ve çoğu zaman sağlanması zordur. Bu nedenle taze hava sistemlerinde arızaya karşı her türlü tedbir alınmalı ve muhtemel arızalar en kısa zamanda giderilebilmelidir. İZMİR 1. Arıza durumunda sistem taze hava sağlayamazsa bina havasız kalacaktır. .15 m/s ‘den az.1-Konfor iklimlendirmesi İnsan çevresindeki iklimsel koşullara uyum gösteren bir canlı olmasına rağmen. 1. basınç gibi parametreleri belirlerler. Refrigerating and Air Conditioning ) ve mal sahibinin isteklerini dikkate alarak hesaplamaya esas olacak sıcaklık.Sıcak tavan ile diğer yüzeyler arasında 5°C Yukarıdaki şartlar insanların yaşamlarını en kolay şekilde sürdürebildikleri iklimsel çevre koşullarıdır.I. 9-12 EKİM 2008.Ortalama hava hızı 0.24°C KT ve %50 bağıl nem.1-Ortam sıcaklığı İnsanların çalışma verimleri bulundukları ortamın sıcaklığına bağlı olarak değişmektedir. .27°C KT ve %50 bağıl nem olarak tespit edilmiştir.1 m ve (kafa ve ayak bileği boyu) 3°C. insanın yaşam faaliyetlerini sürdürmesini genellikle kötü yönde etkiler. Bazen yukarıda verilen değerlerin çok dışına çıkarak dizayn sıcaklığını ve bağıl nemi daha düşük seviyelerde kabul ederler. İklimlere bağlı olarak çevre koşullarının sürekli değişmesi. örneğin ISO 77301984 den konfor gereksinimi için tavsiyeler: . Klima mühendisleri yaygın olarak ASHRAE ‘ye ( American Society of Heating. nem.

Oda içlerinde taze hava veriş ve egzoz atış noktaları iyi seçilmeli menfezler kısa devre oluşturmamalı . Şekil 2 de iç ortam sıcaklığı ve bağıl nemin ısıl konfordaki etkisi görülmektedir [2] . İç ortam sıcaklığı ve ortam bağıl nemine bağlı olarak konfor 139 . hava kalitesi ve hava hızı Binaların. ASHRAE ve benzeri kaynaklardan kişi başına taze hava miktarı binanın kullanım amacına ve kullanan kişilerin yaptıkları işe bağlı olarak alınabilir. içinde yaşayanlar için asgari düzeyde sağlıklı. Kış mevsimlerinde %50 civarındaki nem çok iyi bir değerdir.Hava dağıtımı doğru yapılmalı ve her mekâna istenilen debide taze hava ulaştırılmalıdır. Bu hava miktarları. Sistem kurulurken klima mühendisleri taze hava sağlama anlamında birçok parametreyi dikkate almak zorundadırlar.Kişi başına düşen hava miktarı kişinin bulunduğu mekândaki aktivitesine bağlı olarak doğru seçilmeli ofis binalarında 10 l/s’den az olmamalıdır . Bunlardan bazıları aşağıdakiler olabilir. trafik ve benzeri kirli hava riski olan kısımlardan kaçınılmalıdır. 9-12 EKİM 2008.Mümkünse bağıl nem oranı %40-%60 düzeyi arasında tutulmalıdır. Sıcaklığın çalışma verimine etkisi Şekil 2. ancak soğuk iklim bölgelerinde hava çok kuru olduğundan % 50 değerine yaklaşmak her zaman kolay olmamaktadır.1. 1. . kişilerin aktivitesine ve yapıya göre farklı değerler alır. .Dış hava alış panjuru yerden toz emmeyecek kadar yüksekte olmalı mümkünse bir bahçeye bakan cepheden alınmalı. İZMİR 1.15 arasında tutulmalı yazın 0. sigara içilen bir bölümde 25 l/s ye kadar çıkabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 1. . Ofislerde havalandırma ve taze hava sağlama oranlarında çeşitli standartlar vardır.Mutfak.I. tuvalet.2-Bağıl nem Bağıl nem de ısıl konforda çok önemli bir parametredir.1. bir ofis binasında kişi başına 10 l/s den başlayıp.Oda içerisindeki hava hızı 0.Fotokopi makinesi ve yazıcı gibi ofis aletleri ayrı egzoz sistemine sahip bir kapalı odada bulunmalıdır. konforlu ve emniyetli ortamlar sağlaması gerekir. . . Çalışılan ofisler pozitif basınçta tutulmalı ve kirli çevre havasının içeri girmesi önlenmelidir.1. .25 m/s ‘ye yükseltilmelidir. Taze hava solunum için gerekli olmasının yanında CO2 ve sigara dumanı ile diğer bulaştırıcıları seyreltmek için gereklidir. şömine gibi bina içerisindeki ilave kirli hava kaynakları merkezi sistemden kesinlikle ayrı olarak binadan uzaklaştırılmalıdır. Binanın yapısal sağlamlığı ve mimari anlamda doğru projelendirilmesi yanında yaşayan insanların tükettikleri havanın kalitesi son derece önemlidir. Örneğin.1 ila 0.2 -Ortamdaki taze hava.1.

Bu nedenle konfor kliması yapılırken yalıtım hesapları ve bu hesaplara göre duvarların yalıtılması çok önemlidir. Konforlu bir ortamda duvar yüzeyi ile ortam arasındaki sıcaklık farkı 3°C yi geçmemelidir.4-Cam yüzey sıcaklığı 140 . Duvar ve cam iç yüzey sıcaklığı ortam sıcaklığına ne denli yakın ise konfor o derecede iyidir.1. İZMİR 1. 9-12 EKİM 2008.I.1.1. [2] Şekil 3 İklim şartları aynı olan üç duvarda iç yüzey duvar sıcaklığı değişimi 1.3-Duvar yüzey sıcaklığı Duvar veya pencere iç yüzey sıcaklıkları konforu etkileyen en önemli parametrelerden biridir. Şekil 3 de iklim şartları aynı olan üç adet dış ortama bakan duvardaki iç yüzey sıcaklıkları gösterilmiştir. Yalıtıma bağlı olarak iç duvar yüzey sıcaklığı ciddi oranda değişmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Duvar yüzeyleri genel olarak cam yüzeylerine göre daha büyüktür o nedenle ısıl konforda daha önemli yer tutarlar.1.

Genellikle mimarlar tarafından cam yüzeyleri mimari tasarım göz önüne alınarak belirlenir. Camların çok katmanlı olması ve cam katmanları arasında çoğu zaman havanın boşaltılması taşınım ve iletimle olan ısı kaybı ve kazancını ciddi miktarda azaltmaktadır. İZMİR Bir yapıda cam yüzeyinden olan ısı kaybı ve ısı kazancının duvar yüzeylere göre çok daha fazla olacağı açıktır. Şekil 5 Salondan terasa olan geçişi engelleyen radyatör yerleşimi 141 .I. Fazla ısı kaybı olan bir camın iç yüzey sıcaklığı da oda sıcaklığından çok düşük demektir. Cam yüzeylerinden olacak ısı kazanç ve kayıpları dikkate alınmadan mimari projeler tamamlanır. Şekil 4 Radyatörler mümkün oldukça cam altlarına yerleştirilir. Genelde bu nedenle klima mühendisleri ısıtıcı cihaz ve sistemlerini cam önlerine koymaya çalışırlar. Cam yüzeyi büyük ve insanların oturma ve yatma alanlarına çok yakın ise içerdeki insanlar rahatsız olacaktır. Şekil 5 de görüldüğü gibi mimar haklı olarak salonda terasa açılan cam kapıların önüne böyle bir radyatör veya benzeri ısıtıcıyı koymamıza müsaade etmeyecektir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kış aylarında camdan olan ısı kaybının fazla olması camın ısı transfer katsayısının çok yüksek olduğu anlamına gelir. 9-12 EKİM 2008. Her camın önüne bu radyatör veya fan-coil benzeri cihazları yerleştirmek mümkün olmaz. Şekil 4 görüleceği gibi radyatörler salonda mümkün olduğunca cam kısma yanaştırılmıştır. ancak camın çok katmanlı olmasının yaz aylarında büyük miktarda ısı kazancını sağlayan güneşin radyasyonunu azaltmaya fazla bir etkisi yoktur. Cam yüzeylerdeki bu etkiyi azaltmak çift veya 3 katlı camlar kullanılmaktadır.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Bu nedenle Şekil 7 de görüldüğü gibi yer seviyesinde fanlı veya fansız konvektörler konabilir veya sadece cam önlerine yerden ısıtma yapılabilir. Şekil 6 Şekil 7 Mekan içerisinde yer işgal etmeyen konvektör yerleşimi ve detayı 142 . İZMİR Ancak yine kış hava sıcaklığının sıfırın altında seyrettiği iklimlerde camın hemen yanındaki duvar dibine konulan ısıtıcılar (Şekil 6) konfordaki rahatsızlık hissini ortadan kaldırmayacaktır.I.

Şekil 8 1. Özellikle insanların işyerlerinde rastladıkları bir grup semptomlardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. ABD’ de bu tip semptoma yol açabilecek bina oranı %30 civarındadır. soğutma ve havalandırma sistemlerinde hava genelde cam yüzeylerine yakın bölgeden üflenir. çalışanlarda önemli sağlık sorunlarının ortaya çıktığı görüldü.[3. fakat rahatsızlığı çekenleri ciddi anlamda etkilemektedir. Tüm bu etkenlerin sonucu 1990 lı yıllarda bu tip binalarda yaşayanlarda. Eğer bina net yüksekliği ( asma tavandan sonra) 3. ticari anlamda da işvereni ve ülke ekonomisini etkilemektedir. verimliliğin düşmesi. Dünya sağlık örgütü 1986 dan buyana binalardan kaynaklanan hastalıkları tanınabilen hastalık olarak kabul etmiştir. yeni işçi sayısının artması. 1980’ lerden sonra yaygınlaşan fotokopi.4.I. güç kaynakları.Merkezi klima sistemi ile olan ısıtma.5 metreden fazla ve kış şartları ağır ise tavandan çözüm etkisini kaybetmeye başlayacaktır. “Sağlıksız Bina Sendromu” (SBS) veya “Hasta Bina Sendromu” (HBS) olarak adlandırılan bu hastalık neticesinde sırf hasta için belli bir sorun değildir.Sendromu) Son yıllarda insanların içinde bulundukları ortamlardan dolayı iş gücü kaybına uğradıkları ve sağlıksız binalarda çalışan birçok insanda bazı hastalıkların gözlendiği saptanmıştır. gibi nedeni belli olan hastalıkların yanında nedeni belli olmayan kesin tanımlanmamış çevre tahammülsüzlüğü. belli bir binada yaşayan kişilerin yaklaşık % 20 sinde de görülmektedir. bu yalıtımla birlikte doğal havalandırılın bina yapımı azaldı özellikle büyük ofisler cebri havalandırmalı klima sistemleri ile donatıldı. kirli hava iç kısımlardan uzaklaştırılır.4] SBS’nin oluşumunu tanımlamak zordur. kronik yorgunluk gibi hastalıklar arasında SBS önemli bir yer tutmaktadır. İnşaat tekniğindeki gelişmeler ile birlikte inşaat aşamasında kimyasal madde kullanımı da artmıştır. devamsızlığın artması. Hasta bina sendromları ne hayati tehlike arz eder ne de sakatlayıcıdır.1. İZMİR Çok tavsiye edilmese de eğer bina yüksekliği çok fazla değil ise ve mimari yapıda asma tavan yapılabiliyor ise bu cam yüzeylerine merkezi klima sisteminden hava üflenebilir (şekil 8) veya tavana fanlı ısıtıcılardan hava üflenebilir.3 -Sağlıksız Bina Sendromu (SBS. Bunun yanında duvardan duvara döşenen halılar. 1970’li yıllarda başlayan enerji krizi ile birlikte binalar mümkün olduğunca yalıtılmaya başladı. yazıcı ve benzeri malzemelerin kullandığı mürekkep toner ve benzeri kimyasallar ile özel kâğıtların vb gibi malzemelerin yaydığı toz ve kokular ciddi kirlilik kaynağıdır. tipik semptomlar: [ 3. is yeri büyük iş gücü kaybına uğramaktadır.5 ] • Sersemlik hissi 143 . fax makineleri. bilgisayar. Bilindiği gibi binalardan kaynaklanan “legionella”. duvar kâğıtlar ve bunların yapıştırılması için kullanılan yapıştırıcıların yaydıkları zehirli maddeler SBS riskini arttırmaktadır.

harıltılı soluma.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. döşemelik ve temizleyiciden solvent emisyonu. • Camları açılmayan giydirme binalarda daha fazla 1. .Cebri yoldan havalandırma .Düşük bağıl nem .5] . ofis binalarında yaygın • Daha çok kendi konfor şartlarını bireysel olarak ayarlayamayan insanlarda • Semptomlar sabahtan ziyade öğleden sonra daha yaygın • Çok zaman iç yüzeyler tekstil ile donatılmıştır.İş memnuniyetsizliği ve stresi . kaşıntı yaşarma.Kirletici kimyasal maddeler. idari personelden ziyade evrakla uğraşan memurlarda daha fazla risk var • En çok cebri havalandırma olan.Havasızlık .3. [3. boğazda kuruma ve tahriş Gözde batma.Yüksek sıcaklık ve yetersiz hava hareketleri . [3.4.Yazıcı fotokopi.5] • İş yerinden uzak semptomlar azalıyor veya yok oluyor • Ofis binalarında daha yaygınlar • Daha fazla kamu binalarında oluyor. 9-12 EKİM 2008.1.4. İZMİR • • • • • • • • • • • Yorgunluk Konsantre kaybı Mide bulantısı ve baş dönmesi Baş ağrısı Boğuk seslilik.Yetersiz ışıklandırma .Kokular .Havada uçuşan toz ve fiberler. . kontak lenslerde batma ve tahammülsüzlük Burunda akıntı ya da tıkanma Cilt tahrişi ve kızarıklık bunun yanında ciltte yanma ve kuruma Göğüste sıkışıklık Nefes darlığı Öksürük Tüm toplum bu semptomları gösterdiği halde bazı binalarda çalışan insanlarda daha fazla hissediliyor.Klima sisteminin olması 144 .Kirli ve bakımsız klima sistemi .Düşük frekanslı flüoresan lambalar Kısaca bina ile ilgili SBS ye neden olabilecek faktörlere de bakacak olursak ** .İş ortamında sigara içilmesi .1-Nedenleri SBS nin aşağıda belirlenen bir veya birden fazla faktörlerden meydana geldiği düşünülüyor. .Düşük frekanslı gürültü .Uzun süre bilgisayar ekranı kullanma (5 saatten fazla) .

İZMİR - Yetersiz bina bakımı Kamu binası Şehir merkezinde yer alma Su sızıntısı ya da nem sorunu Bina yaşı > 15 Dış ortamdan gelen havanın kalitesi Tavanların alçak olması (< 2. 9-12 EKİM 2008.I. halı ve döşemelerden toz ve fiberler hava içerisine yayılır. dolayısı ile klima sistemi ve bağıl nem oranı yakinen ilgilendirmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Özellikle tek kanallı (single. ** Kaynak Deason JP Environ Engg and Policy 1998:37-45] • Bina sakinleri tarafından çevreye bırakılan kirletici maddeler. • Tam karışımlı santrallerde yeniden sirküle ettirilen hava bir mekândaki bakteriyi diğer temiz alanlara taşıyabilir. Yine duvar kağıdı ve halıları yapıştırmak için kullanılan kimyasallar havayı sürekli kirletirler. Taze hava dağıtımına ait sistem seçimindeki önem kadar verilen taze havanın kalitesi de çok önemlidir. • Taze hava çok kirli ve tozlu bir bölgeden binaya alınıyor olabilir. Bu tür makinelerin ayrı bir odada bulundurulmaları gerekir. • Ofis makineleri: Fotokopi odaları ayrıca egzost edilmiyor ve bu makinelerin yaydığı kimyasallar ve tozlar ortama yayılıyor ise özellikle çok önemli bir kirleticidir. Hava miktarı azaldığında taze hava miktarı dizayn değerlerinin çok altına düşebilir Fan-coil+ taze hava. Bu işlem hasta olan bir odadaki kirli havayı kolayca diğer odalara taşıyabilecektir.2-Havalandırma sisteminin ve kirli havanın SBS ye etkisi Doğal havalandırmada bina sakinlerinin seçenekleri var. Yüksek katlardan oluşan çoğu yeni ofis binalarında havalandırma merkezi bir klima santralinden cebri olarak sağlanıyor.duct) VAV sistemlerinde kullanıcı oda sıcaklığını ayarlamak için termostatla oynayacak ve hava miktarı azalacak veya çoğalacaktır.3. Tamamen sabit hava debili klima santralleri (CAV) ile veya değişken hava debili (VAV) klima santralleri ile yapılan ısıtma soğutma ve havalandırma sistemleri SBS açısından daha risklidir. • Binadaki dokuma ve döşemeler. ihtiva eder. Merkezi olarak yapılan havalandırma sistemlerinde binayı komple kontrol etmek kolay oluyor ancak lokal kontroller zorlaşıyor. Bu sistemlerde ısıtma ve soğutma işlevini cihazlar görmektedir (fan-coil. hava kalitesi. Özellikle VAV santralleri onlarca değişik mekandan aldığı havayı karıştırmakta ve klima santralinde şartlandırdıktan sonra geri basmaktadır. Bizi tabi ki bu faktörler arasında havalandırma. VRF (değişken soğutucu akışkan debili soğutma) + taze hava sistemleri tam havalı sistemlere göre taze hava sağlamada daha uygundur. mikroorganizmaları. • Nemlendirme olmasa bile havalandırma en önemli bakteri taşıyıcı ve yayıcı ortam olabilir. Bu tür yapılarda klima sistemi seçimi çok önemli oluyor. Kirletici maddelerin ana kaynağını oluştururlar. Hava birçok mekana tek bir klima santralinden gönderiliyor ise havanın her odaya istenilen miktarda dağıtımı çok önemlidir. Ayrıca karışımlı santral içindeki taze hava oranını her zaman istenilen seviyede tutmak ve arzulanan miktarda odalara göndermek kolay değildir. örnek iç ortam sıcak olunca camı açabiliyorlar ve soğuk olunca kapatabiliyorlar. su buharını.4 m) 1. Bu maddeler CO2. Bu tür sistemler ortamlardan aldıkları havanın büyük bir kısmını yeniden ortama basmaktadırlar. Havanın kirli olmasına yola açan başlıca nedenlere kısaca bakacak olursak. 145 . Sigara dumanı hava kirliliğinin çok büyük nedenidir. radyatör. Cam açma ve kapama olanağı çoğunlukla yoktur. VRF vbg) dolayısı ile klima santralleri veya hava sağlayan cihazlar sadece taze hava sağlamakla meşguldürler. Yoğuşma suyunun toplandığı tavalardan ve iyi izole edilmemiş borulardan akan sulardan mikro organizmalar klima sistemine geçebilir.1.

9-12 EKİM 2008. solunum yollarında rahatsızlıklara neden olur. Ancak kaynakların çoğu yetersiz havalandırmayı ve iç ortam havasının kalitesizliğini en büyük neden olarak göstermektedir. Ofisler için tavsiye edilen bağıl nem %40%60 arasındadır. göz.organizmaların gelişmelerini teşvik ediyor.[3] Amerikan Ulusal İş Güvenliği ve Sağlık Enstitüsü SBS için geniş kapsamlı araştırmalar yapmış ve bu araştırmalar sonucunda. SBS ye yukarda sayılan bir veya birden çok faktör neden olabilmektedir. aynı suyun tekrar sirküle edilip edilmediğine ve nemlendiricinin su damlalarını ortama gönderip göndermediğine bağlıdır. 1. Uçucu (gaza dönüşebilen) maddeler.[3] Sonuç olarak binalardaki SBS’ nin ana nedeninin cebri havalandırma olup olmadığını kanıtlamak için yapılan tüm araştırmalar büyük oranda bunun en önemli neden olduğunu kanıtlamıştır. • SBS nedeniyle sağlık harcamaları 1 milyar dolar • İşgücü kaybı 6 milyar dolar SBS (Sick Building Syndrome) nin tek nedeni klima ve havalandırma sistemleri değildir. organizma üremesine ve salmasına uygundur ancak nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. çok yüksek nem düşük hava sıcaklığı ile buluşursa cam yüzeylerinde yoğuşmalar başlar. Çok yüksek nem yüksek sıcaklıkla birleşir ise insanlarda bunalma hissi uyandırır. 146 . Nemlendirici ateşinin olma riski. • 30-70 milyon kişi etkileniyor. Konfor ve sağlık için önemli olan nemlendirme sistemleri aynı zamanda hastalıklar için önemli riskler içerir.3. daha fazla nem olması rutubete neden oluyor ve mikro. Yine Amerika’nın Çevre Koruma Ajansı (EPA) . İZMİR • ABD de yapılan bir araştırmaya göre 800. Buradan biz klima mühendisleri için çıkan sonuç. burun. Geri kalan miktar henüz bilinmemektedir.1.3. bu etkinin semptomların bazılarını yaratabileceğine karar verdi.1. Sıcaklık gibi nem oranının tek başına SBS ye sebep olma olasılığı yoktur ancak diğer semptomlara katkıda bulunmaktadır. Yine yapılan tüm araştırmalar en hasta yapıların klimalı olduğunu ve en sağlıklı binalarında yine klimalı olduğunu göstermektedir. çoğunlukla hangi tür nemlendirici kullanıldığına.ofis personellerinin % 20-35’i düşük hava kalitesinden dolayı rahatsızlık çektiklerini ve bunun SBS’na katkısı olabileceğini.Yaygın olarak kullanılan nemlendirme sistemleri ve SBS’ ye etkileri[3] . sorumluluğun %50 yetersiz havalandırmaya yüklemiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0000 ila 1. Düşük nem miktarı mukoza zarlarının kurumasına neden olur. Aynı suyun devamlı kullanılması durumunda “ legionella” hastalığı riski vardır.1. Nemlendirici veya hava temizleyicilerden kirlenmiş su havaya yayıldığı takdirde “Pazartesi hastalığı” veya “Nemlendirici ateşi” (humidifier fever) gibi hastalıklara neden olabilir veya mikro-organizmaların bulaşmasına yol açar. dokumalardan partiküller ve iç veya dış bulaşıcılar takriben hastalık kaynağının %25ni oluşturmaktadır.3-Nem oranı ve nemlendirme sistemlerinin SBS ye etkisi Nemin % 50 civarında olması durumunda mikro-organizmaların hayatta kalmaları zorlaşıyor. doğru projelendirilmiş ve temizlik kurallarına uygun monte edilmiş bakımı düzenli olarak yapılan binalarda hastalık riskinin daha az olduğudur. Mikroplardan kaynaklanan düşük hava kalitesi.3.200. 1. a-Soğuk su buharlaştırıcılar su tutma özelliği olan ve hava geçiren bir malzeme üzerinden geçen havanın nemlendirilmesi esasına dayanır.[5] Dünya Sağlık Örgütü (WHO) SBS’in nedenleri bilinmiyor diyor fakat Strathclyde Üniversitesindeki araştırmacılar delillerin 1970’lerdeki enerji krizinden sonraki yapı değişikliklerinden kaynaklanmaktadır diyorlar.000 ticari binanın 1/3’ünde SBS sorunu yaşanmıştır.[3] İş yerindeki havada bulunan nem oranının birçok nedenden dolayı kontrol edilmesi gerekir. özellikle nemlendiricinin su tutup tutmadığına.I.

e-Püskürten dönen disk nemlendirici çoğunlukla nemlendirilecek ortamın içerisine yerleştirilir. ancak buharın elde edilmesi ve dağıtımı kullanımı her zaman kolay olmaz.3. -Bakım: Su damlalarını tutan bölümlerin. su ağır bir şekilde kirlenir. 1.2. Bakım mutlaka belli dönemlerde ve sürekli olmalı. Nozullardan su. Emniyetli olmayan diğer sistemler kullanılıyor ola bilinir. Suyun kaçmasını önlememiz gereken bölümlere gerçekten suyu kaçırmamalı ve bakteri üremesini engellemeliyiz.1. havanın içerisine püskürtülür.Projelendirme aşaması: HVAC Sistemlerinin seçimini en önemli etkileyen faktörler. buharın sterilize etkisinden dolayı en sağlıklı nemlendirme şeklidir. Bunun için ilk yapılması gereken doğru sistemi seçmek. pisliksiz/mikropsuz olmalıdır. Klima mühendisine danışılmadan geliştirilmiş olan bir mimari yapıya uygun sistem seçmek ve uygulamak her zaman mümkün olmaz.Suyun tedavisi için kimyasal maddeler: Bina sakinlerine olan potansiyel zararlarından dolayı. düzenli olarak yıkama ve depo bakım işlemi yapılmalıdır. depo basınçlı su ile yıkanmalı. temizleme ve bakım yapıldıktan sonra hastalık devam eder ise sistem komple değiştirilmelidir.I. Temizliğin sıklığı suyun depolandığı ve cihazın çalıştığı çevresel koşullara bağlı olacaktır. ağır şekilde kirlenmiş su zerreciklerinin ortama girmesini engellemektir. sıkıştırılmış hava yardımı ile ortama bir dizi sprey yardımı ile püskürtülür. 1. Bu tür nemlendiriciler birkaç hastalıkta tartışma konusu olmuştur. Klima cihazları. c-Buhar enjeksiyonu. f. cihazın tamamının bakımı çok önemlidir. d-Sıkıştırılmış hava püskürtme işleminde ise çok temiz olarak depolanmış olan su. sistemin bakım ve temizliğini doğru şekilde hiç ara vermeden sürdürebilmektir.Nemlendirici sistemler kurulurken alınması gereken tedbirler En önemli tedbir. Son yıllarda artan hastalık riski ve özellikle tanımlanabilen bir hastalık olan legionella nedeni ile havuz tipi nemlendirme sistemleri konfor klimasında hemen hemen tamamen terkedilmiştir. Mimari projenin oluşumu aşamasında diğer mühendislik disiplinlerinin mimar ile birlikte çalışması çok önemlidir. binanın amacı ve bina sahibinin istekleridir.4 Klima Sisteminin. ancak buharla işi olmayan bir ofis binasında durum farklıdır.Sprey nemlendiriciler ve hava temizleyiciler. Su nemlendirici altındaki bir haznede bulunur. genelde iri taneli su damlaları oluşturur. Suyu mümkünse su sağlanan borulardan doğrudan almalı. Bu tür sistemlerde hastalık vakalarına rastlanmıştır. suyu depolamak için bir tank kullanılacak ise.1. Buhar kullanan bir fabrikada ana buhar kazanından buhar almak ve kullanmak oradaki alt yapı ve teknik kadro için çok uygun olabilir. bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. Bu sistemlerle yapılan nemlendirme sonucunda bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. Pompa ile su nozullara sevk edilir. Daha çok klima santralarında nemlendirici bir hücre bulunur.3. esas olarak nemlendirme suyuna kimyasal katmak doğru değildir. projelendirme ve montaj aşamasındaki çalışmaların SBS ye etkisi a. çabucak buharlaşan ince bir sprey oluşturur. kanalları ve boruları için yeterli ve uygun yer ayrılmadan tamamlanan mimarilere sistem uydurmak ve doğru olarak projelendirmek çok zordur. Nemlendirici ateşi olmuş bir yerde. Yinede bazı organik yoldan gelişen mikroplar başka yollarla etkisiz hale getirilemiyor ise kullanılması kaçınılmaz olabilir. bu durumda diğer tedbirler daha önemli olacaktır. dönen disk. merkezi bir buhar üreten cihazdan veya buhar üreten lokal küçük makinelerden sağlanan buhar doğrudan havanın içerisine püskürtülür. -Temizleme ve dezenfekte etmek: Özellikle sistem sprey veya püskürtme türünden ise su depoları ve nemlendiricilerin düzenli olarak temizlik ve bakımları daha önemli bir konu olmaktadır. Bu hücrenin içinde alt kısımda su haznesi ve suyu püskürtmekte kullanılan pompa mevcuttur. İZMİR b-Sıcak su buharlaştırıcı bir hazne içerisinde ısıtılan su buharlaşarak üzerinden geçen hava akımına karışır.3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [3] -Su sağlanması: Sağlanan su temiz. Uygun 147 . Buharlı nemlendiriciler en risksiz olan sistemleri oluşturur. . damlaların kanallara sürüklenmemesi için damla tutucular mevcuttur. nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. 9-12 EKİM 2008.

küçük hacimler yeterli sesi yutamayacaktır. İZMİR makine daireleri.Küçük ve basık klima odaları cihazla servis vermeyi zorlaştıracak filtre temizliği gibi en gerekli bakım işlemi bile sağlıklı yapılamayacaktır. Kirlenmiş kanalları temizlemek çok zordur. . .Pis suların bina içinde toplanması ve uzaklaştırılması uygun olmayan şartlarda gerçekleşecek.Montaj öncesi klima malzemelerinin tamamı kuru ve temiz tozdan uzak bir depoda tutulmalıdır. enerji kullanımında optimum rakamları yakalayamayacak belki sağlıklı enerji paylaşımını yapamayacak. Kanal ve borular lüzumsuz yere bir birini keserek asma tavan kotunun düşmesine neden olacak. . b-Montaj aşaması Montaj aşamasındaki en önekli faktör temizliktir. . 148 . uzaklaştırmak kolay olmayacaktır. daha sesli cihaz ve sistemi içerirler. . bazı noktalarda standart ve kriterlerden sapmak zorunda kalacak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. egzoz havasının taze hava alış ağzından mümkün olduğunca en uzağa ve çatı seviyesine atmakta zorlanacaktır.Küçük ve basık makine ve klima santral odalarında kanal ve boruların standartlara uygun montajı yapılamayacaktır. bina içinde pis su çukurları ve yağ tutucu gibi yerlerin lüzumundan fazlasını projelendirmek zorunda kalacaktır.Kanal imalatında kullanılacak saclar veya asıma hazır kanallar suya toza maruz kalan alanlarda bekletilmemelidir.Kule gibi dış üniteleri temiz ve yapıda görüntü çirkinliğine yer açmayacak yerlere konulamayacaktır. dirsek sayısı artacaktır.Temiz hava yapılar için hayati önem taşıdığına göre yapıya en uygun yerlerden toz duman gibi unsurlardan en uzak temiz yerlerden hava alınamayacaktır. Boru ve kanal devrelerine aksesuar montajı ve bakımı zor yapılacaktır. . .Boruların uçları montaj yerine nakledilene kadar kapalı tutulmalı. .Yapıdaki kirli havaları en uygun noktadan.Klimacı o yapıya en uygun sistemi seçemeyecek. . mesai bitiminde açık boru uçları kapatılmalıdır. 9-12 EKİM 2008.Borulara toz ve benzeri kirleticiler girmiş ise vakumlu bir sistem veya basınçlı hava ile temizlenmelidir. Kanal içerisinden akan havanın doğrudan insanların solunum yoluna ulaştığı düşünülürse kanal temizliği ve bakımının ne kadar önemli olduğu görülür. . Klima mühendis. Bu güzergahlarda yeterli açıklık yok ise su ve hava hızları artacak küçük kesitli kanallarda temizlik zorlaşacaktır. Temizlik esnasında mecbur kalmadıkça kimyasal madde kullanılmamalıdır. . .Yeterli havalık ve armatür ile donatılmamış olan pis su hatlarında koku riski oluşacaktır. . SBS ye katkıda bulunmayacak bir HVAC tesisi ancak bir bütün olarak inşaatın da temiz olduğu bir şantiyede mümkündür.I. kanal ve boru parkurları belirlenmeden yapılan klima ve tesisat sistemlerinde muhtemelen aşağıdaki sorunlardan birisi veya birkaçı aynı anda yaşanacaktır. SBS ye katkı yapacak faktörler içerirler. Basık ve dar hacimlerdeki bu zorlamalardan dolayı kanal ve boru devrelerinde kullanılan dirseklerin adeti artacaktır buda pompa ve fanların basma yüksekliğini artıracak fan ve pompaların ses seviyeleri ve enerji giderleri artacaktır. .Yapıya yeterli taze hava dağılımı yapmakta zorlanacaktır.Klima mühendisinin arzusu dışında oluşan zorunlu kanal ve boru hatlarının montaj ve bakım maliyetleri artacaktır. . Sonuç olarak mimarinin gelişim ile birlikte kurgulanmamış sistemler genellikle daha fazla enerji tüketirler.Borular kesinlikle kuru yerde depolanmalı ve boruluma yapılan alanlarda ıslak olmamalıdır.Uygun yerlere konulmayan klima santralleri asma tavanlardaki kanal kargaşasını arttıracak ve düşük asma tavana yol açacaktır. temizlik ve bakım kolay değildir. .

Vakumlar yüksek verimli filtreler ile donatılmalı veya su içerisine toz toplayan temizleme makineleri kullanılmalı. parlak ve cilalanmış yüzeyler nemli paspas ile toz almaya yardımcı oluyor. halıların. Binalar işlevlerine ve kapasitelerine göre muhtelif merkezi veya münferit klima ve tesisat sistemine sahiptir. açılan bu kaplamalar havayı bloke edebilir veya kirletebilir. .Tüm bu temizlik işlemlerini yapan aletlerin. . . .Yazıcılar.Fotokopi makineleri. Çoğu teknik servis ve bakım elemanları inşaat döneminden kalmakta dolayısı ile asma tavan altında kalan boru ve kanal güzergâh ve armatür yerlerini çok iyi bilmektedirler. sandalye. 1. . Bu nedenle çalışma alanları çok güzel kurgulanmalı. . .Yumuşak döşemelerin. İZMİR . süpürge ve benzeri aletler zamanında bakımlarının yapılması ayrıca fırçaların. ayrı bir odada olmalı bu hacmin kirli hava tahliyesi bağımsız olmalı binada bulunan santral dönüş havassına karıştırılmamalı. Genellikle teknik servis hizmetleri her binanın kendi bünyesinde bulunan ekiplerle sağlanmaktadır.3.Camların içerden en az ayda bir kez dışardan yılda en az iki defa silinmesi gerekiyor. Dosyaların masalardan taştığı evrakların karışık şekilde dolaştığı dağınık ve tozlu bir ofis huzursuzluk kaynağıdır ve çalışana huzur vermez. toz toplayıcı torbaların ve benzeri malzemelerin yıprandığında zamanında değiştirilmesi ve bakımlarının yapılması da son derece önemlidir. Eğer semptomlar devam ederse buharlı temizleme düşünülmeli. .1. koltuk gibi dokuma malzemeler soğuk şampuan lama metodu ile temizlenmeli.s normal toz tutma alanlarıdır. Kâğıt tozu ve diğer tozların giderilmesi için vakumlu temizleyici kullanılması tavsiye edilir. Halı. 9-12 EKİM 2008. evraklar insanların bulunmadığı odalarda düzgünce vakumlu temizliğe elverişli şekilde depolanmalıdır.1.Kanal içine çıkma riski çok fazla olduğundan kesinlikle yapıştırma türü çiviler ile kaplama yapılmamalıdır. Dışardan servis veren firma sayısı son yıllarda artmaya başlamıştır. aksi takdirde toz ve kir nedeni ile çiviler zamanla açılacak ve kanal izolasyonu dağılacaktır. ancak sık sık temizlik yaparak oluşacak kâğıt tozu ve kimyasallar yok edilmeli. telefon v. . . Temizlikte kullanılan maddeler SBS ye ilave potansiyel kaynak oluşturmamalıdır. paspasların.Kanal izolesinde yapışkan tür izole çivisi kullanılıyor ise bu çivilerin yapıştırıldığı kanal yüzeyleri mutlaka yapıştırmadan hemen önce hafif nemli bir bez ile silinmelidir. bu cihazların ve kablolarının her gün nemli bezile silinmesi gerekir. Bu tür teknik servis elemanlarının sağlamış olduğu hizmetler dışarıdan servis alınarak yapılan bakım ve servis hizmetlerine göre daha başarılı ve daha sağlıklıdır. perdelerin temizlenme şekil ve periyotları dikkatle planlanmalıdır. bu tür hizmeti veren elemanlar binaları kolay tanıyamazlar ve sistemleri kolayca algılayamazlar. Özel üretilmiş kanal ses izole malzemesi kullanılmalıdır.Önceden montajı yapılmış tüm makine ve armatürler işletmeye alınana kadar üzerleri kaplanarak korumaya alınmalıdır.Dağınık kâğıt ve kitap yığınları sırf toz yaratmakla kalmıyor kolay temizlenemediği için toz birikimine neden olur.Mekanik tesisatın temizliği ve bakımın çok önemlidir.Bilgisayar donatımı.6-Bakımın SBS ye etkisi Bakım temizlikte birlikte bina sağlığını ve dolayısı ile çalışanları etkileyen en önemli faktörlerden birisidir.Kanal içerisine ses kesmek veya daha başka amaçla kaplanan malzemeler lifli havaya uçucu madde aktaran cam-yünü türü malzeme olmamalıdır. Bunlar fırçalanıp. .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu oda ve fotokopi makinesi düzenli temizlenmeli kimyasal ve kâğıt tozu yok edilmeli.3. fotokopi makineleri kadar kirletici değiller.I.Sert taban yüzeyler. Çok büyük olan ofis ve benzeri binalarda teknik servis tüm bakım işlerini yapmakta ve klima sistemi ile birlikte diğer binaya hayat veren mekanik ve elektrik donanımlarının çalışmasını sağlamaktadırlar. nemli paspas ile paspaslanır ve parlatılır. Özellikle As-Built gibi projelerin 149 . 1.5-Tertip ve Temizliğin SBS ye etkisi Düzgün planlanmış çalışma alanları çalışma verimini etkiliyor.Sert çalışma yüzeyleri kuru bir şekilde silinmemeli silmede kullanılacak malzeme mutlaka ıslak olmalı. vakum ünitelerinin. . Panjurlar günlük vakum gerektirir. Perdelerin düzenli yıkanması gereklidir. .

pompa gibi cihazlarda eş zamanlı kullanım sağlanarak bu aletlerin karıncalanma ve paslanmaları önlenmeli Özellikle hava filtreleri tavsiye edilen aralıklarla yenilenmeli. Maalesef ülkemizde zemini ıslak. Pompa salmastralarından ve boru ek yerleri ile armatür bağlantı noktalarından su kaçağına bir damlada olsa asla müsaade edilmemeli. bu kapalı devredeki kule suyu sürekli kontrol edilmelidir Yoğuşma sularını toplayan tavalar ve bunların tahliye hatları sürekli denetlenmeli suyun tahliye edilmesi bir yerlerde birikmesi engellenmelidir. kayış ve benzeri yedek parçaların kullanılması Tavsiye edilen aralıklarda kullanılan malzemelerin yenilenmesi. 3 (2):97-102 150 . ya da su birikintisi dolu makine daireleri çoğunluktadır.ODE Teknik Yayınları No: G 20 Eylül 1999 [3]. Sağlıklı binaların yaratılmasında klima mühendislerine sistem seçiminden başlayarak büyük sorumluluk düşmektedir. bu nedenle özel bakım ve kontrol gerektirir.Tuncer A. Makine dairelerine bırakılan her su zerresi ve buharın burada bulunan cihazları yıpratacağı unutulmamalıdır. - SONUÇ Bu çalışmadan da görüleceği gibi.14-15 Aralık 2006 Ankara [5]. Kapalı devrelerde dolaşan suların PH ve diğer kimyasal denetimleri her gün yapılmalı ve istenmeyen şartlardaki suyun boruları ve sistemi kirletmesi ya da eritmesi önlenmelidir. sonuç ve tarihlerini içeren detaylı bakım cetvelleri hazırlanmalı veya mevcut cetvellere işlenmeli Bakım esnasında üretici firmanın görüşü firmanın önerdiği yedek parça. insanlar için çevresel yaşam koşulları son derece sınırlı bir sıcaklık aralığı ve bu sıcaklığa bağlı nem ve benzeri parametrelerle ilgilidir. Bakım esnasında doğru bakım prosedürünün izlenmesi. İZMİR bulunmadığı binalarda binadaki boru ve kanal güzergâhları ile kanal ve borulara ait armatürlerin yerlerini kolay kolay bulamazlar ve servis veremezler. Tüm makine ve klima dairelerinin son derce kuru ve temiz olması sağlanmalıdır. Çok planlı ve periyotlara ayrılmış bakım programı. Kaba başlıklarla mutlaka olması gereken işler. Yaşanan ortamdaki hava kalitesi ve diğer gürültü ışık gibi faktörler.. arızada yapılan işler. Hayati öneme sahip olan malzemeler mutlaka binaya ait teknik servisin stoklarında bulundurulmalı Yedek olarak kurulmuş fan. bina üzerinde olumlu ve olumsuz bir dizi etki yaratmaktadır. SOYER Ö UYSAL “Hasta Bina Sendromu” Astım Alerji İmmünoloji 2005.I. filtre. rulman. kullanıldığı yer çok olumsuz şartlarda ise bu süre üretici firmaların verdiği sürelerden kısa tutulmalı Soğutma sistemi gibi boru ve armatürleri terlemeye maruz olacak sistemlerde izolasyon bakımı çok önemlidir. Mutlaka her cihazın bakımını deneyimli kişiler yapmalı. Ali Çetin Gürses “Klima Ders Notları” [2]. yağ. 9-12 EKİM 2008.Roster Jark “Sick Building Syndrome” E&FN SPON -1997 [4]. özellikle klima ve tesisat sistemlerinde bakım kitaplar dolusu program ve ayrıntı gerektirecek kadar geniş ve kapsamlı bir konudur. Dr. Bu tahliye boruları üzerine konulacak şeffaf hortum veya gözetleme camları ile suyun akışı izlenmelidir. Bakım. Prüjör ve diğer hava alma maksadı ile yerleştirilen cihazlardan atılan sular ortama bırakılmamalı makine dairelerine yayılmadan ve ortamda buharlaşmadan tahliye edilmelidir. Her bakım sonunda arıza listeleri nedenleri. izoledeki delik ve yırtıklar bu yüzeylerde terlemeye ve dolayısı ile borularda ve armatürlerde çürümeye neden olur. “legionella” hastalığının en önemli kaynağı olarak bilinir. etrafta bakteri üremesine yol açacaktır.Evyapan Fatma “Sağlıksız Bina Sendromu (SBS)” Türk Toraks Derneği Mesleki ve Çevresel Akciğer Hastalıkları Sempozyumu. KAYNAKCA [1]. Yine bu terleme sonucunda biriken sular.Prof. Soğutma kuleleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Spitler. Soğutucu akışkanın yoğuşturucuyu doymuş durumda terk etmesi için gerekli yoğuşma basıncı öngörülerek. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcının ısı transferi kapasitelerinin çalışma etkinliğine etkisi tartışılmıştır Anahtar Sözcükler: Soğutma çevrimi. akışkanın yoğuşturucu ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki termodinamik durumları hesaplanmıştır. Değişen dış hava sıcaklığına bağlı olarak yeni bir yoğuşma basıncı öngörülmüş. benzeşim modeli. Havanın giriş hızına bağlı olarak ısı taşınım katsayısı belirlenmiş ve ε-NTU yöntemi yardımı ile ısı transferi miktarı hesaplanmıştır.I. nemli havanın buharlaştırıcıdaki entalpi değişimini ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı taşınım katsayılarını esas alan bir model kullanılmıştır. Bu veriler yardımı ile. Scroll tip kompresör ve termostatik genleşme vanası kullanılan. kompresör emiş hacminin ve isentropik veriminin. Lee ve Yoo tarafından yürütülen çalışmada ise. yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma ve buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarlarının bilindiği varsayılmıştır. Farklı hava ve su sıcaklıkları için soğutma sisteminin performansının belirleneceği sayısal bir model geliştirilmiş ve sonuçlar deney sonuçları ile karşılaştırılarak. Buna göre hiçbir deneysel veriye ihtiyaç duymadan sadece katalog verileri kullanılıp. Lee ve Yoo tarafından geliştirilen model basitleştirilerek kullanılmıştır. yoğuşturucusu hava soğutmalı ve buharlaştırıcı tarafında su soğutulan 4 kW kapasiteli bir soğutma sistemi kurulmuştur. 9-12 EKİM 2008. Diğer yandan. sudan suya ısı pompaları için bir parametre tahmin modeli geliştirmişlerdir. Yoğuşturucu tarafı hava soğutmalı bir soğuk su üretim grubu (chiller) tesis edilerek. Hesaplanan akışkan debisine göre 151 . buna göre ısı yükü ve akışkan debisi hesaplanmıştır. sistemin tüm çalışma noktalarını etkilemektedir. ε-NTU yöntemi. buharlaştırıcı 1. Buharlaştırıcı tarafı ısı değiştirgeci kızdırma ve buharlaşma bölümlerinden. Dış hava sıcaklığının değişmesi ile birlikte. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı transfer katsayılarının. yoğuşma ve aşırı soğuma bölgelerinden oluşmaktadır. Jeffrey Hui Jin ve J. yoğuşma basıncı ve buna bağlı olarak sistemin tamamındaki çalışma noktaları değişmektedir.tr ÖZET Bir su soğutma gurubunda yoğuşturucu üzerinden geçen hava sıcaklığının ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığının değişiminin soğutma performansına olan etkisi araştırılmıştır. İZMİR HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ BİR SOĞUKSU GURUBUNDA DIŞ SICAKLIKLARIN DEĞİŞİMİNİN SOĞUTMA KAPASİTESİ VE ETKENLİĞİNE ETKİSİ Serkan Sunu . farklı dış hava ve su sıcaklıkları için çalıştırılmış ve sistem davranışının değişimi gözlenmiştir. Yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığı ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığı değiştirilerek sistemin buharlaşma ve yoğuşma basınçlarının değişimi izlenmiştir. yoğuşturucu. sistemin herhangi bir noktasında olan sıcaklık ve basınç değişimi. değişen hava ve su sıcaklıkları için yoğuşturucu ve buharlaştırıcıda gerçekleşen ısı geçişi ε-NTU yöntemi ile hesaplanmıştır. GİRİŞ Bir soğutma çevriminde.D.edu. Sistem bilgisayar ortamında modellenerek. Soğutma çevrimlerinin sayısal olarak modellenmesi hakkında literatürde farklı çalışmalar mevcuttur. bir ya da birkaç parametreyi eşzamanlı olarak tahmin ederek sistemi oluşturan elemanların kapasiteleri tespit edilebilmektedir. farklı çalışma koşullarında sistemin dinamik davranışı izlenmiştir. yoğuşturucu yüzey alanının değişimine bağlı olarak soğutma etkinliğinin değişimi hesaplanmıştır. Bu çalışmada farklı hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevrimi performansının değişimini inceleyebilmek amacı ile.kucuka@deu. soğutma etkinliği. Modelden elde edilen sayısal sonuçlar kullanılarak Soğutma gurubunun kapasite ve etkinlik katsayısının dış ortam sıcaklığına bağlı değişimi eğriler halinde sunulmuştur. yoğuşturucu tarafı ise kızdırma.Serhan Küçüka* Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü * e-posta: serhan.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. uyumlu olduğu gözlenmiştir.

3. Yaklaşık 10 m2’lik ısı transfer yüzeyine sahip 5 kW kapasiteli yoğuşturucu galvanizli sacdan yapılmış 0. 2. 9-12 EKİM 2008. Copeland Scroll ZR 28K3 – PFJ – 522 model.55x0. standartlarda kullanılan bir yöntemdir [ASHRAE 116].5 kW anma kapasitesinde scroll tip kompresör kullanılmaktadır. kompresör ve genleşme vanasından oluşmaktadır (Şekil -1).65x0. Hava debisinin lüle plakası ile ölçümü. Bu kanalın içinde havanın kütlesel debisinin ölçülmesini sağlayan 4 adet lüle bulunmaktadır (Şekil-2). Benzer işlemin farklı dış hava giriş sıcaklıkları ve soğutma suyu giriş sıcaklıkları için yapılması ile. Yoğuşturucu öncesine yerleştirilmiş olan 2 adet 8 kW’lık elektrikli ısıtıcı hava sıcaklığının istenilen düzeye getirilmesi için kullanılmaktadır. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun ısıl kapasitelerine ve kompresörün emiş kapasitesine bağlı olarak. DENEY DÜZENEĞİ Deney düzeneği temel olarak yoğuşturucu. 152 .65 m2 kesitinde ve 2 m boyutlarındaki kanal içine yerleştirilmiştir. Sonuçta. Sistemin su tarafında ise. Tanktan sağlanan su buharlaştırıcı üzerinden geçirilerek soğutulmakta ve tanka geri döndürülmektedir. buharlaştırıcı. Sistemde kullanılan soğutucu akışkan R-134a olup. soğutma sisteminin farklı çalışma koşulları için sayısal benzeşimi gerçekleştirilmiştir.1 Deney düzeneği şematik gösterimi Yoğuşturucu üzerinden geçen hava debisinin belirlenebilmesi için kanalın sonuna 0. Lüle Genleşme Vanası Gözetleme Camı Kurutucu Filtre Kompresör Buharlaştırıcı Ampermetre Yoğuşturucu Ventüri Elektrikli Isıtıcılar Su Isıtıcı Su Tankı Hava Akışı Pompa Fan Şekil . Elektrikli su ısıtıcıları kullanılarak tanktaki su sıcaklığının sabit tutulması sağlanmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kanaldaki hava akışı 3000 m3/saat debili bir radyal fan tarafından sağlanmaktadır. İZMİR buharlaştırıcının ısıl yükü ve kompresör emiş hacmi değişecektir.I. buharlaşma ve yoğuşma basınçları ve soğutucu akışkan debileri birbiri ile uyumlu olacak şekilde iterasyonla hesaplanmış ve yeni çalışma durumu belirlenmiştir. 2 ton kapasiteli bir su tankı bulunmaktadır.55m2 kesitinde ve 1 m uzunluğunda bir ölçüm kanalı eklenmiştir.

Agilent 34970A Data Acquisition Unit) bağlanmış ve belirli aralıklarda ölçüm yapması üzere ayarlanmıştır. Deney düzeneğinin genel durumu Şekil-3 te gösterilmiştir.3 Deney Düzeneği Genel Görünüşü 153 . kompresör ve genleşme vanasına giriş ve çıkış sıcaklıklarının ve hava ve su sıcaklıklarının ölçülmesi için gerekli yerlere T-tipi ısıl çiftler yerleştirilmiştir. Bu ısıl çiftler.2 Ölçüm lülesi ve lüle plakası Soğutucu akışkanın yoğuşturucu. buharlaştırıcı. 9-12 EKİM 2008. Kontrol panelinin üstündeki Bourdon tipi analog basınçölçerler ile de aynı noktaların basıncı tespit edilmiştir. sürekli kayıt yapan bir bilgi kaydediciye (Hp.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil . İZMİR Şekil .

CATT2 programı yardımı ile hesaplanmıştır. her noktada 2s ara ile 20 ölçüm alınmıştır. Deney sonuçları Tablo-1 de verilmiştir. Deneylerde aynı zamanda. yapılan deneyler çevrimin genel karakteristiğinin elde edilmesi açısından yeterli görülmüştür. Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Kullanılan R134a soğutucu akışkanının ölçülen sıcaklık ve basınç değerlerine karşı gelen termodinamik özellikleri. Kompresör yüzey sıcaklıklarının ölçümü ile.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğutucu akışkanın kütlesel debisi kompresör gücü ve akışkanın entalpi değişiminden hareketle hesaplanmıştır. her deney için sıcaklıklar. I kompresör akımını (A) ve V gerilimi (220 V) göstermek üzere W = I × V × Cosϕ (1) bağıntısı ile hesaplanır. ηisen = & mr × ( h2 s − h1 ) W (3) Kütlesel debi akışkanın özgül hacmi ile çarpılarak kompresör emiş hacmi hesaplanmıştır. deneylerde yoğuşturucu giriş ve çıkışı arasında 20 kPa ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışları arasında ise 30-40 kPa basınç farkı okunmuştur. Ancak. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun yüzey alanı ile toplam ısı geçiş katsayısının çarpımını gösteren ısıl aktarım kapasiteleri değerlendirilmiştir.2°C‘ı aşmamış ve ölçüm noktası sıcaklığı olarak ortalama değer kullanılmıştır. Yoğuşturucunun ısıl kapasitesi. 9-12 EKİM 2008. yoğuşturucuda çevreye atılan ısı. kompresör gücünün yaklaşık %5 inin çevreye ısı olarak yayıldığı gözlenmiştir. Logaritmik sıcaklık farkı.95 × W h2 − h1 (2) İsentropik kompresör verimi kompresör gücünün isentropik durum değiştirme işi ile karşılaştırılmasından hesaplanır. kompresörde akışkana aktarılan işin toplamına eşit olmalıdır. Tablo-1 den görüleceği gibi. kompresör gücünün %95 i olarak kabul edilmiştir.1. soğutucu akışkanın faz değişim sıcaklığı ile dış akışkan (su veya hava) arasındaki logaritmik sıcaklık farkı olarak tanımlanmıştır. soğutulan suyun kütlesinden ve sıcaklık değişiminden hesaplanır. Yoğuşma ve buharlaşma basınçları giriş ve çıkış basınçlarının ortalaması ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ise karşı gelen sıcaklıklar olarak kabul edilmiştir. 3. buharlaştırıcıda çekilen ısı ile. Aktarılan ısı miktarının ve logaritmik sıcaklık farkının bilinmesi durumunda bir ısı değiştirgecinin birim sıcaklık farkı için ısı aktarım kapasitesi UA = & Q ΔTlm (6) bağıntısı ile hesaplanır. Kompresörde akışkana aktarılan güç. Buharlaştırıcıda çekilen ısı.I. Bu yöntemle hesaplanan yoğuşturucu yükü havaya aktarılan ısı ile karşılaştırılmış ve aradaki farkın %3. yeterli soğumanın sağlanamaması yüzünden soğutucu akışkan yoğuşturucuyu ıslak buhar durumunda terk etmiştir. Akışkanın yoğuşturucudan çıkış entalpisi ise. & mr = 0. Sıcaklıkların ölçümünde. İZMİR 3. Deneylerde bir noktada alınan 20 değerin en küçük ve büyüğü arasındaki fark 0. Kompresöre verilen güç. havanın kütlesel debisi ve sıcaklık değişiminden hesaplanmıştır. Deney sonuçlarının incelenmesinden anlaşılacağı gibi. & & V = mr × v1 h3 = h2 − (4) & Qyoğ & mr (5) bağıntısı ile hesaplanır. Diğer yandan. Yoğuşturucudaki logaritmik sıcaklık farkı 154 .5 mertebesini aşmadığı görülmüştür (Tablo-2). Buharlaştırıcıya giriş entalpisi yoğuşturucu çıkış entalpisine eşittir. debiler ve akım miktarları ölçülmüştür. basınçlar. DENEYLER Deneylerde buharlaştırıcıya gelen su sıcaklığı değiştirilerek.

81 1.1 54. Hava Çıkış Sıc.79 34.89 16.114 3.85 14.68 54.78 34.406 3.36 17.77 2.91 13.8 8.61 42.23 15.84 41.çıkış − Tyoğuşma ⎠ ⎝ Buharlaştırıcıdaki logaritmik sıcaklık farkı ise 155 .21 18.76 9. İZMİR 60 50 Sıcaklık (°C) 40 30 20 10 0 Test 1 Test 2 Test 3 Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Su Giriş Sıc. Yoğuşma Sıc.23 15.02 34.83 1.84 1.65 Şekil .65 41.2 6.2 52. Hava Giriş Sıc.02 11.çıkış Şekil .55 14.81 1.69 34.293 3.13 17.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.039 3.345 3. giriş ⎟ ⎜T ⎟ hava .6 7.I.75 1 Su Giriş Sıcaklığı Soğutma Kapasitesi (kW) Soğutma Etkenlik Katsayısı ΔTlm .8 42. giriş − Thava .13 3.66 53 5. 9-12 EKİM 2008.62 16.55 14.89 16.93 42.166 3.24 13.86 18.87 1.17 14.86 1.4 34.78 1.21 18.48 13.58 16.18 34.96 54.84 42.981 1.88 15.245 3. soğutma kapasitesinin ve etkinlik katsayısının değişimi (7) ⎛T − Tyoğuşma ⎞ ln ⎜ hava .62 16.57 41.58 12.36 17.79 1.65 41.4a Deney sıcaklıklarının değişimi 24 22 Soğutma Kapasitesi (kW) 3 3.86 1.5 Sıcaklık (°C) 20 18 16 14 12 10 Soğutma Etkenlik Katsayısı 1.56 53.59 34.13 19.22 12.67 42.5 Su Giriş Sıcaklığı 2.75 34. Test 10 Test 11 Test 12 21. Buharlaşma Sıc.69 15.85 14.055 2.85 53.91 41.83 1.64 42.56 43 7.1 3.277 3.24 13.43 35.77 35.1 5.68 54.38 3.4b Su giriş sıcaklığının.69 34.76 1.44 53 4. yoğ = Thava .85 53.54 53.5 2 Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 21.75 3. Su Çıkış Sıc.95 5.56 20.79 20.85 18.5 8.71 52.4 35.79 20.13 19.56 20.

ε b = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAb ⎞ ⎟ & ⎝ Csu msu ⎠ . ısı yükleri değiştirilerek döngü tekrarlanmaktadır. hava ve soğutucu akışkanın Deney düzeneğinin farklı noktalarındaki sıcaklıkları grafik olarak gösterilmiş ve soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısının su giriş sıcaklığı ile değişimi verilmiştir (Şekil 4a. Su. giriş − Tsu . 9-12 EKİM 2008.çıkış − Tbuharlaşma ⎠ (8) Şeklinde yazılabilir. ε y = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAy ⎞ ⎟ & ⎝ Chava mhava ⎠ (9a.çıkış ⎛T ⎞ −T ln ⎜ su . buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarını ve bunlara bağlı olarak soğutma sisteminin kapasite ve etkinliğini hesaplayabilmektedir. giriş buharlaşma ⎟ ⎜T ⎟ ⎝ su .buh = Tsu .b) bağıntıları ile hesaplanır. 4b). Geliştirilen model.b) buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları ise & ⎛ ⎞ Qb Tb = Tsu . yoğuşma ve buharlaşma tarafı (UA) faktörlerine.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. hava ve su debileri değiştirilmediği takdirde ısı aktarım kapasitesi (UA) sabit kabul edilebilir. Bu bağıntılarda. b alt indisi buharlaşma ve y alt indisi yoğuşma tarafını göstermektedir. geliş − ⎜ ⎟ & ⎝ ε b × Csu msu ⎠ . Çevrim üzerinden hesaplanan buharlaşma ve yoğuşma ısı yükleri ilk değerleri sağlamadığı takdirde. Çalışmada geliştirilen matematiksel modelde [Sunu. Sabit devirli kompresörle işletilen bir soğutma sisteminde soğutma kompresörünün emiş hacmi değişmemektedir. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu ısı yükleri tahmin edilerek önce buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları hesaplanmakta ve bu sıcaklıklar kullanılarak soğutma çevriminin termodinamik noktaları elde edilmektedir. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun etkinlikleri. 3. BİLGİSAYAR MODELİ Sıcaklık ve diğer değişkenlerin etkisi altında sistemin dinamik davranışını izleyebilmek amacı ile sayısal bir model geliştirilmiştir. 156 . İZMİR ΔTlm . Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise çalışma şartları içinde sınırlı miktarda değişmesi beklenir. hava ve su geliş sıcaklık ve debilerine bağlı olarak. ısı transferi miktarlarını. 2007].I. geliş + ⎜ ⎜ ε ×C m ⎟ ⎟ & hava hava ⎠ ⎝ y (10a. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanları belirli olup. & ⎛ ⎞ Qy Ty = Thava . Buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarı termostatik vana tarafından belirlenmektedir. Soğutma çevrimini etkileyen bağımsız parametreler yoğuşturucuya gönderilen soğutma havasının ve buharlaştırıcıya gelen suyun geliş sıcaklıkları olmaktadır. Model sonuçları Deney sonuçları ile karşılaştırılarak uyumlu oldukları görülmüştür (Şekil 5).

14 8.667 0.26 51.77 Test 12 80.74 10.21 6.40 0. (kPa) Kompresör giriş bas.99 54.30 8.I.78 42.36 15. (kPa) Kompresör akımı (A) Test 1 79.68 8.667 0.23 13.92 11.667 0.313 1460 1440 390 350 8.77 5.28 0.313 1500 1480 430 390 8.74 14.22 0.15 Test 5 80.26 6.84 13.77 41.50 13.52 0.667 0.04 50.57 0.13 17.43 43.313 1490 1470 410 380 8.667 0.65 14.02 53.85 34.08 34.91 7.56 18.84 Test 11 80.313 1450 1430 380 340 7.12 51.67 34.88 33.13 33.313 1480 1470 400 370 8. 9-12 EKİM 2008.667 0. (°C) Yoğuşturucu çıkış sıc.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.21 16.82 Test 10 80.95 53.69 41.47 51.24 12.21 34.06 53.74 49.17 33.51 34.04 35.75 11.22 33.21 14.40 20.69 33.10 17.89 10.59 41.95 0.20 18.30 12.01 53.53 0. (°C) Buharlaştırıcı giriş sıc.89 14.89 35.93 Test 9 80.03 50.34 50.24 34.84 9.66 41.30 Test 4 80.45 0.02 42.44 34.313 1460 1440 375 345 7.53 11.13 54.24 Test 3 80.40 21.58 34.74 157 .80 42.79 18.69 41. (°C) Genleşme vanası giriş sıc.79 42.92 34.10 16.(°C) Kompresör giriş sıc.313 1400 1380 340 310 7.43 10.667 0.667 0.02 33.95 16.02 5.68 0.26 Test 2 79.34 0.00 20.36 51.19 50.667 0.313 1460 1440 400 365 8.92 54.65 15.36 51. İZMİR Tablo-1 Deney sonuçları Ölçüm Noktası Kompresör çıkış sıc. (kPa) Buharlaştırıcı giriş bas.38 54.63 0.57 33.93 7.33 52.00 Test 7 80.66 52.60 15.58 33.18 35.(°C) Yoğuşturucu Hava giriş (°C) Hava çıkış sıc.03 52.06 15.29 51.04 50.94 34.91 33.313 1430 1410 370 340 7.18 42. (°C) Su çıkış sıcaklığı (°C) Çevre sıcaklığı (°C) Hava akışı kütlesel debi (kg/s) Su akışı kütlesel debi (kg/s) Kompresör çıkış basıncı (kPa) Yoğuşturucu çıkış bas.667 0.62 15.48 33.82 11.86 33.65 14.08 52.313 1430 1410 360 320 7. (°C) Buharlaştırıcı Su giriş sıc.41 10.667 0.06 Test 6 79.76 42.313 1490 1470 420 380 8.85 12.55 13.667 0.313 1420 1400 350 320 7.90 9.95 Test 8 80.65 0.60 19.

245 3.37 0.313 1.066 7. UA.74% 0.599 311.93 1480 54.673 1.057 7.033 0.087 360 5.I.671 0.313 1.60 0.925 1.325 0.032 0.313 1.319 158 .671 0.578 0.591 0.313 1.334 0.671 0.671 0.85 4. (m /kg) Kompresör emiş hacmi (m /h) Yoğuşturucu ısı yükü (Kw) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış entalpisi (kJ/kgK) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış kuruluk miktarı Buharlaştırıcı ısı yükü (su tarafına göre hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu ısı yükü (Buharlaştırıcı ve kompresör işinden hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu yükü Sapma oranı (%) Buharlaştırıcı ısı aktarım kap.54 6.24 0.980 318.01 0.826 0.85 5.77 1410 52.519 3.671 0.091 410 9.66 5.323 0.71 5.325 5.41% 0.091 395 8.81 0.321 Test 11 Test 12 0.034 0.75 4.804 0.062 7.039 4.66 0.090 385 7.691 1.760 0.468 2.13 6.589 0.63 0.241 4.469 5.086 340 4.68 6.749 312.67 1490 54.086 355 5.589 0.85 5.324 Test 8 0.325 0.671 0.68 6.84 1450 53.66 0.327 0.034 0.745 0.275 3.056 7.313 1.22% 0.035 0.25 0.671 0.595 0.061 7.703 0.88 0.917 315.793 0.817 0.594 1.062 7.089 382.5 7.678 314.01 0.955 4.59 0.313 1.574 0.671 0.00 5.671 0.061 7.088 370 6.56 6.522 5.20 1420 53.313 1.64 1450 53.248 2.671 0.068 7.058 7.725 0. kW/K 3 3 Test 2 0.60% 0.261 2.060 0.00 5.51 4.313 1.576 0.261 3.102 320.679 310.82 0.749 0.813 0.133 323.325 Test 7 0.850 4.988 0.307 3.44 1420 53.328 0.085 335 3.350 0.032 0.038 0.323 0.087 360 5.28 0.758 315.61 1450 53.338 0.572 0.247 2.773 0.37% 0.96 6.49 4.606 0.056 7.80 1475 54.571 0.87 0.313 1.74 4. kW/K Yoğuşturucu ısı aktarım kap.36 4.317 Test 9 Test 10 0.895 4.324 Test 5 0.240 2.285 4.42% 0. UA.331 Test 6 0.033 4.588 0.85% 0.48 5.73 0.857 1.24% 0.68 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.191 1.60 4.263 3.87 0..03 0.33 0.055 7.307 0.321 0.260 3.313 1.91 1390 52.323 Test 3 0.671 0. 9-12 EKİM 2008.348 0.085 325 2.977 315.091 400 8.16% 0.564 0.036 0.709 0.037 0.56 1480 54.827 315.671 0.035 0.264 3.48% 0.80% 0. kütlesel debisi (kg/s) Kompresör isentropik verimi (%) Kompresör emişi özgül hac.04% 0.313 1.85 5.67 0.328 0. İZMİR Tablo-2 Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Test 1 Hava debisi (kg/s) Su debisi (kg/s) Kompresör işi (kW) Kompresörden olan ısı kaybı (kW) Buharlaşma basıncı (kPa) Buharlaşma sıcaklığı (°C) Yoğuşma basıncı (kPa) Yoğuşma sıcaklığı (°C) Kompresör emişi kızgınlığı (°C) Soğutucu akış.75 5.335 Test 4 0.34 0..325 0.84 1440 53.66 4.039 0.066 7.720 0.334 0.275 3.43 4.23 0.079 319.34 0.185 4.313 1.142 4.033 0.287 3.

5 Deney sonuçlarının sayısal model sonuçlarıyla karşılaştırılması 4. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının 25ºC ve 35ºC olduğu iki ayrı durum için. artan yoğuşma basıncı ile azalması beklenmekle birlikte.3 Modellemede kullanılan veriler Kızdırma miktarı : Aşırı Soğutma miktarı Buharlaştırıcıda Basınç Düşümü Yoğuşturucuda Basınç Düşümü İsentropik Verim Kompresör Emiş Hacmi : : : : : 8°C 5°C 40 kPa 20 kPa %65 7.I. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise. çalışmada 5°C sabit aşırı soğuma miktarı kabul edilmiştir. Deney düzeneğinde kullanılan kompresörün katalog verileri esas alınarak.00 Test 1 Test 2 Test 3 Deneysel Yoğuşturucu Kapasitesi Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Test 10 Test 11 Test 12 Şekil .50 4.1.00 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 159 .50 2. 4. Bu değerler ve deney sonuçlarına göre hesaplanan ve sayısal modele esas alınan diğer değerler Tablo-3 de gösterilmiştir. kompresörün isentropik verimi %65 ve emiş hacmi 7.329 kW/K 0. soğutucu akışkan debisinin aşırı artışının engellenmesi termostatik vananın kısılması ve kızgınlık derecesinin azalması ile gerçekleşir. SAYISAL SONUÇLAR Soğutma sisteminin dış hava sıcaklığı ve diğer değişkenlere bağlı dinamik değişimi geliştirilen model kullanılarak irdelenmiştir.6 m3/saat seçilmiştir.313 kg/s 0.667 kg/s 0. 9-12 EKİM 2008. soğutma çevrimi p-h diyagramının değişimi Şekil-6 da ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının hava giriş sıcaklığı ile değişimi Şekil-7 de gösterilmiştir.18 kJ/kg-K 1.50 5.006 kJ/kg-K 0.50 3.326 kW/K Bir soğutma sisteminde. yoğuşma ve buharlaşma basınçları arasındaki fark yükseldikçe.6 m /h 3 Suyun Özgül Isısı Havanın Özgül Isısı Suyun Kütlesel Debisi Havanın Kütlesel Debisi Buharlaştırıcı UA Değeri Yoğuşturucu UA Değeri : : : : : : 4. Ancak çalışmada kızgınlık miktarı 8°C olarak sabit alınmıştır. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının değişiminin etkisi Yukarıdaki tasarım değerlerinin kullanılması ile 12°C sabit su giriş sıcaklığı ve 25 – 40°C arasında değişen soğutma havası sıcaklıkları için sayısal model işletilmiştir. Tablo . İZMİR Deneysel Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Yoğuşturucu Kapasitesi kW 5.00 4.00 2.

38 4 0.94 e düşmüştür (Şekil-8). 45 5 0.58 kW dan 3.22 kW’a ve etkinlik katsayısı 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5°C a yükselmiş. Yoğuşma basıncının artışı nedeni ile kompresör yükü artmakta. 51 4 1 / COP Şekil . ancak birim soğutucu akışkanın buharlaştırıcıda çektiği ısı azalmaktadır. 42 7 0. soğutma kapasitesi 3. 37 5 0. 36 3 0.5°C ile sınırlı kalmıştır. 39 9 0. 50 3 0. yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı 25°C dan 40°C a kadar arttırılmıştır. 48 0 0.6°C dan 53.6 25ºC ve 35 ºC hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevriminin değişimi 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 -5 Yoğuşma Sıcaklığı Sıcaklık (°C) Hava Giriş Sıcaklığı Su Geliş Sıcaklığı Buharlaşma Sıcaklığı Şekil 7’de görüldüğü gibi. 39 2 0.I. Yapılan çalışmada. 9-12 EKİM 2008. 46 8 0. yoğuşma sıcaklığı. 49 3 0. 0. buharlaşma sıcaklığının değişimi 0.75 ten 1. hava giriş sıcaklığıyla yaklaşık olarak doğru orantılı artarken. 44 2 0. 40 8 0.7 Sistem sıcaklıklarının soğutma etkinlik katsayısına bağlı değişimi 160 . İZMİR Şekil . 43 7 0. Buharlaştırıcı çıkış şartlarının hemen hemen sabit kalması nedeni ile soğutucu akışkan debisi değişmemektedir. 41 7 0. Yoğuşma sıcaklığı 43.

: 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc.75 3.50 2.00 Yük (kW) 3. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının değişiminin etkisi Çalışmada ayrıca buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanlarının sistem performansına etkisi incelenmiştir.50 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Soğutma Etkenlik Katsayısı 2. 80 70 60 Sıcaklık (°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_buharlaştırıcı (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.25 2.50 Hava Giriş Sıcaklığı (°C) Şekil -8 Soğutma yükü ve etkinlik katsayısının hava giriş sıcaklığına bağlı değişimi 4. yoğuşturucunun ısı transfer kapasitesi 300 W/K sabit değerde tutularak. İZMİR 4.2.50 2. buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi 150-600 W/K aralığında değiştirilmiştir.00 3.75 3. Yapılan sayısal çalışmada.I.75 1.75 2.75 2.00 3.00 2. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüklerinin ve kompresör yükünün değişimi ise Şekil 9b’de verilmiştir.25 3.00 1.25 Soğutma Yükü 4.50 3.25 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.50 3.00 1. Yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesine bağlı değişimi Şekil 9a’da gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008.: 30°C Şekil 9a – Sistem sıcaklıklarının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi 161 Soğutma Etkenlik Katsayısı .75 1.

Ancak ısı transferi kapasitesinin (UA) yüksek değerlerinde.00 2. buharlaşma sıcaklığı yaklaşık sabit kalmaktadır (Şekil . Sistemin soğutma kapasitesi 2.00 4. sistemin soğutma kapasitesi artarken.00 150 200 250 300 350 400 450 UA_buharlaştırıcı (W/K) 500 550 600 1.: 30°C Şekil 10a .00 2.50 1.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Kompresör Gücü 2.50 4. önce bir miktar artmakta. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc.50 Soğutma Kapasitesi Yoğuşturucu Yükü 3. kompresör gücü azalmaktadır.00 1.00 5.7°C ‘a artmıştır. 9-12 EKİM 2008.50 2. bunun sonucu olarak yoğuşturucuda havaya transfer edilen ısı miktarı ve yoğuşma sıcaklığı artmaktadır Grafiklerden görüldüğü gibi.00 1. İZMİR 6.50 3. buharlaşma basıncının artması ile birlikte.I.50 4. 80 70 60 Sıcaklık(°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc. daha sonra yaklaşık sabit kalmaktadır. buharlaştırıcı yüzey alanının artması ile birlikte.74 kW dan 4 kW’a ve soğutma etkinlik katsayısı 1. 162 .50 3. Soğutma etkinlik katsayısı ise.00 3.50 Kapasite (kW) 5.10a).94 değerinde 2. Aynı zamanda soğutma kapasitesi de artmakta. buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesinin (UA) 150 W/K değerinden 600 W/K değerine arttırılması ile. 12°C su giriş sıcaklığı için buharlaşma sıcaklığı -7.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Şekil 9b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi Buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi (UA) arttıkça. soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısı sabit bir değere yaklaşmaktadır (Şekil -10b).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Sistem sıcaklıklarının yoğuşturucunun UA değerine bağlı değişimi Yoğuşturucunun (UA) değerinin artması ile. Yoğuşturucunun (UA) değerinin arttırılması durumunda ise yoğuşma sıcaklığı düşüş gösterirken.3°C dan 3.21 değerine yükselmiştir. soğutucu akışkanın kütlesel debisi ve buna bağlı olarak kompresör yükü ve soğutma kapasitesi artmaktadır. buharlaşma sıcaklığı artarak soğutulan suyun sıcaklığına yaklaşmaktadır. Çalışmada.

Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmemesi. 9-12 EKİM 2008.50 5.00 Kapasite (kW) Soğutma Kapasitesi 3.00 2.00 Şekil 10b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının yoğuşturucu UA değerine bağlı değişimi SONUÇLAR Su soğutma guruplarının veya genel olarak soğutma sistemlerinin kapasite ve verimlilikleri. sistemin soğutma kapasitesi %45 ve etkinlik katsayısı %14 artmıştr.50 2.00 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.50 4. sistem kapasitesini ve soğutma etkinlik katsayısını doğrudan etkilemektedir.50 3. 163 . buharlaştırıcı ısıl aktarım kapasitesinin (UA) 4 kat arttırılması ile.50 2. Sonuç olarak.00 3.50 Soğutma Etkenlik Katsayısı 5. sistem tasarım kapasitesine bağlı olarak yüzey alanlarının ve yoğuşturucu hava debisinin optimizasyonu üzerinde durulması planlanmaktadır.00 Kompresör Gücü 1.00 4. dış hava sıcaklığının 25°C tan 40°C a yükselmesi.00 1.00 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Soğutma Etkenlik Katsayısı Yoğuşturucu Yükü 6. Seçilen sistemde.00 5. Çalışmada.50 4.50 1. bir su soğutma grubunun kapasite ve etkinliğinin yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığına bağlı değişimi sayısal model yardımı ile incelenmiştir. Aynı sıcaklık değişiminde kompresör gücü %20 kadar artmış ve soğutma etkinlik katsayısı %30 oranında azalmıştır. Yapılan çalışmada.00 2. İZMİR 5. soğutma kapasitesinin yaklaşık %10 azalmasına neden olmuştur.50 3. Bir sonraki çalışmada. soğutma kapasitesi ve soğutma etkinlik katsayısı önemli ölçüde azalmaktadır. Elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: • • Dış ortam sıcaklığının artması ile buharlaşma basıncı artmakta. yoğuşturucu ve buharlaştırıcıya gönderilen akışkanların sıcaklıklarının değişmesi ile doğrudan değişmektedir. yoğuşturucuya gönderilen hava debisinin ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmesi bir soğutma sisteminin performansını doğrudan etkilemektedir.I.50 1.

.. International Journal of Refrigeration.2006 Lee.. Spitler J. KAYNAKLAR ASHRAE Standard 116.hvac. 1995 Jin H. G. 23.KB. İZMİR TEŞEKKÜR Bu bildiri Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırma Fonu tarafından desteklenen 2005...D.edu.11.FEN.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. J. 2002 www. “Performance analysis and simulation of automobile air conditioning system”. Thesis. DEÜ Fen Bilimleri Ens. Bir Soğutma Sistemi Performansının Buharlaşma ve Yoğuşma Sıcaklıklarına Bağlı Olarak Değişimi.. Ph. Yoo. 2007 164 .H.okstate.055 numaralı “Buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarının değişiminin soğutma çevrimi performansına etkisi” isimli proje kapsamında hazırlanmıştır.. 9-12 EKİM 2008. 2000 Sunu S.).I.(İng. Methods of Testing for Rating Seasonal Efficiency of Unitary Air Conditioners and Heat Pump.H.D. A parameter estimation based model of water to water heat pumps for use in energy calculation programs. 243-254. Yüksek Lisans Tezi. bağlantı tarihi 13.. Yazarlar desteğinden dolayı Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Fonuna teşekkür ederler.

Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi A.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi Nagihan BİLİR – H. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ 165 . HOŞÖZ Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması M. İZMİR OTURUM VII SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi Ali KILIÇARSLAN – M. 9-12 EKİM 2008.I.

Literatürde yapılan çalışmaların büyük bir çoğunluğu buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerini enerji analizi (Termodinamiğin I.15 aralığında değiştiği bulunmuş [9]. Mühendislik Fakültesi. R22-R13. soğutucu akışkan. İZMİR BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN ELEMANLARININ TERSİNMEZLİK ANALİZİ A. Teknik Eğitim Fakültesi. R134a (HFC) ve R404a (Azeotropik) gibi farklı gruplara ait soğutucu akışkanlar kullanılırken. aşırı soğutmanın. Mühendislik Fakültesi. φM.δ. Termodinamiğin ikinci kanunu açısından yapılan incelemelerde ise. yoğuşturucu. R12 (CFC). R22 (HCFC).I. Kaskat soğutma sistemleri ısı kaynağı ve kuyusu arasında yüksek sıcaklık aralıklarında (-70ºC / 100ºC) uygulama alanına sahiptir [3]. yoğuşturucu sıcaklığına. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezliği. Kaskat soğutma sisteminin yüksek sıcaklık bölümünde. kızgınlığın kaskat soğutma sisteminin soğutma tesir katsayısına (STK) etkisi araştırılmış ve en iyi soğutucu akışkan çiftleri bulunmaya çalışılmıştır [4-8]. GİRİŞ Tek ve çok kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri. Izantropik verimin arttırılmasıyla kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. R12-R13.1-0. 41380 Kocaeli ÖZET Bu çalışmada.ξ . Kılıçarslan. soğutucu akışkan olarak R12’nin kullanıldığı buhar sıkıştırmalı ısı pompası ile R11’in kullanıldığı buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminden oluşan kaskat sistem deneysel olarak incelenerek ekserji veriminin 0. alçak ve yüksek kademe kompresörleri. Bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken. alçak ve yüksek kademe genleşme vanaları. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan. Makina Eğitimi Bölümü. Makina Mühendisliği Bölümü 19030 Çorum ξ Tel: 0364-2274533-34. ∆T’nin arttırılması durumunda ise genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. çok düşük işletme basınçlarının oluşması ve çok büyük özgül hacime sahip olan soğutucu akışkanı sıkıştırmak için çok büyük kapasiteli kompresörler gerektirdiğinden dolayı düşük sıcaklık uygulamalarında uygun değildir [1. akışkanın katılaşması. Fax: 0364-2274535 E-mail: alikilicarslan@gmail. politropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına(∆T) göre araştırılmıştır. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkının.Kanunu) açısından incelemektedir.2]. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisi gibi elemanlar tersinmezlik açısından analiz edilmiştir. kaskat soğutma. Hitit Üniversitesi. doğal gaz sıvılaştırılmasında kullanılan çok kademeli kaskat soğutma siteminin ekserji analizi yapılarak en küçük iş’i δ Başlıca yazar: A.Kılıçarslanε. Çevre yolu 19030 Corum Kocaeli Üniversitesi. alçak sıcaklık bölümünde ise uygun termodinamik özelliklerinden dolayı sadece R13 kullanılmıştır. 9-12 EKİM 2008. Umuttepe Kampusu. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıklarının.com 166 . Anahtar Kelimeler:Soğutma sistemleri. Yapılan çalışmalarda. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi yukarıda bahsedilen sorunlara çözüm getirmektedir. Makina Mühendisliği Bölümü. tersinmezlik 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Hoşöz ε φ Hitit Üniversitesi. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır.

ısı değiştiricisinden ve elemanları birbirine bağlayan boru hatlarından çevreye olan ısı geçişi ihmal edilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. HCFC. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına göre kıyaslamak. en uygun akışkan çiftini seçmek ve elemanların tersinmezliklerini en aza yapılması gerekenleri tartışmaktır. CFC. İZMİR veren bir ifade geliştirilmiş [10]. • Kaskat soğutma sisteminin elemanlarında soğutucu akışkanın akışı sürekli ve homojen akış şartlarına göre olmaktadır. 167 . yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezliğini inceleyen bir çalışmaya literatürde rastlanamamaktadır. yoğuşturucu sıcaklığı ve kaskat yoğuşturucudaki sıcaklık farkına bağlı olarak en az tersinmezliği veren kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmış [11]. Isı değiştiricisi sistem A ve sistem B’yi birbirine bağlayan ortak bir elemandır. Literatürde yapılan çalışmalardan araştırıldığı üzere. • Kompresörlerden. Ayrıca. buharlaştırıcı sıcaklığı -85ºC’ye kadar azalabilir. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların (alçak ve yüksek kademe kompresörleri ve genleşme vanaları. Çok düşük buharlaştırıcı sıcaklıkları elde etmek için uygulamalarda kullanılan buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde. Bu çalışmanın amacı. soğutucu akışkan çifti olarak CO2-C3H8’in kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde buharlaştırıcı sıcaklığı. soğutucu akışkan olarak sadece R134a’nın kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde entropi üretimini en aza indirme ilkesine dayalı olarak en uygun kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmıştır [12]. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerinin enerji analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalar yapılmasına rağmen. 9 8 CompB B Yoğuşturucu 7 2 CompA A 12 11 TEVB 10 Isı Değiştiricisi 3 Şekil . İki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi 6 4 5 1 Buharlaştırıcı TEVA Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminin tersinmezlik analizi aşağıdaki kabuller dikkate alınarak yapılacaktır. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklığı. Fakat bu çalışmada. İKİ KADEMELİ KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN TERSİNMEZLİK ANALİZİ Alçak sıcaklık bölümü (sistem A) ve yüksek sıcaklık bölümünden (sistem B) oluşan buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sistemi Şekil 1’de gösterilmektedir.1. R22-R13. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerini R12R13. 2. izantropik verim. buharlaştırıcı.I. genleşme vanalarından. HFC ve Azeotropik gibi farklı soğutucu akışkan sınıflarına ait akışkan çiftleri kullanılarak kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezlik analizi detaylı bir şekilde yapılmıştır. tersinmezlik analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalara rastlamak mümkün değildir. 9-12 EKİM 2008. • Elemanlarda soğutucu akışkanın akışı esnasında kinetik ve potansiyel enerjilerdeki değişimler ihmal edilebilir derecededir. R134a-R13 ve R404a-R13 gibi farklı soğutucu akışkan çiftleri için.

Genleşme vanası A ve B’nin tersinmezliği aşağıdaki şekilde ifade edilir. Ayrıca özgül soğutma kapasitesindeki azalma da genleşme esnasında tersinmezliği arttıran bir etkendir. 9-12 EKİM 2008. h=cons. 168 . sonlu sıcaklık farkında ısı geçişi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisinin bir kısmından oluşurken. akışkanın ani olarak genleşmesidir. ani genişleme ve sürtünme gibi etkenlerden oluşur. Kompresör çıkış sıcaklığını dolayısı ile tersinmezliği azaltmak için genellikle ticari veya endüstriyel tip kompresörler hava veya su ile soğutulurlar. Bir kompresörün tersinmezliği izantropik verimin artmasıyla artar.I. Genleşme vanasında soğutucu akışkanın genleşmesi esnasında meydana gelen tersinmezliğin temel nedeni. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinin diğer kısmını kapsamaktadır. ani sıkıştırma. buharlaştırıcı. kompresör A (CompA). (2) (1) & & Burada. s7 ve s8 ise B kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri ve T0 ise ortamın mutlak sıcaklığını göstermektedir. Çevre ile ısı geçişi yapmayan (adyabatik) kompresör A ve kompresör B’nin tersinmezliği. yoğuşturucu ve ısı değiştiricinin tersinmezliği ayrı ayrı incelenecektir. Ayrıca kompresörün tersinmezliği kompresörün basınç oranı sabit tutularak. Kaskat soğutma sistemini oluşturan sistem A ve sistem B’ye ait sıcaklık-entropi (T-s) diyagramı şekil 2’de görülmektedir. genleşme vanası A ve B. Sistem A. b) Sistem B’nin T-s diyagramı s Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminde tersinmezlik genellikle. İZMİR Aşırı soğutmanın sıvı hattında. s4 ve s5 A genleşme I vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. Şekil 1’de gösterilen buhar sıkıştırmalı iki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi daha önce belirtildiği gibi sistem A ve sistem B’den oluşmaktadır. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların diğer bir ifade ile kompresör A ve B. s1 ve s2 A kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. kızgınlığın soğutma ortamı içinde bulunan emme hattında ve sistemde meydana gelen basınç kayıplarının ihmal edilebilir seviyede olduğu varsayılmıştır. h=cons. m A ve m B A ve B I I sistemlerinde dolaşan soğutucu akışkanların kütle debilerini. & & I compA = T0 m A (s 2 − s1 ) & & I compB = T0 m B (s 2 − s1 ) denklemleri ile ifade edilir. • T P=cons. 4 3 2 T P=cons. sistem B ise kompresör B (CompB). s10 ve s11 ise B genleşme vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri göstermektedir. akışkanın kompresörden çıkış sıcaklığının artmasıyla artar. & & I TEVA = T0 m A (s 5 − s 4 ) & & I TEVB = T0 m B (s11 − s10 ) Burada. genleşme vanası B (TEVB). 10 9 8 A 1 5 6 11 B 7 12 s Şekil 2. & compA ve & compB A ve B sistemlerinin kompresörlerinin tersinmezliklerini. genleşme vanası A (TEVA). (4) (3) & I TEVA ve & TEVB A ve B sistemlerinin genleşme vanalarının tersinmezliklerini. • Kompresörlerin izantropik verimlerinin aynı olduğu varsayılmıştır. a) Sistem A’nın T-s diagramı.

(5) & buharlaştırıcının tersinmezliğini. Çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında R134a-R13 ve R404A-R13 akışkan çiftleri için yoğuşturucu ve genleşme vanası B yaklaşık olarak aynı tersinmezlik değerlerine sahip olmaktadır. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde basınç kayıpları ihmal edildiğinden dolayı akışkan hareketinden dolayı meydana gelen sürtünmenin neden olduğu tersinmezlik ısı değiştiricisinde söz konusu değildir. 3. R22-R13. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezlik analizi yapılmış ve tersinmezlik analizinin dayandığı termodinamik modeli ölçü alan bir bilgisayar programı geliştirilerek. (6) & yoğuşturucunun tersinmezliğini. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi farklı soğutucu akışkan çiftleri için Şekil 3’de gösterilmektedir. & = T m ⎡(s − s ) − (h 10 − h 8 ) ⎤ & B ⎢ 10 8 Ic 0 ⎥ T0 ⎣ ⎦ Burada. Artan buharlaştırıcı sıcaklıklarında bütün soğutucu akışkanlar için en büyük tersinmezlik azalmasını %73 ile genleşme vanası A. izantropik verim ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı(∆T) gibi parametrelerin.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri üzerine etkisi R12-R13. -51˚C / -45˚C aralığında ise genleşme vanası A almaktadır. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için incelenmiştir. Isı değiştiricisinde tersinmezlik. buharlaştırıcıdaki tersinmezlik. Şekil 3’de görüldüğü gibi kaskat sisteminde kullanılan dört farklı soğutucu akışkan çifti için buharlaştırıcı sıcaklığı arttığı zaman kaskat sistemi oluşturan bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. ısı değiştiricisinde meydana gelen tersinmezlik. Sonuç olarak. Çalışmada kullanılan soğutucu akışkan çiftleri ve çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B alırken. yoğuşturucu ve yoğuşma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişidir. en küçük tersinmezlik azalmasını ise %14 ile aynı değerlere sahip olan kompresör B. Bu durumda. A ve B soğutma sistemlerini birleştiren. Buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C ile -45˚C arasında değiştirilirken. Aşırı soğutmanın yoğuşturucu içinde olduğu varsayılırsa. & = T m ⎡(s − s ) − (h1 − h 5 ) ⎤ & A⎢ 1 5 Ie 0 ⎥ Trs ⎦ ⎣ denklemi ile ifade edilir. yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C’de. kaskat sistemin buharlaştırıcı sıcaklığı. Soğutma ortamı içindeki kızgınlık derecesi de buharlaştırıcıdaki tersinmezliği etkiler. (7) Burada. buharlaştırıcı. yoğuşturucu sıcaklığı. I Ayrıntıları önceki bölümlerde anlatılan bu çalışmada. & HE ısı değiştiricisinin tersinmezliğini göstermektedir.I. Trs buharlaştırıcının ısı çektiği ortamın sıcaklığını. Isı değiştiricisi. & = T [m (s − s ) + m (s − s )] & A 4 2 & B 7 11 I HE 0 denklemi ile ifade edilir. izantropik verim 0. bu durumda soğutucu akışkanın yoğuşturucuda geçişi sırasında meydana gelen tersinmezlik aşağıdaki şekilde yazılabilir. 9-12 EKİM 2008. en küçük tersinmezlik değerini -65˚C / -51˚C aralığında buharlaştırıcı. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanlarının (kompresör A ve B. h8 ve h10 yoğuşturucunun giriş ve çıkısındaki özgül Ic entalpileri göstermektedir. A soğutma sisteminden atılan ısının B soğutma sistemi tarafından alındığı ve çevreye karşı tamamen yalıtılmış olan bir elemandır. genleşme vanası A ve B. ısı değiştiricisinde akan sıcak ve soğuk akışkanlar arasındaki ısı geçişi ve akışkanlarda meydana gelen faz değişimidir. yoğuşturucu ve genleşme vanası B göstermektedir. Buharlaştırıcıda olduğu gibi yoğuşturucuda tersinmezliğin temel sebebi. h1 ve h5 Ie buharlaştırıcının giriş ve çıkısındaki özgül entalpileri göstermektedir. 169 . İZMİR Buharlaştırıcıdaki tersinmezlik esas olarak esas olarak buharlaştırıcı ve soğutma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişinden kaynaklanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Burada.

genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliğinde değişiklik olmaktadır. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi Şekil 5’de gösterilmektedir. İZMİR Tc=40 C. fakat sistemin alçak sıcaklık bölümünü (sistem A) oluşturan elemanlarda.2 -52. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması sadece sistemin yüksek sıcaklık bölümünü (sistem B) etkilediğinden dolayı kompresör B. ns=0.31 0.I. Sistem B’nin elemanları dikkate alındığında.52 0. Kompresörün izantropik veriminin artması ile meydana gelen değişiklik soğutucu akışkanın kompresörden çıkış şartlarını değiştirdiğinden dolayı.28 Tc=40 C.35 0. ns=0. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur.21 0. Şekil 5’de görüldüğü gibi sistem B’de kompresör B’den sonra en büyük tersinmezlik azalması yoğuşturucuda.13 0.2 -52. İzantropik verim %50-%95 arasında değiştirilirken yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C.00 -61. kompresör A’da %50-%75 arasında tersinmezlikteki azalma ortalama olarak %19. Yoğuşturucu sıcaklığı 30˚C ile 50˚C arasında değiştirilirken.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB -61.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur.10 0. ΔT=5K. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’de gösterilmektedir.06 0.26 b) R22-R13 Tc=40 C. 9-12 EKİM 2008. sistem A’da ise kompresör A’dan sonra en büyük tersinmezlik azalması kompresör A ile bağlantılı olan ısı değiştiricisinde meydana gelmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.8 0.4 -44 Te (C) Te (C) c) R134a-R13 c) R404a-R13 Şekil 3.8 -48.2 -52. %75-%95 arasında ise ortalama olarak %35 olmaktadır.21 0. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri en küçük tersinmezlik genleşme vanası B’de meydana gelirken buharlaştırıcının ve genleşme vanası A’nın tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.42 I (kW) I (kW) 0.14 0.8 -48.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. kompresör A.8 0.8 -48. izantropik verim 0.4 -44 -66 -61.06 0. ns =0.07 0.12 0. ΔT=5K.2 -52. genleşme vanası A ve buharlaştırıcının tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik meydana gelmemektedir. 170 . İzantropik verimin artması ile kompresörün soğutucu akışkanı sıkıştırması için gerekli enerji miktarı azalacak dolayısı ile Şekil 5’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kompresörde meydana gelen tersinmezlikler azalacaktır.6 -57.24 0. ΔT=5K.6 -57.4 -44 Te (C) Te (C) a) R12-R13 Tc=40 C.32 0.6 -57. İzantropik verimde %5’lik artmaya karşın kompresör B’de tersinmezlik %16 azalırken. kompresörde R404aR13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri ve ısı değiştiricisindeki tersinmezlik değerleri ise hemen hemen bütün soğutucu akışkan çiftleri için aynı olmaktadır. ΔT=5K.8 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. yoğuşturucunun ısı attığı ortam ile arasındaki sıcaklık farkı artacak ve sonuç olarak sonlu sıcaklık farkında meydana gelen ısı geçişi artacağından dolayı yoğuşturucunun ve yoğuşturucunun bağlantılı olduğu elemanların (kompresör B ve genleşme vanası B) tersinmezliği artacaktır.18 0.19 0. Şekil 4’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için en büyük tersinmezlik artışı sırası ile yoğuşturucu. ns=0.6 -57. en küçük tersinmezlik değerini ise buharlaştırıcı almaktadır. yoğuşturucu ve genleşme vanası B’de R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R134a-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri. genleşme vanası B ve kompresör B da meydana gelmektedir. Kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için izantropik verimin %50-%95 aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B.4 -44 -66 -61.8 -48. Yoğuşturucu sıcaklığı arttırıldığı zaman.

8 Tc (C) 28 32.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.80 0.09 0.16 0.18 0.4 47.00 28 32.00 28 32. Tc=40 C.8 37.64 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.42 0.85 0. Tc=40 C.00 78 ns 45 56 67 78 89 100 ns a) R12-R13 0.52 0.00 45 56 67 78 I (kW) 100 0.17 0.32 0. İZMİR 0.26 0. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi 171 .75 0.10 0.34 Te=-65 C.00 45 56 67 I (kW) 89 100 0.2 52 c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 4.45 0. ΔT=5K IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.04 Te =-65 C.48 0.6 42.2 52 I (kW) 0.2 52 0. np=0.6 Tc(C) 42.48 0.6 Tc (C) Tc (C) 42.00 32. 9-12 EKİM 2008.50 0. ΔT=5K. Tc=40 C. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Te=-65 C.00 89 45 56 67 78 89 100 ns ns c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.30 0.4 47.17 0.45 0.32 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 37.15 0. Tc=40 C. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.27 0.8 37.4 47. ns=0. ΔT=5K.8 37. ΔT=5K.34 0.30 0. ΔT=5K.I.64 I (kW) 0.60 Te =-65 C.08 0. ns =0.6 42.16 0.2 52 a) R12-R13 Te =-65 C.80 0.36 Te =-65 C.78 0.20 0.4 47.30 1.40 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.25 0.51 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE 1.00 28 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB b) R22-R13 Te=-65 C. np=0.68 b) R22-R13 Te=-65 C.

2 13.10 0.00 0 0. yoğuşturucu sıcaklığına. Te =-65C.40 Tc=40 C.20 0. yoğuşturucu. 0. alçak kademe soğutma sisteminin sıcaklığı sabit tutulup. Te =-65C. Bunun nedeni ise R22-R13.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. R134a-R13 ve R404a-R13 durumunda sıcak akışkanın tersinmezliğindeki azalmanın soğuk akışkanın tersinmezliğindeki artma miktarından daha az olmasıdır.8 I (kW) I (kW) 0.2 13.28 Tc=40 C.00 3.18 0.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 3.8 10.30 0.4 6. 172 .8 10. Her iki durumda da en büyük tersinmezlik değerleri yüksek kademe sisteminde bulunan kompresörde (kompresör B).00 0 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.12 0. Şekil 6’da görüldüğü gibi çalışılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için ∆T arttırıldığı zaman büyük oranda tersinmezlik artışı sırasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucuda meydana gelirken kompresör B’nin tersinmezliğindeki azalma ise dikkate alınmayacak kadar küçüktür. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılması durumunda.6 17 0 3. Te =-65C. ns =0. kompresör B.06 0. ns =0.35 0.30 0. R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için ısı değiştiricisinde tersinmezlik artmaktadır.14 0. 9-12 EKİM 2008. Te =-65C. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken. ∆T’nin değiştirilmesi. R22-R13 durumunda ise en küçük tersinmezlikler oluşmaktadır.32 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.06 0.50 0. ns =0.24 b) R22-R13 Tc=40 C. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır.13 0. yüksek kademe soğutma sisteminin sıcaklığı arttırılmak suretiyle yapıldığından dolayı alçak kademe soğutma sisteminde (sistem A) bulunan elemanların tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamakta fakat yüksek kademe soğutma sisteminin (sistem B) elemanlarının tersinmezliklerinde değişiklik gözlenmektedir.19 0.6 17 ΔT (K) ΔT (K) a) R12-R13 0. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye göre değişimi 4.8 10. izantropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına (∆T) bağlı incelenmiştir.4 6. R404aR13 durumunda sırasıyla kompresör B.26 Tc=40 C.4 6. R22-R13.8 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0.2 13. İZMİR Şekil 6 buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye (kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı) göre değişimini göstermektedir.I.SONUÇLAR Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri R12-R13.4 6.8 10. genleşme vanası B ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlikler oluşurken.21 0.2 13. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken.07 0. ns =0. en küçük tersinmezlik değerleri ise buharlaştırıcıda olmaktadır. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına.6 17 0 3.6 17 ΔT (K) ΔT (K) c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5.

Hoşöz M. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelirken. 16. 305–319. İzantropik verimin arttırılmasıyla çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. Kompresör B ve genleşme vanası B’de ise en küçük tersinmezlik değerleri R22-R23 akışkan çiftinin kullanılması durumunda meydana gelmektedir. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. 30 Mayıs. 5(4).. [3] Kılıçarslan A. buharlaştırıcı) tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır. Sıcak ve soğuk akışkan arasındaki tersinmezlik artmasına ve azalmasına bağlı olarak ısı değiştiricisinde R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için tersinmezlik artarken sistemin diğer elemanların (kompresör A ve B. Wiley. 9-12 EKİM 2008. [2] Gupta K. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla..2 Haziran.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kayseri. genleşme vanası A. 1985. 2003. yoğuşturucu. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılmasında olduğu gibi izantropik verimin arttırılmasında da kompresör B. İZMİR yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla ve kompresörde ise en küçük tersinmezlik değerleri ise R12-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir.Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi Bildiriler Kitabı. Türk Isı Bilim ve Tekniği Derneği. 2007. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması durumunda. England. Refrigeration Systems and Applications. Kaskat soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkan çiftlerinin kıyaslanması. SEMBOLLER h ηs & m & I soğutucu akışkanın özgül entalpisi (kJ kg–1) kütle debisi (kg s–1) kompresörün izantropik verimi tersinmezlik (kW) özgül entropi (kJ kg–1K–1) sıcaklık (ºC) kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı (K) A soğutma sistemi B soğutma sistemi yoğuşturucu kompresör buharlaştırıcı Isı değiştiricisi çevre soğutma ortamı genleşme vanası Şekil 1’de gösterilen kaskat soğutma sisteminde elemanların giriş veya çıkış şartlarını gösteren noktalar s T ΔT İndisler A B c comp e HE 0 rs TEV 1…12 KAYNAKLAR [1] Dincer I. kompresör B. Numerical optimization of multi-stage cascaded refrigeration-heat pump system.. kompresör ve genleşme vanası B’de en küçük tersinmezlik değerleri ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. 1126-1135. Heat Recovery Systems.I. 173 . ∆T’nin arttırılmasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır.

Performance of the cascade system using alternative refrigerants. [7] Cho K. 2006. Krishna Murthy MV. Prediction of optimum interstage temperatures for cascade systems. Heat Recovery Systems. [11] Lee TS. İZMİR [4] Gupta K. June 10-12. 24. Exergy analysis of multistage cascade refrigeration cycle used for natural gas liquefaction. California. 14(4). International Journal of Refrigeration. Ameli SM. Applied Thermal Engineering. 5(6).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 353–65. [8] Kilicarslan A. 26(8).I. Cho H. Proceedings of the ASME NHTC’01 . A finite time analysis of a cascade refrigeration system using alternative refrigerants. Liu CH. 1100–08. [6] Agnew B. 2004.35th National Heat Transfer Conference Anaheim. 519–26. 2000.. An experimental investigation of a different type vapor compression cascade refrigeration system. Applied Thermal Engineering. 2001. 9-12 EKİM 2008. 2004. Brown JS. 1989. V. Park J. 148–51. 24. International Journal of Energy Research. [12] Ratts EB. 2257–65. [10] Kanoglu M. Thermodynamic analysis of optimal condensing temperature of cascadecondenser in CO2/NH3 cascade refrigeration systems. 2002. 763–74. Comparative optimum performance study of multi-stage cascade refrigerating systems. 29. 69(5l). Chen TW. 124–30. 2611–2626. 595–600. Experiments on a cascaded R11-R12 vapor compression system for cogeneration of heat and cold. Mechanical Engineering Bulletin Heat Recovery Systems. [5] Agrawal DD. [9] Srinivasa Murthy SS. Journal of the institution of Engineers (India)-Mechanical Engineering Division. Parasad M. 23.1. 1985. 174 . A generalized analysis for cascading single fluid vapor compression cycles using an entropy generation minimization method.... International Journal of Refrigeration. 1983.

Bunlar homojen ve ayrık akış modelleridir. daha az miktarda malzeme kullanımını sağlamaktadır. Bu basınç kaybı da Reynolds sayısına. Ayrık akış modeli ise fazların farklı hız ve hidrodinamik özelliklerini dikkate almaktadır. buna karşılık enerji kaynaklarının sınırlı olduğu ülkemiz için daha çok önem kazanmaktadır.tr. GİRİŞ Gelişen sanayinin beraberinde getirdiği en önemli sorunlardan biri olan enerji kaynaklarının doğru ve optimum kullanımı. İZMİR YATAY KONUMDAKİ BUHARLAŞTIRICILARDA BASINÇ KAYIPLARINI HESAPLAMAK İÇİN KULLANILAN METODLARIN GEÇERLİLİĞİNİN FARKLI SOĞUTUCU AKIŞKANLARA VE ÇALIŞMA ŞARTLARINA GÖRE KIYASLANMASI Gökhan ARSLAN. Düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. Fazların birbirlerine göre bağıl konsantrasyonu ve boru içinde dağılımları (akış rejimleri). Fazların ortalama hidrodinamik özellikleri kullanılarak basınç kaybı tek fazlı akışa göre hesaplanır. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur.edu. Basınç kaybı 1. Anahtar Kelimeler: İki fazlı Akış. Araştırmacılar bu konu üzerinde deneysel çalışmalardan yola çıkarak çeşitli korelasyonlar oluşturmakta veya var olanların geçerliliğini araştırmaktadırlar. Lockhart-Martinelli. Bilhassa yer kısıtı olan iklimlendirme cihazları. 9-12 EKİM 2008. Enerjinin optimum kullanımı sadece enerji dönüşüm sistemleri için değil. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. Bu çalışma kapsamında literatürde yer alan deneyler bir araya getirilerek. Hızların doğu tespit edilmesi. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için yaygın olarak kullanılan iki temel iki fazlı akış modeli vardır. buharlaştırıcıların daha kompakt bir yapıya sahip olmasını gerektirmektedir. enerji ihtiyaçlarının her geçen yıl arttığı. kütle geçişi sonucu oluşan momentum değişimleri de basınç kaybını etkileyen parametrelerdir. Ayrıca tek fazlı akış açısından önemli olan atalet. Bu suretle herbir fazın kütlesel ve hacimsel oranı tespit edilerek hızları bulunabilmektedir. Tek fazlı akışa göre iki fazlı akış. Bu modellerin kullanılması mühendislik uygulaması açısından kolay olduğu için tercih edilmektedir. Homojen modelde sıvı ve buhar fazlar aynı hıza sahip homojen bir karışım olarak kabul edilir. basınç kaybının mümkün olduğunca doğru bulunması açısından önemlidir çünkü toplam basınç kaybı ağırlıklı olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kayıplarını içermektedir. En önemli husus. yani faz hızlarına bağlıdır. Grönnerund) incelenmiştir.I. buharlaştırıcı boyutlarını küçülteceği gibi yatırım maliyetlerini azaltmakta. Nurdil ESKİN İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü arslango@itu. Soğutma ve İklimlendirme sektörü ile Otomotiv sektöründe kullanılan çeşitli tipteki buharlaştırıcıların tasarımı ve optimizasyonu. gerek tüm sistemin performansının arttırılmasında ve gerekse sistemde kullanılan enerjinin tasarrufunda ve daha az enerji gereksinimine ihtiyaç duyulmasını sağlaması açısından çok önemli bir yer tutmaktadır. eskinn@itu. cihaz ve sistemlerin tasarımı ve üretiminde de ön plana çıkmaktadır. Basınç kaybının doğru hesaplanması. 175 . buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Özellikle ülkemizin lokomotif sektörlerinden biri olan Isıtma. fazlar arası yoğunluk farkının çok büyük olması basınç kaybını doğrudan etkileyen parametrelerdir. Müller-Steinhagen-Hack.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. farklı soğutucu akışkanlar ve çalışma şartları altında buharlaştırıcıda meydana gelen basınç kaybını hesaplamak için yaygın olarak kullanılan metodlar (Homojen.edu. buharlaştırıcının herhangi bir noktasında buhar kalitesinin ve boşluk oranının doğru bulunmasıdır. Bu parametrelerden ötürü iki fazlı akışta tek fazlı akışta olduğu gibi basınç kaybı hesaplarında tek bir korelasyon grubu kullanılamamaktadır. Buharlaştırıcı. gerek hidrodinamik gerekse ısı geçişi açısından daha karmaşık yapıya sahiptir.tr ÖZET Soğutucu akışkanların faz değiştirdiği ısıtma-soğutma sistemlerinde tasarım ve optimizasyon için basınç kaybının doğru hesaplanması çok önemlidir. viskoz ve basınç kuvvetlerinin yanında iki fazlı akışta fazlar arasında oluşan arayüzeydeki gerilmeler.

9-12 EKİM 2008. Bu modele göre sürtünme faktörü . Daha önce de belirtildiği gibi basınç kaybının bulunması için buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi bilinmesi gerekir. hem laminar hem de türbülanslı bölge için geçerli olan Churchill [2] modeli kullanılmıştır. Bu kabul kapsamında yer alan literatür deneysel çalışmaları tespit edilmiş ve elde edilen model sonuçları ile kıyaslanmıştır. ⎡⎛ 8 ⎞12 ⎤ 1 ⎥ f = 2 ⎢⎜ ⎟ + 3/ 2 ⎢⎝ Re m ⎠ ⎥ ( am + bm ) ⎦ ⎣ (8) 176 . Buharlaştırıcı yatay konumda olduğu için toplam basınç kaybında yer çekiminin etkisi ihmal edilmiştir. Re m = Gd μm 1/12 (7) Sürtünme faktörü için yüzey pürüzlülüğünü dikkate alan. Buhar kalitesinin buharlaştırıcı boyunca doğrusal değiştiği göz önüne alınarak toplam basınç kaybı hesapları yapılmıştır. Toplam basınç kaybında sürtünmelerin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. Buharlaştırıcı boyunca sabit ısı akısı ile doymuş sıvı soğutucu akışkanın ısıtıldığı kabul edilmiştir. Yaygın kullanımı açısından bu çalışmada ortalama viskozite için McAdams [1] modeli kullanılmıştır. İZMİR Bu çalışmada buharlaştırıcı boyunca meydana gelen basınç kaybı farklı metodlar ele alınarak incelenmiştir.I. Sürtünme faktörünün (f) doğru tespit edilmesi bu nedenle önemlidir. ivmelenme ve sürtünmelerden kaynaklanmaktadır. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tespit etmek için kullanılan modellerin ilki homojen akış modelidir. Toplam basınç kaybı yer çekimi etkisi. Her iki fazın ortalama termodinamik ve hidrodinamik özelliklerinin kullanıldığı bu modelde ortalama yoğunluk ve boşluk oranı buhar kalitesinin bir fonksiyonu olarak tanımlanır. 1 ρm α= = x ρv + x 1− x ρL (2) 1− x ρv + x (3) ρL μm = μv ρv (4) 1 x 1− x + μL Yatay konumdaki buharlaştırıcıda yer çekimi etkisi ihmal edildiğinde toplam basınç kaybı. ivmelenme ve sürtünmeden kaynaklanan kayıplar olarak 1− x ⎞ 1 ⎞ dx ⎧ dP ⎫ 2 d ⎛ x 2 ⎛ 1 ⎨ ⎬ =G ⎜ + ⎟=G ⎜ − ⎟ ρL ⎠ dz ⎝ ρv ⎩ dz ⎭ivme ⎝ ρ v ρ L ⎠ dz ⎛ 1 um 2 2 f G 2 ⎛ 1 1 ⎞⎞ ⎧ dP ⎫ = 2 f ρm = + x⎜ − ⎟⎟ ⎜ ⎟ ⎨ ⎬ ⎜ d d ⎝ ρL ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ ρv ρ L ⎠ ⎠ (5) (6) şeklinde tariflenir. Bu modelde sürtünme faktörü ortalama Reynolds sayısına göre tariflenir. 2. BASINÇ KAYBI HESABI VE KULLANILAN METODLAR Buharlaştırıcı için genel enerji dengesini kinetik ve potansiyel enerjiler ihmal edilerek yazıldığında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi x= G A ( hv − hL ) π dqz (1) ifadelerinden tespit edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ortalama viskozite için tanımlanmış birçok ortalama değer mevcuttur.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sıvı ve buharın akış rejimine göre değişmektedir. uv = Gx ρ v (1 − α ) (11) uL = G (1 − x ) ρL α (12) şeklinde tespit edilir. 0. Sabit kesit alanı kabul edildiğinde bu değer buharlaştırıcı boyunca değişmemektedir.9 ⎢ ⎜ ⎛ 7 ⎞ + ⎛ 0. φv = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠v ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ . Buharlaştırıcı için süreklilik denklemi yazıldığında fazların hızları.I. Lockhart ve Martinelli [3] hava-su karışımı için yapmış oldukları çalışma sonucu basınç kaybını bulmak için Lockhart-Martinelli parametresini tariflemişlerdir. ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠ L X2 = ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠v (15) Daha sonra Chisholm [4]. Aynı şekilde (dp/dz)v iki fazlı akışın buhar tarafı için tariflenir. φL 0 = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎠L0 ⎥ ⎣ ⎝ ⎦ 1/ 2 (14) Burada (dp/dz)L buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın sıvı tarafı için tariflenmiştir ve buhar kalitesi değiştikçe bu değer sıvı kütlesel akısı [G(1-x)] değiştiği için değişmektedir. ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ φL = ⎢ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠L ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ .07 0. Grönnerund metodları irdelenmiştir.36 0. 9-12 EKİM 2008. Buharlaştırıcının herhangi bir noktasında sıvı ve buhar faza ait hızların kapladıkları alan boyunca düzgün dağılımlı ve birbirinden farklı oldukları kabul edilmiştir. İki faz çarpanı buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın kütlesel akısına göre değişik biçimlerde tariflenir. Müller-Steinhagen-Hack. Bu model kapsamında Lockhart-Martinelli. Farklı olarak (dp/dz)Lo buharlaştırıcı içinde toplam kütlesel akı değerinde [G] sıvı aktığı kabul edilerek tariflenir. bu çalışmaya ek olarak Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak iki faz çarpanı tariflemiştir. Burada görüldüğü gibi hızlar buhar kalitesi ve boşluk oranının fonksiyonu olarak tanımlanmıştır. Daha önce buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi tespit edilmişti. Bu çalışma kapsamında Lockhart ve Martinelli [3] tarafından tariflenen bağıntı kullanılmıştır. İZMİR ⎡ ⎛ ⎢ ⎜ ⎢ 1 ⎜ am = ⎢ 2. Bu modelde her iki fazın termodinamik denge halinde olduğu kabul edilmiştir.27ε ⎜ ⎜ ⎜ Re ⎟ ⎢ ⎝ d ⎝⎝ m ⎠ ⎣ ⎛ 37530 ⎞ bm = ⎜ ⎟ ⎝ Re m ⎠ 16 ⎞⎤ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎞ ⎟⎥ ⎟ ⎟⎥ ⎠ ⎠⎦ 16 (9) (10) Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için kullanılan bir diğer model ise ayrık akış modelidir.28 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎥ ⎝ x ⎠ ⎝ ρ L ⎠ ⎝ μv ⎠ ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ −1 (13) Ayrık akış modelinde basınç kaybı iki faz çarpanı tariflenerek bulunmaktadır. Boşluk oranını tespit etmek için ise literatürde birçok korelasyon mevcuttur. 177 .457 ln ⎜ 0.64 ⎡ ⎛ 1 − x ⎞ ⎛ ρv ⎞ ⎛ μ L ⎞ ⎤ α = ⎢1 + 0. Bu çarpan.

Grönnerund.3 ⎛ 1 ⎞ + 0. 2 f G2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φgd 2 ⎜ = φgd 2 L 0 ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ dz ⎠ L 0 olarak tespit edilir. (17) Grönnerund [5] yukarıda bahsedilen metoda benzer bir şekilde soğutucu akışkanlar için bir metod geliştirmiştir. Eğer FrL ≤ 1 ise. Sürtünmelerden dolayı oluşan basınç gradyeni. Sonuç olarak sürtünmelerden dolayı basınç kaybı.5 ⎨ ⎬ = f Fr ⎡ x + 4( x − x f Fr ) ⎤ ⎣ ⎦ ⎩ dz ⎭ Fr (18) (19) Bu metod da eğer sıvı tarafı Froude sayısı. Bu model buharlaştırıcı içinde akışın tamamen sıvı ve buhar olması durumuna göre ampirik bir interpolasyondur.0 alınmaktadır.25 ⎩ dz ⎭ Fr ⎢ ⎛ μ L ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ μv ⎟ ⎥ ⎣⎝ ⎠ ⎦ ⎧ dP ⎫ 1. Burada A ve B akışın tamamen sıvı olması ve tamamen buhar olması durumuna göre tariflenen basınç gradyenleridir. 2 f G 2 (1 − x) 2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φL 2 ⎜ = φL 2 L ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭ fr ⎝ dz ⎠ L ⎡ ρ ⎤ L ⎢ ⎥ ⎧ dP ⎫ ⎢ ρv ⎥ 2 − 1⎥ φgd = 1 + ⎨ ⎬ ⎢ 0. ⎡ (1 − x )2 x2 ⎤ ⎧ dP ⎫ 2 d + ⎢ ⎥ ⎨ ⎬ =G dz ⎢ ρ L (1 − α ) ρ v α ⎥ ⎩ dz ⎭ivme ⎣ ⎦ ΔPivme ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ = ⎢G 2 ⎜ + + ⎟ ⎥ − ⎢G 2 ⎜ ⎟⎥ ⎜ ρL ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎜ ρ L ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎝ ⎠⎦ z ⎣ ⎝ ⎠ ⎦ z =0 ⎣ (24) (25) Toplam basınç kaybı. elde edilen gradyenlerin buharlaştırıcı boyunca integre edilmesi sonucu elde edilmiştir. Sonuç olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kaybı. Müller-Steinhagen-Hack için ivmelenmeden dolayı meydana gelen basınç kayıpları aynı şekilde hesaplanmaktadır. Lockhart-Martinelli. Yukarıda bahsedilen üç metod.8 10 0. 1/ 3 ⎧ dP ⎫ = ( A + 2 ( B − A ) x ) (1 − x ) + Bx 3 ⎨ ⎬ ⎩ dz ⎭sürtünme (23) şeklinde tanımlanmıştır. f Fr = FrL FrL = 0.I. (22) Bir diğer metod ise Müller-Steinhagen-Heck [6] tarafından tariflenmiştir. Farklı olarak iki faz çarpanı Froude sayısına göre tanımlanmıştır. Homojen Model: 178 . İZMİR 1 ⎞ ⎛ C φL = ⎜ 1 + + 2 ⎟ ⎝ X X ⎠ 1/ 2 (16) Burada ‘C’ nin değeri sıvı veya buharın laminar veya türbülanslı olmasına göre değişmektedir.0055 ⎜ ln ⎟ ⎝ FrL ⎠ 2 (20) G2 gD ρ L 2 (21) olarak alınmaktadır. FrL ≥ 1 ise sürtünme faktörü fFr = 1. Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak şu şekilde hesaplanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Buna göre.

5 5. Modellerin geçerliliğinin kapsamlı bir şekilde irdelenmesi için literatür araştırması farklı soğutucu akışkanları ve çalışma şartlarını içerecek şekilde yapılmıştır.44 0.8 Doyma Basıncı (bar) 3. Şekil 1 de deneysel veriler ile model sonuçları karşılaştırılmıştır. Deneyler ile ilgili detaylar Tablo 1 de verilmiştir. buharlaştırıcının belli noktalarında basınç ve sıcaklık ölçümleri alınmaktadır. R407C ve R417A soğutucu akışkanları için buharlaştırıcıda basınç kaybını araştırmış. [8] Tran[9] R407CR417A R12 R134a Isı Akısı (kW/ m2) 7.4-8. 9-12 EKİM 2008.914 Kütlesel Akı (kg/m2s) 195-706 405-540 33-832 Doyma Sıcaklığı ( ) ~ 16-18 ~ Soğutucu Akışkan C.1-20.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3 ~ 1.6-10.6-28. SİMULASYON SONUÇLARININ DENEY VERİLERİ İLE KARŞILAŞTIRILMASI Buharlaştırıcılar üzerine yapılan güncel çalışmalar taranmış ve deney verileri toplanmıştır. 179 .I.4 2. Aprea ve diğerleri [7]. Aprea ve diğerleri [7] Wattelet ve diğerleri. İncelenen çalışmaların ortak yönü buharlaştırıcı cidarında sabit ısı akısı uygulanmasıdır.5 C.21 2. farklı noktalara yerleştirilen basınç ölçerler ile yerel basınç düşümleri kaydedilmiştir.2-90. Doymuş sıvı olarak buharlaştırıcıya gönderilen soğutucu akışkan. Joule etkisi ile ısıtılmakta. Tablo 1: Literatürde yer alan deneysel çalışmalar Buharla ştırıcı iç çapı (mm) 6 10. İZMİR ⎡ z 2 f G2 ⎛ 1 ⎛ 1 1 ΔP = ⎢ ∫ + x⎜ − ⎜ ⎜ ⎢ 0 d ⎝ ρL ⎝ ρv ρ L ⎣ Lockhart-Martinelli Modeli: ⎤ ⎞⎞ ⎤ ⎡z 2 ⎛ 1 1 ⎞ πdq dz ⎥ ⎟ ⎟ ⎟dz ⎥ + ⎢ ∫ G ⎜ − ⎟ ⎠⎠ ⎥ ⎣0 ⎝ ρv ρ L ⎠ A ( hv − hL ) ⎦ ⎦ (26) ⎡ L 2 2 f L G 2 (1 − x) 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φL dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Grönnerund Modeli: (27) ⎡ L 2 2 f L0 G 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φgd dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Müller-Steinhagen-Hack Modeli: (28) ⎡L ΔP = ⎢ ∫ ⎣0 (( A + 2 ( B − A) x ) (1 − x ) 1/ 3 ⎤ + B x3 dz ⎥ + ΔPivme ⎦ ) (29) 3.46 Buharlaşt ırıcı Boyu (m) 6 2.

Aprea ve diğerlerinin [7] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Wattelet ve diğerleri [8] R12 soğutucu akışkanı için yaptıkları deneylerde. debiyi sabit tutup farklı ısı akısı değerlerinde deneyler yapmışlardır. İZMİR Şekil 1: C.I. 180 . 9-12 EKİM 2008. Yaptıkları deneyler kapsamında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimini küçük tutarak basınç kaybını ölçmüşlerdir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sonuçlar Şekil 2 de verilmiştir.

16 8.417 3.25 19.06 7.5 0.465 10. literatürde yer alan deney sonuçları ile karşılaştırılarak araştırılmıştır.50 53.142 35.548 36. Lockhart-Martinelli.41 58.18 0.9 39.70 8.3 39.03 18.71 0.08 1.186 1.99 35.656 0.407 2.09 36.17 17.48 0.08 8. R134a soğutucu akışkanı için farklı doyma basıncı ve farklı kütlesel akı değerlerinde deneyler yaparak basınç kaybını ölçmüştür.382 0. Tablo 2: Tran’ın [9] elde etmiş olduğu deney verileri ile metod sonuçlarının karşılaştırılması LockhartMartinelli (Bu Çalışma) Hata (%) 11.486 6.12 6.53 4.1 502.542 0.295 0.468 10.956 0.9 21.65 34. R417a. Lockhart-Martinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodları ise.53 0.11 1.55 0.60 9.63 54. R134a soğutucu akışkanları için farklı doyma basıncı ve kütlesel akı değerlerinde.764 42.619 Hata (%) 33. SONUÇ Yapılan çalışma ile R407C.08 5. Aprea ve diğerlerinin [7] yapmış olduğu deneysel çalışmada 181 .352 1.61 16.10 6.12 8.08 6.27 39.14 4.83 43.03 8.8 355.47 6.74 0.409 26.248 1.81 17.99 28. 9-12 EKİM 2008.86 40.54 9.25 3.533 15. bu modellerin deney verilerinden büyük oranda (%40 ve üzeri) saptığı tespit edilmiştir.38 44.002 0.368 6.57 38.46 23.613 0. Mühendislik uygulaması açısından uygun olan 4 farklı metodun (Homojen.88 0.79 19.53 28. R12.79 8.122 18.73 34. Sonuç olarak uygulanan metodların doyma basıncına.28 457.56 348.56 6.68 0.45 95.95 118.44 6.474 24.00 4. diğer metodların ise yetersiz kaldığı görülmüştür.88 67.73 0.7 22.066 1.992 12. metodların geçerli olduğu çalışma aralıkları ve sapma oranları belirlenmiştir.63 1.92 201.22 4.79 56.14 53.51 20.616 66.88 12.544 1. buharlaştırıcıda basınç kaybı incelenmiştir.623 0. Wattelet ve diğerlerinin [8] yapmış olduğu deneysel çalışmada buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi düşük kaldığı için Homojen ve Grönnerund modelinin yakın sonuçlar verdiği.01 21.81 23.61 16.623 44.96 43.08 0. kütlesel akı değerine ve soğutucu akışkan türüne göre belli şartlar altında geçerli olduğu tespit edilmiş.18 14. İZMİR Şekil 2 : Wattelet ve diğerlerinin [8] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Tran[9].50 35.42 0.32 43.46 472.123 23.62 0. Buhar kalitesi değişimi arttığı zaman ise.506 31.64 0.2 150.44 5.29 2. diğer metodlara göre yüksek buhar kalite değişimlerinde daha tutarlı sonuçlar vermektedir.96 4.65 1.63 22.79 37.55 0.816 27. Buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişiminin düşük (fazla buharlaşmanın olmadığı hal) olmasının bağlı olarak akış rejiminde belirgin değişim olmadığı durumlarda.468 13.70 0.733 4. Grönnerund) geçerliliği.842 0.74 0.21 7.561 36. Müller-Steinhagen-Hack. Elde edilen sonuçlar hata payları ile birlikte Tablo 2 de verilmiştir.356 0.35 17.I.02 18.57 44.45 5.945 3.89 5.324 17.83 28.10 4.16 49.03 7.29 31.42 dph dpa Hata(%) (kPa) (kPa) 10.99 5.39 351. C.232 27.796 0.56 34.58 0.19 Deney Sonuçları p(bar) G(kg/m2s) q(kw/m2) Xexit dp(kPa) 8.03 9.7 42.24 4.46 35.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.74 0.09 6.08 5.57 34.94 11.043 1.22 MüllerSteinhagenHack (Bu Çalışma) dpa Hata (kPa) (%) 13.4 0.76 0.86 23.264 36.45 24.5 4.236 44.89 48.33 0.6 25.89 26.46 3.55 60. bu metodlar için yapılan kabuller geçerli olmuştur.38 37.6 93.46 0.78 Homojen Model (Bu Çalışma) Grönnerund (Bu Çalışma) dpa (kPa) 10.04 14.39 34.7 111.28 55.266 16.49 9.66 2.84 261.40 23.27 33.54 28.5 469.36 41.18 24.61 54.

Müller-Steinhagen-Hack metodu. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. Kütlesel akının 350 kg/m2s değerinden düşük olduğu tüm çalışmalarda bu metodun deney verilerinden büyük oranda saptığı görülmektedir. Bu metodla 4-8 bar aralığında yüksek kütlesel akı değerinde (470 kg/m2s) basınç kaybını ortalama %10 hata payı ile hesaplanmaktadır. bir önceki metoda göre 350 kg/m2s değerinden düşük kütlesel akı değerlerinde ve buhar kalitesi değişimin yüksek olduğu buharlaştırıcıların bilhassa giriş kısmında tutarlı sonuçlar vermekte. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Lockhart-Martinelli metodu ise R134a soğutucu akışkanı için diğer akışkanlara göre daha olumlu sonuçlar vermiştir. İZMİR R407C için yüksek basınç ve kütlesel akı değerlerinde Lockhart-Martinelli metodu buharlaştırıcı boyunca sürekli basınç kaybını hassas bir şekilde hesaplayabilmekte. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur.I. 9-12 EKİM 2008. R134a gibi yaygın kullanılan soğutucu akışkan verileri içerdiği için önemlidir. İndis A : Buharlatırıcı dış yüzey alanı (m2) d : Buharlaştırıcı iç çapı (m) f : Sürtünme faktörü Fr : Froude sayısı g : Yerçekimi ivmesi (m/s2) G : Kütlesel akı (kg/m2s) h :Entalpi (kj/kg) ΔP : Basınç farkı (Pa) q” : Isı Akısı (W/m2) Re : Reynolds sayısı u :Faz hızı (m/s) x : Buhar kalitesi X : Martinelli parametresi z : Buharlaştırıcı boyunca konum (m) Alt İndis l : Sıvı lo : Her iki fazın toplam debisinde sadece sıvının akması hali m : Karışım v : Buhar Yunan Harfleri ρ : Yoğunluk (kg/m3) α : Boşluk oranı μ : Viskosite (Pa s) ε : Yüzey pürüzlülüğü (mm) ϕ : İki faz çarpanı 182 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu metod Müller-Steinhagen-Hack metoduna göre daha geniş doyma basıncı aralığında tutarlı sonuçlar vermiştir. aynı şartlar altında R417A için ise bu metodun hata payı artmaktadır. Tran [9] tarafından yapılan deneysel çalışma. Doyma basıncı ve kütlesel akı değeri düştükçe hata payı büyük oranda (%30-40) artmaktadır. düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. Sonuç olarak bütün deneysel çalışmalar gözönüne alındığında. Kütlesel akı değeri düştükçe hata payı artmaktadır. Yüksek doyma basıncı (8 bar) ve kütlesel akı (470 kg/m2s) değerlerinde Müller-Steinhagen-Hack metodu ortalama %10 hata ile iyi sonuç vermiştir. fakat buhar miktarı artıkça sonuçlar büyük oranda sapma göstermektedir.

Vaporisation Inside Horizontal Tubes. 84 (24).Component Flow in Pipes. Volume 49. S.. İZMİR 5. “Proposed Correlation of Data for Isothermal TwoPhase.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. “Design building and baseline testing of an apparatus used to measure evaporation characteristics of ozone-safe refrigerants. Issue 6. “Comparison of R407C and R417A heat transfer coefficients and pressure drops during flow boiling in a horizontal smooth tube”. 1986.” Int.1942 [2] Churchill. 20.I. A. et al. Trans. Process. 1967 [5] Grönnerud R. Wattelet. “Friction Factor Equation Spans all Fluid Flow Regimes. 1998 183 . A. 193. 1767-1778. “A simple friction pressure drop correlation for twophase flow in pipes”.. 10 (12). Heat Mass Transfer. H. and K. Thesis..” Annexe 1972–1. Air Conditioning and Refrigeration Center. June 2008. H. “A Theoretical Basis for the Lockhart-Martinelli Correlation for Two-Phase Flow. Aprea. Two.” PhD. University of Illinois at Urbana-Campaign (1990) [9] Thanh Nhon Tran. D. ASME. Rosato. 1979 [6] Muller-Steinhagen. vol.” Chemical Engineering Progress Symposium Series. KAYNAKLAR [1] McAdams. Energy Conversion and Management. “Pressure drop and heat transfer study of two phase flow in small channels. 39-48. pp. “Investigation of liquid hold-up. Texas Tech University. J. [7] C. Pages 1629-1636 [8] J. part IV: two-phase flow resistance in boiling refrigerants. 91-92. R. Greco.C. 64. pp. and Martinelli. pp. pp.. flow resistance and heat transfer in circulation type evaporators. 1949 [4] Chisholm. Eng. 45 (1). Chem. W. R.” Chemical Engineering. Bull De l‘Inst du Froid. W. 297-308... J... Heck. C.” ACRC-TR-90-02. W. 1977 [3] Lockhart. Chato.

a0. 1. Toplam veri bölgesinin n alt bölgeye bölündüğünü varsayarsak. Makine Mühendisliği Bölümü.. Mühendislik Fakultesi. tek bir eğri uydurmaya çalıştığımızda oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. bu katsayılardan n set hesaplamamız gerekecektir. Örneğin sadece 2 katsayı kabul edersek denklem lineer polinom denklemi olur.edu.tr ÖZET Doyma basıncının doyma sıcaklığının fonksiyonu olarak hesaplanması soğutucu akışkanların faz değişim termodinamik özelliklerinin en önemlilerindendir. Bu yüzden bu çalışmada kısmi devamlı.a5 soğutucu akşkan verisinden elde edilen eğri uydurma parametreleridir. Bu denklemi özellikle makale başlığındaki hassas sözcüğünden dolayı seçtim[2]. Tc (K) kıritik sıcaklıktır. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir.I.n şeklinde tanımlanabilir. Denklem lineer olmıyan şekil aldığında eğri uydurma işleminin iteratif bir prosese dönüşmesi de ek bir zorluk getirebilir. Burada verilen denklem sadece TLi ve THi sınırları arasında tanımlıdır. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR KISMİ DEVAMLI FONKSİYONLAR KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA BASINÇ EĞRİLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M.DENKLEMLERİN TANIMI Kısmi devamlı lineer bir denklem Pdoyma = a 0i + a1iT + a 2 iT 2 + a3iT 3 + a 4 i / T + a5i / T 2 + a6 i / T 3 (1) TLi ≤ T ≤ THi i = 0. Sınır değiştikçe denklem de değişir. 2. katsayıları lineer olarak tanımlanan eğriler kullanarak sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak tanımlanmasını sağlamaya çalışacağız.coban@ege. T (K) doyma sıcaklığı. Çeşitli soğutma akışkanlartı için sonuçlar iki klasik eğri uydurma denklemi sonuçlarıyla karşılaştırılmış ve kısmi devamlı fonksiyonların avantajı hata karşılaştırmasıyla gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008. Bu çalışmada kısmi devamlı lineer fonksiyonların kullanılmasının devamlı fonksiyon kullanımına göre daha hassas sonuçlar elde etmemizi sağlıyacağı örnekler üzerinden gösterilmiş ve kısmi devamlı fonksiyonları hesaplayabilecek lineer genel eğri uydurma programı geliştirilmiştir. T doyma sıcaklığı (K).. İZMİR Turhan. Bu denklemde tüm katsayılar yerine bir alt set alınabilir. Bu denklem Pdoyma = ( p(t ) − 1)( Pc − Pt ) + Pt p(t ) = {[ p0 (t )] N + [ p∞ (t )] N }1 / N t= T − Tt Tc − Tt (3-3) (3-1) (3-2) 184 . Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi.…. İkinci karşılaştırma denklemimiz Biraz daha kompleks bir form oluşturuyor. Doyma sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak hesaplanması doyma entalpi değişiminin doğru olarak hesaplanması için de önemli bir parametredir. Bornova. Karşılaştırma denklem sistemi olarak [3] log10 Pdoyma = a0 + a1 / T + a 2 log10 T + a3T + a 4 ((a5 − T ) / T ) log10 (a5 − T ) (2) bu denklemdeki Pdoyma doyma basıncı.GİRİŞ Doyma basıncının sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edildiği eğri.

. k = 0....11599104 + 0.. 2 3 2 3 1=T. ( n −1) / l *( k +1) 2 m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ i jk j i ∂H k (a .yi. Buradaki n toplam veri sayısı. İZMİR p0 (t ) = 1 − A= r= Tc − Tt Tt Pt ARt {1 − [1 + At ] s exp( )} Pc − Pt 1 + At (3-5) (3-4) a1 a0 − RTt R (3-6) s= a0 (3-7) R p∞ (t ) = 2 − a2 (1 − t ) + a3 (1 − t ) 2−θ + a4 (1 − t ) 3 + (1 − t ) 4 2 2 3 2 (3-8) (3-9) 5 a3 = −0..(n-1) verisi verilmiş olsun bu veriyi önce l veri setine bölelim.. m (7) ⎨ ∑0 k i j i p i ⎬ j ⎢∑ k i p i i ⎥ ⎣ i =1 ⎦ ⎭ ⎩ j= Bu denklem temel olarak m+1 lineer denklem sistemidir.5725757 − 0. Buradaki j katsayıların çarpıldığı fonksiyonlardır. xi. 3. Önce bu yöntemin genel bir tanımını yapalım.. Bunu yapmak için önce veri setimizi l alt veri setine bölüyoruz ve xLi ve xHi değerleri arasındaki her veri seti için en uygun ajk(m) (j=0…m) değerlerini bulmak m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ ⎢ i j =0 jk j i ⎥ (m) (m) (5) hata fonksiyonunun istiyoruz. 2=T .. l toplam toplam veri seti sayısıdır. Pc (kPa) kritik nokta basıncı..(l − 1) (4) j inci derece fonksiyon seti verilmiş olsun. Bu fonksiyona xi.2950258 * a 22 − 0. a0.I. Verimiz xi.yi yi i=(n-1)/l*k.. Tc(K) kritik nokta sıcaklığıdır.. Bunun için H k (a0 k ..05322199a (3-10) (3-11) 3 a5 = 0.ÇÖZÜM YÖNTEMİ Denklem katsayılarını bulmak için en küçük kareler metodundan yararlanacağız.0897816 * a − 0. 9-12 EKİM 2008.2 (3-12) T N = 87 t (3-13) Tc bu denklem setinde Pt (kPa) soğutucu akışkanın üçlü nokta basıncı...... m (l − 1) i =1 (l − 1) ∂a p ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ m n ⎧ w ( x )φ ( x )φ ( x ) ⎫ a ( m ) = ⎡ w ( x )φ ( x ) f ⎤ p = 0. Fonksiyonun minimum noktası türevinin 0 a eşit olduğu nokta olacaktır..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. n olmalıdır. Tt üçlü nokta sıcaklığı(K). Pdoyma doyma basıncını verir. 6=1/T değerlerini almıştır. a ) 2 ⎢ ⎥ j =0 = ∑ wk ( xi ) ⎢ (m) ⎥φ p ( xi ) = 0 p = 0.. i= i=(n1)/l*k.. Örneğin denklem (1) için 0=1. amk ) = ∑ wk ( xi ) ⎢ ⎥ i = ( n −1) / l *k (l − 1) ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ minimum değerini bulmamız gerekir...yi i=0. Fonksiyondaki wk(x) ağırlık fonksiyonu adını alır ve wk ( xi ) ≥ 0 i = 1..1546028 + 0. 3=T ...00047188a2 θ = 0..06817687 * a22 + 0.. ağırlık katsayısı w( xi ) =1 olarak seçilirse genel en küçük kareler metodu (m) 0k ( m) mk n (6) [ ] 185 .00021222a2 a 4 = −0. Bu durumda f k ( x) = ∑ a (jkm )φ j ( x)..(n-1)/k*(k+1) verisini uydurmak istiyoruz. a1 ve a2 akışkan bağımlı katsayılarımızdır.. j =0 m xLi ≤ x ≤ xHi ......(n-1)/k*(k+1) k=0…(l-1) halini alır. 4=1/T. 5=1/T ..

I.652671 15. Daha küçük bölgelerde veriler daha uniform özellikler gösterdiklerinden üniversal veri uydurmaya göre çok daha hassas veri uydurma mümkün olacaktır.30 101...37032. karşılaştırma denklemi (3) hata miktarı 4.544514E+13 21. Tabi verilen sıcaklığa göre bilgisayarın katsayı setlerinden hangisini kullanacağına karar vermesi gerekir.635314505 0..446613E+10 5.(l-1) için l kere çözmemiz gerekir.961433E+09 8.-13.278465E-904555.4696 4..8038465 02 -7.6407515 1.... ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ a ⎥ ⎢ ∑ φ1 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ 1 ⎥ ⎢ i =1 ⎥ (8) ⎪ n ⎪⎢ ⎥ n n n ⎥ ⎨ ⎬ a2 = ⎢ n 2 ∑ φ2 ( xi ) . .94E+08 N=6 -3.06 4..254 1.955226E+11 1. ⎪ ⎪ ⎢ am ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ ⎢ n ⎥ ⎪ n ⎪ n n n 2 ⎢ φ (x ) f (x ) ⎥ ⎪∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) .1 de verilmiştir.2342564..87743805 0.259262 17.SONUÇLAR VE KARŞILAŞTIRMA Sonuçları irdeleme için toplam hata teriminin standart sapmaya benzer bir tanımını aldık.757563.85E+07 3. Bu denklemi k=0….931900E+09 103...25E+07 a5 a6 TL TH 1.649877E-9323.49094 123... 2 m ⎧ ⎡ ( m) ⎤ ⎫ ⎪ n ⎢ yi − ∑0 a jk φ j ( xi ) ⎥ ⎪ ⎪ ⎪ j= H = ⎨∑ ⎢ ⎥ ⎬ (4. ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ .3006 2993. İZMİR n n n n ⎧ ⎫ ⎡ n ⎤ 2 ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) .0.24 4.23651 514..085494E+10 43. R134a için denklem (2) katsayıları : a={40.03 101.056638 5.06883..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU..616005e-3.1111}.56E+08 N=2 1.277886 5.603528E-96629.. Denklem katsayılarının hesaplanması için kısmi pivotlu gauss elimine yöntemi kullandık.88 66.120697E+09 2.164859} şekline verilmiştir..528222E+09 4. .30 -25.24 -2.036345E+11 20.03 1. φm ( xi ) ⎪ ∑ i ⎢∑ m i ⎥ ⎪ i =1 ⎪ i =1 i =1 i =1 ⎩ ⎭ ⎣ i =1 ⎦ formunu alır..26233.616456E+08 6.85 1.460077E244699..286557E+11 -2.. amk ) ) k k =0 ( l −1) (9) şeklinde tanımlıyabiliriz.11E+07 6.88 186 .... .1) i =0 (n − 1) ⎪ ⎢ ⎥ ⎪ ⎪ ⎣ ⎦ ⎪ ⎩ ⎭ Denlem katsayılarının hesaplanması için Java programlama dilinde bir model geliştirdik. .. 9-12 EKİM 2008. 4.176530E-27568.. ⎥ ⎢ ∑ φ2 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎥ ⎪ i =1 ⎪ ⎢ ⎥ ⎢ i =1 ⎥ .5389941 olarak saptanmıştır.42906336 03 1..4.41871536 03 9660486..-2362..91 20..54. 6 katsayılı denklemlerin katsayıları Tablo 4. Veri olarak ASHRAE el kitabında yayınlanan R134a verisi kullanıldığında Karşılaştırma denklemi (2) hata miktarı 0.584265E+11 103.7.. Hatamızı toplam hata ve hata dağılım fonksiyonu olarak irdeledik.. ..0078 6701.06 4.6 ve 24 denklemli.100767E+10 6..33E+08 2.2.772405E+11 103.14381666 04 3.45390573 03 -8.37562027 03 -1.06E+07 7.06 3.885.30 21.749905E+11 -25. Toplam hata fonksiyonunu (m H = ∑ H k (a0( m ) .376..954740E-29492.9988208 2.0871 364..035070E214204.91 43.746584E+09 4. 1..30406185 04 1. Toplam Hatanın kabul edilebilir olduğu bölgelerde eğer yerel hata çok büyükse uydurulan eğri yine de yeterli olmıyabilir. denklem (3) katsayıları : a={45. ∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎪ ∑ φ 0 ( xi ) ⎢ ∑ φ0 ( xi ) f ( xi ) ⎥ i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ i =1 ⎥ n n n ⎪ n ⎪ ⎡ a0 ⎤ ⎢ n ⎥ 2 ∑ φ1 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) .3746852 0..06 3.934661E840330. 1/ 2 Tablo 1 R134a kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 a1 a2 a3 a4 N=1 4.69889. Yöntem olarak kısmi devamlı fonksiyonun farkı bir fonksiyon yerine her biri bir alt bölgeyi kapsıyan bir fonksiyon serisinin bulunmasıdır. Bu yüzden katsayılar matrisine genellikle verinin geçerli olduğu minimum ve maksimum sıcaklık bölgesi de eklenir.22589326 04 2.2434 2946.

14087792 54.82 1.1656055 143.85 54.81E+07 -3.64 77.590925E+09 3.01E+08 -81.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.526123E02 2.45 1.26E+07 2672358.45 43.76 1. İZMİR 414646.658207E+12 -28.327152E+13 87.173397E+11 20.734008E+09 1.06 -2.195686 4585.098005 -76.104815E+09 2.89E+07 1.986118E+08 2.42752 -1936.327 1.414763191 0.360873E+09 5.40 87.36 -25.978946 0.0844095 28.1818417 771.03008 -55570.82 -8.42 6.30 6.288122 9.305816E+12 60.14378318 92.72E+07 6.75345 1018303.24 3.15 48.059833E03 2.332 4453975.67 5.031502E03 -5. Tablo 2 R134a kısmi devamlı denklem toplam hata miktarları – denklem (1) denklem sayısı N= 1 2 6 24 126 7 katsayı (0.092656E+09 1.05057845 20.76 37.695158E+08 9.51 1.85 2.8965 -970452.571 247028.20208725 10.352190E+11 31.693938E04 8.05194834 208.20E+07 -2.66 101.543176E+11 37.06965754 0.153794E+08 1.411759E+11 14.27196406 89.06 Toplam hata değerleri hem denklem sayısı yönünden hem de fonksiyon katsayılarının sayısı yönünden iki boyutlu olarak incelenmiştir.322234E+11 1.36 2.12 -2.026 3256098.7697 164718.15 6.504659 3507.12 1.45428193 6.17E+07 4.8485 71893.3878 9151208.45592297 0.55 4.79640588 1154.615009 14481.760890E+09 2.12658113 82.43209753 1749.567156E+08 1.02533453 99.11740256 0.393822E04 5.1478929 100.4130054 506.616240E+12 66.26145298 0.08878734 -0.64847 1606.075560E04 1.473018E05 5.98 -28.850300E+09 1.3172 9.134566 8.43 6.180342E+11 -13.349 1251652.661061 14.64 8.66228 9879.27 8.27 7.900459E+11 -25.299923E+10 -19.86936823 6121.366322E+08 8.93050792 4270.94 1.22114 -377522.973575E+09 1.070620E+12 65.823689E+10 -8.625024E04 -5.466136 6.67 20.97 8.293659E03 1.925850E+11 26.7942 1197142.3837773 0.5674632 1.884 690926.172553E02 5.210256E04 1. 9-12 EKİM 2008.06 1.55 60.467574E+11 -81.28670344 0.43 -19.714489E+10 2.994021 -13200.97 14.031793E+12 48.015707E+09 2.25E+07 4.27885053 -2473.62995 3396.976419E04 2.364833E04 9.42 3.85 4.6276 1741525.24843679 03 1706.6) 1.27288982 0.191295E03 1.692595E04 3.40 1.7530640 0.89034722 9.75274883 0.I.906745E03 3.53074609 17.06 31.729027E+09 5.276388E+11 -2.98 1.24 65. Tablo 2 de toplam hata terimi denklem katsayısı ve kısmi denklem sayıları cisinden listelenmiştir.2119138 0.1509598 0.48 -52.2819812 0.81016283 26.16384234 665.516355E+10 5.87939048 0.532 1805484.14E+08 1.146197E+10 1.929547 -3167.370489 -34612.419927E+09 2.3061 N=24 -97823.113400E04 1.94 71.381040E+11 8.448325E+08 1.023486 -1522.436642 -7800.198788E04 4.35E+07 563154.3164135 0.00618748 67.716 1.8057 116544.118414E+12 -52.353564 1.7159646 0.04182792 0.713995E+12 71.638724E+10 5.318851E+13 77.48 2.66021 18226.56463 -51463.803369E04 2.991250E1897.11E+07 6007559.73 5.706539E+09 2.841323E03 -7.100722E04 -6.478198E+10 8.161035E04 3.386 281963.36 26.2430062 0.580646 -11165.302900E04 4.069584E+11 54.848205651 0.0394252 187 .16939549 0.657067E+11 43.295269E04 1.11664293 4.235207E+11 103.51 -13..66 101.36 5.933177E+09 1.937001E+08 3.5166066 23.

1670640 0.3.999. Şekil 1.92522. R123 için referans denklemi (2) nin katsayıları : a={1656. Görüldüğü gibi denklem (3) daha hassas sonuç vermiştir.3914927 2.4.6439426 0.17..0917940 1.9433057 0.0119228 5 katsayı (0. Karşılaştırmanın daha iyi gözlemlenebilmesi için ikinci bir soğutucu akışkanın verisine daha göz atalım.2523132 0. Denklem (3) toplam hata miktarı 2. İkinci akışkan olarak R123 alacağız.81709.5) 2. Bunu daha iyi irdelemek için grafik olarak vereceğiz.6986209 0.4648869721150373 olarak bulunmuştur.4. Bir de yerel hatalara göz atalım.1519264 0.86838e-2.5019200 19..33076. Şekil 2 : 6 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 188 .480583e6. 9-12 EKİM 2008.1.24. Bunun sebebinin ölçüm hataları olabileceğini sanıyorum.3) 18.3645418 0. Bu değerler toplam hata olarak referans denklem (2) ye göre 5 kat küçük toplam hata vermektedir.0394999 Toplam hatadan denklem 7 katsayılı setin pratik kullanımlar için yeterli hassasiyeti vereceğini söyleyebiliriz.2139137 0.333.0393995 4 katsayı (0. Kısmi hataların – bölgelerde daha yoğun olsuğu da dikkat çekiyor.126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemlerin bize verdiği kısmi hataları veriyor..703179}.0363329715920164.666667e3} Referans denklemi (3) katsayıları : a={-49.7868067 0..1560654 0.0394958 3 katsayı (0.4 ve 5 2.-8.617861e2. İZMİR 6 katsayı (0. R123 için Denklem (2) toplam hata miktarı 3.2.6. Şekil 1 : 2 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 ve Şekil 7 de referans denklemlerin (denklem 2-3 ) yerel hatalarını ve 22 ve 45 denklemli kısmi devamlı denklemlerin yerel hatalarını karşılaştırmalı olarak aynı grafiğin üzerinde gösterdik.4) 5.3052086 0.3101148 0.1505238 0.2) 142.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2.

9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 3 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 4 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 189 .I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

I. İZMİR Şekil 5 : 126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 : 22 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referabs denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması 190 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.

60053410 19615.87032884 -119730.0 50.77364871E+07 -7.94703075E+07 4.03702411E+09 2.86669691E+10 -7.9 49.9 72.31395257E+11 1.00037503 -0.77266805E+14 -80.6 359.99226896 0.34771851E+09 -8.03320076E+11 -80.11125041E+06 1.24812165 0.89010037 -0.44858794 54.0 a1 a2 a3 a4 a5 a6 TL 191 .12574886E+07 1.00151497 9.00001592 -0. İZMİR Şekil 7 : 45 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referans denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması Tablo 3 R123 kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 N=1 -470781.71984441 -487.62527208 -237.65976215E+10 -6.10785367 -0.24407853 1.3600 N=6 95647.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.06043084 1.56227558 -225.10061697E+10 -1.80330102 -137.57991001 24.6 27.78277170E+08 -2.73786477 -70533.I.99555272E+09 -1.00085074 -0.49888966 N=2 -85275. 9-12 EKİM 2008.47284387E+07 7.40652251 130136.0 1360.17674200E+10 1.27574479E+07 1.00070853 0.22140278E+10 8.00287017E+10 4.08415735E+12 -6.82094457E+12 2.18412354 0.35914455E+07 -1.00007038 -1.55476878E+10 1.48970307E+11 -80.89301108 5168.0 6.07365039 -65761275.00074683 0.38031995 -0.80370820 -2.28619061 0.17151668 0.

Iglesias-Silva.14901768 -1.07707118E+07 -3.. Fluid Phase Equilibria 111 (1995) 203-212 6.06244901E+09 -5.I.97205391E+11 -4.00013240 -0.20824694 9371.7 49.58703190E+13 1.00025353 0.92304980E+10 -1.6 66.11446924E+10 -6.09820730E+08 2.5) 5 katsayı (0.46493897E+06 1.55760746 0.4 55.29041723 20284. Hall.1 43.274945933 9.23483924 -2.05161825 -0.9 -23. Turhan Çoban.329327305 N=124 0.053398165 0.09189749 -0..10579649E+07 1.00026623 -0.00148186 0.15517719E+10 -5.8 1.77150372 -8.00003988 0.66228162 -1718.24995294E+10 -5.00593405E+05 -6.02490207E+11 2.07055061E+12 9.20519400E+08 2.00016670 0.77966561E+05 -8..68942291 -1813.01734529 -0. M.78877797 -53. Gustavo-A.66623845E+13 -9. 9-12 EKİM 2008.83767679 N=6 0.00006592 0.83429913E+06 -8.4 155..91023045E+08 4. İZMİR -89315.70124733E+08 -3.93729916E+09 -1.85340620E+10 -5. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals 5.00088018 0.12398768 12.97994353 -0.28145367 -12.00001977 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dupont Suva Refrigerants 7.367762377 2.36702548 N=24 0.18941023 717.64078060 -4827.13272258 -177.98618377E+11 -2.00035708 -0.79616023 553938.41469814E+08 -4.29393990 76.00123764 -0.56156988 -96182.42377271 88.01131794 -0.85009055E+06 6.70465590 6.4 12.853719599 0.75785742E+12 1.60121867 -327615.01458540E+07 3.85209276E+11 -7.34672247 -62.25967796E+11 8.86147490 -56882.019594301 0.0 88.09614087 1.38086821E+05 -1.01772583 0.89434784 -3549.017941743 REFERANSLAR 4.46953543 -3476.05589328E+09 2.934157772 0.19849217 -11.14437653 -7.56242954 1417.2) N=1 1.00008569 0.69963572E+06 6. Kenneth R. Miller.7 23.5 7 katsayı (0. Thermodynamic Properties of R134a.21401809E+06 -2.1 17. “Accurate vapor pressure equation for refrigerant”.402549262 0.98493967E+11 -7.00203279 -0.91847043 -679.72789399 -3182.00764602 -0.5 6.6 127.402172036 14.33787419 -178.81803266E+10 -3.48687580 -31.39772363 10.71905950E+09 -1.00009219 0.2 -80.65272900E+06 5.99941073 -3959.10966213E+08 1. Ana Diaz Ceballos.57616057E+10 -3.98287643E+08 -3.2 99.24810607E+06 1.95917072 -9184.00119733 0.00484855 -8.62986816 -14.61073931E+09 5.12683286 0.6) 6 katsayı (0.838492994 2.39034953E+10 3.32810945E+04 -9.00066744 0. Technical Information.72003320 -183.4 83.23225571E+10 2.00408228 0.715110267 5.02150291 N=24 44125.00018266 0.79322936 -333.92052817E+05 -7.33703993 625218.8 77.09950462E+07 -1.39152797 -0.45248530E+07 -3.15901060E+05 2.47309866E+05 -1.25410555E+08 2.00088388 0.018097292 0.4) 4 katsayı (0.9 32.23135866 5780.00003218 0.395846428 0.06877612E+10 -1.00359964 0.43194553E+06 1.35587662 6274792.35851907E+13 8.6 94.00933324 -0. Reid C.297151582 0.59020495 10340.80865213 866920.2 71.55687470E+11 -9.38479464E+08 1.89855030E+10 -3.88525066E+13 95.0 60.00100805 0.64646839 10..3) 3 katsayı (0.362185609 0.150993499 4.37668937E+08 -5.5 38.60951184 -4.59962147 81215.19015873E+09 3.75023344E+09 4.19057745E+09 1.60078412 -1710.06162840 0.98728661E+09 1.172642988 20.31474648 -0. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme 192 .0992362 N=2 0.3 27.23906967E+04 -4.62284161 272.74064282 0.21945077E+07 1.27632538E+10 -1.02459654 0.46857999E+08 7.68532583E+11 3.21986167E+09 4.07547881 51088.03846698 -3298.00006464 -0.48744200E+07 1.27232675 -0.67409849 123.46288136E+11 -4.48525001 17.88712109 0.00033409 0.40795814E+11 -6.75298592 -42974.82112058 5240.17080280 0.82676574E+12 -2.451855006 0.04043336 -3.0 -51. Elsevier.20524096 0.21075528E+08 -2.00006676 0.66894617 -2.016373163 0.00907398 0.15513164E+09 3.

edu.edu. Bir ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Şekil 1. Primer ve sekonder akışkanlar karışma odasında karışır ve sonra şok darbeleriyle akış. Sistemin çalışması şöyle gerçekleşir: Yüksek basınç ve sıcaklıkta kondenserden gelen sıvı haldeki primer akışkan önce sesüstü lülesine 1 durumunda girer. soğutma sistemlerinin önemli uygulama alanını teşkil eder. Soğutma sistemi üzerinde yapılacak herhangi bir iyileştirme çok geniş bir sahayı ilgilendirir. Optimum etkinlik 1. Klasik sistem ile ejektörlü sistem arasındaki fark. H. 193 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tkon=40°C ve Te= -25°C için COP’daki iyileşme oranı %22. Bu araştırmalardan biri de sistemdeki tersinmezliği artıran genleşme valfindeki kısılma kayıplarını azaltma yönündedir. Soğutucu akışkan olarak R-134a seçildi. Çoğu gıda oda sıcaklığında bozulur. KONYA nbilir@selcuk. COP.1’de gösterilmiştir. Böylece genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanacak ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılacaktır. Araştırmacılar halen bu alanda birçok çalışma yapmaktadır. Elde edilen sonuçlara göre. genleşme işinin genleşme valfi yerine ejektörle yapılmasıdır. etkinlik katsayısı (COP) üzerine etkisi araştırıldı. Kürşad Ersoy Selçuk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. her türlü konfor sistemlerinde (konutlarda. sabit basınç ejektör akış modeli kullanıldı. Bu sistemlere “ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemleri” adı verilmektedir.I.). sanayide ve sağlık sektöründe kısacası hemen birçok alanda karşımıza çıkmaktadır. Anahtar Kelimeler: Ejektör. ejektör çıkış basıncı ve COP değeri olduğu saptandı. İZMİR EJEKTÖR KULLANARAK BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA SİSTEMİNİN ETKİNLİĞİNİN İYİLEŞTİRİLMESİ Nagihan Bilir. GİRİŞ Soğutma. 3m durumunda karışma basıncına yükselen karışım ejektörün difüzör kısmına girer ve burada akışkanın hızı. Bu olay sırasında sekonder akışkanın sıcaklığı ve basıncı bir miktar düşerek 2b durumuna iner. verilen çalışma sıcaklıkları için optimum bir ejektör alan oranı. Dolayısıyla. 1b durumundaki yüksek hızlı primer akışkan ejektörde ilerlerken emme odasında vakum oluşturur ve evaporatörden 2 durumunda doymuş buhar olarak gelen sekonder akışkanı ejektörün içerisine emer. kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre daha yüksek olacaktır. genleşme valfi yerine ejektör kullanılması öngörülmektedir.tr ÖZET Buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin soğutma etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün. gıdaların bozulmadan uzun süre korunması amacıyla kullanılmıştır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını (COP) yükseltici bir etki yapacaktır. kersoy@selcuk. Burada basınç ve sıcaklığı düşerken hızı sesüstü hıza ulaşır ve 1b durumuna gelir. Sistemin diğer elemanları her iki soğutma sistemi için de aynıdır. 9-12 EKİM 2008.tr. taşıma araçlarında vb. insanoğlu için geçmişten günümüze vazgeçilmez bir ihtiyaç olmuştur ve ilk olarak. hemen hemen durgun hale gelinceye kadar düşürülür ve basıncı artmış şekilde ejektörü 3d durumunda terk eder. işyerlerinde. Soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. sesaltı akışa dönüşüp basıncı artar.34 olarak bulundu. Evaporatör sıcaklığı düşerken veya kondenser sıcaklığı artarken soğutma etkinliğindeki iyileşme oranının arttığı belirlendi. Bu amaçla. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma sıcaklıklarında klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. Böylece ejektör yüksek basınçlı bir akışkanın enerjisini düşük basınçtaki diğer akışkana aktararak onun basıncını nispeten yükseltmiş olur. Ayrıca soğutma. Bu yüzden gıdaların korunması. Genleşme valfi.

Ejektör kullanıldığı için kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre nispeten daha yüksektir ve bu nedenle kompresörde daha az iş harcanır. h5 − h 4 (2) Burada w. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevriminin etkinlik katsayısı. Ejektör genişlemeli soğutma çevrim COP’unun kondenser ve evaporatör sıcaklığıyla. Kompresörü 5 durumunda kızgın buhar olarak terk eden akışkan kondensere sevk edilir. Araç kliması için tasarlanan transkritik ejektör genişlemeli soğutma çevrimin COP’unun klasik buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminkinden %25 daha fazla olduğu deneysel olarak saptandı [4]. Çift fazlı ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemi üzerine yapılan çalışmalardan bazıları aşağıda kısaca özetlenmiştir.1’de verilen çevrimin P-h diyagramına uygun olarak (1) denklemi düzenlenirse aşağıdaki denklem elde edilir: COPi = w h2 − h7 . Ayırma kabından çıkan 6 durumundaki doymuş sıvının basınç ve sıcaklığı. Klasik sisteme ejektör modifiye edildiğinde ise ejektördeki akış çift fazlı olmakta ve ejektörün optimum alan oranının hesaplanması tek fazlı ejektöre göre daha karmaşık hale gelmektedir. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevrimin çalışması bu şekilde devam eder. Soğutma sistemlerinde genleşme valfi yerine ejektör kullanımı üzerine birçok araştırmacı teorik ve deneysel çalışmalar yapmıştır. [5]. ejektör debi oranıyla. Burada çevreye ısı vererek 1 durumuna yoğuşur ve tekrar ejektöre gider. ejektör debi oranıdır ve Şekil 2. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının %22 daha yüksek olduğunu belirledi. Kompresörde akışkanın basınç ve sıcaklığı. burada doymuş sıvı ve doymuş buhar olarak ikiye ayrılır. lüle ve difüzör verimiyle değiştiğini tespit etti. ayırma kabına (separatör) girer.1. evaporatör basınç ve sıcaklığına küçük bir genleşme valfi kullanılarak düşürülür ve 7 durumunda evaporatöre gönderilir. Denso firmasının bulduğu sonucun sadece optimum çalışma şartlarında elde edilebileceğini ifade etti. kondenser basınç ve sıcaklığına yükseltilir.1’de gösterilen ejektörde sekonder akış (emilen akış) debisinin primer akış debisine oranı olarak ( m2/m1) tanımlanır. Ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Ejektörü terk eden karışım. Deng ve ark.I. Ayırma kabından ayrılan akışkanın doymuş buhar haldeki diğer kısmı ise kompresöre 4 durumunda girer. Isıl tahrikli ejektörlü sistemlerde ejektördeki akış tek fazlı (buhar) alınarak çözümlenmişti [1-3].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Burada akışkan soğutulmak istenilen ortamdan ısı çekerek buharlaşır ve 2 durumunda doymuş buhar olarak tekrar ejektöre döner. Klasik soğutma çevrimine göre. genleşme valfi yerine ejektörü kullanan transkritik bir soğutma çevriminin teorik analizini yaptı. Wkomp (1) Şekil 1. İZMİR Şekil 1. COPi şöyle tanımlanır: COPi = Qe . 194 .

kütlenin ve momentumun korunumu denklemlerini kullanarak. Bunlar. primer ve sekonder akışkanlar önce basıncın sabit kaldığı bir ön bölgede karşılaşırlar. soğutma kapasitesine. Yari ve Sirousazar [9]. maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. sabit basınç karışım modelini esas almaktadır. İZMİR Chaiwongsa ve Wongwises [6]. ortalama evaporatör basıncına. evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Geliştirilen yeni ejektörlü soğutma sisteminin COP ’unun klasik ejektörlü soğutma sisteminkinden %8. 9-12 EKİM 2008. ikinci kanun verimini. Soğutucu akışkan olarak R125’in kullanıldığını düşündü. bu çalışmada. Evaporatör ve kondenser sıcaklığının sistem etkinliği üzerine etkisini. Şekil 2. Evaporatör sıcaklığı -15 oC ve kondenser sıcaklığı 30 oC olduğunda optimum alan oranının yaklaşık 10 olduğunu tespit etti. Bu sistemlerde kullanılan ejektör için farklı hesaplama modelleri vardır. Aynı ejektör alan oranı için sabit basınç ejektör akış modeli. Pb ve ejektördeki debi oranı. Ejektör genleşmeli soğutma 195 . w kabul edilir. optimum alan oranının ve ejektör çıkış basıncının hesaplanması için bir prosedür sunulur. Yaptıkları çalışmadaki simulasyon sonuçları. Maksimum COP’un optimum alan oranında elde edilebileceğini belirledi. optimum ejektör alan oranı. Bu modelde. Bu çalışmada. emme odasındaki basınç düşüşünü dikkate almayan [5.I. Sabit basınç ejektör akış modelinde. Çift fazlı ejektörde alan oranın hesaplanabilmesi için yeni bir teorik model sundu. ejektörün sabit alan karışım odasına girmeden önceki basıncı.8] ve dikkate alan [10] modellerdir. Bu çalışmada. sabit alan ejektör akış modeline göre daha yüksek debi oranı verir [2. sabit basınç ejektör akış modeli ve sabit alan ejektör akış modelidir. Bu modeller. Daha sonra bu iki akış. Li ve Groll [10]. lüle boğaz çapları farklı olan üç tane iki fazlı ejektör kullanarak. 2. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı.1’de gösterilen ejektörde. Debi oranına ve emme odası basıncına bağlı olarak sistemin etkinliğini araştırdı. kompresör sıkıştırma oranına. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ejektör modeli. buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün sistem etkinliği üzerine etkisi araştırıldı. [8]. düşük evaporatör sıcaklığında klasik soğutma çevrimine göre. iç ısı değiştiricisi ve ara soğutucu kullanan ejektörlü soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı.12]. sabit alan karışma bölgesinde karışarak etkileşmeye devam eder. Evaporatörden soğutucu akışkanın emilebilmesi için emme odasında basıncın daha düşük olması beklenir. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının daha fazla olduğunu tespit etti. tercih edildi. ejektörü genleştirici olarak kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğini araştırdı. ekserji azalma oranını ve debi oranını araştırdı. Tipik klima uygulamalarında. TEORİK MODEL Ejektörlerde kullanılan başlıca iki adet ejektör akış modeli vardır. Bu model. Akışkan olarak R744 (CO2) kullanıldığını düşündü. Enerjinin. Şekil 2. klasik buhar sıkıştırmalı çevriminkinden de %21 daha yüksek olduğunu belirledi. sabit basınç ejektör akış model analizi [10] kullanıldı.1’de ejektörün şematik resmi gösterildi. Bu ön bölgenin geometrisi basıncı sabit tutacak şekilde tasarlanır [11]. primer ve sekonder akışların ilk karşılaşmaları ve karşılıklı etkileşmeleri sabit alan karışma odasında olur ve bu sabit alanda karışma odası boyunca karışma tamamlanır. sesüstü lülenin boğaz çapının sistem etkinliğine. ejektör genleşmeli transkritik soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. Bu çalışmada verilen çalışma şartları için. Bu modeli esas alan ve CO2 akışkanı kullanan transkritik çevrimin COP ve soğutma kapasitesi için deneysel sonuçlarının teorik sonuçlarla ±%10 sapma ile uyuştuğu görülmüştür [13]. Ejektörün analizi için ilk önce. ilk başta emme odası basıncı ve debi oranı kabul edilir ve ejektör çözümünü sağlayan. Sabit alan karışma modelinde ise. Deneylerden.6. Nehdi ve ark. sirkülasyon oranına. Ayrıca. akışkanın. Disawas ve Wongwises [7]. çift fazlı ejektör kullanan soğutma çevriminin etkinliğini deneysel olarak araştırdı. ejektör dizaynının geometrik parametrelerinin sistem etkinliği üzerinde önemli derecede etkisi olduğunu gösterdi. geliştirilen sistem COP’unun klasik soğutma sisteminkinden %16 daha fazla olduğunu belirledi. Soğutucu akışkan R-134a kullanıldığı düşünüldü. sabit basınç ejektör akış modeli diğer modele göre daha yüksek etkinlik katsayısı verdiği için tercih edildi. Sistemin etkinlik katsayısının sesüstü lülesinin boğaz çapına bağlı olarak değiştiğini gözlemledi. Bu nedenle gerçeğe daha yakın olan model [10]. primer ve sekonder akışkan debisine etkisini deneysel olarak araştırdı. Deneylerinde soğutucu akışkan R134a’yı kullandı. ejektörün analizi yapılır. çift fazlı akışın olduğu ve transkritik çevrim için geliştirilen sabit basınç ejektör akış modelidir. Bu çalışmada.

Sabit basınç ejektör akış modeline dayanan ejektörün şematik gösterimi Şekil 2. İZMİR sisteminin optimum çalışma şartlarını ve COP’daki iyileşme oranının hesaplama prosedürü [10] akış diyagramı olarak Şekil 2. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin optimum çalışma şartlarını veren iterasyon modeli akış şeması 196 . 9-12 EKİM 2008. Şekil 2.2’de sunulmuştur.I.2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1.

2.I. Devam ediyor 197 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 2.

1’e göre ejektör çıkış basıncının (Pd) maksimum değere ulaştığı sadece bir alan oranı (Ar) değeri vardır. emme odası ve difüzör ) verimleri.75 kabul edildi. ARAŞTIRMA SONUÇLARI Bu çalışmada. İZMİR Şekil 2. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COPi’si aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COPk’sı ile kıyaslandı. sabit basınç ejektör akış modeli [10] kullanıldı Evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı. Devam ediyor 3.80 olarak alındı.I. 3. 9-12 EKİM 2008.90 ve ηd=0. Ejektör genleşmeli soğutma çevriminin karakteristikleri araştırılırken ejektör elemanlarının (sesüstü lülesi.1 Optimum Alan Oranı Yukarıdaki kabullerin yanı sıra evaporatör ve kondenser sıcaklıkları (Te=5°C ve Tkon=40°C) alınarak difüzör çıkış basıncının ve alan oranının optimum değerleri araştırıldı.90.1’de gösterildi. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı.2. Kompresör izentropik verimi ise 0. Şekil 3. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranı ile değişimi Şekil 3. ηs =0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ηn = 0. Te=5°C ve Tkon=40°C 198 . optimum difüzör çıkış basıncının ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği araştırıldı.

Buna göre kondenser sıcaklığı arttıkça debi oranının düştüğü görülmektedir.35 için. Bunun nedeni. hangi oranda iyileştiği araştırıldı. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr). 3.4’de. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser sıcaklığı arttıkça sesüstü lülesine giren primer akışkanın debisi artarken ejektör debi oranı da azalır. Bu da. 9-12 EKİM 2008. Şekil 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının ejektör alan oranıyla değişimi Aynı çalışma şartlarında (Te=5°C. Şekil 3. Bu araştırma için önce kondenser sıcaklığı 40°C sabit alındı ve sadece evaporatör sıcaklığı 5°C den – 25°C’ye 10°C aralıklarla düşürüldü.2’de verildi. Kondenser sıcaklığı arttıkça alan oranının düştüğü belirlendi. ejektör debi oranın değişimi gösterildi. kondenser sıcaklığı 40°C ve Ar. Her bir çalışma şartı için Şekil 3.opt=6. alan oranına bağlı olarak Şekil 3. Şekil 3. Evaporatör ve kondenser sıcaklıklarının farklı değerleri için optimum çalışma şartları da incelenmelidir. optimum ejektör alan oranını azaltır. Şekil 3.1-2’de gösterildi. ejektör alan oranının ve etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının optimum değerleri Şekil 3. Bu alan oranı değeri için hem Pd hem de ejektörlü sistemin etkinlik katsayısı (COPi) optimum değerine ulaşmaktadır.2. kondenser sıcaklığı arttıkça primer akışkanın debisi ve sesüstü lülesinin çıkış alanı da artması gerektiğindendir.1-2’ye benzer grafikler üretildi.78 daha büyüktür. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranıyla değişimi Şekil 3. 199 .I.2 Evaporatör ve Kondenser Sıcaklıklarının Optimum Çalışma Şartlarına Etkisi Evaporatör sıcaklığı 5°C ve kondenser sıcaklığı 40°C için.35’dir.2’ye göre evaporatör sıcaklığı 5°C. kondenser sıcaklığı ise 35°C’den 50°C’ye 5°C aralıklarla değiştirilerek optimum çalışma şartları araştırıldı. Tkon=40°C) çalışan klasik soğutma sisteminin etkinliğinin (COPk) ejektör kullanıldığında. farklı kondenser sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu.3-8’de gösterildi.3’de farklı kondenser sıcaklıkları için. ejektörle modifiye edilen sistemin etkinlik katsayısı klasik sisteme göre % 11. Bulunan optimum sonuçlar toplu olarak Şekil 3. difüzör basıncının. İZMİR olduğunda bu optimum alan oranı değeri 6.1. Daha sonra da evaporatör sıcaklığı 5 °C sabit tutularak.

Kondenser sıcaklığı arttığı zaman yüksek basınç farkı nedeniyle. kondenser sıcaklığı artıkça ejektörlü soğutma sistemin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının arttığı görülmektedir. Bu sonuca göre hava soğutmalı kondenser kullanan ve dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde çalışan soğutma sistemine ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. Farklı kondenser sıcaklıkları için.5’de verildi. Farklı kondenser sıcaklıkları için. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. optimum ejektör alan oranının değişimi Şekil 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ejektör debi oranının değişimi Şekil 3. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının kondenser sıcaklığıyla değişimi Kondenser sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3. Böylece. 200 . İZMİR Şekil 3. Burada. 9-12 EKİM 2008. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu geri kazanılan iş ile kompresörün harcayacağı iş azalır.4.5. COPr artar. klasik soğutma sisteminin genleşme valfinin kayıpları daha da artar.3.I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.6’da kondenser sıcaklığı sabitken, evaporatör sıcaklığıyla ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Evaporatör sıcaklığı azaldıkça debi oranı düşmektedir. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser basıncı sabitken evaporatör basıncı (sıcaklığı) düştükçe, evaporatör ve kondenser arasındaki basınç farkı artar ve evaporatörden emme odasına daha az akışkan emilir. Bu da ejektör debi oranını düşürür. Şekil 3.7’de, farklı evaporatör sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. Evaporatör sıcaklığı arttıkça sekonder akışın debisi yukarda açıklandığı gibi artacağından emme odası alanı da artar ve dolayısıyla optimum ejektör alan oranı artmış olur.

Şekil 3.6. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, ejektör debi oranının değişimi

Şekil 3.7. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, optimum ejektör alan oranının değişimi Evaporatör sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.8’de gösterildi. Buna göre, evaporatör sıcaklığı azaldıkça ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı lineer olarak artmaktadır. Tkon=40°C ve Te= 25°C için COP’daki iyileşme oranı %22.34’e ulaşmaktadır. Evaporatör sıcaklığı azaldığı zaman klasik soğutma sisteminde genleşme valfinin kayıpları da artar. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Bu teorik sonuç, deneysel olarak da [7] doğrulanmıştır. Soğutma sistemine ejektör uygulaması yapmak, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) soğutma sisteminin etkinliğini daha çok artırmaktadır.

201

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.8 Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının evaporatör sıcaklığıyla değişimi

4. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Ejektör genleşmeli soğutma sistemi, klasik soğutma sistemindeki genleşme kayıplarını azaltmak ve buna bağlı olarak sistemin soğutma etkinliğini artırmak için önerildi. Sabit basınç ejektör akış modeli kullanılarak ejektör genleşmeli soğutma sisteminin teorik analizi yapıldı. Her çalışma şartı için, optimum ejektör alan oranı, maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Ayrıca, evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sisteminin COP’u ile karşılaştırıldı. Bu çalışmadan çıkartılan sonuçlar, aşağıdaki gibi özetlenebilir: 1. Evaporatör sıcaklığı 5°C ile -25°C ve kondenser sıcaklığı 35°C ile 50°C aralığında iken COP’daki iyileşme oranı minimum %10.1, maksimum %22.34’dür. 2. Kondenser sıcaklığı arttıkça veya evaporatör sıcaklığı azaldıkça etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr) artmaktadır. Bu nedenle, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) veya dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde (yüksek kondenser sıcaklıklarında), soğutma sistemine, ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. 3. Kondenser sıcaklığı artarken veya evaporatör sıcaklığı azalırken optimum ejektör alan oranı küçülür. Güneş veya atık ısı tahrikli ejektörlü soğutma sistemi daha önce, bu çalışmadaki yazarlardan birinin ortak yazar olduğu yayınlarda teorik [2,14] ve deneysel [15] olarak, incelendi. Bu çalışmadaki ejektör uygulaması ise klasik soğutma sisteminin etkinliğini artırmak üzere bir ön çalışmadır. Bir sonraki aşamada hem teorik hem de deneysel sonuçların sunulması planlanmaktadır. 5. SİMGELER Ar a h m P s T u v W w w x Ejektör alan oranı [(a1b+a2b) / a1b] Alan (m2) Özgül entalpi (kj/kg) Kütle debisi (kg/s) Basınç (bar) Özgül entropi (kj/kgK) Sıcaklık (°C) Hız (m/s) Özgül hacim (m3/kg) Güç (kW) Birim kütle için harcanan iş (kJ/kg) Debi oranı (m2/m1) Kuruluk derecesi

202

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

η

İzentropik verim

Kısaltmalar ve İndisler b COP COPi COPk COPr d e f g i is k kon komp m n opt s 1b 2b 3m 3d Primer ve sekonder akışların karışma odasına giriş durumu Etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Klasik soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı ( COPr = Difüzör Evaporatör Doymuş sıvı Doymuş buhar Ejektörlü sistem İzentropik Klasik soğutma sistemi Kondenser Kompresör Karışmış akışın karışma odası çıkış durumu Sesüstü lülesi Optimum Emme odası Karışma odası girişindeki primer akışın durumu Karışma odası girişindeki sekonder akışın durumu Karışma odası çıkışındaki karışmış akışın durumu Difüzör çıkışındaki karışmış akışın durumu
COPi − COPk ) COPk

6. KAYNAKLAR [1] Sun D., Experimental Investigation Of The Performance Characteristics Of A Steam Jet Refrigeration System, Energy Sources, 19:349-367,1997. [2] Yapıcı R., Ersoy H.K., Performance Characteristics Of The Ejector Refrigeration System Based On The Constant Area Ejector Flow Model, Energy Conversion And Management, 46:3117-3135, 2005. [3] Aphornratana S., Chungraıbulpatan S., Srıkhırım P., Experimental Investigation Of An Ejektor Refrigeration: Effect Of Mixing Chamber Geometry On System Performance, International Journal of Energy Research 25:397-411, 2001. [4] http://www.globaldenso.com, 11.07.2007. [5] Deng J.-Q., Jiang P.-X, Lu T., Lu W., Particular Characteristics Of Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With An Ejektor, Applied Thermal Engineering, 27:381-388, 2007. [6] Chaiwongsa P., Wongwises P., Effect Of Throat Diameters Of The Ejector On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 30:601-608, 2007. [7] Disawas S., Wongwises S., Experimental Investigation On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device. Int. Journal of Refrigeration, 27 : 587-594, 2004. [8] Nehdi E., Kairouani L., Bouzaina M., Performance Analysis Of The Vapour Compression Cycle Using Ejector As An Expander, International Journal of Energy Research, 31:364-375, 2006. [9] Yari M., Sirousazar M., Performance Analysis Of The Ejector-Vapour Compression Refrigeration Cycle, J. Power and Energy, 221:1089-1098, 2007. [10] Li D., Groll E.A., Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With Ejector- Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 28:766-773, 2005. [11] Addy A.L., Dutton J.J. ve Mikkelsen C.D., Supersonic Ejektör-Diffuser Theory And Experiments, Report No:UILU-ENG-82-4001, Department Of Mechanical And Industrial Engineering. Universty Of Illions, Urbana-Champaign, Urbana, 1981. [12] Keenan J.H., Neumann E.P., Lustwork F., An Investigation Of Ejector Design By Analysis And Exd,periment, ASME J., Appl Mech. 229-309, 1950. [13] Li D., Investigation Of An Ejector-Expansion Device In A Transcritical Carbon Dioxide Cycle For Military ECU Aprlications, Ph. D. Thesis, Purdue University, USA, 2006.

203

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

[14] Ersoy H.K., Yalçın Ş., Yapıcı R. and Özgören M., Performance of A Solar Ejector Cooling System in the Southern Region of Turkey, Appl Energ 84 (9), 971–983, 2007. [15] Yapıcı R., Ersoy H.K., Aktoprakoğlu A., Halkacı H.S. and Yiğit O., Experimental Determination of the Optimum Performance of Ejector Refrigeration System Depending on Ejector Area Ratio, International Journal of Refrigeration, In Press, doi:10.1016/j.ijrefrig.2008.02.010, 2008.

204

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

BUZDOLAPLARINDA KULLANILAN BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA ÇEVRİMLERİNİN EKSERJİ ANALİZİ İLE İNCELENMESİ A.Bilgen Ekin, Yunus Çerçi

Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, MANİSA
bilgen.ekin@ bayar.edu.tr, ycerci @ bayar.edu.tr
ÖZET Tipik bir 250 L’lik soğutucuda, bileşen düzeyindeki kayıpları ölçmek ve herbir elemanın potansiyel verimliliğini belirlemek için, kararlı halde alınan deneysel veriler altında termodinamiğin birinci ve ikinci yasası uygulanmıştır.Buzdolabı sıcaklık, basınç, debi ve güç tüketimini ölçmek için soğutma çevriminin önemli noktalarında veri toplayıcılarla donatılmış ve standart test odasında çalıştırılmıştır. Soğutma çevrimi kararlı hale gelinceye kadar bütün veriler belirli aralıklarla ölçülmüş ve kaydedilmiştir. Elde edilen verilere dayandırılarak soğutucunun, entalpi ve entropi gibi bazı önemli özellikleri belirlenmiş ve komponentleri kararlı akış sistemleri olarak modelleyen enerji ve ekserji oranları, enerji ve ekserji kayıplarının miktarlarını ve yerlerini belirlemek için hesaplanmıştır.Sonuçlar tablolar halinde sunulmuş ve enerji, ekserji akış diyagramları kayıp ve verimsizliklerin nerelerde gerçekleştiğini aydınlatmak için çizilmiştir.Analiz göstermiştir ki birinci yasa verimliliği normal sınırlar içinde olmasına rağmen (Gerçekte, kompresörün teknik özelliklerinde verilen 1,3 değerine oldukça yakındır.) öteki soğutucularla karşılaştırıldığında %21,07 olan ikinci yasa verimi düşüktür.Bu şekilde düşük bir ikinci yasa verimi, kurutucu, kılcal boru, emme ısı değiştirici hattı, evaporatör ve kondenserden sonraki kompresördeki büyük ekserji yok oluşlarından kaynaklanmaktadır. Ekserji yokoluşlarının en önemli kaynağı soğutucu ve ortam arasındaki sonlu sıcaklık farklarından ötürü gerçekleşen ısı transferleridir. Ve bir o kadar önemli olan akış sürtünmeleri ve diğer elemanlarda gerçekleşen ısı transferleridir.Çalışmanın en önemli, sonuçlarından biri ise yüksek verimli bir soğutucunun en önemli bileşeninin kompresör olarak gözönüne alınması gerektiğidir. Anahtar kelime: buzdolabı, soğutucu, soğutma, performans, enerji, ekserji 1. GİRİŞ Günümüzde gelişen teknolojiyle enerji ihtiyacının artması buna karşın enerji kaynaklarının bulunduğumuz yüzyıl içinde tükenecek olan fosil yakıtlardan karşılanıyor olması, enerjinin verimli kullanımının önemi gün geçtikçe artmaktadır. Enerjinin verimli kullanılması enerji miktarının değil, ürün başına tüketilen enerjinin azaltılmasıdır. Bu aşamada karşımıza ekserji kavramı çıkmaktadır. Bir sürecin ekserjisel optimizasyonu genel olarak, enerji harcamalarının azaltılması amacı ile yapılır. Sanayi ve konut kesimi enerji tüketiminin en yüksek oranda olması nedeni ile enerji tasarrufunda öncelikli yerlerdir. Evde tüketilen enerjinin önemli bir bölümü, ısınma, aydınlatma ve günlük faaliyetler için gerekli olan elektrikli cihazların çalıştırılması amacıyla kullanılmaktadır. İklimlendirme makinelerinden en yaygın kullanıma sahip olan buzdolapları, soğutucu makinelerin evlerde kullanılan tipidir. Önemli bir enerji kullanıcısı olan buzdolapları, periyodik olarak çalıştırılan çoğu aracın tersine, günün 24 saatinde ve yılda 365 gün çalışmaktadırlar. Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde düşük sıcaklıktaki ortamdan ısı çekilir. Buzdolaplarında tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi kullanılmaktadır. Mekanik soğutma sistemi’nde 4 ana bileşen vardır: kompresör, kondenser, genleşme vanası ve evaporatördür. Çevrimde kullanılan soğutucu akışkan çevrim boyunca hal değişimiyle düşük sıcaklıktaki bir ortamdan ısının alınıp yüksek sıcaklıktaki ortama aktarılması ve böylece bulunduğu ortamın

205

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

soğutulması işlemi gerçekleştirilir. Bu işlemler soğutucu akışkanlar yardımıyla ve dışarıdan enerji harcanarak yapılır. Ve evde tüketilen enerjinin %15 buzdolabı tarafından tüketilmektedir. Bu çalışmada; ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Soğutma sisteminin her elemanı için I. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ve II. Yasa hesaplanmış ve her eleman için tersinmezlikler belirlenmiştir. 2. DENEY DÜZENEĞİ Soğutma, bir ortamı çevre sıcaklığından daha düşük sıcaklıklara getirerek bu sıcaklığı muhafaza etmektir. Düşük sıcaklıktaki bir ortamdan yüksek sıcaklıktaki bir ortama ısı geçişi ancak soğutma çevrimiyle gerçekleşebilir. Günümüzde soğutma çevrimlerinde en yaygın kullanıma sahip ve ev tipi buzdolabında da kullanılan çevrim buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimidir. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi; kompresör, kondenser (yoğuşturucu), kısılma vanası (kılcal boru), ısı değiştirici ve evaporatör (buharlaştırıcı) adı verilen elemanlardan oluşur. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde soğutucu akışkan (aracı akışkan) devir daim ettirilerek, ısı soğutulacak ortamdan alınır ve sıcak ortama aktarılır. Şekil 1’de dışarıdan iş verilerek, ısının soğuk kaynaktan sıcak kaynağa aktarıldığı bir çevrim olan buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi şematik olarak gösterilmiştir.

Şekil 1 Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi. Deneysel çalışmanın yapıldığı buzdolabı, ev tipi olup 250 L hacme sahiptir, ve 540x600x1440 mm ölçülerinde buzluğu olmayan (cooling tipi olarak da adlandırılan) tek kapılı bir buzdolabıdır. İzolasyon malzemesi olarak poliüretan kullanılmıştır. Şekil 2’de deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı görülmektedir.

Şekil 2 Deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı.

206

evaporatörden gelen soğutucu akışkanı sıkıştırarak basıncını kondenser basıncına yükseltir. Kılcal boruda basıncı ve buna bağlı olarak sıcaklığı yüksek oranlarda azalan akışkan evaporatör de daha fazla ısı çekmesi sağlanır. Deneyde kullanılan buzdolabının kondenseri Şekil 4’te gösterilmiştir. bakır boru üzerine tel kaynatılmış serpantin şeklindeki kondenserde çevre ortama ısı vererek (soğutularak) yoğuşur. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının kompresörü Şekil 2’de gösterilmiştir. Ev tipi buzdolaplarında çevre ortama ısı verme işlemi yoğunluk farkından meydana gelen doğal taşınımla gerçekleşir. kompresör durduğu zaman. sistemde 0. soğutma çevriminin basıncını dengeleme işlemini de gerçekleştirir. Kondenser girişinde soğutucu akışkan kızgın buhar halinde olduğu için kondenser yükü evaporatörden biraz daha fazladır. Şekil 4 Kondenser. Şekil 3 Kompresör. Kompresörden gelen yüksek basınç ve sıcaklıkta kızgın buhar halindeki soğutucu akışkan deney düzeneğinde buzdolabının arka kısmında bulunan.35 mm ve basma hattı çapı ise 7. 9-12 EKİM 2008. Kurutucuda nemi alınan yüksek basınçtaki soğutucu akışkanın kılcal boru (kısılma vanası) içinde ilerken basınç soğutucu akışkanın doyma basıncının altına düşmesinden ötürü kaynamaya başlar. Bu basıncın doğrusal değil daha yüksek oranlarda düşmesini sağlar.937 mm’dir. Deneysel çalışmada kullanılan hermetik kompresör. Kullanılacak kılcal boruların boy ve çapı kompresör gücüne göre seçilebilmekte olup. ve sisteme ölçme cihazlarının hacmini telafi etmesi için normal gaz miktarı olan 43 g ’dan 2 g daha fazla gaz ilave edilerek toplam 45 g gaz basılmıştır.8 mm iç çapa sahip yaklaşık 2. Kompresör emme hattı çapı 6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin en önemli parçası olan kompresörlerin çeşitli tipleri mevcuttur.2 m uzunluğunda bakırdan yapılmış bir kılcal boru kullanılmıştır. Buzdolaplarında genellikle hermetik pistonlu kompresörler kullanılmaktadır. Kaynama sonucunda kabarcıklar oluşur ve akışı engeller. Sistemde soğutucu akışkan olarak R600a kullanılmaktadır. Deney düzeneğinde. pistonlu tipte olup soğutma kapasitesi 140 W’tır ve nominal güç tüketimi ise 108 W’tır. Sistemin kalbini oluşturan kompresör. Kılcal boru sistemde. 207 .I. kondenserden yüksek basınçta sıvı halde çıkan soğutucu akışkanın içinde bulunabilecek olan nem ve partiküller. Bu işlem sırasında akışkanın sıcaklığı da artar ve akış enerjisi kazanır. kurutucuda (drayer olarak da adlandırılmaktadır) bulunan silika jel ve filtre ile tutularak sisteme girişi engellenir.

Şekil 5 Evaporatör. Debi ve güç ölçümleri manuel olarak okunmuş ve kaydedilmiştir. 208 . evaporatörden çıkan ve kompresöre gidecek olan (emme hattı) ile birleştirilerek bir tür ısı değiştiricisi oluşturulmuştur. Deneyde Yapılan Ölçümler Deneyde sıcaklık. ÖLÇÜMLER VE ANALİZ Buzdolabı. bakır ve alüminyum gibi malzemelerden imal edilir. Sistem sürekli duruma ulaştığı anda yapılan ölçümler sonucunda Tablo 1’de verilen sıcaklık ve basınç değerleri elde edilmiştir. Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (T1 ).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kurutucu girişinde (T4). 3. Vestel Ar-Ge biriminde bulunan test odasında TS 87 EN ISO 7371 standardının Madde 8 deney genel şartları ve Madde 15’deki enerji tüketim deneyi başlıklı bölümlerine göre test edilmiştir. Böylece evaporatöre girecek olan akışkanın biraz daha soğuması ve kompresöre girecek olan akışkanın ise kesinlikle gaz fazında olması sağlanmıştır.I. 9-12 EKİM 2008. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının evaporatörü alüminyum olup sisteme kaynakla değil harici olarak plastik bantla monte edilmiştir. Evaporatör demir. Kılcal borudan evaporatöre(buharlaştırıcı) gelen düşük sıcaklık ve basınçtaki soğutucu akışkan soğutulan ortamdan ısı çekerek gaz haline gelir. İZMİR Deney düzeneğinde sistemin genel verimi artırmak ve kompresör emme hattında borunun dış yüzeyindeki nemlenmeyi önlemek amacıyla kılcal borunun bir kısmı. kurutucu çıkışında (buzdolabı izolasyonundan giriş) (T5). kılcal boru çıkışı (evaporatör girişi) (T6) ve Evaporatör çıkışında (ısı değiştiricisine giriş) (T7)olmak üzere 7 noktaya T tipi termoçiftler yerleştirilerek sıcaklık ölçümü yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları masa tipi ALMEMO marka bilgi yükleyiciden okunmuştur. Şekil 6’da Buzdolabı soğutma sisteminin akış diyagramı ve ölçüm noktaları görülmektedir. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (P2). Sistem sürekli durumdayken ölçümler alınmış ve sonuçları Tablo 1’de gösterilmiştir. Kompresörde yapılan güç analizi için bir wattmetre kullanılmıştır. Deneyde debi ölçümü için ABB FAM 3200 serisi bir değişken alanlı debimetre (rotametre) kompresör çıkışına monte edilmiştir. 1. basınç. güç ve debi ölçümleri yapılmıştır. Evaporatör Şekil 5’te görülmektedir. 3. ALMEMO marka basınç duyargalarıyla (sensör) basınç ölçümleri kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (P1 ). kondenser çıkışında (T3). kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (T2). kurutucu çıkışında (P5) olmak üzere üç noktada yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları yine masa tipi bilgi yükleyici kullanılarak okunmuş ve kaydedilmiştir. pirinç. çelik.

9 Basınç P (bar) 0.8 35. Buzdolabının iç hacmi sürekli durumda 14.85 0.8ºC’de sabit kalmıştır.8 W olarak ölçülmüştür.2 59.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.34 0. 9-12 EKİM 2008. 4.4 -29. Buzdolabı sisteminin akış Tablo 1 Önemli çevrim noktalarında sıcaklık ve basınç değerleri.34 Test boyunca test odasının sıcaklığı 25ºC sabit sıcaklıkta tutulmuştur. 5 1 Isı değiştirici 7 soğutulan ortam sınırı Evaporatör 6 Şekil 6 soğutma diyagramı ve önemli ölçüm noktaları.17) Kızgın buhar Sıcaklık T (ºC) 27. 6 ve 7 209 .09 5. 2.34 5. 5.9 -31.09 5.I. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Faz Kızgın Buhar Kızgın Buhar Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Doymuş sıvı-buhar karışımı (x =0. Sürekli duruma ulaşıldığında soğutma sisteminde devir daim eden R600a soğutucu gazının kütlesel debisi 0. İZMİR 3 Kondenser 4 Debimetre 2 Kurutu Komp. 3.6 36. Ölçümler sonucunda elde edilen sıcaklık ve basınç değerleri EES (Engineering Equation Solver) programı kullanılarak çevrimdeki 1.09 3.9 27.0003158 kg/s ve kompresörün çektiği güç 76.

7 306. Şekil 7 P-h diyagramı.398 3.701 2. yasaya dayanan enerji analizi enerjinin niteliği değerlendirilmediği için karşımıza.4 417. iç enerji (u) ve özgül hacim (v) gibi temel özellikleri hesaplanmış ve bu değerler Tablo 2’de verilmiştir Tablo 2 Önemli çevrim noktalarında termodinamik özellikler. Enerji ve Ekserji Analizleri Enerji. Termodinamiğin birinci yasası enerjinin korunumundan söz eder yani sisteme giren toplam enerji sitemden çıkan enerjiye eşittir.001867 0.1 Entropi s (kJ/kgK) 4.8 418.7 416. termodinamiğin II.1122 1.4 395 301.808 İç Enerji u (kJ/kg) 685.767 2. İZMİR noktalarında soğutucu akışkanın termodinamik özellikleri.4 395.775 2.001827 0. entropi (s).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.897 2.4 639. Ekserji ifadesi 210 . entalpi (h). yasasına dayanan enerjinin kalitesini dikkate alan ve “Enerji Kullanılabilirliği” (İngilizdede “availability” olarak da adlandırılmaktadır) gibi isimlerle de adlandırılabilen ekserji analizi çıkar.5 605 Özgül Hacim ν (m3/kg) 1. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Entalpi h (kJ/kg) 728.003 Soğutma sistemi sürekli duruma ulaştığında hesaplanan termodinamik özelliklerden sistemin P-h diyagramı çizilmiş ve Şekil 7’de verilmiştir. iş yapabilme kabiliyeti olarak tanımlanmıştır. Tersinmezliklerin (kayıpların) olmadığı I.2.137 3.7 415.4 769.001863 0. Ancak sistemlerin enerji analizleri diğer değişle I.252 0.08333 0. yasaya dayanan analizler sistemin sadece niceliğini (miktarını) değerlendirir.8 727.I. 3. 9-12 EKİM 2008.

& & & Q − W = mΔh (4) Soğutma makinelerinin ısıl verim değerlendirmesi etkinlik katsayısı ile yapılır. Diğer bir değişle sürekli akışlı sistemler için birinci yasa verimi aşağıdaki şekilde yazılabilir. Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışan bir ev tipi buzdolabında bulunan sistem elemanlarına Termodinamiğin I. Özgül enerji denkleminde kullanılan e özgül enerjiyi. & & E = mh (kW) (2) & & Bu denklemde m (kg/s) kütlesel debiyi ifade ederken. Termodinamiğin I ve II. Şekil 9’da enerji. İZMİR mevcut şartlarda elde edilebilecek maksimum iş olarak tanımlanmaktadır. Özgül enerjinin kütlesel debiyle çarpımından elde edilen toplam enerji denklemi. birinci yasaya dayanarak. sistem ile çevre arasında gerçekleşen net iş ve ısı alış verişinde bulunan ve giriş ve çıkışı olan sürekli akışlı bir kontrol hacmi için şu şekilde ifade edilir. Genel enerji dengesi denklemi. 211 . Enerji korunumu denklemleri. Enerji denklemlerinden Özgül enerji (Akış enerjisi) denklemi . Yasa analizi uygulanarak tersinmezlikler ve ekserji kayıpları tespit edilmiştir. e = h (kJ/kg) (1) şeklindedir.I. ekserji ve tersinmezlikler arasındaki ilişki şematik olarak verilmiştir. Sisteme giren ısı (Q) pozitif(+) . h akışkanın entalpisini (özgül entalpi) temsil etmektedir ve birimleri kJ/kg’dır. Denklem (3)'de potansiyel ve kinetik enerji değişimleri ihmal edilirse sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi aşağıdaki gibi bulunabilir. elemanlardaki basınç kayıpları. kinetik ve potansiyel enerji değişimleri ihmal edilmiştir. ΔKE (W) kinetik enerji değişimini. Sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi. Yasa analizleri uygulanırken. daha sonra ise Termodinamiğin II. ΔPE (W)’de potansiyel enerji değişimini ifade eder. Sistemi oluşturan elemanlar. Q − W = ΔH + ΔKE + ΔPE (3) Denklemde Q (W) ısı alış verişini . kullanılabilirlik(Ekserji) ve tersinmezliklerin toplamından oluşur. 9-12 EKİM 2008. sürekli akışlı açık sistem kabulü yapılarak analiz edilmiştir. sistemden çıkan iş (W) için ise pozitif(+) işaret kabulü yapılmıştır. E toplam enerjiyi ifade eder ve birimi kW’tır. Ekserji analizinin amacı proseslerin tersinmezliklerini belirlemek ve değerlendirmektir. Yasa analizi uygulanmış. sistemden çıkan ısı (Q) negatif (-) ve sisteme giren iş (W) negatif(-).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. W (W) sisteme verilen ya da alınan işi ve ΔH (W) entalpi değişimini. Şekil 8 Enerji.

Birim zamanda kontrol hacmine giren ve çıkan soğutucu akışkanla birlikte gerçekleşen entropi transferi ( s − so ) olarak ifade edilmiştir. Çevre sıcaklığı (T0) ile gösterilmiş olup birimi (0C)’dir. Denklem (7). X yokolan ise toplam yok olan (tersinmezlik) ekserjiyi göstermektedir. Toplam ekserji ise. Denklemde X giren sisteme giren toplam ekserjiyi. η II = Wtr W (11) Burada η II ikinci yasa verimini. ψ = (h − h0 ) + V 2 + gz − T0 ( s − s0 ) 1 2 (6) Denklemde görülen 0 alt indisi çevre şartları(ölü hal) referans alınarak bulunmuş değerlerdir.I. Ekserji belirli bir enerjiye sahip akışkanın çevre şartlarına indirgenerek kendisinden maksimum iş elde edilmesine denir [15]. potansiyel ve kimyasal ekserji miktarları çok küçük olduğu için ihmal edildiğinde aşağıdaki denklem elde edilir. İş tüketen makineler için ikinci yasa verimi aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır. Burada (h) özgül entalpi (kJ/kg). Akış ekserjisi denklemindeki. Sürekli akışlı bir sistem için ekserji dengesi. 212 . W ise sistemden elde edilen net işi ifade etmektedir. Sistem için ikinci yasa verimi yazılırsa. ikinci yasa yazılacak olursa. Wtr tersinir işi. g yerçekimi ivmesi (m/s2) ve z (m) yüksekliktir. ψ = (h − h7 ) − T7 ( s − s7 ) şeklinde olur. (8) & & X = mψ (9) & & Bu denklemde X . 9-12 EKİM 2008. Ekserji ya da kullanılabilir enerji termodinamiğin ikinci yasasına dayanmaktadır. etkinlik katsayısıdır ve birimsizdir. X çikan çevrimden çıkan toplam & ekserjiyi. özgül ekserji (Ψ) (sürekli akışlı sistemler için kullanılabilirlik). Çevresel parametreler referans durum olarak kabul edildiğinde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ψ = (h − h0 ) − T0 ( s − s0 ) (7) Sistem için özgül ekserji (kullanılabilirlik) denklemi yazılırken 0 noktası özellikleri yerine bazı noktalarda ekserji değerlerinin negatif çıkmasını önlemek için evaporatör çıkışı olan 7 noktası özellikleri ölü hal özellikleri olarak kabul edilmiştir. V akışkan hızı(m/s). İZMİR COP = & Q & W (5) COP . Bu durumda. akış ekserjisinin(ψ ) kütlesel debiyle( m ) çarpımından elde edilen toplam ekserjiyi ifade etmektedir. dX sistem & & X giren − X çikan − X yokolan = =0 dt (10) & & şeklinde yazılabilir. (s0) özgül entropi (kJ/kgK)’dir.

9-12 EKİM 2008.2 131. kompresör girişi (ısı değiştirici çıkışı) (1).47 0 Toplam Ekserji & E (W ) 230 243. kurutucu girişi (4). kılcal boru çıkışı (buzdolabı izolasyonuna giriş) (5).45 26.7287 -6.309 109. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) Özgül Enerji e (kJ/kg) 13.09 -110. yazılan genel denklemlerden özgül enerji için denklem (1). Yasa ve II. toplam enerji E .1 132. kondenser çıkışı (3). evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) (7) olmak üzere yedi & noktada EES programında özgül enerji (e).523 -28.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.45 9.2 Özgül Ekserji ψ (kJ/kg) 9.8 & Χ (W) 2.9 -0. İZMİR η II. soğutma çevriminin her bir elemanına uygulanmasıyla her soğutma çevrim elemanı için enerji ve ekserji denge denklemleri ayrıca I. özgül ekserji ve toplam ekserji sayısal değerleri.773 9.2 105. toplam enerji için denklem (2).617 8.95 30.1 28.Sistem = COP COPtr (12) şeklinde olur.1 30. özgül ekserji ve bu değerler Tablo 3’te verilmiştir. Toplam Enerji & ψ . Yasa verim tanımları Tablo 4’teki gibi elde edilmiştir. Denklemde COP sistemin gerçek birinci yasa verimini ifade ederken COPtr sistemin tersinir ikinci yasa verimini ifade eder ve COPtr = TL TH − T L (13) şeklinde tanımlanır. toplam enerji.76 201. 213 . toplam ekserji X hesaplanmış Tablo 3 Çevrimin Özgül enerji.94 34. evaporatör girişi (kılcal boru çıkışı) (6).09 10. kondenser girişi (kompresör çıkışı) (2).307 0 Enerji ve ekserji analizlerinde yukarıdaki verilmiş olan genel denklemler. toplam ekserji için ise denklem (9) kullanılarak. özgül ekserji için denklem (7). Deneysel çalışmada kullanılan buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için.238 3.5 125 96.I.

kurutucukilcalb.. = 1 − & X yokolan.elektrik + X 1 ) − ( X 2 ) η I . = m(h3 − h5 ) & & & X yokolan. = 1 − & X yokolan.Sistem = COP COPtr 214 .elektrik η II. = 1 − η II . = ( X 5 + X 7 ) − ( X 6 + X 1 ) ____ η II . = X 2 − X 3 η II .komp.ısıdeğiş . İZMİR Tablo 4 Denge denklemleri ve verim tanımları.. = m(h3 − h2 ) & & Qkurutucu −kilcalb. = X 3 − X 5 ____ η II .komp .evap.evap.kurutucu − kilcalb. = 1 − & X yokolan.I. = m(h7 − h6 ) & & & & & X yokolan .. & X 2 Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) & & & X yokolan. & X3 Isı Değiştirici (56).ısıdeğiş. = m(h2 − h1 ) & & & & X yokolan . & X yokolan.(7-1) & & Qısıdeğiş. & X 6 Genel Sistem & & Q − W = ΔU ____ COP = & Qevap & Wkomp. = 1 − & & X 1 + Wkomp.ısıdeğiş. Yasa Verimleri Kompresör (1-2) & & Wkomp.. = & Welektrik ____ & W η II .kond . = m(h5 − h6 ) & = m(h1 − h7 ) & & Qevap. & & (X + X ) 5 7 Evaporatör (6-7) & & & X yokolan . Enerji Dengesi Ekserji Dengesi I.kond .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. = X 6 − X 7 ____ & X yokolan . 9-12 EKİM 2008. Yasa Verimleri II. = (Wkomp .kurutucu −kilcalb.kond .komp.evap. Kondenser (2-3) & & Qkond .komp.

Kompresörden çevrime. Kompresör çıkışında çevrimden gelen enerjiyle birlikte 242. yok olan ekserji ve verim değerleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.16 W’lık enerji ile evaporatörden çekilen ısıyla gelen 104. Enerjinin 132.07’si kompresördeki tersinmezliklere harcanmaktadır. Ancak test şarlarından dolayı buzdolabının kompresörünün çektiği güç veya soğutma sistemine giren enerji 76.9 W enerji birleşerek çevrime transfer olmaktadır. Kılcal borudan ısı değiştiricisine geçen akışkanın ısı değiştiricisinde geri kazanılan 28.72 W’ı kondenserden ısıl enerji şeklinde çevreye transfer olmaktadır.24 W ile kurutucu-kılcal boru kaybı izlemektedir.04 43.83 Evaporatör (6-7) 105.7-1) 110.09 & X Yokolan (W) 45.9’unu oluşturmaktadır. soğutma kapasitesi 140 W ve anma gücü 108 W olduğu daha önce belirtilmişti. İZMİR Sayısal analiz kısmında verilen genel denklemler kullanılarak soğutma çevriminde yer alan her eleman için denge denklemleri ve verim tanımları elde edilmiş ve bu denklemler Tablo 4’de verilmiştir.98’i soğutucu akışkan R600a kurutucu ve kılcal boruya girmesiyle çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda enerji kaybı şeklinde olmaktadır. yok olan ekserji ve verim değerleri Tablo 5’te yer almaktadır. Buzdolabının soğutma çevrimine ilk hareketi veren kompresör.73 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %35. 9-12 EKİM 2008.06 3. Enerji akış diyagramından da anlaşılacağı üzere çevrimde en fazla enerji transferi 110.07 W’lık akış enerjisi çevrime transfer olmaktadır. Enerji Transferi Yok olan Ekserji I.36 7. Elde edilen denklemlerde çevrimin 7 noktasında termodinamik özellikler. Şekilde gösterilen büyüklükler miktarlarla orantılıdır. denklemlerde gereken yerlerde kullanılarak bulunan enerji.29 17.43 28. 13.31 ____ 35.01 W’lık bölümü çevrime devam ederken 7.I.368 21.25 1. Yasa Verimleri η (%) II.73 W ile kompresörde meydana gelmekte ve bunları 7.87 ____ 75. Tablo 5 Enerji. Bu değer toplam enerjinin %60.21 Kondenser (2-3) Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) Isı Değiştirici (5-6.24 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %3.07 4. ikinci sırada 63.72 W ile kondenserde olurken. 215 . Yasa Verimleri η (%) & & Q veya W (W) Kompresör (1-2) 13. Bu enerjinin 63.68 ____ 28. BULGULAR VE TARTIŞMA Tablo 4’te verilen genel denklemler kullanılarak her eleman için çıkarılan enerji denklemlerinin sayısal değerleri Tablo 5’te tablo halinde verilmiş olup ayrıca enerji akış diyagramı çizilerek Şekil 10’da gösterilmiştir.20 7.69 Genel Sistem ____ ____ 1.73 W olan enerjinin 110.90 24.54 ____ 8.8 W olarak ölçülmüştür.

9-12 EKİM 2008. 216 . Deneyde daha önce belirtilen ve her elemanın giriş ve çıkışındaki noktalarda belirlenen termodinamik özellikleri Tablo 4’te. verilen ekserji denklemleri uygulanarak bulunan sonuçlar Tablo 5’te verilmiştir.I. İZMİR Şekil 9 Enerji dengesi. Soğutma elemanları için verilen ekserji kayıpları Şekil 11’de ekserji akış diyagramı şeklinde gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

3 W olarak belirlenirken. 5.6’ı olduğu belirlenmiştir. ısı değiştiricisi ve evaporatörde yok olmaktadır. Isı değiştirici çıkışında 2. ısı değiştiricisi. enerji analizi gibi her soğutma elemanına uygulanmıştır. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır. ve ardından kılcal boru.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserjinin %2.9’na karşılık gelmektedir. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan.34 W’ı yani toplam ekserjinin girişinin %59.6’a karşılık gelmektedir.07’si yani 63. akış enerjisi şeklinde çevrime transfer olurken. 9-12 EKİM 2008.54 W’ını çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybetmektedir.64 W’ı ve toplam ekserjinin %32. 13. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör. Diğer soğutma elemanları. sisteme giren toplam ekserjinin %32.72 W ile kondenserde gerçekleşmektedir ve bu değer çevrime transfer olan toplam enerjinin %60. toplam ekserji girişinin yaklaşık üçte ikisi kompresörde. ekserjisinin %2’sini yani 1. Isı değiştiricide ise 1. Isı değiştiricide ise 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.SONUÇLAR Bu çalışmada. ve evaporatör izlemektedir.73 W’lık enerji kompresörde oluşan tersinmezliklere harcanmaktadır. Enerji analizi sonucunda en büyük enerji transferi 110.07 W.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır. çevrimin toplam enerjisinin %35.09’u tersinmezliklere harcanırken. Isı değiştiricisi çıkışında 2. Elde edilen sayısal sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı izlemektedir.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle kaybolduğu anlaşılmıştır. Genelleme yapmak gerekirse.98’lik miktarı kadar enerji dönüşümü olmaktadır.09’nu tersinmezliklere harcarken sisteme 31. İZMİR Şekil 10 Ekserji dengesi.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserji girişinin %2. Evaporatördeki ekserji kaybı 3.I. Analizlerde kullanılan denklemler ve sonuçları tablolar halinde verilmiş. üçte biri kondenserde ve geriye kalan on da biri ise kılcal boru. Ekserji analizi. Çevrimin devamını sağlayan bu ekserjinin 24. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan. kılcal borudan çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda toplam enerjinin %3.46 W ekserji kazandırmaktadır.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle yok olmaktadır. ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Evaporatördeki ekserji kaybı 3. ekserjisinin %2’sini çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybeder. 217 . Elde edilen sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı. enerji ve ekserji akışı diyagram çizilerek gösterilmiştir. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör 76.34 W’ı yani toplam ekserji girişinin %59. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır.8 W olarak çekilen elektriksel gücün 45.3 W olarak belirlenirken.8 W olarak çektiği elektriksel gücün 45. 76. Kompresörde.

12. ve D. Applied Thermal Engineering. İZMİR Sistemin verimleri incelendiğinde kompresörün I. 13. M. ve L. Agnew. “Experimental evaluation of prototype thermoelectric domestic-refrigerators”. F. Tanda. Yasa verimi ise %21. İlk olarak TÜBİTAK’a teşekkür ederim. yasa verimi %17.Yasa verimleri (ekserjitik verimler) hesaplanmış ve kompresörün verimi %43. KILIÇ M. 5. ve kondenser verimi %28. M. Melo C. Tagliafico. 2004 17. Löhlein K. teşekkür ve şükranlarımı sunarım. N. 11. Chen L. Kurutucu ve kılcal borunun verimi %8. Dr. A. International Journal of Refrigeration. (2005). pages 511-518 (1993). Issue 4. 9. ve T. 7. pages 619-630 (2002). Fukano. Ayrıca yardımlarını esirgemeyen değerli tez danışmanım Doç. Volume 22. C. ve S. Stegou-Sagian and N. Rowe. ve C.html 218 .. Sayı 1. Issue 6. Tagliafico L. 16. 3. A.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (1998).. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. pages 645-657 (2005).ve B. J. R.31:947-959 14. ve M. Özkaymak.. Fusion Engineering and Design. Porkhial S. Kiang. and S. L. ve R.. “An experimental analysis of adiabatic capillary tubes”. 6. Wu. CAN M. pages 183-189 (2005).tr/turkce/en_tasarrufu/konut_ulas/en_tasarruf_bina_ay. Ankara. Volume 17. 8. 2. pages 490502. yasa verimi ekserji kayıplarının yüksek olduğu kompresör ve kondenser gibi elemanlarda araştırma ve geliştirme faaliyetlerini yoğunlaştırarak artırılabilir. Huang. ETEMOĞLU A. Volume 282. yasa verimleri.. “A valve operated absorption refrigerator”. pages 1391-1402 (2002). B. “Thermodynamic analysis of the V-type Stirling-cycle refrigerator”. Rebora A. Khastoo.yasa verimi ise %35. Applied Thermal Engineering. J.. 4. “Exergy analysis of refrigerators for large scale cooling systems”. Ataer. “Exergy analysis of lithium bromide/water absorption systems”. Volume 30. Energy Res. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Energy Res. Şencan. Fereira.eie. “Radiation and natural convection heat transfer from wire-and-tube heat exchangers in refrigeration appliances”.. Elektirik işletmeleri wep adresi http://www. Wu. Yunus ÇERÇİ’ye. Kompresör dışındaki soğutma çevrimi elemanlarının I. volume 20. Ülkemiz jeotermal kaynaklarının ikinci kanun verim değerlerine bağlı sınıflandırılması.ve H. Issue 7. M. International Journal of Refrigeration. A. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. Volume 19. Volume 21. Min. Teng. pages 669-684 (1999).. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminde Aşırı Kızdırma ve Aşırı soğutma Eşanjörlerinin Termo-ekonomik Optimizasyonu. Volume 23.TEŞEKKÜR Bu çalışma TÜBİTAK ve VESTEL Teknoloji Geliştirme ve Endüstriyel Tasarım Laboratuarı destekleriyle TÜBİTAK MAG No:105M305 numaralı proje kapsamında gerçekleştirilmiştir.”Exergy losses in refrigerating systems. International Journal of Refrigeration. 10. Volume 20. pages 401-412 (1997). C. 27:1067–1078 15.. Diğer elemanlarda araştırma ve geliştirme çalışmalarının yürütülmesinin verime pek bir faydası olmayacaktır. pages 311-316 (2004).36 olarak bulunmuştur. 2003.36’dir.I. E. Cilt 9. “Thermoeconomic analysis of household refrigerators”. Eames. 6. Gonçalves. M. Paignigiannis. ve G. Buna karşın soğutma elemanlarının II.21.04. çünkü bu elemanlardaki kayıplar kompresör ve kondenser kayıplarına göre oldukça küçüktür. “A generalized model of a real refrigerator and its performance”. pages 417-429 (2003).gov.M.69 olarak hesaplanmıştır. A study forperformance comparisons in compressor and condenser”. Evaporatörün II. veri eksikliğinden dolayı tanımlanamamıştır. Applied Energy. Volume 28.07 olarak belirlenmiştir. G. Applied Thermal Engineering. Mezavila. K. Sun. 9-12 EKİM 2008. Applied Thermal Engineering. S. Journal of magnetism and magnetic materials. “A simple magnetic refrigerator evaluation model”. Applied Thermal Engineering.5’a kadar düşerken en yüksek verimi %75. Genel sistemin II. M.KAYNAKLAR 1. R. 7. Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi. Hepbaşli A. Neto. “Thermal performance analysis for hot-wall condenser and evaporator configurations in refrigeration appliances”.. Daha sonra da Vestel Ar-Ge direktörü Halil Turan’a ve araştırma mühendisi Umut Yılmaz’a çalışmanın her aşamasında ve özellikle deneysel verilerin toplanması sırasında verdikleri destekten ötürü teşekkürü bir borç bilirim. J.. Sistemin genel II. B. “Exergy analysis: an absorption refrigerator using lithium bromide and water as the working fluids”. I. T. B. Volume 20.. “Transient characteristic of reciprocating compressors in household refrigerators”. Talbi. A.M. C. Karabulut. Yakut. Renewable Energy. M. 102s. (1997). pages 461-469. genel sistemin I. Ö.83 ile ısı değiştiricisi sahip olmuştur.. A. W. Doktora Tezi.W. Kalogirou.2007. (1997). Razavi. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ise 1.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA 219 .I. 9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM VIII ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi Canan CİMŞİT – İ.

Adsorpsiyon. adsorplanan adsorbatın adsorbent yüzeyinden uzaklaşması söz konusu değildir. sıvı veya katı başka bir maddenin yüzeyi ile fiziksel ve kimyasal etkileşimi vardır [1]. Yong ve Sumathy (2004) güneş enerjisi ile çalışan iki yataklı bir adsorpsiyonlu soğutma sisteminin performansını belirlemek amacıyla bir matematiksel model oluşturmuşlardır [3]. (2005a. başka bir sıvı veya katı içine difüzyonu söz konusu iken adsorpsiyonlu soğutma sisteminde ise bir gazın veya sıvının.I. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu soğutma sistemi.gungor@ ege. 2005b) yaptıkları farklı çalışmalarda birinci bölümde silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminin tasarımını ve performans tahmini üzerine çalışmışlar. Desorpsiyon olayının gerçekleştiği bu adsorplama şeklinde adsorpsiyon ortam sıcaklığının artışı ile azalmaktadır.tr ÖZET Son yıllarda önemi artan adsorpsiyonlu soğutma sistemleri ile ilgili çalışmalara her geçen gün yenileri eklenmektedir. ali.edu. 2. İZMİR ADSORPSİYONLU SOĞUTMA TEKNOLOJİSİ VE ENERJİ ANALİZİ Gökhan Gürlek. katı fazındaki maddeye ise absorbent denilmektedir. Soğutma 1. adsorpsiyonlu soğutma sistemi nasıl çalışır. sistemin enerji analizi nasıl yapılır gibi sorulara yanıt bulunmaya çalışılmıştır. adsorbent yüzeyine fiziksel bağlarla tutunur. ADSORPSİYON PRENSİBİ Adsorpsiyon işleminde gaz fazındaki maddeye adsorbat. Absorpsiyonlu soğutma sisteminde bir sıvı veya gaz akışkanın. Abdullah Yıldız. sistemin avantaj ve dezavantajları nelerdir.yildiz@ege.gurlek@ege. Bu amaçla bu çalışmada. 9-12 EKİM 2008. Fiziksel adsorpsiyon işleminde reaksiyon sırasında adsorpsiyon ısısı açığa çıkar. Faraday (1848) tarafından ilk kez tanımlanan adsorpsiyonlu soğutma çevrimi. 220 . Oertel ve Fischer (1997) metanol/ silikajel çifti kullanan bir adsorpsiyonlu sistemi incelemişlerdir. adsorpsiyonlu soğutma sistemleri tanımlanmış ve enerji analizinin nasıl yapıldığı irdelenmiştir. Enerji kaynaklarının türü ve çevrim sırasında meydana gelen fiziksel olaylar açısından benzer olduğunu düşündüğümüz absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle aslında belirgin farklılıkları vardır. Desorpsiyon olayının olmadığı yani reaksiyonun tersinmez olduğu adsorbatın adsorbent yüzeyine tutunmasına kimyasal olarak adsorplama denir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İki fazlı bir kompresör gibi çalışan adsorber/desorber tipi bir yatakta metanolün sistem verimine etkisini incelemişlerdir [2]. ikinci bölümde ise aynı sistemde deneysel olarak çalışmışlar ve sistem COP ve ısıtma ve soğutma kapasitelerini belirlemişlerdir [6. abdullah. Fiziksel adsorplamada ise adsorbat.tr. GİRİŞ Ticari uygulamalarda adsorpsiyonlu chiller olarak kullanılan soğutma sistemleri bir çeşit adsorpsiyonlu ısı pompaları olarak tanımlanabilmektedir. Wang vd. Bu adsorpsiyon türünde. fiziksel ve kimyasal olarak ikiye ayrılmaktadır.7]. Bu çalışmada. ticari amaçlı soğutucu olacak ilk kez 1920’de kullanılmaya başlanmıştır. (2006) adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde absorbent olarak aktif karbonu kullanarak sistemin performans parametrelerini incelemişlerdir [5]. Önemli oranda enerji kazançları sağlamasına rağmen bu sistemler çok fazla tanınmamaktadır.tr.edu. Ali Güngör Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü gokhan. adsorpsiyon nedir. Lu vd.edu. Liu ve Leong (2005) zeolit/su çifti ile çalışan adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde bu soğutma çiftinin sistem performans parametreleri üzerindeki etkisini nümerik bir model yardımıyla incelemişlerdir [4].

Böylece adsorbent malzeme rejenere olur. sistemin içerinde tekrar yoğuşur. Adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odalarında adsorpsiyon ve desorpsiyon işlemleri sırasıyla gerçekleşir. ısıtma-soğutma besleme hattı. Bu işlem sırasında devrede soğutma meydana gelir. bu durumda aktif karbon-metanol çiftinin kullanımı daha uygun olmaktadır. Gereken buharlaşma ısısını çevresinden alan su. Sıcak su kullanımıyla adsorbentteki adsorbe su tekrar buharlaşır. içinde ise soğutulmak istenen su geçmektedir. oda sıcaklığında vakum altında buharlaşır. Yeterli yüksek vakum değerlerinde adsorbat su düşük sıcaklıkta buharlaşır.11 0.32 Adsorpsiyon ısısı (kJ/kgabsorbat) 4400 4400 4000 2560 1400 Çalışma sıcaklığı (oC) 0 . üçüncül ısı kaynağının sıcaklığına ve sistemin kullanım amacına bağlı olarak absorbat ve absorbent seçimi yapılır ve uygun çalışma basıncı belirlenir. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminde. Her bir adsorpsiyon/desorpsiyon odası bir kondenser. Soğutma sistemlerinde adsorpsiyon prensibi. ısı iletim katsayısı ve yoğunluk adsorpsiyon işleminde önem taşımaktadır.I.350 0 . 9-12 EKİM 2008. Normal atmosferik basınç (760 mmHg) altında absorbat su 100 oC’de buharlaşır.adsorbat çiftinin çalışma sıcaklıklarına göre özellikleri[1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Su-Zeolit 4A Su-Zeolit 13X Su-Mordenit Su-Silika Jel Metanol-Aktif Karbon Maksimum adsorplama kapasitesi (kg/kg) 0. İZMİR Adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde soğutucu adsorbat olarak çoğunlukla su kullanılmakta. Isı pompası odasının üst kısmını absorbat evaporatör.250 0 . Bu etki adsorpsiyon ve desorpsiyon periyotlarını uzatmaktadır. Bu işlem tersinir ve sürekli tekrarlanır. 221 . Adsorpsiyonlu soğutucular için 10-20 mm Hg vakum basıncı yeterlidir [8].350 0 . Metanol evaporatörde borunun dışından metanol. Çalışma odalarındaki evaporatörler ısı pompasını desteklemektedir. Adsorpsiyon işleminde en önemli faktörleri bir kez daha hatırlatmak gerekirse [8]. Buharlaşma prosesi sıcaklık ve basınca bağlıdır. Örneğin. Adsorpisyonlu soğutma sistemlerinde adsorbent yatağının kütle ve ısı transfer hızlarının kontrol edilmesi de önem taşımaktadır.150 -20 . Basınç düşürüldüğünde buharlaşma sıcaklığı da düşmektedir. Adsorbat-adsorbent çiftine ait özgül ısılar. adsorbent yatakları.30 0. katı adsorbent tarafından adsorbe edilir. Adsorbent. evaporatör sıcaklığı 0 oC’nin altında olan bir sistem için zeolit-su çifti kullanılamamakta. bunu yanında metanol ve amonyak da kullanılmaktadır.37 0. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ÇALIŞMA PRENSİBİ Şekil 1’de adsorpsiyonlu soğutma sisteminde absorbat-absorbent çiftinin çalışma sistemi gösterilmektedir. alt kısmını ise metanol evaporatör oluşturmaktadır. Tablo 1. depoladığı adsorbatı sıcaklık artışı ile rahatlıkla bırakabilir.22 0. Şekilden de görüldüğü gibi sistem. Adsorbentin ısı transfer katsayısının düşüklüğü. Bu adsorbent malzemeleri başta silika-jel olmak üzere aktif karbon ve zeolit olarak sayabiliriz. örneğin su buharının adsorbentler tarafından toplanmasıdır. • Adsorbent yapısal değişikliğe ve hacimsel genişlemeye uğramadan adsorbatı kolaylıkla adsorbe edebilir. Absorbentin adsorplama kapasitesinin artması ile birlikte çevrim verimi de artmaktadır. Adsorpsiyonlu soğutma sistemi kapalı sistem olduğundan buharlaşmış absorbat çevreye buhar olarak bırakılmaz.140 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ısı transfer hızını düşürmektedir. • Adsorbent. Bu soğutma sistemi iki sistemin bir arada olduğu tek bir sistem olarak çalışmaktadır. evaporatör ve kondenser sıcaklığına. kondenser ve evaporatörün dahil olduğu adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odaları ve ısı pompası çalışma odasından oluşmaktadır. Termodinamik yasalara göre buharlaşmış absorbatın doğrudan yoğuşması mümkün olmadığına göre absorbat. Tablo 1’de adsorbent-adsorbat çiftlerinin gerekli çalışma aralıkları için özellikleri verilmiştir. bir absorbent yatağı ve evaporatörden oluşur. vakum vanası.

Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Sistemde düşük sıcaklıktaki ısı kaynağını kullanılmasında yardımcı olan kütle geçiş işlemini sağlayan bir adet vakum vanası kullanılmıştır.I. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin ideal çevrim-1/Tdiyagramı P-T Şekil 2’de görülen 1-2-3-4-5-6-1 noktalarından oluşan çevrim işlemi. 2-3 ve 5-6 noktaları sırasıyla ısıtma-desorpsiyon ve soğutma-adsorpsiyon işlemlerini içeren soğutma işini anlatmaktadır. desorpsiyon. 6 noktasına kadar olan evrede. adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde ideal çevrimi göstermektedir. Adsorpsiyon. adsorbent tarafından adsorbe edilmektedir. 9-12 EKİM 2008. Bu işlem sırasında desorpsiyon olmaksızın buhar basıncı artmaktadır. 222 . basınç düşmektedir. Şekil 2’de bu soğutma çevrim görülmektedir. Bu çevrimdeki 3-4 ve 6-1 noktaları arası ise kütle geri kazanım işlemini gösterir. Bu evrede desorpsiyon başlamakta ve desorpsiyonla açığa çıkan buhar. sabit kondenser basıncında yoğuşmaktadır. Absorbent yatağında kanatçıklı ısı değiştiricisi. Desorpsiyon işlemi bittikten sonra adsorbent yatağı T5 sıcaklığına soğutulmakta. Birinci absorbent yatağına giren soğutma suyu ikinci absorbent yatağına geçmektedir. 2 ile 3 noktaları arasında da adsorbent yatağına ısı girişi devam etmektedir. Absorbent yataklarındaki kondenserler birbirine seri bağlanmıştır. P 2 3 4 1 6 5 Şekil 2. yataktan ısı çekilmeye devam edilmekte ve evaporatörde çevreden ısı çekerek buharlaşan adsorbat.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 1. Çevrimde adsorbent yatak sıcaklığı dışarıdan ısı girişi ile T6’dan T2’ye yükselmektedir. kondenserde ise gövde-boru tipi ısı değiştiricisi bulunmaktadır. Adsorbent yatak sıcaklığının T6 sıcaklığına düşmesi ile çevrim tamamlanmaktadır. kütle ve ısı geri kazanım işlemlerinin ard arda uygulanmasıyla soğutma çevrimi gerçekleşir. Bu çevrimde 1-2 ve 4-5 noktaları arası ısı geri kazanım işlemini anlatmaktadır.

Adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e kütle geçişi Şekil3-e’de görüldüğü gibi vakum vanasının açılması ile gerçekleşir. Böylelikle adsorbent yatağı 2’yi desorpsiyon işlemine. İZMİR Tüm çevrim boyunca adsorbent yatağındaki sıcaklık ve basınç değişiklik göstermektedir. adsorbent yatağı 1’i adsorpsiyon işlemine hazırlar. Soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Şekil3-a’da adsorbent yatağı 1’deki boruların içerisinden sıcak akışkan geçirilerek bu bölmede desorpsiyon işleminin. Çevrim Şekil3-f 223 . Şekil 3.I. Şekil3-d’de adsorbent yatağı 2’de desorpsiyon. Şekil 3’de çevrimin şematik diyagramı gösterilmiştir. Şekil3c’de soğutma suyu öncelikle adsorbent yatağı 1’deki borulara daha sonrada adsorbent yatağı 2’deki boruya aktarılır. 9-12 EKİM 2008. adsorbent yatağı 1’de ise adsorpsiyon işlemi gerçekleşir. Şekil3-b’de vakum vanası açılarak adsorbent yatağı 1’den adsorbent yatağı 2’ye kütle geçisi sağlanır. adsorbent yatağı 2’deki boruların içinden ise soğuk akışkan geçirilerek adsorpsiyon işleminin gerçekleştirilmesi sağlanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e aktarılırken adsorbent yatağı 1’i desorpsiyona hazırlar. 224 .8 Korozyon Yok Kristalizasyon Yok Isınma Süresi 0-7 dakika Dilüsyon çevrimi süresi Uygulanmaz (durma) Ömrü 30 yıldan fazla Absorbat-absorbent Gerek yoktur değiştirme sıklığı Bakım Her 3 yılda bir vakum pompası yağ seviyesi Absorpsiyonlu Soğutma Sistemi Su LiBr 30 galon için 1200 $ Var Devamlı çalışır Devamlı çalışır 3 yollu kontrol vanaları 0. • Sessiz ve sarsıntısız çalışma.7-1. • Yaygın kullanım alanına sahip olmaması. Yapılan çalışmalar sonucundan adsorpsiyonlu soğutma sistemi kullanımının bazı avantaj ve dezavantajlarının olduğu gözlenmiştir.43 0. hava kaçağı. • Sistemde korozyona neden olan kimyasallar kullanılmadığından uzun ömürlü olması. Adsorpsiyonlu ve Absorpsiyonlu soğutma sisteminin karşılaştırılması [10] Adsorpsiyonlu Soğutma Sistemi Absorbat Su Absorbent Silika Jel Absorbent maliyeti Absorbentin yenilenmesine gerek yoktur Vakum Pompası Var (her 40 saatte bir çalışır) Absorbat Pompası Sadece sistem yüksüzken çalışır Absorbent Pompası Gereksizdir Otomatik Vanalar Kelebek vanalar COP 0.6 Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. • Adsorbat ve adsorbentlerin çevreye zararı yoktur. • Az hareketli parçalarla basit tasarım sağlar • Konvansiyonel sistemlere göre daha düşük işletme maliyeti. • Adsorbentler yaşlanmaz. Bu bilgiler doğrultusunda adsorpsiyonlu soğutma sisteminin. pompalar. Tablo 2’de farklı adsorbat-adsorbent çiftine göre tipik COP değerleri verilmiştir. Tablo 3.3-0. Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. Tablo 3’de adsorpsiyonlu soğutma sistemi ile absorpsiyonlu soğutma sistemleri arasındaki farklar sıralanmış ve adsorpsiyonlu soğutma sisteminin avantajları göz önüne serilmiştir.I. Bu aşamada soğutma suyu. 9-12 EKİM 2008. diğer soğutma sistemlerine göre önemli avantajlara sahip oldukları görülmektedir. Adsorpsiyonlu soğutma çevrimi bu aşamalardan sonra tamamlanır. son yıllarda yapılan çalışmaların artmasıyla birlikte atık ısının doğrudan kullanımına olanak sağlaması nedeniyle daha önem kazanmıştır. performanslarının düşük olmasına rağmen herhangi bir mekanik güç gerektirmeden çalışması nedeniyle tercih edilmektedir. İZMİR ile son bulur. • Düşük sıcaklıkta ısı kaynakları değerlendirilebilir. • Elektrik kesintileri gibi güç kayıplarında makinada herhangi bir hasar olmaz. • Düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması ve yüksek vakum teknolojisi gereksinimi.3-0. Adsorbat-adsorbent çiftine göre COP değerleri [1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Aktif karbon-Metanol Zeolit-Su Silika Jel-Su Performans Katsayısı (COP) 0. Ticari uygulamaları sıklıkla rastlanan absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle karşılaştırıldığında avantajları görülecektir. adsorpsiyon kapasitesinde kayıp olmaz.1 Var Var 30 dakika 15 dakika 7-9 yıl 4-5 yılda bir değiştirilir Sıvı analizi.8 0. Bu soğutma sistemlerinin avantajları ise şu şekilde sıralanabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sistemin dezavantajları şunlardır: • Performans katsayılarının düşük olması. Tablo 2.

w Tchiller .çı kı ş ⎥ ⎦ Qh = ⎣ i =1 n ( ) (4) & Eş. tarafından yapılan silika-jel su adsorpsiyonlu soğutma sisteminde sıcak su sıcaklığı 84.15 kW ve 0.5 o C ve chiller su giriş sıcaklığı 15. (1) ve (2)’de tanımlanan soğutma ısı gücü (Qref ) ve Eş. mchiller ve & msı cak su (kg/s) sırasıyla chiller suyu ve sıcak su kütlesel debileri.d. ısı değiştirici değişimi konularında sürekli bakım yapılır. (1)’de tanımlanan ısıtma gücü (Qh ) sırasıyla Eş. 9-12 EKİM 2008.1 oC iken soğutma kapasitesinin 5 kW’a çıktığını gözlemlemişlerdir. w Tsı cak su . soğuk su sıcaklığı 30. 5. C p . Qh burada.38 arasında olduğunu ve sıcak su giriş sıcaklığının artmasıyla COP değerinin arttığını ifade etmişlerdir [9].6 oC ve chiller su çıkış sıcaklığı 11. Eş. giriş − Tsı cak su . yaptıkları başka bir çalışmada iki adsorpsiyon/desorpsiyon veya buharlaşma/yoğuşma odası ve bir ısı borusu çalışma odasına sahip silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminde yaptıkları deneysel çalışmada 55-67 oC gibi düşük kaynaklı sıcaklıklar altında sistemi test etmişlerdir. (3) ve (4)’de.7 oC iken soğutma sisteminin soğutma kapasitesi ve COP değerini deneyler esnasında sırasıyla 7. COP = Qref (1) SCP = Qref m (2) Eş.d. Wang v. soğuk su sıcaklığı 30.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.8 oC. Belli değildir. sıcak su sıcaklığı 67 oC.çı kı ş ⎥ ⎦ = ⎣ i =1 n ( ) (3) Isıtma gücü : ⎡n ⎤ i i & ⎢∑ m sı cak su C p . ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ENERJİ VERİMİ Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin verimi COP ve özgül soğutma gücü SCP (kW/kg) sırasıyla aşağıdaki eşitlikler ile bulunur. Yapılan çalışmada 55-67 oC arasındaki sıcak su girişlerinde sistemin COP değerinin 0. Şekil 4’te görüldüğü gibi.I.28 ile 0. w suyun özgül ısısı ve n (sn) çevrim çalışma süresidir. UYGULAMALARDAKİ VE LİTERATÜRDEKİ ARAŞTIRMALARLA İLGİLİ BAZI DENEYSEL SONUÇLAR Eş. Soğutma kapasitesi : Qref ⎡ n ⎤ i i & ⎢∑ mchiller C p . Wang v. giriş − Tchiller . (2)’de. 225 . (3) ve Eş. m chillerdeki adsorbent kütlesidir (kg). İZMİR ve kelebek vana yatağı bakımı yapılır Geri ödeme süresi 3 yıldan azdır LiBr değişimi. (4) ile ifade edilir. Qref soğutma ısı gücü (kW) ve Qh ısıtma gücüdür (kW). (1-4) göz önüne alınarak.38 olarak bulmuşlardır [7]. 4.

46 ile 0. Energy Conversion & Management.C... Adsorption cooling system for cold storage using methanol/silicagel. Leong K. Zhai H.. Energy Conversion and Management 48.. [3] Yong L.C.com/Library_files/WHS%20Adsorption%20vs%20Absorption. Shi Z. Wang R. Dou W. Tian X.arch.Z.. Ayrıca. 2007. Ayrıca.2005. Adsorbsiyonlu ısı pompaları. 2005. [10] www. Sumathy K. Fischer M... Yang Q. The effect of operating conditions on the performance of zeolite/water adsorption cooling systems.. Modelling and simulaion of a solar powered two bed adsorption air conditioning system. Carbon. [8] http://smartenergy.uiuc. 2004.C. Ülkü S. 23-26 Kasım. Applied Thermal Engineering..L. 747-752.Y.. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. Günümüzde adsorpsiyonlu soğutma sistemine göre çalışan sistemler üzerinde araştırma ve geliştirme çalışmaları büyük bir hızla devam etmekte ve bunun yanı sıra endüstriyel üretimde devam etmektedir. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. [4] Liu Y... KAYNAKLAR [1] Demir H. Desing and performance prediction. Applied Thermal Engineering. VII.D. International Journal of Refrigeration 28..W.Z. 2005.. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi..Z..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 535-545..wasteheat... basit bir yapı olması ve kolay adapte edilebilir olması nedeniyle bu sistemlerin buhar sıkıştırmalı sistemlerle mukayese edildiğinde önemli bir avantaja sahip olduğu görülmektedir.pdf 226 . Wu J.I.. International Journal of Refrigeration 28. İZMİR Şekil 4. İzmir. 1073-1083. Wu J. [2] Oertel K. 25.pdf [9] Wang D. Wang R. 6.edu/pdf/clearinghouse/adsorption%20chiller.65 arasında değiştiği belirtilmiştir [8].Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri çok hacimli ve yer kaplamasına. Mobedi M.C. [5] Lu Z. Bu özellikleriyle adsorpsiyonlu soğutma teknolojileri.. 773-786. [7] Wang D. S. 44.. Wu J. [6] Wang D.. Xia Z.Z. 1403-1418...D. 2005. 45. SONUÇLAR Bu çalışmada.R.. Zhang J. adsorpsiyonlu sistemler mekanik güç gerektirmeden atık ısı kaynakları ve diğer termal ısı kaynaklarının kullanılması ve soğutma etkisinin yaratılması.. 9-12 EKİM 2008.Z. Part I. 2761-2775.Y. Experimental research on novel adsorption chiller driven by low grade heat source. 2006. Sıcak su sıcaklığına bağlı COP ve soğutma kapasitesi değişimi[9] Ticari uygulamalar kapsamında yapılan çalışmalarda adsorpsiyonlu soğutma sistemi COP değerinin 0.C.. Wang R. 7. Performance analysis of an adsorption refrigerator using activated carbon in a compound adsorbent.. 1998. düşük verimliliklerine rağmen yaygınlaşması beklenmektedir. sistem ısıl kaynağı için düşük sıcaklıklar gerektirdiği için güneş ve jeotermal enerji kaynakları ile çalıştırılması sistem çalışma maliyetini düşürecektir. 2375–2381.. 1084-1091. literatürdeki ve endüstriyel üretimleri gerçekleştirilen adsorpsiyonlu soğutma sistemleri incelenmiş ve sistemin çalışma prensipleri gösterilmiş ve verimlilik ifadesinin hesaplanması için eşitlikler verilmiştir. Experimental study. Xia Z. Zhai H. pahalı ve düşük verimli olmasına rağmen çevre ile dosttur. Wang L.Y. Chen C.J.X. Dou W. Part II.. 18.

Adsorbent yatağında ısı ve kütle transferinin hızlandırılması için geliştirilen yöntemler ve özel tasarımlar üzerinde durulmuştur. farklı araştırmacılar tarafından geliştirilen adsorbent yatakları incelenmiştir. Ancak bu tip ısı pompalarının. uzun bir süre bakım gerektirmemesi. Bu çalışmada. üretilmesi ve pratikte yaygın kullanılabilmesi. Literatürde bulunan adsorbent yatak tasarımları sınıflandırılmış ve avantaj-dezavantajları anlatılmıştır. kesikli bir çalışma prensibine sahip olması. güneş ve jeotermal enerjilerini veya herhangi bir ısı kaynağını doğrudan kullanarak soğutma işlemini sağlayan termal ısı pompaları cazip hale gelmiştir. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu ısı pompası.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr. adsorpsiyonlu ısı pompaları konusunda çalışan araştırmacılar için adsorbent yatağının tasarımı ile ilgili faydalı bilgiler sağlayacaktır. yüksek vakum teknolojisine gereksinim duyulması. 227 . moghtadamobedi@iyte. kullanılan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır.tr.tr ÖZET Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ısıtma ve soğutma gücünün arttırılması ve dolayısı ile pratikte uygulanabilirliğinin sağlanması için adsorbent yatağı tasarımı kilit bir öneme sahiptir. Urla. 35430. Yapılan araştırma. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. semraulku@iyte.edu. Adsorpsiyonlu ısı pompalı sistemler. Özellikle termal ısı pompaları üzerine çalışmaların yoğunlaşması. bu tip ısı pompalarının ileride yaygın olarak kullanılabileceğinin göstergesidir. sessiz ve sarsıntısız çalışabilmesi. Türkiye 2 gamzegediz@iyte. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları konusundaki çalışmaların sayısı giderek artmaktadır. uzun süre incelenmemiş ve son yıllarda enerji krizlerinden sonra tekrar gündeme gelmiştir. Sistemin basit çalışma prensibine sahip olmasına rağmen tasarlanması. düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması. adsorbent yatağının tasarımı ele alınmış. Bu çalışmada. hareketli parça içermemesi. Adsorbent yatağı 1. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. 35430. Atık ısı ve termal enerji kaynaklarını direkt olarak kullanabilmesi.edu. Termal ısı pompaları ile atık ısı geri kazanılarak değerlendirilebilmektedir. Moghtada Mobedi1. İZMİR ADSORPSİYONLU ISI POMPALARINDA ADSORBENT YATAĞININ TASARIMI Gamze Gediz İliş1. İzmir. Tasarlanan adsorbent yataklar. Özellikle atık ısıyı. İzmir. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının geçmişi eskiye dayansa da [3]. Türkiye Kimya Mühendisliği Bölümü. Son zamanlarda. çevre dostu akışkanlar ile çalışması.edu. 2]. Yüksek COP’lerinden dolayı mekanik ısı pompaları ısıtma ve soğutma sistemlerinde tercih edilen ısı pompaları olmuşlardır [1. adsorbent yatağının tasarımında ısı ve kütle transferinin arttırılması üzerine çalışmaların yoğun bir şekilde devam ettiğini göstermektedir. Urla. daha hacimli ve ağır olması gibi dezavantajlarından dolayı geliştirilmesi gerekmektedir. düşük sıcaklık kaynakları ile çalışabilmesi. Adsorpsiyon. Bu makale. mekanik ısı pompalarında kullanılan soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeni ile alternatif ısı pompaları arayışı artmıştır. enerjiyi depolama özelliğine sahip olması gibi avantajları sayesinde adsorpsiyonlu ısı pompaları cazip hale gelmiştir. Ancak enerjinin oldukça pahalı olmaya başlaması nedeni ile ısıtma ve soğutma sistemlerinin enerji ihtiyacını karşılamak aynı paralellikte maliyetli hale gelmektedir. adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini arttırmak için yapılmış çeşitli tasarımlar incelenmiştir. enerji depolama imkânı sağlaması ve daha sonra değerlendirme imkânı yaratmasından dolayı da uygulama avantajı sağlamaktadır. Semra Ülkü2 1 Makina Mühendisliği Bölümü.I. GİRİŞ Isıtma ve soğutma sistemleri yaşam alanlarında konfor şartlarının sağlanması ve endüstriyel uygulamalarda da kullanılması açısından önemlidir. 9-12 EKİM 2008. araştırma ve geliştirmeye ihtiyaç duymaktadır.

ADSORBENT YATAĞININ TASARIMININ ÖNEMİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarında evaporatör ve kondenser tasarımı. evaporatördeki çalışma akışkanı (adsorptif) buharlaşırken evaporatör çevresinden ısı çeker ve adsorbent yatağında bulunan adsorbent tarafından tutulur. adsorbent yatağı. Bu sırada adsorbent yatağı çevresine ısı verir. kompresörlü ve absorpsiyonlu sistemlere benzemekte ve aynı yöntemler ile yapılabilmektedir. Qreg . evaporatörden çekilen ısı miktarı. Kondenserde yoğuşan adsorptif daha sonra genleşme vanasından geçirilerek evaporatöre aktarılır. Şekil 1. 9-12 EKİM 2008. Adsorbent yatağının ısıtılması ile adsorbent tarafından tutulmuş olan adsorbat desorbe edilir ve adsorbent yatağını terk ederken kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşur. Adsorpsiyonlu ısı pompası çalışma prensibi Şekil 1’de gösterilen sembollere göre adsorpsiyonlu ısı pompasının ısıtma ve soğutma verimi aşağıdaki gibi tanımlanabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. izosterik soğutma ve adsorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağından transfer edilen ısı miktarıdır. izosterik ısıtma ve desorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağına transfer edilen ısı miktarı ve Qads. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının çalışma prensibi ve verim hesaplanması ile ilgili detaylı bilgiler referans [4] de bulunabilir. İZMİR 2. Ancak adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanı olan 228 . ADSORPSİYONLU ISI POMPALARININ ÇALIŞMA PRENSİBİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ana elemanları. evaporatör ve genleşme vanasıdır (Şekil 1). 3. η sog = Qevap Qreg (1) η ısıt = Qkon + Qads Qreg (2) Yukarıdaki denklemlerde Qevap. Qkon .I. kondenserin çevreye bıraktığı ısı miktarı. Soğutma sırasında. kondenser.

kondensere doğru yol almakta ve kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşmaktadır. zeolit.1 Adsorbenti Özel İşlenmemiş Yatak Bu tip adsorbent yataklarda adsorbent özel bir işlem görmeden (örneğin kimyasal) kullanılır. Adsorbent yataklarda kütle ve ısı transfer mekanizmaları birbirine bağlıdır. İZMİR adsorbent yatağının tasarımı. Gaz fazında bulunan adsorptif bu gözeneklerin yüzeylerine tutunmaktadır. Partikül içi kütle transfer mekanizmasının oluşmasında adsorptifin konsantrasyon farkı. Adsorbent yatak tasarımı detaylı ısı ve kütle transferi bilgisini gerektirir. Şekil 2’te adsorbent taneciklerini içeren bir adsorbent yatağı gösterilmiştir. Adsorpsiyonlu ısı pompalarında kullanılan adsorbentler gözenekli bir yapıya sahiptir. Adsorpsiyon işlemi sırasında kısa sürede yüksek oranda adsorptifin adsorplanabilmesi ve desorpsiyon işleminin hızlandırılması için adsorbent yatağının soğuma ve ısınma hızının yüksek olması gerekmektedir. ortaya çıkan adsorpsiyon ısısı nedeni ile adsorbent yatağının sıcaklığı artmaktadır. Görüldüğü gibi. Bu da adsorpsiyon ve desorpsiyon işlem sürelerinin uzamasına ve adsorpsiyonlu ısı pompasının gücünün azalmasına neden olmaktadır. adsorbent taneciğinden ayrılmakta. Birinci kütle transfer mekanizması partiküller arası kütle transferi (interparticle mass transfer) olarak adlandırılabilir ve adsorbent tanecikleri arasındaki adsorptifin hareket edip ilerlemesi ile oluşmaktadır. adsorbentlerin gözenekli yapısından dolayı ısı iletkenlik katsayısı düşüktür ve buna bağlı olarak adsorbent yatağında ısı transfer hızı yavaştır. Desorplama işlemi sırasında ise adsorbentteki adsorbat. NH3 buharı. ısı pompası gücünü direkt etkilemektedir. İkinci kütle transfer mekanizması. c) adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere üç sınıfta toplamanın mümkün olduğunu göstermiştir.) içine transfer edilmesi veya tersidir. Genel olarak. aktif karbon vb. metanol buharı vb. b) adsorbent taneciğinin içinde ve adsorbent yapısı ile ilgili bulunan boşluklar. moleküler difüzyon. Bu makalede literatürde bulunan çalışmalar incelenmiş ve adsorbent yatağında bulunan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. Adsorpsiyon işlemi sırasında. Adsorbentlerde sıcaklığın artması ile adsorplama kabiliyeti azalmaktadır. Knudsen difüzyonu ve yüzey difüzyonu farklı oranlarda etkili olabilir. Adsorbent taneciklerinde bulunan gözenek yüzey alanı adsorpsiyon işleminde önemli rol oynamakta. adsorbenti işlenmemiş yataklarda iki tip boşluk mevcuttur. literatürde teorik ve deneysel birçok çalışma bulunmaktadır.I. adsorbent yatağına ısının transfer edilmesi veya adsorbent yatağından ısı çekilmesi oldukça yavaş olup bu da pompanın gücünün azalmasına neden olmaktadır. Genelde kütle transferi tanecikler arasındaki basınç farkından dolayı meydana gelmektedir. adsorbent yataklarını. Aşağıda. Yapılan değerlendirmeler. ADSORBENT YATAKLARININ SINIFLANDIRILMASI 4. Burada adsorbent yatakta kütle transferinin anlamı. Bu nedenle bu tip adsorbent yataklarında iki farklı kütle transfer mekanizması oluşmaktadır. oldukça farklı olup tasarımı oldukça zordur. 9-12 EKİM 2008. Isı transfer hızının yavaş olması kütle transfer hızının yavaşlamasına neden olmaktadır. Literatürde bulunan çalışmalarda adsorbent yatak tasarımlarında. Ancak geliştirilen yöntemler kütle transfer hızının azalmasına neden olmuştur. b) adsorbenti kaplanmış. Pratikte adsorbentler pelet. üç tip adsorbent yatak tasarımı örnekler ile anlatılmaktadır. Adsorplama işlemi sırasında evaporatörde buharlaşan adsorptif. Isı ve kütle transfer hızlarının aynı anda arttırılması üzerine çalışmalar devam etmektedir. 229 . örneğin sentetik zeolitlerde gözeneklerin yüzey alanı 800-1000 m2/gr‘a ulaşabilmektedir.). katı durumda bulunan adsorbent (silika jel. granül veya fiber şeklinde üretilmektedir. adsoptifin (su buharı. Adsorbentin içyapısından dolayı adsorptifin adsorbent taneciğinde bulunan gözenekler içinde ilerleyişi veya adsorbatın ilerleyişi ile partikül içi kütle transferi oluşmaktadır. partikül içi kütle transferi (intraparticle mass transfer) olarak tanımlanabilir ve adsorbent taneciğindeki adsorptifin veya adsorbatın transfer edilmesi ile oluşur. Adsorbent yatak tasarımında yaşanan zorluklar aşağıda sıralanmıştır: Adsorbentlerin ısı iletkenlik katsayısının düşük olmasından dolayı. a) adsorbenti özel işlenmemiş. ısı transfer hızının arttırılması için çeşitli yöntemler kullanılmıştır. 4. Adsorbent yatağının tasarımı. tanecikler arasındaki boşlukları doldurmakta. - - Adsorpsiyonlu ısı pompasının yatak tasarımının öneminden ve yaşanan zorluklarından dolayı. adsorbent yatağında bulunan pelet veya granül tip adsorbentlerin arasındaki boşluğa girer ve daha sonra adsorbent taneciği tarafından adsorplanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Partiküller arası kütle transfer mekanizmasında adsorbent taneciklerinin boyutu önem taşımaktadır. a)adsorbent tanecikleri arasındaki açıklıklar.

[14]. İZMİR Adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasında önemli rol oynamaktadır. Adsorbent yatağını ısıtan ve soğutan akışkan boru içinde akmaktadır. Örneğin. Literatürde. adsorbent yataklarda daha hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleştirebilmek ve yeni tasarımlara yönelik teorik çalışmalar yapmıştır. Deneysel çalışmalar: Şekil 3’te bazı adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yatak tasarımları gösterilmiştir. büyük adsorbent tanecikler kullanılarak arttırılabilir. Bazı araştırmacılar. 9-12 EKİM 2008. Adsorbent yatağı ve adsorbent tanecikler Isı transfer hızının arttırılmasının bir diğer yolu ise adsorbent yatağındaki ısı transfer yüzey alanını arttırmaktır. farklı boyutlarda taneciklerin kullanılması [6]. 230 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 3(b)’de görüldüğü gibi aktif karbon fiberler bakır kanatların arasına yerleştirilmiştir [10]. Partikül içi kütle transfer (intraparticle mass transfer) hızı tane büyüklüğünü azaltarak arttırılabilir. İncelenen adsorbent yatağı silindirik olup adsorbent yatağın ısıtılması ve soğutulması için kullanılan akışkan borunun dışında akmaktadır. Ben Amar ark. ısı transfer hızının arttırılması ısı pompasının gücünü arttırır [5]. Yatakta ısı transfer hızını arttırmak için çapraz kanatlar bulunmaktadır [12]. Borular üzerine ısı transfer hızını arttırmak için kanatçıklar yerleştirilmiştir. Şekil 2.I. Ayrıca Şekil 3(c)’deki gibi ince tabaka halindeki monolitik karbon diskler ve alüminyum kanatlar bir araya getirilerek. aktif karbon fiberlerini adsorbent olarak kullanmıştır. Teorik çalışmalar: Birçok araştırmacı. Literatür araştırması. Chahbani ark. Adsorbent yatağındaki kütle transfer hızı düşürülmeden. Bu nedenle. çoğu adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda ısı transferini arttırabilmek için yatak içerisine kanatlar yerleştirilir ve adsorbent tanecikler kanatlar arasına konulur. Adsorbent tanecikleri ise boru dışına yerleştirilmiştir (Şekil 4(a)). Ancak çok küçük adsorbent tanecikler partiküller arası kütle transferini zorlaştırmaktadır. Fakat yüksek yatak geçirgenliği adsorbent yatağında partikül içi kütle transfer hızını azaltmaktadır. Şekil 3(a)’da silindirik gövdeye sahip adsorbent yatağı görülmektedir [9]. Aktif karbon fiberlerinde boşluk oranı yüksektir ve silika jele göre çok daha fazla adsorplama kapasitesine sahiptirler.[13]. Aktif karbon adsorbent olarak kullanılmış olup adsorbent yatağının ısıtılması ve soğutulması için kullanılan boruların arasına yerleştirilmiştir. Partiküller arası kütle transfer (interparticle mass transfer) hızı. Gösterilen adsorbent yatak için ısı ve kütle transferini modellemiş ve bu modellemeleri Zeolit NaX – Su ve Aktif karbon AX21Amonyum için simüle etmiştir. başka yöntemlerin de denendiğini göstermektedir. adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak tasarımlarında deneysel ve teorik olmak üzere iki tip çalışma bulunmaktadır. Bu kanatlar ısı transfer yüzey alanını arttırarak ısı geçiş hızını arttırır. nümerik yöntemler kullanarak adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini incelemiştir. Laboratuarımızda tasarlanmış olan adsorbent yatağı Şekil 3(d)’de gösterilmiştir. adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yataklarındaki ısı transfer hızının arttırılması için kanat kullanımından farklı. gövde-borulu bir adsorbent yatağını ele almış. adsorbent yatağının metal örgüler ile desteklenmesi [7] ve çeşitli maddeler katılmış kompozit adsorbentler kullanılması [8] bu yöntemlere örneklerdir. hızlı bir adsorbent soğutucu prototipi geliştirilmiştir [11]. Şekil 4(b)’de gösterilen adsorbent yatağını simüle etmiştir.

9-12 EKİM 2008. [16] ise Şekil 4(d)’de gösterilen adsorbent yatağını incelemiştir. İZMİR Şekil 3. Adsorptif. 231 .I. Görüldüğü gibi ısıtıcı veya soğutucu akışkan boru içinden geçmekte. soğutucu akışkan boru içerisinden geçmekte ve adsorbent tanecikleri boru dışında bulunmaktadır. Şekil 4(c)’de gösterilen adsorbent yatağını sayısal yöntemler kullanarak incelemiştir. [15]. Adsorbenti işlenmemiş adsorbent yataklar-deneysel çalışmalar [10-12] Adsorbent boru içerisine yerleştirilmiş. Chua ark. Leong ark. borunun ortasında bırakılan bir boşluk ile adsorptifin boru boyunca ilerlemesi sağlanmıştır. adsorbent yatağının ortasından girmekte ve adsorbent yatağın etrafından içeriye doğru yol almaktadır. Isı transfer hızının arttırılması için boru dışına kanatlar yerleştirilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 4(a)’ya benzer bir şekilde. silika jel ise boru dışında bulunmaktadır.

I. Görüldüğü gibi. Ancak.2 Wm-1K-1 ‘e yükseltilebileceğini göstermektedir. 4. Ancak tanecikler arasındaki boşlukların yok olması kütle transfer direncini arttırır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu çalışma. Al vs. kanatlar vasıtası ile ısı transfer yüzey alanı arttırılmıştır [18].) üretimi yaygınlaşmıştır. Şekil 5(b)’deki tasarımda ise kanatlı borular üzerine adsorbent kaplanmış. Şekil 6‘da. adsorbent bir borunun etrafına veya metal bir kanat etrafına kaplanmış şekildedir. Zeolit adsorbentin. toz halinde bulunan ve ısı iletkenlik katsayısı 0. Elde edilen malzeme preslenerek istenilen şekle getirildikten sonra vakum altında kurutulmaktadır. Böylece ısı iletkenliği yüksek kompozit bir adsorbent elde edilmektedir. İZMİR Şekil 4. Şekil 5(c)’de açık hücreli bakır köpük. Bu tip uygulamalarda kaplanmış adsorbentin kalınlığı ince olup yatakta hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleşmektedir. Al vs. adsorbentin ısı iletkenliğinin arttırılması için CaCl2 ‘ün grafit ile işlenmesini göstermektedir. grafit ekleyerek yaklaşık 9. 9-12 EKİM 2008. Son yıllarda metal köpük üretim teknolojisi geliştirilmiş ve gözenekli metal (Cu. grafit tozu ilk önce ısıtılmakta ve genleştirilmektedir. yüksek ısı iletkenlik katsayısına sahip malzeme (Grafit. Şekil 5(a)’da gösterildiği gibi yataktaki ısı ve kütle transferini arttırmak amacı ile paslanmaz çelik borular üzerine adsorbent giydirilmiştir [17]. adsorbentin ısı iletkenliğinin yükseltilmesi. Bazı araştırmacılar ısı transfer hızını arttırmak amacı ile gözenekli metal köpüklerin yüzeyini adsorbent ile kaplayarak adsorbent yatakta kullanmaktadır.3 Adsorbenti Özel İşlenmiş Yatak Adsorbent bir takım özel proseslerden (kimyasal ve termal) geçirilerek ısı transfer hızı arttırılabilir. adsorbent yatak için hazırlanmıştır [19]. Adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak-teorik çalışmalar [13–16] 4. 21]. 232 . Daha sonra su ile karıştırılarak çamur haline getirilmekte ve CaCl2 ile karıştırılmaktadır. kütle transfer hızını etkilememelidir. Kaplama yöntemi kullanıldığı için boru veya plaka ile adsorbent arasında temas yüzey alanı artmaktadır.2 Adsorbenti Kaplanmış Yatak Adsorbenti kaplanmış tip adsorbent yataklarda.4 Wm-1K-1 civarında olan CaCl2 ‘ün ısı iletkenlik katsayısını. Isı iletkenliği yüksek bir kompozit adsorbent.) ile termal veya kimyasal proseslerden geçirilerek elde edilmektedir. hidrotermal sentez sayesinde bu metal destek üzerindeki büyümesi ise Şekil 5(d)’de gösterilmiştir. Yapılan çalışmalar bu tip adsorbent yataklarda ısı iletkenlikte kayda değer yükselmeler elde edilebileceğini göstermektedir [20.

233 . Adsorbenti kaplanmış yataklar [17-19] Şekil 6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 5. h)ısı iletkenliği yüksek adsorbent [20] . g)vakum ile kurutma. f)presleme. Adsorbenti işlenmiş kompozit adsorbentin elde edilmesi için bir örnek. a) grafit tozu. 9-12 EKİM 2008. b)grafit ısıtma işlemi. d)su ile karıştırma işlemi. c)genleşmiş grafit. e)grafit ile CaCl2 karışması.I.

2008. [10] Saha BB. jeotermal ve güneş enerjisinden elde edilen ısının kullanılmaya başlanması ile adsorpsiyonlu ısı pompalarının önemi giderek artmaktadır. Adsorbent yatağı. Ülkü S. Energy Storage Systems. Netherlands. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları üzerine birçok araştırma ve geliştirme yapılmıştır. Meunier F. 1987. [8] Dellero T. [14] Chacbani M. Paris J. Kuwahara K. et al. Yapılan araştırmalar. [11] Critoph RE. Solar adsorption heat pumps. Applied Thermal Engineering (2002) 23–40. Int J. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Enerjinin yüksek maliyeti nedeni ile atık ısıların değerlendirilmesi. Chemical heat pump using carbon fibers as additive. Effect of mass transfer kinetics on the performance of adsorptive heat pump systems. [15] Chua H. Wang RZ. [6] Gurgel JM. 487-507. Koyama S. Adsorption in energy storage.C. Labidi J. [7] Lang R. Performance modeling and testing on a heat-regenerativeadsorptive reversible heat pump. Ng KC. VII Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Yüncü H. Grenier Ph. [9] Gui YB. Yener Y. Applied Thermal Engineering (2004) 2359–2374. Sticker M. c)adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere sınıflandırılabileceğini göstermiştir. KAYNAKLAR [1] Ülkü S. adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanıdır. Heat Recovery Syst. An experimental study on silica gel-water intermittent adsorption heat pump. pompanın ısıtma ve soğutma gücünü direkt etkilemektedir. Sonuç olarak. and Mobedi M. Touzain Ph. Adsorbenti özel işlenmiş yataklarda ise. Korea. 6. (2004) 659–669. yüksek adsorplama kabiliyetine. [2] Ülkü S. a)adsorbenti özel işlenmemiş. Liu Y. HVAC&R Res (2006) 767–82. Yap C. Adsorpsiyonlu ısı pompaları. Wang X. Mobedi M. Kluwer Academic Publisher. [5] Chahbani MH.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ısı transfer hızını arttırmak için genellikle kanatlar kullanılmaktadır. Yataktaki ısı ve kütle transfer hızı. Experiments for measuring adsorption characteristics of an activated carbon fiber/ethanol pair using a plate–fin heat exchanger. Roth M. Mobedi M. Adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda. Transient modeling of a two-bed silica gel–water adsorption chiller. Numerical analysis of adsorptive temperature wave regenerative heat pump. Applied Thermal Engineering (1996) 405–418. editors. İzmir. Wu JY. Kariya K. adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasını doğrudan etkilemektedir. Kilkis and Kakac (eds.C. kütle transfer hızının azalmasına neden olabilir. (1986) 277–84. Modeling of adsorption heat pumps with heat regeneration. 9-12 EKİM 2008. Sarmeo D. Davies LNG. Appl Therm Eng (2002) 309–20. Paykoç E. [13] Ben Amar N. İZMİR 5. Xu YX. 2005. Appl Therm Eng. Wang W. Paris J. Wang W.). kaplama kalınlığı ve adsorbent ile metal yüzey arasında temas direncinin az olması nedeni ile ısı ve kütle transfer hızları yüksektir.H. Heat Mass Transfer/Waerme und Stoffuebertragung (1999) 229-34. Ancak bu tip yataklarda metal ağırlığı oldukça fazladır. [3] Ülkü S. The Netherlands: Martinus Nijkoff Publishers. Andrade Filho LS. In: Proceedings of the institution of mechanical engineers. 535-545. 1989. Freni A. A prototype of a fast cycle adsorption refrigerator utilizing a novel carbon– aluminum laminate. water heat pump. [4] Demir H. solar energy utilization: fundamentals and applications. Numerical modeling of combined heat and mass transfer in the adsorbent bed of a zeolite/water cooling system. Ülkü S. Telto TZ. adsorbent yatak tasarımlarının üç grupta. (1991) 991-1000. [12] Demir H. ısı transfer hızının arttırılması. Sun L. çeşitli üniversite ve araştırma kuruluşlarınca devam ettirilmekte ve yürütülen çalışmalar. Appl Therm Eng (2004) 431–447. Bu tip yataklarda. et al. A zeolite-coated bed for air conditioning adsorption systems: parametric study of heat and mass transfer by dynamic simulation. Development of a modular zeolit. Ng b K.L.M. (2000) 439-448. b)adsorbenti kaplanmış. Adsorbenti kaplanmış yataklarda. International Sorption Heat Pump Conference. Labidi J.T. Appl Therm Eng (2002) 619–30. Part I:enhancement of thermal conduction.I. Maggio G. yüksek ısı ve kütle transfer hızlarına sahip adsorbent yataklarının geliştirilmesini amaçlamaktadır. Adsorption (2001) 121-32. Heat Mass Trans. [17] Restruccia G. adsorbent yatakları üzerine çalışmalar. El-Sharkawy II. Adsorption heat pumps. Thermal diffusivity and adsorption kinetics of silicagel/water. [16] Leong K. 234 .

Russo F. An advanced solid sorption chiller using SWS1L:performance analysis and hydrothermal cycling stability of the sorbent bed.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. In: Proceedings of the international sorption heat pump conference.R. Microporous Mesoporous Mater (2006) 7–14. 2005.Z. Freni A. Proverbio E. Energy Conversion and Management. [21] Wang S. Wu J. Denver. Wang R. Renewable Energy. Wang R. Restuccia G. Effective thermal conductivity of expanded graphite–CaCl2 composite adsorbent for chemical adsorption chillers. USA. İZMİR [18] Restuccia G. [19] Bonaccorsi L. 47 (2006) 1902–1912. Freni A. 9-12 EKİM 2008. [20] Wang K. Wang L.W. (2004) 1-17.I. Aristov IY. Zeolite coated copper foams for heat pumping applications. Li X. 235 . Russo F.Y. Vasta S.G. Research and development of consolidated adsorbent for adsorption system.Z.

R-410A ve NH3 akışkanlarının kullanılması durumları göz önünde bulundurularak toplam altı kaskad çevrimi incelenmiştir.GİRİŞ VE AMAÇ Yenilenebilir enerji kaynaklı (güneş enerjisi. soğutma tesir katsayısı. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemleri için genellikle absorbsiyonlu kısımda akışkan çifti olarak NH3/H2O kullanıldığı bilinmektedir. Mühendislik Fakültesi. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kaskad.Kocaeli (ccimsit@kou. NH3-H2O kullanan absorbsiyonlu. [5]. Ahlby vd.I. [6].edu. soğutucu akışkan ve absorbent çifti olarak R22 ve DMETEG kullanarak ısıtma ve soğutmanın eş zamanlı yapıldığı uygulamalar için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı sisteminin termodinamik analizi yapılmıştır. R22. Anahtar kelimeler: Soğutma. Makine Mühendisliği Bölümü 2 Veziroğlu Kampüsü 41300 – Kocaeli (ilhan@kou. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. Analiz edilen bu absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3/H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr/H2O akışkan çifti kullanılmıştır.buhar sıkıştırmalı sistemi ile R12 soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi arasında bir karşılaştırma yapmıştır. Bu analizde buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. jeotermal enerji) destekli ve atık ısıların kullanımı ile çalıştırılabilen absorbsiyonlu soğutma sistemlerinin. LiBr/H2O. ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada [3] aynı çalışma şartlarında amonyağı kullanan klasik buhar sıkıştırmalı sistemle NH3-NaSCN çözeltisini kullanan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sisteminin ekonomikliği ve performans bakımından karşılaştırılması yapılmıştır. R22 ve R-134a soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı sisteminden %37-54 daha yüksek olduğunu belirtmiştir.BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAD SOĞUTMA SİSTEMLERİNİN ANALİZİ Canan CİMŞİT1. Kairouani ve Nehdi [2]. Aynı örnek çalışmada kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr-H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda generatör sıcaklığının 85oC’de ve 105 o C’de olması durumunda NH3/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumuna göre soğutma tesir katsayıları (STKçevg. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sistemi ile ilgili literatürde birçok çalışmalar mevcuttur. buhar sıkıştırmalı kısmında ise üç farklı akışkan (R717.) % 34 ve % 30 daha yüksek elde edilebilmektedir.buhar sıkıştırmalı sisteminin performansının buhar 236 . Soğutma elde etmek için buhar sıkıştırmalı sistemlerdeki mekanik enerji yerine absorbsiyonlu soğutma sistemlerinde ısı enerjisi kullanılmaktadır. NH3-LiNO3 akışkan çifti kullanan absorbsiyonlu. Syed Md. İZMİR LiBr-H2O AKIŞKAN ÇİFTİ İLE ÇALIŞAN ABSORBSİYONLU . Gölcük MYO. absorbsiyon. Sistemin yapısı diğer soğutma sistemlerine göre daha karmaşık ve soğutma tesir katsayısı daha küçüktür [1]. jeotermal enerjisiyle çalışan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti. 9-12 EKİM 2008. Kaskad çevrimin yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığının yükseltilmesiyle çevrimin genel soğutma tesir katsayısının azaldığı ve generatör (kaynatıcı) sıcaklığının yükseltilmesi ile arttığı görülmüştür. Prasanta ve arkadaşları tarafından [4]. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin genel soğutma tesir katsayısının değişiminde buhar sıkıştırmalı kısmında kullanılan akışkandansa absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu ve genel olarak absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının uygun seçilmesi durumunda absorbsiyonlu kısımda LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının avantajlı olduğu görülmektedir. R-134a ) kullanarak sistemin soğutma tesir katsayısının aynı çalışma koşullarında R717. İlhan Tekin ÖZTÜRK2 1 Kocaeli Üniversitesi. 1. Ayala vd. soğutmada kullanımı hem çevre koruması hem de enerji tasarrufu sağlamaktadır.tr) Kocaeli Üniversitesi.tr) ÖZET Bu çalışmada düşük sıcaklıklarda etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu soğutma sistemleri ile buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinin kaskad kullanılması ile elde edilen soğutma çevrimine generatör sıcaklığı ile kondenser sıcaklığının etkisi teorik olarak analiz edilmiştir.edu. Gölcük.

Bu çalışmada absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr-H2O akışkan çifti kullanıldığı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. Bu analiz sonuçlarından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde buhar sıkıştırmalı kısmın buharlaşma sıcaklığının (T1) artması durumunda kompresör işi ve generatöre verilen ısı enerjisinin azaldığı görülmüştür.I. Bu çalışma kapsamında kaskad sistemin absorbsiyonlu kısmında yer alan generatör ve yoğuşturucu (kondenser) sıcaklıklarındaki değişimin çevrime etkileri incelenmiştir. 237 . İZMİR sıkıştırmalı veya absorbsiyonlu soğutma çevrimlerinden daha yüksek olduğunu belirtmiştir. KONDENSER 2 11 12 8 GENERATÖR 7 Isı Eşanjörü 9 13 10 5 6 EVAPORATÖR 2 KONDENSER 1 14 ABSORBER 2 3 KOMP 4 EVAPORATÖR 1 1 Şekil 1. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilerek oluşturulan kaskad çevrimlerinin incelenmesi yapılmıştır. Hulten ve Berntsson [7] tarafından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sistemleri üzerine çalışmalar yapılmıştır. 9-12 EKİM 2008. Ayrıca Kaynaklı vd.Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemi (Absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılmaktadır). Ayrıca kaskad sisteminin absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının (T14) farklı değerler alması ve kaskad ısı değiştirgecindeki (artan) sıcaklık farklarında generatöre verilen ısı enerjisinin arttığı sonucu da elde edilmiştir. Bir önceki çalışmada LiBr-H2O ve NH3-H2O kullanan bu kaskad sistemlerinin performansı buhar sıkıştırmalı kısmın değişik buharlaştırıcı sıcaklıklarına ve kaskad ısı değiştirgecindeki değişik sıcaklık farklarına göre analizi yapılmıştır[9]. tarafından kullanım alanı yaygın olan LiBr-H2O ve NH3-H2O eriyiklerinin termodinamik özellikleri verilerek çevrimlerin analizi yapılmıştır [8].

Sistemde bütün basınç kayıpları ihmal edilmiştir. Ayrıca buhar sıkıştırmalı soğutma sistemindeki kompresörün izantropik ve elektrik verimi sırasıyla ηis=0. bunlar: 1. generatör sıcaklığındadır. Generatörden çıkan eriyik. Evaporatörde soğutucu akışkan soğutulan ortamının ısısını çekerek ortamı soğutur. ÇEVRİMİN ANALİZİ Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemi için absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. absorber basıncı ve sıcaklığında denge halindedir. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan.I. & & m11 = m12 & & Qkon . . R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilmiş olup toplam altı kaskad çevrim analiz edilmiştir. 6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.H2O ve NH3-H2O kullanıldığı. 2. Bu kısımda analizlerin nasıl yapıldığı örnek olarak verilen Şekil 1 üzerinde açıklanmaktadır.1. Evaporatörden çıkan soğutucu akışkan. Absorberden çıkan eriyik. 4. doymuş sıvı fazındadır. Buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminde ise soğutucu akışkan kompresörde yüksek basınca kadar sıkıştırılarak yoğuşturucuya gönderilir. kısılma vanasında kısılarak evaporatöre girer. 2.90 alınmıştır. Burada dışarıdan verilen ısı enerjisiyle soğutucu akışkan tamamen buharlaşarak eriyikten ayrılır ve kondensere girer. Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu Şekil 1’de gösterilmiştir. 5. 7. Sistemi oluşturan her bir elemanın enerji ve kütle dengesi yazılarak ısıl kapasitelerinin hesabı aşağıdaki denklemler tarafından yapılabilir: Absorbsiyonlu soğutma sistemi: Kondenser 2 Analiz sürekli rejim şartlarında yapılmıştır. Generatörde eriyikten soğutucu buharının ayrılmasıyla LiBr bakımından zenginleşen eriyik ısı değiştiricisinden geçerken fakir eriyiğe ısı vererek absorbere geri döner. Kondenserden doymuş sıvı olarak çıkan soğutucu akışkan (su) kısılma vanası aracılığıyla buharlaştırıcı basıncına kadar genişletilir. sıkıştırmalı soğutma sisteminin kondenserinden aldığı ısıyla buharlaşarak absorbere girer. Yoğuşturucuda absorbsiyonlu soğutma sisteminin soğutucu akışkanına ısı vererek yoğuşan soğutucu akışkan. Çevrimin Termodinamik Analizi Çevrimin termodinamik analizine temel oluşturacak aşağıda belirtilen birtakım kabuller yapılmıştır. 3.80 ve ηe=0. Generatör çıkışındaki akışkan kızgın buhar olup sıcaklığı. Evaporatörde soğutucu akışkan. Absorberden çıkan LiBr bakımından fakir olan eriyik bir pompa aracılığı ile ısı değiştiricisinden geçerek generatöre (ayrıştırıcıya) gelir. 9-12 EKİM 2008. doymuş buhar fazındadır. generatör sıcaklığı ve basıncında denge halindedir. 8.2 = m11(h11 − h12) Absorber (1) (2) (3) & & & m5 = m10 + m14 238 . İZMİR 2. Absorbsiyonlu sistemde pompanın tükettiği iş ihmal edilmiştir.

(17) Kaskad sisteminin genel performans katsayısı (STKçevg. = Qevap . = m10. = m1.2 / Qgen .(h1 − h 4) Dolaşım oranı.2 = m13.2. 326 [ A + B (1 .1 = m1. = Qevap . = m11. f = & m8 x7 = & m11 x8 − x 7 (15) Kaskad sisteminin buhar sıkıştırmalı soğutma kısmının performans katsayısı (STKbuh.1 / WC Kaskad sisteminin absorbsiyonlu soğutma kısmının performans katsayısı (STKabs. İZMİR & & & & Qab . H = 2 . (18) 2.h 7 & & & Q & & m13 = m14 & evap . 8T + 32 ) 2 ] (19) (16 ≤ T ≤ 166 C ) (40 ≤ X ≤ 70 %) o Denklem 19 ‘da kullanılan katsayıların değerleri: 239 .1 = m3(h 2 − h 3) (9) (10) (11) (12) (13) (14) Evaporatör 1 & & m1 = m 4 & & Qevap .I.h14 − m5.h11 + m8. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [10].1 /(Qgen.8T + 32 ) + C (1 .) & & & STKçevg . Termodinamik Özellikler Lityum Bromür-Su (LiBr-H2O) Eriyiği Lityum bromür-su eriyiğinin entalpisi. 9-12 EKİM 2008.h10 + m14.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. + Wkomp . = Qevap .h8 − m7.).h 5 Generatör (4) Evaporatör 2 & & & m 7 = m11 + m8 & gen .(h14 − h13) & Q (5) (6) (7) (8) Buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi: Kompresör Kondenser 1 & & m1 = m 2 & komp .) & & STKbuh .) (16) & & STKabs .(h 2 − h1) & W & & m 2 = m3 & & Qkon .

0049107 + 0. (kg/s) No (LiBr-H2O) (LiBr-H2O) (H2O) (R-134a) 1 -10 200.3037766 X + 0.588 -6.03 (1 − X ) Tablo 1.702 55 0.000000480097 X 4 C = −0. Tbuh= T1=-10oC ve Tyoğ=T12=40oC sıcaklıkları için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikler hesaplanarak Tablo 2‘de verilmiştir. Sistemin soğutma yükü 50 kW olarak belirtilmiştir.952 -158.844 -1613.52 224.06 224.2973 5 40 1. h (T .5387 X − 2. (kg/s) msoğ .0001047721 X 3+0. (21) X = 18 . 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0000000005 897 X 4 Amonyak-su eriyiğinin entalpisi.4314 1.0000107896 3 X 2+0.3. İZMİR A = −1015.06 417.106 -207. Tüm analizlerde eriyik ısı değiştirgeci etkenliği ε=0. i 1 2 3 4 5 6 7 8 mi 0 0 0 0 0 0 1 1 ni 1 4 8 9 12 14 0 1 ai -7.590 0. X ) = 100 ∑ a i ( i =1 16 T − 1) mi X 273 .Eşitlik 20 ‘de kullanılan katsayılar. Örnek Bir Soğuk Hava Deposu Hesabı Bu bölümde daha düşük sıcaklıklara etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu teorik olarak analiz edilerek bir örnek uygulama yapılmıştır.50716 Çevrimlerde kullanılan soğutucu akışkanların özellikleri ilgili tablolardan okunmuştur [12].18157 i 9 10 11 12 13 14 15 16 mi 2 3 5 5 5 6 6 8 ni 1 3 3 4 5 2 4 0 ai 2.09 622. Tablo 2.41609 891.61080 25.6905 -247.358016 X 2+0.84179 7.07 + 79.00844845 X 2−0.000383184 X − 0. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [11].03031583X 3−0.23 93. 9-12 EKİM 2008. (kg/s) & & & & mfak .015 X 18 .719 0. Şekil 1’de açıklanan çevrimin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikleri.2973 4 -10 200.015 X + 17 .68108 − 0. (kg/s) msoğ .87393 -3.52 392.2161 - 240 .2973 3 18 537.590 0.60 olarak alınmıştır.092 325.750 0.0000001315 2 X 3−0.I.9084 11. Akış T(oC) P(kPa) h (kj/kg) X(% LiBr) mzen .2973 2 25 537.0001400261X 4 B = 4. 16 ni (20) Burada X amonyağın mol oranı olup eşitlik (21) ile bulunabilir.854 61.

1917 0. STKçevg.0244 0.750 5.87 8.23 50 66.393 NH3 15.25 50 57. (kW) Qkon.45 57.buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.41 109. (kW) Qab.827 0. Tyoğ=T12=40oC ve soğutma yükü 50 kW) R-134a.487 6.750 6. ε=0. (kW) Qevap2. (kW) Qkon.73 50 64.72 109.0244 0.76 57. Tgen=90oC.74 - 2.827 0.25 50 57.50 167.575 220. Düşünülen çevrimlerin sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerlerinin karşılaştırılması.41 0.86 57.90 - LiBr-H2O NH3-H2O NH3-H2O NH3-H2O R-410A R-134a NH3 R-410A 76.586 117. R-410A ve NH3 kullanan klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleriyle bir karşılaştırması yapılarak sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerleri Tablo 3 ’te gösterilmiştir.0244 0.76 61.85 66.41 2.41 72.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.061 0.9 55 55 62 62 62 0.1.702 143.1 (kW) STKabs.2161 0.06 8.23 93.58 50 57.72 73.08 50 57.Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Farklı Yoğuşturucu (Kondenser) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde absorbsiyonlu kısmın farklı yoğuşturucu (T12) sıcaklıklarına göre teorik olarak analizi yapılmıştır.23 1.38 7. T14=10oC.188 0.06 61.I.76 61.0244 - Örnek olarak ele alınan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminde absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr-H2O ve NH3-H2O. 9-12 EKİM 2008.23 7.38 7. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabulüyle aynı çalışma koşullarındaki (Tbuh=T1=-10oC .50 2518.781 164.188 0. Ayrıca parametrik çalışma sonuçları diğer bölümlerde sunulmuştur.24 50 65.2 (kW) Wkomp.30 0.64 57.38 1.6.37 8.38 1. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemleri LiBr-H2O LiBr-H2O R-134a NH3 Qgen. STKbuh.52 2.592 Klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri R-134a 17.38 7.45 57.398 118.72 0.4.41 0.08 50 57.18 - R-410A 18.38 7.2161 0.396 117.061 0.487 5.590 76.30 0.1917 0.559 164.58 50 57. Bu analizlerde Tbuh=T1=-10oC.30 72.06 8.24 66 8.487 6.72 0. 241 .31 8.559 2670 167.30 109.52 57.16 3. 76. İZMİR 6 7 8 9 10 11 12 13 14 40 64 90 60 60 90 40 10 10 7.750 6. (kW) Qevap.=50 kW alınmıştır.1917 0.03 65. T3=18oC ve soğutma yükü Qevap. Tablo 3.

f Dolaşım Oranının T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. Şekil 3 ‘de yoğuşturucu sıcaklığı ile dolaşım oranının (f) değişimi görülmektedir. 30 LiBr/H2O NH3/H2O B C 25 20 f 15 10 5 30 35 T12( C) o 40 45 50 Şekil 3.I. Şekil 2’den görüleceği gibi kaskad sistemlerinde yoğuşturucu sıcaklığı arttıkça generatöre (ayrıştırıcı) verilen ısı enerjisi de artmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR LiBr/H2O 190 180 170 160 150 NH3/H2O B C Qgen. 9-12 EKİM 2008. Yoğuşma sıcaklığı 45oC geçince LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda dolaşım oranı NH3/H2O akışkan 242 . (kW) 140 130 120 110 100 90 80 70 60 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 2. Qgen ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla çevrimlerin dolaşım oranı da artmaktadır. Buda çevrimin soğutma tesir katsayısını olumsuz etkilemektedir. Artan kondenser sıcaklıklarında absorbsiyon kısmında akışkan çifti olarak amonyak-su kullanılması durumunda generatöre beslenmesi gereken ısı miktarında hızlı bir artış gözlenmektedir. Yoğuşturucu sıcaklığının değişimi sistemin üst basıncını da etkilemektedir. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sistemin üst basıncı da artmaktadır. Bu artış NH3/H2O çevriminde fakir eriyik konsantrasyonunu artırırken LiBr/H2O çevriminde ise zengin eriyik konsantrasyonunu azaltmaktadır.

STKabs.60 0.55 0.65 LiBr/H2O NH3/H2O B C STKabs.70 0.40 0. 30 35 T 12( C) o 40 45 50 Şekil 5. Şekil 4 ve Şekil 5 ‘te görüldüğü gibi yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin soğutma tesir katsayıları olan STKabs.45 0. LiBr/H 2O-R134a LiBr/H 2O-NH 3 LiBr/H 2O-R410A NH 3/H 2O-R134a NH 3/H 2O-NH 3 NH 3/H 2O-R410A B C D E F G 0.45 0.50 0.40 0. ‘de beklendiği gibi azalmaktadır.55 0. İZMİR çiftine göre daha hızlı bir artış göstermektedir. 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ve STKçevg. 35oC yoğuşma sıcaklığında dolaşım oranında her iki akışkan çifti için çok az fark varken. 243 . NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser) sıcaklığı ile değişimi. En yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimde elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir.I.75 0.35 0.50 0. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi.60 0. 40oC yoğuşma sıcaklığında NH3/H2O akışkan çiftinin dolaşım oranının LiBr/H2O akışkan çiftine göre yaklaşık % 13 daha az bir dolaşım oranı gerekmektedir. STKçevg.30 STK çevg.30 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 4. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı.35 0. 0.80 0. 9-12 EKİM 2008. Absorbsiyonlu kısımdaki akışkan cinslerine göre fark LiBr/H2O akışkan çifti lehine sürekli korunmakla beraber yoğuşma sıcaklığının 45 oC’den sonrası için verim azalmaları hızlanmaktadır.

( k W ) 90 80 70 60 85 90 95 G e n e r a tö r S ıc a k lığ ı ( C ) o 100 105 Şekil 6. Qgen. Tyoğ=T12=40oC.5. Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı Kaskad Soğutma Sisteminin Farklı Generatör (Ayrıştırıcı) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmındaki generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığının farklı değerler alması durumunda sistemin teorik analizi yapılmıştır. Buna göre generatör sıcaklığı arttıkça generatör için gerekli olan ısıl kapasite değeri de genel olarak azalmakta olup. 244 . T3=18oC ve soğutma yükü 50 kW). L iB r /H 2 O N H 3 /H 2 O 120 B C 110 100 Q g e n . 9-12 EKİM 2008. Bu azalmanın NH3/H2O çevriminde ilk sıcaklıklarda daha belirginleşmiş olduğu gözlenmektedir. Şekil 6’da NH3/H2O ve LiBr/H2O çevriminde generatör sıcaklığı ile generatör kapasitesinin değişimi gösterilmiştir. 12 11 10 9 LiBr/H2O NH3/H2O B C f 8 7 6 5 4 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı( C) Şekil 7. f Dolaşım Oranının Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. Yine aynı çalışma koşulları düşünülmüştür (Tbuh=T1=-10oC. T14=10oC.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. LiBr/H2O çevriminde daha düşük değerlerin sürekli elde edilebildiği görülmektedir.’in Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi.I. İZMİR 2.

2.) elde edilebilmektedir.I. kaskad çevrimin absorbsiyonlu çevriminde NH3/H2O akışkan çiftinin yerine LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda % 34 ve % 30 daha yüksek soğutma tesir katsayıları (STKçevg. NH 3/H 2O-STK çevg.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. B C D E LiBr/H 2O-STK çevg. Şekil 8’den görüldüğü gibi sistemin generatör sıcaklığı arttıkça çevrimin performans katsayıları olan STKabs. STK NH 3/H 2O-STK abs. BULGULAR VE TARTIŞMA Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin performanslarının farklı generatör ve yoğuşturucu sıcaklıklarına göre değişimi incelenmiş olup sonuçlar aşağıda belirtilmiştir.9 civarında artmaktadır.60 0. İZMİR Generatör sıcaklığının artmasıyla birlikte hem NH3/H2O hem de LiBr/H2O çevriminin dolaşım oranı (f) azalmaktadır. Aynı sıcaklıklar için. Kaskad çevrimde generatör sıcaklığının 85oC’den 105 oC sıcaklığına yükseltilmesi sonucu çevrimin soğutma tesir katsayısı LiBr.) azaldığı ve en yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimden elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda artan kondenser sıcaklıklarında generatöre beslenen ısı miktarı artışı.70 0. 0. Absorbsiyonlu kısımda LiBr-H2O kullanımının NH3-H2O kullanımına nazaran STK’yı yükselttiği ve bu durumun artan generatör sıcaklıklarında da korunduğu görülmektedir.H2O akışkan çifti için % 2.65 0.50 0. 1.7. Yüksek generatör sıcaklıklarında akışkan çiftleri için dolaşım oranı değerleri birbirlerine yaklaşmaktadır (Şekil 7).40 LiBr/H 2O-STK abs. 9-12 EKİM 2008. Yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin genel soğutma tesir katsayılarının (STKçevg. 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı ( C) Şekil 8. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinin kullanımı ile alternatif enerji kaynaklarının ve atık ısıların değerlendirilmesi sonucu klasik buhar sıkıştırmalı çevrimlere nazaran daha az elektrik enerjisi sarf edilerek düşük sıcaklıklara soğutma yapma imkânı bulunmaktadır. NH3/H2O akışkan çift kullanımına göre oldukça düşük kalmaktadır. ve STKçevg.45 0. STK ‘nın Generatör sıcaklığı ile Değişimi. 3. 245 . NH3-H2O akışkan çifti için ise % 7.75 0. ‘de artmaktadır.55 0.

Kaskad çevrimlerin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda tasarım aşamasında LiBr’ün kristalleşme durumunun da göz önünde tutulması gerekir. Kaskad çevriminin yoğuşturucu sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma katsayısının azaldığı ve generatör sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma tesir katsayısının yükseldiği görülmektedir. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda NH3/H2O akışkan çifti kullanımına göre sürekli daha yüksek (STKçevg. Absorbsiyonlu çevrimlerdeki dolaşım oranlarının kondenser sıcaklığının artması ile arttığı ve 45 oC’den sonra hızlandığı ve LiBr için farkın daha da arttığı gözlenmekle beraber generatör sıcaklığının yükselmesi ile dolaşım oranının azaldığı ve iki akışkan çifti için farkın artan sıcaklıklarla kapandığı gözlenmektedir.) değerleri elde edilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. kW STK: Soğutma tesir katsayısı 246 . kJ/kg & m : Kütlesel debi. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde artan generatör sıcaklığında absorbsiyonlu kısım ile kaskad çevrimin genel STK’sının iyileştiği ve bu iyileşmenin NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde daha belirgin olduğu fakat LiBr/H2O akışkan çifti kullanan kaskad çevrimde 105 oC generatör sıcaklığında bile NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimine göre yaklaşık % 33 daha yüksek (STKçevg. 4. 9-12 EKİM 2008. 5. İZMİR 3. Ayrıca NH3/H2O akışkan çifti kullanımı durumunda generatörden sonra çevrime ilave edilecek ayrıştırıcının enerji gereksinimi göz önünde tutulursa LiBr/H2O akışkan çiftinin avantajının daha da artacağı görülmektedir. C o & W : Kompresör işi. Kaskad çevrimlerinin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin NH3/H2O akışkan çiftine nazaran daha yüksek bir dolaşım oranı gerektirdiği görülmektedir. Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevriminin optimum şartlarının belirlenmesinde kullanılabilecek maksimum generatör sıcaklığı ve çevre şartları göz önünde bulundurularak termodinamiğin ikinci kanununun dahil olduğu termoekonomik analiz yolu izlenmelidir.SONUÇ VE ÖNERİLER Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevrimin kullanılması ile alternatif enerji kaynaklarının (güneş ve jeotermal enerji) ve atık ısıların kullanılması ile buhar sıkıştırmalı çevrimlerin yaklaşık yarısı kadar bir elektrik enerjisi sarfiyatı yaparak daha düşük sıcaklıklara soğutma yapmak mümkün olabilmektedir. 6.) değeri elde edilmiştir. kW T: Sıcaklık. SEMBOLLER Semboller X: Konsantrasyon ε :Eriyik ısı değiştirgeci etkenliği f: Dolaşım oranı h: Entalpi. kPa Alt indisler fak: Fakir zen: Zengin soğ: Soğutucu akışkan komp: Kompresör gen: Generatör kon: Kondenser evap: Evaporatör ab: Absorber çevg: Çevrim genel abs: Absorbsiyonlu soğutma sistemi & Q : Isıl güç. kg/s P: Basınç. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının NH3/H2O akışkan çifti kullanımından daha avantajlı olacağı görülmektedir. 5. 4.

Influence Of Some Major Parameters On COP And A Comparison With The Compression Cycle.. Absorbsiyonlu. Heard C. 91106. Absorbsiyonlu Soğutma Sistemleri .. 6.No.3.Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. M.223-233.. Sayı:2. Öztürk.Performans And Economic Study Of The Combined Absorption/Compression Heat Pump.A..Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sistemlerinin Analizi. International Journal of Refrigeration.. Uluslararası Yapıda Tesisat Teknolojisi Sempozyumu. Du-Wen. Sh:73-87.. C... 288-294.. Berntsson. DEÜ Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi.Thermodynamic Properties of Lithium Bromide-Water Solutions at High Temperatures.. Satapathy. L. H2O-LiBr ve NH3-H2O Eriyiği Kullanan Tek Kademeli Soğurmalı Soğutma Sistemlerinin Karşılaştırılması. Y..Hodgett and Berntsson. 8. Applied Thermal Engineering 26. International Journal of Energy Research.1997..14..1997. Tarique. P. Ashrae Temel El Kitabı (Fundamentals) Soğutucu Akışkanların Özellikleri. 247 . and Holland F. 11.V.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kairouani.pp. Verimlerini Artırmak İçin Geliştirilen Çevrimler. ..Vol. Kaynaklı. Arora..2006..1999. M. Ayala. Altamush Siddiqui. 357-368.2001.I. Vol. Comparison Of The Performance of NH3-H2O. Kaita. Nehdi. Cilt:5. Ahlby.3.24.L. E. 9. 2008. 2. R. Part I. Bölüm 17.2004. 575-591. T. Applied Thermal Engineering. International Journal of Refrigeration .5/6.374-390. 4.. Ö.. 5. 1. 22. International Journal of Energy Research. İZMİR 6.. KAYNAKLAR Akdemir. İ. Vol. Sun. 7. T.2001. İstanbul.A..Cooling performance and energy saving of compression-absorption refrigeration system assisted by geothermal energy. Cimşit. 28:567-580. 10.The Compression/Absorption Cycle. S. Yamankaradeniz.Ammonia/Lithium Nitrate Absorption/Compression Refrigeration Cycle.L.C. 12. M.Optimization Study Of The Compression-Absorption Cycle.. Studies on Compression-Absorption Heat Pump For Simultaneous Cooling And Heating. 8. Energy Conversion & Management 40. Ö. Güngör.1991.1999. R. 9-12 EKİM 2008. 3.. R. NH3-LiNO3 and Absorption Refrigeration Systems. Ram Gopal. Hulten. Mayıs 2003.

-Mim. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. Bu sistemlerde.tr. Tuncay YILMAZ. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. bu akışkanlar yerine ozon tabakasına zarar vermeyen veya daha az zarar veren yeni akışkanların kullanılması veya ozon tabakasına zarar veren gazlar ihtiva etmeyen yeni iklimlendirme teknolojilerinin hayata geçirilmesidir. Anahtar Kelimeler: Nem Alma. Bu arayış içerisinde düşünülen sistemlerden birisi de nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemleridir. Bu teknolojilerin bazıları yeni olmayıp. İZMİR DESİSİF BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN PSİKROMETRİK ANALİZİ Ertaç HÜRDOĞAN. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Psikrometrik Diyagram 1. Bu sebeplerin başında artan enerji talebi ve fosil kökenli enerji kaynaklarının gittikçe azalması sonucunda enerjinin çok önemli hale gelmesidir.tr. Osman KARA Çukurova Üniversitesi Müh. Nem alıcı üzerindeki nem ise rejenerasyon havası olarak bilinen ikincil bir sıcak hava akımı tarafından uzaklaştırılmaktadır [1].com ÖZET Bu çalışmada. orhan1@cu.edu.tr. 248 . iklimlendirilecek mahale gönderilen hava. nem alıcı (kurutucu) madde (katı veya sıvı) üzerinden geçirilerek nemi düşürülmekte ve daha sonra istenilen konfor sıcaklığına kadar buharlaştırmalı soğutma veya konvansiyonel buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi tarafından soğutulmaktadır. tunyil@cu. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. gerek konfor gerekse üretim açısından bir gereklilik olduğunun anlaşılması üzerine “iç hava kalitesi”nde istenen şartların ağırlaşması da iklimlendirme teknolojilerindeki değişikliği zorlayan parametrelerden birisidir. 9-12 EKİM 2008. ancak günümüzde yaygın olarak kullanılmamaktadır. Orhan BÜYÜKALACA. osman033@gmail. eskiden beri bilinmekte.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bunun birçok sebebi bulunmaktadır.edu. İnsanoğlunun konfor ihtiyacının artması ve iklimlendirmenin lüks olmaktan çıkıp. ADANA ertach@cu. Bu çalışmada. GİRİŞ Son yıllarda iklimlendirme teknolojisinde hızlı gelişmeler yaşanmaktadır. Diğer bir unsur ise iklimlendirme sistemlerinde kullanılan CFC esaslı soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdiği zararların anlaşılması üzerine.I. İklimlendirme.edu.

havanın mutlak neminde bir değişiklik olmamaktadır. mahale nemi alınarak gönderilen temiz havadan (2) 1 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (3). soğu geri kazanımı amacıyla kullanılan 2 numaralı ısı değiştiricisine gelmeden önce. ısı değiştiricisi. Doyma eğrisine yakın bir noktaya kadar nemlendirilerek soğutulan atık hava (9). Rejenerasyon kanalına 11 noktasında emilen dış hava. Atık hava daha sonra dışarı atılmaktadır. Bu ısı değiştiricisinde hava. İklimlendirilen mahalden (7) atık hava kanalına emilen hava. tamamı dışardan alınan taze havayı iklimlendirerek mahale iletmek için kullanılır. Atık hava kanalı yardımıyla. Bu ısı değiştiricisinde temiz havayı soğutmak için.I. İZMİR 2. bir nemlendirme ünitesinde nemlendirilmekte ve sıcaklığı düşürülmektedir. 9-12 EKİM 2008. atık ve rejenerasyon) bulunmaktadır. Bu kanallara. mahalden çekilip. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarı içerisinde yer alan 11. Mahalden çekilen hava içerisinde hastalıklara sebep olabilecek bakteriler bulunabileceğinden. Bunun için sisteme gerekli otomatik kontrol elemanları ve sensörler yerleştirilmiştir. Döner nem alıcıda temiz havadan çekilen nemin (1 2) uzaklaştırılması için sıcak rejenerasyon havası kullanılmaktadır.5x5. Rejenerasyon hava kanalı ise nem alma ünitesinde emilen nemi uzaklaştırmak için kullanılır. Aynı anda bir miktar sıcak hava (rejenerasyon havası) ters yönden nem alıcıya gönderilerek (15) taze havadan çekilen nem. Tasarlanan bu sistemde mahale gönderilen temiz havadan nem alma işlemi sadece döner nem alıcıda gerçekleşmekte. su hattında bir üç yollu karıştırıcı vana kullanılmıştır. Rejenerasyon havası daha sonra 5 numaralı ısı değiştiricisinde (rejeneratif tip) yine bir ön ısıtma işlemine tabi tutulmaktadır (12 13). 2 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın sıcaklığı. soğutma grubu. diğer hiç bir ünitede (3 numaralı serpantin dahil) nem alma işlemi gerçekleşmemektedir. Temiz hava kanalına 1 noktasında alınan havanın nemi. nem alma ünitesinde (döner tip) düşürülmekte (1 2) ve kuru ancak daha yüksek sıcaklıkta bir hava elde edilmektedir (2). daha düşük bir sıcaklığa sahip olan dış ortam havası ile (11) bir ön soğutma işlemine tabi tutulmakta ve sıcaklığı düşürülmektedir.1x3. Burada temiz havanın içerisindeki su buharının yoğuşmaması için. yine bir ısı değiştiricisinden (2 numaralı) geçirilerek (3 4) sıcaklığı bir miktar daha düşürülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nem alma ünitesinden çıkan ve hala yeterince 249 . ısıtıcı ünitesi. fan. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (12). 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricilerinde temiz havadan sadece duyulur ısı çekilmekte. Nem alma ünitesinden sonra. SİSTEMİN TANITIMI Sistem. serpantine gönderilen soğuk su sıcaklığının. mahale gönderilen temiz havadan (3) 2 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (4). nemlendirilerek soğutulan (8 9) havadan yararlanılmaktadır (9 10). Serpantinde dolaşan soğutulmuş suyun sıcaklığının ayarlanması için. Adana için tasarım değerleri olan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklığına göre. mahal içerisinden emilen hava dışarı atılmaktadır. vs. kullanılan havayı sistemin amacına uygun olarak şartlandırmak ve kontrol etmek amacıyla çeşitli elemanlar (nem alma ünitesi. Şekil 1’de tasarlanıp. Sistemde. soğutulan havanın çiğ noktası sıcaklığından en az 1oC daha yüksek olması sağlanmaktadır. temiz hava 1 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (2 3). Bir sonraki aşamada ise temiz hava.8 m boyutlarındaki bir mahalin yaz şartlarında olası maksimum soğutma yükünü (temiz hava yükü hariç 11 kW) karşılayabilecek şekilde tasarlanmıştır. nem alma ünitesinden uzaklaştırılmaktadır (15 16). Temiz hava kanalı.) yerleştirilmiştir. kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü verilmiştir. mahale verilecek temiz hava ile mahal havasının karışmasını engellemek amacıyla 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricisinin reküperatif tip olması gerekmektedir. Bu işlemin amacı soğu geri kazanımını artırmaktır. hastane iklimlendirmesi düşünülerek %100 temiz hava kullanılmakta ve üç adet hava kanalı (temiz. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (10). son olarak buhar sıkıştırmalı bir soğutma grubu tarafından soğutulan su yardımıyla kuru soğutucu serpantinde (3 numaralı ısı değiştiricisi) üfleme sıcaklığına kadar düşürülmektedir.

nem alma ünitesindeki nemi uzaklaştırmak için gerekli olan sıcaklığa (rejenerasyon sıcaklığı) kadar elektrikli ısıtıcılar kullanılarak ısıtılmaktadır (14 15). nem alıcıdaki nemi içine alarak soğumakta (16) ve 5 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (16 17) dışarı atılmaktadır (18). Ancak. güneş enerjisi. sezonun diğer gün ve günün değişik saatlerindeki davranışının bilinmesi de çok önemlidir. 9-12 EKİM 2008. Tasarlanıp kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü 3. Bu sebeple. sistemin en kötü durum olan dış ortam tasarım şartlarında. 5 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın (13) sıcaklığı. 15 noktasında nem alma ünitesine giren rejenerasyon havası. KOMPRESÖR SOĞUK SU DEPOSU EVAPORATÖR KONDENSER GENLEŞME VANASI ÜÇ YOLLU VANA NEM ALICI ROTOR 1 TEMİZ HAVA 2 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 1 3 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 2 4 5 FAN 6 İKLİMLENDİRİLEN MAHAL ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 3 16 15 14 13 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 4 12 11 10 9 8 7 ELEKTRİKLİ ISITICI 17 NEMLENDİRİCİ FAN FAN ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 5 18 SICAK SU ÜNİTESİ REJENERASYON ATIK HAVASI HAVA Şekil 1. öngörülen nem almalı iklimlendirme sisteminin sezon boyunca performansını belirleyebilmek için psikrometrik analizinin saatlik bazda yapılması gereklidir. Rejenerasyon havası daha sonra. atık ısı veya doğal gaz gibi ucuz ısıl enerji kaynakları kullanılarak ısıtılan su yardımıyla 4 numaralı ısı değiştiricisinde yükseltilmektedir (13 14). Sezon içerisinde yer alan her bir saatteki dış hava kuru ve yaş termometre sıcaklığı farklı olabileceğinden.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. SİSTEMİN DETAYLI ANALİZİ Ön çalışmalarda Adana için yaz koşullarında dış ortam tasarım değerleri olarak alınan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklıkları esas alınarak iklimlendirme sisteminin psikrometrik analizleri yapılmış ve buna göre sistemin çalışma prensibi oluşturulmuştur. iklimlendirilen mahalde öngörülen iç ortam tasarım değerlerini sağlamasının yanında. bilindiği gibi bir iklimlendirme sistemi. İZMİR yüksek bir sıcaklığa sahip olan rejenerasyon havası (16) kullanılarak ısıtılmaktadır. o iklimlendirme sezonu boyunca sadece birkaç gün hatta birkaç saatte dış ortam tasarım değerlerinde çalışır [2]. 250 .I.

doğru bir şekilde bilinmesi önemlidir. ilave bir miktar soğuma meydana gelmektedir. iklimlendirilecek mahalin duyulur ısı oranı ve toplam soğutma yükü. Fna=Fnu=5. sistemde yer alan her bir nokta için (toplam 18 nokta) kuru ve yaş termometre sıcaklığı. 13 ve 17 numaralı noktalardaki sıcaklıklar. 10.I. Ancak. nemlendirici etkinliği. üretici firmalardan temin edilen verilerin incelenmesinden. çiğ noktası sıcaklığı ve yoğunluk gibi psikrometrik özellikler ayrı ayrı hesaplanmaktadır. Bunun sebebi ise. . 4. 12. 251 . . Bu işlem de sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmeyip. fanların etkinlikleri. . Cmin sıcak ve soğuk akışkan ısı kapasitelerinin (Ch . (3) .) bağlı olduğu görülmüş ve aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir. toplam sıcaklık azalmasına oranının (Fnu). m h ve m c sıcak ve soğuk akışkanların kütle debilerini (kg/s). Bu ilave enerjiden dolayı proses havasının sıcaklığında fazladan bir artış meydana gelmektedir. Nem alma esnasında meydana gelen ek sıcaklık artışının. entalpi. Nem alma rejeneratörleriyle ilgili bazı yayın ve tanıtım broşüründe nem alma ve uzaklaştırma işlemlerinin yaklaşık olarak sabit entalpide (yaklaşık sabit yaş termometre sıcaklığında) [4-6] gerçekleştiği belirtilmektedir. sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmediği görülmüştür. iklimlendirilecek mahalin konfor şartları (sıcaklık ve rölatif nem). . (2) Q max = Cmin * (Thg − Tcg ) Ch = m h * c ph Cc = m c * c pc . . Q max da transfer edilebilecek en yüksek ısıyı (kW).507*Trej. 0. toplam sıcaklık artışına oranı (Fna) ve nem uzaklaştırma işlemi esnasında meydana gelen ek sıcaklık düşüşünün. ısı değiştiricilerinin etkinliği (ε) için verilen aşağıdaki eşitlikler [8] kullanılarak hesaplanmaktadır. ε= Q Qmax . Bu girdiler kullanılarak.652 (1) Tasarlanan iklimlendirme sisteminin 3. anlık dış hava kuru termometre sıcaklığı ve mutlak nemi. Benzer bir durum nem alma rejeneratöründeki nemin uzaklaştırma işlemi sırasında da söz konusudur. nemi alınmak istenen havanın (proses) mutlak nemine (W) ve nemi uzaklaştıran havanın (rejenerasyon) kuru termometre sıcaklığına (Trej. fan motorlarının güçleri gibi parametreler verilmektedir. döner nem alma rejeneratörünün matrisi aracılığıyla taşınan enerjidir [7]. Bu değerlerin tespiti için üretici firmaların verdiği performans verileri ayrıntılı olarak incelenmiştir. mutlak nem. Thg ve Tcg sıcak ve soğuk akışkanların giriş sıcaklıklarını (oC). döner nem alma rejeneratöründe nem alma işleminin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. proses havasından nemin soğurulması esnasında açığa çıkan kimyasal ısıl enerji ve daha sıcak olan rejenerasyon havasından. Programa girdi olarak iklimlendirilecek mahale gönderilecek taze.82*W-0. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Tasarlanan sistemin analizini saatlik olarak da yapabilmek için bir model oluşturulmuş ve Fortran programlama dili kullanılarak sistemde bulunan tüm noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir program yazılmıştır. . atık ve rejenerasyon hattı hava debileri. . Bu inceleme sonucunda. ısı değiştiricilerinin etkinlikleri. Bu psikrometrik değerlerin hesaplanmasında ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler kullanılmıştır [3]. (4) (5) Bu eşitliklerde (2-5) Q transfer edilen gerçek ısıyı (kW). Fna ve Fnu değerlerinin. Cc) en küçük olanını (kW/K). Nem almalı iklimlendirme sisteminin en önemli elemanı. döner nem alma rejeneratörüdür. rölatif nem. cph ve cpc ise sıcak ve soğuk akışkanların özgül ısısını (kJ/kgK) ifade etmektedir.

. . Sistemde kullanılan fanlarda. Q duyulur mahal duyulur soğutma yükü (kW). (6) Q toplam =Q duyulur +Q gizli Q gizli = m hava * hgl * (Wo −Wü ) Q duyulur = m hava *c p *(To −Tü ) Wo − Wü c p ⎛ 1 ⎞ = *⎜ − 1⎟ To − Tü hgl ⎝ DIO ⎠ . . m hava temiz havanın (proses havası) kütle debisi (kg/s). Wü üfleme noktasındaki havanın mutlak nemi (kg/kg. (7) (8) (9) (10) Eşitlik (6-10)’da. m hava . ⎞ ⎜ Q kazanç ⎟ =⎜ . DIO = Q duyulur Q toplam . ηfan fan verimi (%). kuru hava). . kuru hava). hgl buharlaşma gizli ısısı (J/kg). . DIO mahal duyulur ısı oranı. Tü üfleme noktasındaki havanın kuru termometre sıcaklığı (oC)’nı ifade etmektedir.I. . . meydana gelen kuru termometre sıcaklığı artışı (Tçıkış-Tgiriş) aşağıda verilen eşitlikler [10] kullanılarak hesaplanmıştır: .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. fan motorları da hava kanalı içerisinde bulunduğundan. . önerilen psikrometrik eşitliklere ek olarak aşağıda verilen eşitlikler [9] kullanılarak hesaplanmaktadır. Q gizli mahal gizli soğutma yükü (kW). . Q kazanç fandan havaya geçen ısı (kW). (12) Eşitlik (11-12)’de. havanın kütle debisi (kg/s)’ni ifade etmektedir. 9-12 EKİM 2008. Tgiriş ve Tçıkış fana giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığı (oC). 252 . İZMİR Tasarlanan iklimlendirme sisteminde üfleme noktasındaki (6 noktası) sıcaklık. cp proses havasının özgül ısısı (kJ/kgK). Tasarlanan sistemde soğu geri kazanımı için kullanılan nemlendirme ünitesi çıkışındaki sıcaklık (9). Q toplam mahal toplam soğutma yükü (kW). Wfan fan motorunun gücü (kW). cp fan girişindeki havanın özgül ısısı (kJ/kgK). . Wo mahal havasının mutlak nemi (kg/kg. . ⎟ ⎜ c * m hava ⎟ ⎝ p ⎠ . To mahal havasının kuru termometre sıcaklığı (oC). nemlendiricilerin etkinliği (εnem) için verilen aşağıdaki eşitliği kullanılarak hesaplanmaktadır [8]. ⎛ η fan ⎞ Q kazanç = ⎜1 − ⎜ 100 ⎟* W fan ⎟ ⎝ ⎠ (11) Tçııkı − Tgiriş ⎛ .

sadece nem alma (1 2). Tablo 1. odaya üfleme (6 7) ve nemlendirme (9 10) proseslerinde değiştiği diğer hiç bir proseste değişmediğidir. Bu psikrometrik diyagramlardan. 253 .50 4000 65 85 90 60 1-3-4 Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların sağlıklı bir şekilde karşılaştırılabilmesi için sistemdeki tüm noktaların psikrometrik diyagram üzerindeki yerine bakmak gerekmektedir. BULGULAR VE TARTIŞMA Bu çalışmada.3 oC kuru ve 22.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. Twg ise nemlendiriciye giren havanın yaş termometre sıcaklığını (oC) ifade etmektedir.2 oC kuru ve 24. Tablo 1’de verilen varsayımlarla hesaplanan değerlerin deneylerden elde edilen sonuçlar ile iyi bir uyum gösterdiği anlaşılmaktadır. Hesaplamalarda kullanılan varsayımlar Parametre Mahal soğutma yükü (kW) Mahal konfor şartı (sıcaklık (oC) . ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler ile yukarıda verilen eşitliklere (1-13) ek olarak Tablo 1’de verilen varsayımlar kullanılarak hesaplanmıştır.5 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. 4. Hesaplamalar sırasında yapılan bir diğer varsayım da. nem uzaklaştırma (15 16). Karşılaştırma 80 oC rejenerasyon sıcaklığında iki farklı giriş havası (1 noktası) şartında elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar arasında yapılmıştır. Şekil 2’de 30. İZMİR ε nem = Tg − Tç Tg − Twg (13) Bu eşitlikte Tg ve Tç nemlendirme ünitesine giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığını (oC). tasarlanıp kurulan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. Sistem üzerindeki her nokta için elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar psikrometrik diyagram üzerinde incelenmiştir. Şekil 3’de ise 33.rölatif nem (%)) Taze. mutlak nemin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri (m3\h) Reküperatör etkinliği (%) Rejeneratör etkinliği (%) Nemlendirici etkinliği (%) Fan verimi (%) Fan motor güçleri (kW) (atık-taze-rejenerasyon) Değer 10 26 .I. Sistemde bulunan noktaların psikrometrik özellikleri.

01 W(kg/kg) 0 0. 80 oC rejenerasyon sıcaklığında 30. 75 v(m^3/ kg) 0.02 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 2 2' 0.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 254 . 9-12 EKİM 2008. 9 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3 oC kuru ve 22. 85 0. 95 1 0 t(C) 10 20 30 40 50 60 70 80 90 Şekil 2. 8 0.03 h(kJ/kg) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 10 20 9 9' 1' 11 1 1011' 10' 12 12' 13' 13 15 15' 17 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 0. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0.I.

T. Applied Thermal Engineering. T.. ve Xia Z. [6] Yılmaz... Y. 145-150. pp. "Desisif-evoporatif soğutma sistemleri".I. IV. 9 0. “Nem almalı (desisif) soğutma sistemleri”. 26. O. 27. T. [4] Jia. Wang R.Z.. 2006.. ve Büyükalaca. New outdoor cooling design data for Turkey.02 20 9' 9 1' 11 1 11' 10' 10 12 12' 13' 13 15 15' 2 2' 0. Wu. Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların birbiri ile iyi bir uyum sağladığı görülmüştür. J. X. A. Y. 2001. Büyükalaca.. Vol. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile psikrometrik diyagram üzerinde karşılaştırılmıştır. Tesisat Dergisi.Z. s. ve Yılmaz. Energy.2 C kuru ve 24. [2] Bulut H. 8 0. 2002. 2393-2400... 10/2. 2006. 95 1 0 t(C) o 10 20 30 o 40 50 o 60 70 80 90 Şekil 3. O. Dai. 75 v(m^3/ kg) 0. Büyükalaca. 85 0. SONUÇ Bu çalışmada. [3] ASHRAE Fundamentals Handbook. Desiccant cooling air conditioning: a review.. O.5 C yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 5. Vol. 80 C rejenerasyon sıcaklığında 33. 255 . [5] Yılmaz. Psychrometrics. Sayı 34. 9-12 EKİM 2008. and Yılmaz. KAYNAKLAR [1] Daou K. Renewable and Sustainable Energy Reviews.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1998. 923946. pp.Z. 6. and Wang.. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur.. J. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0.03 h(kJ/kg) 100 90 80 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 70 60 50 40 30 20 10 10 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 17 0. R.01 W(kg/kg) 0 0. “Analysis on a hydric desiccant air-conditioning system”. 55-77. C. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi.

Fen Bilimleri Enstitüsü. Ç. 1999. M.Ü.D. İZMİR İzmir. [8] Kreider J. 4-7 Kasım 1999. [10] ASHRAE Fundamentals Handbook.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. McGraw Hill. F. Desiccant dehumidification and Pressure Drying Equipment. ve Rabl A. Cilt 1. Influence of outdoor air conditions on operating capacity of air conditioning systems. 256 .. [9] Aktacir. 2005. Heating and Cooling of Buildings.B. 1994. s. Nonresidential cooling and heating load calculation procedures. Makina Mühendisliği A. 9-12 EKİM 2008. [7] ASHRAE Systems and Equipment Handbook.I.. Doktora Tezi. 2001. 2000.. 165-181. A.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması H. Kemal ÖZTÜRK Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM 257 . İZMİR OTURUM IX GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler Fikret PAZIR – O. Mutlu ÖZTÜRK – H.I. 9-12 EKİM 2008.

hasat zamanı. Belirli bir süre depolama sonucunda meyve ve sebzenin yapısı bozulur. harvest time. meyve ve sebzelerin mikroorganizmalara gösterdiği direnç de azaldığından. Metabolizma olayları içinde en önemlileri ise solunum ve terlemedir. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. Storage temperature.* . Bu faaliyetleri etkileyen depo sıcaklığı. specie of the product. türü. soğuk hava depolarında optimum parametreleri belirlenmesi gereken temel koşullardır. Bu çalışma ile soğuk hava deposunda ürünlerin uzun süre kalitede en az değişime uğrayarak depolanmaları için dikkat edilmesi gereken hususlar açıklanmıştır. ölüm kendini gösterir. Meyve ve sebzeler hasat edilince. taze haldeki niteliklerini bir süre. hasat şekli. Sebze ve meyvelerdeki bütün yaşamsal faaliyetlere “metabolizma” denir. gerekli şartların sağlanmasıdır. depolanacak ürünün çeşidi. variety and specie of the product. yani kendisini besleyen ana bitkiden ayrılınca. The most significant ones from these metabolism activities affecting product quality during storage are respiration and transpiration. Meyve ve sebzelerin soğukta depolanma süresine depo koşullarının (sıcaklık. yetiştirilme koşulları. The most significant point separating cold storage from freezing is that the vital activities of the products continue during cold storage. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. 1. ÖZDİKİCİERLER O. 9-12 EKİM 2008. meyve ve sebzelerin metabolizma faaliyetlerini kesinlikle durdurmamak koşuluyla en düşük düzeyde gerçekleşmesine olanak vermek üzere. bağıl nem. ortamdan sağladıkları oksijen ile yakar. Soğuk depolamanın dondurarak depolamadan ayrıldığı en önemli nokta soğuk havada depolanan ürünlerin hayatsal (metabolizma) faaliyetlerinin minimum düzeyde devam ediyor olmasıdır. Her ne kadar topraktan çeşitli besin maddelerinin alınışı sona ermişse de dokuda yeni maddelerin oluşması mevcut maddelerin başka bileşiklere dönüşmesi gibi kimyasal ve biyokimyasal olaylar düzenli şekilde devam eder. In this study. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler etki etmektedir. SOLUNUM Taze meyve ve sebzeler. Meyve ve sebzelerin bu davranışı onların canlılığı demektir. Ürünün depolama süresince kalitesini etkileyen bu “metabolizma” faaliyetlerinden en önemlileri. 2. vs) yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. oxygen/carbon dioxide ratio. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler.I. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler de etki etmektedir. sahip oldukları karbonhidratları. 258 . yetiştirilme koşulları. ortam koşullarına bağlı olarak hızlı veya yavaş olarak devam eder. growing conditions. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı. essential matters for the products to keep them under cold storage with a minimal quality loss are explained. harvest method.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğukta depolamada ilke. önemli ölçüde korurlar. ayrıca mikrobiyolojik bozulma da başlayabilir. hasat şekli. and allocation in storage also affects the shelf life of the product. su ve enerjiyi açığa çıkarırlar. birçok sebzelerde hızlı bir hücre bölünmesi dahi devam eder. depolanacak ürünün çeşidi. Metabolizma. hasat zamanı. hasattan sonra da canlılıklarının devamı için kendi enerji gereksinimlerini karşılamak ve çeşitli kimyasal reaksiyonlara materyal sağlamak üzere solunum yaparak. package type. Öyle ki. İZMİR MEYVE VE SEBZELERİN SOĞUKTA DEPOLANMASINDA TEMEL İLKELER PAZIR F. türü. Ürünlerin depolama ömürlerine bu temel koşulların yanı sıra.* *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü Bornova / İZMİR ÖZET Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. Artık kimyasal ve biyokimyasal olaylar kontrol dışında kalarak. presence of the ripening gaseous in depot and relative moisture are the basic conditions that optimum parameters of those must be determined. karbondioksit. preharvest and afterharvest treatments. GİRİŞ Hasat edilmiş meyve ve sebzeler uygun koşullarda depolanınca. Besides those basic conditions. yine de canlı kalırlar. Abstract Storage conditions must be well determined to keep the fruits and vegetables in cold storage with minimal quality loss. solunum ve terlemedir.

İşte meyve ve sebzelerin soğukta depolanmasında bu olgudan yararlanılmakta ve en önemli metabolizma olayı olan solunum hızı depo sıcaklığının düşürülmesiyle sınırlandırılmakta ve kontrol altına alınmaktadır.Solunum hızı üzerine ürün çeşidinin etkisi Her meyve ve sebzenin solunum hızı farklıdır. Solunum sonucunda ortaya çıkan enerjinin bir kısmı hücrede gerçekleşen kimyasal reaksiyonlarda harcanırken büyük bir kısmı çevreye yayılır ve doğal olarak bizzat ürünü ısıtır. Fakat daha önemlisi her ürün. ortamın sıcaklığı ve meyve ve sebzenin çeşidinin yanı sıra bu ürünlerin depolama sırasında yaydıkları “olgunlaştırma gazları” olarak adlandırılan etilen. gazlar etkilemektedir. 259 . Meyve ve sebzelerin solunum hızları ile depolanma ömürleri arasında yakın bir ilişki vardır. Her şeyden önce meyve ve sebzelerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için belli bir enerjiye gereksinimleri vardır. Nitekim depo atmosferindeki oksijen oranı azaltılıp. Daha açık bir deyişle birçok meyve ve sebze belli derecelerdeki soğuğa karşı duyarlı olduklarından solunumun minimum düzeyde gerçekleştiği düşük sıcaklıklara kadar inmek olanaksızdır. meyve ve sebzenin bileşimindeki karbonhidratlar (glikoz vs. belirli bir sıcaklık derecesinin altında depolandığı zaman “soğuk zararlanması”na uğrar. incir. Nitekim solunun hızı en düşük sebzelerden biri olan patatesin diğer ürünlere göre daha fazla depolanabilmesi bunun bir sonucudur. donma noktasına yakın bir derecede en düşük düzeyde olduğu sonucu çıkmaktadır. asetilen vs. kirazlar klimakterik davranış göstermezler. Klimakterik davranış göstermeyen sebze ve meyvelerde solunum hızı bir süre düz bir çizgi halinde devam ettikten sonra. 2.2. Ortam sıcaklığı düştükçe solunum hızı da yavaşlamakta.1.) ortamdaki oksijen/karbondioksit oranı. Elma. karbondioksit oranı arttırılarak solunum hızı yavaşlatılabilme olgusundan yararlanılarak. 2.I. erik gibi meyveler klimakterik davranış gösterdikleri halde turunçgiller. 2.4oC ile -3oC’ler arası) olmasına karşın her ürünün farklı derecelerde depolama zorunluluğu bu ürünlerin soğuğa duyarlılıklarının değişik olmasından kaynaklanmaktadır. Kritik sıcaklık denen bu derecenin altında. kayısı. Şu halde tüm meyve ve sebzelerin donmaya başlama noktaları birbirine çok yakın (-0. Örneğin bezelye. Bu nedenle hasat edilmiş meyve ve sebzelerin bir an önce soğutulmaları gerekmektedir. Depo atmosferindeki O2 miktarının azaltılması. Sıkı bir şekilde istif edilen tarımsal ürünlerde “kızışma” denen bu olay sonucunda ürün tamamen bozularak elden çıkabilir. Her meyve ve sebze kendine özgü belli bir derecedeki soğuğa dayanabilmektedir. Sebze ve meyvelerin solunum hızları hasatta sabit düzeyde kalmaktadır. kontrollü atmosfer (CA) yöntemiyle depolama tekniği geliştirilmiştir. yavaş yavaş azalmaktadır. ürün donunca solunum tamamen durmaktadır. İZMİR C6H12O6 + 6O2 6H2O + 6CO2 + 2835 KJ Denklemde görüleceği gibi solunum hızını. üzüm ve çilek gibi üzümsü meyvelerle.Solunum hızı üzerine ortam sıcaklığının etkisi Solunum hızı üzerine etki eden en önemli faktör ortam sıcaklığıdır. Bu türlü davranışa “klimakterik” davranış denir. Hasattan sonraki depolamada bazı meyvelerin solunumları hızlanmakta ve buna paralel olarak hızla olgunlaşmaya başlamaktadırlar. 9-12 EKİM 2008. şeftali. Buna göre solunum hızının. Buna göre bir ürünün solunum hızı ne kadar yüksekse depolanma ömrü o kadar kısalmaktadır. soğan patates ve üzümlerde aksi görülür. Nitekim ortam sıcaklığı 37oC’ye kadar arttıkça solunum hızı yükselmekte ve buna bağlı olarak ürünün yaydığı ısı artmaktadır. Ürünün ısınması. Soğuk depolamada bu ısının devamlı olarak depodan uzaklaştırılması zorunda olunduğundan deponun soğutma kapasitesinin belirlenmesinde farklı ortam sıcaklıklarındaki solunum ısısı verilerinden yararlanılmaktadır. bazılarında hızlı bir solunum ve aşırı ısı yayılması kendini gösterir. söz konusu ürünün donma noktasının hemen üstünde yani. Ancak meyve sebzelerin soğukta depolanmalarında her üründe solunumun minimum düzeyde geliştiği bu kritik dereceye kadar inilemez. solunumu da hızlandırır. armut. Buna karşın ortamın sıcaklığı azaldıkça solunum hızı da azalmaktadır. Bu yüzden bazılarında yavaş bir solunum ve buna bağlı olarak az bir ısı yayılması görülürken. Bunlarda solunum hızı belli bir zirveye (pik) ulaştıktan sonra solunum tekrar yavaşlamaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Solunum hızı üzerine oksijen/karbondioksit oranının (O2/CO2) etkisi Solunum hızını etkileyen diğer önemli bir faktör de depo atmosferindeki oksijen ve karbondioksit oranlarıdır. CO2 miktarının yükseltilmesi ile solunum hızı yavaşlamaktadır.3. fasulye ve çilek gibi ürünler hızlı solunum yaparak fazla ısı yayarken. donma olmasa dahi. soğuğun neden olduğu bazı zararlar ortaya çıkmaktadır.

Eğer terleme. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. kabuk ve ette esmer leke veya bölgeler oluşur.4. Bu gaz -103oC’de kaynar ve hava içinde % 2. meyve ve sebzelerin dış doku ve kabuklarında birikerek. Genel bir ilke olarak yaprak sebzeler % 90 – 95. birçok meyveler ise % 85 – 90 bağıl nem içeren ortamda depolanmalıdır. suda az. hasat şekli. bazıları zararlı olan bu metabolizma ürünleri. SONUÇ Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. yetiştirilme koşulları. yaprak ve meyve dökümü. daha hızlı olgunlaşmasına hatta yabancı bir aroma kazanmasına neden olur. Depo havasına karışan bu maddeler. Genellikle ürün. Klimakterik davranış gösteren meyvelerde içsel etilen konsantrasyonu belirli bir sınır değeri aşınca solunum yükselişi başlar ve meyve olgunlaşır. uzama gibi olayları etkiler. hasat zamanı. depo atmosferinin kirlenmesine. yara onarımı. Olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılması için farklı uygulamalar vardır. Olgunlaştırma gazı olarak bilinen etilenin salınışını. Meyve ve sebzeler ortalama olarak % 75 – 95 arasında su içerirler. Soğan gibi bazı ürünlerin ise depo bağıl nemi % 70’e kadar düşebilmektedir.5g/l). yağda iyi çözünen bir gazdır. turunçgiller ve çilek gibi ürünlerde hava değiştirme günde birkaç defa yapılabilir. hoş kokulu bir gaz olarak birçok meyve. tarafından özellikle olgunlaşma döneminde salgılanır. Depolama sırasında bu suyun bir kısmı terleme ile kaybolur.6 dozlar arasında patlayıcı olur. O2/CO2. 3. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. Bu maddelerin en önemlileri olan etilen. Depo koşulları olarak da depo sıcaklığı.TERLEME Meyve ve sebzelerin canlılığının en önemli belirtilerinden bir diğeri de terlemedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Depo ortamındaki havanın bağıl nemi azalırsa. Bu nedenle depo atmosferinde biriken olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılarak ürünlerin depolama sürelerinin uzatılması mümkün olmaktadır. Meyve ve sebzelerden ayrılan bu uçucu bileşikler. 260 . bileşimin kısa sürede değişmesine neden olur. Olgunlaşma hormonu olarak da bilinen etilen CH2 = CH2 molekül yapısında. Terleme sırasında su ile birlikte bazı uçucu metabolizma ürünleri de dokudan uzaklaşıp ayrılmaktadır. Bu metabolizma ürünlerine “olgunlaşma gazları” ismi de verilmektedir. asetilen vs. solunum hızını arttırır.75 .Solunum hızı üzerine olgunlaştırma gazlarının (etilen. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörlerin de etkisi vardır. Bu nedenle meyve sebzelerin soğukta saklanması sırasında depo neminin optimum seviyelerde tutulması önemlidir. Bundan sonra depolama süresince dışarıdan alınan taze havanın oranı depolanan ürüne bağlıdır. havadan biraz hafif (1. sebzelerin % 3 – 5 oranında su kaybetmeleri onların buruşup pörsümelerine ve ticari olarak değerlerinin kaybolmasına neden olmaktadır.I. İZMİR 2. Ancak depo atmosferinin temizlenmesindeki en geçerli yol depoya zaman zaman bir miktar taze hava alınıp depo havasının bir kısmının atılmasıdır. 9-12 EKİM 2008. ürün devamlı olarak su kaybeder ve bunun neticesinde meyve ve sebzeler pörsür. yani solunum hızının yoğun olduğu dönemde. Bu basit hidrokarbon. 4. ürün ile ortam arasındaki dengesizlik ortadan kalkana dek. şişme. türü. Her ürünün kendine özgü nem düzeyindeki bir depoda saklanmasıyla su kaybederek buruşup pörsümesi önlenebilmektedir. solunum hızını etkileyen faktörlerin (sıcaklık. Soğukta depolama süresine depo koşullarının yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. Genel bir ilke olarak meyvelerin yaklaşık % 4 – 6. Terleme ürünün depolama sırasında devamlı olarak su kaybetmesidir. Taze hava genellikle dış havanın nispeten soğuk olduğu gece saatlerinde alınmalıdır. hava değiştirilmez fakat bu dönemin sonunda içeriye taze hava alınabilir. Gazların ortamda bulunması neticesinde ürünlerin depolama süreleri kısalmaktadır. depolama başlangıcında arzu edilen depolama sıcaklığına düşene kadar. Bu amaçla deponun havasını atmadan temizlenmesi için düşünülen çeşitli yöntem ve filtreler bulunmaktadır. Bitkilerde olgunlaşma. çiçek vb. depo neminin gereğinden fazla yükseltilmesi ile durdurulursa. Depo atmosferine fazla koku veren. buruşur ve görünüşe ait kalite kaybı belirir. asetilen vs) etkisi Solunum hızı üzerine etki eden diğer faktörlerden birisi de meyve ve sebzelerin bizzat oluşturduğu bazı metabolizma ürünleridir. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı etkilidir.28. Bu olguya “fizyolojik zararlanmalar” denir ve böylece ürünün kalitesi ve ticari değeri kaybolur. yaşlanma. meyvenin cinsi) yanı sıra meyvenin hasta ve zararlanmış olup olmadığı da etkilemektedir. ürünün daha hızlı solunum yapmasına.

İZMİR 5. June 8-10 İstanbul/ Turkey Cemeroğlu B. 1982. S: 413 Pazır F. KAYNAKÇA Ayanoğlu A. 9-12 EKİM 2008. International symposium on New Applications of refrigration to fruit and vegetables processing. The effect of some different pretreatmens on the quality of cold storaged WASHINGTON NAVEL ORANGES..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. 2008. 1990. Eğitim Semineri Yalova Ayfer M.I. Ege Üniversitesi Basımevi Bornova İzmir.. Meyvelerin soğukta depolanması. Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Ankara. Soğuk Tekniği ve Gıda Sanayiinde Uygulanması Sempozyumu SEGEM Bursa Azak M... Soğuk Depolamanın Önemi ve Soğuk depolama Tekniği. Türk R. Pazır F. S: 669 Karaçalı İ. 1982.. Bahçe Ürünlerinin Muhafazası ve Pazarlanması. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayın No:4 Pazır F.. Beslenme Eğitimi Seminer Notları. 1988. Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü 261 . 2004. Meyve ve sebze İşleme Teknolojisi Cilt : 1.. 1994.. Meyve Sebze İşleme Teknolojisi Ders Notları. Gıdaların soğukta ve dondurarak saklanması.

Vakum odası. Vakum soğutmanın prensibi ortam basıncının düşürülmesiyle suyun buharlaşmasına izin vererek ürünün sıcaklığının düşürülmesidir [3. Vakum soğutmanın en önemli özelliği ise verimli olması ve hızlı bir şekilde soğutmanın sağlanabilmesidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR ICEBERG MARULUN VAKUM ALTINDA SOĞUTULMASI Hande Mutlu ÖZTÜRK. Bunlara örnek alarak kurutma. yiyeceklerin konulduğu yerdir ve burada iyi bir sızdırmazlık sağlanmalıdır. Vakum soğutma ürün içindeki suyun buharlaştırılması yöntemi ile soğutma gerçekleştirir ve bu özelliği ile diğer soğutma sistemlerinden ayrılır. Bu soğutma yöntemlerinden en yaygın olarak kullanılanı geleneksel soğutma yöntemidir. Günümüzde gıdaların muhafazası için çok çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. Soğutma temel olarak gıda ürünlerinin saklanma süresini artırmak için en çok kullanılan yöntemler arasında yer almaktadır. kimyasal ve biyolojik olmak üzere üç temel kategori altında incelenebilir. Bu tür bir uygulamanın ana amacı mikrobiyal ve biyokimyasal reaksiyonların hızını yavaşlatmak. Mühendislik Fakültesi. buharı yoğuşturarak suya dönüştürmek daha pratik ve ekonomik olduğu için tercih edilirler [2]. Vakum soğutma daha çok ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan. renk. Anahtar Kelimeler: Vakum soğutma. vakum soğutma sistemleri. tekstür ve lezzet gibi kalite özelliklerini korumak amaçlanmaktadır. buharı hava ile birlikte emmek yerine. vakum odası. klasik soğutma. Vakum soğutma yapraksı sebzeler ve pişirilmiş ürünlerin ön soğutulması için uygun bir yöntemdir. Öte yandan. 4]. Temel olarak. Son yıllarda vakum soğutma sistemine ilişkin birçok çalışma yapılmıştır. 262 . sebze ve meyvelerin hasat sıcaklığının kısa bir zaman içinde hasat sonrası ve depolama öncesi yaklaşık olarak optimum depolama ve taşıma sıcaklığına indirgendiği bir işlemdir. Vakum pompaları ise vakum işlemini oluşturmak için kullanılan pompalardır. kaliteyi korumak ve raf ömrünü uzatmaktır [1]. Bu yöntemler fiziksel. Bu teknik ile gıdaların raf ömrünü uzatmak. vakum soğutma sisteminin sınırlı gıda ürünleri için uygulanabilmesi yaygın olarak kullanılmasının önündeki en önemli engel olarak durmaktadır. Kınıklı-20070 Denizli ÖZET Vakum soğutma. gıdanın kalitesi ve besinsel özellikleri korunabilmekte. maddeden suyun buharlaştırılması yolu ile ürünlerin soğutulması tekniğidir. Buhar/su oranları çok büyük olduğunda. vakum pompaları ve yoğuşturucudan oluşur (Şekil 1). Harun Kemal ÖZTÜRK Pamukkale Üniversitesi. farklı soğutma yöntemlerine ilişkin çalışmalara da devam edilmektedir. gözenekli yiyecekler ile serbest su içeriği fazla olan ürünler ile dokusundaki su vakum altında kolaylıkla buharlaşabilen ürünlerde uygulanmaktadır. Diğer taraftan. tütsüleme ve fermantasyon gibi uygulamalar verilebilir.I. İyi bir gıda muhafazası ile gıdalar mümkün olduğu kadar taze ve güvenli tutulabilmekte. Ön soğutma ve soğutma. Vakum soğutma sisteminin en temel özelliği hızlı bir soğutma yöntemi olmasıdır. bozulmanın önüne geçilebilmektedir. yiyeceklerin soğutulması işlemi sırasında. 9-12 EKİM 2008. Bu amaçla çok farklı soğutma yöntemleri geliştirilerek gıdaların muhafazasında kullanılmıştır. Her soğutma tekniğinin avantaj ve dezavantajları vardır. tuzlama. yüksek soğutma yükleri için. iceberg marul GİRİŞ Gıda muhafazası gıda işleme tekniklerinden en önemlisi olarak görülmektedir. bozulmayı önlemek.

ve Zheng [11] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmalar hakkında geniş bir literatür taraması vermişlerdir. Yapılan çalışmada deneysel ve simülasyon sonuçları arasında 5°C sıcaklık farkı bulunmuş ve kütle kaybı için ise fark %4 olarak elde edilmiştir. hazır gıdalarda yapılan vakum soğutma çalışmaları konusunda geniş bir özet sunmuşlardır. Jackman ve ark. 25. Zheng ve Sun [10] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmaları incelemişler ve vakum soğutma sistemlerini detaylı bir şekilde açıklamışlardır. Vakum soğutma hızlı bir soğutma tekniğidir ve ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan ürünlerde daha etkilidir. Diğer bir çalışmada ise hava üflemeli soğutma yöntemi ile ürünün sıcaklığı 35. 20 °C sıcaklığa getirilmiş ve sonrasında vakum soğutma yöntemi kullanılarak ürün 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. Vakum soğutma aynı zamanda gözenekli yapıdaki gıdalarda da uygulanabilmektedir ve bu sayede gıdaların görsel özelliklerini geliştirdiği saptanmıştır [6]. Bu çalışmada vakum soğutmanın yapraksı ve gözenekli gıdalarda hızlı bir soğutma tekniği olduğu üzerinde durulmuştur. vakum pompasının soğutulan suyun parametrelerindeki değişimi incelemişlerdir. vakum soğutmanın avantaj ve dezavantajları üzerinde durmuşlardır. [12] çalışmalarında vakum soğutma ve hava üflemeli soğutmanın birlikte pişirilmiş et ürünlerinin soğutulmasında kullanılması konusunu ele almışlardır. soslarda. Yapılan çalışmada önce pişirilmiş et ürünlerinin sıcaklığı vakum soğutma yöntemi kullanılarak başlangıç sıcaklığından 35.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hızlı soğutma teknikleri sadece raf ömrünü uzatmakla kalmaz aynı zamanda soğutucu sistemlerin boyutlarının azaltılmasına da olanak tanır. 9-12 EKİM 2008. 25. 20°C ye getirilmiş ve sonrasında hava üflemeli soğutma yöntemi kullanılarak ürünün sıcaklığı 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. 30. Yapılan çalışma sonunda ikinci yöntemin kütle kaybı açısından daha verimli olduğu sonucuna varılmıştır.I. 263 . pişirilmiş ürünlerde. Vakum soğutma sistemi Depolama öncesinde ön soğutma işlemi uygulayarak yeni hasat edilmiş ürünlerdeki bozulmanın önüne geçilebilmektedir. Vakum soğutma yapraklı sebzelerin soğutulmasında oldukça etkili bir yöntemdir ancak ilk yatırım maliyetleri dezavantaj olarak ortaya çıkmaktadır. Sıcaklık dağılımı. kütle kaybı ve marulun kalitesi gibi soğutma karakteristikleri 4 farklı soğutma hızı için tanımlanmıştır. Sun. Önceki yapılan çalışmalarda kullanılan modellerden yararlanarak. Jin ve Xu [8] vakum soğutma yöntemini pişirilmiş gıdalarda uygulamışlardır. İZMİR Şekil 1. Vakum soğutma hızı ile maksimum soğutma noktası arasında matematiksel modelleme çalışmaları yapılmış ve elde edilen sonuçlar göstermiştir ki daha yavaş bir vakum uygulamasına sahip küçük ölçeklerde vakum soğutucuların tasarımı mümkündür [5]. Rennie [5] çalışmasında soğutma işlemini marul üzerinde laboratuar ortamında modifiye edilmiş bir vakum soğutma sisteminde gerçekleştirmiştir. DoSal ve Petera [9] yaptıkları çalışmada vakum soğutma yöntemini matematiksel olarak incelemişlerdir. Bu amaçla suyu ele almışlar ve kullanılan malzemelerin boyutlarının. ekmek ve pastalarda. 30. sebze ve meyvelerde. Vakum soğutma sistemlerinin genel elemanlarını vererek. Deneysel sonuçlar yapılan simülasyon sonuçları ile karşılaştırılmıştır. pişirilmiş etlerin vakum soğutma sırasında buharlaşma olayını ve vakum soğutucuların performanslarını matematiksel olarak incelemişlerdir. Çiçeklerde. balık ürünlerinde. Bu yöntemin temeli atmosfer basıncının altına inilmesi sonucunda suyun kaynama noktasının düşmesidir [7].

31 azalmıştır. Lenzkirch. Şöyle ki. Vakum soğutma sırasında vakum odasının sıcaklığı ile ortamın bağıl nem değerlerindeki değişim özel bir prob yardımıyla (T6000. Model RV8 New Jersey. Jin [16] yaptığı çalışmada pişirilmiş et ürünlerinin vakum soğutulmasında vakum odası içerisindeki sıcaklık değişimi. Vakum soğutma sırasında pişirilmiş etin nem oranı %10. Çoğu vakum soğutma aygıtı geri beslemeli bir şekilde çalışır. Tablo 1. Almanya) kullanılmıştır. Yapılan inceleme sonucunda suda pişirme-vakumda soğutma yönteminin en hızlı proses olduğu gözlenmiştir. Lenzkirch. yiyecek soğutulur ve uzaklaştırılır. vakum odası basıncı önceki belirlenmiş vakum değerine kadar getirilir. Verilerin elde edilmesi için Data Logger (TESTO 350-XL-450. süperoksidaz enzimleri. Lenzkirch.00 den %60.69’a düşmüştür.’de vakum soğutmanın farklı gıda sektörler için kullanılmasının avantaj ve dezavantajları özetlenmektedir. Mantarların yüzey ve merkez sıcaklıkları 2 farklı sıcaklık probu (T10000. İZMİR Tao ve ark. Almanya) kullanılarak ölçülmüştür.2 Vakum Soğutma Sistemi Deneylerin gerçekleştirilmesinde kullanılan vakum soğutma düzeneği. Japonya ve Edwards. nemli hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. Yapılan çalışma sonunda süperoksidaz enzimleri. Almanya) ölçülmüştür. 9-12 EKİM 2008. Yokohama City. Veriler Data Logger kullanılmak suretiyle depo edilmiş ve soğutma işlemi sonunda elde edilen veriler Data Logger ile birlikte gelen Comfort Software (TESTO. Danderyd. Almanya) aracılığı ile bilgisayar ortamına aktarılıştır. vakum soğutma ekipmanları kullanarak ürünler soğuyuncaya kadar yiyecekleri geçici olarak orada tutmak zorunlu olabilir. 2. Soğutma işleminden önce marulların nem kaybını önleyecek şekilde kapalı kap içinde tutularak ortam sıcaklığına gelmesi sağlanmıştır. Danderyd. süperoksidaz anyon üretimi. esas itibariyle vakumlu bir etüv (MEMMERT VO-200. Bazı durumlarda. Vakum odası ile pompa arasına bir nem tutucu yerleştirilmiştir. İsveç) yardımıyla görüntülenmiş ve ThermaCAM QuickView (Flir Systems. kuru hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. katalaz. Denizli’de yerel bir marketten satın alınmış ve laboratuara nakledilmiştir. MATERYAL VE YÖNTEM 2. kütle kaybı ve domuz etinin özelliklerinin değişimini incelemişlerdir. [13] yaptıkları çalışmada vakum soğutma ve depolama şartlarının mantardaki lipit oksidaz. ABD) oluşmaktadır. Cheng ve Sun [14] yaptıkları çalışmada farklı yöntemlerle pişirilmiş domuz etinin farklı yöntemlerle soğutulması ve bu süreçlerin her birisi için üretim zamanı. gıda maddesi vakum odasına yerleştirilir. Yapılan çalışmada vakum ortamında sıcaklığın dalgalanmalar gösterdiği görülmüştür. Oysaki bu üretim yöntemi zaman alır ve verimli değildir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kuru hava ile pişirme-hava üfleyerek soğutma. 2. İsveç) bilgisayar ortamına aktarılmıştır. Kullanılan pişirme ve soğutma yöntemleri şunlardır: suda pişirme-vakum altında soğutma. diğer kimi gruplara göre daha fazla tutulması zorunlu olabilir ki bu her iki ürünün de kalitesi ve güvenliği açısından negatif bir etki yaratabilir. Schwabach. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktiviteler üzerine etkisini incelemişlerdir. Lenzkirch.1 Materyal Çalışmada kullanılan ice-berg türü marullar vakum altında soğutulmuştur. Aynı zamanda bu yöntemde kütle kaybı ve ürünün kalitesi diğer yöntemlerdeki sonuçlar ile karşılaştırıldığında iyi sonuç vermektedir. Kullanılan vakum soğutma sistemini oluşturan kısımlar Şekil 2’de detaylı bir biçimde gösterilmektedir. nem oranı ve buharlaşma miktarını incelemişlerdir.I. Numunelerin soğutma öncesi ve sonrasında nem kaybının tespit edilmesi için hassas terazi kullanılmıştır. Kanagawa. yüksek sıcaklıklarda. katalaz. Örneğin bazı pişirilmiş ürün yığınlarının. Marulun soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık dağılımı termal kamera (Flir Systems. Marullar. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktivitelerinin vakum soğutmada arttığını diğer yandan süperoksidaz anyon üretimi ve malondialdehit aktivitesinin az da olsa azaldığını gözlemlemişlerdir. Bu durumda tutma süresi değişebilir. TESTO. Aynı zamanda pişirilmiş etin ortalama nem miktarı %71. TESTO. 264 . Almanya) ile 2 adet vakum pompasından (ULVAC GVD-050A.

SONUÇLAR VE TARTIŞMA Iceberg marulların geleneksel soğutma yöntemi ile ile soğutulması vakum soğutmayla karşılaştırıldığında çok uzun zaman almakta ve daha zahmetli olabilmektedir. İZMİR Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. böylece eşanjör içerisinden geçen hava soğutularak havanın nemi alınmış ve bu yöntemle pompaya nemli havanın gitmesi önlenmiştir (Şekil 2. ortamdaki nem de basınç değerleri ölçülerek grafik olarak verilmiştir. Sirkülasyonlu su banyosu -20 °C de tutulmuş. 265 . vakum ortamı öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülerek kütle kaybı belirlenmiştir. merkez ve ortam sıcaklıkları ile.). Vakum Soğutma Düzeneği 3. Bu çalışmada iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin sonuçlar 7 mbar vakum basıncı için ile 6°C ve -20°C buzdolabında soğutulması durumu için verilmiştir.I. Deneyler iki pompanın paralel olarak birlikte çalışır durumda olması durumları için yapılmıştır. Yapılan bu çalışmada hem iceberg türü marul için yüzey. marul için kütle kayıbını belirlemek için. Nem içeriği yüksek gıdaların soğutulmasından avantajlar sağlayan vakum soğutma marul için hem çok hızlı hem de üniform soğutma sağlamaktadır.

Soğutmada süreklilik sağlamak zordur Vakum sırasında yiyecekler veya soslar vakum odası duvarlarına savrulabilir Tatmin edici sonuç alabilmek için. 9-12 EKİM 2008. özel Ayarlanabilir Vakum Soğutucular (AVS) kullanılması gerekir Vakum soğutmadan dolayı ürünün aromasının bir kısmı kaybolur Soslar ve Çorbalar Fırın Ürünleri Hazır Gıdalar Yüksek vakum. 266 . diğer vakum soğutma sistemlerine göre daha kolayca kontrol edilebilir Kurutulması zor olan kimi yiyeceklerin soğutulması mümkündür Pasta ve kek gibi hassas yiyecekler hızlı soğutulabilir Vakum soğutmanın uygulandığı diğer yiyeceklerle karşılaştırıldığında ağırlık kaybı daha azdır AVS kullanarak ürünün şeklindeki bozulmaların önüne geçilebilir ve ekmeğin kabuğunun raf ömrü uzar Soğutma sırasında kalıp kullanılmasının zorunlu olmamasından dolayı. Dezavantajları Geniş yüzey alanlı yiyecekler için uygun Soğutma tekniğinin özelliğinden dolayı su ve dolayısı ile ağırlık kaybı Yüksek ilk yatırım maliyeti Belli bir topluluğa uygulanır Mantar yüzey alanı arttıkça ağırlık kaybı artar Düşük kaliteli mantarlarda renk bozulması olur Uygulama alanları sınırlıdır ve su kayıpları yüksektir Su kaybından dolayı ürün verimi düşüktür Ürünün kalitesi su miktarı azaldığından düşer. Kapalı sistemlerin geliştirilmesi ile birlikte. soslar aynı yerde pişirilir ve soğutulur. İZMİR Tablo 1. geniş bir pozitif ve negatif basınç aralığında çalışmak gerekebilir. yiyeceklerin vakum pompası tarafından çekilmesine neden olabilir Düşük vakum soğutma süresini uzatır Sistemin emniyeti söz konusu olduğunda.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğutmadan dolayı meydana gelebilecek ağırlık kayıpları. üretim artar Birçok hazır gıda soğutulma işleminde kullanıma uygundur Eğer entegre bir sistem kurulursa. soğutma ortamından ürünün uzaklaştırılması için zaman harcanmaz Kremalı yiyecekler gibi ısıya duyarlı yiyeceklerin soğutulması için uygundur. çoğu ürünün raf ömrü uzar Soğutma süresi kısa olduğundan dolayı. Vakum soğutma sistemlerinin diğer soğutma sistemleri ile karşılaştırılması Uygulama Avantajları Sebze ve Meyveler Raf ömrü uzar Ürünün her noktasında eşit sıcaklık dağılımı ve hızlı soğutma zamanı Düşük işletme maliyeti ve doğru sıcaklık kontrolü Mantar Et Ürünleri Raf ömrü 24 saat uzar Üniform sıcaklık dağılımı sağlanır Soğutmadan dolayı bir zarar görmez Hijyen artar ve ürün daha güvenli olur Mikrobiyal yük sayısı azalır Çok hızlı soğutmadan dolayı finansal olarak bir kar sağlanır ve pişirilmiş etlerin soğutulması için uygundur Soğutma üniteleri bütün halindedir ve işletme giderleri düşüktür.

Deneyler esnasında iki pompa birbirine paralel olarak çalıştırılmıştır. 267 .1. Tablo 2’de iceberg marulun kütlesindeki değişim ve set edilen basınç değerleri verilmektedir. Basınç değeri ise 200 saniyede çok hızlı bir şekilde düşmüş sonrasında düşüş hemen hemen sabit kalmıştır. Bu değer vakum soğutma ile kıyaslandığında daha büyük olduğu görülebilir. 3. Vakum soğutma ile karşılaştırıldığında (22 dakika) süre oldukça uzamıştır.85 olarak gerçekleşmiştir.2. Kütle kaybı %3. Iceberg marulun 6°C’ye soğutulması için geçen süre 15510 saniye (258 dakika. yapraksı marullardan farklı olarak yuvarlak. ve -20°C sıcaklıklarında gerçekleştirilmiştir. 9-12 EKİM 2008.1.497 gr olarak gerçekleşmiştir. merkez sıcaklığı 5°C’ye geldiğinde durdurulmuştur. marulun çapı belirtilerek ve probun merkeze gelecek şekilde dik olarak batırılması ile ölçülmüştür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR 3. yüzey ve ortam sıcaklıklar ölçülerek grafiklerde verilmiştir.3 saat) olmuştur. 6°C sıcaklıkta. -20°C’de iceberg marulun 5°C’ye soğuması 4550 saniye (76 dakika) bir zaman almakta ve yüzeyde donmalar meydana gelmektedir.I. Iceberg marulun -20°C sıcaklıkta soğutulması Dondurucuda -20°C’de marulun soğutulmasına ilişkin deneysel sonuçlar Şekil 6’da verilmiştir.497 gr %3. Iceberg Yöntemle Soğutulması Marulun Klasik İceberg marulun geleneksel olarak soğutulması denemeleri buzdolabında 6°C. Şekilde açıkça görüldüğü gibi soğutma sonrasında hem yüzeyden alınan görüntülerde hem de marul ortadan ikiye kesilerek alınan görüntülerde üniform bir sıcaklık değişimi vardır. Iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin deneyler 7 mbar basınç ve vakum değeri istenilen basıncında iken pompanın açık tutulması şeklinde yürütülmüştür. Kütle kaybı ise %0. Iceberg türü marul için yapılan deneylerde merkez. Şekil 3’de 7 mbar vakum basıncında iceberg türü marulun ortam. Şekil 4 de ise marulun vakum soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık değişimi termal kamerada çekilmiş olarak verilmektedir. merkez ve yüzey sıcaklığı hızla düşmüştür. buna göre 6°C sıcaklıkta ürünün soğutulması sırasında kütle kaybı %2. 6°C ve -20°C sıcaklıklarda yapılan denemelerde. 3.2.85 olmuştur. 250 saniye (yaklaşık 4 dakika) sonra merkez ve yüzey sıcaklıklarının her ikisi de eşit değere (5°C) gelmiştir. ortam nemi verilmiştir. merkez ve yüzey sıcaklıkları ile.2.4 olarak bulunmuştur. Yapılan deneyde iceberg marulun merkez sıcaklığı başlangıç sıcaklığı olan 26°C’den 5°C’ye gelirken kütle kaybı 9. Iceberg türü marullarda merkez sıcaklığı. Bunun nedeni buzdolabında bu sıcaklıkta soğutma süresinin oldukça uzun olmasıdır.269 9. İceberg marulun başlangıç ve son kütleleri ve çalışma basıncı Başlangıç Kütle: Son Kütle: Kütle Kaybı Kütle Kaybı Oranı Set edilen basınç: 246.2. Şekilden de açıkça görüldüğü gibi.85 7 mbar 3. 4. küre şeklindedir ve yaprakları sıkı bir şekilde birbirini sarmıştır. Iceberg marulların 6°C sıcaklıkta soğutulması Iceberg marulun klasik soğutma öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülmüş ve kütle kaybı belirlenmiştir. Bu değerden sonra her ikisi de birlikte düşmeye devam etmiş ve 1370 saniyede (22 dakika) merkez ve yüzey sıcaklıkları sırası ile 6°C ve 5°C değerlerine gelmiştir. Tablo 2. Fakat deney esnasında ürünün yüzeyinde donma gerçekleşmiş ve üründe bozulmalar oluşmaya başlamıştır. Iceberg Türü Marulun Vakum Altında Soğutulması Iceberg türü marul.766 237. ortam basıncı. buzdolabında soğutmada iceberg marulun sıcaklık değişimi Şekil 5’de verilmiştir.

nem oranı ve basınç değişimi. Vakum Soğutma Başlamadan Vakum Soğutma Sonrası Vakum Soğutma Sonrası (Ortadan Kesilmiş) 268 Bağıl Nem Oranı (%) Merkez Sıcaklığı [°C] Yüzey Sıcaklığı [°C] Ortam Sıcaklığı [°C] Bağıl Nem [%rF] Basınç (kPa) 90 80 . İZMİR 100 90 100 Sıcaklık C ve Basınç kPa 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 250 500 70 60 50 40 30 20 10 0 750 Zaman (Saniye) 1000 1250 Şekil 3.I. iceberg türü marulun yüzey.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. merkez ve ortam sıcaklığı. 7 mbar sabit basınç altında iki pompanın çalışması durumu için. 9-12 EKİM 2008.

Buzdolabında 6°C sıcaklık altında zaman bağlı olarak iceberg marulların yüzey ve merkez sıcaklığı ile ortam sıcaklığındaki değişim. Iceberg marul için vakum soğutma klasik soğutmaya göre 6°C için yaklaşık 13 kat ve -20°C için ise yaklaşık 3. Buzdolabının derin dondurucusunda -20 °C sıcaklık altında iceberg marulun yüzey sıcaklığı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 4.7 kat daha hızlıdır. Teşekkür: 269 . 9-12 EKİM 2008.I. Aynı zamanda marulun hem yüzeyinde hem de merkezinde sıcaklık değişimi vakum soğutma için hemen hemen aynı değişimi gösterirken. klasik soğutmada yüzey hızla soğurken merkezde soğuma daha yavaş olmaktadır. 7 mbar sabit basınç altında iceberg marulun vakum soğutma sonrası sıcaklık değişimi resmi Şekil 5. Şekil 6. Bu nedenle vakum soğutma bir ön soğutma yöntemi olarak gıdalar için uygun bir teknik olarak ön plana çıkmaktadır. merkez sıcaklığı ve ortam sıcaklığındaki değişim. Vakum soğutma klasik soğutma ile karşılaştırıldığında hızlı bir soğutma tekniğidir.

and Sun. Modelling vacuum cooling process of cooked meat-part 1: analysis of vacuum cooling system. and Brecht. Vacuum cooling technology for the agri-food industry: Past. CRC Press. [5] Rennie. ve Sun. Q.. [12] Jackman.N. 1999 [6] Jongen. [3] Jongen. Effects of combined water cooking–vacuum Cooling with water on processing tıme. Journal of Food Engineering 61 (2004) 533–539 [10] Zheng..X. Journal of Food Engineering 79 (2007) 1302–1309 [14] Cheng. F.. Energy Conversion and Management 47 (2006) 1830–1842 [9] Dostal. D. J. Yu. İngiltere. D. D. ve Zheng. CRC Press. Vacuum cooling of liquids: mathematical model.I.. CRC Press. Boca Raton FL USA. Effect of vacuum cooling on physiological changes in the antioxidant system of mushroom under different storage conditions. Newyork. John Wiley & Sons. Xu. TÜBİTAK tarafından desteklenen 106M262 nolu “Vakum Soğutma Sistemi Geliştirilmesi ve Gıda Sanayisinde Uygulanması” adlı projeden üretilen sonuçlar kullanılarak hazırlanmıştır.J. Montreal. M. M... J. Zhang. Marcel Dekker Inc.. ABD. [7] Bartz. J.. T. Yazarlar TÜBİTAK’a projeye verdikleri destekten dolayı teşekkür ederler. Kanada. Zheng. L ve Sun. Numerical study on the performance of vacuum cooler and evaporation-boiling phenomena during vacuum cooling of cooked meat.. Ltd.-W. [8] Jin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Experimental investigation of the temperature variation in the vacuum chamber during vacuum cooling. 656s. Boca Raton FL ABD. (2002) Postharvest Physiology and Pathology of Vegetables. İZMİR Bu makale. İ. Journal of Food Engineering 77 (2006) 203–214. Effect of combined vacuum cooling and air blast cooling on processing time and cooling loss of large cooked beef joints.X. present and future. L. ve Petera... Sun.. (2003) Refrigeration systems and applications. 2002. D. P. 4. Effect of vacuum rate on the vacuum cooling of lettuce. (2005) Improving the safety of fresh fruit and vegetables. W. W. (2005) Improving the safety of fresh meat. [2] Wang. KAYNAKLAR [1] Dinçer. 25:854-861. T.744s. West Sussex. 582s. A. mass loss And quality of large pork ham. 9-12 EKİM 2008. Journal of Food Engineering 78 (2007) 333–339 270 ... [4] Sofos. Yüksek Lisans Tezi. (2002) Fruits & Vegetables Processing. L.. Boca Raton FL ABD. Trends in FHood Science & Technology 15 (2004) 555–568 [11] Sun. International Journal of Refrigeration. Journal of Food Process Engineering 30 (2006) 51–73 [16] Jin. T. 350s. K. L. 780s. K. H. McGill Universitesi. Journal of Food Engineering 81 (2007) 266–271 [13] Tao. Vacuum cooling for the food industry—a review of recent research advances. W. D.

9-12 EKİM 2008. etilen. Weight loss in bananas stored room temperature was decreased. silis içeriği. Sensorially the bananas packed with KMnO4 impregnated zeolites was observed better than control samples. Vildan KÜÇÜK. 1998). 2002). 1996). su ve etilen üretmektedirler. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken. ethylene. 1998. nur. Nur DİRİM* *Ege Üniversitesi.İZMİR kvildan@hotmail.I. Duyusal olarak KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlenen muzların kontrol örneklerine göre daha iyi olduğu gözlenmiştir. adsorpsiyon ve buna bağlı moleküler elek yapısı. Doç. Peiser ve Suslow. Wills ve ark. Başlıca fiziksel ve kimyasal özellikleri olan.05).Müh. Türkiye’de tespit edilmiş yataklardan yalnızca Balıkesir-Bigadiç yöresindeki sahada yapılan çalışmalar sonunda. Gıda Mühendisliği Bölümü. Ülkemizdeki zeolit oluşumları klinoptilolit ve analsim türlerinde olup diğer türlere çok az rastlanılmıştır. 1930’larda çözümlenebilmiştir.05). KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı ve sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. Decrease in vitamin C loss for bananas and positive effects on firmness of bananas was determined during packaging with KMnO4 impregnated zeolites. İZMİR MUZLARDA RAF ÖMRÜNÜN UZATILMASI İÇİN ZEOLİTLE BİRLİKTE PAKETLEMENİN ÜRÜNÜN KALİTE ÖZELLİKLERİNE ETKİSİNİN İNCELENMESİ Gıda Yük. Mühendislik Fakültesi. color in bananas stored both room temperature and +4°C was effected positively. Etilen çeşitli nedenlerle meyvelerin kalite özelliklerini olumsuz etkileyerek raf ömrünü kısaltmaktadır. iyon değişikliği yapabilme. aktif paketleme ABSTRACT In the study. the effects of packaging with KMnO4 impregnated natural zeolites on quality characteristics to prolong shelf life of banana was researched. SÇKM değerleri açısından istatistiksel olarak önemli bir farklılık saptanamamıştır (p<0. Meyvelerin raf ömrünü uzatmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamdan etilen uzaklaştırılmalıdır (Peiser ve Suslow.. Anahtar Kelimeler: Zeolit. Klinoptilolit. Yrd. Birçok meyve çok düşük konsantrasyonlarda bile etilene duyarlıdır. Yaşyerli ve ark. kolaylıkla işlenilebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon tonluk bir potansiyelin olduğu saptanmıştır (Anonim. 271 .edu. muzların raf ömrünü uzatmak amacıyla potasyum permanganat (KMnO4) emdirilmiş doğal zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Ülkemizdeki varlığı ilk defa 1971 yılında tespit edilmiştir (Anonim.tr ÖZET Bu çalışmada. Keyword: Zeolite. 1998. hafiflik ve gözenek yapısı sayesinde çok çeşitli endüstriyel alanlanlarda kullanılmaktadırlar.com. active packaging GİRİŞ Taze meyveler hasattan sonra da solunumlarına devam ederek karbondioksit. doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. 1750’lerden beri bir mineral türü olarak bilinmesine karşın kristal yapıları ancak.dirim@ege. Bu çalışmada da Bigadiç yöresinden çıkarılmış yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler kullanılmıştır.. According to total soluble solid content the difference wasn’t found important statistically (p<0. Zeolitler. Dr S. 1996. Zeolitlerin bilinen 40’ı aşkın doğal minerali ve 150’yi aşkın sentetik minerali mevcuttur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Bu çalışmada ülkemizde bol miktarda bulunan ve gıdalarla birlikte kullanılabilecek saflık ve kalitedeki zeolit kaynaklakları değerlendirilerek, bazı taze meyvelerin KMnO4 emdirilmiş doğal zeolitler ile paketlenmesi böylece hızlı olgunlaşmaya ve doku yumuşamasına neden olan etilenin ortamdan uzaklaştırılarak meyve ve sebzelerin raf ömrünün uzatılması amaçlanmaktadır. Meyvelerde C vitamini, suda çözünür toplam kuru madde miktarı (SÇKM), sertlik, renk ve ağırlık kaybı ölçülerek KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Bu çalışma tüketiciye yönelik olup, meyvelerin marketlerdeki ve tüketici tarafından satın alındıktan sonraki raf ömrünün uzatılması amacını taşımaktadır. Aktif Paketleme Gıda sanayinde ambalaj; içine konulan gıdaların son tüketiciye bozulmadan, en az toplam maliyetle güvenilir bir şekilde ulaştırılmasının ve tanıtılmasını sağlayan bir araç olarak tanımlanmaktadır (Üçüncü, 2000). Geleneksel paketleme yöntemlerinde kullanılan ambalaj materyali sadece gıdayı dış etkenlerden belli bir miktarda koruyan bir bariyer görevi görmektedir. Ancak, çeşitli aktif bileşenlerin ambalaj materyaline katılmasıyla, ambalaja bariyer görevinin yanında diğer bazı fonksiyonlar da kazandırabilmektedir. Aktif paketleme gıdaların raf ömrünü, ürünün besleyicilik değerini koruyarak güvenli bir şekilde uzatmak amacıyla geliştirilmiş bir yöntemdir. (Rooney, 1995; Vermeiren ve ark., 1999). Bu yöntemde ambalaj materyali, bariyer özelliğinin yanında oksijen ve etilenin tutulması, CO2 tutulması veya dışarı verilmesi, nemin düzenlenmesi, antimikrobiyal ambalajlama, antioksidan ve aromanın korunması gibi özellikleri kazanmaktadır. Oksijen tutucular, karbondioksit tutucular, nem tutucular ve düzenleyiciler, etilen tutucular en önemli aktif paketleme tekniklerindendir (Özdemir ve Floros, 2004; Rooney, 1995; Vermeiren et al., 1999). Etilen Gazının Meyve ve Sebze Üzerine Hasat Sonrası Etkileri Olgunluk hormonu olarak tanımlanan etilen, birçok meyve ve sebzenin gelişmesinde ve raf ömründe önemli bir etkiye sahiptir. Meyveler hasat edildikten sonra da canlılıklarını devam ettirerek, solunum yaparlar. CO2, H2O ve etilen üretmeye devam ederler. Bunlardan etilen gazı, bazı meyvelerin solunum hızını arttırmakta ve bunun sonucunda birçok meyvenin olgunlaşmasını ve yumuşamasını hızlandırmaktadır. Sebep olduğu doku yumuşaması yüzünden gıda mikroorganizmalara karşı dirençsiz hale gelmektedir. Ayrıca klorofil yıkımını hızlandırarak yeşil meyvelerin sararmasına sebep olmaktadır (Saltveit, 1999; Vermeiren et al., 1999). Meyvelerin raf ömrünü arttırmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamda etilen birikimi önlenmelidir. KMnO4 bazlı etilen tutucular ticari olarak yaygın olarak kullanılmaktadır ve çalışma mekanizması etilenin KMnO4 ile oksidasyonu prensibine dayanır. KMnO4 toksik etkisi ve mavi rengi nedeni ile saketler şeklinde kullanılmaktadır. KMnO4 bazlı perlit, alumina, silikajel, aktif karbon gibi geniş yüzey alanına sahip inert substratlar ticari olarak kullanılmaktadır. Ayrıca ev tipi buzdolaplarında kullanılmak üzere geliştirilen etilen tutcularda mevcuttur. Bu sistemde KMnO4 emdirilmiş zeolitlerden yararlanılmaktadır (Vermeiren et al., 1999). Zeolit Bir zeolit kristalinin en küçük yapı birimi SiO4 veya AlO4 dörtyüzlüleridir. SiO4 ve AlO4 dörtyüzlülerinin üç boyutta sonsuz bağlanmaları ile oluşmaktadırlar. Yapıdaki her oksijen, iki dörtyüzlü tarafından paylaşılmaktadır. Bu şekilde bir zincir oluşturmaktadırlar. Bu zincirler birbirlerine aralarındaki Na, Ca, ve K iyonlarıyla bağlanarak, ortası kanal şeklinde bir yapı oluşturmaktadır. Bu boşluk, diğer yabancı iyonlar ve su gibi molekülleri rahatlıkla barındırabilmektedir (Anonim, 1996). Zeolitler, ısıtıldıklarında 100-350 °C'de su moleküllerini yapıda hiçbir bozunma olmadan yapıdan ayırmaktadırlar. Tamamen kurutulduktan sonra da boşluklarına tekrar su, amonyak, civa buharı veya başka malzeme alabilmektedir. Boşluklara girecek malzemenin molekül boyutları ile zeolitin molekül yapısının uygun olması gerekmektedir. Zeolitler bu özelliklerinden dolayı moleküler elek olarak kullanılmaktadırlar. Zeolitlerin diğer ayırt edici özelliklerinden biri de yapı içerisinde gevşek bağlı olarak değiştirilebilir özellikte bulunan katyonlara sahip olmasıdır. Zeolitten süzülen çözelti hiçbir engelle karşılaşmadan geçerken içlerindeki iyonlar zeolit yapısındaki iyonlar ile yer değiştirebilmektedir. Bu olaya iyon değişimi denir. Ayrıca zeolitler adsorpsiyon ve dehidrasyon uygulamalarında da kullanılmaktadırlar. Zeolitler, uçucu organik bileşikleri ppb düzeyinin de altında yüksek adsorpsiyon yeteneğine sahiptirler (Anonim, 1996).

272

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Başlıca zeolit mineralleri klinoptilolit, analsim, şabazit, erionit ve mordenittir. Klinoptilolit, doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Ülkemizde Bigadiç ve Gördes bölgelerinde bol miktarda klinoptilolit rezervleri bulunmaktadır. Manisa-Gördes civarındaki sahada 18 milyon ton görünür zeolit rezervi ve 20 milyon ton zeolitik tüf rezervi tespit edilmiştir. Balıkesir – Bigadiç bölgesinde ise, Türkiyenin en önemli zeolit yataklanmaları tespit edilmiş olup kolaylıkla işlenebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon ton rezerv tahmin edilmektedir. Diğer bölgelerde detaylı bir çalışma yapılmamış olup ülkemiz genelinde toplam rezervin 50 milyar ton civarında bulunduğu tahmin edilmektedir (Anonim, 1996; Yaşyerli et al., 2002). MATERYAL VE YÖNTEM Çalışmada materyal olarak, marketlerin depolarına satılmak üzere gelen muzlar kullanılmıştır. Çalışmamızda kullanılan Balıkesir- Bigadiç bölgesinden elde edilen yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler, çekiçli değirmende dövülüp elekten geçirilmiştir. 1-3 mm büyüklüğünde olanlar çalışmamızda kullanılmıştır. Zeolitlere 0.2 ml KMnO4/g zeolit olacak şekilde KMnO4 emdirilmiştir. Nem geçirgenliği 17.62 g/m2xgün ve O2 geçirgenliği 1714.29cm3/m2xgünxatmosfer olan 10.5 micron kalınlığında HDPE buzdolabı saklama poşetlerine 2 adet muz konulmuştur. KMnO4 emdirilen zeolitler, ambalaj içerisine konulan meyve miktarının %5 ve % 10’u oranında tartılarak laminasyonlu kuşe küçük poşetlere yerleştirilmiştir. Poşetler vakumsuz ortamda ısı ile kapatılmıştır. Meyvelerin konulduğu saklama poşetleri her meyve için kendi içinde 3 gruba ayrılmıştır. Bu gruplar; içerisine meyve dışında herhangi birşey konulmadan vakumsuz ısı ile kapatılan kontrol grubu, içerisine meyve miktarının %5’i ve % 10’u oranında KMnO4 emdirilen zeolitlerin bulunduğu poşetler konularak vakumsuz ısı ile kapatılan poşetlerden oluşmaktadır. Muz örnekleri hem buzdolabında, hem de oda sıcaklığında muhafaza edilmiştir. Ürünler yenilebilirlik özelliklerini kaybedinceye kadar saklanmıştır. Örneklerde 3-4 gün aralıklarla C vitamini tayini, sertlik, suda çözünür toplam kuru madde miktarı ve renk analizleri yapılmıştır. Ayrıca ağırlık kaybı miktarı belirlenmiştir. Tüm işlemler 2 paralel olarak tekrarlanmıştır. C vitamini tayini AOAC 967.21, 1995 yöntemine göre yapılmış ve örneklerin suda çözünür toplam kuru madde miktarı RFM 330 Digital Refraktometre ile Brix olarak ölçülmüştür. Sertlik tayin için örneklerden 1,5 cm genişliğinde kesit alınmış ve muz örneklerinin kabuğu soyulmuştur. Örneklerin sertliği Ablesung 1/10 mm Sur Berlin PN66 Penetrometre kullanılarak ölçülüp mm cinsinden batma derinliği belirlenmiştir. Renk analizleri Hunter Lab Renk Tayin Cihazı, Color Flex USA kullanılarak yapılmış, muzların kabuk rengi değerlendirilmiştir. Örneklerde L (parlaklık ), a (+ kırmızı, - yeşil) ve b (+ sarı, - mavi) değerleri ölçülerek toplam renk farkı (ΔE) hesaplanmıştır. Örneklerin ağırlık kayıpları Scaltec SBA53 terazi kullanılarak toplam kaybın yüzdesi cinsinden belirlenmiştir. Muz örneklerinin duyusal değerlendirmesi Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümündeki, yaşları 18-40 arasında değişen çalışanlardan ve öğrencilerden oluşan 6 kişilik panel tarafından gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen sıralama testi kullanılmış ve duyusal değerlendirme 2 tekrar olarak uygulanmıştır. Sonuçlar Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen %5 önem düzeyinde gerekli sıralama toplamları (p<0.05) tablosu ile değerlendirilmiştir. Çalışmada objektif ve subjektif analizler sonucu elde edilen bulgular EXCEL programı kullanılarak %95 güven aralığında varyans analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular ve Tartışma C Vitamini Tayini Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak C Vitamini miktarındaki değişimler Şekil 1.1 ve 1.2’de görülmektedir. Buzdolabında muhafaza edilen muzlarda %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerde C Vitamini değerinin ilk 4 gün içerisinde pek fazla değişmediği ancak 4. günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ve genel olarak azalmaya devam ettiği gözlenmiştir. Kontrol örneğinde ise ilk günden itibaren hızlı bir düşüş gözlenmiştir.

273

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

C vitamini ( mg/100ml )

5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.1. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi

5,00 C vitamini ( mg/100ml ) 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.2. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi Örneklerin C vitamini değerlerine uygulanan varyans analizi sonucunda örneklerin C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğinin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha düşük olduğu gözlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerin C vitamini değerlerinin ilk günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ancak kontrol örneğindeki düşüşün daha fazla olduğu gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha yüksek, kontrol örneklerinin C vitamini değerlerinin ise daha düşük olduğu gözlenmiştir. Suda Çözünür Toplam Kuru Madde Miktarı Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak suda çözünür toplam kuru madde miktarındaki değişimler Şekil 1.3 ve 1.4’de görülmektedir.

274

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40 Kontrol 5% 10%

Şekil 1.3. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.4. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi Yapılan varyans analizi sonucunda hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) olmadığı ortaya çıkmıştır. Sertlik Analizi Oda sıcaklığında ve +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak sertlik miktarındaki değişimler Şekil 1.5 ve 1.6’de görülmektedir. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin batma derinliği değerlerinin süreye bağlı olarak doğrusal bir artış gösterdiği gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde kontrol örneğinin batma derinliği değerlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir.

275

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

140,00 Batma Derinliği ( mm ) 120,00 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 S üre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.5. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi
140,00 120,00 Batma Derinliği ( mm ) 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 30 S üre ( gün )
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.6. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi Renk Analizi Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin belirli aralıklarla ölçülen L, a, b değerleri kullanılarak toplam renk farkı (ΔE) değerleri hesaplanmıştır. Yapılan varyans analizi sonucunda muzların ΔE değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ağırlık Kaybı Miktarı Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğindeki ağırlık kaybının daha fazla olduğu gözlenmiştir. Buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde ise yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olmadığı saptanmıştır. Duyusal Değerlendirme Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerine yapılan duyusal değerlendirme sonucunda benzer sonuçlar elde edilmiş ve % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler 1. ve 2. hafta doku açısından daha sert bulunmuş, kontrol örnekleri ise 1. hafta doku açısından en yumuşak örnek olarak saptanmıştır. 2. hafta ise % 5 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler ile kontrol örnekleri arasında önemli bir fark saptanamamıştır. Renk açısından yapılan duyusal değerlendirme sonucunda % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin 1. ve 2. hafta renk kalitesinin diğer örneklere göre daha iyi olduğu saptanmıştır. Ayrıca panelistlerin % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih ettikleri belirlenmiştir. SONUÇ

276

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muzların C vitamini değerleri zamanla azalmış ve varyans analizine göre C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin kontrol örneklerine göre daha yüksek olması, KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlemenin muzların C vitamini kayıplarını azalttığını göstermektedir. KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerlerine etkisi olmadığı belirlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmış (p<0.05) ve KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin örneklerinin sertliği üzerinde olumlu etki yarattığı gözlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de ve oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerinin L, a, b ve ΔE değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). Muz örneklerinin ΔE değerleri incelendiğinde hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin renk değişiminin kontrol örneklerine göre daha az olması, KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin ürünün renk kalitesini olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin ağırlık kaybı değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle önemli olmadığı saptanırken (p<0.05); bu farkın oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örnekleri arasında önemli olduğu saptanmıştır (p<0.05). % 10 KMnO4’lı zeolit ile paketlenen oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerindeki ağırlık kaybının diğer örneklere göre daha az olduğu gözlenmiştir. Yapılan duyusal değerlendirme sonucunda muz örneklerinde %10 oranında KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlenen örnekler diğer örneklere göre daha sert bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örnekleri için batma derinlikleri arasındaki fark istatiksel olarak önemli bulunmuş ve kontrol örneğinin batma derinliğinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Örnekler renk kalitesi açısından duyusal olarak değerlendirildiğinde, %10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin renk kalitesi daha iyi bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örneklerinin renk değişimleri arasında istatiksel olarak önemli bir fark saptanmış ve kontrol örneklerindeki renk değişiminin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ayrıca yapılan duyusal değerlendirme sonucunda panelistler % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih etmişlerdir. Yukarıdaki sonuçların ışığında çalışma değerlendirildiğinde KMnO4 ile paketlemenin muzların bazı kalite kriterlerini olumlu olarak etkilediği, bazılarında ise etkili olmadığı ortaya çıkmaktadır. Çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı, sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken, hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. KAYNAKLAR Altuğ, T. ve Elmacı, Y., 2005, Gıdalarda Duyusal Değerlendirme, Meta Basım, İzmir, 50-54 AOAC, 1995, Ascorbic Acid in Vitamin Preparations and Juices 2,6-Dichloroindophenol Titrimetric Method, Official Method 967.21 Anonim, 1996, Diğer Endüsti Mineralleri Çalışma Grubu Raporu, T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yayın No: DPT:2421 – ÖİK 480, Cilt 1, Mart 1996, http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/sanayiha/oik480c1.pdf Karaçalı, İ., 2004, Bahçe Ürünlerinin Muhafaza ve Pazarlanması, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir,51-99. Özdemir, M. and Floros, J.D., 2004, Active food packaging technologies, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 44:185-193. Peiser, G., Suslow, T.V., 1998, Factors Affecting Ethylene Adsorption by Zeolite:The Last Word (from us), Perishables Handing Quarterly, 95:17-19.

277

Devlieghere. Vermeiren. 1995.L.. 2002. R. Wills. İ.. J. D. 1998. 278 ..E. İZMİR Rooney.. ed.. Graham. Kruijt. Postharves Biology and Technology.. İzmir 4s. Saltveit. Postharvest. and Debevere. G. 41:785-786. T. 15:279-292. M. Effect of ethylene on quality of fresh fruits and vegetables. Rooney. 1-3. S.L. Ar.. 1999. Trends in Food Science & Technology. Ege ÜniversitesiBasımevi.. Overview of active food packaging. Üçüncü.. Joyce. 2000. B. Chemical Engineering and Processing. Beest M.I. F. M.10:77-80.. L. 42-45p.. Newyork. McGlasson.. Gıdaların Ambalajlanması. Blackie Academic and Professional. Yaşyerli. Removal of hydrogen sulfide by clinoptilolite in a fixed bed adsorber. D.. London. M. and Doğu. 1999. Doğu. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. M... UNSW Press Ltd. Developments in active packaging of foods. N. Active Food Packaging..

9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM X GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler Hakan SEMERCİ 279 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.

pazarlama süresini uzatmak. Ön soğutma. Ürün pazara yakın bir yerde yetişiyorsa soğutmanın önemi azalır. Bu %4-5’lik bir ağırlık kaybında bile meydana gelebilir. Bu sebeple üreticilerin yetiştirdikleri ürünün hasat sonrası muamelesi konusunda bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. Bu işlem ve değişiklikler taze sebze ve meyvelerde tamamen durdurulamaz ama belirli oranlarda yavaşlatılabilir. bozulmaya sebeb olan biyolojik ve çevresel faktörler anlaşılmalı ve bu etmenlerin etkisini minimuma indirebilecek hasat sonrası metod uygulanmalıdır. Ürün hasadından tüketimine kadar geçen sürede üründe kalite ve ağırlık kaybının olacağı kaçınılmaz bir gerçektir. Hasat sonrası ön soğutması yapılmış. ikincisi soğuk muhafazadır. tatil dönemleri için stok yapmak. Su kaybı buharlaşma şeklinde olduğundan %90 ve üzerindeki bağıl nemli ortam su kaybını azaltır ve pazara daha kaliteli bir ürün sunmanızı sağlar. Bozulmaya müsait ürünlerin ömürleri enzim adı verilen büyük protein moleküllerinin katalitk aktiviteleri ile ayarlanır. Soğutma tesisi planlanırken en ufak bir değişiklik soğutma sürecini ve depodan çıkan ürünün 280 . Bu noktadan sonra ürüne yapılacak muamele ne kadar süre ile muhafaza edilebileceğini belirler. üretim yerine uzaktaki pazarlara ulaşmak. doğru muhafaza edilmiş ve ideal şartlar altında nakledilmiş vasat bir ürünün pazara ulaştığında kalitesi. Üreticinin yapabileceği en önemli işlem ise kaliteli ürünü yetiştirmektir. Sonuçta sıcaklığı düşürerek raf ömrünü uzatabilirsiniz. Üreticinin ürününü depolamadaki amacı. Unutulmaması gereken gerçek şudur: Ne ekersen onu biçersin! Çiftçiler ve üreticiler en iyi tohumu. Çoğu zaman ürünün ön soğutması yapılıp pazarlanacağı yere nakledilir. raf ömrünü uzatmak ve tüketiciye daha kaliteli ürün sunmak isteğinde söz konusu olur. bazı ürünler için. Bozulmayı veya yaşlanmayı yavaşlatmanın en etkin yolu ürün sıcaklığının hasat sonrası soğutma ile düşürülmesidir. Şti. Enzimler sıcağa duyarlıdırlar ve aktiviteleri her 18°F'lık sıcaklık artışı için 2 ila 4 kat artar. KOSB 37 Sk. Başarılı bir hasat sonrası muamele programında ön soğutma ve soğuk muhafazanın önemi büyüktür. Taze sebze ve meyvelerin hasat edilseler bile fizyolojik ve patolojik olarak yaşayan canlılar olduğu unutulmamalıdır. 9-12 EKİM 2008. Ön Soğutma Bir ön soğutma programı seçilmeden önce ürünün muhafaza sıcaklığı ve pazarlama şartları çok iyi anlaşılmalıdır. hasat sonrası ön soğutmanın bir saatlik geçikmesinin pazardaki raf ömrünü bir gün kısalttığını ortaya koymuştur. diğer durumlarda ürün soğutulur ve soğuk depolarda birkaç ay muhafaza edilir. Fakat bu kayıplar azaltılabilir. Ltd.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. çok kaliteli olarak üretilip de hasat sonrası doğru muamele edilmeyen ürününkinden fazladır.I. Hasat sonrası soğutma denildiğinde iki temel alan ifade edilmektedir. Bunun için. Ürünün pazara en iyi kalitede gelebilmesi için hasat sonrası muamele. Su kaybı kendini pörsüme ve buruşma şeklinde gösterir. No:11 Ulucak 35170 Kemalpaşa. Birincisi ön soğutma. üretimin fazla olduğu dönemlerde fiyat düşüşlerini önlemek veya dış pazarlara açılabilmektir. İkinci önemli etmen de dehidrasyon da denilen su veya nem kaybıdır.GİRİŞ Hasat sonrasının basit olarak anlamı ürünün toplandıktan sonraki durumudur. Araştırmalar. İZMİR HASAT SONRASI ÖN SOĞUTMA VE SOĞUK DEPOLAMA TASARIM PARAMETRELERİ Turan ERKAN Makina Mühendisi TERKAN Isı San.İZMİR 1.1. gübreyi ve sulamayı seçmek için uzun araştırmalar yaparlar ama gerçekte pek çok durumda hasat sonrası kalitede soğuk zincirin kırıldığı nokta önemlidir. üretici ve nakliyecinin yapabileceği ikinci önemli işlemdir. Ürün hasattan sonra devam eden bir bozulma evresine girer ve başarılı bir pazarlama bozulmaya sebep olan işlemi yavaşlatmaya bağlıdır. ve Tic. 1.

Bu tarz yapılanma havayı paletlerin arasına yönlendirmek için yarıklı duvar gerektirmektedir. Soğutma hızı paletlerin tek sıra halinde aralarında belli bir boşluk bırakılarak yüklenmesi ile arttırılabilir fakat bu da yer kaybına neden olmaktadır. ürün etrafında daha fazla hava dolaşımı ve daha hızlı bir soğuma demektir. ürünün üzerinden ısıyı alarak geçmelidir. fakat çoğu ürün için yavaş bir soğutma sistemidir. Paket Buzlama (Package-Icing) 5. Nakliyede Soğutma (Transit Cooling) 1. Buzla direk temas sırasında kondüksiyon yollu ısı transferi ile hızlı bir soğuma olur. Günümüzde kullanılmakta olan pek çok ön soğutma metodu vardır ve her birinin ürüne göre ayrı kullanım alanı vardır.4. dolayısı ile soğuma süresini etkileyebileceği unutulmamalıdır. Paketleme ve paket cinsi ürünün soğumasını. Oda Soğutması (Room Cooling) 2.1. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma Bu tarz soğutmada hava ürün istifleri arasından üflenir veya emilir.1. Bu fan kapasitesini arttırarak veya sandıkların hava geçiş aralıklarını genişleterek sağlanabilir. Daha hızlı soğuma. ürün üzerinden akıtılır. Flow-through tip sulu soğutucular ürünü su duşunun altından bir bant üzerinden geçirir.1. Bu yolla pek çok ürün soğutulabilir. Buz eridikçe oluşan hava boşluğu ile kondüksiyonla ısı transferi başlar. Bir diğer yol da soğutucu havanın palet sıraları arasında dolaşımını sağlayacak dikey hava kanalları açmaktır. Bu.1. Su ile soğutma kolilerde. 1. Hava kartonlar arasından. Bu da maliyeti arttırmaktadır. Su İle Soğutma Bu sistemde mekanik soğutma sisteminden veya buz bloğundan elde edilen soğuk su. Soğutma hızını arttırmak için oda içine daha büyük fanlar yerleştirerek hava dolaşım hızı arttırılabilir. aynı zamanda ürünün saklandığı kutular iyi havalandırılmalı ve suya dayanıklı olmalıdır. 1. Soğuma hızını arttırmanın diğer yolu hava sıcaklığını düşürmektir fakat bu yol daha fazla soğutma kapasitesi gerektirir.I. Vakumla Soğutma (Vacuum Cooling) 6. 1. En fazla kullanılan ön soğutma metodları: 1. fakat bu da motorlardan gelen ısı kazancının artmasına neden olacaktır. paletle yapılan yüklemenin de soğuk hava dolaşımını. Su ile Soğutma (Hydro Cooling) 4.1. İZMİR kalitesini etkileyebileceğinden. Bu tür soğutma hem atmosfer kontrollü odalarda hem de soğuk odalarda kullanılmaktadır. Paket Buzlama Yalnız buzlu su ile temasa dayanabilen ürünlere uygulanabilen çok eski bir metottur. Önemli olan havalandırmayı iyi şekilde sağlayacak kutular kullanmaktır. Bu metod ıslanmaya dayanıklı ürünlerde kullanılabilir. Paletlerin üstü ve iki sıranın önü perde ile örtülmelidir. Her iki tip de günlük temizlikleri yapılabilecek şekilde tasarlanmalıdır. suyun dolaşım hızı arttırılabilir ve ürünün su ile teması arttırılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ayrıca pek çok ürün için en düşük hava sıcaklığı 32°F olmalıdır. ürün başına düşen hava miktarını arttırarak sağlanabilir. Batch tip soğutucular ürün üzerine buzlu suyu sürekli fışkırtarak soğutma işlemi gerçekleştirirler. Zorlanmış hava akımı ile soğutmada en yaygın kullanılan yükleme şekli. Bu soğutmada ısı ürünün kütlesinden konveksiyon yolu ile ürün etrafında dolaşan havaya transfer olur. 281 .2. karton kutularda veya dökme ürünlerde uygulanabilir. Oda Soğutması Oda soğutması nihai soğutma olarak kabul edilmiştir ve pek çok ürün için yaygın olarak kullanılmaktadır.3. paletler arası 24''-36'' olacak şekilde boşluklu olanıdır. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma (Forced Air Cooling) 3. Konveksiyonal paket buzlamada paketli ürünün üzerine buz parçaları veya dilimleri yerleştirilir. ürünle ilgili bütün muameleler dikkate alınmalıdır. Havalandırma deliklerinin şekilleri farklı olabilir. Soğutma hızını artırmak için su sıcaklığı düşürülebilir. 9-12 EKİM 2008.

Kullanılacak buz miktarı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İyi ve etkili bir hasat sonrası muamele için ürünün muhafaza şartları ve mümkün olan soğutma metodları çok iyi bilinmelidir. 1. Vakum tankları farklı boyutlarda olabilirler.I.6. Planlama Genel. Günlük soğutulacak miktar tesis büyüklüğü ve gücünü etkileyecektir. 1. Nakliyede soğutma yoğun yüklemelerin olduğu durumlarda kullanılmaz. bu sebeble soğutma sistemlerine bir alternatif teşkil etmez. 2. kereviz. havanın iyi kullanımı (yönetimi). havuç ve tatlı biberlerde kullanılabilir.1. ürünün ağırlığına. bazı yerlerde elle tutulan bir püskürtücü ile buz doldurulur. Daima gelecekte olabilecek kapasite arttırımları göz önünde bulundurulmalıdır. Kartonon cinsi soğutma metoduna uygun olmalıdır. önemli olan bu sistemlerin prensiplerini anlayarak en etkin olanını kullanmaktır. %40 sudan oluşan buzlu su karışımıdır. buz serme. 1.5. Ürün hava geçirmeyen çelik vakum tüpüne konulur. nitrojen buharlaştırması veya bunların birleşimini içerebilir. Soğuma hızı. Soğutma metodu soğutulacak ürüne uygun olmalıdır. İZMİR Daha güncel bir metod sıvı-buzlama'dır. Su ile soğutma yapılacak ise karton mumlanmalıdır. Ürüne yapılan muamelelerin soğuma hızına etkisi dikkate alınmalıdır.3. 6. Farklı hızlı soğutma oranları veren pek çok sistem vardır. karton kutu tasarımı ve paletli yükleme şekilleri ile arttırılabilir. Hava soğutmalı sistemlerde kutu üzerine hava geçişini sağlayacak delikler olmalıdır. ilk sıcaklığına ve nakliye sırasındaki ortam sıcaklığına bağlıdır. 3. Ön soğutma ürün muhafaza sisteminin bir parçasıdır. bazı yerlerde paletli ürün kutularındaki deliklerden buzun içeri girmesi için basınç altında bırakılır.1. 1. 5. 4. A. Nakliye için kullanılan kutular veya koliler soğuma hızını etkileyecektir. D. Başarılı pazarlama için hızlı soğutma ve uygun muhafaza sıcaklığı önemlidir. Soğuma süresi ürünün yüzey alanının hacmine oranına bağlıdır. İlk tesis maliyeti yüksek ve kullanılabildiği sezon kısa olduğu için pek çok vakum soğutucusu mobildir. Daha hızlı bir ön soğuma için yapılacak ek harcamalar bütün tesis için harcananın yanında pek fazla olmayacaktır. Nakliyede Soğutma Bazı ürünler nakliye sırasındaki soğutma ihtiyacına göre nakliyeden önce soğutulmaz veya kısmen soğutulurlar. bu basınç düşmesi ürünün içindeki suyun buharlaşmasına sebep olur.2. 2. Bunları iki ayrı sistem olarak değerlendirmelisiniz. 282 . Vakum ile Soğutma Vakum soğutma buharlaşma sırasında oluşan ısı transferi prensibine dayanır ve sadece yapraklı ürünlerde. Araştırma gereksinim ve ihtiyaçları. C. 9-12 EKİM 2008. Sıvı-Buz %60 buz. Buzu kartonların içine yerleştirmek için pek çok yol vardır. Ürünün yoğunluğu ve boyutları soğuma hızını etkileyecektir. B. bazı tatlı mısır. Ürün büyük bir kapıdan tüpün içine tek veya çift taraftan yerleştirilir ve hareketli bir bant ile ileri geri hareket ettirilebilir. Var olan sistemlerin iyi tasarlanması veya değiştirilmesi bu zor şartlar altında daha iyi bir soğuma sağlanabilir. Ürünün son sıcaklığı soğuma hızını ve süresini etkileyecektir. Karton delikleri yükleme sırasında birbirlerini karşılamalıdır ki hava dolaşımı sağlanabilsin. Bu sebeble yapraklı sebzeler karnıbahar ve kerevizden daha hızlı soğurlar. karnıbahar. Paketleme 1. Soğutma sürecinde ürün sıcaklığının her 11°F’lik düşüşünde temelde su olarak %1 oranında ağırlık kaybı olur. tüpe bağlı bir soğutma sistemine gereksinim duyarlar. Tarla siloları ve sık yerleştirilmiş kartonları soğuma işlemini zorlaştırmaktadır. Atmosferik basıncı azaltmak için hava dışarı emilir. Nakliyede soğutma mekanik soğutma. Ön soğutma ve soğuk muhafaza şartları ve gereksinimleri farklıdır. 1. 3. E. bu buzun daha iyi ve düzgün olarak dağılıp yerleşmesini sağlar. 7. Vakum tüpü.

Bu da hasat ile tüketim arasındaki süreç ne kadar uzarsa soğutmanın önemi de o derece artar demektir. Birim zamanda soğutulucak miktar soğutma kapasitesini ve maliyeti etkiler. Solunum ısısı azalır. Hasattan sonraki muamelenin amacı daha uzak pazarlara ulaşmak. Çürümeye sebeb olan mikroorganizmaların üremeleri azalır. A. 3. Oda soğutması 2. 1. karton kutu ve nakliye sandıklarının maliyetini de dikkate alın.4. soğutulacak ürünün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir mühendislik gerektirmektedir. Sistemi geliştirmek yeniden yapmaktan çok daha ucuzdur. Dikkat edilecek husular şunlardır. Isı kazancını azaltmak için şerit perde kapılar E. Küçük parçalar büyüklere nazaran daha hızlı soğurlar. 3. Sıcaklık düştükçe süre uzar. Zemin yapısı F. Bunun sebebi ürün hücrelerinin yüksek sıcaklıklarda daha hızlı bozulmasıdır. Su ile soğutma 4. Zorlanmış hava akımı ile soğutma 3. bakım ücretleri. Su kaybı azalır. Genel olarak meyveler zorlanmış hava akımı ile en iyi soğurlar. Etilen üretim oranı azalır. Yaralanma etkileri azalır. 1.1. Soğutucu Tasarımı 1. 2. Bu sebeple daha düzgün ve hızlı soğutma gerekmektedir. daha uzak pazarlara ürün gönderebilir. hatırlayacağınız gibi bütün sebze. Kamyon yükleme ve fork lift kapıları D.I. 9-12 EKİM 2008. Binanın tasarımı da çok dikkat gerektirmektedir. muhafaza süresini uzatmak ve tüketiciye istediği kalitede ürünü sunmaktır. Paket buzlama 5. Gelecekte olabilecek kapasite arttırımları dikkate alınmalıdır. Paketleme 283 . Kök ve saplar su ile yapraklı sebzelerde vakumla en iyi şekilde soğurlar. Sadece ilk tesis masraflarını değil. Bina izolasyonu B. Öncelikle yaygın olarak kullanılan soğutma metodlarına bir göz atalım. günlük çalışma masraflarını. Forklift tipi G.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ürünün büyüklüğü. boyutları. Bakım kolaylığı H. ihtiyaç olan sistemin tipi ve büyüklüğüne karar verilmelidir. Işıklandırma C. şekli ve yoğunluğu ürün içindeki ısı transferini etkiler. 5. 4. 2. İZMİR 1. 1. İstenilen işe uygun soğutma sistemini seçin. Soğutma kapasitesi günlük maksimum ortalama değere göre seçilmelidir. meyve veya bahçe ürünleri tüketilene veya işlenene kadar canlı varlıklardır. 2. Soğutma metodu ürüne uygun olmalıdır. Bir kere bilgiyi toplayıp kullanıma koyduğunuzda ürününüzün kalitesi çok daha iyi olacaktır. 3. Hasat sonrası soğutma ile. Bu konulara odaklandığımızda amacımıza ulaşıp. işçilik. 4. ÖN SOĞUTMA TESİSİN PLANLANMASI VE TASARIMI Plan veya tasarımdan önce soğutma sisteminin ihtiyaçlarından bahsetmek faydalı olacaktır. bir ürünün bahçe iç sıcaklığının 90°F veya üzerinde olduğunu unutmayınız. Vakum soğutma Daha sonra soğutulacak ürün incelenmeledir. Birinci olarak. 2. Hasat sonrası ürünün tarla sıcaklığının alınmadığı her zaman dilimi ürünün raf ömrünün kısaltmaktadır. Soğutma sistemine olan ihtiyaç belirlendikten sonra. muhafaza süresini uzatabilir ve tüketicinin istediği kaliteyi sunabiliriz. Ürünün son sıcaklığı soğuma süresini etkiler. Raf kullanımı ile depolama kapasitesini arttırma Önemli olan ihtiyaçları bilmek ve bunlara tam olarak karşılık verecek sistemi kurmaktır. 2. 5. İyi bir soğutucu tasarımı.

temiz su kaynağı ve kullanılan suyun boşlatılabileceği yer gerektirmektedir. Ürünün soğutma metoduna dayanımı Bazı ürünler pek çok yolla soğutulabilirken. İZMİR 1. kullanılacak soğutma tipini ve hatta boyutlarını sınırlayacaktır. Ambalaj delikleri ile kutu veya sandık delikleri iyi bir hava dolaşımı için birbirlerini karşılamalıdırlar. Ambalaj ve ambalaj malzemeleri Sıkıca kapatılmış tüketici paketindeki. ürüne bağlı olarak tek bir metod mu yoksa birkaç metodu birden mi uygulamamız gerektiğini belirler. 5. 2. Eğer kutu ve sandıklar su ile soğutma veya buzla kaplanarak soğutma için kullanılacak ise suya dayanıklı hale getirilmelidir ki bu çoğunlukla mumla kaplanarak yapılmaktadır. Önemli olan soğutmayı kısa sürede yapmanız değil. Kendi soğutma tesisine olan ihtiyacımız 284 . soğutma işlemine kısa sürede başlamanız ve soğutma işlemine istenilen sıcaklığa kadar devam etmiş olmanızdır. İstenilen soğuma süresi Bazı ürünlerin hücre bozulması çok hızlı olduğu için hasattan hemen sonra hızla soğutulmaları gerekirken. Bu 6-7 saatlik bekleme sürecinde ürünün hücreleri düzelmeyecek şekilde hasar görebilir. ürünün sıcaklığı düştükçe kontrol etmeniz gerekmekte ve istenilen sınır sıcaklığına geldiğinde ürünü derhal yarı tropik ürünlerin muhafaza şartlarına uygun sıcaklıktaki bir depoya aktarmalısınız. bazı ürünlerde bozulma yavaş olduğu için soğutma daha yavaş olabilir. sarılmış olan ürünlerde kolayca soğumazlar. Hasat edilen ürünü hemen soğutmaya başlayıp 6-7 saatte bitirmeniz. Paketleme malzemeleri soğutma verimini etkiliyecektir. sanki sabit bir tesismiş gibi donatılmış bir tesis bulunmasını zorunlu kılmaktadır. Daima geleceğe yönelik düşünmelisiniz.2.) 2. Uzun sezonlar için sabit tesisler iyidir. Soğutmanın yapıldığı yerdeki kullanıma uygunluk.I. paket veya kartonların içinde düzgün olarak akabilmelidir. 10. Yarı tropik ürünleri. soğutmanın önemi ve kullanılmakta olan bazı soğutma metodlarından bahsettik. Su ile soğutmalı sistemler. günlük soğutulacak miktardan bahsedilmektedir ve önemli olan günlük miktarıdır. Soğutma verimi ambalaj malzemelerinin kalınlaşıp sıkılaşması ile azalır. Bunun getireceği ek masraf. 6. 9. Örneğin. Su ile veya buzlu soğutmada ambalajın suya dayanıklı olmasına dikkat edilmelidir. maliyet hesaplarında göz önünde bulundurulmalıdır. İyi havalandırma ve delikli ambalajlar verimi arttırır. hava almayan nakliye kutu veya sandıklarındaki ürünler kolayca soğumazlar. Planlamada şu hususlara dikkat edilmelidir. 8. Yükleme yükseklik ve şekilleri havalandırmayı en az etkileyecek şekilde olmalıdır. 2. seçtiğiniz metod yeni ürünlere ve kapasiteye uygun olacak mı? 3. akışı engelleyecek şekilde olmamalıdır. 7. 9-12 EKİM 2008. Hangisinin kullanılacağı sezonun uzunluğuna bağlıdır. 3. 1. Planlama İyi bir soğutma sistemi makul bir planlama gerektirir. Farklı coğrafyalarda üst üste gelen sezonu olmayan üreticiler hareketli sistemi kullanabilirler. Tavsiye edilen sıcaklıklar Farklı ürünler için çoğu zaman farklı sıcaklık gerekeceğinden ayrı odalarda muhafaza edilmelidirler. Nakliye kutularının ve sandıklarının tipi soğuma hızını etkiliyecektir ki bu da soğutucunun verimini etkilemek demektir. Buraya kadar soğutma ihtiyacı. Örneğin kağıtla sarılmış bazı ürünlerin soğuması sarılmamışlara nazaran iki kat fazla zaman almaktadır. Soğutma sezonunun uzunluğu Bütün soğutma sistemleri hareketli ve elbetteki sabit yapılabilir. (Örneğin çilek ve sofralık üzüm zorlanmış hava akımı ile soğutulmalıdır. Bazı sistemler az miktarda ürünle istenilen sonucu vermezler. Bu durum her nokta için izoleli. tropik olmayan ürünler için hazırlanmış hava akımlı depolarda soğutabilirsiniz ama. İstenilen zaman içinde işlemi tamamlamak istiyorsanız yükleme şekilleri. 4. 4. bundan sonra soğutma metodunu seçerken dikkat edilmesi gereken hususlara değineceğiz. yükleme şekli soğutma sürecinde önemlidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kutu veya sandık yükleme düzenleri Hava veya su. Soğutulacak ürünün miktarı Ürün miktarı dendiğinde. Soğutulacak ürünün cinsi Bu. Kutu veya sandıkların havalandırması. ürünü 6-7 saat beklettikten sonra 1 saatte soğutmanızdan çok daha iyidir. Sandığın delikleri ile havalandırma yarıkları hızlı bir soğutma için birbirlerine uygun olmalıdır. bazıları için tek yol vardır. Soğutma metounun uygunluğu Hali hazırda bir soğuk odanız var ise bunu zorlanmış hava akımlı bir odaya çevirmek mümkündür. yükleme yüksekliği. Kutu veya sandık içinde poşetlenmiş. Bir ürünü 33°F'ta soğutmak için kullanılan hava akımlı bir oda domatesleri 55-70°F'ta soğutmak için kullanılırsa ürünler zarar görebilir. Muhafaza edeceğiniz ürün artıp çeşitlendikçe.

tuğla veya beton panel duvarları izole malzemeleri ile kaplamak şeklindedir. İzolasyon 5. Kamyon bu odada bulunan sızdırmaz kapılara arkadan yaklaşarak yükleme-boşaltmayı yapmalıdır. Hava muamele sistemi 2. çatı için R-30. Drenaj. 2. Yapı (İnşaat) Tipi Uygun tasarım ve dikkatli bir inşaat ile hemen hemen her yapı soğuk depo tesisi amaçlı kullanılabilir. Ürünün ön soğutmadan sonra pakete konulduğu ve paketlerin üst üste yüklendiği kabul edilirse gerekli olan taban alan yarı yarıya azalmış olur. İZMİR Bu bir tesisin kurulma aşamalarında pek çok defa sorulması gereken bir sorudur. kaynakların kullanımı. Alan hesabı. su soğutmalı ve paket buzlamanın kendileri için en uygun soğutma sistemi olduğuna karar vermektedirler. hatta toprakla yapılan binaları içermektedir. Tasarım Uygulaması yapılacak bir soğutucu tasarımında dikkate alınacak hususlar. Pek çok ürün ambalajı nedeni ile üst üste yükleme yapmaya uygun değildir. İyi bir tesiste yükleme odası da bulunmalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu durumda paletli yükleme yolu ile iki palet üst üste konularak alan ihtiyacı yarıya indirilebilir. beton panelli. Soğutma sistemi 8. daha sonra ürün soğuk muhafaza odalarına veya kamyona yüklenir.. Yükleme odasında da soğutma sistemi bulunmalıdır ki soğuk depodan çıkan ürün üzerinde su yoğunlaşması olmasın. metal karkaslı binalar. Sıcak bölgelerde tipik bir yapı. 2. Nakliye odası sıcaklığının soğuk deponunki kadar düşük olmasına gerek yoktur ama çiğ noktası en azından soğuk deponun çiğ noktasına eşit olmalıdır. briket. Pek çok küçük üretici ile bir araya gelerek bir tesis kurmanız daha ekonomik olabilir. duvar için R-25 değerine sahip malzeme ile kaplanmalıdır. Genelde tesis gölgelikli yükleme-boşaltma alanına da sahip olmalıdır.3. Yoğun sağnak yağış altında bile tesiste yükleme boşaltma yapılabilmelidir. betonarme. Yer Seçimi Yer seçiminde üretim alanları ile tesis uzaklığı dikkate alınmalıdır. Tesis büyüklüğü 3.I.3. bakım kolaylığı ve bazende dış görünüş önemlidir. Yapı Tipi (İnşaat tipi) 4. 285 . Buhar tecridi. İzolasyon İnşaat tipi ve izolasyon malzemesinin bulunması kolaylığı kullanılacak malzemeyi belirleyen hususlardır. Bazı tipik izolasyon tipleri ahşap çerçeve içinde fiberglas izole. genişlemeye uygunluk dikkat edilecek hususlardır. İzolasyon malzemesi ısı akımına karşı olan direncine (R) göre seçilmelidir. Çatı bütün gün güneşe maruz kalacağı için en büyük ısı kazancının buradan olacağı göz önünde bulundurularak çatıya direnci (R değeri) yüksek izolasyon malzemeleri kullanılmalıdır. Tesiste makine ve ofisler için de yer düşünülmelidir.3.1. kanal vb. 2. Alım alanından ürün ön soğutma odasına alınır. Forklift seçimi 7. Kendi tesisinizi kuracak iseniz civarınızda soğutma ihtiyacı olan diğer üreticileri de dikkate alın. bir günde soğutulacak ürünü ve muhafaza edilecek ürünü alabilecek büyüklükte olmalıdır. ile sağlanmalıdır. Taban alanı.3. ağaç karkaslı binalar.2 Tesis Büyüklüğü Tesis. tuğla. Bu. Yer seçimi 2. İnşaat tip seçiminde en önemli etmen hiç süphesiz ki maliyettir. paletli ürün dışında ana koridor ve hava boşlukları da düşünülerek yapılmalıdır.3.4.3. meyil. Trafik akışı 6. Basit etmenler olan drenaj. 1. 2. Bu etmenler göz önüne alındığında küçük ve orta ölçekli üreticiler hava akımlı. gerekli hacmin içinde yapılacak yükleme yüksekliğine bağlıdır. Bazen birkaç günlük ürünün muhafazası gerekebilir. veya bu işi kiralama ile yapabilirsiniz. 9-12 EKİM 2008.

2. ürün miktarına ve istenilen sıcaklıklara göre yapılmalıdır. "L" şeklinde hatta "T" şeklinde olabilir. Hava Muamele Sistemi Saatteki hava dolaşımı doğru miktarda hava sağlamalıdır. Trafik akışı Trafik akışı tesis içinde güvenli işlem için gereklidir. soğuma hızı. Bu durumda ön soğutmanın getirdiği ısı yükü mümkün olduğunca doğru hesaplanmalıdır. malzemenin bulunabilirliğine ve tabii ki fiyatına bağlıdır.3. Uygun soğutma zamanı için hava dolaşım sisteminin yanı sıra duvarlarda havalandırma kanalları. Bunlara ek olarak sistem ürüne yüksek nem sağlamalıdır. 2. Hava koli ve ambalaj deliklerinden geçerek dolaşabilecek kadar basınçlı olmalıdır. Hesaplar ürüne. hava değişiminden.000-84. Ön Soğutma Sistemlerinin Tasarımı ve Kullanımı-Isı Yükü Ön soğutma için gerekli kapasite.3. 2. Isı yükünün ana bölümünü üründen gelen ısı oluşturmaktadır.3. bu sebeple tavsiye edilen tek tiplerdir.I. 1997. giriş sıcaklığı. Elektrikli veya akülü forkliftler tehlikeli bir kirlilik yaratmazlar. styrapor veya sprey poliüretan izolasyon malzemesi olarak kullanılabilir. İZMİR Poliüretan paneller.1.8. yarıkları ve ambalaj kartonları üzerinde havalandırma delikleri olmalıdır. KAYNAKLAR Anonymous. Kullanılan soğutkandan bağımsız olarak sistem çok yüksek bir bağıl nem (%90 ve üzerinde) sağlayabilmelidir. Sprey poliüretan bitmiş inşaata direk uygulanabilir. Forklift Modern tesislerde sandık veya paletle yüklemelerde forkliftin önemi büyüktür. Soğutma Sistemi Sistem tasarımı hasat sonrası soğutma ve muhafaza konusunu bilen bir kişi tarafından yapılmalıdır. bu da düz ilerleme hattı demektir. Genellikle küçük tesisler freon.3. uzun süre aynı sıcaklıkta muhafaza için gerekenden veya oda soğutmasında olduğu gibi uzun sürede yavaş yapılan soğutmanınkinden çok daha fazladır. İzolasyon tipi seçimi bina tipine.7.6. soğutulan miktar. soğuma süresi ve ürünün özgül ısısına bağlıdır. Pressure Cool Co. 9-12 EKİM 2008.000 BTU/saat veya 4-7 TON gibi bir ısı kazancı getirmesidir. Dikkat edilecek diğer hususlar. Soğutkanın fiyatı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bulunabilirliği ve servis imkanıdır. Bir diğer faktör de motor tarafından üretilen ısının 48.(USA) dökümantasyon 286 . çizgi halinde. büyük tesislerde amonyak kullanmaktadır. Düz gidişi. Karbon monoksit kanda oksijen moleküllerine bağlanarak birikir ve ölümcül zehirlenmelere neden olur. Forklift seçiminde deponun hava değişiminin çok az olduğu kapalı bir mekan olduğu unutulmamalıdır.7. Forklift hareketi yumuşak olmalı ve ani hareketler içermemelidir ki. palet ve kasalardan. İçten yanmalı motorlu forkliftlerin eksozları karbondioksit ve monoksit karışımıdır. Forklift gidiş hatlarının birbirini kesmemesine ve çakışmamasına dikkat edilmelidir. fan motorlarından. ışık ve pompa gibi ısı üreten parçalardan gelmektedir. Normalde gerekenden daha fazla soğutma kapasitesi ekonomik değildir. 2. Ön soğutma sisteminin ısı yükleri üründen. çevreden.5. Ürünün ısı yükü.3. 2.

soğutma işlemleri dizaynında işlenen gıdaya ait ısısal özelliklerin bilinmesi büyük önem taşır. ısıtma hızı ve örnek kapsülünün kapatılma durumu önemlidir.tr ÖZET Bu çalışmada patates ve havucun özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) kullanılarak -60°C ile 60°C sıcaklık aralığında deneysel olarak belirlenmiştir. Bu teknik.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. elde edilen tek bir termogramla ve çok küçük bir örnekle hızlı ve basit bir şekilde çok önemli bilgileri vermesidir. ısıl difüzivite. Şebnem Tavman Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü. Gıda maddelerinin ısısal özellikleri. protein. Gıdaların bir çok özelliğinde olduğu gibi ısısal özelliklerinin değeri de gıdanın içerdiği suyun miktarına ve bu suyun durumuna bağlıdır. donmamış su içeriği. [6]. belirli bir sıcaklık farkı için maddenin birim kütlesi tarafından kazanılan yada kaybedilen ısı miktarı olarak denklem 1’ de tanımlanmaktadır [2]. Biyolojik maddelerin özgül ısılarının ölçümünde. Ölçüm sonuçlarının literatürde bulunan değerlerle uyumlu olduğu görülmüştür.edu.I. geniş sıcaklık aralığında ölçüm yapılabilmesi nedeniyle özgül ısı ölçümlerinde çok kullanılan bir yöntemdir. Diferansiyel Tarama Kalorimetresi. boşluk hacmi ve büyüklüğü. maddenin ısıtılmasında veya soğutulmasında faz değişikliği yada herhangi bir kimyasal reaksiyon olmaması koşuluyla. 35100 Bornova-İzmir seher. Donmamış durumda ise örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla artış gösterdiği saptanmıştır. özgül ısı. donma başlangıç noktası ve entalpidir [1]. Bu özelliğin hesaplanmasında ürünün entalpi değişiminden yararlanılır. kül. faz değişim entalpisi çok geniş bir sıcaklık aralığında çalışılarak tespit edilebilmektedir [4]. Doğru verilerle dizayn edilen sistemlerde üründe meydana gelebilecek kalite kayıpları önlenir. Isıl Özellikler 1. Isısal özellikler. fiziksel yapısına (yoğunluk. İZMİR BAZI SEBZELERİN ÖZGÜL ISILARININ DİFERANSİYEL TARAMA KALORİMETRESİ (DSC) KULLANILARAK BELİRLENMESİ Seher Kumcuoğlu. sıcaklığına. Örneklerin donmuş durumdaki özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu ve sıcaklığın artmasıyla arttığı bulunmuştur.tavman@ege. karşılaştırma metodu ve diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) gibi yöntemler kullanılmaktadır [3]. entalpi. DSC ile özgül ısı 287 . karbonhidrat içerikleri). Özgül ısının belirlenmesinde karışımlar yöntemi. adyabatik metod. Özgül ısı. ayrıca gıda maddesine fazla veya eksik ısı uygulaması da önlenerek önemli bir enerji tasarrufu sağlanmış olur.edu. 9-12 EKİM 2008. ürünün kimyasal kompozisyonuna (su. Q m . ΔT sıcaklık farkı (oC). Faz değişiminin gerçekleştiği ısıtma ve soğutma işlemlerinde özgül ısı yerine faz değişim bölgesinde aktarılan faz değişim ısısını da içeren hissedilir ısı kullanılır [2].( Δ T ) C P = (1) Bu denklemde Q aktarılan ısı miktarı (J).kumcuoglu@ege. sebnem. ürüne doğru olan ısı akış yollarını etkileyen diğer özellikler) ve diğer etmenlere bağlı olarak değişim göstermektedir. [5]. Termogramlardan yararlanarak özgül ısı. yağ. Bu yöntemin avantajları. DSC.GİRİŞ Gıda mühendisliğinde ısıtma. [7]. örneğin boyutu. Anahtar Kelimeler: Özgül Isı. donma başlangıç noktası. gıda alanında özellikle donmuş gıdaların ısıl özelliklerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır.tr. Sabit basınçta özgül ısıyı ifade etmek için Cp sembolünden yaralanılır. Isı Kapasitesi. m ise örneğin kütlesidir (kg). ısıl iletkenlik.

[8]. donma başlangıç noktaları ve faz değişim entalpileri hesaplanmıştır. [11]. %0. Bu tabloda gösterilen değerler örneklerin DSC ile elde edilen termogramları kullanılarak bulunmuştur. USA) cihazı kullanılmıştır. Homojenizasyon. İZMİR ölçümü yapılırken. [9]. MATERYAL VE METOD Materyal Bu çalışmada materyal olarak kullanılan patates (%83. faz değişiminin gerçekleştiği bölgedeki pik alanı faz değişim entalpisini.3x(Xkarbonhidrat) ΔHf = 333. örnek ve örnek kapsülü sıcaklıklarının test süresi boyunca homojen dağıldığı kabul edilir.40 protein. başlangıçta. ( dQ / dt ) m ( dT / dt ) Cp = (2) (dQ/dt) birim zamanda aktarılan ısı (J/s).74 su. Termogramlarda. sıvı azot kullanılarak –60°C’ye soğutulmuş ve aynı sıcaklıkta stabilize edilmiştir. Tang ve ark. [8]. (dT/dt) ısınma hızı (oC/s).59* (Xsu – Xb) (4) (3) 288 . Faz değişim entalpisinin hesaplanmasında Lind [12]’de verilen ifade (denklem 3) kullanılarak bulunan bağlı su içeriği değeri denklem 4’ te yerine koyularak hesaplanmıştır. Deneme sonuçları TA Universal Analysis programı kullanılarak değerlendirilmiş ve termogramlar elde edilmiştir. pikin maksimuma ulaştığı sıcaklık değeri ise donma başlangıç sıcaklığını vermektedir [3]. Örneklerden 14-18 mg alınarak. Ölçüm sırasında sıcaklığın yükselmesi sonucunda örnek içindeki suyun buhar basıncının artması biyolojik materyalden suyun su buharı formunda uzaklaşması ve gizli ısının absorbe edilmesi de ölçümde hataya neden olur. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Patates ve havucun DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Tablo 2’de verilmektedir. Kalibrasyon maddesi olarak indium ve safir kullanılmıştır. 9-12 EKİM 2008. Bu termogramlardan örneklerin özgül ısıları. hermetik olarak kapatılan alüminyum DSC kapsüllerine yerleştirilmiştir. 2. Ölçüm sırasında örnekler. m ise örneğin kütlesidir (kg).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. patates ve havucun faz değişim entalpileri. donma başlangıç sıcaklıkları ve özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi kullanılarak deneysel olarak belirlenmiştir.92 karbonhidrat) kabuk soyma işleminden sonra homojenize edilmiştir. DE.I. %1. 5 dakika orta hızda çalışan Cole Parmer parçalama cihazı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Örnekler. Her materyal için iki farklı örnekte 4’er tarama uygulanmıştır.90 kül ve %9. Ayrıca örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi incelenmiştir. Xb=0. Metod Örneklerinin özgül ısı değerlerinin ölçümünde TA 2920 Modulated DSC (TA Instruments Inc. 3. Bu çalışmada elma.87 karbonhidrat) ve havuç (%88. DSC metodunda.5x(Xprotein)+ 0. DSC hücresi içindeki gıdanın sıcaklığının arttırılması sabit ısıtma hızı uygulanarak yapılır.10 su. %0. New Castle.90 kül ve %13.. %0. [10]. referans malzeme ile özgül ısısı ölçülecek madde arasında sıfır sıcaklık farkı oluşturmak için gerekli olan enerji ölçülmektedir. Referans olarak boş örnek kapsülü kullanılmıştır. –60°C’ den 60 °C’ye kadar örnekte meydana gelebilecek homojen olmayan sıcaklık dağılımını önlemek amacıyla 2 °C/dak’ lık sabit bir sıcaklık artışı ile ısıtılmıştır [3].98 protein. Kütlesi bilinen örneğe verilen ısı akımı ölçülür ve denklem 2’ de yerine konularak özgül ısı hesaplanır [3]. Örnek kapsüle edilerek veya sızdırmazlık sağlanarak bu hatalar minimize edilebilir [8]. düşük ısıl difüziviteye sahip biyolojik maddelerde özgül ısı ölçümü sırasında meydana gelen gecikmelerin hatalara sebep olduğunu belirtmiştir.

Şekil 1’de görüldüğü gibi faz değişiminin başlamasıyla birlikte özgül ısı değerinde hızlı bir artış.640 kJ/kg.769 kJ/kg. 289 .86 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.47 nem içeriğine sahip patatesin özgül ısısı 30 oC’de 3. faz değişim sıcaklığından sonra ise ani bir azalma görülmektedir.638 kJ/kg. Gıda maddelerinin özgül ısılarının donma noktasının üzerindeki sıcaklıklarda Rahman[3]’ da Cp= (Cpw-Cpkm). [14].89 274. 9-12 EKİM 2008.K olarak ölçülmüştür. Literatürdeki havuç için verilen özgül ısı değerleri şekil Şekil 1’de patates ve havuca ait ölçüm sonuçlarıyla birlikte gösterilmiştir.47 Bağlı su içeriği (%) (denklem 3) Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (denklem 4) 263. örnek içindeki suyun faz değişim entalpisinin sabit olmamasından ve bu değerin sıcaklıkla azalmasından kaynaklanmaktadır[12].47±0. [15]’ de %88 neme sahip havucun donmamış durumdaki Cp değeri 3. Elde edilen sonuçların literatürde verilen değerlerle uyumlu olduğu görülmektedir. (4) nolu denklem kullanılarak hesaplanan değerlerden daha düşük olduğu saptanmıştır (Tablo 2). Nem içeriği %80 olan patatesin donmamış durumdaki özgül ısısı Rahman [3]’da 3. 30 oC’de 3.K olarak hesaplanmıştır.14 282.K olarak verilmiştir. Ckm=0.Xw+ Ckm ifadesinden hesaplanabileceği belirtilmiştir. Bu farkın DSC yönteminde.K olarak ölçülmüştür.902. Ayrıca hesaplanan faz değişim entalpilerinin DSC ile ölçülen değerlerden daha yüksek olması. Örneklerin donmuş durumuna ait özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu saptanmıştır.930 kJ/kgK olarak verilmiştir.1 olan havucun -30 oC’deki özgül ısısı 1.. Polley ve ark.266. Bu çalışmada nem içeriği %88. Literatürde havuç ve patatesin özgül ısılarının belirlenmesi konusunda yapılan çalışmalar bulunmaktadır [13]. Bu durum. nem içeriği % 50’den fazla olan patates için: (Cpw-Cpkm) = 3.904 olarak verilmiştir.14 -1. -30 oC’de ise 1. Örneklerin DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Materyal Tf (°C) Patates Havuç -1. örneğin aldığı ısıyı faz değişimi için kullanmasından kaynaklanmaktadır.21±0.10 Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (deneysel) 248.641.47 nem içeriğine sahip patates örneğinin donmamış durumuna ait özgül ısısı bu ifade kullanılarak 3. Bu çalışmada kullanılan % 83.08±6. donmuş durumdaki değeri ise 1. Örneklerin ölçülen özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişimi Şekil 1’de verilmektedir.Bu çalışmada % 83.53 4. faz değişiminin geniş bir sıcaklık aralığında meydana geldiği halde daha dar bir sıcaklık aralığındaki pik alanı için tespit edilmiş olmasından ve faz değişimi başlangıç noktasının tespiti için temel alınan pikin referans çizgisinden saptığı noktanın tam olarak belirlenememesinden kaynaklandığı söylenebilir.77 kJ/kgK.I. Bu denklemdeki katsayılar.701 kJ/kg. İZMİR Tablo 2. [15].33 Elma ve kayısı için DSC termogramları kullanılarak elde edilen faz değişim entalpisi değerlerinin.63±7.

1991.151-160. and Kumcuoglu S. 1991. 500 pp. Kolbe E. 2005. 13.S.. 290 . Thermal Properties of Surimi Analyzed Using DSC. International Journal of Food Properties.. Physics and Chemistry). Bazı Gıda Maddelerinin Donma Koşullarında Isısal Özelliklerinin Belirlenmesi.. Sokhansanj. 1995.. 1981. [6] Tavman I. and Abdul-Rezzak K. 36. and Mascheroni R.. Thermal Properties of Foods at Frozen State.. Örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi Sonuç olarak örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişim gösterdiği. Food properties During Freezing. pp. [10] Tocci A.S. 137 s. and Tung M... In Low Temperature and Cryogenic Refrigeration Nato Science Series I (Mathematics. Lebensmittel-Wissenschaft und-Technologie.184-191. In Engineering Properties of Foods. 1995.O.A.R.E. Marcel Decker Inc. MR Rao. 2003. [7] Fasina O. 285-319. Patatese göre daha yüksek nem içeriğine sahip olan havucun özgül ısısının donmuş ve donmamış durumda daha yüksek olduğu bulunmuştur. Effect of Temperature on Thermal Properties of Record Potatoes. İzmir. kJ/kg. [8] Tang J. 473-480.K 12 10 8 6 4 2 0 -60 -40 -20 0 Sıcaklık. [14] Wang N. Journal of Food Science. 34.M.724-728. °C 20 40 60 havuc-deneysel havuc(Rahman. and Kasap.D. 1982.1991. Journal of Food Engineering.H. The Measurement and Prediction of Thermal Properties of Food During Freezing and Thawing – A Review with Particular Reference to Meat and Dough. Specific Heat Capacity of Lentil Seeds by Differential Scanning Calorimetry. 281-286. Thermal properties of Foods and Agricultural Materials.. and Brennan J. The Influence of Moisture Content and Temperature on the Specific Heat of Potato Measured by Differential Scanning Calorimetry. New York.. Nato reference: ASI 978410. 19. Food technology. Avelino.H. Tavman S..I. S. 23. Enthalpy. Journal of Food Science. 1995) havuc(Mellor. M. CRC Pres. Journal of Food Engineering.O. 1217-1221. [13] Rice P.. [11] Kumcuoğlu S. (eds). [9] Mohsenin N. 1988. 1983) patates. 46. KAYNAKLAR [1] Heldman D. Food Properties Handbook. 1993. [5] Ramaswamy H. pp. S.Q. 92-96. Heat Capacity and Thermal Conductivity of Boneless Mutton between –40 and +40 °C. London. Kakac.F. 4. 2003. [3] Rahman S. Flores E.P. Thermophysical Properties of Sweat Potato Puree at Freezing and Refrigeration Temperatures. [4] Wang D. 30. Transactions of the ASAE.G. Yannacopoulos. 517-522..Gordon and Breach Publishers.. Thermophysical Properties of Apple in Relation to Freezing.. S.. S. 2005...).139-166. and SSH Rizvi (eds. International Journal of Food Science and Technology. 2008. New York.R. 2.deneysel Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 14 Görünür özgül ısı. 303-310. Ege Üniversitesi Fen bilimleri Enstitüsü Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı Doktora tezi. [2] Singh R. Smirnov. 5. H. Selman J. Inc.. 1997. donma noktasının altındaki sıcaklıklarda özgül ısı değerlerinin donmamış duruma göre daha düşük olduğu belirlenmiştir.M. Kluver Publ. 8. Thermal Properties of Frozen Foods.. 55. [12] Lind I.

A Compilation of Thermal Properties of Foods. and Kotnour P.. 291 . November: 76-94. Snyder O.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 [15] Polley S.I.L.P. Food Technology. 1980..

Söz konusu uzay programında 1959'larda uzay uçuşlarında astronotlar için üretilecek gıdaların % 100 güvenli nitelikte olması NASA (Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Kurumu) tarafından Pillsbury şirketinden istenmiştir.tr 1. Zanotti Ege Bölge Distribütörü hsemerci@arsi.I. "Gerçekte bir uzay aracında kazaya neden olan bu ufak parça gıda üretiminde kritik kontrol noktasına karşılık gelmektedir". Ekonometri Anabilim Dalı Doktora öğrencisi.Şti.Bu sistem firma içinde geniş çapta bir işbirliğini gerektirdiğinden günlük uygulamalarda uzun süre kullanılamamış ancak 90'lı yıllara kadar olan geçiş periyodundan sonra günümüzde hemen hemen bütün gıda endüstrilerinde kabul edilmiş ve uygulamaya geçirilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 GIDA MUHAFAZASINDA BRC STANDARDINDAKİ GELİŞMELER Hakan SEMERCİ* Arsi Soğutma San. İlk olarak HACCP prensipleri düşük asitli konserve gıdalara uygulanmıştır. Bu amaçla başlatılan projede öncelikle belirlenmiş özelliklerde gıdanın imal edilebilmesi için tüm hammadde ve katkı maddelerinin özellikleri ve hammaddeleri üreten tedarikçi firmaların tesis ve çalışanları hakkında bile çok detaylı araştırmaları kapsayan ve gerekli tüm testlerinde bulunduğu bir araştırma yapılmış ve veri toplanmıştır. Yönetim Sistemleri Danışmanı 292 . Daha sonra Failure Modes Effect Analysis-FMEA yöntemi kullanılarak gıdanın üretiminde olması muhtemel tehlikeler ve kritik noktalar tespit edilmiştir.GİRİŞ HACCP Tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemi ilk olarak Amerika’da "Apollo" uzay programı için sağlıklı gıda üreten Pillsbury şirketindeki bir grup mühendis tarafından geliştirmiştir. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Bir uzay programı ile gıda sanayinde kullanımı önerilen kontrol sistemi arasındaki benzerlikler bir örnekle açıklanabilir. (*) Dokuz Eylül Üniversitesi.com. ve Tic. Bu faaliyetlerin sonucunda gıda kontrolünde HACCP (Tehlike Analizleri ve Kritik Kontrol Noktaları) sistemi doğmuştur. Ltd. Konunun Amerika’da 1971 yılında sunuşu gerçekleştirilmiş ve gıda uzmanları tarafından ilgi ile karşılanmıştır. 1986 yılında "Challenger" uzay aracının 28 Ocak'taki trajik patlayışına aracın sağ roket motorundaki bir bağlantı yerinde küçük bir halkanın işlev görmemesinin sebep olduğu daha sonraki incelemelerde tespit edilmiştir.

Ekim 1998' de yayımlanmıştır. Standardın 3. BRC NEDİR ? BRC Global Standard-Food' un ilk baskısı. sektörün aslında doğasında yer alan gıda güvenliği ve hijyen prensipleri bu standartta tam olarak kapsanmamaktadır. çıkar ortaklığı olan kişilerle (paydaşlar) birlikte çok sıkı çalışılmıştır. BRC. Ve sonucunda gıda sektörünün uzun süreden beri beklenen standardı ISO 22000:2005 yayınlandı. Gıdada da uzun süredir kısaca HACCP adı verilen ve gıda güvenliği ve hijyen beklentilerini sektöre özel ve işleyişe en uygun tarif eden prensipler kullanılmaktadır. ISO 22000 standardı tüm dünyada sektörün yakın ilgisi ile karşılanmıştır ve yaygın kullanımı ile bir süre sonra zorunlu standart haline dönüşeceği de bugünden öngörülebilmektedir. ISO 9000’in yayınından çok önceleri. Bilindiği üzere gıda sektöründe yer alan üretici ve bunların tedarikçisi olan firmalar.I. Bu genel yapısı ve ortaya çıkartılma misyonu gereği. depolayıcı ve dağıtıcısı olan işletmelerin gıda kalite ve güvencesi yaratabilme aracı halini almıştır. Bu durum. Örneğin otomotiv yan sanayinde de benzer durum ortaya çıktığında. önceleri QS9000 ve son yıllarda da ISO/TS 16949 gibi ISO 9001 temelli fakat otomotiv sektörünün ihtiyaçlarını daha fazla karşılayan standartlar geliştirilmiştir. 3. 2005’de Uluslararası Standartlar Örgütü (ISO) tarafından ISO 22000:2005 standardının gıda tedarik zincirindeki kuruluşların nasıl yorumlanması gerektiğini tarif eden bir sertifikasyon standardı olan ISO 22000:2005 yayınlanmıştır. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. HACCP için ayrı dokümantasyon. Perakendecilik teknik çalışanları. taraf denetim kuruluşlarına belgelendiren gıda sektörü firmaları. dünyadaki en yaygın standarttır. 2. taraf denetim kuruluşlarının yürüttüğü denetimleri elemine ederek tek bir denetimde birleştirmektir. gıda gibi özellikli sektörlerin ISO 9001’e ilaveten söz konusu sektöre özel standartların oluşmasını hızlandırmıştır. genel standartlar olmaları nedeniyle gıda sektörünün bu özel ihtiyacına karşı yetersiz kalışı da doğal karşılanabilir. Proseste açıklık ve şeffaflık sağlamak için önemli çaba harcanmış ve sistemin güvenilirliğini ve sağlamlığını ölçmek için. gıda güvenliği ve hijyen prensiplerini içermediği için sadece ISO 9000 serisi standartlarıyla oluşturdukları bir kalite yönetim sistemi ile yetinemiyorlardı. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. üçüncü şahısların EN45011 akreditasyonunu kazanabileceği yönünde değişmiştir ama hala yetkinliği ve değerlendirme şartlarının uygulandığı etkinlik alanları korunmaktadır. giderek artan ilgi ile gıda ve içecek üretici. maddesinin şartları. Bilindiği üzere ISO 9000 serisi standartların her sektöre hitap eden. 1996' dan beri. tedarikçilerinin gıda güvenlik sistemlerini izlemiştir. gıdada da otomotiv sektörü benzeri bir çözümü biraz daha geç de olsa getirmiştir. United Kingdom Accreditation Service (UKAS) ile çalışmıştır. BRC'NİN AMACI 293 . Fakat zaman içerisinde kalite ve gıda güvenlik sistemlerini oluşturan ve bu sistemlerini 3. Öyle ki başlangıcında ortaya çıkmasına özel nitelikli projeler sebep olurken. Henüz tüm dünyada çok yeni olan bu standart ile sistemlerini ilk kez ISO 9001’e göre kurmak isteyen gıda işletmelerinde ISO 9001-HACCP entegre sistem yapısını oluşturma imkanı yaratacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Prensiplerinin ilk oluşturulduğu andan itibaren HACCP kuralları giderek ticaret hayatının içerisine girmiştir. iki yıllık geliştirme sürecinden sonra. uygunluk kontrolü ile ilgili olarak. ayrı denetimler ve bazen de ayrı sertifikalar almak zorunda kalıyorlardı. Bu problemli durum. pek çok senedir UK Gıda Güvenliği Yasası-1990 koşulları altındaki gerekli şartları karşılayacak noktaları tanıtmak doğrultusunda. hizmetten tekstile. çoğu kez ISO 9001 için ayrı. hiçbir zaman da belirli bir sektörün tüm ihtiyaçlarını karşılayacak kadar özelleşemeyecektir. Zira otomotivden hizmete. tekstilden elektronik ve diğer sektörlere kadar çok yaygın olarak kullanılan ve artık neredeyse kullanılmayan hiçbir sektör ya da faaliyet kolu kalmayan . perakendecilerin kendi teknik denetimlerini ve yine İngiltere'deki perakendeciler için gıda ürünleri sağlayan tedarikçilerin denetlendiği diğer 3.

Genel Bölümler : İmalat. bazı bölümleri ürüne özel uygulanır. Bu standart tüketici ürünleri tedarik eden firmaların belgelendirilmelerinde genel bir temel sağlayarak perakendecilerin yasal yükümlülüklerini yerine getirebilmelerine ve tüketicilerin korunmasına yardımcı olur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Global Standard – Food' un amacı bir imalatçı organizasyonu içinde yer alan İngiliz Perakendecilerine ürün sağlamak için gerekli Gıda Güvenlik ve Kalite kriterlerini açıklamaktır. Müşteri ürünleri ile ilgili olan BRC Standardının bazı bölümleri genel olarak uygulanabildiği gibi. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için gerekli özeni göstermek zorundadırlar. dağıtım. Yıllardan beri her perakendeci bu faaliyeti kendi bünyesinde belirlediği iç Standardlara göre yapıyordu. BRC – Küresel Gıda Standardı sertifikasyonu sahibi olmayı isteyen firmalar aşağıdaki kazançları sağlacaklardır: Tedarikçi taleplerine uygunluk Gıda Güvenliğinin İngiliz tedarikçileri tarafından kabulü Tedarikçi denetim sayısında azalma Ürün güvenlik ve kalitesinde gelişim Şirket değerlendirme sonuçlarının savunulmasında önemli bir bölümü oluşturur Verimli çalışmada gelişim ve rekabetçi pazar yapılanması 4. BRC STANDARTLARI THE BRC GLOBAL STANDARD – GIDA (FOOD) Bu standarda göre değerlendirilme yapılması birçok İngiliz.1. Bazı örneklerde perakendecinin büro içi teknisyeni onaylama işini sürdürmekte ve başka bir örneğe göre de üçüncü taraf denetim organları perakendecinin kendi hazırlamış olduğu standardı kullanmışlardır. (Not: Diğer bir gıda standardı IFS (Uluslararası Gıda Standardı) Fransız ve Alman perakendeciler tarafından oluşturulmuştur: Bu konuda ki temel verilerimize inceleyebilirsiniz) BRC Denetim raporlarının hemen hemen tüm perakendeciler tarafından kabul edilmesi nedeniyle BRC standardına göre yapılmış bir sertifikasyon müşteri denetimlerinde önemli bir azalma sağlar. tedarikçilerin temel dayanak noktaları. paketleme ve depolama alanları Personel alanları Fiziksel. geliştirme. İngiliz perakendecilerin sorumlu oldukları yasal hükümler tedarikçi zincirinde en iyi uygulamayı sağlamayı amaçlar ve bu nedenle üreticilerin durum tespit sistemlerinin kritik noktalarını ortaya koyan standart maddelerini kabul edeceğini varsayar. Hollandalı ve Belçikalı perakendeciler tarafından talep edilmektedir. BRC KÜRESEL STANDARDI – MÜŞTERİ ÜRÜNLERİ (CUSTOMER PRODUCTS) Perakendeciler müşterilerine güvenli ve yasal ürünler sunmakla yükümlüdürler. böylece gıda güvenlik kriterleri ve takip prosedürlerinin standardizasyonu sağlanmıştır. Biçim ve içerik açısından Standart. 4. çalışma sistemleri ve yetkili üçüncü tarafın prosedürleri hakkında fikir verebilecek şekilde tasarlanmıştır. ham madde alımı. Kimyasal ve Biyolojik ürün bulaştırma riski Tehlike ve Risk Yönetim Sistemi Ürün Dizayn/Geliştirme Personel Hijyeni Eğitim 294 . Bu nedenle tüm gerekli önlemleri almak ve ürün geliştirme.I. Perakendeci markalı ürünlerle ilgili yasal yükümlülükler tedarikçilerin teknik yeterliliklerinin onaylanmasını da içeren faaliyetleri kapsar. hazırlık. üretim.

4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 4. denetçinin denetim sonuçlarını açıkladığı kısa bir kapanış toplantısıyla son bulur. Bu başvuru ve verilen teknik bilgilerden yararlanılarak denetimin süresi (ve dolayısıyla maliyeti) ve sektörel yeterliliklere sahip denetçi belirlenir. süreçlerin ve personelin kontrolü (İyi Üretim Uygulamaları. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için "tüm gerekli önlemleri almak ve gerekli özeni göstermek" zorundadırlar. BRC ve IOP (Ambalajlama Enstitüsü) bu standardı perakendecilere ve gıda üreticilerine yasal yükümlülüklerini yerine getirme hususunda yardımcı olması amacıyla hazırlamıştır. BRC KÜRESEL STANDART – GIDA (FOOD) Gıda üretim tesislerinde minimum hijyen standardının sağlanması amacıyla BRC büyük İngiliz perakendecileriyle "BRC. Sertifika firmanın standart kriterleri karşıladığını onaylar ve ulaşılan serfitikasyon seviyesini belirler (Temel Düzey veya Yüksek Düzey) 295 . ürünün. Karşılaşılan uygunsuzlukların belirtildiği geçici bir rapor sunulur.I. BRC BELGELENDİRMESİ Bu konuda yetkilendirimiş bir belgelendirme kuruluşuna başvurulur.2. BRC – Küresel Gıda Standardı ürün çeşidine veya üretildiği ülkeye bakılmaksızın İngiliz perakendecilerine gıda ürünleri tedarik eden tüm tedarikçiler için tasarlanmıştır. ürünün. günlük gıda maddeleri. kümes hayvanları ve yumurtalardaki zehirlenmeye yol açan bakteri. dağıtım. Bu tarihten itibaren firmanın faaliyet planını oluşturması ve uygunsuzluklarını düzeltmesi için 28 gün süre tanınır.Küresel Gıda Standardını" yayınladı. koyun ve sığır bölgelerindeki yüksek listeria (süt ürünlerinde oluşan bakteri) gibi gıdayla ilgili korkulara karşı bir reaksiyon olarak ortaya çıktı. Bu kapsama uygunluk yasal bir yükümlülük olmamasına rağmen İngiliz perakendeciler tarafından şiddetle tavsiye edilmektedir. GMP). Denetim iki aşamadan oluşur: Dokümantasyonun gözden geçirilmesi (HACCP çalışması ve kalite prosedürleri) ve üretim tesislerinin detaylı teftişi. Nihai rapor denetçi bulgularını ve firmanın faaliyet planını kapsar. Denetim. Standart gereklilikleri şunlardır: HACCP Sisteminin adaptasyonu ve uygulanması Dokümante edilmiş ve verimli çalışan bir çevre yönetim sistemi Tesis çevre standartlarının. Standart perakendecilere gıda ürünleri için ambalaj tedarik eden firmaların denetlenmesi için genel bir temel sağlayarak tüketicilerin korunmasını sağlamaktadır. BRC/IOP MATERIALS) TEKNİK STANDARDI – AMBALAJ MALZEMELERİ (PACKAGING İngiliz Perakendeciler onların perakende markalı ürün tedarikçileri ürün geliştirme.3. Bu standarda uygunluğun sağlanabilmesi için gıda endüstrisi (tedarikçiler) üç temel kriteri yönetim sistemlerine adapte etmelidirler: HACCP ÇYS Tesis çevresi standartlarının. süreçleri ve personelin kontrolü Standardın temel bölümleri şunlardır: HACCP Sistemi Çevre Yönetim Sistemi Tesis Çevre Standartları Ürün Kontrol Süreç Kontrol Personel 5. Öncelikle bu faaliyet son zamanlarda yaşanan BSE bulaşmış biftek. üretim. İngiliz perakendecilerinin ambalajlama tedarikçileri veya perakendeci markalı ürünler sağlayan gıda üreticilerinin ambalajlama tedarikçileri güvenli gıda kullanımı için gerekli uygun ambalajlamayı yaptıklarını garanti altına alacak uygun sistem ve kontrol mekanizmalarını oluşturmakla yükümlüdürler.

HACCP ve BRC standartları “Kalite” . 6. işgücünü zaman zaman boşa harcama ve gereksiz masraflara yol açma riski de vardır. kalite kontrol maliyetlerini düşürür. 6. görsel muayene gibi ucuz ve hızlı parametreler ile kolayca yapılır. HACCP ve BRC ile ilgili işletme kurallarının ortak olarak yazıldığı prosedürler. Kontrol zaman. BRC ile entegre sistem kurma yolundaki işletmelerde kalite yönetim ve HACCP sistemlerinin belli bir olgunluğa ulaştıktan sonra mevcut kalite sistemine katılmasında yarar vardır. elektronik. Bunun yanında işletmeye tüm sistemleri ile genel bakışı yakalamak daima önemli bir hedeftir. otomotiv. ISO 9001. Her şeyden önce BRC yayınlanmadan önce iki ayrı sistem olması üst yönetimin sistemler üzerindeki kontrolünü azaltacak ve vakit kaybına neden olabilecekti. 5. 3. Mühendislik. Kontrol işleminde laboratuardan çok işlem operatörleri etkilidir. yol.ENTEGRASYON Standartların hayatımızı kolaylaştırdığı ve sanayi toplumuna büyük olanaklar yarattığı kuşkusuzdur. Gıda sektörü üretici ve tedarikçisi firmaların işletmelerinde yönetim sistemlerinin entegrasyonunu oluşturulmalıdır. Dolayısıyla. 4. Bunun "Standart" anlayışı ve fonksiyonu ile ne kadar "ters" bir eğilim ve uygulama olduğu ise açıktır. HACCP proses'in kritik yerlerinde kontrolun çok iyi yapılmasını sağlar. İşte bunun en büyük sebebi bitmez tükenmez gelişim ve iyileştirme olanaklarının varlığı ve yaşamda kalite isteğinin gücüdür. elektrik. Yeni dünya düzeni değişen ekonomik sınırlar gelişen teknoloji ve kalite standartları ile gıda ve içecek sektörü için ürün ve ürün işleme koşullarına yönelik yeni gereksinimler ve zorunluluklar gündeme getirmiştir. hem de çalışanlar seviyesinde bazı dezavantajlar getirebilir. Potansiyel tehlikeler hesaba alınır. Günümüzde gıda güvenlik sistemleri ve bünyesinde bulundurduğu ön koşul programları (GMP.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Denetim aralığı ne kadardır? Denetimler firmanın ürettiği ürünlerin riskine ve ulaştığı düzeye (temel veya yüksek) göre 6 ila 12 ay arasındaki periyotlarla gerçekleştirilir. ulaşım alanlarındaki standartların yaygın kabulü bol ve kaliteli ürünlerin üretilmesine olanak sağlamaktadırlar. inşaat. “Hijyen ve Gıda Güvenliği” kavramlarına özel ve alışılanın dışında anlamlar vererek. firmalar üzerine sürekli bir gözetim ve kontrol aracı görevi yüklemektedir. iyi üretim teknikleri) işletmelerin kendi isteklerine bağlı olarak değil 296 . 2. Bunun yerine. haberleşme. bilgi ve kavramları karıştırıp motivasyonlarını düşürebilir. Bununla birlikte iki değişik sistem yani iki değişik kurallar zinciri. Başlıca yararları aşağıdaki gibidir. Gözetim ve kontrol ihtiyacı arttıkça da standartlar değiştirilmekte ve geliştirilmektedir. çalışanların. HACCP belirlenen tehlikelerin kontrolünü geleneksel kalite kontrolundan daha sistemli şekilde yapan bir yönetim aracıdır. Başarısızlıkların henüz meydana gelmeden önlenmesini sağlar.I. 1. Gündemde olan ISO 9001. Ayrı sistemler kurmanın. Bir başka ifade ile sürekli gelişme ve iyileştirme çabaları bugün standart dediğinizi bir süre sonra revize etmenizi ve aslında onun da standart olmadığı anlamını çıkartmanıza yol açabilir. Gıda sektöründe kullanılmakta olan geleneksel kalite kontrol sistemleri artık yerini HACCP(Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları) gıda güvenliği sistemlerine bırakmıştır. Sistemleri ayrı ayrı yürütmeye çalışmak hem yönetim. Böylelikle sistemde önleyici faaliyetler de yapılabilir. bu konuların işletmede daha iyi koordine edilmesini ve çalışanlar tarafından daha çabuk kabul görmesini sağlayacaktır. sıcaklık.

taşımayı ambalajlamayı. depolanması. Bu muhafaza. ambalajlama ve sevkıyatı aşamaları için yöntem tespitini ve belirlenen bu yönetim etkin olarak kullanımı şart koşmaktadır.5. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. Risk değerlendirme tehlike analizinin ana konusudur ve bir kontrol noktasının ne şekilde risk taşıdığını ortaya koyan bilimsel bir süreçtir. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. Fakat gıda da durum biraz daha karmaşıktır. 16. 297 . depolamayı ve korumayı içermelidir. Bu gereklilik ürünün proses içerinde zarar görmesini önleyecek depolama. Muhafaza. ambalajlanması. Gıda sektörü için en önemli müşteri beklentisi olan güvenli. muhafazası ve sevkiyatı için ilgili sistemin taşıması gereken şartları 7. ISO 9001 gibi sistem standartları tarafından istenmese dahi zaten ürün performansında gözle görülür olumsuzluklar yaratmayacağı seviyeye kadar ticari sebeplerden dolayı sağlanır Örneğin yağmurun zarar verdiği bir ürünü hiçbir üretici ya da ticaret yapan korumamazlık yapmaz. Bu nedenle işletmelerde gıda güvenlik sistemlerini kuracak. Öyle ki gıdayı korumakta başarısız olduğunuz anlarda dahi insan duyuları bu riski taşıyan gıdayı çoğu kez fark edemeyebilir.06.5 maddesinde şöyle açıklamaktadır: 7.1998 tarihli ve 23367 sayılı Resmi Gazetede Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı tarafından yayımlanan "Gıdaların üretimi. müşteri ihtiyaç ve beklentilerine odaklanan ISO 9001 kalite yönetim sistemleri ile entegre gıda güvenlik sistemleri kurmalı ve sürekliliğini sağlamalıdırlar. Standardın her sektöre hitap eden genel yapısından dolayı bu gerekliliğin gıda sektörü için beklentileri çoğu sektörden daha fazladır. Ülkemizde HACCP. dayanıklı ve sağlıklı ürünler sunma ihtiyacından yola çıkarak diyebiliriz ki gıda ve içecek üreten firmalar.5 Ürünün Korunması Kuruluş. 7.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 zorunlu uygulama haline getirilmiştir. Bakanlık 1998 yılında yayınladığı yönetmelik ile özellikle gıdalar içerisinde en riskli grubu oluşturan et. tanımlamayı.5. Uyum için gerekli zaman oluşabilmesi amacıyla yönetmelikler değişikliklere uğratılıp bu terminler uzatılsa da mevzuat açısından bugün itibariyle çoğu işletme eksik durumdadır. olası tehlikeleri belirleme ve buna bağlı kayıpları engelleme gereksinimleri üzerine kurulmuştur. çalıştıracak ve iyileştirecek personelin gıda bilimleri konusunda bilgi ve beceriye sahip kişiler arasından seçilmesi ve çok fonksiyonlu ekiplerin kurulması gereklidir. süt ve su ürünü işleyen firmalar için HACCP uygulamalarına öncelik vermiştir ve sistemin kurulması için öngörülen süre Haziran 2000'de dolmuştur. Aynı zamanda risk değerlendirme tehlikelerinin gerçekçi olarak olasılığının belirlenmesi için bilgi ve tecrübe gerektir.1997 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan "Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği".I. tüketimi ve denetlenmesine dair yönetmelik" ile gıda üreten işletmeler için yasal bir zorunluluktur. ÜRÜNÜN KORUNMASI ISO 9001:2000 kalite yönetim sistem standardı ürünün taşınması.11. taşıma. Çünkü birçok sektörde ürünün korunması. 09. Gıda güvenliği kavramı risk değerlendirme.

raf ömrü veya müşteri gereksinimleri. gıda üreticisi tüm ürünün testini gerçekleştirse bile veri toplamadan doğan hatalar ve ekipmandan ileri gelebilecek sınırlamalar gibi nedenlerle yine de tam bir koruma sağlayamayacaktır. depolama. Dolayısıyla örnekleme usulü ile yapılan testlerle gıdanın % 100 güvenli olması sağlanamaz. Not: “Koruma” bir ürün içine koruyucu bir katkı ilavesi anlamını değil. üretim ve paketleme öncesi ve sonrası hijyen ve haşere kontrolü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Gıdada tehlikeler çoğunlukla düzenli olarak dağılmamıştır. binaların çevresi. yasal ve düzenleyici gereksinimler. sıcaklık ve nem oranlarını da içeren dağıtım koşulları. paketleme. Kuruluş ürünün özel karakterini koruması için gerekli işleme. binlerce ton gıda üreten. Fakat. Bu bir çeşit ürün gerçekleştirmedir ve HACCP çalışmasında göz önüne alınmalıdır. Örneklemeli kalite kontrol yaklaşımında hata oranının % 0 olması sağlanamaz. Bu muhafaza. tanımlamayı. kontaminasyon(bulaşma) tehlikesi. yapısı ve yerleşimi. dağıtan ya da satan bir firmadan tek bir adet kontamine olmuş (bulaşmış) gıdanın sevk edilmesi belki de o gıdayı tüketen kişinin hastalanmasına ve hatta ölmesine sebep olmaktadır.I. Ayrıca. koruma ve dağıtım koşullarını sağladığından emin olmalıdır. taşımayı ambalajlamayı. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. paketleme sonrası depolama faaliyetlerini kapsar.5 Ürünün Korunması Kuruluş. depolamayı ve korumayı içermelidir. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. uygun paketleme. hastalık yapıcı ve hatta öldürücü olabilmektedir. Bu bağlamda dikkate alınması gereken etkenler aşağıdaki gibidir. dizaynı. Ürün koruması aynı zamanda üretim süresince oluşabilecek istem dışı bulaşmayı da göz önüne almalıdır: son ürünün kalitesine ve güvenliğine etki edebilecek 298 . stok rotasyonu. Gıda güvenliğinde istenilen hata seviyesi 0'dır. Son ürünün tamamının örneklenmesi ve test edilmesi ise uygulamada pratik değildir. paketleme materyali üzerine belirlenmiş çizimin yapılması sıcaklık ve nem oranlarını da içeren depolama koşulları. Bunlar: 7.5. ISO 22000:2005 standardı bu durumdan dolayı gıda ve içecek sektöründe ürünün korunmasına ilişkin ISO 9001:2000 standardının gereklerine ilave olarak aşağıdakilerin de yerine getirilmesini beklemektedir. çok düşük miktarlardaki kirletici dahi. Bu alanla ilgili prosedürler üretimden sonra yetersiz muamele veya depolama sonucu tehlike ile karşılaşmasını engellemelidir. Muhafaza. Çünkü.

zaman sayaçları. firma bakım ekibi kayıtları ya da elektronik sistemlerde soft ortamdaki bakım kayıtları olabilir. ambalaj kalitesi açısından değerlendirilmeli ve tehlike analizleri sırasında ambalajlama proseslerinde tehlike ve risk olduğu tespit edilirse bu proseslerde kritik kontrol noktaları tanımlanmalıdır. Bu maddenin şartlarını yerine getirmek için bir gıda işletmesinde yapılması gereken tehlike analizlerinin yapılmasıdır. standardın bu şartına göre ürününü sevk ederken ürünün zarar görmesini veya bozulmasını engellemek için önleyici tedbirler almalı ve teslim yerine kadar ürünü korumalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 tehlikelerle karşı karşıya kalınmadığından emin olmak için proses boyunca gerekli önlem alınmalıdır. gıda. firma bakım ekibi kayıtları ya da 299 . Sistematik hale getirilen periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. a) Depolama ISO 9001:2000 standardı ürünün depodaki durumunun ve deponun şartlarının uygun aralıklarla kontrol edilmesini istemektedir. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. ISO 22000:2005 yardımıyla oluşturulacak olan HACCP sistemi yardımıyla bu kontrollerin türü ve sıklıkları tespit edilebilir. kelebeklerin larvalarını ürünün içine bırakmasına ve ürünün kurtlanmasına sebep olmaktadır. Yani. Bu periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. Yukarıda italic biçimde yazılı ürünün korunmasına ilişkin ISO 22000:2005 şartı en basit haliyle aşağıdaki gibi yorumlanabilir. Bu kez soğuk zinciri oluşturan sevkiyat araçları. Bu durumda ele alınacak olan taşıma araçları ve özellikle gerekliyse soğuk zincir de aynı depolama fonksiyonundakine benzer gerekliliklere sahip olmalıdır. araçlardaki kasa. Dolayısıyla. ortaya çıkabilecek tehlikelerin önceden simüle edilmesi ve buna göre bu tehlikeleri önlemek için tedbirler alınması gerekmektedir. b) Ambalajlama Paketleme.I. ambalajlama ve işaretleme proseslerin kontrol edilmesi şartı ürün güvenliği açısından önemli unsurların da kontrol edilmesini şart koşmaktadır. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. d) Sevkiyat Firma. c) Muhafaza ISO 9001:2000 standardının bu maddesi ürünün muhafazasının güvence altına alınmasını ve bozulmasını veya hasar görmesini önleyecek tedbirler alınmasını istemektedir. Ayrıca soğuk hava depolarının çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. Yukarıdaki madde içerik açısından karşılaştırmaya gerek kalmayacak kadar ISO 9001:2000’in aynı maddesindeki beklentilerden farklıdır. Bu ilave beklentiler tamamıyla gıda sektörünün özel durumundan kaynaklanmaktadır. Tehlike analizleri ise ISO 22000:2005 sisteminin bir parçasıdır. ambalaj üzerindeki mikronlarla ölçülebilecek bir delik. kasayı soğutan soğutucu ünite ve soğutucu üniteyi kumanda eden parçalar sistematik bir biçimde periyodik bakımdan geçirilmelidir. Burada özellikle soğuk hava depolarındaki makine. Bu husus gıda güvenliğini ortadan kaldırabilmektedir. ekipman ve sistemlerin periyodik bakımlarının sistematik hale getirilmesi zorunludur. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. Mesela.

ISO 9001:2000-Quality management systems-Requirements . kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. KAYNAKLAR • • • • • BRC Food.2008 International Standards Organizations.I. V Edition. ISO 22000:2005 Menemenlioğlu. Mayıs 2002 World Healt Organization. Geneva. Ülkemizde resmi standart yayın kurumu olan TSE ’nin. Depo işleyişinden farklı olarak sevkıyatta çalışan ve araca yükleme-boşaltma yapan personel ile aracın sürücüsü ISO 9001:2000-ISO 22000:2005-BRC ve HACCP eğitimlerinden geçirilmeli ve eğitimlerin etkinliği uygun metotlar kullanılarak ölçülmelidir. ISO 22000:2005’in ülkemizdeki karşılık standardı bu makale hazırlandığı tarih itibariyle yayınlanmamıştır. 8. D.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 elektronik sistemlerde soft ortamda kayıtlı olanlar olabilir. o depoları soğutan üniteleri imal edenler ve nihayetinde soğuk zinciri oluşturan sevk araçlarını dizayn ve imal edenler ISO 22000:2005’in gereklerinin sağlanabildiği ortamlara uygun ürünleri/üretimleri ile rekabette bir adım önde olabileceklerdir. Özellikle de bugüne kadar kapsama girmeyen ve tesis imalatını gerçekleştiren depo üreticileri.. Bülten. gıda sektörü temsilcileri üniversiteler ve sektörün diğer meslek kuruluşları ile ortaklaşa olarak bu standardı bir an önce Türk Standardı olarak yayınlaması. SONUÇ ISO 9001:2000’nin gıda sektörü için yorumu olan ISO 22000:2005-BRC sadece gıda üreticileri açısından değil onlara tedarikçi olanların da bundan sonra uyması gereken kuralları açıklamaktadır. Zaten bugün için ilk olarak ihracat ağırlıklı çalışan ve uluslararası sermayeli firmaların ISO 22000:2005 kurulum çalışmalarına başlamış olması bu eğilimin en büyük kanıtıdır. December 2002 International Standards Organizations. yaygın kullanımını ve işletmelerin bu yönlü çabalarındaki kolaylığı arttırmayı sağlayacaktır. Food and Agricultural Organization of the United Nations.MMO İzmir Şubesi. Aksi takdirde bugün için sermaye gücü belirli düzeyin üzerindeki firmalar zaten yurtdışı olanaklarını kullanarak ve yabancı belgelendirme kuruluşları ile işbirliğine girerek uluslararası rekabette yapmaları gerekeni gecikmeksizin tamamlamaktadırlar. Rome. zaman sayaçları. 1997 300 . standardın sektördeki kabulünü. “Gıda Sektöründe ISO 9001:2000 ve HACCP Uygulamaları:ISO 15161:2001”. Codex Alimentarius Food Hygiene Basic Texts. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak ayarlanmalı.Bunların dışında aracın soğuk hava bölmesinin çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar.

120... 81. 62 Ali GÜNGÖR…………... 19. Bilgen ETKİN……… 205 Abdullah YILDIZ……. Tekin ÖZTÜRK…. 236 Dilek KUMLUTAŞ……… 46 Ebru HANCIOĞLU…….......... 81. 183 Mehmet BİLGİLİ……… 81..128. Turhan ÇOBAN….. 165 M. 258 Gamze GEDİZ İLDİŞ… 227 Gökhan ARSLAN……. 5 Ender ERDOĞAN…. 106 Kıvanç ARSLANTAŞ….SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 YAZARLAR DİZİNİ A. HOŞÖZ……………. 220 Ali KILIÇARSLAN…… 165 Alper YILMAZ………. 41 Korhan ALTINKAYA… 12 M. 19 Canan CİMŞİT…….. 97 Erdoğan ŞİMŞEK…….. 174 Gökhan GÜRLEK…….. 270 Seher KUYUMCUOĞLU 286 Semra Ülkü………… 227 Serhan KÜÇÜKA……… 151 Serkan SUNU…………. Kürşad ERSOY…… 193 H. 248 Turan ERKAN………… 279 301 .. 174 O.89 Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU...89 Ertaç HÜRDOĞAN… 248 Fikret PAZIR…………. 46 Mohgtada MOBEDİ… 227 Mr. 5 Arif ÖZBEK…………… 128 Beşir ŞAHİN…………. Güray ŞENOL…… 111 Nagihan BİLİR……… 193 Nurdil ESKİN………. ÖZDİKİCİLER……... Maurizio ZAGO… 111 N.53 Mehmet ORHAN… 53 Mete ÖZŞEN……………. 248 Özlem ÇETİN………… 12 Safiye Nur DİRİM……. 89 Bülent Orhan…………...128. Kemal ÖZTÜRK…… 262 H. Mutlu ÖZTÜRK…… 262 Hakan SEMERCİ…………292 Hasan ACÜL…… 31 Hüseyin PEHLİVAN… 58 İ.. 220 H. 220 Ahmet COŞKUN. 258 Orhan BÜYÜKALACA.. 62 Tuncay YILMAZ………. 106 İsmail EKMEKÇİ…… 97 Kadir İSA …………… 58. 151 Şebnem TAVMAN………... 62 Ahmet FERTELLİ…… 120 Ali BOLATTÜRK. 69.I...248 Osman KARA…………. 236 İsmail EKMEKÇİ…. 128 ARİF HEPBAŞLI……….. 120. 286 Tansel KOYUN.. 97.

89 Ziya Haktan KARADENİZ…46 302 .I. 137 Vildan KÜÇÜK………. 205 Yusuf POLAT………….SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Veli DOĞAN…………….. 81. 270 Yunus ÇERÇİ…………..

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 AKDENİZ SOĞUTMA 303 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 304 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 DORİN SPA 305 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 306 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 307 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 308 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 309 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 310 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 311 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 312 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 313 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 314 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 315 .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->