I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR DİZİN
OTURUM I : ISI POMPALARI Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar……………………………………………… Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI 5

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları…………………………………………………………………………………........... 12 Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı………… Bülent Orhan – Ali GÜNGÖR OTURUM II : SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler… Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar………………… Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel……………… ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ - Dilek KUMLUTAŞ - Mete ÖZŞEN OTURUM III : AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım………………………. Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi………………………………………… Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi.. Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması………………………………………………………… M. Turhan ÇOBAN OTURUM IV : SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü……………………………………………………………………….. Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları, Arızaları ve Çözüm Yöntemleri……………… Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri……………… İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA OTURUM V : KONTROL, TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri……………………………………………………………………………………....... Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu.....................…………………….. Mr. Maurizio ZAGO – N. Güray ŞENOL 106 111 81 89 97 53 58 62 31 41 46 19

69

1

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
OTURUM VI: İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi… Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi………………………………. Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu…………………………………………………………… Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi…………………………………………………………..……... 151 Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA OTURUM VII: SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi……………… Ali KILIÇARSLAN – M. HOŞÖZ 165 120

128 137

Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması……………………………. 174 Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması…………………………………………………………………………………………..... 183 M. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi… Nagihan BİLİR – H. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi………………………………………………………………………………………………. A. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ OTURUM VIII: ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi…………………………………………………. Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı…………………………………………. Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi…………………………………………………………………………………………. Canan CİMŞİT – İ. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi……………………………………………. Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA OTURUM IX: GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler…………………………………………. Fikret PAZIR – O. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması…………………………………………………………. H. Mutlu ÖZTÜRK – H. Kemal ÖZTÜRK 262 258 220 227 193

205

236 248

2

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi……………………………………………………………………………………. 270 Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM OTURUM X: GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri………………………………. Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi…………………. Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler………………………………………………. Hakan SEMERCİ YAZARLAR DİZİNİ................................................................................................................................ 279 286 292

301

3

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

OTURUM I ISI POMPALARI

Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN

Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı Bülent Orhan – Prof. Dr. Ali GÜNGÖR

4

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

TOPRAK KAYNAKLI ISI POMPASI SİSTEMİ UYGULAMALARI
Ebru Hancıoğlu*, Arif Hepbaşlı** *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, İZMİR **İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Jeotermal Enerji Araştırma ve Uygulama Merkezi, İZMİR ebrukuzgunkaya@ iyte.edu.tr, arifhepbasli@ ege.edu.tr ÖZET Isı pompalı sistemler, enerji verimli sistemlerdir. Bu çalışmada, iki farklı uygulama; soğutma ve kurutma uygulamaları ele alınmıştır. Birinci uygulamada, bir hacmin toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP) ile soğutulmasının performansının incelendi. İkinci uygulama ise, TKIP’lı bir kurutma kabininde defne yapraklarının tek katmanlı kurutma işleminin ve bileşenleri ile birlikte tüm TKIP’sı sisteminin enerji analizi yapıldı. Bu sistem, İzmir/Türkiye’deki, Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde, tasarlandı, kuruldu ve test edildi. TKIP cihazı ve tüm sistem için etki katsayısı (EK) değerleri, sırasıyla, 1,63-2,88 ve 1,45-2,65 aralığında bulunurken, sistem bazında özgül nem çekme oranı 0,122 kg/kWh olarak elde edildi. Anahtar Sözcükler: Etki Katsayısı, Soğutma, Kurutma, Özgül nem çekme oranı (ÖNCO), toprak kaynaklı ısı pompası.

1. GİRİŞ Ülkemiz jeotermal enerji potansiyeli bakımından, dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Bununla beraber, potansiyelimizin çok az bir kısmı, yaklaşık olarak % 3’ü kullanılmaktadır. Ülkemizde, aynı zamanda düşük sıcaklıkta jeotermal kaynaklar da mevcuttur. Ayrıca, ülkemiz bitki çeşitliliği bakımından dünyanın sayılı birkaç ülkesi arasında yer almaktadır. Yeni teknolojilerin, kalite, enerji ve çevre konularında son düzenlemelere uymayan proseslerin yerini alması beklenmektedir. Toprak kaynaklı ısı pompaları, enerji verimli ekipmanlardır. Isı pompaları çalışma sırasında, performans katsayılarının yüksek olmasından dolayı daha az enerjiye ihtiyaç duyarlar. Dolayısıyla elde edilen enerjinin sarf edilenden daha yüksek olması ile, enerji tasarrufu sağlarlar. Bu nedenle ısı pompaları hem kullanıcıya hem de ülke ekonomisine büyük katkı sağlarlar. Kurutma, sanayide oldukça yaygın kullanılan enerji yoğun işlemlerden biridir. Çoğu sanayileşmiş ülkede, kurutmada kullanılan enerjinin payı, ülkenin sanayide tükettiği enerjinin % 7-15 arasında olup, çoğunlukla ısıl verimi % 25’den % 50’ ye kadar değişir [1,2]. Bu değerler, kurutucunun seçiminde önemli rol oynayan gıda ürününün kurutma karakteristiklerine göre farklılık göstermekte olup, kurutma işlemlerinde enerji tasarrufuna odaklanılmasının açık birer göstergesidir. Kurutma, belki de en çok enerji yoğun proseslerden biridir. Tahminler; odun ürünleri imalatında toplam enerjinin % 70’inden fazlasının, tekstil ürünleri imalatında toplam enerjinin % 50’sinin ve buğday, mısır gibi tarım ürünlerindeki toplam enerji ihtiyacının % 60’ından fazlasının kurutma prosesinde tüketildiğini göstermektedir. Bu değerler, yürütülecek olan enerji verimliliği çalışmalarının önemini açıkça göstermektedir. 1980’lerden beri, enerji fiyatlarındaki artış, kirlilik üzerine yasal düzenlemeler, çalışma koşulları ve emniyet ihtiyaçları gittikçe sıkılaşmaktadır. Bu ihtiyaçları ve enerji tüketimini karşılamak için, kurutma metotları ve kurutucu tasarımı ile ilgili yeni teknolojilerin kullanılması gerekmektedir. Isı pompalı kurutucular, kurutucudan çıkan akışkan veya gazdan, enerjinin geri alımına izin vermesinden dolayı enerjiverimli kurutma ekipmanıdır. Çok değişik ısı geri kazanım uygulamaları söz konusudur. Bu bağlamda, kurutucudan

5

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
çıkan sıcaklığın veya nemli havanın ısıl enerjisinin, dışarı atılması yerine, tekrar ısı pompasında kullanılmasıyla enerji tasarrufu sağlanmış olunur. Isı pompalı kurutucu (IPK), alışıla gelmiş sıcak havalı kurutucular ile kıyaslandığı zaman, daha yüksek enerji verimini, daha iyi kalitede tutmayı ve çevre koşullarından bağımsız olarak işletilebilmeyi sağlar. Ayrıca, enerji yoğun bir işlem olan kurutmada, iyileştirmenin yapılabilmesi için araştırma ve geliştirme çalışmaları gereklidir. Ancak, bu teknolojinin ülkemiz sanayisinde uygulaması, diğer ısı pompası sistemlerinde olduğu gibi, pek yaygın olmayıp, sınırlı sayıdadır [3]. Yukarıdaki açıklamalardan, IPK’nun hibrit bir kurutma sistemi olduğu açıkça görülmektedir. Başka bir deyişle, IPK; ısı pompası ve kurutucu olmak üzere, iki mühendislik sisteminin kombinasyonundan oluşur. Isı pompası destekli kurutmayla, düşük enerji tüketilerek, daha iyi ürün kalitesinin sağlanması için kontrol edilebilir bir kurutma ortamı (sıcaklık ve nem) sağlanır [4]. Bu çalışmada, ısı pompasının hem soğutmada hem de kurutmada kullanılan enerji verimliliği kavramları sunularak, enerji verimliliği hesaplanmıştır. 2. SİSTEM TANITIMI Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde daha önce yüksek lisans tezi kapsamında taban alanı 65 m2, ısıtma kapasitesi 3,8 kW ve soğutma kapasitesi 4,2 kW olan bir dersliğin, TKIPsı ile ısıtılması/soğutulması amaçlanmış ve toprak kaynaklı ısı pompalı bir sistem kurulmuştur. Bu konuda değişik çalışmalar yapılmıştır. Doktora tezi kapsamında bu düzeneğe bir kurutma kabini eklenerek kurutma amaçlı olarak çalıştırılması öngörülmüştür [5]. TKIP sistemin ısıtma kapasitesi 3,8 kW olduğu için TKIPK sistemi ona göre tasarlanmıştır. Ülkemizde giderek artan kurutma proseslerine ihtiyaç göz önüne alınarak, kurutma işlemlerinin yoğun enerji kullanımı ve ısı pompalarının enerji tasarrufu özellikleri birleştirilerek kurutma işlemlerinde enerji tasarrufu sağlanması amaçlanmaktadır Toprak kaynaklı ısı pompalı kurutma sistemi, üç üniteden oluşmaktadır: (a) ısı pompası devresi, (b) toprak ısı değiştiricisi devresi ve (c) kurutma kabini. Sistemin şematik gösterimi Şekil 1’de ve gösterilmiştir. (a) Isı pompası devresi: İki adet plakalı ısı değiştiricisi, dört yollu vana, selenoid vana ve kılcal borudan oluşmaktadır. Soğutucu akışkan olarak R-22’nin kullanıldığı sistemde, ölçüm yapmak amacıyla, kompresörün emme ve basma hattına birer manometre konulmuştur. (b) Toprak ısı değiştirici devresi: Toprak altına düşey olarak yerleştirilen 50 m derinliğinde, U-şeklinde 32 mm çapında polietilen borudan oluşmaktadır. Antifiriz-su karışımı (salamura)nın sirkülasyonu için bir pompa, genleşme tankı, hava alma ve emniyet ventilinden oluşmaktadır. Ölçüm amacıyla; bir adet rotametre, ısı değiştiricisine giren ve çıkan suyun sıcaklıklarını ölçmek için 2 adet termometre bulunmaktadır. (c) Kurutucu devresi ve fan-coil devresi: Kabin 1 m x 1 m x m ebatlarındadır. 0.5 x 1 m ebatlarında 18 tepsi bulunmaktadır. Yoğuşturucu ve fan kurutma kanalı içine yerleştirilmiştir. Yerleştirilen yoğuşturucu hava soğutmalı tiptir ve çalışma akışkanı olarak R-22 ve hava kullanmaktadır. Egsoz havası dışarı atılmayıp tekrar sisteme kurutma kanalı vasıtasıyla geri gönderilmekte ve böylece ısıdan geri kazanım sağlanmaktadır. Nem ölçer ve sıcaklık ölçerler giriş ve çıkış havalarını ölçmek amacıyla kanalın giriş ve çıkışlarına yerleştirilmiştir. Hava debisi orifizmetre ile ölçülmektedir. (d) Fan-coil devresi: İki adet fan-coil ve sirkülasyon pompasından oluşmuştur. Devrede dolaşan suyun sıcaklığının tespiti için pompanın giriş ve çıkışına birer termometre konulmuştur.

6

3. Genişleme Valfi T3. Sürekli-hal. Isı pompası dört yolu vana ile sistem çalışması soğutma ve ısıtma olarak ayarlanmaktadır.I. Sistemde ısı pompası ana sistem olmakta soğutma ve kurutma uygulaması. 3. ω8* KURUTUCU Eksoz Havası T8. hü. sü . ω9 T6 T7. ω8 BuharlaştırıcıYoğuşturucu Buharlaştırıcı. 9-12 EKİM 2008. sistemin kütle ve enerji denklikleri hem ısı pompası hem de kurutma fırınına ve soğutma için uygulanarak iki kademede incelenmiştir. ω7 Taze H b TOPRAK ISI DEĞİŞTİRİCİSİ Şekil 1.ISI POMPASI Yoğuşturucu T2. Tü. P2 W Kompresö r a c Ürün mü. P3 Dört-yollu vana Buharlaştırı cı- d T1. ısı çıktısını ve enerji verimliliklerini bulmak için kullanılmaktadır. sürekli-akış olduğu varsayılarak hesaplanmıştır.1 Isı pompasının performansının değerlendirilmesi 7 . P4 T5 T9. Sistemin şematik gösterimi[5]. İZMİR T8*. P1 FAN-COİL ÜNİTESİ T4. PERFORMANS DEĞERLENDİRME Kütle ve enerji denklikleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Soğutma ve kurutma uygulamasına göre sistem. Q = Qnet . m kütlesel debidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Enerji dengesi Genel enerji dengesi. 9-12 EKİM 2008. EK IP = & & Q yoğ veya Qbuh & W komp . dört yollu vana ile sistem çalışması ayarlanmaktadır. & & m sa ( h giren − hçikan ) = m s ( h giren − hçikan ) (4) IP ünitesinin ( EK IP ) ve tüm IP sisteminin ( EK sis ) enerji-bazlı verimliliği.çikti = W giren − Wçikan . sırasıyla aşağıda gösterilmiştir: EK IP & & Q yoğ veya Qbuh = & W komp (5) veya elektrik girişi terimi yerine. Burada. Isı pompalı sistemin şematik gösterimi Kütle dengesi Genel kütle dengesi. giren enerji terimlerini çıkan enerji terimlerine eşitleyerek yazılır.giren = Q giren _ Qçikan . aşağıdaki gibi gösterilebilir: & & ∑ Qgiren = ∑ Qçikan (2) Genel enerji dengesi. Şekil 2’de verilmiştir. Enerji dengesi eşitliği. net iş çıktı akımıdır. İZMİR Toprak kaynaklı ısı pompasının şematik gösterimi. net ısı giriş akımı ve W = Wnet .I. Buharlaştırı cıGenleşme Vanası Yoğuşturuc u- Kompres ör W Şekil 2.elek (6) 8 . & & ∑ m giren = ∑ mçikan (1) & şeklindedir. daha açık bir şekilde de yazılabilir: & & & & Q + ∑ m giren h giren = W + ∑ mçikan hçikan (3) & & & & & & & & Burada.

9-12 EKİM 2008.elek + W fan .elek = W pompa /( η pompa . Burada. İncelenen ısı pompasının EK ve ÖNÇO değerleri Tanım Soğutma EK IP 4.elek η fan .elek η pompa .elek (10) verilmektedir.elek = W komp /( η komp .12 ÖNÇO (kg sb/hm2) - 9 .mek ) olmaktadır. 4.elek + W fan . m s .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.elek = W fan /( η fan . ÖNÇO değeri bu çalışmada iki farklı kurutucu tipinin maydanozun kurutulması sırasındaki performanslarını kıyaslama amacıyla kullanılmıştır.elek & Q yoğ & +W (8) pompa . İZMİR ve soğutma istemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W (7) pompa veya elektriksel terimlerle EK sis = & Wkomp .71 Sistem 3. & & W komp .elek η komp .elek (14) & Burada.mek ) ve (11) (12) (13) & & W fan . (9) EK sis = & Q yoğ & & & Wkomp .mek ) & & W pompa . bir saatte alınan suyun miktarıdır (kg).2 Kurutucunun performansının değerlendirilmesi ÖNÇO = & ms & & Wısıtıcı . 3.elek + W pompa . BULGULAR VE TARTIŞMA Toprak kaynaklı ısı pompası siteminin iki uygulaması için soğutma ve kurutma olarak iki bölümde incelemiş ve EK ve ÖNÇO değerleri. Tablo 1.elek Kurutma sistemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W pompa & + W fan veya elektriksel terimlerle. Tablo 1’ de özetlenmiştir.

Bu sonuçla her bir metreye 84. Elde edilen ısının atılmasında 25 oC. Toprak altına bıraktığımız prob ısı değiştiricisi borusuna hemen bitişik bırakıldığından yüksek değer okunmuştur. İlk maliyetin pahalı olmasına rağmen. İzmir şartlarında toprak ısı değiştiricisinde iyi bir verim elde edilmiştir.0455880 Hesaplanan soğutma ve ısıtma kapasitesine göre.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ön görülen toprak ısı değiştiricisi boyu. kızgın buhar soğutuculu ve kızgın buhar soğutucusuz olarak incelendiğinde. Kurutma için ÖNÇO değeri 0. Soğutma için hesaplanan bu değerler ısıtmada daha yüksek çıkacaktır.4 W ısı enerjisi toprağa atılmıştır (84. kızgın buhar soğutuculu ile yaklaşık 3.122 bulunmuştur. sırasıyla 2. ısı kaynağı olarak.12 bulunmuştur. Dolayısıyla. Elde edilen ana sonuçlar aşağıda özetlenmiştir: a) TKIP soğutma ünitesi için. gerek maliyetlerin düşürülmesi gerekse etki katsayısının arttırılması konusunda.45 olarak bulunurken. toprak kaynaklı ısı pompalarının SEK’sı 3' ün üzerindedir. Bu çerçevede. kızgın buhar soğutucusuz ise 2. 470 m’dir. “Sanayi-Üniversite İşbirliği” kurulmalı ve bu teknolojinin ülkemizde yaygınlaşması sağlanmalıdır. Bu manada hedefe ulaşılmıştır.63 2. Kurutma sistemleri. IP ünitenin EK değerleri.39 2. Havadan havaya ısı pompalarında soğutma için etki katsayısı 2.88 ve 1. 10 . 100 m’lik toprak ısı değiştiricisi dikey olarak gömülmüştür. 5. Sistemin verimliliği. yani.45 0. Soğutma mevsimi için. 2. c) Toprağın. İZMİR elek Kurutma elek 3. Bu sıcaklık yukarı çıktıkça bu sıcaklık düşmektedir. EK değerleri.65 ve 1. 1800 kg/h debide 2 oC lik bir sıcaklık farkı elde edilmiştir. bu verimlilik bir ısı pompası için uygun değerdir. Bunun en büyük nedeni toprak altında sıcaklığın mevsimlere göre çok fazla değişkenlik göstermemesidir. 9-12 EKİM 2008. Fan-coil'de hava üfleme sıcaklığı. Sistem yeterince çalıştırıldığında oda sıcaklığı hedeflenen 21 oC 'ye düşürülmüştür.1 olarak tespit edilmiştir. b) TKIP kurutma sistemi için. Bu bağlamda.12 olarak bulunurken. IP ünitenin EK değerleri. SONUÇ Bu çalışmada. temiz bir enerji kaynağı olması ve yıl boyunca toprak sıcaklığının sabit kalması. bir çoğundan da daha yüksektir. IP ünitenin EK değerleri. Sistemi kızgın buhar soğutucusu devreye alınmadan test edilmiş ve toprak ısı değiştiricinin net kapasitesi tespit edilmeye çalışılmıştır. Normal şartlarda bu derinlikte toprak sıcaklığı 15 ila 25 oC arasındadır. Hesaplanan ÖNÇO değeri 0.63 bulunmuştur. Evaporasyon sıcaklığı 2 oC sağlanarak fan-coil devresine yaklaşık 8 oC su gönderilmiştir.8 arasındadır. ısı pompalarında kullanılmasını cazip hale getirmiştir.63 bulunmuştur. Isı pompalı sistemler ile desteklenmelidir. 3. Eşitlik (5) ve (6) kullanılarak. enerji yoğun sistemlerdir ve ısı pompalı hibrit sistemlerin kullanılması ile enerji tasarrufu sağlanmaktadır. sırasıyla 4. Eldeki imkanlar ölçüsünde deney düzeneği için 50 m sondaj yapılarak. toprak ısı değiştiricisine gitmesi gereken enerjiyi atmak dolayısıyla evaparasyon basıncını düşürmek için. sisteme kızgın buhar soğutucusu konulmuştur.65 1. sırasıyla.4 W/m).88 ve 1.39 ve 2. Bu çalışmada dış sıcaklık 36 oC iken 50 m deki toprak sıcaklığı 28 oC civarında ölçülmüştür. 36 oC 'ye göre daha iyi bir sıcaklık olduğundan toprak kaynaklı ısı pompaları daha verimli çalışmaktadır.122 bulunmuştur.71 ve 3.1. iki farklı ısı pompası sistemi uygulaması verilmiştir.12 2. Bu değer daha önce yapılan denemelerle literatürde verilen değerle aynı. sırasıyla. Bu çalışmada elde edilen sonuçlardan görüleceği gibi. sırasıyla. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri. kondenser basıncını düşürmek. Eşitlik (7) ve (8) kullanılarak.45 olarak bulunurken. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri. Avrupa da ve Amerika da çok yaygın olarak kullanılan toprak kaynaklı ısı pompalarına. TKIP kurutma istemi için.6 ila 2. 2. Sistemde yeterli toprak ısı değiştirici boru boyu ile COP yaklaşık 3 olup. ülkemizde de gereken önem verilmelidir. kış şartı için 106 m ve yaz şartı için ise.I. teorik analiz yapılmış ve deneysel veriye dayalı olarak ele alınan sistemlerin performansı değerlendirilmiştir.88 1. 15 oC ölçülmüştür. sırasıyla 2.65 ve 1.

[5] Hancıoğlu E. 2001. salt enerji analizi yerine. Güneş enerjisi destekli toprak kaynaklı (jeotermal) ısı pompalı bir kurutucunun enerji ve ekserji analizi. Heat Pump Drying of Agricultural Materials. 11 . Batch Drying of Banana Pieces-effect of Stepwise Change in Drying Air Temperature on Drying Kinetics and Product Colour. and Saen-saby P. ve Hepbaşlı A.S.J. 1998. Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü Doktora tezi. Heat and Mass Transfer.. yazarlar tarafından da başka yerde yapıldığı gibi. Food Research International. III. KAYNAKLAR [1] Dincer. 34:317-320. [2] Chua K. I. Chou S.C. 235250.A. [3] Akın A. 1998. Sayı: 34.N. Moisture transfer analysis during drying of slab woods. 2000.. [4] Prasertsan S. Temiz Enerji Sempozyumu Bildiriler Kitabı.. 6.I. Drying Technology. 121-128. Hawlader M.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. 2006.. Cilt: II. 9-12 EKİM 2008. 721-731. İZMİR d) Sistemin performansının değerlendirilmesinde. 16(1-2). Mujumdar A. Isı Pompalı Kurutucularla Emisyonların Azaltılması.K ve Ho J. ekserji ve eksergoekonomik analizlerinin de yapılması önerilmektedir.

Bu proje Muğla’ nın Dalaman ilçesinde bulunan bir termal otelde uygulanmış ve iki yıl süreyle incelenerek çalışma değerleri kayıt altına alınmıştır. Sistem konvansiyonel sistemlere göre daha yüksek verim ile çalışabilmektedir.Ş-Isı Makineleri San. Bu sistemde verim kaynak sıcaklığı ile doğru orantılıdır. UYGULAMASI TAMAMLANMIŞ ISITMA SİSTEMİ GENEL TARİFİ Uygulama yapılan bina termal sağlık merkezi olarak kullanılan Therme Maris otelidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı kaynağı olarak toprak. ozlemcetin@isimas. Otel Muğla’ nın Dalaman ilçesi sınırlarında bulunmaktadır.5 işletme tasarrufu sağlamıştır. Kaynak sıcaklığı yaklaşık olarak 270C-300C aralığındadır. ve Taah. 89 otel odası ve villalara sahip otelde. Bu durumda da ısıl kuyunun soğukluğu sistem verimini belirler. uygulanmış bir projemize ait bazı bilgiler verilmektedir. Bilindiği gibi yer kaynaklı ısı pompası birçok kaynağı kullanarak ısıtma ve soğutma yapabilen sistemlerdir. Jeotermal kaynak kullanılması ile elde edilecek işletme maliyetleri karı LPG’ ye göre yaklaşık %70-%80 arasında iken soğutmada split klimaya göre %40 karlıdır. Yerden doğal olarak çıkan termal su otel çevresindeki doğal havuzlarda birikmekte ve kullanılmaktadır.Ş.İstanbul altinkaya@isimas. yaşanılan ortamın soğutulması istendiğinde içerideki ısıyı daha soğuk olan kaynağa (ısıl kuyuya) taşır. düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakla ısı pompası kullanımı alternatif yakıt olan LPG’ ye göre %87. Ayrıca aynı otel için yapılmış jeotermal kaynak ile soğutma çalışması da irdelenmiştir.I. Bu çalışmamızda düşük sıcaklıklı jeotermal kaynağın yer kaynaklı ısı pompasına kaynaklık ettiği ısıtma uygulamalardan birine örnek vermek amacıyla.Ş’ de 2003 yılından beri WaterFurnace (USA) marka ısı pompalarıyla sektörde yer almaktadır. GİRİŞ Yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) bundan yaklaşık 10 yıl önce ülkemizde HVAC sektörüne girdi. 25m2 hamam yerden ısıtmasının ve 2 Adet 18 ton su kapasiteli sağlık havuzunun termal suyu 2 adet 17kW ortalama kapasiteli sudan suya ısı pompası ile ısıtılmaktadır. Özlem Çetin ISIMAS A. Sistem. ihtiyaç olan ısıyı bir kaynağı (doğal gaz. 12 . A. Isı Pompası 1. 2. İZMİR DÜŞÜK SICAKLIKLI JEOTERMAL KAYNAKLARIN YER KAYNAKLI ISI POMPALARINDA ISITMADA VE SOĞUTMADA KULLANIMI VE UYGULAMALARI Korhan Altınkaya. kömür v. Isımas A. İşletme maliyetlerindeki farkın diğer yakıtlara göre oldukça büyük olması sistemi cazip kılan en önemli etken olmuştur. Buna göre. Isıtma durumunda bir ısı pompasının 27 0C jeotermal kaynak suyu sıcaklığında nasıl çalıştığı ve ilk yatırımını ne kadar zamanda karşıladığı uygulanmış bir proje üzerinde incelenerek ortaya çıkarılmıştır. Tic.com. göl veya yeraltı suyu kullanıldığı gibi yeraltı jeotermal sularda kaynak olarak kullanılabilir. 9-12 EKİM 2008. Isı pompasının piyasaya ilk girişinde her yeni konuda olduğu gibi bir direnç oluşmuş bu direnç artan örnek uygulamalarla ortadan nispeten kalkmıştır.com. Bu verimin asıl nedeni..b) harcayarak değil hali hazırda bir yerde bulunan ısı kaynağını ihtiyaç duyulan yere taşımasıdır. Anahtar Kelimeler: Düşük Sıcaklık Jeotermal Kaynak.tr ÖZET Yer kaynaklı ısı pompalarının verimi kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır.tr. Sistem enerjiyi sadece bir kaynaktaki enerjiyi taşımak için kullandığından dolayı işletme maliyetlerinde tasarrufludur. Bu çalışmada yer kaynaklı ısı pompalarıyla düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakların kullanımı incelenmektedir. deniz.

Havuz içerisinde ısınmadan dolayı oluşan tortuyu temizlemek için her günün sonunda havuz suyu boşaltılmakta ve yeniden doldurularak ısıtılmaktadır. Bu incelemede anlatılan uygulamada da kaynak olarak düşük sıcaklıklı yeraltı (jeotermal su ) suyu kullanılarak. Kaynak tarafı sıcaklığı 270C.I. yük tarafında ise istenen sıcaklığın 450C olmasından dolayı ısı pompası ısıtmada ortalama 5. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz. Şekil 2. Bu sebepten dolayı ısıtma için kaynak suyu direk olarak cihaz içerisinde dolaştırılmamakta. Sağda Isıtılan Sağlık Havuzları Yük tarafı tesisatı suyun fiziksel özelliklerinden dolayı kapalı devre olarak tatlı su ile yapılmıştır.6 COP’ de çalışmaktadır. İZMİR Şekil 1. Kaynak suyu aşırı mineralli olduğu için ısıtılma durumunda aşırı tortulaşma meydana gelmektedir. Bu kaynak proje yerine göre faklılık gösterebilmektedir. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5. yine kullanım suyu olarak kullanılacak düşük sıcaklıklı yeraltı suyu (jeotermal su) ısıtılmaktadır. 13 . Therme Maris SPA & Termal Otel – Dalaman Sistem yukarıdaki açıklamadan da görüldüğü gibi verimini öncelikle kaynaktan sağlamaktadır. havuzlar yerden ve duvardan ısıtma boruları ile ısıtılmaktadır.

Jeotermal Kaynak ile Isıtma Sağlayan Isı Pompaları. Bu kaynak sıcaklığında. Pompa olarak plastik pompaların kullanılması daha uygun olabilmektedir fakat uygulama yapıldığı yıllarda plastik pompalar konusunda düzgün teknik değerlere ulaşılamadığı için bu yol seçilmiştir. Termal suyun aşırı agresif olmasından dolayı ısı değiştiricisi olarak titanyum eşanjör kullanılmıştır. İZMİR EKW17 Filtre EKW17 M T M T M T M T FS T M FS M T M T M T T M M T M T T M HAMAM T M FS HAVUZ 1 HAVUZ 2 T M Şekil 3. Şekil 4.I. 17kW nominal ısıtma kapasitesi değerine sahip ısı pompası yaklaşık 26kW ısıtma kapasitesinde çalışmaktadır. ısısını ısı pompası soğutma devresinden gelen suya vererek ısı değiştiricisinden çıkmakta daha sonra termal kaynak havuzuna bırakılmaktadır. Şekil. Bu yüzden kaynak tarafı sirkülasyon pompaları daha küçük basma yüksekliğine sahip pompalardır ve buna bağlı olarak daha az elektrik harcamaktadırlar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tümüyle titanyum olan bir pompa kullanılması durumda ilk yatırım maliyeti çok fazla yükseleceği için ucuz ve kolay bulunabilir paslanmaz pompa kullanılması ve birkaç yılda bir çarkının ve gövdesinin yenilenmesi müşteri tarafından 14 . 9-12 EKİM 2008. (Bkz. Belli dönemlerde pompaların çarkları temizlenip değiştirilmektedir.3-Sistemin Tesisat Şeması) Kapalı sistem uygulamalarından farklı olarak kaynak içerisine döşenen polietilen borular yoktur. Sistemin Tesisat Şeması Kaynak tarafı bir plakalı ısı değiştiricisi ile kaynak suyundan ayrılmaktadır. ISITMADA ISI POMPASI KAYNAK TARAFI Bu uygulama bir açık sistem uygulamasıdır. Titanyum Plakalı Eşanjör ve Tesisatı 3. Bunun yanında suyun özelliğinden dolayı pompaların gövdeleri ve çarkları paslanmaz seçilmiştir. Devre soğuk olduğu için eşanjör içinde herhangi bir tortulaşma sorunu yaşanmamıştır. Termal kaynaktan gelen 270C sıcaklığındaki termal su. Isı değiştiricisi içerisinde suyun sıcaklığından başka hiçbir fiziksel ya da kimyasal özelliği değişmemektedir.

Bu durumda sistem bir yılsonunda 43. Otel bakım onarımı tarafından daha önce kullanılan LPG sisteminin ve yeni kurulan ısı pompası sisteminin tüketimleri izlenerek kayıt altına alınmıştır. sağlık havuzlarındaki sıcak su ise havuz tabanına ve duvarlarına döşenen yerden ısıtma boruları ile yapılmaktadır. Bu da yaklaşık olarak %87.3-Sistemin Tesisat Şeması) Havuz ve hamam gündüz saatlerinde açık.272$ tüketmektedir. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz. Sağlık havuzlarındaki suyun ısıtılması ve hamamın ısıtılması bu sıcak su ile sağlanmaktadır.5 COP’ de çalışan ısı pompası ve kaynak tarafı sirkülasyon pompası 12 ay 365 gün ortalama günlük 14 saat çalışma ile bir yıl boyunca 6.I. 5. Hamamda ısıtma zemin altına.720 kcal/h’ lik ısıtma kapasitesi ile 5. Isı pompaları gece suyu ısıtmakta gündüz ısı kayıplarını karşılamaktadır. Buna karşın eski LPG sistemi aynı değerler için 50. Sağda-Kullanılıp Geri Boşaltılan Koy Kaynak tarafından alınan ısı. gece kapalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sağlık havuzu ortalama 380C’dir ve cihaz bu sıcaklığı elde etmek için 2 yıldır sorunsuz bir şekilde ortalama olarak günde 14 saat çalışmaktadır. (Bkz.856$ tasarruf etmiştir.128$’ lık yakıt tükettiği kayıtlardan elde edilmiştir. Bu sayılan avantajlardan dolayı sistemin ilk yatırım maliyeti kapalı sisteme göre çok daha az olmuştur. Havuz içerisindeki su günlük olarak değiştirilmektedir. Bu değerlere göre. Şekil. İZMİR tercih edilmiştir. Yük tarafı kapalı bir çevrim olarak tasarlanmıştır. ALTERNATİF YAKITLA KARŞILAŞTIRILMASI Bu sayılan ısıtma ihtiyaçlar için daha önce bir LPG kazanı kullanılmaktaydı. 4. Açık sistemin kapalı sisteme göre diğer avantajları ise kaynak içerisine döşenen boruların maliyetinden tasarruf edilmesi. Karşılaştırmanın düzgün olabilmesi için LPG tüketimi kıyaslamanın yapıldığı günkü fiyatıyla değerlendirilmiştir. 15 . Her ne kadar sirkülasyon pompasında tüketilen elektrik miktarı artacak olsa da sistem daha sorunsuz ve masrafsız olarak çalışacaktır. Kaynak tarafının açık sistem değil de kapalı sistem yani polietilen borularla yapılması bu pompa masrafını ortadan kaldıracaktır. kaynak tarafında boş alana ihtiyaç duyulmaması ve sistemin daha basit olmasıdır. ortalama 44. Fakat otelde kaynak olarak kullanılan termal kaynak havuzları aynı zamanda müşterilere havuz olarak da hizmet verdikleri için kapalı sistem boruları görüntü olarak sorun teşkil edecektir. ISI POMPASI YÜK TARAFI Şekil 5.5’ lik bir tasarruf yüzdesi demektir. ısı pompasında kompresörde sıkıştırılarak yük tarafına 550C sıcak su olarak verilmektedir. 9-12 EKİM 2008. Bu yüzden bu yöntem kullanılmamıştır. Sistem kendini ilk kurulum maliyetine göre yaklaşık 6 ay gibi kısa bir sürede geri ödemiştir.

I. ISITMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Yakıt Cinsi Fuel Oil No:6 Kalorifer Yakıtı Motorin Doğal Gaz LPG Dökmegaz Birim Fiyat 0.69000 2.54000 2.120 YTL 29. Bu tasarruf miktarının en yüksek seviyede tutulması için dış hava algılayıcısına bağlı küçük bir otomasyon kurulması gerekmektedir.78 Kcal/h 148. İZMİR Şekil 6.78 Kcal/h 148. kullanım sıcak suyunun ve kapalı havuzun LPG ile ısıtılmasının yanı sıra otel odalarının chiller ile soğutulmasına alternatif olacak ısı pompası sistemi kurulması tasarlanmıştır. Bu sistemde ayrıca ısıtmanın yanı sıra soğutmada da faydalı olacaklardır.78 Kcal/h 148.78 Kcal/h 148.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.002 69. boyler veya otel ısıtması için LPG’ ye göre %84 karlı olan jeotermal kaynak sistemi soğutmada da chillere göre %40 karlıdır.968 223.64000 Yakıt Isıl Değeri 9562 Kcal/Kg 9875 Kcal/Kg 10256 Kcal/Kg 8250 Kcal/Kg 11100 Kcal/Kg Verim 0. Cihaz oteldeki ısıtma ve soğutma ihtiyaçlarını karşılayarak en yüksek çalışma saatlerine çıkmaktadır ve böylece yukarıdaki tasarruf miktarları hesaplanmıştır.98305 1. Bu sayılan bakım giderleri edilen tasarrufun yanında çok küçük kalmaktadır.93 0.127 YTL 13. Bu araştırma sonunda otel odalarının.883 YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg 16 . İşletim Maliyetleri Tablosu Bakım giderleri hesaplanacak olursa.463 YTL Maliyet * (Yıl) 98. Otelin olduğu bölge düşünüldüğünde yaz aylarında hava sıcaklığının kaynak havuz sıcaklığından daha yüksek olduğu dönemlerde ısı pompası chiller cihazı yerine soğutma ihtiyacını karşılayabilir ve sistem daha fazla tasarruf etmiş olabilir.49724 0.865 149. kaynak tarafı plakalı ısı değiştirici temizliği. kaynak tarafı filtreleri bakımı haricinde bir cihaz bakımı söz konusu değildir. Sisteme ait işletim maliyetleri aşağıdaki gibidir. ısı değiştiricisinin 5-6 yılda bir değiştirilmesi. JEOTERMAL KAYNAK İLE SOĞUTMA Sağlık havuzlarının ısıtılması daha önceki bölümlerde anlatıldığı şekilde 17kW nominal kapasiteli iki adet ısı pompası ile 27°C’ deki jeotermal kaynak suyu açık sistem olarak kullanılarak gerçekleştirilmiştir.92 Isıtma Enerjisi 148. 6.84 0.78 Kcal/h Maliyet (saat) 19.80 0.186 198.380 YTL 38. 9-12 EKİM 2008.80 0. Havuz.003 YTL 43. Bu çalışmada verilen tüketim değerleri sistemin 2 yıllık çalışması boyunca izlenerek ortalaması alınmış tüketim değerleridir. Sistemin ısıtması ve performansı geçen yıllar içerisinde incelenmiş ve ısı pompası ile otel içerisinde sağlanabilecek diğer faydalar araştırılmaya başlanmıştır.

12094 COP 2.28 5. (Kaynak) 0. Bu şekilde düşük sıcaklık jeotermal kaynaklarına ülkemizde sıkça rastlanmaktadır. Burada anlatılan örneği ele alacak olursak.718 21.12094 YTL/Kwh (EKW130) 4.65 0.2 YTL ** Yakıt alt ısıl değerleri ve birim fiyatları Aralık -2007 tarihli Tesisat Dergisi' nden alınmıştır.5 Soğutma Enerjisi 110. 17 .44 Kcal/h 148.489 YTL 2. Bunların ekonomimize kazandırılması için ısı pompalarının uygun bir aracı olabileceği görülmüştür.44 Kcal/h 3.I. (Kaynak) Sirk. Bu da bize gösteriyor ki nispeten düşük sıcaklıkta olan termal kaynakların da ısıtma için verimli olarak kullanılması birçok diğer yakıtın kullanılmasından ciddi şekilde daha tasarrufludur. Ayrıca kaynağın kendiliğinden yeryüzüne çıkıyor olmasından dolayı açık sistemin en basit ve ucuz şekliyle uygulanabilir olması ilk yatırım maliyetini çok aşağılara çekmiş ve sistemin kendisini 6 ay gibi kısa bir sürede amorti etmesini sağlamıştır.10 Sirk. Pomp. Uygulanan projeden de görüldüğü gibi yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) birçok değişik ısı kaynağından değişik çözümlerle yararlanabilmektedir. her türlü ısıl kaynağı kullanarak düşük işletme maliyetleriyle karşılayabilmektedir. (Yük) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Toplam: * :12ay :365 gün :17 Saat 0.12094 0. var olan bir kaynaktan alınmakta ayrı bir yakıt yakılarak karşılanmamaktadır.489 YTL 2.527 5.524 - Çalışma Saati Soğutma için 2730 Çalışma Saati SOĞUTMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Birim Fiyat 0. soğutma ve kullanım sıcak suyu ihtiyaçlarını.99 YKIP Toplam: * : 6ay :180 gün:7 saat saat 1$=1.134 YTL 109. Ayrıca bilindiği gibi ısı pompasının çift yönlü çalışma özelliğinden dolayı ısıtma için yapılan yatırımla soğutmada elde etmek mümkündür.5 Kcal/Kg Kcal/Kg Kcal/Kwh 0.502 SPLIT KLİMA YTL/Kwh YKIP Isıtma 0.99 0.78 Kcal/h 95.80 0.216 211. 7. Dalaman yaz şartlarında hava sıcaklığı.99 Isıtma Enerjisi 3.12094 YTL/Kwh 860 Kcal/Kwh 0.099 Sirk.47 YTL 33. Bu durumda cihazlar soğutmada konvansiyonel sistemlerden daha yüksek bir verimde çalışabileceklerdir.506 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.28900 0.449 14.32203 0.256 YTL 73.99 148.12094 YTL/Kg 7000 YTL/Kg 4640 YTL/Kwh 860 YTL/Kwh 2. Pomp.530 YTL 54.46 Kcal/h 10.44 Kcal/h 3.5 COP gibi yüksek bir verim sağlamıştır.370 YTL 12. Pomp. Tamamlanan ısıtma uygulamasında kaynak olan jeotermal sıcak su ısı pompasına 5.12094 0.78 Kcal/h 148.46 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 0. Bu durumda COP kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır.12094 0.78 Kcal/h 95.527 0. Yer kaynaklı ısı pompası ısıtma.08 Kcal/h 3. uzunca bir süre termal kaynak sıcaklığı olan 270C’ den daha yüksek bir değerdedir.000 YTL 28. Sonuçta suyu ısıtmak için gereken enerji.12094 0.78 Kcal/h 148.08 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 6.489 YTL 3.964 YTL 513 4.192 YTL 6. İZMİR İthal Sibirya Kömür Yerli Linyit Kömürü Elektrik SPLIT KLİMA Kazan+Chiller Toplam: 0. SONUÇLAR 110. Düşük sıcaklık jeotermal kaynaklar uygun sıcaklıklarda soğutma için de daha verimli olarak çalışabilmektedirler. 9-12 EKİM 2008.65 0.80 3.776 0.478 Tasarruf miktarında kaynak olarak kullanılan suyun 270C olmasının büyük bir etkisi vardır.00000 Birim Fiat YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh COP 860 Kcal/Kwh 860 Kcal/Kwh 3.

İZMİR 8.Ş.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Oklahoma University [2] ISIMAS A. 9-12 EKİM 2008.Source Heat Pump Systems. Closed – Loop / Ground . Yer Kaynaklı Isı Pompası Uygulamaları 18 . KAYNAKLAR [1] International Ground Source Heat Pump Association (IGSHPA). .I.

Ali GÜNGÖR Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. verimlilik değerlerini daha önce yapılan çalışmalar ile ortaya koymuştur. doğal veya yapay ısı kaynaklarından aldığı ısıyı bir yapıya veya uygulamaya transfer edebilir. bu konuda sınırlı sayıda çalışma yapılmıştır. hem ekonomik açıdan hem de doğal kaynakların israf edilmeden tüketimi açısından gittikçe artmaktadır. Bu çalışma ile aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı termodinamik analizi ve tasarımı yapılarak bir ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi yapılmıştır ve tasarım sonucu üretilen ürünle ilgili performans deneyleri gerçekleştirilmiştir. Bu önem.edu. Ancak. sistemin performansının beklenen 19 . Bu yüzden. Isı pompalarının gelişen teknolojisi ile birlikte ısı pompalı su ısıtıcılarının elektrikli su ısıtıcılara göre enerji verimliliği önemli ölçüde arttırılmış ve elektrikli su ısıtıcılar ile aynı karakteristik özellikte tasarlanarak montaj zorlukları aşılmıştır. Anahtar Kelimeler: Isı Pompası. elektrik enerjisi tüketiminde yapılan küçük orandaki tasarrufların. Dr.gungor@ege. bu tür ısı pompalı su ısıtıcılarının yapılabilirliği gösterilmiştir. ısı pompası ile sıcak su üretim işleminin verimliliği ve kullanım süresi boyunca ortaya çıkacak değerlerin uygunluğu bulunmuştur. Günümüzün ileri üretim teknolojisi ile birlikte güvenirliliği ve pratikliği oldukça geliştirilmiştir. geleneksel sistemlere göre 2 veya 3 kat daha verimli olabilmektedir [1]. Böylece. enerji tüketiminin azalmasını sağlayacaktır. Diğer yandan. Ayrıca.GİRİŞ Elektrik enerjisinin verimli kullanımı günümüzde oldukça önem kazanmıştır. Prototipin güvenilirlik ve verimlilik durumu değerlendirilerek sistemin yararlılığı incelenmiştir. Su ısıtmak için kullanılan enerji.I. ısı pompalı su ısıtıcıları (IPSI). 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. su ısıtma amacıyla kullanılması verimli çözümler sunabilmektedir. Elektrik enerjisinin tüketici sayısının fazla olması ve yaygın olarak kullanılması nedeniyle. ısı pompalı su ısıtıcıları için daha önceden yapılan tasarımlar incelenmiş ve kısa bilgiler verilmiştir. Su Isıtıcısı. sistem prototipi yapılarak. Belirlenen sonuçlarla.com. sıcak su üretimi için harcanan enerjinin azaltılmasını sağlayabilecek alternatif bir yöntem olan ısı pompası kullanarak sıcak su üretme tekniği incelenmiştir. İZMİR AİLE TİPİ HAVA KAYNAKLI ISI POMPALI SU ISITICISI TERMODİNAMİK ANALİZİ VE TASARIMI Bülent ORHAN. Geliştirilen aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi için değişik şartlarda uygulama yapılması ile veriler elde edilmiş ve sistemin yeterliliği değerlendirilmiştir. Sistemin bileşen seçimleri yapılarak bir prototip tasarlanmıştır. ülkemizdeki çoğu bölge için kullanımının oldukça avantajlı olacağının öngörülmesine rağmen ısı pompalı su ısıtıcılarının ülkemizde ticari üretimi çok az olmakla birlikte. ısı pompalarının. düşük sıcaklık bölgesindeki ısı enerjisini yüksek sıcaklık bölgesine aktarır. Öncelikle. Bununla birlikte. su ısıtıcıların verimliliğinin artırılması. İzmir-Bornova bulentorhan2000@superposta. bir ev için yapılan toplam enerji harcamalarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır. geleneksel elektrikli su ısıtıcıları ve gazlı termosifonlar termodinamik verimlilik limitlerine yaklaşmışlardır. Sistemin çevrim prensipleri incelenip teorik analizi yapıldıktan sonra 80 litrelik su hacmi için tasarım koşulları belirlenmiştir. Sıcak Su Üretimi 1. Isı pompaları. Elektrik veya gaz kullanarak ısının yaratılması yerine ısı pompaları ile bir kaynaktan ısıyı taşıyarak su ısıtmak. ali. Sıcak su ihtiyacı günümüz modern yaşamında önemli bir yer tutmaktadır.tr ÖZET Bu çalışmada. üretim maliyetlerinde ve elektrik enerjisi elde etmek için tüketilen kaynak miktarında önemli oranda azalma sağlayacaktır. Elde edilen sonuçlara göre. Prof. Bir miktar enerji girişi ile ısı pompaları. Ayrıca sistemin kapasite limitleri ve su ısıtma performansı kontrol edilerek deneysel olarak belirlenmiştir.

düşük oranda enerji girişi ile bu akışı ters yönde gerçekleştirebilir. Şekil 1. Isı pompalarında tasarımı etkileyen önemli unsurlardan biri sistemin enerji kaynağıdır. Yeni Zelanda’da bir eve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı kurularak gerçekleştirilen deneyler sonucunda. toprak ve ortam havası kullanılabilir. elektrikli su ısıtıcısına göre enerji tüketiminin 3’te 2 oranında azalacağı belirtilmiştir [4]. doğası gereği yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru yayılır. Buharlaştırıcı aracılığıyla havadan çekilen ısı. ISI POMPALI SU ISITICISI TASARIMLARI Isı pompalarının su ısıtma uygulamalarında kullanımı 1950’li yıllarda keşfedilmeye başlanmıştır. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı (COPIP) değerinin 3 olması durumunda. binaların hava soğutmasını sağlamak için hava iklimlendirme cihazları olmadan sadece IPSI sistemlerinin kullanılabileceği söylenmiştir [6]. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılar. diğer ısıtıcıların daha kolay montaj edilebilmesi. 9-12 EKİM 2008. Fonksiyonel olan bu sistem üzerinde estetik tasarım çalışmaları ile endüstriyel ürün haline getirilebileceği de belirlenmiştir 2. Isı pompalı su ısıtıcılarının geniş tabanda kabul edilmesi durumunda elektrik enerjisi tüketiminde önemli azalma olacağı Amerikan Enerji Dairesi tarafından fark edilmiş ve ilgili çalışmalar 1980 yılından sonra tekrar yoğunlaşmaya başlamış ve bu konuda birçok araştırma yapılmıştır. Bu çalışmada. Isı. evsel uygulamalara göre geniş aralıkta değişerek 3 ila 20 sene arasında olduğu belirtilmiştir [8]. Bu yetersiz kabulün nedenleri olarak. bir kaynaktan ısı çekilip bunun başka bir kaynağa aktarılması esasına göre çalışır. temel olarak hava kaynaklı ısı pompalarının çalışma prensibine sahiptir. Isı pompaları. Diğer bir çalışmada ise. harcanan ek ilk maliyetin geri kazanım süresinin. sistem üzerine bir miktar iş yapılarak.5 değerinde COP vermiştir. ısı pompalarının hava soğutma ve sıcak su üretiminde aynı anda kullanılması ile önemli oranda enerji tasarrufunun olacağı gösterilmiştir [7]. hava kaynaklı su ısıtıcılarının performansının ortam hava sıcaklığı ve havanın nemine bağlı olduğu gösterilmiş ve hava kaynaklı su ısıtıcısının COPIP değerinin buharlaştırıcıdan geçen havanın kuru olması durumda yaklaşık % 5 oranında düşeceği savunulmuştur [5].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Isı pompaları. Isı pompalı su ısıtıcısı kullanılarak değişik test şartlarında yapılan araştırmalar sonucunda ortaya konulan alan değerlendirme raporları. ısı pompalı su ısıtıcısı kullanımı ile enerji kazanım oranının %40-%70 arasında olabileceğini göstermiştir. toplum tarafından yüksek oranda kabul görerek kullanımı yaygınlaşmamıştır. Bunun nedeni. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılarının ana bileşenleri. hava kaynaklı ısı pompası sistemi ve sıcak su tankıdır (Şekil 1). hava kaynaklı sistemlerin diğerlerine göre basit tasarımda yapılabilmesidir. ısı pompalarında en yaygın kullanılan enerji kaynağı çevre havasıdır. İZMİR düzeylerde olduğu belirlenmiştir. Isı pompalı su ısıtıcısı temel bileşenleri 20 . Bununla birlikte. yüksek ilk fiyat. Hawaii’de kurulan büyük ölçekli ısı pompalı su ısıtıcısı test ederek incelenmiş ve sistem yaklaşık olarak 2. yıllık enerji tüketiminde bir elektrikli su ısıtıcı kullanımına göre % 50 ila % 58 arasında tasarruf sağlandığı hesaplanmış ve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısının elektrik tüketimini azalttığı ortaya konulmuştur [3]. Enerji kaynağı olarak su. Ancak. Benzer şekilde. Bu yıllarda yapılan çalışmalar ile ısı pompalı su ısıtıcıları elektrikli su ısıtıcılara göre daha yüksek verimlilik sağladığının ortaya konulmasına rağmen. Isı pompalarının aynı anda soğutma ve su ısıtma amacıyla kullanılabilmesi için bir evin hava iklimlendirmesi ve sıcak su üretimi üzerinde iki yıl boyunca yapılan çalışmalar sonucunda. yoğuşturucuda çevrim akışkanının yoğuşması ile suya verilir ve böylece sıcak su elde edilmiş olur. yüksek hacimde sıcak su çekimi sırasında geri ısınmanın yetersiz olması ve kompresörün çalışırken gürültü yapması olarak düşünülebilir [2].

suya batırılmış yoğuşturucu. Böylece düz boruya göre daha kısa uzunluğa sahip boru kullanılabilmiştir. DENEY SİSTEMİNİN TANITIMI Kurulan ısı pompalı su ısıtıcısı çevrimi Şekil 2‘de görüldüğü gibi kompresör. termostatik genleşme valfi ve buharlaştırıcı olmak üzere 4 ana bileşenden oluşmaktadır. Sistemde kullanılan helisel kıvrılmış yoğuşturucu Sistemde. uzunluğu 415 mm ve genişliği 120 mm’dir. Tank. Isı pompalı su ısıtıcısı prototipi temel şeması Suyu depolamak ve ısıtmak için 80 litre hacimde krom saçtan yapılmış yalıtımlı ısı tankı kullanılmıştır. Tank içerisine uygun yerleşim için 45 santimetre uzunluğunda 30 sargılı iki parça halinde birleştirilerek tank içerisine batırılmıştır (Şekil 3).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR 3. Yoğuşturucu için yivli boru kullanılması ile ısı transfer yüzeyi arttırılmıştır. Buharlaştırıcının yüksekliği 330 mm. Helisel olarak kıvrılmış 17 metre uzunluğunda. 3/8’’ çapında.9 kW olan Friterm TT75 tipi standart hava soğutmalı kondenser.I. 9-12 EKİM 2008. Diğer bileşenler elektrik kontrol elemanları. paralel olan bakır boru hattı seri hale dönüştürülerek sistemde buharlaştırıcı olarak kullanılmıştır. 70 W gücündeki fan kullanılarak 21 . gözetleme camı.5 m2 ve nominal soğutma kapasitesi 1. Şekil 3. Şekil 2. altındaki metal ayaklar üzerinde durabilmektedir ve üzerine 60x52 cm boyutlarında tabla yerleştirilmiştir. Bu tabla üzerine ısı pompası sistemi kurulumu yapılmıştır. iç yüzeyi yivli bakır boru yoğuşturucu olarak kullanılmak üzere tankın içine batırılmıştır. filtre kurutucu. ısı transfer yüzeyi 4. toplayıcı depo ve yüksek alçak basınç otomatlarıdır.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5°C yoğuşma sıcaklığı için 1569 Watt kompresör kapasitesi vardır. R-502. sistemin harcadığı elektrik enerjisi değerleri ölçümleri yapılmıştır.2 °C buharlaşma ve 54. R-12. buharlaştırıcı üzerindeki ısıl yüke bağlı olarak çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlığı sabit bir değerde kalacak şekilde çevrim akışkanı debisini ayarlamaktadır. Sistemin enerji tüketimini ve su ısıtma yeterliliğini 22 .I. su sıcaklık değişimleri. Isı pompası sisteminin performansını belirlemek üzere buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki basınçlar ölçülmüştür. çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı termostatik genleşme valfi ile sezilmektedir. +7. R-22. 9-12 EKİM 2008. Deneysel çalışmada beş adımdan oluşan performans deneyi yapılmıştır. Sistemde kullanılan buharlaştırıcı ve fan Genleşme valfi olarak buharlaştırıcı girişinde termostatik genleşme valfi kullanılan sistemde. Akıtılan sıcak su debisini ölçmek için debimetre kullanılmıştır. Kompresör emme ve basma hatlarında bulunan manometreler ile yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ölçülmektedir. Sistemde kullanılan kompresör ve toplayıcı depo Tasarlanan prototip. depo içine girinti yapan ucu kapalı boru içerisine konulan yağa batırılmıştır. Sistemde ½ HP. tek silindirli hermetik tip L’Unite Hermetique CAJ 4461 Y model kompresör kullanılmıştır. Kompresörden çıkan kızgın buhar çevrim akışkanı yoğuşturucuda ısısını vererek yoğuşturucu çıkışında bulunan toplayıcı depoda toplanır (Şekil 5). akıtılan sıcak su debisi. ve R-404a soğutma gazlarını kullanan -30 °C ve +10 °C arasındaki sınır içinde bulunan buharlaşma ısılarında çalışan soğutma sistemlerine takılmak üzere tasarlanmıştır. R-134a çevrim akışkanı ile şarj edilerek çalıştırılmıştır. DENEY SONUÇLARI Tasarımı ve kurulumu yapılan aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı için laboratuar ortamında yapılan çalışmalar ile sistemin uygun çalışma performansı elde edilmiştir. İZMİR düşük basınçta buharlaştırıcıya giriş yapan sıvı-buhar karışımındaki çevrim akışkanının dış yüzeyden geçirilen hava akımından ısı çekerek kızgın buhar haline dönüşmesi sağlanmaktadır (Şekil 4). Depo içindeki su sıcaklığını ölçmek için 65 cm uzunluğundaki deponun alt yüzeyinden 15 cm ve 30 cm yükseklikte mekanik termometre kulpları ve 45 cm yüksekliğinde termostat görevi de gören dijital termometre kulpu. R-134a. Şekil 4. basit etkili. Kompresör ve fan tarafından harcanan elektrik tüketim miktarını ölçmek için dijital sayaç sisteme bağlanmıştır. Su ısıtma performansını ölçmek için su giriş ve çıkış sıcaklıkları. Termostatik genleşme valfi. 4. Şekil 5.

referans su sıcaklığı deneyi başlatılır. referans su sıcaklığı ( Tref (oC)) Eşitlik 3’e göre hesaplanır. 3) Referans su sıcaklığının belirlenmesi. ρ ak (kg/m3) debimetredeki sıcak suyun yoğunluğu ve C Psu (kJ/kg. Isı pompasının kapanmasından sonra. Yeniden ısıtma enerji girdisi ( Wıs (kJ)) son akıtma periyodunda belirlenir. 2 1 Tref 1 2 Tort + Tort = 2 (3) Referans su sıcaklığı deneyi sonrası sistemden sıcak su almaksızın. su sıcaklığı ( Tak (°C)) 40 °C'nin altına düşünceye kadar devam edilir.5 ⋅ Vdepo (m3)) kadar sıcak su doğrudan akıtılmaya başlanır. Bu. başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa gelmesiyle termostatın ısı pompasını ilk defa devreden çıkarmasına kadar geçen sürenin ölçülmesi ile yapılır.I. Kullanma sıcak su akıtma debisi ( q ak (m3/s)). Bu süre içinde tüketilen elektrik enerjisi girdisi ( Wıs (kWh)) ölçülür. 9-12 EKİM 2008. akıtılan su sıcaklığı ( Tak ) ile gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel ) aralığında sabit basınçta suyun ortalama özgül ısısıdır. Sıcak suyun akıtılması sonucunda soğuyan suyun ısınmasına. maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi. ikinci kez depo hacminin yarısı kadar sıcak su akıtılır. sistem & çalışmaya bırakılır. son yarım tank hacminin akıtılmasını izleyen yeniden ısıtma periyodundan sonra kompresörü ilk defa devreye soktuğunda. Bu dengeleme periyodu 24 saatten az olmamalı ve en azından. tanktaki termostat tarafından bir tam (açma-kapama) çevrimini kapsamalıdır. Bu akıtmaya. Isıtma periyodu ( t ıs ). Eşitlik 1’e göre hesaplanır. İZMİR ölçmek amacı ile sistem üzerinde Türk Standartları Enstitüsü EN 255-3’te tarif edilen performans deneyi uygulanmıştır. Bu akıtma sırasında birinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) ölçülür. Performans deney metodu sıcak su hazırlamak amacı ile kullanılan ısı pompalarının verimliliğini tespit etmek için uygulanır. 24 saatlik bir bekleme çalışmasından sonra. Performans deneyleri. 5) Tek akıtmada. 2) Sıcak suyu ısıtma performans katsayısının belirlenmesi. 4) Bekleme giriş gücünün belirlenmesi. Isıtma periyodundan sonra sıcak su depo hacminin yarısı ( 0. Isı pompası yeniden devreden çıkıncaya kadar suyu ısıtmasına izin verilir. fazla miktarda su hacminin akıtılmasına karşılık gelen. 1) Isıtma periyodu. Wbek bekleme etkin giriş gücüdür (kW). sistemin bekleme giriş gücünün ( Wbek (kW)) belirlenmesine hazırlık için dengeleme periyodudur. oC). Bu ortalama sıcaklık ve maksimum kullanılabilir sıcak su deneyinde ölçülen ikinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) kullanılarak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan sıcak su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. tanktaki termostatın ilk 23 . depolanan suyun. ısı pompası devreden çıkıncaya kadar izin verilir. Q ak = (1) ∫ρ 0 t ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt Eşitlik (1)’de. Son akıtma süresinde alınan verilerden kullanma sıcak suyu için bir performans katsayısı ( COPIP ) belirlenir. birkaç tam çevrim yapacak şekilde. COPIP = Qak & Wıs − Wbek ⋅ t ıs (2) & Eşitlik (2)’de. aşağıda belirtilen beş temel adımdan meydana gelir [10]. Tanktaki termostat. Son boşaltma periyodu için suyun boşaltılması ve yeniden ısınma süresi ölçülür. Akıtılan su enerjisi ( Qak (kJ)).

Vmaks = 34. Depo içinde 80 litre su bulunduğundan belirtilen özgül hacim için su kütlesi 80 kg olacaktır (Çengel. Maksimum sıcak su enerji miktarı ( Qmaks (kJ)) Eşitlik 5’e göre belirlenir. bir defada akıtılacak sıcak su miktarının ölçülmesi ile belirlenir. sistemden ortama olan ısı transferi ihmal edilirse Eşitlik 8 kullanılabilir. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıkları. Vmaks = Qmaks ρ s ⋅ C psu ⋅ 25 (6) ρs ve C psu değerleri 0. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. (9) m su (kg) depo içindeki su kütlesi ve Δhsu (kJ/kg) sıcaklık aralığındaki entalpi farkıdır. 21 oC ortalama sıcaklığında bulunan suyu 51. Bunun için. depo içindeki suyun başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa ısıtılması arasındaki süreyi kapsar. 1996). İZMİR kapatmasıyla. Eşitlik 9 ile ihtiyaç duyulan enerji değeri bulunabilir. Bekleme süresi ( t bek ) ve enerji girdisi ( Wbek (kWh)) belirlenir. Bu periyot. Bu ölçmelerden bekleme etkin giriş gücü Eşitlik 4’e göre ölçülür. ilk başlangıç sıcaklığından termostatın kapandığı son sıcaklığa ulaşmak için ihtiyaç duyduğu enerjidir.I. termostatın ilk kapatmasına kadar devam eder ve en az bir tam açma-kapama çevrimini kapsar. Qsu = m su ⋅ Δhsu Eşitlik (9)’da. Sistem 1 saat 26 dakika 8 saniyede. minimum diğer bir 24 saatlik periyottan sonra. su sıcaklığının çok düşük olduğu değere ulaşana kadar sıcak suyun sürekli olarak akıtılmasına başlanır. Isı pompası ısıtma tesir katsayısını bulmak için. sistemin tükettiği elektrik enerjisi girdisi deney süresince ölçülmüştür. Q maks = t maks ∫ρ 0 ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt (5) Tek bir akıtmada kullanılabilir maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks (lt)) Eşitlik 6’ya göre belirlenir. Depo suyu sıcaklık değişimi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. COPIP = Qsu WT (8) Qsu (kJ) depo içindeki suyun.7 oC ortalama sıcaklığa ısıtmıştır.042 kWh elektrik enerjisi tüketmiştir. ortam hava sıcaklığının 20 oC ve nem oranın %55 olduğu kapalı ortam bir odada yapılmıştır.5 MPa (5 bar) basınç değerlerine karşılık gelen değerler olarak alınırsa Eşitlik 7 bulunur [10]. Sistemin performans deneyi. Oda sıcaklığına yakın sıcaklıklarda suyun özgül hacmi 0. W & Wbek = bek tbek (4) Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarı. bekleme güç girişinin belirlenmesine başlanır. 24 . Bu süre içinde 1. Akıtma debisi ( q ak (m3/s)).73 ⋅ Qmaks 4.001 m3/kg alınabilir. 9-12 EKİM 2008.1 Su ısıtma periyodu (7) Su ısıtma periyodu.

00 2.7 oC çıkarmak için sistemin yoğuşturucudan suya aktardığı enerji. ısı pompası tarafından soğutulan hava soğutma yükünü azaltacağından.00 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 7 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu COPIP değişimi 25 . Eşitlik 10 kullanılarak sistemin COPıs + soğ değeri 4. Sistemin su ısıtma performansı Şekil 6’da. sistemin hem soğutma hem de su ısıtma modunda çalıştığı düşünülürse sistemin COPıs + soğ değeri Eşitlik 10 kullanılarak hesaplanabilir. enerji değişimi Şekil 8’de.042 kWh yani 3751. Sistemin su ısıtma periyodu süresince ısı pompası ısıtma tesir katsayısı Eşitlik 8 kullanılarak 2.I. DEPO SUYU ORTALAMA SICAKLIĞI BUHARLAŞTIRICI SICAKLIĞI YOĞUŞTURUCU SICAKLIĞI 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 0 10 20 30 41 51 63 ZAMAN (DAKİKA) 69 80 T(OC) Şekil 6 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma performansı ISI POMPASI PERFORMANS KATSAYISI 3.00 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. çalışma esnasında ısı pompası ısıtma tesir katsayısı değişimi Şekil 7’de. 9-12 EKİM 2008. COPıs + soğ = Qsu + Qbuh WT (10) 21 oC sıcaklıktaki 80 kg suyu 51. Bununla birlikte. Sistem bu süre içinde fan ve kompresörde toplam 1.2 kJ olarak hesaplanır. güç değişimi Şekil 9’da verilmiştir. Sistemin yoğuşturucuya verdiği enerjinin % 25’lik kısmının ½ HP kompresörden geldiği kabul edilirse buharlaştırıcı çalışma süresince havadan yaklaşık 7697 kJ ısı çekecektir.50 0.74 olarak hesaplanır.79 olarak hesaplanabilir.50 COPIP 2. İZMİR Bunun yanında.2 kJ enerji harcamıştır.50 3. sistemin soğutma etkisi sıcak aylar için bina içi soğutmaya bir fayda unsuru olarak düşünülürse. sistemin performans katsayısı çok daha yüksek çıkacaktır.50 1. belirtilen sıcaklıklardaki entalpi farklarını bulunarak 10263.00 1.

Depo hacminin yarısının akıtılmasından sonra ısı pompası soğuyan suyu tekrar ısıtmak için 0.134 kJ/(kg. Bununla birlikte. Suyun özgül ısısı 4. Böylece.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilebilir [11]. 9-12 EKİM 2008. Bekleme giriş gücünü belirlenmesi deneyi yapılarak sistemin bekleme etkin enerji tüketimi 24 saat 8 dakika 24 saniye sonunda 1. suyun özgül hacmi 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Tank içindeki su sıkıştırılamayan madde sayılabilir.665 kWh yani 2394 kJ elektrik enerjisi kullanılmıştır. depo yarım hacmi akıtma 26 . Su tankının yarım hacminin akıtılması (40 litre) ve tekrar ısıtılmasını içeren deneyin toplam süresi 1 saat 4 dakika 8 saniye olarak ölçülmüştür.2 Kullanma sıcak suyu akışında performans katsayısı tespiti 80 lt hacimdeki tank hacminin yarısının akıtılması ile elde edilecek verilerle ısı pompalı su ısıtıcısının ısıtma tesir katsayısı hesaplanır.509 kWh olarak ölçülmüştür. Eşitlik 1 kullanılarak depodan akıtılan 40 litre suyun enerjisi 6053. Sıkıştırılamayan madde için sabit basınçta ve sabit hacimde özgül ısılar eşittir.oC) alınabilir. İZMİR HARCANAN ENERJİ SUYA VERİLEN ENERJİ 12000 10000 8000 Q (kJ) 6000 4000 2000 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 8 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu enerji değişimi HARCANAN GÜÇ SUYA VERİLEN GÜÇ 3000 2500 2000 GÜÇ (W) 1500 1000 500 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 9 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu güç değişimi 4.5 kJ hesaplanmıştır.

3 Referans su sıcaklığının belirlenmesi Performans deneyinde tarif edilen deney uygulanarak referans su sıcaklığının hesaplanması için ihtiyaç duyulan ortalama sıcaklığın birincisi 41.5 Temel sonuçlar Sistem üzerinde yapılan performans deneyi sonucu ölçülen ve hesaplanan temel sonuçlar Tablo 1’de ve depo içindeki suyun performans deneyi süresince gerçekleşen sıcaklık değişimi Şekil 10’da verilmiştir. Tablo 1.8 oC olarak bulunur. 9-12 EKİM 2008. Maksimum sıcak su akıtma deneyi için referans su sıcaklığı 30. İZMİR deneyi periyodunda ısı tankından 0.74 2.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilirse Eşitlik 5 kullanılarak maksimum sıcak su hacmi 48.042 kWh 62. Ölçülen.5 W Şekil 10 Isı pompalı su ısıtıcısı performans deneyi sıcaklık değişimi 27 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Temel Sonuçlar Isıtma periyodunda performans katsayısı ( COPIP ) Kullanma sıcak su akışında performans katsayısı ( COPIP ) Tek akıtmada maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks ) Isıtma süresi ( t ıs ) Isıtma enerji girdisi ( Wıs ) Bekleme giriş gücü ( Pbek ) 2.4 Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi Suyun özgül ısısı 4.I.3 kJ enerji ortama verilmiş olur.7 litre 1 saat 16 dk 8 sn 1. 4. kabul edilen ve hesaplanan değerler ile Eşitlik 2 kullanılarak sistemin ısı pompası etkinlik katsayısı 2. Maksimum hacim deneyinde bulunan 30.4 oC olarak bulunmuştur.2 o C bulunmuştur.63 olarak hesaplanmıştır.63 48. 4.oC) ve özgül hacminin 0. 4.2 oC ikinci ortalama su sıcaklık değeri ile Eşitlik 3 kullanılarak referans su sıcaklığı 35.7 litre olarak bulunur.066 kWh yani 236.134 kJ/(kg.

Bununla birlikte. and Zogg R. restoranlar.. sistemin bina içinde yaratacağı soğutma etkisi sıcak aylar için bir fayda unsuru olarak düşünülürse. Enhancing the impact of heat pump water heater in the south african commercial sector. United States Patent Documents. 2000. Ancak. United States of America. Uzun çalışma yükü. soğutma ihtiyacının olduğu yerlerde sistem kullanılırsa çok daha verimli sonuçlar ortaya çıkacaktır.J. Bunun yanında. 101(2):101-115p 28 . bulaşıkhaneler. KAYNAKLAR [1] Oak Ridge National Laboratory.T.. okullar ve çoklu ailelerin kaldığı apartmanlar ısı pompalı su ısıtıcılarının kullanımının uygun olacağı binalardır [9]. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı 2. Ancak. 25:51-70p [5] Meyer. Isı pompalı su ısıtıcısı ile yapılan deneylerde sistemin 65 oC depo üst sıcaklığına kadar sıcak su ısıtılabilmiş. Üretici firmaların konuya eğilmeleri ve enerji etkin su ısıtma sistemlerinden olan ısı pompaları teknolojisini kullanarak. oteller. Ticari ve aile tipi uygulamalar için çamaşırhaneler. Bradford. Böylece. özellikle gereksinim duyulan küçük kapasitelerde (50-100 litre) ekonomik olarak üretmeleri gerekmektedir. Elektrikli su ısıtıcıların verimliliği ısı pompalı su ısıtıcılarına göre oldukça düşük olmasından dolayı. 1995. bina ve tasarımın uygun şekilde belirlenmesine dikkat edilmelidir.. sistemin verimli çalışmasıyla elde edilecek düşük enerji maliyeti ile kurulum için harcanan ek maliyetin geri kazanılabilmesi için ısı pompalı su ısıtıcısı kullanım süresinin uzun olması gerekmektedir. 1993.5 değerinin üzerinde olacaktır.P. Assessment of a heat pump water heater. and Greyvenstein. 1983. and Carrington. Heat pump water heating Systems. uzun ve düzenli sıcak su ihtiyacı olan yerlerde kullanılması veya sıcak su üretebilme kapasitesinden daha büyük su tanklarının sisteme bağlanması ile uygun bir durum sağlanabilir. Nowicki B. 8394p [7] Faney. Büyük tank hacmi ile ısı pompalı su ısıtıcısının sürekli çalışması sağlanabilir. C. Yurt dışında üretimleri gerçekleştirilen ısı pompalı su ısıtıcısı sistemleri. sıcaklığın çok düştüğü durumlarda ısı pompası verimliliği de düştüğünden hem ısıtma hem de soğutma modlarında çalışan sistemler için özel tasarım yapılması gerekmektedir. J. A. Heat Transfer Engineering. moteller. Energy. aynı zamanda düşük kapasite ve daha ekonomik ısı pompalı su ısıtıcısı tasarımı anlamında da değerlendirilebilir..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.A. soğutma ve ortam nem alma özelliklerinin de kullanılması uygulamanın ekonomik değerini oldukça arttırır. 9-12 EKİM 2008. Isı pompalı su ısıtıcılarının. Isı pompalı su ısıtıcıların verimli sistemler olduğunun ortaya konulmasına rağmen kurulum maliyetlerinin diğer sistemlere göre genelde daha yüksek olmasından dolayı toplum tarafından genel kabul görmesi açısından sıkıntılar ortaya çıkabilir. J.P. Su ısıtmanın yanında. sistemin ekonomik olarak işlemesi ve ilk maliyet geri kazanım süresinin azalması için kurulum yapılacak bölge. İZMİR 5. ısı pompası performans katsayısı 4. SONUÇ Bu çalışmada hava kaynaklı ısı pompası kullanılarak su ısıtma tekniği incelenmiştir. Yapılan tasarım sonucu ortaya konulan prototip ile yapılan deneylerde.. Commercial Heat Pump Water Heaters. 23p [2] Dieckman J.G and Greyvenstein. G.G. 2000. 12p [3] Anderson. G. Influence of height above sea level on the COP of air source heat pumps used for water heating.H. su ısıtma işlemi ile birlikte hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı tarafından sağlanan ortam havası soğutma etkisinin kullanılabilmesi en iyi uygulama olarak değerlendirilebilir. fosil yakıtlarının çevreye verdiği zararların dikkat çekici boyutlara ulaşması. Energy Research. Heating/Piping/Air Conditioning. ancak sistem limitlerinin zorlandığı ve performans değerlerin düştüğü göz önüne alınarak daha üst sıcaklıklara ulaşmak için sistem çalıştırılmamıştır. Isı pompalı su ısıtıcısı üniteleri çalışma prensipleri ve tasarımları ilk olarak 1950’li yıllarda ortaya konulmasına rağmen. 9:77-89p [4] Rosseau.. elektrik ve fosil yakıt fiyatları artışı nedeniyle 1980’li yıllardan itibaren önem verilerek incelenmeye başlanmıştır..P.. Heat Pump Water Heater and Storage Assembly. 1985. Teagan W. Bu yüzden. Bu durum. 1999. ulusal bilgi birikimleriyle ülkemizde de tasarlanılabilir.P. bu sıcaklıklara ulaşmak için ısı pompasına destek olarak elektrikli direnç elemanı sisteme eklenebilir. United States of America. Department of Energy. elektrikli ısıtıcılarda 90 oC’ye kadar termostat ayarlarının olduğu düşünülürse.. onların yerine ısı pompalı su ısıtıcıları kullanılması enerji tasarrufu açısından uygun olacaktır. hastaneler. Ancak. 14(2):44-50p [6] Lyod. R. elektrikli direnç elemanının sık devreye girmesi durumunda verim de o ölçüde düşer. P.A. ısı pompalarının su ısıtma amaçlı kullanılması durumunda oldukça verimli sonuçlar ortaya çıkacağını göstermektedir.5 değerinin üzerinde çıkmıştır.I. Ülkemizde de büyük kapasiteli (300 litre) ısı pompalı su ısıtıcıların üretimleri bazı firmalar tarafından gerçekleştirilmektedir. ASHRAE Transactions..S. A. Field monitoring of a variable speed integrated heat pump water-heating appliance. Bunun için.

T. Boles. 1999.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. 16s [11] Çengel. 9-12 EKİM 2008. 865s 29 . 1995. Derbentli). 1996. (Çev. Ankara. Özellikleri ve İşaretlenmesi. Prototype Design. 79p [10] Türk Standartları Enstitüsü. United States of America. İZMİR [8] Pacific Northwest Laboratory. 2005.A. Residential Heat Pump Water Heaters. Testing and Analysis. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik.A.. 24p [9] California Energy Commision. Y. Literatür Yayıncılık. M. TS EN 255-3 Sıcak Kullanma Suyu Hazırlama Ünitelerinin Deneyleri. United States of America. Department of Energy.

Dilek KUMLUTAŞ .I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Mete ÖZŞEN 30 . 9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM II SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel Ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ .

) and urges manufacturers to develop high performance. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır. blast freezing and process cooling applications. GİRİŞ Enerji verimliliğinin iklimlendirme. 1.aktarılacak olup. supermarket cooling. Bir kondenserin ihtiyaç duyulan performansı verimli bir biçimde uzun vadeli gösterebilmesi için dikkat edilmesi gereken temel tasarım veri ve kriterleri vardır. energy-efficient. environment friendly. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. İstenen Kondenser Kapasitesi Kullanılacak Soğutucu Akışkan Cinsi Ortam Giriş Havası Kuru Termometre Sıcaklığı Tasarım Kondenzasyon ve Evaporasyon Sıcaklıkları İstenen Akışkan Tarafı Basınç Kaybı Değerleri İstenen Ortam Ses Seviyesi Limitleri İstenen Enerji Verimliliği Sınıfı İstenen Ünite Boyutları Fanların izolasyon. economic. industrial and commercial cooling applications. uygulamalarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. 2. şoklama. KONDENSERLERİN TASARIM VERİLERİ VE PERFORMANSLARINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hava soğutmalı kondenserlerin tasarım ve seçimi için gerekli veriler aşağıda belirtilmiştir [1]. compressors etc. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir. energy efficiency affects design of chillers (and its equipment such as condensers.I. endüstriyel soğutma. yukarıda belirtilen tasarım verileri ve istenen ek özelliklerin bilinmesi sureti ile kendi üretim tekniklerine uygun olarak kondenser tasarımı ve üretimi yapabilir. İZMİR KANATLI BORULU TİP HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hasan ACÜL ABSTRACT Decreasing energy consumption and increasing efficiency is one of the most important points in our era. and long life products. Bu durumda uygulamalarda yaygın olarak yoğuşma sıcaklığı 30-60 oC arasında kabul edilmektedir. 31 . Bildirimizde hava soğutmalı kondenserlerde enerji verimliliğini arttırıcı uygulamalar hakkında detaylı ve karşılaştırmalı bilgiler -bu alanda uygulanan en son standartlar ışığında.1 Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi Soğutucu akışkan yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklığı genel uygulamalarda hava giriş sıcaklığının 6 oC–20 oC üzerinde olacak şekilde düşünülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Becoming a matter of primary importance in air conditioning. Kondenzasyon sıcaklığı seçimi sistemin çalışacağı ortam sıcaklığına bağlı olarak değişir. Takip eden sayfalarda kondenserlerin enerji verimliliğine etki eden veri ve kriterler açıklanmıştır. Üretici firmanın performans onaylı tasarım yazılımının olması ve bataryaların bu yazılım/program yardımı ile tasarlanması sonradan ortaya çıkabilecek telafisi zor olumsuz durumları önlemede çok önemlidir. ticari soğutma. proses soğutma vb. soğutma tesisatlarında enerji verimliliği vurgusu öne çıkartılacaktır. 9-12 EKİM 2008. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. süper market. This paper is intended to provide information on the factors that affects energy efficiency of finned air cooled condensers used on chillers. sıcaklık dayanım ve koruma sınıfı özellikleri Üretici firmalar. 2.

Ancak. Tabloda görüldüğü üzere kondenzasyon sıcaklığı 30°C’dan 60°C’ye yükseldiğinde. 9-12 EKİM 2008. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Soğutma Kapasitesinin Değişimi [2] 32 .545 9. bazı şartlarda kondenzasyon sıcaklığının düşük alınması mümkün değildir. örnek olarak.23 Tablo 1. buna karşın soğutma kapasitesi %38. Kondenserlerde Eurovent Standardına göre nominal kondenser kapasitesi verilirken. Türkiye şartlarında dış mahalde çalışacak sistemler için kuzeyden güneye indikçe sıcaklık farkı düşürülmeli ve seçimler bu duruma göre yapılmalıdır.665 16.43 7.10° C aralığında tercih edilmelidir. Örneğin. Örnek olarak seçilen soğutucu gaz R134A’dır. Diğer bir deyişle ΔT = 15 °C’dır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ΔT sıcaklık farkı ortam sıcaklığı yüksek olan yerlerde düşük seçilmelidir.5 daha büyük bir ünite kullanmak gerekmektedir. Aşağıda.Sabit buharlaşma (evaporasyon) ve değişik yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç.99 7.93 6.I.Yüksek Kondenzasyon sıcaklığının kompresörün üzerinde verimlilik düşürücü ve çalışma ömrünü kısaltıcı yük oluşturduğu unutulmamalıdır.82 1. tasarlanan soğutma kapasitesini elde etmek için % 38. dış ortamın 50° – 55°C derece olduğu Arap ülkelerinde kondenzasyon sıcaklığının yüksek olması kaçınılmazdır.41 1. Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı ( °C ) 30 40 50 60 70 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (°C ) -5 -5 -5 -5 -5 Soğutma Kapasitesi (W) 21.82 3. • Soğutucu akışkanın termo fiziksel özellikleri • Seçilmiş olan kompresörün özellikleri • Kondenser boyutlarıdır. elde edilen soğutma kapasitesi ve etkenlik değerlerinin değişimi [2] Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 -30 -25 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) Komp.997 19.71 3. İZMİR Yoğuşma sıcaklığı belirlenmesinde göz önüne alınan faktörler : • Ortam sıcaklığı.Soğutma Kapasitesi (W 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 1.5 ve COP değeri (Soğutma kapasitesinin kompresörün çektiği güce oranı) % 51azalmakta. 25°C hava giriş sıcaklığı ve 40°C kondenzasyon sıcaklığı baz alınmaktadır.586 Kompresörün Soğutma Etkenliği ( COP ) Çektiği Güç (kW) 5.876 13.49 6. kompresör % 25 daha fazla enerji çekmekte.03 2. BOCK firması tarafından imal edilen yarı hermatik tip HGX4/555-4 model bir kompresörde R134A gazı kullanımı için değişik kondenzasyon sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç ve elde edilen soğutma kapasiteleri verilmiştir (Tablo 1) [2]. Örneğin Antalya şartlarında bir dizayn yapılıyorsa ΔT değeri 7° . Tasarımda kondenzasyon sıcaklığının olabildiğince düşük tespit edilmesi oldukça yararlıdır.

hava soğutmalı kondenserin ön kısmına yerleştirilmiş geniş sık gözlü ağ yapılı malzemenin üzerine belirli mesafelerde bulunan nozullardan aralıklı olarak sistemin ihtiyacı kadar su spreyleme ve spreylenen suyun adyabatik olarak buharlaşması sonucu ısı değiştirgeci yüzeyine temas eden giriş havası sıcaklığının düşürülerek. Yoğun borulu geometrilerin daha avantajlı kapasite/fiyat değeri verdikleri söylenebilir. aynı ısı transfer yüzeyine sahip fakat 33 . Böylelikle ısıl transfer verimliliğinin düşmesi engellenir.2 Lamel Geometrisinin kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerin tasarımında boru çapı ve borular arasındaki mesafeleri tanımlayan lamel geometrisi. Pratik olarak. Su spreyleme sisteminin çalışma süresi ve frekans ayarı. tasarım şartlarında ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesinin uygun basınç kayıpları dahilinde sağlanacağı şekilde üretici tarafından kendi standartları arasından seçilir. [1] 2. Bu sistemde su yumuşatma işlemine ayrıca gerek de kalmamaktadır. Lamel geometrisi. İZMİR Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kompresörün çektiği güce etkisi 14 Kompresörün Çektiği Güç (kW 12 10 8 6 4 2 0 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. giriş havası akışında adyabatik soğutma etkisi meydana getirir.I. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Kompresörün Çektiği Gücün Değişimi [2] Hava soğutmalı kondenserlerin enerji verimliliğini arttırmak için uygulanan sistemlerden bir tanesi ağ üzeri su spreyleme sistemidir. Belirlenmiş set değerlerinin aşılması ile kontrol sistemi ısı değiştirgecine giren hava sıcaklığını düşürmek için su spreyleme sistemini başlatır. soğutmada verimin arttırılmasını sağlama mantığı ile çalışan sistemdir [3]. Ağ üzeri su spreyleme sistemi. 9-12 EKİM 2008. Şekil 1. ısı değiştirgeci yüzeyine doğrudan püskürtülmediği. 1. sistem performansının optimizasyonu ve su tüketiminin en aza indirilmesi amacı ile sürekli olarak kontrol cihazı tarafından sağlanır.B Dik ve Yatık Tip Ağ Üzeri Su Spreyleme Sistemli Hava Soğutmalı Kondenserler [3]. ağ yüzeyine püskürtüldüğü için lamellerin üzerinde kireç tabakası oluşmaz. kapasite ve basınç kayıpları üzerinde etkilidir. Su.A. Su spreyleme. fakat bu durumda basınç kayıpları da artacağı için optimizasyona gidilmesi gerekmektedir.

Test edilen prototiplerin çalışma koşulları ve kullanılan akışkan aynı tutulmuştur. Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular kondenser bataryalarında kullanılabilmektedir. 25 °C hava giriş sıcaklığı ve R404A gazı kullanımı şartlarında Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular arasında yapılan karşılaştırmada.70 yüksek kapasite elde edildiği gözlemlenmiştir [4]. 34 . hava tarafındaki kısmi ısı transfer katsayısını etkilediği için önemli bir kriterdir. yivli (grooved) boru kullanımı ile %11.3 Hava Hızının kapasiteye etkisi Hava hızı. Daha düşük ses seviyesi arandığı ortamlarda hava hızının seviyesi de düşecektir. 9-12 EKİM 2008. bununla birlikte hava tarafı basınç kaybının artması nedeniyle yüksek hızlarda fan performansı düşer. standart ses seviyelerinde.0 m/s civarındadır. 2.0 – 4.4 Yivli Boru kullanımının kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerde kullanılan boruların iç yüzeyi tasarıma ve maliyet optimizasyonuna göre farklılık gösterebilmektedir. Hava soğutmalı kondenser tasarımında.’te yapılan testlerin verileri ve sonuç değerleri mevcuttur.’de Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler ve Şekil 3. İZMİR farklı lamel geometrisi kullanılmış Hava soğutmalı kondenserin. Şekil 2. 2.I. Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler [4] Şekil 3. Yüksek hava hızları ise daha güçlü ve pahalı fanlar gerektirir. 40°C kondenzasyon. Hava hızı arttıkça ısı transferi arttığı için daha küçük bir ısı değiştiricisi yeterli olacaktır. Çalışmada beş farklı yiv geometrisine sahip prototip üniteler kullanılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu nedenle hava hızının optimum değerlerde seçilmesi gereklidir. ve Grafik 3. Yivli boru yada düz boru kullanımı için kullanılacak akışkan ve uygulama özellikleri irdelenmelidir. hava soğutmalı kondenserlerde yivli boru kullanımı ile kapasitenin batarya alın yüzeyi hava hızına bağlı değişimine yönelik deneysel bir çalışma yapılmıştır. Şekil 2. Tablo 2. tavsiye edilen hava hızı 3. aynı şartlarda farklı soğutma kapasitesi ve farklı basınç kayıpları vereceğine dikkat edilmesi önemlidir.’de farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri verilmektedir. Belirtilen hız değerlerinin altında hava hızları ısı değiştirgecinin büyük seçilmesini gerektirir. Farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri [4] Bakır boru üreticisi uluslar arası bir firma tarafından.

5 3 3. 9-12 EKİM 2008.I.70% 10000 6000 smooth 4000 0 0.915 12.998 12. proses soğutma sistemlerinde vs.5 Fan seçiminin kapasiteye ve Ses seviyesine etkisi & Kontrol Seçenekleri Soğutma grupları yerleşim merkezlerinin içerisindeki süper marketlerde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.219 7.4 4 1958 3.6 3 40 25 15 2 37.869 4.563 4.8 1.5 40 25 15 2 2138.950 4. kullanıldığı için grupların çalışması esnasında fazla gürültülü olmaması önemli bir kriterdir.644 4.518 - 14.886 4. R404A gazı için yapılan deneylerin sonuçları –Grafik halinde gösterim [4] 2.4 4347 1440 3.4 4 37.802 4.696 - 4.172 - 12. İZMİR Test n°1 Wavy Test n°2 Wavy Test n°4 R404A Wavy Wavy Test n°3 Test n°5 Wavy Test n°6 Wavy Test n°1 Wavy Test Test n°2 n°3 R22 Wavy Wavy Test Koşulları Akışkan Kanat Tipi Test Koşulları ENV327 Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı (°C) Hava Giriş Sıcaklığı (°C) dT Aşırı Soğutma(K) Hava Debisi (m3/h) Hava Hızı (m/s) Kapasiteler-Test Sonuçları (Watt) CV Tip Yiv Geometrisi CVS Tip Yiv Geometrisi CF Tip Yiv Geometrisi V veya VA Tip Yiv Geometrisi Düz .4 26 11. R404A ve R22 gazı için test edilen farklı yiv geometrili prototiplerin test sonuçları [4] Farklı Kondenserler Kapasiteleri (R404A için) 16000 14000 12000 CVS profile P Watts CV CVS CF VA S 8000 11.600 7.089 Tablo 2.894 - 11.2 1 40 25 15 2 1603.288 14.4 26 11.154 14.713 3.5 1 1.5 2 V air m/s 2.593 3.764 12.172 11.4 2 40 25 15 2 2673 2.967 10.081 13.960 9.571 7.5 4 Grafik 3. Kondenser fanları ve kompresörler soğutma gruplarında ses kaynağı olan iki birleşendir. soğuk depolarda. Temel olarak fan motorundan 35 . klimalarda.5 40 25 15 2 3207.492 5.4 4 1728 3 37.5 2.074 9.577 5.Smooth Tip Yiv Geometrisi 40 25 15 2 1069.970 9.771 7.5 5.4 26 11.583 11.492 5.422 11.531 6.

2 Frekans invertörleri ve Step Kontrol Üniteleri kullanımı Tek devirli fanlarda da.) Kullanılan fan adedinin az olduğu ve sıcaklık-basınç farklarının hassas olduğu durumlarda step kontrol ile yeterli sonuç alınamaz.sıcaklığı üzerinden kontrol edilen sistemlerde. çift devirli fanlarda da kullanılabilen kontrol üniteleri ile de hava debileri ihtiyaca göre değiştirilebilir. çok sayıda fanın bulunduğu ve hassas kontrol gerektirmeyen sistemlerde genellikle bu yöntem tercih edilir.75 kW az güç harcanır ki bu da % 40’a yakın tasarruf demektir.1 Çift Devirli Fanlar Değişken debide hava sağlanması için en pratik yol. En yüksek çalışma devrinin 3 / 4 ’ü gibi bir ikinci hızda da çalışabilen bu fanlar sayesinde. üretici verileri değerlendirilerek belirlenir ve uygun sınırlar arasında kalıp kalmadığı kontrol edilir. 4 fanlı bir kuru soğutucunun step kontrollü çalışmada elektrik harcamasındaki tasarruf görülmektedir. Fanların step kontrol uygulanarak ihtiyaca göre devreye alındığı bir kondenserde bir günlük periyodda fanların elektrik harcaması. Örnekte kullanılan 800 mm çaplı fanın her iki devirde harcadığı güç ve daha düşük devirlerde kullanılabilecek diğer bir fana ait veriler aşağıdadır [5]. Frekans invertörleri/konvertörleri ilk yatırım maliyeti açısından step kontrol ünitelerinden daha pahalıdır. fan devrinin kontrol edildiği sistemlerden daha ucuza mal edilebilmektedir. Bu örnek 4 fan içindir.5. 880 d/d 660 d/d 440 d/d 330 d/d 2. Kondenser seçiminde dikkat edilmesi gereken bir nokta da.00 kW 1. çift devirli fan kullanımıdır. Hava sıcaklık değerlerinin düşük olduğu zamanlarda istenen kapasitenin elde edilmesi için fanların hepsinin tam devirde çalışması gereksiz ve masraflı olur. (Taralı alan. Aşağıdaki grafikte. 4 fanlı bir kondenser. Step kontrol üniteleri fanın sadece açık ya da kapalı olması esasına göre çalıştığı için. Fan devirleri üzerinde hassas kontrol gerekmeyen yerlerde. bu nedenle genellikle tüm fanların ayrı frekans 36 . çoğu tesiste çok daha fazla fanlı sistemler kullanılmaktadır. Elektrik Harcaması (kW) Zaman-Saat Grafik 4. 2. Bu durumda fan başına 0. fanların düşük devirle çalıştırılması veya devreden çıkarılması ile sistem için uygun debide hava tedariki sağlanır. en serin saatlerde ise tek fanın yeterli olduğu kabul edilmiştir. Kondenser basıncı . Günün sıcak saatlerinde 4 fanın da çalıştığı.I.5. hava giriş sıcaklığının tasarım sıcaklığının çok altına düştüğü zamanlarda önemli oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. tüm fanların sürekli kullanılmaması sayesinde tasarruf edilen elektrik miktarını kWh olarak göstermektedir. Böyle yerlerde fan devirlerinin kontrol edildiği ve dolayısıyla hava debisi üzerinde çok daha hassas kontrol sağlayan sistemler (frekans invertörleri/konvertörleri) kullanılır. fan çalışma sürelerinin dengeli dağıtıldığı alternatifler de vardır. Gerekirse motor devri düşürülerek ses seviyesi azaltılabilir. bu durumda gerekli soğutma kapasitesinin sağlanması için ısı değiştiricisinin ısı transfer yüzeyi artırılmalıdır. ortam sıcaklığı 33 ºC’tan 20 ºC’a düştüğünde fan devri düşürülerek çalıştırılabilir. 9-12 EKİM 2008. Örneğin. fanların sırayla devreye girdiği ve devreden çıktığı step kontrol sistemleri uygulanır. İZMİR ve fan kanatlarının yapısından kaynaklanan ses seviyesi. Fanların hangi sırayla çalışacakları kullanıcı tarafından tariflenebilmektedir.37 kW 0.25 kW 0. Bu nedenle. tasarımın ortam sıcaklığının yüksek olduğu zamanlarda ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesini sağlayacak şekilde yapılması gerekliliğidir.20 kW 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.A EC-Motor Güç Tüketimi [6] Grafik 5.I.3 EC Fanlar Farklı devir aralıklarındaki motor seçeneklerinin yanı sıra son yıllarda kullanım alanları hızla artan EC Motor teknolojisi kondenser uygulamalarında da kullanılmaktadır. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ SOĞUTMA GRUPLARINDA DOĞAL SOĞUTMA BATARYASI KULLANIMI Geleneksel hava soğutmalı kondenserli soğutma gruplarından farklı olarak entegre doğal soğutma bataryalı grupların kullanımı son yıllarda yaygınlaşmaya başlamıştır.5.A’ da verildiği üzere EC Motor sistemleri. Hem mekanik soğutma hem de doğal soğutma (kısmi ve tam) yapabilme kabiliyetine sahiptirler [7]. vb. Şekil 4.B’den görüldüğü üzere EC motor sistemleri faz kontrollü ve frekans konvertörlü sistemlere nazaran asgari 4 dBA avantaj sağlamakla birlikte özellikle düşük fan hızları ve hava debilerine inildiğinde bu fark 15~30dBA civarına çıkmaktadır. Doğal soğutma ortamın düşük hava sıcaklığından faydalanarak soğuk su üretici grubun (chiller) kompresörünün çalışması olmaksızın yada kısmen çalıştırılarak soğutma suyu elde edilmesidir [7]. Ortam sıcaklığının dönüş suyu sıcaklığının altına düşmesi ile birlikte kontrol vanası dönüş suyunu doğal soğutma bataryasına ön soğutma yada tam doğal soğutma amaçlı olarak gönderir [7].B EC Motor Ses Seviyesi [6] 3. frekans invertörü-step kontrol-trafo. Örneğin İngiltere’de yıllık soğutma ihtiyacının %62’sinin doğal soğutma ile sağlanmasında entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma gruplarının etkisi vardır. EC Motorların akustik avantajlı tasarımı sayesinde ne frekans konvertörlü sistemlerin istenmeyen rezonansları ne de faz kontrollü sistemlerin uğultuları. Grafik 5. 37 . Bu sayede EC motor sistemlerinde daha düşük ses seviyeleri sağlanır. EC Motorlarda gözükmez. konvansiyonel hız kontrol sistemleri ile karşılaştırıldığında nominal hızlarda ortalama % 10 enerji tasarrufu sağlamaktadır.ön kısmına yerleştirilir. fanların gruplar halinde kontrol edildiği ve step kontrol üniteleri ile frekans invertörleri/konvertörlerinin birlikte kullanıldığı sistemler tercih edilmektedir.B’de ise bu tip grupların yapısı basitleştirilmiş olarak gösterilmektedir. Doğal soğutma bataryası hava soğutmalı kondenser bataryasının –ünitenin hava giriş yönüne göre. 9-12 EKİM 2008. Bu ülkede yıllık soğutma ihtiyacının yalnızca %38’i mekanik soğutma ile sağlanmaktadır [7]. İZMİR invertörleri/konvertörleri ile kontrol edildiği sistemler yerine. Internet ve telekomünikasyon veri merkezleri soğutma uygulamaları için alternatif sistemdirler. Entegre doğal soğutma bataryalı gruplar yirmi dört saat soğutma ihtiyacı olan büyük bilgisayar ve server odaları. EC fanlar kutup sayılarından bağımsız olarak fan motorunun tüm hızlarda kontrol edilebilmesini sağlamaktadır. Şekil 4. [8].A’da entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma grubunun kasetlenmiş ünite halinde resmi . [9]. Grafik 5. Grafik 5.

’de verilmiştir. Kondenser bataryaları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE STANDARTLAR VE ENERJİ SINIFLANDIRMASI Hava Soğutmalı Kondenserlerde standart kapasiteler TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) standardında belirlenen şartlarda tanımlanmaktadır [12].B Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu şematik [7] Doğal soğutmanın soğutma sistemlerinde kullanılması esnasında oluşan kazancı göstermek amaçlı olarak chiller üreticisi bir firmanın entegre doğal soğutma bataryalı soğutma gruplarına yönelik olarak Avrupa’nın dört farklı şehrinde yaptığı ölçümlere bağlı sonuçlar Grafik 6. ünitenin tümü CE şartlarını karşılamalıdır [13].A Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu [10] Şekil 4. İZMİR Şekil 4. Grafik 6.I.’te verilen değer aralıkları için hesaplanabilir [14]. 97/23/EC PED (Basınçlı Ekipmanlar Direktifi) altında tanımlanan SEP ( Sound Engineering Practice ) kapsamına uygun üretilmeli. Avrupa’daki dört farklı şehirde çalışan klima sistemine uygulanan doğal soğutma bataryalı gruba ait dış sıcaklık verilerine bağlı enerji kazanç değerleri [11] 4. Ürünlerde enerji verimliliği EUROVENT Rating Standard (for Forced Convectıon Air Cooled Condensers For Refrigeration “Aır Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 standardına göre Tablo 3. 9-12 EKİM 2008. 38 .

Ünite boyutları.515 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro Tablo 4.1 E 2.3 500 900 8 2. Ancak hava hızı.5 S A Enerji Verimliliği Sınıfı Q (Kondenser Kapsitesi) 161.6 630 480 8 1.56 78 46 63. İlk yatırım masrafı yüksek olan A sınıfı ürünün. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin ilk yatırım maliyetleri göreceli olarak yüksek olsa da aradaki maliyet farkını kısa zamanda geri kazandırdıklarını ifade etmek mümkündür.396 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro D 160. İZMİR Tablo 3.0 630 900 6 4.68 84 52 34. Enerji verimliliği sınıfları. Bu durum ünitenin enerji verimliliğini artırmakta.525 € B Sınıfı KW 163. D sınıfı ürün kullanımına göre kendisini 2.2 4. Varsayılan dört kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma [1] Tablo 5.430 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 522. ÖZELLİKLER MODEL KONDENSER 1 KONDENSER 2 KONDENSER 3 KONDENSER 4 FUH YK 80 23 C1 FUH YK 63 24 C1 FUH YK 50 24 C3 FUH YK 63 23 A1 2.6 4000 1800 40. aynı cins soğutucu akışkan kullandıkları ve eşit kapasiteye sahip oldukları varsayılan dört farklı hava soğutmalı kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma görülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.150 1. buradaki örnekte olduğu gibi üniteleri A. Tablo 4. B.3 3200 1500 39. 9-12 EKİM 2008.250 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 461.4 800 330 6 1.1 3000 1800 57.1 L 2.I. İlk yatırım maliyeti fazla olan ünitenin boyutları ve ısı transfer alanı daha fazladır. C.396 Isı Transfer Yüzeyi Batarya Uzunluğu Batarya genişliği Hava Debisi Hava Hızı Fan Çapı Fan Devri Fan Adedi Toplam Fan gücü Ses Gücü Seviyesi (LwA) Ses Basınç Seviyesi (LpA) Enerji oranı (R) Ünite Fiyatı 543. Karşılaştırmada sistemdeki kondenser kapasitesi ihtiyacının 160 kw olduğu varsayılmış ve alternatif kondenser dizaynları bu kapasiteye göre yapılmıştır. 39 .5 6.2 68 36 134.52 72 40 107.1 Q 2. Enerji Verimliliği Sınıfı [9] Sınıf A B C D E Enerji Sarfiyatı En Düşük (Extremely low) Çok Düşük (Very low) Düşük (Low) Orta (Medium) Yüksek (High) Enerji Oranı (R)* R > =110 70 =< R < 110 45 =< R < 70 30 =< R < 45 R < 30 * Enerji oranı “R”.’te ise A sınıfı ürün ile D sınıfı ürün arasındaki fark gösterilmiştir. Bu kısım maliyete doğrudan etki etmektedir.170 272. Elektrik güçleri.640 3. Örnek üniteler arasındaki temel farklar: Isı transfer yüzeyleri. Enerji verimliliğinin arttırılması ile ilk yatırım masrafları arasında ciddi bir ilişki söz konusudur.9 yıl içerisinde geri kazandırdığı görülmektedir. dolayısıyla hava tarafı basınç kaybının düşüklüğü fanların elektrik tüketim değerine etkimekte ve tüketim değerleri düşmektedir.4 5.5 8. ürün standart kapasitesinin fan motorlarının toplam enerji tüketimine bölünmesi ile elde edilir.3 3600 2150 39. Ses seviyeleri ve Maliyetlerdir.530 2. D enerji sınıflandırmalarında ifade ettirmektedir.730 1.676 € C Sınıfı KW 162.’te aynı şartlarda çalıştıkları. Batarya alın hava hızları.

3 $ 1. şoklama.371. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.co. proses soğutma vb. November 2001 [10] Airedale Firması Teknik Kataloğu (http://www.0 € 4. Bu sistemlerin aynı zamanda çevreci sistemler olduğu da akıldan çıkartılmamalıdır.uk) [4] KME Firması Teknik ve Test Dokümanları (http://www.com) [7] De Saulles..” BSRIA Guide: Free Cooling Systems”. Varsayılan kondenserlerin karşılaştırması ve İlk yatırım maliyeti geri ödeme süresi hesabı 5.com) [5] Ziehl Abegg Firması Teknik Kataloğu (www. Building Service Journal. süper market. Chapter 36.2004 [8] ASHRAE Handbook 2000 Systems And Equıpment.com) [6] EBM-PAPST GmbH Firması “EC Fans” Teknik Broşürü (http://www. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır.climaveneta.ebmpapst.” Making use of free cooling”.bock.T. tesisatlarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. Soğutma sektörü içerisinde yer alan yatırımcıların.I.010. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir.159.404 kw 0.com) [2] BOCK Firması Teknik Kataloğu (Seçilen model HGX4/555-4 R134A) (http://www.0 € 2.airedale.com) [11] Climaveneta Firması FOCS-FC/NGTeknik Kataloğu (http://www.friterm.Ş Teknik Dokümanları ve Uygulamaları (http://www. İZMİR A sınıfı ve D sınıfı ürün arası fark 3.. Chapter 38.ziehl-abegg. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Enerji verimliliğinin iklimlendirme.085 $/kW 2.kme.epsltd.de) [3] EPS (Environmental Process Systems Ltd) Firması Ecomesh Teknik Kataloğu (www.48 kw/h 25. proje ve uygulama mühendislerinin yukarıda tanımlanan konular hakkında bilgi sahibi olmaları gerekmektedir.it) [12] TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) [13] 97/23/EC The Pressure Equipment Directive [14] EUROVENT Rating Standard (for Forced Convection Air Cooled Condensers For Refrigeration “Air Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 40 . Enerji verimliliği yüksek ürünlerin kullanımının yaygınlaştırması ile birlikte sistemlerimizde verimlilik artacaktır. ticari soğutma. BSRIA. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. 6. ASHRAE.9 Yıl HESAPLAMALAR Ünitelerin fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark Yıllık olarak fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark (20 saat/gün) Birim elektrik harcaması maliyeti Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (USD) Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (EURO) Üniteler arası maliyet farkı Ünite Maliyet Farkının geri kazanım süresi Tablo 5. endüstriyel soğutma. KAYNAKLAR [1] Friterm A. 2000 [9] Oliver P.

Endüstriyel ve ticari tip soğutma yatırımlarında verimliliği belirleyen en önemli unsurlardan birisi gider maliyetlerinin mümkün olduğunca düşük tutulmasıdır. Enerji tasarrufu. GİRİŞ Enerji günlük yaşantımızda çok büyük bir yer tutar. Kontrol 1. Bu nedenle soğutma cihazlarında enerjinin bilinçli kullanımı. Aşağıda. bilimsel anlamda optimize edilerek seçilmiş makine ve elemanlarıyla devam eder ve kontrol sisteminin üstünlükleriyle sonlanır.I. Anahtar Kelimeler: Soğutma.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. aynı zamanda işletme ömrünün uzaması. öneriler ve sistem kontrolüne ait bilgiler sunulacaktır. uygulamalar. Soğutma grupları ve buna bağlı donanımlar bir işletmede en fazla enerji tüketen cihazlar arasında yer alırlar. Bu çalışmada soğutma sistemlerine ait enerji tasarrufunun sağlanmasına yönelik uygulamalar hakkında genel bilgiler verilmesi amaçlanmıştır. İZMİR SOĞUTMADA ENERJİ TASARRUFUNA YÖNELİK MEKANİK VE ELEKTRONİK UYGULAMALAR Kıvanç Aslantaş Ahmet Yar Soğutma Sanayi A. İzmir kivancaslantas@ahmetyar. Bunun sağlanması ise doğru mekanik uygulamalar ve etkin bir kontrol sistemiyle mümkündür.tr ÖZET Küresel ısınma ve ozon deplesyonunun getirdiği problemler ve bununla beraber ön plana çıkan sorunlar son dönemlerin güncel tartışma konularıdır. maksimum tasarruf ve verimliliği sağlamak açısından önemlidir. Bu konu.com. 9-12 EKİM 2008.Ş. soğutma sistemine ait tanımlar. Bu ise ancak tasarrufu sağlayacak etkin bir kontrol sisteminin kullanılmasıyla mümkündür. Marketlerde enerji tüketiminin dağılımı( İklimlendirme hariç) Soğutma alanında enerji tasarrufu öncelikle mükemmel bir yalıtımla başlar. yapılan yatırım maliyetinin yanında işletme maliyetinin de olabilecek en düşük seviyeye indirilmesiyle doğrudan ilgilidir. Şekil 1. 41 .

kapasite kontrolü olmaksızın termostat ile eş zamanlı olarak kontrol edilir. a. b. Böylesi tesislerde yalıtım faaliyetleri inşaat aşamasında başlar. Yani şartlandırmak istediğimiz sisteme ait enerji (ısı) akışı kontrol edilebilir olmalıdır. DENEYSEL ve TEORİK MODEL Yalıtım Uygulaması Enerji tasarrufunun ilk adımı istenmeyen ısı geçişlerinin engellenmesidir. Özellikle adımlama metodu ile yapılan kontrollerde ne kadar kapasiteye uygun güç elde edilmeye çalışılsa da belli oranda fazla güç kullanımı karşımıza çıkmaktadır.olarak sağlanabilmekte. Yağ basıcı değeri mekanik otomatikler ve regülâtörler yardımıyla ya da doğrudan sistem otomasyonuna bağlı elektronik yağ regülâtörleri ile çok daha etkin bir şekilde kontrol edilebilmekte ve gerekli hallerde ilgili kompresör ya da sistemin tamamı durdurularak kalıcı hasarlar önlenmektedir. Doğru yalıtım tedbirlerinin alınmasıyla bu durum sağlanabilir. Kompresör kontrolünde diğer önemli bir nokta ise yağ basınç değeridir. sistem ihtiyacına göre uygun sayıda devreye girmeleri sağlanarak hem bakım maliyetleri en düşük seviyede tutulmakta hem de sistem adımlama yöntemiyle olabilecek en yüksek – yaklaşık % 25 ~ % 30 – enerji tasarrufuyla çalıştırılmaktadır. Her ne kadar kompresör çıkışlarında yağ seperatörü uygulamasıyla önlem alınsa da tesisat güzergâhına bağlı olarak yükselen hatlarda yağ cebi uygulaması yapılmalıdır. 42 . Ancak unutulmamalıdır ki yalıtım uygun kalınlığın kullanılması kadar doğru uygulamayla elde edilebilir. Soğuk oda yalıtımlarında ısı köprüsünün engellenmesinde nem difüzyonunun da önlenmesi gerekliliği unutulmamalıdır. böylece hava veya su soğutmalı kondenserler gibi mevcut elemanlarla yoğunlaştırılmasını sağlamaktır. Yine benzer bir metotla yani bir ara ısıtıcı isi değiştirgecinin kullanılmasıyla kondensere giden basma – discharge – hattı üzerindeki ısı kullanım suyuna kazandırılabilir. bu sayede sistem ihtiyacına tam karşılık gelen enerji değeri kullanılarak kayıplar önlenmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kompresör ve Merkezi Sistem Uygulaması Bilindiği gibi kompresörün görevi evaporatörden gelen soğutucu akışkan gazın basıncını ve sıcaklığını arttırmak. Bu sayede hem kompresörlerin eşit zaman aralıklarında çalıştırılarak eşit yıpranma oranına sahip olmaları. Bu hem kondenser basıncının düşürülmesine yardımcı olacak. Ayrıca son dönemde vidalı kompresörlerin kapasite aralıkları elektronik kontrol yardımıyla oransal – invertor . Merkezi sistem tasarımında kullanılabilecek bir diğer yol da ara soğutucu uygulamasıdır. yalıtımın mümkün olan en üst seviyede olması işletme giderlerine doğrudan etki etmektedir. Bu ise iki farklı ortam arasında bulunan malzemelerin nem geçişine karşı gösterdikleri dirence bağlıdır. hem de atmosfere verilmek üzere evaporatör vasıtasıyla alınan enerjinin faydalı bir amaca hizmet etmesini sağlayacaktır. 9-12 EKİM 2008. Özellikle lojistik merkezler gibi büyük alana ve hacme sahip işletmelerde. Bu sayede seperatör tarafından sisteme geri kazandırılamayan yağın sağlıklı bir şekilde geri dönüşü sağlanabilir. Böyle bir sistemde ayri kondisyonlara sahip iki ayrı merkezi sistemin birbirlerinin atıl enerjisinden faydalanması da mümkün olmaktadır. Kapasite kontrolü. Ancak “Merkezi Sistem” olarak adlandırılan ve çoğunlukla üç ve daha fazla sayıda kompresör içeren gruplarda artık çok daha etkin elektronik kontrol uygulamaları yapılmaktadır. Burada kullanılacak bir ara soğutucu eşanjör ve genleşme valfi ile atıl durumdaki enerjinin likit soğutmasında kullanılarak sisteme geri kazandırılması mümkün olabilmektedir. uygulamanın doğru yapılmasıyla devam eder ve ilgili aksesuarların kullanılmasıyla son bulur. İZMİR 2.I. Soğutmada farklı uygulamalar için gerekli yalıtım kalınlıkları teorik ve deneysel sonuçlarla birçok kaynakta bulunabilir. silindirlerin devreye alınması ya da elektrik motorunun devrini kontrolü ile yapılır. Kompresörün kapasitesi genellikle emme basıncı ile kontrol edilir. Bu anlamda sistemin en temel elemanı olma özelliğine sahip olan kompresörlerin uygun kapasitede seçilmesi en önemli adımdır. Dolayısıyla özellikle soğutulan hacimlerin tabanlarında özel nem kesici malzemelerin kullanılması zorunludur. Küçük kapasiteli sistemlerde kompresör.

evaporatörün sensorlardan gelen bilgiler vasıtasıyla ihtiyaca göre likit beslemesinin yapılmasıyla sistem verimine %12’ ye kadar katkıda bulunmaktadır. Böylece.sadece homojen çalışmayla birlikte verim artışını getirmekle kalmayıp. e. Genleşme Valfi ( Expansion Valf ) ve Evaporatör Uygulaması Expansion ( genleşme ) valfin görevi. basınca bağlı doğru kontrolün sağlanması ve kondenserin yerleştirildiği yerin hava akışına sahip olması dolayısıyla rahat ısı transferinin yapılmasıyla sağlanabilir. gerekli miktarda likit ihtiva edip etmediğinin belirlenmesi de aynı oranda önemlidir. Kondenser ve Likit Tankı Uygulaması Kondenserin görevi. sadece ayrıca bir solenoid valf gereksinimini ortadan kaldırmakla kalmayıp. Soğutucu akışkanın buharlaşmasını ve evaporatörden çıkarken belirli bir ısıya ulaşmasını sağlar. Kondenser fanlarının kontrolü de iki ayrı metotla sağlanabilir. Defrost işlemi elektrikli rezistans ya da hava ile yapılabilmektedir. Evaporatörün temel görevi ortamı istenilen derecede soğutmaktır. 9-12 EKİM 2008. 43 . dolayısıyla kompresör ve fanlar gibi doğrudan elektrik enerjiyle çalışan donanımların yol açacağı fazla enerji kullanımının önüne geçilecektir. İkinci yol ise özellikle tüm etkin elektronik kontrol sistemlerinin sahip olduğu gibi gerekli noktalara yerleştirilen sensorlar vasıtasıyla ihtiyaç nispetinde defrost uygulanmasıdır. Defrost iki şekilde takip edilebilir. Evaporatörün sıcaklığı ve hava sıcaklığı arasındaki fark uygulama sahasına göre değişmekle birlikte genellikle 6 – 10 °K arasıdır. Kondenser uygulamasında yüzey temizliği çok önemli olup. Kondenser kontrolündeki en önemli detay ise basıncın mümkün olan en düşük seviyede tutulmasıdır. Bu ise uygun cihazın seçilmesi kadar. belirlenen tüm yükleme şartlarında doğru miktarda soğutucu akışkanın gitmesini sağlamaktır. Bunu için kullanılacak bir seviye sensoru yardımıyla olası bir problemde sistem devre dışı bırakılarak daha büyük hasarlara yol açılmasına engel olunabilir. periyodik aralıklarla bu işlemin yapılması gereklidir. d. İlki bilinen belirlenen zaman aralıklarında defrost işleminin yapılmasıdır. diğeri tüm fanların birlikte çalışıp sistem ihtiyacı nispetinde devirlerinin kontrol edilmesidir. Evaporatörün efektif olmasını ve havayı soğutmasını sağlamak için belirlenen aralıklarla defrost uygulanır. Evaporatörün üzerindeki kanatçıklar ısı transferi sağlayan yüzeyi. evaporatöre. Bunlardan ilki ihtiyaç nispetinde yeterli sayıda fanın devreye girmesiyle olurken. Uygun büyüklükte seçilmeyen kondenser gerekli miktarda ısıyı sistemden uzaklaştıramayacağı için soğutma faaliyeti istendiği gibi gerçekleşemeyecektir. Likit tankı sistemde meydana gelen dalgalanmaların karşılanmasını ve böylece evaporatöre düzenli sıvı akışının sağlanmasını temin eder. Reyonlara Ait Uygulamalar Yukarıda anlatılan ve özellikle ana ekipmanlara ait uygulamalara ilave olarak aşağıdaki maddeleri de ekleyebiliriz. Devir kontrolü – invertor . İZMİR c. Bu sayede yüzeyin buzla kaplanarak ısı transferinin azalması engellenmiş olur. Bu sayede hem gereksiz defrostlar atlanabilmekte hem de gerekli durumlarda daha uzun süre defrost uygulanarak sistem veriminin korunması dolayısıyla %5’e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Özellikle küresel ısınma ve su kaynaklarının azalmasıyla birlikte oluşan tropikal iklim şartlarının göz önüne alınmasının zorunlu olduğu son dönemde kondenser seçimlerinin sistem ihtiyacına göre belirlenmesi önem arz etmektedir. Bu sayede neredeyse % 20’lere varan enerji tasarrufu sağlanabilir. aynı zamanda yerleşim mahallerinde sıkça karşılaşılan ses probleminin önlenmesini sağlayacaktır. Bu anlamda elektronik valf uygulaması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. dolayısıyla verimi arttırmaya yarar.I. Likit tankının uygun hacimde seçilmesi ne kadar önemliyse. evaporatörün en uygun şekilde kullanılması ve akışkan sıvının kompresöre geri gelmemesi sağlanır. kompresörün bastığı gazı sıvı hale getirmektir. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan likit tankında (receiver) depolanır. Bu sayede ısı transfer verimine bağlı olarak sistem performansı da artacak. Ayrıca gerekli durumlarda servis amacıyla soğutkanın depolanması için kullanılır.

Havuz tip derin dondurucularda kapak uygulaması. İlki enerji tasarrufu diğeri ise bu tasarrufu sağlayacak sistemlerin maliyeti olacaktır. Uygulama sonucunda elde edilen enerji tasarrufu oranları Burada unutulmaması gereken en önemli noktalardan birisi de periyodik aralıklarla sisteme bakım yapılmasının gerekliliğidir.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3. Reyonların evaporasyon değerinin gece şartlarında daha yüksek tutulması. İZMİR i. ii. MODELDEN ÇIKAN SONUÇLAR Yukarıdaki tanımlamalara göre özellikle sistemin doğru kurulumu ve beraberinde etkin bir elektronik kontrol sonucunda sahada tatbik edilerek elde edilen enerji tasarrufu uygulamaları ve sonuçları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Operasyon bakımında ilk etapta olumsuz görünmekle birlikte toplamda % 30’lar nispetinde enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Fonksiyonlar Elektronik Termostat Reyonlarda gece çalışma değerlerinin arttırılması Havuz deep freezlerde kapak uygulaması Defrost saati İhtiyaca göre defrost Fanın aralıklı çalıştırılması (termostat kapalı iken) Reyon rezistansının aralıklı çalıştırılması Modülasyonlu termostat kontrolü Elektronik genleşme valfi Kondenser basıncının düşürülmesi Emme basıncı otomasyonu Kondenser basıncının otomasyonu Tasarruf %0 % 4 e kadar % 30 a kadar %0 % 5 e kadar % 3 e kadar % 3 e kadar % 8 e kadar %12ye kadar %20ye kadar % 5 e kadar % 3 e kadar Tablo 1. iii. 4. Özellikle dikey tip raflı duvar reyonları için elektrikli otomatik gece perdesi kullanılması. Bu sayede %4’ e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilir. TARTIŞMA Yukarıda anlatılan genel tanımlar ve bu tanımlara ait uygulamalar dikkate alındığında karşımıza çıkan iki önemli husus olduğu görülmektedir. Bu sayede gereksiz ısı transferi önlenecektir. 9-12 EKİM 2008. Böylesi doğru uygulamalar ve gerekli elektronik ya da mekanik kontrol ekipmanları kullanmanın yatırım maliyetine katkısı ne olacaktır? Sistem geri dönüş zamanları göz önüne alındığında ilave kontrol yatırımına değer mi? 44 .

Metin.dtu. SONUÇ Sonuç olarak soğutmada enerji tasarrufunun sağlanması için önerilen çözümler aşağıdaki gibi özetlenebilir. b. Ancak optimizasyon için elbette tüm sistemin değerlendirmesi. Soğutma Sistemleri Yalıtımında Malzeme Seçimi ve Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar. Nuri. g.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2007 [4] Coolpack software. m.dinamik-izmir. Adap Kool Sistemi ile Ahmet Yar Ayrıcalığı. www. Department of Energy Engineering Technical University of Denmark. www. www.com/makale2. İZMİR Yapılan deneysel çalışmalar ışığında bu soruyu rahatlıkla “Evet” olarak yanıtlayabiliriz. TMMOB. 9-12 EKİM 2008. d. e. 6.I. l. 2006 [2] Akdaş. j. kurulmak istenen işletmenin ömrüne bağlı olarak yapılmalıdır. i.org. KAYNAKLAR [1] Aslantaş. Örnek olarak sadece ara soğutucu sistemin maliyeti göz önüne alındığında ortalama %7’lik bir enerji tasarrufu getireceği göz önüne alınırsa geri ödeme süresi 3 yılı geçmemektedir.doc [3] Özkol. f.greencoolco2. k. h. Kıvanç. a. Sisteme ait tüm komponentlerin uygun ölçülerde tasarımlarının yapılması Işıklar.dk [5] Gren Cool. Uygulamalı Soğutma Tekniği. c. www. Diğer taraftan CO2 gibi alternatif soğutucu akışkanların gelişimiyle birlikte çok daha verimli ve çevreye duyarlı sistemler çok yakın bir tarihte uygulamaya geçecek gibi görünüyor… 5. 7.kullanılması Evaporatorlerin ihtiyaç duyulan sıcaklıklardan daha düşük sıcaklıklarda çalıştırılmaması Kondenserler hava akımının nispeten fazla olduğu ve serin yerlere yerleştirilmesi TEŞEKKÜR Bu çalışmayı yapmamda gerek araştırmalarıma yaptıkları katkılar ve gerekse manevi destekleri için eşim Sayın Gözde Aslantaş’a ve Sayın Halit Turgut Salaçin’ e teşekkürü bir borç bilirim.com 45 .perakende. araçlar ya da herhangi bir nem kaynagı gibi ısı kaynaklarını asgariye indirilmesi Sisteme ait yağ sirkülasyonunun sağlıklı bir şekilde sağlanması Amacına uygun tasarımların kullanılması Merkezi sistemler için ara soğutucu uygulaması Dondurulmuş ürünlerin uzun süre sıcak ortamlarda kalmasının engellenmesi Soguk ortamların yalıtımlarının eksiksiz olarak yapılması ve olası tüm ısı köprülerinin engellenmesi Self kontrol ve alarm özelliğine sahip sistemler kullanılması Tüm sistem komponentlerinin gerektiği gibi çalışıp çalışmadıklarının etkin bir kontrol sistemi ile takip edilmesi Fanların düzenli olarak kontrol edilmesi ve temizliğine özen gösterilmesi Fanlarda hız kontrolü – invertor .

2. İZMİR TEZGAH SEVİYESİ TİPİ BİR BUZDOLABI İÇERİSİNDEKİ ISI AKTARIMI VE AKIŞIN DENEYSEL VE SAYISAL OLARAK İNCELENMESİ Ziya Haktan Karadeniz. Böyle bir saklama yönteminin her tüketici tarafından düzgün şekilde uygulanmasının imkansız olması nedeniyle.karadeniz@deu. Sayısal çalışmada ise. buzdolapları içerisindeki ısı aktarımı ve akışın sayısal olarak modellenmesinin gerçeğe yakın sonuçlar verdiğini göstermişlerdir. Makina Mühendisliği Bölümü. 1. Isıl çiftlerin buzdolabı üzerindeki konumları Şekil 1’de gösterildiği gibidir. Araştırmalar incelendiğinde. 9-12 EKİM 2008. bu modellerden sayısal çalışma sonunda uygun görülenlerinin ilk örnekleri hazırlanıp bunlar üzerinde deneyler yapılarak zaman ve para tasarrufu sağlamak mümkündür. Böylece. DENEYSEL ÇALIŞMA Çözümleme için gerekli sınır şartlarını belirleyebilmek ve analiz sonucu bulunan dolap içi sıcaklık dağılımlarının doğruluğunu sağlamak için. Bu çalışmada. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımının düzgün olmasının önemi ortaya çıkmaktadır. Sayısal inceleme sonuçları ile deney sonuçları arasında uyum olduğunu göstermişlerdir. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. Bu nedenle buzdolabı iç tasarımında. bir veri toplayıcı yardımıyla sıcaklık bilgileri alınmıştır. Besinlerin uzun süreler saklanabilmesi için buzdolapları içerisindeki farklı bölgelerin istenilen sıcaklıklarda tutulabilmesi ve bu bölgelerdeki havanın sıcaklık dağılımının mümkün olduğunca düzgün olması gerekmektedir. sistemlerin. kapalı hacimler içerisindeki akışkanların ısı aktarımı ve akış özelliklerinin farklı koşullar için incelendiği birçok çalışma bulunduğu görülmektedir. Bazı yiyeceklerin saklanma ihtiyaçları göz önüne alındığında bu fark. ısı aktarımı ve akış özellikleri açısından ayrıntılı olarak incelenmeleri gereklidir.kumlutas@deu. 46 . gelişen bilgisayar yetenekleri sayesinde sayısal yöntemler kullanılarak incelemeye değer görülen modellerin ön araştırmaları yapılabilir.I. [1]. bir veri toplayıcı aracılığıyla kaydedilmiştir. ısı-akış analizleri yapılmış ve cihaz içindeki sıcaklık ve hız dağılımları belirlenmiştir.edu. ev tipi fansız bir buzdolabının içerisindeki sıcaklık dağılımını ve buzdolabı içerisine yerleştirilen bir sıcak yiyeceğin soğuma davranışını doğal taşınım koşullarında deneysel ve sayısal olarak incelemişlerdir. Diğer bir çalışmada Laguerre ve Flick [3]. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. Mühendislik Fakültesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. iç ortam sıcaklığı ve buzluk (buharlaştırıcı) yüzey sıcaklığı ile dış yüzey üzerindeki farklı noktalardaki sıcaklıklar toplam 12 adet ısıl-çift kullanılarak ölçüldükten sonra. İZMİR haktan. Mete Özşen Dokuz Eylül Üniversitesi. Ancak. yiyeceklerin tüketiciler tarafından buzdolabı içerisindeki belli konumlarda saklanmalarını gerektirmektedir. Deneysel çalışma kapsamında. GİRİŞ Çağdaş yaşamın hızlı akışında yiyecek ve içeceklerin sağlıklı bir şekilde saklanabilmesi için buzdolapları ve derin dondurucular yaşamımızda önemli bir yere sahiptir.tr. Bu incelemeler deneysel olarak yapılabilir. ev tipi kullanım için üretilmiş buzdolaplarını günlük kullanımları sırasında deneysel olarak incelemişler ve buzdolabı içerisindeki en düşük ve en yüksek sıcaklıklar arasındaki farkın bazı modellerde 10 °C’ye kadar çıkabildiğini göstermişlerdir. ev tipi bir karlanmayan (no-frost) buzdolabının dondurucu ve soğutucu kısımlarını sayısal olarak incelemiş ve elde ettikleri sonuçları deney sonuçları ile karşılaştırarak. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. dilek. cihaz içerisindeki ve dışındaki farklı noktalara ısıl-çiftler yerleştirilerek. özel olarak buzdolapları içerisindeki akışı ve ısı aktarımını inceleyen az sayıda çalışmaya ulaşılabilmiştir. [2]. ancak uzun süreli ilk örnek (prototip) hazırlama süreçlerinden kurtulabilmek için. Gupta ve diğ. cihazın üç boyutlu sayısal modeli oluşturularak. Laguerre ve diğ.tr ÖZET Bu çalışmada. Dilek Kumlutaş.edu. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış.

Kaydedilen sıcaklık verilerinin kararlı durum ortalama değerleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buzdolabı dışında (a) ve içindeki (b) ısıl çiftlerin konumları Şekil 2. soğutucu kısma yerleştirilmiş üç ayrı ısıl çiftten kaydedilen sıcaklık verileri kullanılarak oluşturulmuştur.I. Soğutucu bölümde zamana bağlı sıcaklık değişimi 47 . 105 104 112 Ağırlık Ağırlık 110 102 103 a b Şekil 1. sınır şartlarını belirlemek ve çözümleme sonuçlarının doğruluğunu sağlamak için kullanılmıştır. İZMİR Buzdolabı boş halde ve çevresiyle ısıl denge durumunda iken deneye başlanmış ve ölçümlere sistem kararlı duruma gelinceye kadar devam edilmiştir. kararlı duruma ulaşıldıktan sonra buzluk (buharlaştırıcı) yüzeyinde üç ayrı noktadaki sıcaklık salınımını göstermektedir. Kararlı duruma ulaşma sürecinin gösterildiği Şekil 2. Şekil 3 ise. 9-12 EKİM 2008.

çözümlemeler için ise HADIA (Hesaplamalı Akışkanlar Dinamiği ve Isı Aktarımı) temellerini kullanarak çözüm yapan ANSYS CFX programı kullanılmıştır. Modelin ve Çözüm Ağının Oluşturulması Çözümlemelerde kullanılan model. dolabın geneli düşünüldüğünde çok küçük olması söz konusudur. poliüretan yalıtım ve iç plastik) basitleştirme amacıyla modellenmemiştir. buzluk bölümünün hemen altında bulunan damlalık ve sebzelik bölümü de modellenmemiştir. Çözümlemeler kararlı durum koşulları için yapılmıştır. yuvarlatmalar. bu parçalar üzerinde iletimle olan ısı aktarımları ihmal edilmiştir. İç yüzeyindeki ana rafların yerleştirildiği çıkıntılar. bunlar kullanılarak yapılan çözümlemelerden elde edilen sonuçlar arasında deney sonuçlarıyla en çok uyum gösteren model seçilmiştir. Uygun çözüm ağını elde edebilmek için farklı sıklıkta eleman atamaları yapılarak birçok ağ oluşturulmuş. Ayrıca buzluk bölümünün ön kısmında bulunan buzluk kapağı. Sıcaklık ölçümleri yapılırken de modellenmeyen bu yerler çıkarılmıştır. 3. Raflar ve buzluk sadece akış önündeki engeller olarak modellenmiş. Seçilen çözüm ağında 688731 eleman ve 168861 düğüm noktası bulunmaktadır. sıcaklık ayar düğmesi ve aydınlatmaya ait boyutların. Ağ yapı (mesh) oluşturulmasında sorunla karşılaşmamak için ve bu ayrıntıların sonuçlara etkilerinin ihmal edilebilir olması nedeniyle. SAYISAL ÇALIŞMA Sayısal çalışmada. Dolabın dış kabuğu (dış sac. 48 . Buzluk yüzeyindeki sıcaklık salınımı 3. modelin oluşturulmasında ANSYS Workbench. Çözümlemelerde kullanılan model ve oluşturulan ağ yapısı Şekil 4’de gösterilmiştir. modelde bu kısımlar yer almamaktadır.I. 9-12 EKİM 2008. ticari olarak satılan bir buzdolabının üzerinden ölçüm alınarak oluşturulmuştur.1. İZMİR Şekil 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

dengesizlikler de % 1 değerlerinin altına ininceye kadar devam edilmiştir. Doğal taşınım koşullarını oluşturmak için Boussinesq yaklaşımı kullanılmıştır. Sınır şartları Yüzey Ön Duvar Arka Duvar Üst Duvar Alt Duvar Yan Duvarlar Raf ve Sebzelik Yüzeyleri Buharlaştırıcı Yüzeyleri Giriş Yüzeyi Çıkış Yüzeyi Tablo 2. T = 26.I.405 [°C] U = 0.65 [W/m2K]. T = (Tort)çıkış [°C] Pbağıl = 0 Pa Cp (J/kgK) 1006.0233214 β (1/K) 0. Tablo 1.578 [W/m2K]. Isı transferi katsayılarının belirlenmesinde sadece dolap kabuğundaki poliüretan yalıtım malzemesinin iletim direnci göz önüne alınmıştır. Sınır şartları U = 0. T = 26. artıklar 10-3.147 [K] Hava Debisi [kg/s].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3351256 4.66E-05 k (W/mK) 0.743 [W/m2K]. T = 26.405 [°C] U = 0.142 [°C] Adyabatik T = 258.2554 μ (Ns/m2) 1.2. Buharlaştırıcı yüzeyinin sıcaklığı.502 [°C] U = 0. Havanın özellikleri. Havanın özellikleri Tf [°C] ρ (kg/m3) -10.502 [°C] U = 0. Sınır Şartları Modelin dış yüzeylerine ısı transferi katsayısı (U) ile dış yüzey sıcaklıkları (T) tanımlanmıştır. T = 34.578 [W/m2K].743 [W/m2K]. Kullanılan sınır şartları Tablo 1’de. Sac ve plastik kalınlıkları poliüretanla karşılaştırıldığında küçük ve ısı iletim katsayıları da büyük olduğundan dirençleri ihmal edilebilir kabul edilmiştir. havanın özellikleri ise Tablo 2’de gösterilmiştir. buharlaştırıcı yüzeyine ise sabit sıcaklık sınır koşulu verilmiştir. Buzdolabı modelinin izometrik görünüşü ve oluşturulan ağ yapısı 3. deney sonuçlarında kararlı duruma ulaşıldıktan sonra yüzeydeki zamana bağlı sıcaklık salınımı eğrisinden elde edilen ortalama değer olarak alınmıştır. model için film sıcaklığındaki havanın özellikleri olarak alınmıştır. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 4. Dolap içindeki raf ve sebzelik yüzeylerine adyabatik. T = 26.003806 49 .213 1. BULGULAR VE TARTIŞMA Çözümlemelerde iterasyonlara.

Şekil 5. buzluğun altında soğuyarak ön kapı tarafına dönmesiyle oluşan iki ana hücre belirlenmiştir. 5. kapı raflarının hava akışını engellemesi nedeniyle. bağlantı noktalarından gerçekleşen hava sızıntılarından ve/veya sayısal hesap hatalarından kaynaklandığı düşünülmektedir. soğutucu kısımda ısının yayılmasını sağlayan ana etkenler olduğu söylenebilir. duvarlarda ısınarak yükselen nispeten sıcak hava akımı ile karşılaşır. Bu iki hücrenin. Sıcaklıkların bu kadar düşük çıkmasının nedeni. dolabın üst ön bölümünde olduğu görülmektedir (Şekil 5a). İZMİR Şekil 5. Dondurucu bölümdeki hava sıcaklıkları kaydedilmediğinden bu bölge için bir sıcaklık karşılaştırması yapılmamıştır. orta düzlem üzerinde. Ortalama Sıcaklık [°C] Sayısal Çalışma -3.a’da.612 Dolabın içerisindeki en sıcak bölgenin. yerel düşük sıcaklıklı bölgeler dışında sıcaklıklar -3±2 °C aralığındadır. Tablo 3. diğeri ise ön duvar tarafında ısınarak yükselen havanın kapı raflarının engellemesi nedeniyle dolabın orta kısmına doğru yükselip. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımı gösterilmiştir. çözümleme sonuçlarının deney sonuçları ile uyum içerisinde olduğu görülmektedir (Tablo 3). Sayısal ve deneysel çalışmalardan elde edilen ortalama sıcaklık değerleri. Sayısal modelden elde edilen ortalama sıcaklık değerinin deney sonucu ortalamasına göre 1. Bu nedenle. Genel olarak bakıldığında. dolap içerisindeki en yüksek hızlar (0. sıcaklık farkının en büyük olduğu üst ön taraf ile buzluk üst yüzeyi arasında oluşmaktadır. buzdolaplarının soğutucu kısımlarının olması istenen 4 °C [3] değerine göre oldukça düşüktür.6 °C fazla olmasının. biri arka duvarda ısınan havanın buzluk alt yüzeyine çarpıp soğuyarak aşağıya tekrar arka duvara doğru yönelmesiyle oluşan. Buzluk bölümünün alt tarafında (soğutucu bölüm). sıcak ön bölümden buzluğun üst bölümü boyunca arka duvara doğru ilerlemesidir. a) Orta düzlemde sıcaklık dağılımı b) Orta düzlemde hız dağılımı Buzluk kısmında ise ısı yayılımını sağlayan akış hareketi. buzluk kapağı ve damlalığın modellenmemiş olmasıdır. havanın. Buzluk yüzeyinde soğuyan ve ağırlaşan hava.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğutucu bölümde elde edilen sıcaklık aralığı (-3±2 °C). Şekil 5b’de buzdolabı içerisindeki hız dağılımı gösterilmiştir. kapı tarafının diğer kısımlarına göre daha sıcak olduğu görülmüştür.963 Deneysel Çalışma -5. buzdolabının tamamıyla karşılaştırıldığında oldukça küçük bir hacmi kaplamakta ve sıcaklık değerlerinin buzdolabı içindeki öngörülen sıcaklık sınırları arasında olduğu görülmektedir (5 ±1 °C). Yüksek sıcaklığa sahip olan bu bölge. yerçekimi etkisiyle dolabın aşağılarına doğru hareket ederken. 9-12 EKİM 2008. Soğutucu bölüm için.285 m/s).I. Bu karşılaşma sonucu. SONUÇ 50 .

. 9-12 EKİM 2008. 311-322. Böylece. 30.I. Chakraborty S. [2] Gupta J. Bu yöntemle. International Journal of Refrigeration.. İncelenen modelde. 62. tel raf kullanıldığından buzdolabı içerisinde düzgün sıcaklık dağılımını sağlamak mümkün olmuştur. soğuk havanın dolap içerisinde düzgün dağıtılabilmesi için sayısal çalışmalar. 2002. 653-659. İZMİR Yapılan çalışmalardan elde edilen veriler ışığında. Journal of Food Engineering. Gopal M. 2004 51 . öngörülen farklı tasarımlar öncelikle sayısal olarak incelenmeli. Modeling of a Domestic Frost-Free Refrigerator. raflar arası. raflarla kapı arası ve raflarla arka duvar arası uzaklıkların düzgün ayarlanması. Study of domestic refrigerator temperature and analysis of factors affecting temperature: a French survey. Palagos B. elde edilen en uygun tasarım prototip haline getirildikten sonra yine deneysel çalışma yapılmalıdır. özellikle büyük hacimli karlanmayan ürünlerde. KAYNAKLAR [1] Laguerre O. R. Ancak günümüz buzdolaplarında. Heat Transfer by Natural Convection in Domestic Refrigerators.. 79-88. tasarımın iyileştirilmesi açısından önem arz etmektedir.. Flick D. zaman ve para tasarrufu sağlanabilir.. International Journal of Refrigeration. [3] Laguerre O. 25.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2007. Derens E. K.. çoğunlukla cam raf kullanıldığından. sayısal çözümleme yönteminin buzdolabının içerisindeki sıcaklık ve hız dağılımları hakkında fikir sahibi olabilmek için etkili bir araç olduğu görülmüştür..

İZMİR OTURUM III AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması M. Turhan ÇOBAN 52 .I. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

ısı transfer yüzeyinin artırılması beraberinde sistem boyutlarında artımı getirdiği için bu geleneksel yöntem bir alternatif yöntem olmaktan çıkmaktadır. Basınç düşümünün kayda değer bir şekilde artması. Bu soruna çözüm olarak taşıyıcı akışkana mikro veya makro boyutlarda parçacık eklenmesi yeni bir fikir değildir [1-6].tr. iklimlendirme ve soğutma sistemleri. ısı transferi kabiliyeti yüksek alternatif akışkanların kullanımına yönelik teknolojilerin geliştirilmesi yeni bir alternatif olarak durmaktadır. TR-20070 Denizli mfkoseoglu@ pau. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLAR VE HAZIRLANMA YÖNTEMLERİ Soğutma sistemlerinde kullanılan sıvı akışkanlar genellikle düşük ısı iletim katsayısına sahiptirler. üretimi. Diğer taraftan. Isı iletimi. Bu yöntem ile akışkanın ısı iletim katsayısında inanılmaz yükselmeler gözlenirken. morhan@ pau. Bu nano-parçacıklı akışkanların önemli bir avantajı olarak durmaktadır. yüksek güç üreten sistemler gibi birçok endüstriyel uygulamada ısıl yönetim hayati önem arz etmektedir. nano-parçacıklı akışkanların.tr ÖZET Hem tasarım kıstasları gereği giderek küçülen ısı değiştiricileri boyutları hem de artan ısı akıları ısı transferinde iyileştirilmeleri gerekli kılmaktadır. Bu akışkanların ısı iletim katsayısının saf taşıyıcı akışkana göre çok daha büyük olması difüzyonla ısı transferini etkin hale getirir. Nano-parçacık ilavesine rağmen saf akışkana göre basınç düşümünde pek bir artışın gözlemlenmemesi de diğer bir avantajdır.edu. Mehmet Orhan Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. küçük parçacık boyutu ve derişimi nedeni ile basınç kayıplarında kayda değer bir yükselme olmamaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bu akışkanların kullanıldığı değişik ısı transferi artırım yöntemleri yetersiz kalmaktadır. Isı transferi artırımı için. nanoparçacıklı akışkanların hazırlanması ve ısı transferi yetenekleri üzerine bir analiz yapılacaktır. 9-12 EKİM 2008.I. bu çalışmada. Isı taşınımı 1. GİRİŞ Mikro-elektronik. Taşıyıcı akışkana 1− 100 nm boyutlarında nano parçacık veya nano-fiber ilavesi ile elde edilen iki fazlı süspansiyonlar diğer değişle nano-parçacıklı akışkanlar bu alternatif akışkanlardan birisidir. Bu nedenlerle. Bu derleme çalışmasında. İZMİR NANO PARÇACIKLI AKIŞKANLAR: SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİNDE YENİ BİR AÇILIM Mehmet Fevzi Köseoğlu. Bahsedilen sistemlerin her geçen gün artan ısıl yükleri verimli soğutma ve ısıtmaya yönelik yeni teknolojilerin geliştirilmesi ihtiyacını doğurmaktadır. Artırılmış ısı transferi. Özellikle dar kanallarda büyük parçacık boyutu sebebi ile tıkanma oluşması. 53 . çözülmeyi bekleyen mevcut problemleri ve ayrıca açılımları tartışılacaktır. Bu nedenle. 2. büyük boyutlardaki bu parçacıklarla ısı transferinde aşağıdaki dezavantajların gözlemlendiği de belirtilmektedir [7]: • • • • • Parçacıkların çökelmesi sonucu ısı transfer yüzeyinde bir tabaka oluşumu ve taşıyıcı akışkanın ısı kapasitesinin düşmesi. Ek olarak. Anahtar Kelimeler: Nano-parçacıklı akışkanlar. Bütün bu nedenlerle. Isı iletim katsayısı artımının yüksek parçacık derişimlerinde gerçekleşmesi. ısı iletimi ve taşınımı karakteristikleri. Nano-parçacıklı akışkanlar. Ancak. saf taşıyıcı akışkana göre çok farklı ısı transferi karakteristiklerine sahiptirler. Artan akışkan hızı ile birlikte ısı transferi donanım ve borularında erozyon oluşması. Henüz gelişim aşamasında bulunan taşıyıcı akışkana nano-parçacık ilave etme yöntemi ısı transferi artırımında gelecek vadetmektedir. parçacıklar etrafında gerçekleşen mikro-dolaşım ısı transferini artırıcı bir etkiye sahiptir.edu. ısı transferine maruz kalan yüzey/hacim oranının makroskopik sistemlere göre yaklaşık dokuz mertebesinde yüksek olması eşsiz bir ısı transfer yüzeyini kullanıma sunmaktadır.

Daha sonra. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLARDA ISI TRANSFERİ Nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı transferi. Ancak Eastman ve diğerlerine göre tek adımlı metot kararlı akışkan hazırlama açısından daha başarılıdır [12]. • Parçacıkların hareketli olması nedeni ile ısı transferi artırımına neden olan mikro taşınım mekanizmasının oluşması. Ancak. kararlı. yeni olmayan akışkana parçacık ekleme fikri yeniden güncellik kazanmıştır [8]. Wang ve diğerlerine göre [11] çift aşamalı metot oksit parçacıklar için iyi sonuç verirken. düşük derişimlerde de karışım akışkanının ısı iletim katsayısında büyük artışların elde edilmesi. Belirtilen iki farklı yöntemle elde edilen nano-parçacıklı süspansiyonların TEM ile elde edilmiş görüntüleri Şekil 1’de gösterilmiştir. Çift Adımlı Yöntem.1. metalik parçacıklı olanlarda pek başarılı değildir. Tek adımlı yöntem ve Cu nano. Hazırlanan akışkanın uzun süre çalışabilmesi için oleik asit ile kararlılığı artırılır. 9-12 EKİM 2008. • Basınç düşümünde pek bir atışa neden olmaması ve • Makro ve mikro boyutlu parçacıkların aksine. Örneğin. Nano-parçacıklı akışkanlar tek adımlı ve çift adımlı olmak üzere iki farklı yöntemle üretilebilmektedir. Bu yöntem ile nano-parçacıklı akışkanların elde edilişi. metal buharının doğrudan düşük buharlaşma basıncına sahip akışkan ile teması neticesinde nano-parçacık elde edilmesi prensibine dayanmaktadır [10]. Çift adımlı yöntem ve CuO nano-parçacıkları ile elde edilen süspansiyon (orta). Nano parçacıklı ısı transferi akışkanlarının aşağıdaki faydalarından söz etmek mümkündür: • Nano boyutlardaki cisimlerin yüksek alan/hacim oranlarından dolayı. Bu yöntemde ise yukarıda belirtilen farklı yollarla üretilen nano-parçacıklar doğrudan akışkan içine belirli derişimlerde ilave edilir.I. 3. nano boyutlarda yüzey/hacim oranının çok büyük olması ve parçacı etrafında mikro akım gerçekleşmesi gibi mekanizmalardan dolayı. • Düşük boyut ve ağırlık nedeni ile çökelme ihtimalinin düşük olması. bu tekniğin oksit nano-parçacıklı akışkanların hazırlanmasında başarılı olup olmadığı kanımızca halen açık değildir. 2. saf taşıyıcı akışkana kıyasla oldukça fazla artmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tek Adımlı Yöntem. 54 . topaklaşmayan. sadece düşük buharlaşma basıncına sahip akışkanlar kullanıldığı için uygulama alanı kısıtlıdır. • Erozyona sebebiyet vermemesi. Isı transferi artımında diğer bir önemli etkende nano-parçacıklı akışkanın ısı iletim katsayısındaki artıştır. Karbon nano tüplerin üretiminde ise Kimyasal Buhar Depozisyonu “Chemical Vapor Deposition (CVD)” yöntemi kullanılmaktadır [9]. ısı transfer yüzeyi makroskopik yüzey alanlarından çok çok daha yüksek olması. İZMİR Nano-boyutlu parçacıkların üretiminin mümkün hale gelmesi ile birlikte. Şekil 1. Nano-Parçacıkların Hazırlanma Yöntemleri Metallerin ve metal oksitlerin nano tozlarının üretimi farklı yöntemler ile gerçekleştirilebilmektedir.parçacıkları ile hazırlanmış süspansiyon (sol). AuPd nano-parçacıklı süspansiyon (sağ)[13]. Bu yöntem ile topaklaşma minimize edilirken. Al2O3 ve CuO gibi oksit parçacıkları İnert Gaz Yoğuşması “Inert Gas Condensation (IGC)” metodu veya daha az topaklaşmaya neden olan Doğrudan Buharlaşma Yoğuşma “Direct Evaporation Condensation (DEC)” tekniği ile üretilirken. çökelmeyen bir karışım elde etmek amacıyla ultra sonik veya mekanik karıştırma yöntemleri ile belirli sürelerde ve sıcaklıklarda karıştırılır. • Mikro/nano kanallarda kullanılabilir olması. Silikon nano-parçacıkları Lazer Buhar Depozisyonu “Laser Vapor Deposition (LVP)” yöntemiyle üretilmekte.

Jang ve Choi ve de Prasher ve arkadaşlarına göre Brownian hareketin bu artımda temel rol oynadığı hükmüne varılmıştır [17. 9-12 EKİM 2008. Onlara göre. sebepleri üzerine henüz bir fikir birliği oluşmamıştır. Karbon nano-tüplü akışkanın diğer nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı iletim katsayısı yönünden karşılaştırılması [15] (sağ) Keblinski ve diğerleri ve Evans ve diğerleri [13.5 AIN derişiminde %20’ye varan bir artım gerçekleşmektedir. Özellikle ısıl gelişme bölgesinde saf akışkana göre belirgin bir artış gözlemlenmiş ve bu artışın sadece ısı iletim katsayısı ile açıklanamayacağı rapor edilmiştir. çubuk şekilli) γ -Al2O3 ve AIN (50 nm ve %0.1.6-1. Oksit nano akışkanlalar artırılmış ısı iletim katsayısı [14] (sol). saf su-çok duvarlı karbon nano-tüp karışımı (ağırlıkça %0.I. otomatik transmisyon yağı ve sentetik yağla birlikte ağırlıkça %2-2.5-4 derişim oranında) parçacıklarından %0. Isı taşınımının değişik modlarında gerçekleştirilen deneysel çalışmalar. 55 . Choi ve diğerleri çalışmasına [21] göre transformatör yağına ilave edilen farklı şekillerdeki ve derişimlerdeki (küre.16] ısı iletim katsayısındaki büyük artışın muhtemel sebebi olarak düşünülen Brownian hareketin aslen çok önemli olmadığını ve bu yükselişte parçacıkların kümelenmesinin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3.1-0. farklı nano akışkanlar için ısı iletim katsayıları [12] (orta). Ding ve diğerlerinin çalışması [20] ise ısı transferinde oldukça fazla bir artımı özetlemektedir. Taşıyıcı saf akışkana ilave edilen parçacık derişimi de bir diğer önemli faktördür. esas itibari ile ısı transferinin parçacık boyutundaki azalma ile arttığını ve parçacıkların şekil faktörünün bu artımda oldukça önemli olduğunu göstermektedir. İZMİR 3. Xuan ve Li [23] türbülanslı zorlanmış akım şartlarında deiyonize suya eklenen bakır nano-parçacıklarının ısı taşınımını artırdığını ve saf akışkana göre kayda değer bir basınç düşümü artımı gözlemlenmediğini dile getirmişlerdir.5) %0.2.6 hacimsel derişim oranlarında eklenen 27-56 nm boyutlarındaki γ -AL2O3 nano-parçacıklarının laminar akım şartlarında ısı transferini artırdığı belirtilmiştir. Yang ve diğerleri [19]. Şekil 2.18]. Nano-parçacıklı Akışkanlarda Isı İletimi – Kuramsal ve Deneysel Yaklaşımlar Nano-parçacıklı akışkanların ısı iletim katsayısındaki artışı kesin olmakla birlikte (Şekil 2). Wen ve Ding çalışmasında [22] deiyonize suya %0. moleküler tabakalaşmanın daha etkin rol oynadığını belirtmişlerdir. Ancak diğer taraftan.5 derişim değeri için yaklaşık %350’ye varan bir ısı transferi artımı sağlamaktadır (Şekil 3).5 arasında kullandıkları 20-40 nm boyutlu grafitler ile laminar akım şartındaki tüp ısı değiştiricisinde saf akışkana göre %1-22 arasında bir oranda artım elde etmişlerdir. Nano parçacıklı Akışkanlarda Isı Taşınımı Nano-parçacıklı akışkanlar üzerinden ısı transferini etkileyen parametreler çok çeşitlidir. Klasik bir yöntem olan taşıyıcı akışkana grafit ekleme nanoparçacıklı akışkan çalışmalarında da kendine yer bulmuştur.

Nanofluids for Thermal Transport. C. Enhancing Thermal Conductivity of Fluids with Nanoparticles. “Heat Transfer to Liquid Solid Suspensions in Turbulent Flow in Pipes.M.F. farklı parçacık parametrelerinin ısı iletim katsayısı ve ısı transferi üzerindeki etkilerinin belirlenmesi öncelik konular olacaktır. kaynama ve yoğuşma gibi faz değişimi içeren ısı transferi modlarında nano-parçacıklı akışkanların davranışı hala incelenmeyi beklemektedir. KAYNAKLAR [1] Kofanov.Q. Developments and Applications of Non-Newtonian Flows. S. 99-105. Applied Physics Letters. 718720.S. Boston. 10. Nanofluids. Enhanced Thermal Conductivity through the Development of Nanofluids. [12] Eastman. 36-44. Materials Research Society Symposium – Proceedings. 327-333. 231/MD-Vol.P. Nanocrystalline Materials. 46. 2001. International Chemical Engineering.U. ve diğerleri. Şu ana kadar yapılan çalışmalar incelendiği taktirde. S. Heat Transfer Design Characteristics Water Suspensions of Solids.S. ve diğerleri. GELECEĞE YÖNELİK AÇILIMLAR Nano-parçacıklı akışkanların soğutma ve ilgili teknolojilerde kullanımı gelecek vadetmektedir. 223-315. 1997. 47. X. [14] Lee. ve Mujumdar.A. 2. 2005. 4. 426-430. [9] Gleiter. 15-21. A..I. [11] Wang. V. 5. 1999. [7] Das. 1989. Heat Transfer and Hydraulic Resistance in Flowing Liquid Suspensions in Piping. 2006. P. 3-19. Son olarak. [6] Bergles. [8] Choi. Deiyonize su içinde dağılmış karbon nano tüpler (sol). ve diğerleri. ve Newman. and Water in Turbulent Flow. 4. International Journal of Thermal Sciences. 1995. FED-Vol. [10] Eastman. S.. ve diğerleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ve diğerleri. 1-19. 1953. [3] Bonilla. Measuring Thermal Conductivity of Fluids Containing Oxide Nanoparticles. Materials Today. 1955. Heat Transfer to Slurries in Pipe. 29-45. C.U.. Progress in Materials Science. ve diğerleri.J. 9. Advanced Cooling Systems for Agricultural and Industrial Machines. 2007. Heat Transfer Properties of Liquid-Solid Suspensions. 74. J. 27. [15] Choi. Anomalously Increased Effective Thermal Conductivities of Ethylene Glycol Based Nanofluids Containing Copper Nanoparticles. S. Encyclopedia of Nanoscience and Nanotechnology. Dolayısı ile gelecekte yapılacak çalışmalarda nano-parçacıklı akışkanların ısı iletkenliğini ölçmeye yönelik standart yöntemlerin ulunması. 66.K.S. 4. 174. Makale no. Industrial Engineering Chemistry. C. nano-parçacıkların akışkanın ısı iletim katsayısını artırdığı ve bu artışın nano-parçacık tipine ve boyutuna göre değiştiği görülecektir.E. M. 56 . H. İZMİR Şekil 3. 33.. ve Dallavalle. [2] Orr. 121. 1976. R. 78.I. Heat Transfer in Nano-Fluids – A review. Kuramsal açıdan ise.A.1954. J. 280-289. [13] Keblinski. Chalk. 9-12 EKİM 2008.. 3. heat Transfer Engineering. 1964. [4] Salamone. Heat Transfer Characteristics of Nanofluids: A review. [5] Miller. A. Journal of Heat Transfer. 3-11. 50.. ve Moulton. J. A. 751183.. ve diğerleri. 6. April. AIChE Symposium Series. sebebi açıklığa henüz kavuşturulamamış ısı iletişim katsayısı artışına sebep olan mekanizmaları belirlemeye yönelik mikroskopik ölçeklerde benzetimlere ihtiyaç vardır. karbon nano-tüp derişimine karşın ısı taşınımındaki artım [20].. SAE.W. Chemical Engineering Progress Symposium Series. The Trend in Engineering. 457. ve diğerleri. 283-288. 1956.

[18] Prasher. Yoo. Q.04. [17] Jang. 9-12 EKİM 2008.. ve Ding. J. Experimental Investigation into Convective Heat Transfer of Nanofluids at the Entrance Region under Laminar Flow Conditions.. W. ve Wu. P... S.. Preparation and Heat Transfer Properties of Nanoparticle in Transformer Oil Dispersions as Advanced Energy Efficient Coolants. [19] Yang.B. [21] Choi. 2003. Y. 025901-1 – 025901-4..I.M. ve Williams. 2004. ve Phelan.S. Zhang. [22] Wen. Alias. 2004. ve Li. 2005. pp. Thermal Conductivity of Nanoscale Colloidal Solutions (Nanofluids). 240-250. [20] Ding. 2004. 88. Grulke. P. G. Role of Brownian Motion Hydrodynamics on Nanofluid Thermal Conductivity. 2006. D. Bhattacharya. [23] Xuan. 093116-1 – 093116-3. 2005.S. Role of Brownian Motion in the Enhanced Thermal Conductivity of Nanofluids. [16] Evans. 5181-5188. Y.G. Applied Physics Letter. ve Oh. 1107-1116. 48. Current Applied Physics. ve Keblinski.A. H. H. E.. W. Investigation on Convective Heat Transfer and Flow Features of Nanofluids. Heat Transfer Properties of Nanoparticle-in-Fluid Dispersions (Nanofluids) in Laminar Flow. 94.E. International Journal of Heat and Mass Transfer. J. 10. Anderson. 125. S. doi.060. Journal of Heat Transfer. 57 ..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR American Scientific Publishers. 4316-4318. Wen. 47. Fish..U. International Journal of Heat and Mass Transfer. Z.. 2006. D. ve Choi. 84..cap. C. Heat Transfer of Aqueous Suspensions of Carbon Nanotubes (CNT Nanofluids). R.A.. International Journal of Heat and Mass Transfer. R. 49. Physical Review Letters.. Los Angeles. Y.P.. 151-155. Applied Physics Letters.2007.1016/j... 2007. V. Y.

izobütan (R-600a). son yıllarda CO2 (R-744). Anahtar Kelimeler: Doğal Soğutkan. Bu incelemede. Kadir İSA** Sakarya Üniversitesi. Bunlara ilk alternatif olarak HFC’ler (klorsuz hidroflorokarbonlar) ve bunların karışımları geliştirilmiştir. ototmobil klimalarında yaygın olarak kullanılan R-134a’ya bir alternatif olarak geliştirilen DP-1 bunlar arasında sayılabilir. CO2. Amonyak. CO2. 1-GİRİŞ Soğutkan seçiminde etkili olan iki parametre. Bunun tek istisnası amonyak olmuş ve günümüzde özellikle büyük uygulamalarda halen yaygın olarak kullanılmaktadır. Tablo 1. ekonomik yeni soğutkanlar üzerinde çalışmalar yapılmaya başlanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bazı Avrupa ülkeleri. göz önüne alınması gereken diğer etkenlerdir. CFC ve HCFC’nin yerine geçebilecek çevreye daha duyarlı. 2. DP-1 ve bazı hidrokarbon bileşimleri bu anlamda ön plana çıkmıştır. İKS Programı.tr ÖZET Montreal Protokolü ile kloroflorokarbon (CFC) ve hidrokloroflorokarbon (HCFC) türü soğutkanların kullanımı çevreye olan zararlarından dolayı kademeli olarak sona erdirilmiş veya erdirilecektir. Bunun sonucunda söz konusu doğal soğutkanlar ortadan kaybolmuşlardır. Akyazı MYO. HCFC. o günlerde daha güvenilir olarak nitelendirilen CFC ve HCFC’ler pazarı ele geçirmişlerdir. Bazı doğal soğutkanların karakteristikleri 58 . kimyasal bileşiminin sabit olması. belirledikleri takvimi daha öne çekmeyi başarmışlar ve doğal soğutkan içeren soğutma sistemlerinin tasarımı konusunda çalışmalarına hız vermişlerdir. ancak su ve CO2’de sorun görünmemektedir.tr kisa@sakarya. 1930’lu yıllara kadar soğutkan olarak amonyak ve CO2 yaygın olarak kullanılmışlardır. Ozon.edu. soğutkanın ısı alışverişinde bulunduğu iki ortamın. çevrimin verimi. pas yapmaması. İZMİR ALTERNATİF DOĞAL SOĞUTKANLARIN GENEL DEĞERLENDİRİLMESİ * Hüseyin PEHLİVAN*.edu. soğutulan yer ve çevrenin sıcaklığıdır. Soğutkanın zehirli olmaması. enerjinini kullanımındaki kontrol stratejisi gibi bir dizi prametreyi dikkate alan TEWI (Toplam eşdeğer ısınma etkisi)‘nın kullanılması daha gerçekçi sonuçlar elde etmemizi sağlayacaktır [1]. 9-12 EKİM 2008. Mühendislik Fakültesi. buharlaşma entalpisinin yüksek olması ve doğal olarak ucuz ve kolaylıkla bulunabilir olması.I. Makina Müh. yapılmış olan çalışmalar ışığında söz konusu alternatif doğal soğutkanların genel özelliklerine dikkat çekilmiş. hidrokarbonlardan propan (R-290). 54187 SAKARYA ** Sakarya Üniversitesi. amonyak. Ancak zehirli ve kolaylıkla tutuşabilir olmaları nedeniyle. yanıcı olmaması. Amonyak ve hidrokarbonlar emniyetli soğutkan gereksinimlerini zehirlilik ve tutuşabilirlik kriterleri açısından karşılamamakta.DOĞAL SOĞUTKANLAR Bu kısımda doğal soğutkanların özelliklerine genel bir bakış yapılacak ve bunlardan CO2 konusunda nispeten detaylı bir incelemeye yer verilecektir [2]. Hidrokarbon. Sonuç olarak. kolay uygulanabilir. Soğutkanların çevresel etkilerinden söz ederken belirleyici parametreler olarak ODP ve GWP değerleri dikkate alınırken. ozon tabakasını tahribat potansiyelleri (ODP) düşük olmasına rağmen GWP’lerinin yüksek olması uzun vadede kalıcı bir çözüm sağlamamaktadır. Bilindiği üzere CFC ve HCFC’ler ozon tabakasına olan zararlı etkileri ve küresel ısınma potansiyelleri (GWP) nedeniyle çeşitli uluslararası anlaşmalarla sınırlandırılmışlardır. su (R-718). ayrıca CO2 konusuna özel bir vurgu yapılmıştır. Bölümü. Fakat. Bunun sonucunda bir çok AB ülkesinde tekrar doğal soğutkanlara dönme eğilimi başlamıştır. 54400 SAKARYA pehlivan@sakarya. Klor ve flor içermeyen ve ihmal edilecek düzeyde GWP değerine sahip amonyak (R-717).

okları bu yöne döndürmüştür. Çelik ve alüminyum yaygın olarak kullanılan malzemeler olup. Bunlar. Amonyak kullanan tesislerdeki teknolojide de bazı farklılıklar vardır. değişik alanlardaki testleri devam etmektedir. genleşme elemanının ve kompresör yağının değişimidir. HFC’lerle kıyaslandığında oldukça ucuzdur ve çevre dostudur. Bakır. alt kritik (subcritical) noktanın altında gerçekleşir. özellikle otomobil iklimlendirme sistemlerinde DP-1 isimli yeni bir soğutkanın geliştirilmesine ön ayak olmuştur. Çevre dostu olması ve göze batan enerji verimliliği nedeniyle gelecekte başarıyla uygulanması beklenmektedir [4].1. 2. Bu değişim sonrasında cihazın kapasitesi ve COP’u. 2. Kritik sıcaklığı 31 oC.4 MPa)’dır.9 100. diğer uygulamalarda olduğu gibi çevrim. Ancak. Hermetik kompresörlerin kullanılması da henüz mümkün değildir. Amonyağın zehirli olması.4. Aynı zamanda taşmalı tip buharlaştırıcıdan kuru tip buharlaştırıcıya geçmek ve soğutkan miktarını kapasitede çok fazla düşüşe meydan vermeden azaltmak. yapılan yeni çalışmaların konularındandır. Cihazın performansını arttırmak için bir ısı değiştiricinin eklenmesi de gerekmektedir.I. 59 . Dolayısıyla. amonyak için uygun bir malzeme değildir. termodinamik özellikleridir. Çalışma basınçları ve fiziksel özelliikleri açısından R-134a’ ya benzer olup. 40 olan GWP değeriyle de AB normlarına uymaktadır. Açık tip pistonlu veya vidalı kompresörlerin büyük kapasiteli sistemlerde kullanılması sorun teşkil etmemektedir. kritik basıncı ise 74 bar (7. İZMİR Soğutkan Amonyak Propan İzobütan Su Karbondioksit Sembolü (ASHRAE) R717 R290 R600a R718 R744 Bileşimi NH3 C3H8 C4H10 H2O CO2 Buharlaşma Sıcaklığı -33. bir çok ülkedeki yönetmelikler bu çevre dostu ve yüksek verimli soğutkanın kullanımını kısıtlamaktadır [3].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. CO2 (R-744) AB’de soğutma sistem üreticilerinin ve kullanıcıların beklentisi.2.0 -78. Propan (R-290) R-22 ile çalışan sistemi propana adapte etmek için sadece birkaç değişiklik yapmak yeterlidir. Bununla beraber güncel test verileri umut vericidir. R-290 için tek sorun kolaylıkla tutuşabilmesidir. özellikle büyük soğutma sistemlerinde kullanılan mükemmel bir soğutkandır. basma sıcaklığının tahlikeli bir şekilde yükselmesine meydan vermeden artmaktadır. DP-1 Yakın zamana kadar R-134a’ya alternatif olarak CO2 görünmekteydi. CO2’nin doğal soğutucu akışkan olarak geniş kullanım alanına sahip olmasıdır. özellikle küçük çaplı alüminyum boruların lehimi oldukça zor olmaktadır. 2. 2. Bu konuda yapılan çalışmalar amonyağın küçük ve orta büyüklükteki sistemlere uygulanabilmesi konusundadır.3.4 ODP 0 0 0 0 0 HGWP 0 0 0 0 0 2. 9-12 EKİM 2008.0 -11. PAG (Poli Alkalin Glikol) ve POE (Poliolester) cinsi kompresör yağlarıyla da -40 ila +65 oC aralığında sorunsuz karışma kabiliyetine sahip olduğu görülmüştür. Fakat zehirli olması gibi bir dezavantaja sahiptir. Ancak.4.1.6 -42. R-22’li sistemin yoğuşma sıcaklığı ortalama 57 oC iken propana dönüşüm sonrası sadece 65 oC‘ye yükselmektedir. Amonyak (R-717) Amonyak. CO2 Soğutma Çevriminin Karakteristikleri Eğer soğutulacak akışkan (hava veya su) 20 oC’nin altındaysa. çalışma basınçlarını yüksekliği ve düşük termodinamik verimliliği nedeniyle ekipman ve dolaylı maliyetlerin artması. Özellikle soğuk hava depoları ve endüstriyel uygulamalarda ekonomik bir alternatif olarak öne çıkmaktadır. Dezavantajı ise.

Buharlaşma sıcaklığının -10 oC’de gerçekleştiği uygulamalarda dahi kompresör çıkış sıcaklığı 200 oC’ye ulaşabilmektedir.2. CO2’li soğutma çevriminin tasarımında dikkat edilecek hususlar Çevrimde yüksek çalışma basınçları ve sonuç olarak kompresördeki sıkıştırma işleminin sonunda yüksek sıcaklık söz konusudur (Şekil 1 ve 2). İZMİR Şekil 1. bir ısı değiştiricisi kullanarak bu aşırı sıcaklığı kontrol etmek gereklidir. Bu durum ilk yatırım maliyetini arttırmaktadır. Pistonlu kompresör kullanılması durumunda soğutkan sıcaklığının kontrolü önem kazanmaktadır.4. CO2 kritik noktanın üzerindeki şartlarda kullanılacağından dolayı yüksek basınçlar söz konusu olduğundan çevrimin çok iyi kontrol edilmesi gerekmektedir. CO2’in hacimsel kapasitesi (özgül hacmi) yaygın olarak kullanılan soğutkanlara nazaran 5-10 kat daha fazladır. 2. 60 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. CO2’in alt kritik (1-2-3-4) ve ara kritik (trans-critical) (1’-2’-3’-4) çevrimi. Dolayısıyla. 9-12 EKİM 2008. Sonuç olarak.I. kütlesel debisi daha düşüktür. CO2 için alt-kritik çevrim Ancak akışkan sıcaklığı 20oC’nin üzerinde ise. Şekil 2.

8-9 Haziran 2007. XII. Bu durum yağlama özelliğini olumsuz etkileyebilmektedir. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. İZMİR Tek kademeli kompresör kullanılması durumunda gerçekleşen yüksek sıkıştırma oranı nedeniyle. Innove A. Air conditioning and heat pump systems .. belli başlı üreticileri doğal soğutkanlarla çalışacak sistemler konusunda araştırma yapmaya yöneltmiştir. 8-9 Haziran 2007. Özellikle AB’de geçtiğimiz yıl yayınlanan 842/2006 sayılı F-Gaz yönetmeliği bu konuya dikkat çekmektedir. İtalya. 8-9 Haziran 2007. Milano. XII. 9-12 EKİM 2008. New refrigerant fluids to meet demanding environmental criteria.. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Kompresör karterinde kullanılacak yağın buharlaşma sıcaklığının da 200 o C’den yüksek olması ön görülür. özel malzeme kullanma gerekliliği ortaya çıkmaktadır.I. Kompresörde kullanılan polyester yağlar yüksek sıcaklıklarda CO2 içinde çözülmektedir. Didonna G. [2] Amirante P. XII. CO2 as a refrigerant. Bu konudaki gelişmeleri sektör olarak yakından izlememizin yararlı olacağı inancındayız.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Milano. AB’deki bu gelişmelerin artan ekonomik ilişkilerimiz sebebiyle orta vadede ülkemizi de etkileyeceği görülmektedir. Milano.. İtalya. Innovative refrigeration systems using natural cooling fluids. HFC’ler için de söz konusu olabilecektir. 8-9 Haziran 2007.. Eğer yağ sıcaklığı 65 oC’nin üzerindeyse ayrı bir yağ soğutma sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. HFCs or the old refrigerants-what is the best choice ?. KAYNAKLAR [1] Halozan H.. XII. İtalya.. Youngdale E. Bu nedenle yağ sıcaklığının 30 ila 65 oC arasında tutulması önem kazanmaktadır. Milano. CO2 kompresörlerindeki yüksek sıkıştırma oranları nedeniyle oluşan aşırı gürültü ve titreşim de tasarım kriterlerinde göz önünde tutulması gereken hususlardır [5]. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry... [4] Neksa P. The latest refrigeration technologies: how to lower environmental impacts?. Bu durum. Milano. Bu konudaki çalışmalar CO2 üzerine yoğunlaşmış olup prototip üretimler ve testler halen devam etmektedir. [5] Clodic D. 61 . XII. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. [3] Minor B. 8-9 Haziran 2007. Girotto S.. İtalya. İtalya. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. an option to reduce GHG Emission from Refrigeration. 3-SONUÇLAR Küresel ısınma ve oluşan sera etkisi nedeniyle yayınlanan çeşitli yönetmelikler nedeniyle CFC ve HCFC’lerin kullanımına getirilen kısıtlamalar ve yasaklamalar.. Sciascia F.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-12 ve R-500 SOĞUTUCU AKIŞKANLARA ALTERNATİF AKIŞKANLARIN PERFORMANS DEĞERLENDİRİLMESİ
Ahmet Coşkun, Tansel Koyun, Ali Bolattürk Süleyman DemirelÜniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, ISPARTA acoskun@mmf.sdu.edu.tr , tansel@mmf.sdu.edu.tr, abolatturk@mmf.sdu.edu.tr ÖZET Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinde kullanılan (CFC) R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ve bu soğutucu akışkanlara alternatif olan (HFC) R-125, R-134a, R-143a, R-152a ve R-32 soğutucu akışkanları karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmada tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi ele alınmıştır. İncelenen soğutucu akışkanların farklı buharlaşma sıcaklıklarına göre etkinlik katsayısı, soğutucu akışkan debisi, kompresör gücü ve basınç oranına göre değişimleri grafikler halinde verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Soğutucu Akışkan, Ozon Tabakası, Etkinlik Katsayısı

1. GİRİŞ İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için her zaman yeni teknolojiler geliştirerek başta yiyecek ve içeceklerini korumak, konforlu yaşamak ve ürünlerini daha sağlıklı muhafaza etmek için soğutma ve iklimlendirme alanında büyük atılımlar yapmışlardır. Bu teknolojik gelişmeler sonucu ortaya çıkan soğutucu akışkanların atmosferin yukarı stratosfer katmanında oluşan ozon tabakasını deldiği ve küresel ısınmaya neden olduğu tespit edilmiştir [1]. Ozon, oksijen atomunun üçlü birleşimiyle oluşan molekül türüdür (O3). Normal olarak atmosfer tabakasında iki atomlu (O2) olarak bulunan oksijen molekülü insan ve diğer canlıların yaşamlarını sürdürmesi için vazgeçilemez bir ihtiyaçtır. Üç atomlu oksijen formasyonu (O3) ozon teneffüs edildiğinde zehirleyici hatta aşırı miktarda olursa öldürücüdür. Canlıların yaşadığı atmosfer tabakasında ozon molekülleri doğal etkiyle devamlı oluşmakta, fakat devamlı yok olmaktadır. Güneşin ultraviyole (morötesi) ışınları oksijen moleküllerini atomlara ayırmakta ve oksijen atomları geride kalan oksijen molekülleri (O2) ile birleşip ozon (O3) meydana getirmektedir [2]. Güneşten gelen zararlı ültraviyole ışınlarının yaklaşık %90’nın dünya’ya ulaşması koruyucu ozon tabakası tarafından önlenmektedir [1]. Ozon tabakasını etkileyen gazlar; soğutucu akışkanlar olan CFC’ler, HCFC’ler ve halonlar’dır. Ayrıca karbon tetraklorür (CTC), trikloretan, metil bromür, halonlar olan; flor, brom, ve karbon bileşikleri de ozon tabakasını etkileyen gazlara eklenebilir [2]. Yapılan araştırmalar sonucunda dünyamızı güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlarından koruyan ozon tabakasının CFC’ler tarafından yok edildiği anlaşılmıştır [3]. Soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkanlar genel olarak CFC’ler kloroflorokarbon ve HCFC’ler hidrokloroflorokarbon’dur. Bu akışkanlar zehirleyici ve yanıcı olmayıp, elde edilişleri masrafsız ve kolaydır. Ancak ozon takasına zararlı etkileri vardır [2]. Soğutucu akışkanları kloroflorokarbon (CFC), hidrokloroflorokarbon (HCFC), hidroflorokarbon (HFC) şeklinde üç kategoride inceleyebiliriz [4]. 1.1. Kloroflorokarbon (CFC) CFC’ler ozon tabakası üzerinde en fazla tahribat yapan soğutucu akışkanlardır. Ayrıca küresel ısınma potansiyelleri oldukça yüksektir. Bundan dolayı CFC’lerin kullanımı için bazı yasaklar ve önlemler dünya çapında alınmaktadır. CFC’ler için önemli bulgular şunlardır: Atmosferde 75-120 yıl arasında kimyasal yapıları bozulmadan kalabilirler. Ozonu delme potansiyelleri yüksektir. Uygulamada en çok kullanılanları şunlardır: R-11, R-12, R-13, R-114 ve R-115. 1.2. Hidrokloroflorokarbon (HCFC) HCFC’ler de klor atomu içerdiği için ozon tabakası ile reaksiyona girerler. Buna rağmen HCFC’lerin yapısında hidrojen bulunduğu için kimyasal kararlılıkları çok zayıftır. Atmosferde yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar. HCFC’ler atmosfere doğru yükselirken yapılarındaki hidrojen havadaki su molekülleri ile reaksiyona girerek yapıları

62

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
bozulur. HCFC’lerin ozonu delme potansiyelleri azdır. HCFC’lerin önemli özellikleri şunlardır: Atmosferde kimyasal yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar (15-20 yıl). Ozonu delme potansiyelleri düşüktür. Uygulamada en çok kullanılan HCFC’ler şunlardır: R-22, R-124, R-123. 1.3. Hidroflorokarbon (HFC) HFC’lerin yapısında klor atomu bulunmadığı için ozonu delme potansiyelleri sıfırdır. Yani ozon tabakası üzerine hiçbir olumsuz etkileri yoktur. Buna rağmen küresel ısınmaya biraz etki yaparlar. 1.4. Karışım ve İnorganik Soğutucu Akışkanlar 1987’de imzalanan Montreal Protokolü gereği, ozon tüketim potansiyeline sahip CFC ve HCFC grubu soğutucu akışkanlar kullanılmayacaktır. Bu yüzden ozon tabakasına zarar vermeyecek yönde farklı soğutucu akışkanlar araştırılmıştır. İki veya daha fazla soğutucu akışkanın belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen soğutucu akışkana karışım denilmektedir. En popüler karışımlar R-500, R-502, 404A ve 407C’dir. Yapılan çalışmalar ozon tabakasına zarar vermeyecek akışkanlar yönündedir. Günümüzde inorganik soğutucu akışkan olarak zehirleyici özelliği olmasına rağmen termodinamik özellikleri mükemmel olan amonyak (NH3) kullanılmaktadır. CFC ve HCFC gazların zarar verdikleri anlaşılmış olup buna dayanarak (uluslararası anlaşmalarla) alternatif soğutucu akışkanların geliştirilmesi ile ilgili çalışmalar başlamıştır. Gelişmiş ülkeler 2000 yılından itibaren alternatif soğutucu akışkanlara geçişi tamamlamışlardır. Gelişmekte olan ülkeler gurubunda yer alan Türkiye’de ise bu geçiş 2010 yılına kadar uzatılmıştır [5]. 2. ÇALIŞMADA İNCELENEN SOĞUTUCU AKIŞKANLAR R-12: Molekül formülü CCl2F2 dir. Bugün, soğutma maksadı ile en çok kullanılan soğutucu akışkandır. Zehirli, patlayıcı ve yanıcı olmaması sebebiyle tamamen emniyetli bir maddedir. Bunlara ilaveten, en ekstrem çalışma şartlarında dahi stabil ve bozulmayan, özelliklerini kaybetmeyen bir maddedir. Ancak, açık bir aleve veya aşırı sıcaklığa haiz bir ısıtıcı ile temas ettirilirse çözüşür ve zehirli bileşkelere ayrışır. Kondenserde, ısı transferi ve yoğuşma sıcaklıkları bakımından oldukça iyi bir durum gösterir. Yağlama yağı ile tüm çalışma şartlarında karışabilir ve yağın kompresöre dönüşü basit önlemlerle sağlanabilir. Yağı çözücü (Solvent) özelliği, kondenser ve evaporatör ısı geçiş yüzeylerinde yağın toplanıp ısı geçişini azaltmasını önler [4]. R-500: R-500, R-12 ve R-152a’dan oluşan bir azeotropik bir karışımdır. Karışım oranı ağırlıkça %73.9 R-12, %26.2 R152a’dır. Düşük oranda R-12’ye alternatif olarak kullanılmaktadır. R-12’ye göre daha iyi COP değerine ve %10-15 daha yüksek hacimsel soğutma kapasitesine sahiptir [4]. Bu çalışmada R-12 ve R-500’e uzun dönemde alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar aşağıda belirtilmiştir. • R-12 (CFC) yerine: HCFC-22, 124, 401A, 409A (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 143a, 152a (Uzun dönem için) • R-500 (CFC) yerine: HCFC-22 (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 32, 143a, 152a (Uzun dönem) [6] R-134a: Soğutucularda kullanılan renksiz inert gaza verilen addır. Tam adı 1,1,1,2-Tetrafloretan olan gaz, 90’lı yıllarda ozon tabakasına zararlı olduğu için birçok ülkede kullanımı yasaklanan R-12 (diklordiflormetan) gazının yerine kullanılmak üzere üretilmiştir. Genellikle R-134a, Freon-134a, HFC-134a ya da tetrafloretan olarak adlandırılır. Üretim amacına uygun olarak ozon tabakası üzerinde herhangi bir zararlı etkisi yoktur. Moleküler formülü CH2FCF3 şeklinde olan R-134a termodinamik ve fiziksel özellikleri R-12 gazına en yakın olan soğutucu gazdır. R-134a, taşıt araçlarının iklimlendirme donanımları, konut tipi soğutucular ve orta çaplı işletmeler veya yapılarda su soğutma cihazlarında kullanılır [7]. R-152a: Molekül formülü C2H4F2 ve tam adı 1,1-Difloroetan olan akışkan genellikle R-152a, HFC-152a veya difloroetan olarak adlandırılır. Standart sıcaklık ve basınç altında renksiz bir gazdır. Soğutucu akışkan olarak kullanımda küresel ısınmaya katkısı düşüktür. Son zamanlarda otomobil uygulamalarında R-134a’ ya alternatif olarak uygulanmaktadır [7]. R-125: Pentafloroetan, molekül formülü CF3CHF2 olan akışkan 1,1,1,2,2-pentafloroetan, HFC-125, veya R-125 olarak da adlandırılır. Ozon delme potansiyeli sıfırdır [7].

63

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-143a: 1,1,1-Trifloroetan veya R-143a soğutucu akışkanı basitçe trifloroetan olarak adlandırılır. Kritik sıcaklığı 73 °C’dir. Kendi başına bir soğutucu akışkan olarak kullanılabildiği gibi yaygın bir şekilde karışım içinde bir bileşen olarak da kullanılır. Soğutucular olarak kullanılan CFC’lerin aksine, Trifloroetan hiç klor atomuna sahip olmadığı için ozon delme potansiyeli yoktur [7]. R-32: Diflorometan soğutucu akışkanı HFC-32 veya R-32 olarak adlandırılır. Molekül formülü CH2F2’dir. R-32 sıfır ozon delme potansiyeline sahiptir [7]. Bu çalışmada, CFC grubuna giren R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ile HFC grubuna giren alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar ele alınmıştır. Ele alınan soğutucu akışkanlarda farklı buharlaşma sıcaklığına göre etkinlik katsayısı, kompresör gücü ve kütlesel debilerin değişimleri analiz edilmiştir. Her bir soğutucu akışkanın buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimdeki performansları değerlendirilerek, elde edilen sonuçlar grafikler halinde sunulmuştur.
QH
P

3

QH

2

3 Kısılma Vanası 4

Kondenser

2 Kompresör
4 QL 1 Wk

Evaporatör

1

h

QL

(a) 3. TEORİK MODEL

(b)

Çalışmada ele alınan tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine ait tesisat şeması ve P-h diyagramı aşağıda verilmiştir. Şekil 1. (a) Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi (b) Çevrimin P-h diyagram

64

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Buhar sıkıştırmalı çevrim soğutma makinelerinde, iklimlendirme sistemlerinde ve ısı pompalarında en çok kullanılan çevrimdir. Bu çevrimi oluşturan hal değişimleri şöyledir [8]: 1 2 3 4 2 3 4 1 Kompresörde sıkıştırma Yoğuşturucuda çevreye sabit basınçta ısı geçişi Kısılma (genişleme ve basıncın düşmesi) Buharlaştırıcıda akışkana sabit basınçta ısı geçişi

3.1. Kabuller Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için soğutucu akışkanların her bir noktasındaki termodinamik özellikleri EES paket programı yardımıyla hesaplanmıştır. Bu çalışmada bahsedilen buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için aşağıdaki kabuller yapılabilir: • • • • • Evaporatördeki soğutma yükü 500 W, Evaporatör sıcaklığı çalışma aralığı -40 °C-0 °C, Yoğuşturucu sıcaklığı 40 °C, Kompresörün adyabatik verimi %90 Evaporatör ve kondenser çıkışında soğutucu akışkanlar doymuş halde alınmıştır [9].

3.2. Çevrimin Termodinamik Analizi Kompresör çıkışındaki soğutucu akışkanın entalpisi kompresörün adyabatik veriminden,

ηK =

h2 s − h1 h2 − h1

(1)

bulunmaktadır. Kompresör özgül işi ise,

wK = h2 − h1
bağıntısıyla hesaplanmaktadır. Soğutma çevriminde dolaşan soğutucu akışkanın kütlesel debisi,

(2)

& & Q L = m(h1 − h4 )
ile bulunmaktadır. Kompresör gücü ise,

(3)

& & WK = m(h2 − h1 )
denklemi ile hesaplanmaktadır. Kondenserde çevreye atılan ısı miktarı,

(4)

& & QH = m(h2 − h3 )
ifadesi ile belirlenir.Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinlik katsayısı,

(5)

COP =

& QL & WK

(6)

denklemiyle ifade edilir.

65

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
4. SONUÇLAR Bu çalışmayla R-12, R-500 ve bu soğutucu akışkanlara alternatif soğutucu akışkanlar için aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir. Şekil 2’de farklı soğutucu akışkanlar için buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Hemen hemen bütün soğutucu akışkanlar için benzer değişimlerin olduğu görülmüştür. Şekil 2’den de görüleceği üzere; farklı soğutucu akışkanlar için, buharlaştırıcı sıcaklılığı arttıkça soğutma çevriminin etkinlik katsayısı artmaktadır. R-32 en yüksek etkinlik katsayısına sahiptir. Çevreye zararlı olan soğutucu akışkanlar ile çevre dostu soğutucu akışkanlar kıyaslandığında, R-32 ve R-500 en yüksek etkinlik katsayılarına sahip soğutucu akışkanlardır.
9.0 8.0 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Etkinlik Katsayısı, COP

7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 2. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 3’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Şekilden de anlaşılacağı üzere, kompresör gücü buharlaştırıcı sıcaklığı ile azalmaktadır. En yüksek kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan R-125, düşük kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan ise, R32’dir. R-12 ve R-500 karşılaştırıldığında kompresör güç gereksinimleri yaklaşık olarak benzer sonuçlar göstermektedir. Alternatif olan soğutucu akışkanlar incelendiğinde, R-32 ile R-152a’nın güç gereksinimleri daha azdır.
0.40 0.36 0.32 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kompresör Gücü, Wk

0.28 0.24 0.20 0.16 0.12 0.08 0.04 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 3. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’te farklı soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. Belirli bir buharlaştırıcı sıcaklığı dikkate alındığında; R-134a, R-152a ve R-32’nin, R-12 ve R-500’e göre kütlesel

66

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
debilerinin daha az olduğu görülmektedir. Bu durum, sisteme şarj edilebilecek akışkanının kütlesel debisinin azalması anlamına gelmektedir. Bu özellik ile hidrokarbon akışkanların patlayıcı ve yanıcı özellikleri azalmaktadır. R-125 için sistemde dolaşması gereken kütlesel debinin, R-12 ve R-500’den daha yüksek değerlerde olduğu gözlemlenmektedir. R-143a’nın gereken kütlesel debisi ise, R-12 ve R-500’ün kütlesel debileri arasındadır.
0.011 0.010 0.009 0.008 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kütlesel Debi, m

0.007 0.006 0.005 0.004 0.003 0.002 0.001 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 4. Soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 5’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. En yüksek ve en düşük basınç oranlarına sahip soğutucu akışkanlar sırasıyla R-32 ile R-143a’dır. Düşük buharlaştırıcı sıcaklıklarında basınç oranları arasındaki fark daha belirgindir. Yüksek buharlaştırıcı sıcaklıklarında ise basınç oranları arasındaki fark azalmaktadır. R-12 ile R-500 hemen hemen aynı basınç oranlarına sahip olup, basınç oranları dikkate alındığında bu akışkanlara alternatif olabilecek akışkanlar R-152a, R-125 ve R143a’dır.
22 20 18 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Basınç Oranı, rp

16 14 12 10 8 6 4 2 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 5. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi

5. TARTIŞMA VE SONUÇ

67

R152a ve R-134a. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi 7(1). [3] Kuğu İ. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Fen-Edebiyat Fakültesi.. [2] Bulgurcu H. 2. [7] http://tr. Alternatif soğutucu akışkan olarak bilinen R-32. Koyun A. 46-53. Soğutma sistemlerinde Kullanılan Soğutucu Akışkanlar ve Bu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkileri... Bu çalışmayla. V. Uygulamalı Soğutma Tekniği. ve Acar M. R-12 ve R-500’e göre sistemde dolaşması gereken kütlesel debilerinin daha düşük olduğu görülmüştür. İzmir.ve Bıyıkoğlu. Sistemde daha düşük debiye sahip soğutucu akışkanların kullanımıyla daha emniyetli bir soğutma sistemi tasarlanması mümkün olacaktır. VIII. İstanbul. Bu bakımdan R-32. çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında R-32’nin en yüksek etkinlik katsayısına sahip alternatif akışkan olduğu belirlenmiştir. 9-12 EKİM 2008.Ü.709. 2001. ve İnan A.A.ve Boles M.A. incelenen alternatif soğutucu akışkanlar arasında tavsiye edilebilir. R-12 ve R-500 soğutucu akışkanlarına göre kıyasla güç gereksinimlerinin daha az olduğu tespit edilmiştir.. [9] Ataer Ö. [4] Koyun T. Soğutucu Akışkanların Çevresel Etkileri İle İlgili Yeni Yasal Düzenlemeler ve Hedefler. SEMBOLLER η h w & W & QL s COP & Q H Verim Entalpi Özgül iş Güç Soğutma yükü İdeal Etkinlik katsayısı Kondenser kapasitesi Buharlaştırıcı sıcaklığı Kompresör Basınç oranı TL K rp 7. Yayın No:115.. 481-488.867 . R-152a ve R-134a’nın. s.. ozon tabakasını delme ve küresel ısınmaya sebep olmaları bakımından tercih edilmemektedir.wikipedia. 1999. Bu sebeple dünya üzerinde yapılan toplantı ve anlaşmalarla geçiş döneminde ozon delme potansiyeli düşük olan HCFC. [6] Özkol N. 2005. 88..I. Soğutucu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkilerinin Araştırılması ve Alternatif Soğutucu Akışkanlar. İZMİR Isı pompası ve soğutma sistemlerinde CFC sınıfına giren çevreye zararlı soğutucu akışkanlar. [5] Kırmacı V. Çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında yer alan R-32 ve R-152a’nın. OTİM 2007. R-500 ile bu soğutucu akışkanların alternatifleri karşılaştırıldığında.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ve Tengilimoğlu Y. C. İmal M. R -12.org [8] Çengel Y. ve İlten N. 68 . Tesisat Mühendisliği Dergisi. Literatür Yayıncılık. Kon O. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. Soğuk Depoların Soğutma Sisteminde Kullanılan R407c Alternatif Soğutucu Akışkanına Göre Sistem Eleman Kapasitelerinin Bilgisayar Programıyla Belirlenmesi.A. 03-06 Ekim. ve Özdemir B. 2004. s. A. 6. KAYNAKLAR [1] Onat A. Fen Bilimleri Dergisi. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik.... Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sistemleri İçin Soğutucu Akışkan Seçimi.. 2006. Cilt 27. Soğutucu Gazların Ozon Tabakasına Etkileri ve Kimyasal Özellikleri. uzun dönemde de ozon delme potansiyeli sıfır olan HFC ve ayrıca da soğutucu akışkanların karıştırılmasıyla elde edilen akışkanların kullanılmasına karar verilmiştir.. Özalp M.T.

doymuş sıvının viskozite. İZMİR KUBİK ŞERİT VE B ŞERİT İNTERPOLASYON YÖNTEMİ KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA TERMOFİZİKSEL ÖZELLİKLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. B-şerit metodu göreceli olarak basit bir hesaplama metodu kullandığından eğer aynı fonksiyon uyumu yakalanabilirse temel metod olarak değerlendirilebilir. 9-12 EKİM 2008. aksi takdirde Cubik şert metodu temel metod olarak değerlendirilecektir. doyma 1. rk(xk+1)=yk+1 1 ≤ k ≤ n (2. doyma entalpisi. entropi. Bornova.coban@ege. ısıl iletim katsayısı. entalpi. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. ısıl iletkenlik. KÜBİK ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Kübik şerit eğri uydurmanın temeli tüm noktalardan geçen polinomlarla noktaları bağlamaktır. Sonuçları karşılaştırarak hangi metodun daha iyi sonuç vereceğini değerlendireceğiz. aynı zamanda göreceli olarak basit bir denklem elde edebiliriz. yoğunluk. thermofiziksel özellikler. Makine Mühendisliği Bölümü. Bu tür parametrelerin oluşturulmasında genellikle lineer ve lineer olmayan en küçük kareler eğri uydurma yönteminden yararlanılır.edu. Mühendislik Fakultesi.3) üçüncü dereceden polinom için ikinci türevleri de eşitleyebiliriz. 69 .tr ÖZET Soğutma endüstrisinde doyma Doyma basıncı. Bu çalışmada ikinci dereceden B şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodu kullanılarak termofiziksel verileri tablo verilerinden oluşturacağız. Eğri uydurmada en küçük kareler metodunun kullanılmasının bir sebebi verilerimizde bulunabilecek hataları ortalamasıdır. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. Örneğin üçüncü dereceden bir polinom düşünebiliriz. Eğer verimizde hata yoksa en küçük kareler yöntemi bu alandaki avantajını da yitirir. Önce kullanacağımız iki temel eğri uydurma metodunu tanıtalım 2. GİRİŞ Doyma basıncı. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi. Her iki metoddaki soğutma endüstrisinde kullanılan başlıca termofiziksel özelliklerin eğri uydurmasını Amerikan ısıtma.1) Kübik şerit veri uydurma prosesinde polinomların veri noktalarından geçmesi gerekir. yüzey gerilim kuvveti gibi parametreler gerek termodinamik çevrimin oluşturulması ve analizi gerekse yoğuşturucu. Çeşitli verilerin uyumu irdelenecektir. vizkozite gibi termofiziksel doyma eğrilerinin veriden sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edilmesi için lineer veya lineer olmıyan en küçük kareler metoduyla bir eğri uydurmaya çalıştığımızda bunun oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. rk(x)=ak(x-xk)3+ bk(x-xk)2+ ck(x-xk)+yk 1 ≤ k ≤ n (2.2) aynı zamanda birinci türevlerin de sürekli olması gerekir. doyma sıvı ve gaz fazı yoğunluğu. soğutma ve havalandırma derneği (ASHRAE) 2005 temeller el kitabında[1] verilen temel verileri kullanarak oluşturulacaktır. Bu çalışmada temel metod olarak B-şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodunu kullanacağız ve sonuçları karşılaştırarak daha kararlı sonuçlar veren metodu saptamaya çalışacağız. r’k-1(xk)= r’k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. İZMİR Turhan. buharlaştırıcı gibi alt birimlerin modellenmesinde oldukça önemlidir.I. Anahtar kelimeler : soğutucu akışkanlar. Ancak en küçük kare metodunda oluşan hataların miktarı çok büyük olabilir.

. hk=xk+1-xk 1 ≤ k ≤ n (2..5) r”n-1(xn)=0 (2. 70 ...... hk 1≤ k ≤ n (2.17) 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2.8) akhk3+ bkhk2+ckhk . Başka sınır şartları belirlememiz de mümkündür. . 1 ≤ k ≤ n (2... Toplam çözülmesi gereken denklem sayısını azaltmanın bir yolu değiştirilmiş özel bir üçüncü dereceden polinom kullanmaktır. ak=[6yk+1-hk2ck+1]/(6hk)... Burada A ve B kullanıcı tarafından verilmesi gereken ikinci türev sınır şartlarıdır. .hk )ck+ hk ck+1 = 6 ⎢ ⎡ yk +1 − yk yk − yk −1 ⎤ − ⎥ hk −1 ⎦ ⎣ hk . ..4) tüm sistemi çözmek için iki şart daha gerekir.14) (2.16) (2.. ⎢. 1 ≤ k ≤ n (2.I. .. 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2...10) 6ak-1hk-1+ 2bk-1+2bk =0 (2... 1 ≤ k ≤ n (2.. ⎥ hn−2 2(hn−3 + hn−2 ) 0 ⎥ ⎢cn−2 ⎥ ⎢6( wn−2 − wn−3 )⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ hn−2 2(hn−2 + hn−1 ) hn−1 ⎥ ⎢ cn−1 ⎥ ⎢ 6( wn−1 − wn−2 ) ⎥ ⎥ 0 0 1 ⎥ ⎢ cn ⎥ ⎢ B ⎦ ⎦⎣ ⎦ ⎣ 0 0 0 0 0 0 (2.. bk=[6yk-hkck]/(6hk). Eğer kübik polinomumuz sk(x)=ak(x-xk)+ bk(xk+1-x)+ [(x-xk)3 ck+1 +(xk+1-x)3 ck]/(6hk) 1 ≤ k ≤ n (2. . İZMİR r”k-1(xk)= r”k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2.bk+ [(x-xk)2 ck+1 .9) 3ak-1hk-12+ 2bk-1hk-1+ck-1-ck = 0 =0 ... ⎥ ⎢ . Bu şartlar r”1(x1)=0 (2... .(xk+1-x)2 ck]/(2hk) s”k(x)=[(x-xk) ck+1 + (xk+1-x) ck]/hk olur burada ak ve bk ck nın fonksiyonu olarak yazılabilir. A ⎤ ⎤ ⎡ c0 ⎤ ⎡ ⎥ ⎢ c ⎥ ⎢ 6( w − w ) ⎥ 2 1 ⎥ ⎥⎢ 1 ⎥ ⎢ 0 0 0 ⎥ ⎢ c2 ⎥ ⎢ 6( w3 − w2 ) ⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ .11) 2b0 =0 (2.19) tanımını yaparsak çözülecek denklem sistemini 0 0 ⎡1 ⎢h 2(h + h ) h2 1 2 ⎢ 1 ⎢0 h2 2(h2 + h3 ) ⎢ .13) şeklinde verilmiş ise s’k(x)=ak. . hk-1ck-1+ 2( hk-1.20) şeklini alır. Bu sayıda denklemi bir arada çözme işlemi matris çözümlemesine oldukça ağır bir yük getirebilir artı hata olasılıklarını arttırır.. ⎥ = ⎢ .12) 6an-1hn-1+ 2bn-1 seti oluşur bu set 3n-3 denklem içerir.15) Bu durumda çözülmesi gereken denklem sistemi sadece ck terimlerine dönüşür. . . wk = yk +1 − yk .. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU..7) Tum bu şartlar bir denklem sistemi olarak bir araya toplanırsa : = yk+1-yk.. ⎢0 0 0 ⎢ 0 0 ⎢0 ⎢0 0 0 ⎣ ..6) olarak alınırsa buna doğal kübik şerit interpolayonu adını veririz..18) bu sistemde toplam n-2 denklem mevcuttur. 1 ≤ k ≤ n (2.

5) bağıntısı geçerlidir. Yani tüm x ve i değerleri için Bi0 ( x) ≥ 0 yazılabilir.3) ⎞ ⎛ ⎟ ⎜ ⎜ 0 x ≥ ti + 2 veya x ≤ ti ⎟ ⎟ ⎜ x − ti Bik ( x) = ⎜ ti < x < ti +1 ⎟ ⎟ ⎜ ti +1 − ti ⎟ ⎜ ⎜ ti + 2 − x t < x < t ⎟ i+2 ⎟ ⎜ t − t i +1 ⎠ ⎝ i + 2 i +1 B1i şerit fonksiyonu şekil 2 de gösterilmiştir. B şerit fonksiyonu aynı zamanda her durum için pozitif tanımlı bir fonsiyondur. bu bölgenin dışında 0 değeri almaktadır. 9-12 EKİM 2008. (3. B-ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Bu bölümümüzde B şerit interpolasyonunu inceleyeceğiz.2) olur.. B0i tanımlandığında daha ⎞ k −1 ⎛ t i+2 − x ⎞ k −1 i = −∞ ⎟ Bi ( x) + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi+1 ( x) üst dereceden B şerit fonksiyonları bu tanımdan yola ⎠ ⎝ i+2 i+1 ⎠ çıkılarak tanımlanabilir. Başlangıç olarak sonsuz sayıda noktadan oluşmuş bir set düşünelim Şekil 1 B0i şerit tanımı ….4) Şekil 2 B1i şerit tanımı Bu fonksiyon için de i =∞ i = −∞ ∑ Bi ( x) = 1 (3. Aynı zamanda tüm x değerleri ⎛ x − ti B ( x) = ⎜ ⎜t −t ⎝ i+1 i k i 0 ∑ Bi ( x) = 1 (3.< t-2 < t-1 < t0 < t1 < t2 < …… Bu noktalar için tanımlayacağımız sıfırıncı dereceden bir B0i şerit elemanının tanımı t i ≤ x < t i +1 ⎫ ⎧1 Bi0 ( x) = ⎨ ⎬ (3. 1 B şerit interpolasyon formülü k inci dereceden B şerit için 71 . İZMİR 3. i =∞ için (3.1) bu tanım Şekil 1 de grafik olarak gösterilmiştir. ti ile ti+1 arasında ti+1 noktası hariç olmak üzere yine bir.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Fonksiyonun değeri ti noktasında t i > x ≥ t i +1 ⎭ ⎩0 1 ti+1 noktasında 0. Bu fonksiyon dirac-delta fonksiyonu olarak bilinir.

16) Bu denklem sistemini çözmenin bir yolu A0 değerine herhangi bir değer atayarak geri kalan değerleri A0 değerinden türetme yoluna gitmektir. Yani S(ti)=yi 0 ≤ i ≤ n olmasını istiyoruz.10) ise i = −∞ X Y Önce 0ıncı dereceden şerit interpolasyon ile başlarsak.9) Bu temel bağıntılardan yararlanarak B şerit interpolasyonu adım adım oluşturabiliriz. (3. Katsayılar arasında i = −∞ ⎛ x − ti Ci j −1 = Ci j ⎜ ⎜t −t ⎝ i+ j i i =∞ ⎞ ⎛t −x⎞ j ⎟ + Ci −1 ⎜ i + j ⎟ ⎟ ⎜t −t ⎟ ⎠ ⎝ i+ j i ⎠ (3. tn Yn verisini uyduracağız.I. bu denkleme t0 t1 … y0 y1 …. Bu durumda aşağıdaki denklem sistemi elde edilir Aj (t j +1 − t j ) + A j +1 (t j − t j −1 ) = y j (t j +1 − t j −1 ) 0 ≤ j ≤ n Aj +1 = α j + β j Aj 0≤ j≤n (3.6) şeklinde ifade edilir. Oıncı derece şeritten birinci derece şerite geçersek çözümümüz i =0 yine basit bir denklemdir. En genel formda interpolasyon formülümüz : S ( x) = ∑ Ai Bik−k ( x) (3. Ancak bu denklem yukarıdaki denklemle birlikte değerlendirilir i = −∞ ise: i =∞ ⎡⎛ x − ti i =∞ f ( x) = ∑ Cik ⎢⎜ ⎜ i = −∞ ⎢⎝ ti +1 − ti ⎣ i =∞ ⎞ k −1 ⎛ t − x ⎞ k −1 ⎤ ⎟ Bi ( x) + ⎜ i + 2 ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi +1 ( x)⎥ (3. Bu durumda şerit n S ( x) = ∑ y i Bi0 ( x) (3. i = j⎫ ⎧1 Bi1−1 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR f ( x) = ∑ Cik Bik ( x) (3.7) formunu alır.12) formunu alacaktır. Daha yüksek dereceden polinomlar için. örneğin 2 derece polinom için i = −∞ 1 Aj (t j +1 − t j ) + Aj +1 (t j − t j −1 ) t j +1 − t j −1 [ ] (3.11) olduğundan problemin çözümü basit olarak 0 i ≠ j⎭ ⎩ Ai=yi 0 ≤ i ≤ n seçmekten ibarettir.8) formuna dönüştürebiliriz. Burada yine Ai=yi 0 ≤ i ≤ n olmuştur.15) bağıntısını yazabiliriz. Eğri uydurmaya Bi0 şeridinden başlarsak i = j⎫ ⎧1 Bi0 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. 9-12 EKİM 2008.17) formunda yazılabilir. Bu durumda denklem Buradaki katsayılar 72 .14) i =0 i =∞ k ∑ Ai Bi −2 (t j ) = i =n şeklinde olacaktır. Buradan da denklemimizi ⎥ i+2 i +1 ⎠ ⎠ ⎝ ⎦ f ( x) = ∑ Cik −1 Bik −1 ( x) (3.13) i ≠ j⎭ ⎩0 S ( x) = ∑ yi Bi1−1 ( x) (3.

Buradan A0 değerini bulmak için (Bütün Ai değerlerinin A0 dan türediğini hatırlayalım) şu şekilde bir denklem yazabiliriz denklemdeki γ j ve δ j ardışık yerine koyma prosesi ile saptanabilir."R455fa".I.18) şeklinde yazılabilir.."R410A"..22) olur.24) p = γ 0δ 0 + γ 1δ 1 + γ 2δ 2 + ."R600". Temel olarak programlar kübik şerit ve B şerit interpolasyonu için iki set olarak geliştirilmiştir.. A0 ın minimum değerini seçmek için bu fonksiyonun türevini 0 a eşitlememiz gerekir."R70 4"."R717"."R12"..."R732". + 2(γ n + δ n A0 )δ 1 = 0 (3. + (γ n + δ n A0 ) 2 (3."R702P"."R1150"..20) γ 0 = α0 δ 0 = β0 γ j = α j + β j γ j −1 δ j = β jδ j −1 0 ≤ j ≤ n Φ = A + A + A .19) fonksiyonunu minimum yapacak şekilde seçilmesi tavsiye edilir. Buradaki değişken ismi değişkenin kullanılacak değişkenin ismi olması gerekir. Bu yüzden programlarımız nesneler şeklinde geliştirilmiştir. Katsayıların değerlerini küçük tutabilmek için bizim seçtiğimiz A0 değeri Φ = ∑ Ai2 i =0 n +1 (3. dΦ = 2 A0 + 2(γ 0 + δ 0 A0 )δ 0 + 2(γ 1 + δ 1 A0 )δ 1 + ."R123". Bu dil nesne kökenli bir dildir. A 2 0 2 1 2 2 2 n (3. Aj +1 = γ j + δ j A0 0 ≤ j ≤ n (3."R125"."R290"."R50"." R407C".23) dA0 bu denklem kısaca qA0 + p = 0 şeklinde yazılırsa q = 1 + δ 02 + δ 12 + . BİLGİSAYAR KODLARININ GELİŞTİRİLMESİ Soğutucu akışkanların termofiziksel özelliklerinin hesaplanması için gereken kodlar Java programlama dilinde geliştirilmiştir. İZMİR α j = yi ⎜ βj = ⎛ t j +1 − t j −1 ⎞ ⎟ ⎜ t −t ⎟ ⎝ j j −1 ⎠ 0≤ j≤n t j − t j +1 t j − t j −1 (3.."R170". 4. + δ n2 (3.25) şeklinde yazabiliriz."R744". Programlar açık kod olarak verildiğinden java programlama dilinde kendi soğutma sistemi analizlerini yapanlar tarafından kullanılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.21) Φ = A02 + (γ 0 + δ 0 A0 ) 2 + (γ 1 + δ 1 A0 ) 2 + .java programıyla tanımlanmıştır."R143a"."R152a"."R702". Girdi ve çıktı metodlarının tanımı altta verilmiştir: Kübik şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_CS2. Geçerli soğutucu akışkan isimleri programda çağırılacağı şekliyle şunlardır: "R134a"."R718". Bu tanımla ikinci dereceden B şerit interpolasyon katsayılarını bulmak için gereken tüm denklemler oluşmuş olur. 9-12 EKİM 2008."R32".."R1270"."R23"."R404A"."R740" Açık olarak soğutucu akışkanların ismini yazarsak Kloro-Floro Karbon Soğutucu akışkanlar 73 . Bu denklem sisteminde herhangi bir matris çözümü olmadığından ve değerler ardışık yerine koyma ile oluşturulduğundan programın oluşturulması kübik şerit interpolasyonuna göre çok daha kolaydır.. + γ nδ n (3."R123". public ref_CS2(String soğutucu_akışkan_ismi) kurucu metoduyla çağrılabilir.."R507A"."R22"."R728"."R124".

şeklinde olacaktır.3-pentafloropropan Zeotropic karışımlar (% kütle oranı) R-404A [R-125/143a/134a (44/52/4)] R-407C [R-32/125/134a (23/25/52)] R-410A [R-32/125 (50/50)] Azeotropik karışımlar R-507A [R-125/143a (50/50)] İnorganic Soğutucu Akışkanlar R-717 (amonyak) R-718 (su/buhar) R-744 (carbondioksit) Hidrokarbon gurubu R-50 (metan) R-170 (etan) R-290 (propan) R-600 (n-butan) R-600a (izobutan) R-1150 (etilen) R-1270 (propilen) Kryojenic (çok düşük sıcaklık) Soğutucu Akışkanlar R-702 (normal hydrogen) R-702p (parahydrogen) R-704 (helium) R-728 (nitrogen) R-732 (oxygen) R-740 (argon) Akışkanlarla ilgili veriler Amerikan Isıtma havalandırma ve soğutma derneği(ASHRAE) verilerinden alınmıştır[1] sınıf tanımlandıktan sonra çeşitli termofiziksel özellikler direk olarak çağrılarak kullanılabilir. 1.1.1.01325 barda donma sıcaklığı a. SABİTLER ve anlamlar a.2-tetrafloroetan) R-125 (pentafloroetan) R-134a (1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Molekül ağrılığı kg/kmol a.1-trifloroetan) R-152a (1.Pc.1. İZMİR Metan serisi R-12 (diklorodiflorometan) R-22 (klorodiflorometan) R-23 (triflorometan) R-32 (diflorometan) Etan Serisi R-123 (2.1-trifloroetan) R-124 (2-kloro-1.1.I.1.3.01325 barda kaynama sıcaklığı a. kritik sıcaklık derece C a.1. 1. kritik basınç kPa a.Tc.1.roc.FP. kritik yoğunluk kg/m3 74 . 9-12 EKİM 2008.BP.2-dikloro-1.1-difloroetan) Propan Serisi R-245fa (1. Bundan sonra çeşitli termofiziksel özellikler sabitler ve alt metodlar üzerinden direk olarak çağrılabilir.1.2-tetrafloroetan) R-143a (1. Kurucu metodun program içinde çağrılması ref_CS2 a=new ref_CS2(“R134a”).M.

t (derece C) sıcaklığında kaynamaya başlama basıncı. 9-12 EKİM 2008. KJ/kg a. t (derece C) sıcaklığında sıvı ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a. derece C a. t (derece C) sıcaklığında gaz-sıvı entropi farkı KJ/kgK a.Cpv(t). : t (derece C) sıcaklığında sıvı entropisi KJ/kgK a. t (derece C) sıcaklığında sıvı entalpisi KJ/kg a. B şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_BS.jar programı kullanıcı arayüzü görülmektedir. kPa a.k_v(t).java programıyla tanımlanmıştır. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama bitiş sıcaklığı. public ref_BS(String soğutucu_akışkan_ismi) ref_BS a=new ref_BS(“R134a”).rov(t). t (derece C) sıcaklığında gaz vizkozite Pas a.jar da hazırlanmıştır.h_lv(t).s_v(t). Tsd (ps). Bu kullanıcı arayüz programlarının direk olarak çalışan versiyonları ref_CS.java ve ref_BS_Table.h_v(t). Tsb (ps). KJ/kgK: t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a. kPa a.jar ve ref_BS.java programları hazırlanmıştır. : t (derece C) sıcaklığında gaz entropisi KJ/kgK a. t (derece C) sıcaklığında sıvı yoğunluğu kg/m3 a. t (derece C) sıcaklığında sıvı vizkozite Pas a.soundv_l(t). ps (kPa) basıncında sıvı kaynama başlama sıcaklığı.viscosity_v(t). derece C a. KJ/kgK : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a.rol(t).html internet versiyonları mevcuttur.viscosity_l(t). t (derece C) sıcaklığında gaz entalpisi KJ/kg a.Cpl(t). KJ/mK : t (derece C) sıcaklığında gaz ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a. : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s a. t (derece C) sıcaklığında gaz sıvı entalpi farkı. İZMİR METODLAR ve anlamları a.Psb(t).k_l(t).I. t (derece C) sıcaklığında kaynama bitiş basıncı.soundv_v(t). Bu iki programı internet ortamında çalıştırmak içinde ref_CS.html ve ref_BS.Psd(t).s_l(t). : t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s B şerit interpolasyonu programları temel olarak aynı formdadır.h_l(t). Şekil 1 de ref_CS.s_lv(t). t (derece C) sıcaklığında gaz yoğunluğu kg/m3 a.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ayrıca her iki programıda bilgisayar programcıları dışındaki soğutma sektöründe kullanılmasını sağlamak için kullanıcı arayüzü programları ref_CS_Table2. 75 .

Veri tüm noktalardan geçtiği için böyle bir hata hesaplaması 0 hata verecektir.jar kullanıcı arayüzü programı görünümü 5.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ancak bu eğri uydurmamızın mükemmel olduğu anlamına gelmez. ref_CS. Burada Kubik şerit ve B şerit yöntemlerinin Soğutucu akışkanların eğri uydurmasındaki performanslarını anlamak için uydurulan eğrilerin grafiklerini çizerek problem görülen bölgelerin genişletilerek grafik formda incelenmesi yöntemi kullanılacaktır. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 3. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 76 . B ŞERİT VE KÜBİK ŞERİT METODLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Şerit eğri uydurma metodları için ene küçük kareler metodu ile eşdeğer bir hata terimi oluşturmak mümkün değildir. Şekil 4.

I. İZMİR Şekil 5. 9-12 EKİM 2008. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü Şekil 6. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 77 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 7. Şekil 4 de Kübik şerit ve Şekil 6 de B şerit interpolasyonu fonksiyonları görülmektedir.I. Ancak eğrileri -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümlerini detaylı olarak çizdiğimizde (Şekil 5 ve Şekil 7) B şerit metodunda bu bölgede dalgalanmalar görüyoruz. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü 78 . Şekil 8. 9-12 EKİM 2008. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İlk örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için başlangıç doyma basıncı grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. Kübik şerit metodunun daha iyi bir uyum fonksiyonu verdiğini gözlemleyebiliriz. Bu grafiklerde her iki grafikte nerdeyse mükemmel bir uyum eğrisi göstermektedir.

Robert s. M. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme . REFERANSLAR 1. SONUÇLAR Kübik şerit eğri uydurma yöntemi. John M. The Properties of Gases and Liquids.I. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals. Mc Graw Hill.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Pooling. 2. kübik şerit metodunu daha kararlı sonuçlar vermesi sebebiyle standart olarak kullanılan temel metod haline getirmektedir. 9-12 EKİM 2008. 7. İZMİR Şekil 9. B şerit yöntemine göre daha fazla hesaplama gerektirdiğinden iki yöntemin aynı hassaslğı vermesi durumunda normal olarak standart metod olarak B şerit metodunun kullanması gerekir. 2005 ISBN 1-931862-71-0 ASHRAE Inc. Bruce E. Burada da B şerit metodunda bir üstteki kadar ciddi olmamakla beraber yine sinizoidal bir salınım gözlenmektedir. Bileşim yayınları. Prausnitz. Reid. ancak uydurulan eğrilerde B-şerit yönteminde görülen küçük salınımlar. Turhan Çoban. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İkinci örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için sıvı entalpisi grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. ISBN 0-07-051799-1 79 . Her iki metod da en küçük kareler metodu sonuçlarına göre çok iyi sonuçlar sunmaktadır. Şekil 8 da Kübik şerit ve Şekil 9 da B şerit interpolasyonu fonksiyonlarının -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümleri genişletilmiş olarak görülmektedir. ISBN 978-975-27200-3 3. 6.

9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM IV SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Arızaları ve Çözüm Yöntemleri Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA 80 .I.

iç ve dış ünite olmak üzere iki ayrı üniteden oluşmaktadır. İklimlendirme-Soğutma Programı. Klima artık lüks olmaktan çıkıp ihtiyaç duyulan bir cihaz olmuştur [1]. Bu çalışmasının esasını oluşturan ana etken. servis eğitimi. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. Split klima sistemini oluşturan ana kısımlardan birisi olan iç ünite.tr.I. diğer ana kısım olan dış ünite ise dış ortama yerleştirilmektedir. GİRİŞ Klimalar.edu. Günlük yaşantımızın her alanında klima kullanımı her geçen gün yaygınlaşmaktadır. iç ortama iç ünite vasıtasıyla verilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Makine Mühendisliği Bölümü. açma-kapama anahtarları yardımıyla 16 adet ayrı arıza oluşturulmakta ve bu arızalar karşısında cihazın çalışmasındaki değişiklikler görsel. Yusuf Polat ve Beşir Şahin* Çukurova Üniversitesi. isteğe bağlı olarak ısıtan. insanların daha rahat ve konforlu bir şekilde yaşaması amacıyla kapalı ortamların havasını soğutan. dış ünite tarafından gazdan alınarak dış ortama atılır. 1. Bu çalışmada bir split klima arızalarının oluşturulabildiği bir 81 .edu. Soğutucu akışkanın iç ya da dış üniteye yönlendirilmesi dört yollu vana vasıtasıyla sağlanır [2]. yuspol@mynet. böylece ortamın ısıtılması sağlanır. 9-12 EKİM 2008. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. Eğer sistem ısıtma amaçlı kullanılıyorsa dış ortamdan. İZMİR SPLİT KLİMA ARIZA SİMÜLATÖRÜ GELİŞTİRİLMESİ Erdoğan Şimşek. Duvar tipi split (ayrık) klima ülkemizde en fazla kullanılan klima türü olup. teknik eleman. sinyal alışverişini ve yoğuşan suyun dışarıya atılmasını sağlayan bakır boru. Bu amaçla. Mehmet Bilgili. soğutulacak ya da ısıtılacak iç mekana. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. Adana *Çukurova Üniversitesi. Bu simülatörde. arızaların hızlı bir şekilde giderilmesini sağlamaktır. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi.tr. bu çalışmada duvar tipi split klimada oluşabilecek arızaları gösteren bir arıza simülatörü oluşturulmuştur. toz ve partikülleri filtre eden cihazlardır. Böylece ortamın soğutulması sağlanır. mbilgili@cu. dış ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı.edu. Adana esimsek@cu. nemini alan. Split klima soğutma amaçlı kullanılıyorsa iç ortamdan iç ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. elektrik kabloları ve drenaj borusu bulunur.tr ÖZET Duvar tipi split klimaların ülkemizde çok yaygın bir şekilde kullanılıyor olması nedeniyle bu tarz klimaların servis ihtiyacını karşılayabilecek ara eleman ihtiyacı her geçen gün artmaktadır. split klima. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir.com. Bu iki ünite arasında soğutucu akışkan sirkülâsyonunu. bsahin@cu. elektriksel ve basınç ölçüm cihazlarında sayısal değer olarak okunabilmektedir. Anahtar Kelimeler: Arıza simülatörü. Gerek mesleki eğitimde gerekse servis içi eğitimlerde teknik elemanların sektörün ihtiyacı olan mesleki deneyimi kazanması için geleneksel yöntemlerin dışında çalışmalarımızda kullandığımız tarzda simülatör cihazlarının kullanımının yaygınlaştırılması ile teknik elemanların eğitiminde hem zaman tasarrufu sağlanacak hem de niteliğini artıracaktır.tr. gösterge cihazları. Adana Meslek Yüksekokulu.

elektronik kart devreleri. Kompresör. DENEYSEL MODEL 2.9 A 3. elektriksel ölçü cihazları. kondenser ve kondenser fan motorunun çalışması izlenebilmektedir. Bu split klimanın teknik özellikleri Çizelge 1’de verilmiştir.1.I. sıcaklık ölçü aletleri ve basınç ölçü aletleri. 50 Hz Soğutucu akışkan R22 R22 Soğutucu akışkan miktarı 0. Duvar tipi split klima arıza simülatörünün teknik özellikleri Teknik özellik Soğutma için Isıtma için Kapasite 9000 Btu/h . İZMİR arıza simülatörü oluşturulmuş. klima üreticileri tarafından servis personeli eğitiminde de kullanılabilir.71 kg Bu arıza simülatöründe dış ünite şeffaf hale getirilmiştir.2639 W 9700 Btu/h . 2. elektrik bağlantıları. Split klima arıza simülatörü Çizelge 1. bir split klimanın iç ünite ile birlikte kontrol devreleri. kumanda ve kontrol elemanları. Bu daha iyi yetişmiş.8 A Voltaj 220-240 Volt. arıza oluşturma panosu ve gösterge cihazları olmak üzere dört kısımdan oluşmaktadır. bu simülatör üzerinde teknik elemanın arıza teşhisini doğru.2844 W Anma gücü 900 W 870 W Anma akımı 3. mesleki teknik eğitim alanında eğitim veren teknik okullarda kullanılabileceği gibi. Bu arıza simülatörü. 9-12 EKİM 2008. Şekil 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dış ünitede bulunan bileşik kapasitör (dış ünite fan motoru ve kompresör 82 .71 kg 0. dört yollu vana. hızlı ve uygun bir şekilde algılayabilmesi amaçlanmıştır. kendine güvenen ve çözüm getirebilen bir teknik eleman demektir. 50 Hz 220-240 Volt. yardımcı elemanlarla bir araya toplanıp Şekil 1’de görüldüğü gibi bir duvar tipi split klima arıza simülatörü oluşturulmuştur. Split klima arıza simülatörü. Split Klima Arıza Simülatörü İç ve dış ünitenin aynı kaide üzerine yerleştirilmesiyle oluşturulan 9000 BTU soğutma kapasiteli duvar tipi bir split klima arıza simülatörünün. dış ünite ve elektriksel bağlantı elemanları.

Burada cam sigortanın görevi. Faz 250 Volt – 2 Amperlilik cam sigortadan geçirilir. Simülatörün Çalışması Klima kumandasıyla sisteme enerji verilip soğutma konumunda çalıştırıldığında flap motora enerji gelir. kapasitörün müşterek ucuna (C) bağlanır. dış ortamda dış üniteden dışarı atılır. Kompresör. Ana sargı ve yardımcı sargı. Böylece ortamın soğutulması sağlanır [3. Oluşan bu arızalarda arıza simülatörü gösterge panosunda akım değişikliklerini ampermetreden. bu sayede dış ünite fan motoru ve kompresör ve dört yollu selenoid vana bobinine enerji gelerek gazın hareketi iç üniteye yönlendirilir.2. Faz cam sigorta çıkışından bir uçla dört yollu vana rölesine gelir ve dış ünitedeki vana bobinini harekete geçirmek için sinyal klemensine ulaşır. Gelen faz termikten geçer. fanı harekete geçirmek için sinyal klemensinin diğer bağlantı ucuna gelir. İç ünite fan motoru nötr kablosu nötr soketine bağlanır.I. ana kart üzerinden almış olduğu fazı. Soğutucu akışkan hareketiyle birlikte hava hareketi de sağlanır. Faz ana karta altılı soket vasıtasıyla taşınır. flap motor yarım devir açılır. İç Ünite Elektrik Devresi İç ünite elektrik devre şeması Şekil 2’de gösterilmiştir [5]. İç üniteden dış üniteye 5x1. Ortam sensörü belli bir sıcaklığı algılayıncaya kadar iç ünite fan motoru çalışmaz. Devrede bir daimi devre kapasitörü (kondansatör) vardır. İZMİR daimi devre kapasitörü). boru ve elektrik bağlantıları yapılmıştır. voltaj değişikliklerini voltmetreden. flap motor yarım devir hareket edince dış ünitedeki kompresör ve kondenser fan motoruna enerji gelerek kompresör ve kondenser fan motoru çalışır. Ortam sıcaklığı ayarlanan değerin altındaysa. Bu şekilde iç ortamda iç ünitede gaza yüklenen ısı. 2. Bu kapasitör daimi olarak devrede kalacak şekilde dizayn edilmiştir.3. Dağıtılmış fazın diğer girişi triyak üzerinden geçer ve soket bağlantısıyla iç ünite fan motoruna bağlanır. kapasitör müşterek ucunda devresini tamamlar ve kompresör yol alır. Topraklama ise iç ünite (evaparatör) sacına bir vida ile tespit edilir. kompresör emme ve basma basınçlarını manometrelerden görebilmekteyiz. Fan motoru çalışır.4. iç ortamda iç ünitede ortama verilir ve ortamın ısıtılması sağlanır. algılayıcı (display) ve iç ünite fan kapasitörü kumanda panosuna şeffaf olarak yerleştirilmiş ve devredeki tüm elemanların açık olarak görülmesi sağlanmıştır. kumanda kartı. İç ünitede ise. 83 . Isıtmada flap motoru yarım devir hareket edince dış ünite devreye girer.5 mm2 TTR (çok telli termoplastik yalıtkanlı) kablo çekilir ve dış ünite klemensine bağlanır. iç ünite fan motoruna enerji gelerek dış üniteden hareket eden gaza ortamın ısısının yüklenebilmesi için hava hareketi sağlanır. 2. kapasitörün (HERM) ucuna bağlanır. fan rölesinden çıktıktan sonra. Soğutmada flap motoru yarım devir hareket edince tüm sistem devreye girer (soğutmada dört yollu vana devre dışıdır). Nötr iç ünite klemensinden geçerek ana karta soket vasıtasıyla bağlanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dış Ünite Elektrik Devre Şeması Dış ünite elektrik devre şeması Şekil 3’de gösterilmiştir [5]. iç ve dış ünite üfleme ve emiş sıcaklıklarındaki değişimleri dijital termostatlardan. kart devresini herhangi bir nedenle oluşabilecek aksaklığa karşı korumaktır. boru sensöründen gelen sinyalle evaparatör sıcaklığı belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoru çalışır (ısıtmada dört yollu vana devrededir). Fazın diğer girişi. Dış ünitedeki fan motoru. 2. Yardımcı sargı. Sistem çalıştırılmadan önce veya çalıştırıldıktan sonra mekanik olarak devre elemanlarının enerjileri kesilerek sistemde arızalar oluşmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Sıcaklık belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoruna enerji gelir ve fan motoru çalışarak ortamın ısıtılmasını sağlar. kompresör termiği ve kompresör emme ve basma basınçlarını gösteren iki manometre kumanda ve kontrol panosuna yerleştirilmiş. fan motoru müşterek ucuna verir. kapasitör üzerinden devreyi tamamlar [6]. Şebekeden gelen ve W-Otomattan geçen faz direkt olarak röleye girer.4]. Kullanıcı tarafından klima ısıtma konumuna alındığında. Kart üzerindeki enerji beslemeleri birer anahtara bağlanmıştır. İç ünitede bulunan güç kartı. Ana sargı. Böylelikle dış ortamda dış ünitede gaza yüklenen ısı. kompresörün müşterek ucuna gelir.

İZMİR Şekil 2. Split (ayrık) klima sisteminin iç ünite elektrik devre şeması [5] Şekil 3. 84 .5. Bu arızalar Çizelge 2’de verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Split klima arıza simülatörü ile mekanik anahtarlarla besleme enerjileri kesilerek hem ısıtma hem de soğutma konumunda cihaza bir ya da birkaç arıza birlikte oluşturulabilmektedir. Split (ayrık) klima sisteminin dış ünite elektrik devre şeması[5] 2. split klima üzerinde sistem çalıştırılmadan ya da çalıştırıldıktan sonra 16 farklı arıza oluşturulmaktadır. Cihazın bu arızalar karşısında çalışmasındaki değişiklikler görsel olarak izlenebilmekte ve akım. 9-12 EKİM 2008. basınç ve sıcaklık değişiklikleri göstergelerden sayısal değer olarak okunabilmektedir. Simülatör Arıza Oluşturma Panosu Normal açma-kapama anahtarlarından meydana gelen anahtarlarla.

Arızalı olan iç ünite fan motoru yenisi ile değiştirilir. alçak ve yüksek basınç olarak manometrelerden. Patlamış cam sigorta orijinaliyle değiştirilir.5 2 2. Varistörü kontrol edin. Arızalı olan fan motoru yenisiyle değiştirilir. İZMİR Çizelge 2. 70 Emme basıncı [Psi] 60 50 40 30 20 10 0 0 0. Gözle muayenede. karttan havya ile sökülerek değiştirilir. İç ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı W-otomat yenisiyle değiştirilir. Fan motoru soketleri kart üzerinden sökülür ve ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Fan rölesi kontrol edilir. voltaj olarak voltmetreden. Cam sigorta faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. Kart üzerinde kontrol edilemez. orta. . üfleme ve emiş sıcaklıkları dijital termometrelerden okunabilmektedir. sıcaklık ve akım değerleri arızanın tespitinde oldukça önemli bir yer teşkil eder. BULGULAR VE TARTIŞMA Split klima arıza simülatöründe oluşabilecek arızalar ile elde edilen sayısal değerler ve bu arızalar için çözüm önerileri belirlenerek aşağıda sunulmuştur. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Klima çalışmıyor W – Otomat faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. Patlamış varistör şekil değişikliği göz ile belli olur. Emme ve basma basıncının İç ünite fanı yavaş dönüyor ve fan kademesi çalışmıyor Fan kapasitörü sökülür ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Röle bobini kart üzerinde kontrol edilebilir. Karttan sökülerek kontrol 85 edilmesi gerekir. Simülatörde oluşturulan arızalar Arıza Kodu 1 2 3 4 5 6 7 8 Arıza İç ünite fan motoru arızası İç ünite fan kapasitörü arızası Ortam sensörü arızası Boru sensörü arızası Kompresör arızası Kompresör daimi devre kapasitör arızası Dış ünite fan motoru arızası Dış ünite fan motor kapasitör arızası Arıza Kodu 9 10 11 12 13 14 15 16 Arıza Kompresör termik arızası Dört yollu vana röle arızası Dört yollu vana selenoid bobin arızası Display enerji besleme arızası Display algılayıcı arızası Mikroişlemci besleme arızası Flap motor arızası Dış ünite fan rölesi arızası 2. Simülatör Gösterge Panosu Split klima arızalarında basınç. Fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir.6. Kapasitörün sızdırmazlığı ve akım depolama kabiliyeti kontrol edilir. 9-12 EKİM 2008. 3. Şekil 4. Simülatörde oluşturulan arızalar neticesinde basınçlar.5 1 1. Kontak uçlarının arza tespitinde röleyi karttan sökmek gerekir. Fan kapasitörü sökülerek ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Fan motoru. yavaş kademe sargıları ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. akım olarak ampermetreden. hızlı.I. Arızalanması durumunda değiştirilir. genelde kondansatör arızalıdır.5 Zaman [dk] Emme Basma 230 220 210 200 240 Basma basıcı [Psi] Emme basıncı hızlı bir şekilde düşerken basma basıncı emme basıncına göre daha yavaş şekilde düşmektedir. Bu arada iç ünite sıcaklığı oldukça yavaş bir şeklide yükselmektedir.

Boru sensörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Mikroişlemci güç ve kumanda çıkışlarında bir sorun varsa kumanda kartı değiştirir Arızalı olan kompresör yenisi ile değiştirilir. Transformatörün aşırı voltaja maruz kalıp kalmadığı kontrol edilir. Kumanda kontrol edilir. İZMİR İç ünite çalıştıktan bir süre sonra devre dışı kalıyor Ortam termistörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Transformatörün sargılarının kısa devre ya da açık devre olup olmadığı kontrol edilir. 6 5 300 250 200 150 Akım Basma basıncı 100 50 86 4 3 2 1 Basma basıcı [Psi] Akım [A] Arızalı olan kapasitör yenisi ile değiştirilir. Flap Motoru çalışmıyor Transformatörün primer sargısı kart üzerinde ölçülebilir. Display soket bağlantıları kontrol edilir. İç ünite çalışmıyor ve uyarı sinyali veriyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. 12 V bağlantı kabloları kontrol edilir. Flap motoru yerinden sökülerek dişlileri kontrol edilir.I. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Ana röle çalışmıyor Ana röle bobini ve kontakları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Kompresör çalışmıyor Kompresör sargıları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Kompresör üzerine bağlanmış olan kapasitör daimi devre kapasitörü olduğu için kapasitör devre dışı kaldığında . Kart besleme arızalı (mikroişlemci besleme arızalı) Arızalı olan ana röle yenisi ile değiştirilir. Enerji girişi olmasına rağmen iç ünite çalışmıyor Arızalı olan display yenisi ile değiştirilir. 9-12 EKİM 2008. Arızalı olan flap motoru yenisi ile değiştirilir. Basınçtan düşmüş kompresör yenisi ile değiştirilir. Kumanda pili kontrol edilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Transformatör 12 V sarımı ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Arızalı olan display veya kumanda yenisi ile değiştirilir. Klima soğutma yapmıyor (kapasitör arıza) Kompresör soket bağlantıları ve kapasitör kontrol edilir. Seconder sargının ölçülebilmesi için trafonun karttan sökülmesi gerekir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Display çalışmıyor Kumanda pilleri değiştirilir. Kompresör basıncı kontrol edilir. Display ve bağlantıları kontrol edilir. Uzaktan kumanda algılamıyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir.

10 8 Akım [A] 6 4 2 0 0 0. İç ünite sinyal klemensi üzerinden geçen faz kontrol kalemi ile kontrol edilir. 87 . Dış ünite fan motoru arızasında akım düzenli olarak yükselmekte. Selenoid bobin ölçü aleti kontrol edilir. Dış ünite bağlantı klemensi kontrol edilir. transformatör.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Elektronik karttaki eleman arızaları Arızalı olan fan motoru veya fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. entegre. Dört yollu vana rölesi arızalı Arızalı olan dört yollu vana veya selenoid bobin yenisi ile değiştirilir. Fan motoruna faz gelip gelmediği kontrol kalemi ile kontrol edilir. Dış ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı olan röle kart üzerinden sökülerek yenisi ile değiştirilir. Şekil 4. Arızalı olan fan motoru yenisi ile değiştirilir. 9-12 EKİM 2008. varistör. transistör. bir süre sonra kompresör termik açtırmaktadır. Arızalı elemanlar yenisi ile değiştirilir. Mikroişlemci. Mikroişlemci ve entegre arızalarında elektronik kart yenisi ile değiştirilir. röle. direnç arızaları avometreyle kontrol edilir. Kapasitör kontrol edilir.5 1 Zaman [dk] 1.I. triyak. Akımın zamanla değişimi Dış ünite fanı yavaş dönüyor ve kompresör devre dışı kalıyor Fan motoru kontrol edilir. İç ünite elektronik kart sinyal klemensi üzerinden geçen fazın röle üzerinden geçip geçmediği kontrol edilir. İZMİR Klima ısıtma yapmıyor Dört yollu vana kontrol edilir. Diyotun muayenesi için elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. kondansatör.5 2 Arızalı fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. diot. Diğer elemanların arıza tespitinde daha güvenli sonuç alabilmek için elemanların elektronik karttan sökülmesi gerekir. Mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemeleri kontrol edilir. Fan kapasitörü kontrol edilir.

iklimlendirme eğitimi veren bölümlerde eğitim esnasında kullanılabilir. bu konuda yetiştirilecek teknik elemanın yetişmesine büyük katkıda bulunacak. Sonuç olarak bu arıza simülatörü. mesleki ve teknik eğitimini tamamlamış teknik elemanların da kendilerini geliştirmelerinde büyük fayda sağlayacaktır. İstanbul. sistemin gösterge panosundan okunabilmekte ve cihazın bu arızalar karşısında nasıl davranacağı açıkça görülebilmektedir. Bu tip klimalarda mekaniksel arıza oranı. [5] Arçelik. yakın zamanda Anadolu’nun iç kısımlarında da yaygın şekilde kullanılacaktır. iç ve dış ünite emme ve üfleme sıcaklıkları. teknik elemanda sektörün ihtiyacı olan arıza takibindeki temel becerilerin kazanılması ihtiyacını büyük ölçüde giderecektir.com. Split klima arıza simülatörüyle split klimada çıkabilecek arızalar mekanik olarak oluşturulabilmekte ve split klimanın çektiği akım. çözüm getirmesi için gerekli uygulamalı eğitim bu simülatör sayesinde verilebilir. Klima nedir?. [3] Şimşek Erdoğan. İklimlendirme sistemleri. split klimaların enerji sarfiyatını oldukça düşürmüş ve geliştirilen yeni gazlarla da oldukça düşük ortam sıcaklıklarında iç ortamları ısıtma imkanı sağlamıştır. E-yayınlarımız. Split klima montaj ve klimacılık.alperen. Ayrıca. kışın da ısıtma amaçlı olarak kullanılmaktadır. Yayın No: AC01-06. 4. Bu eğitim sonrasında teknik eleman arıza çözümlerinde fikir yürütme yeteneği kazanacak. 4. kompresörün emme ve basma basınçları. http://www. Ayrıca bu simülatör. Split klima Türkiye’de en fazla kullanılan klima türü olup özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde sadece yazın soğutma amaçlı değil. KAYNAKLAR [1] Alperen.I. piyasada karşılaşabileceği arızalar karşısında çözüm getirebilecektir. Geliştirdiğimiz split klima arıza simülatörü ile teknik eleman yetiştiren mesleki teknik eğitim okullarında. Arçelik yayınları (174). Klima servis el kitabı (servis manuelleri). Bu durumda. 9-12 EKİM 2008. [2] Bulgurcu Hüseyin. Yıldız Teknik Üniversitesi. Yayın no: 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. elektriksel arıza oranına göre oldukça düşüktür. 88 . [6] Fuji Electric Klima. firmalarca verilen servis eğitiminde teknik elemanın klima arızalarını kolaylıkla tespit edip. SONUÇ Arızalı olan termik yenisi ile değiştirilir. Isıtma & soğutma sistemleri.com/dersnotları. Mono split klimalar (Servis el kitabı). İZMİR Kompresör çalışmıyor (termik arıza) Kompresör termiği giriş ve çıkışları kontrol kalemi ile kontrol edilir.tr/sss. İSKAV. [4] Airfel. http://deneysan. Değişen teknolojiler. Split klimalarda elektronik kart arızaları. klima servislerinde. Dolayısıyla split tip klimalar yalnızca Akdeniz ve Ege bölgelerinde değil. 2006. karşımıza ülkemizin en önemli sorunlarından birisi olan teknik eleman yetiştirme ve yetişmiş teknik elemanı geliştirme problemi ortaya çıkmaktadır. 2006. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri.htm.htm.

edu. SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. mikroişlemci. 1. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ Erdoğan Şimşek. kumanda kartı.tr.com. hem de bu arızaların tespit edilmesi ve giderilmesi zordur. Ancak.edu. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ 89 . Güç kartı. elektrik ve elektronik arızaları hem fazla.edu. teknik eleman. Adana esimsek@cu. İZMİR DUVAR TİPİ SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. Anahtar Kelimeler: Elektronik kart.tr. dört yollu vana ve akışkan kontrol cihazı (kılcal boru) dış ünitede. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. özellikle elektronik kart devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. Makine Mühendisliği Bölümü. Bu klimaların mekanik arızaları azdır. Adana *Çukurova Üniversitesi. evaporatör (buharlaştırıcı) ise iç ünitede bulunur. İç ve dış ünite olmak üzere iki kısımdan meydana gelirler.I. Nitelikli ara eleman yetiştirilmesi ile bu tür arızalara ekonomik çözümler bulunması yaygınlaşacaktır. yuspol@mynet. kumanda kartı ve algılayıcı kart split klimanın iç ünitesine yerleştirilmiş ve soket çıkışları ile sinyal alacakları ya da kumanda edilecekleri elemanlara bağlanmışlardır [2. Klima sistemleri çok çeşitli olmasına karşın ülkemizde en çok duvar tipi split klimalar kullanılmaktadır [1]. mbilgili@cu. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. Kompresör ve kondenser (yoğuşturucu). Bu çalışmada ülkemizde yaygın şekilde kullanılan duvar tipi klimalarda son yıllarda sıkça karşılaşılan kart arızaları anlatılmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. Duvar tipi split klimalar. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mehmet Bilgili. GİRİŞ Oturulan ve çalışılan ortamları. entegre. Duvar tipi split klimalar çok kolay bir şekilde monte edilirler. 2. yazın soğutma kışın ise ısıtma yapılabilmektedir. Çağın mesleklerinden biri olan iklimlendirme ve soğutma alanında da bu ihtiyaç kendini belirgin şekilde hissettirmektedir. tamamen klima kartları üzerindeki elektronik elemanlarla kontrol edilmektedir.tr ÖZET Yetişmiş ara eleman ihtiyacı ülkemizde sanayinin karşılaştığı en büyük sorunlardan biridir. buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışırlar. Bu kartlarda karşılaşılan basit ve giderilebilecek arızalarda komple kartın değiştirilmesi müşteriye gereksiz ek maliyet getirdiği gibi ülke ekonomisine de zarar vermektedir. bsahin@cu. istenilen sıcaklık ve nemde tutabilmek için klimalara ihtiyaç duyulmaktadır.tr. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. Bu çalışmanın amacı. Klimalardaki devre elemanlarının çalışması. Isı pompası özelliği olan bu klimalarla. bir split klima üzerindeki kumanda ve güç kartında bulunan elektronik elemanların görevlerinin tanıtılması ve arızalarının nasıl tespit edilmesi gerektiğini ortaya çıkarmaktır.3]. İklimlendirme-Soğutma Programı. Adana Meslek Yüksekokulu. Beşir Şahin* ve Yusuf Polat Çukurova Üniversitesi. 9-12 EKİM 2008.

transistör. diyot. elemanlar bulunur [4]. Elektronik PCB kartlar bakımsızlık. kumanda ve algılayıcı kartlarından oluşur. Triyak Transistör Kondansatör Entegre Direnç Sigorta Röle Varistör Trafo Diot a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. voltajı tolere edememekte ve kart arızaları ortaya çıkmaktadır [4]. Güç ve kumanda kartına ait elemanların görevleri ve arızaları aşağıda anlatılmaktadır. Güç. Ayrıca PCB kartlar sistemin çalışma karakteristiğini de düzenleyen elektronik elemanlardır. Split klima kumanda kartı [5] Şekil 2’de split klimanın kumanda kartı gösterilmiştir. oksidasyon ve Türkiye'deki elektrik voltaj limitlerinin sabit olmamasından kaynaklanan nedenlerle arızalanmakta ve sistemin çalışmasını engellemektedirler. Split klima güç kartı [5] Buzzer Entegre Mikroişlemci a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 2. kondansatör. sigorta vb. Elektronik kart üzerinde yarı iletken malzemelerden üretilen entegre devre. 9-12 EKİM 2008. Genelde düşük voltajdan fazla etkilenmemekte ancak çalışma voltajının aşırı yükselmesinde. Şekil 1’de bir split klima güç kartının önden ve arkadan görünüşü ve elamanları gösterilmiştir. Algılayıcılar vasıtasıyla ortamdan aldığı bilgileri ve kullanıcı tarafından gönderilen bilgileri değerlendirip sistemi yöneten ekipmandır. İZMİR Elektronik kart klima sisteminin beynini oluşturur. Klimalarda elektronik PCB (Baskı Devre Kartı) kartlar iç ve dış ünitenin haberleşmesini ve kumandayla verilen komut doğrultusunda çalışmasını sağlar. mikroişlemci.I. röle. 90 . transformatör.

Kumanda elemanı rölenin bobini olup. elektrik devresini veya devrelerini kontrol etmek üzere kullanılan. çevre şartlarından dolayı sigortanın aşırı ısınması. nedeni tespit edilip yenisiyle değiştirilir. vb. Bir sigortanın patlaması (atması). Şekil 3’de mikroişlemcinin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir Şekil 3. İZMİR Mikroişlemci Yazılımla desteklenen mikroişlemci. Sigorta bir elektrik devresinde. rölenin elektrik enerjisini ileten ve bobin vasıtası ile açılıp kapanabilen kontaklarıdır. Röle bobini.6.6. Aksi takdirde insan üzerinde biriken durgun elektrik. kontakları hareket ettirmek için gerekli manyetik alanı oluşturmaya yetecek. Sigortalar Şekil 4’de sigortanın güç kartındaki yeri gösterilmiştir.7]. aşırı akım. fan motoru. titreşim ve oksidasyon gibi nedenlerden kaynaklanabilir. elektronik kart üzerindeki mikroişlemciye çıplak elle dokunulmamalıdır. Elektronik kart sökülürken. devrenin diğer elemanlarında herhangi bir arıza yok ise ve aynı zamanda mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemesinde bir sorun gözlenmiyorsa. Şekil 3. içerisindeki metal tel eriyerek kopar ve cihazın elektrik akımı ile irtibatını keserek cihazı veya devreyi korur.) belirli sıra ile sinyaller gönderir ve sistemin optimum çalışmasını sağlar.7]. Devreyi besleyen tüm elektrik enerjisi kontaklar üzerinden geçer [4. üzerinden geçen akım. 91 . manyetik olarak kumanda eden anahtardır. anahtarlama düzenine bağlı olarak manyetik bir bobin ve endüvi düzeninin ürettiği harekete göre. Röle devreleri. Kontak uçlarının arızalarının tespitinde daha doğru sonuç alabilmek için rölenin elektronik karttan sökülmesi gerekir. direnç tespiti yapılarak veya röle enerji besleme uçlarına çalışma voltajı uygulanarak kontrol edilebilir. mikroişlemcinin yapısı nedeniyle arızalanmasına neden olabilir. 9-12 EKİM 2008. Tüm devre kontrol edildikten sonra. elektrik sinyallerine dönüştürerek. kullanıcıdan aldığı komutları. devrenin üzerinden tasarlandığından daha fazla akım geçerse. zayıf bir akımdır.I. kısa devre. arıza mikroişlemcide olabilir. yanlış amperajda sigorta. dört yollu vana. Patlamış sigortaya tel sarılmamalı orijinali ile değiştirilmelidir [4. Mikroişlemci arızalanınca tüm kartın değiştirilmesi gerekir. temas noktalarındaki zayıflık. Düşük akımlarla büyük güçlerin anahtarlanmasında kullanılır. mikroişlemcinin arızalı olma ihtimali yüksektir. devreyi aşırı akıma karşı korumak amacıyla konulmuş bir devre elemanıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mikroişlemci Sistemin çalışmasında tam anlamıyla bir düzensizlik var ise. Sigorta Röle Şekil 5’de kumanda kartı üzerindeki yerleşimi gösterilen röle. Herhangi bir nedenle. Bobin ucu kart üzerinde kontrol edilebilir. güç ve kumanda elemanlarının bir arada bulunmasından oluşmaktadır. çok küçük miktarda. klima sistemindeki diğer ekipmanlara (kompresör. AC veya DC akımla enerjilenebilir. Sigorta atması halinde. Güç elemanları.

Arızalı röle yenisi ile değiştirilir. Şekil 6’da trafonun güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. kondansatör. ısı ayarlı havya kullanılmasına ve karta takılması işleminde soğuk lehim yapılmamasına dikkat edilmesi gerekir. Sisteme giren şebeke voltajı varistörün sınır değerinin altında olması nedeniyle. transistör ve dirençten oluşur. Sağlam bir trafonun primer sargısına direnç testi yapıldığında. Sekonder sargıları ise daha kalın kesitli ve daha az sarımlıdır. 9-12 EKİM 2008. trafo sargılarının aşırı ısınması ve buna bağlı olarak sargının yanması veya izolasyonunun deforme olması sonucu kısa devre olup görev yapamayabilir. Sargı izolesi deforme olmuş ise ya kısa devre ya da çok küçük bir direnç okunur. İZMİR Şekil 5. Primer sargı kart üzerinde ölçülebilir.I. 92 . Varistörün görevi. nötr hattından devresini tamamlayıp elektronik kartın yüksek voltaja maruz kalmasını önlemiş olacaktır. Faz hattından gelen şebeke voltajı 220 (AC) volt. Bu durumda varistör açık devre gibi davranır. Elektrik akımı kendine direnci düşük bir yol tercih etmesi sebebiyle transformotorun primer sargıları üzerine bir elektromanyetik alan oluşturur. Bu durumda röle görev yapamaz. Arızalı varistör yenisi ile değiştirilir. Gerilim yükseldiğinde direnci düşer. Trafonun primer sargısına (giriş sargısı) uygulanan 220 (AC) voltluk şebeke voltajını gerekli voltaj değerine düşürür. Trafo (Transformatör) Elektronik kart devreleri doğru akım (DC) voltaj ile çalışır. Doğrultma devreleri genellikle diot. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Bu durumda varistörün direnci çok küçüleceğinden kısa devre gibi davranıp kendini patlatarak imha edecektir. Şebeke cereyanı trafo ile voltajı düşürülüp doğrultma devresi ile doğru akıma dönüştürülür. kumanda devresini aşırı voltajdan ve bundan dolayı oluşabilecek arızalardan korumaktır. Elektronik kartta oluşabilecek bir kısa devre durumunda. akım direnci düşük varistör üzerinden geçecek. Varistör Şekil 7’de varistörün güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. gerilim düştüğünde direnci artar. Rölenin karttan sökülmesi sırasında. trafo sargısı ile orantılı bir direnç okunması gerekir. Sargının arızalanması durumunda bu test yapıldığında eğer sargı kopuk ise açık devre gözükür. Fakat sekonder sargının ölçülebilmesi için trafoyu karttan sökmek gerekir. Arızalı varistörün şekil değiştirdiği göz kontrolü ile tespit edilebilir. tanım gereği varistörün direnci transformotorun iç direncinden yüksek olacaktır. Gerilimle ters orantılı değişen direnç olarak tanımlanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Faz hattından gelen şebeke voltajı 250 (AC) voltun üzerine çıktığında varistör değerinin üzerinde bir değer olması nedeniyle. Röle Rölelerde kontak uçlarında aşırı akımdan meme yapabilir ya da oksitlenme olabilir. Trafo Voltaj düşürücü tip trafolarda primer sargısı ince kesitli ve sekonder sargısına oranla çok sarımlıdır. Yani gerilim miktarı ile ters orantılı olarak direnci değişen bir devre elemanıdır. varistörün sınır değeri 250 (AC) volt olsun. sekonder sargıda ise elektronik kart için düşük gerilim oluşacak ve böylece elektronik kart çalışacaktır. Şekil 6.

üzerindeki (+) veya (-) işarete dikkat edilerek. Karttan sökülerek kontrol edilmesi gerekir. boş olduğundan emin olunmalıdır. Entegrenin. paralel iki metalik plakadan oluşur. Şekil 9’da bir entegre devresi gösterilmiştir. Şekil 9.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ayrıca akım depolama kabiliyetinin kontrolü ampermetre ile yapılmalıdır. voltaj uygulandığında enerji depolayabilen. (-) kutbu da (-) ucuna bağlanmalıdır. Kondansatörler. Varistör Kondansatör Şekil 8’de güç kartındaki yerleşimi gösterilen kondansatör. Karttan sökülürken aşırı ısıya maruz kalmamalıdır. 9-12 EKİM 2008. dielektrik denen bir madde ile yalıtılmış. genelde kondansatör arızalıdır. ölçü aletinin içindeki pil voltajı ile. Kontrol için karttan sökülmesi gereklidir. Gözle muayenede. küçük hacme sığdırılmış karışık kumanda devrelerinden oluşmuş. Muayeneden önce kondansatörün.6. kullanılan dielektrik maddesine göre adlandırılırlar [4. gerektiğinde bu enerjiyi geri verebilen devre elemanıdır. Kondansatör ve kontrolü Kondansatörlerin güvenirlilik muayenesi avometrenin Ω kademesinde yapılır. Entegreler Entegreler. Arızalanması halinde. devrenin diğer elemanlarına da zarar verme ihtimali yüksek olduğu için tüm kartın değiştirilmesi uygundur. Kart üzerinde kontrol edilemez. kumanda çıkış bacakları ölçülerek arızalı olup olmadığı konusunda bilgi sahibi olunabilir. kondansatörün sızdırmazlığı kontrol edilir. (+) kutbu devrenin (+) ucuna.7]. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Şekil 8. Entegreler çeşitli teknikler kullanılarak üretilirler. tümleşik bir devredir. Enerji depolayabilme özelliği kapasite sözcüğü ile ifade edilir. Entegre 93 . Dielektriğin özelliği akım geçirmemesine karşın enerji depolayabilmesidir. Kondansatör. kumanda giriş. İZMİR Şekil 7. güç giriş. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. güç çıkış. Bu bakımdan DC devreye bağlanırken. Yapılan işlem esasta.I. Yani 8–10 transistörle yapılabilecek olan karışık kumanda ve filtrasyon işlemlerini tek bir entegre ile yapılabilir. prensip olarak. Kondansatörler kullanım alanlarına göre AC ve DC olarak ikiye ayrılır.

akımı tek yönde ileten devre elemanıdır. yapısı gereği eklem bölgesinde oluşan eşik voltajının elektriksel olarak aşılması gerekir. akımı iki yönde iletebilen devre elemanıdır. 9-12 EKİM 2008. birbirine zıt iki ayrı polarma sağlanır.6. Şekil 12’de transistörün güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Bir diyotun iletime geçebilmesi için.7]. diak veya transistör kullanılır. Şekil 11. ters polarmada ise çok yüksek bir direnç gözleneceği bilinmektedir. Muayene avometrenin Ω kademesinde yapılır. İletim yönüne göre. Arızalanması durumunda yenisi ile değiştirilir. gerekse muayenesinde esas. PNP ve NPN olarak tanımlanır [4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ters polarmada kesimi sağlayıp sağlayamadığının belirlenmesidir. Şekil 11’de triyakın güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. İZMİR Diyot Akımı bir yönde ileten. esasta avometrenin içindeki pil voltajından yararlanarak doğru polarmada iletimi. Triyakı tetiklemek için. base ve kolektör uçlarına. Şekil 10’da diyotun güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Muayene için ölçüm esnasında elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. Diyot ve kontrolü Triyak Kontrollü olarak. Gerek cinsinin belirlenmesinde. Diyotun muayenesi. P ve N tipi iki yarı iletken maddenin birleşiminden oluşmuştur. doğru polarmada düşük bir direnç. bir AVO metrenin Ω kademesinde. Cinsine göre iki sembolü vardır.I. Triyakın iletime geçmesi için. Triyak ve kontrolü Transistör Kontrollü olarak. 94 . Bir transistorun güvenirlilik muayenesini yapmadan önce onun NPN veya PNP olduğunun belirlenmesi gereklidir. içindeki pil voltajından yararlanarak transistor emiter. doğru veya ters polarma uygulama. diğer yönde durduran devre elemanıdır. kritik eşik voltaj değerinin aşılması gerekir. Şekil 10.

9-12 EKİM 2008. Ölçüm için elektronik karttan sökülmesi gereklidir.I. ölçümün iki ucundan yapılması yeterlidir. bir avometre (multimetre) ile. Direnç ve kontrolü Şekil 13’de güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilen direnç.7]. Arızası halinde yenisi ile değiştirilir. pratik olarak elektrik akımının geçişine zorluk gösteren devre elemanıdır. 95 . Ölçümlerin herhangi birinde off elde edilirse kısa devre. sağlam olduğu sonucuna varılır. Ω ise açık devreyi gösterir. sistemin ana güç kaynağından uygun değerdeki dirençler yoluyla elde edilen voltajlar kullanılır. Düşük bir direnç değeri tespit edilirse transistör PNP’dir (doğru polarma). bir kez base (–) emiter ve base (–) kolektör. sürekli doğru polarmada (enerji iletiminde) kalır.6. Buzzer (Sinyal Verici) İkaz sinyalini veren elemandır. Direnç Şekil 13. Şekil 14’de buzzerin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. yüksek bir direnç değeri elde edilirse transistör NPN’dir (ters polarma). Amaca bağlı olarak transistörün iletimde kalması gerektiği sürece emiter (–) base. Direnci ölçerken direncin karttan sökülmesi uygundur. ∞. Dirençlerin güvenirliği. Emiter (+). Elektrik enerjisini. Transistör ve kontrolü Transistör cinsinin tespiti için. base (–) emiter ve base (–) kolektör dirençleri ölçülerek yapılır. Genellikle elektronik devrelerin akım sınırlaması için kullanılır [4. Uygulamada. her bir transistör için ayrı ayrı voltaj kaynağı yerine. Ayarlanabilir dirençler de ise üç uçtan da ölçüm yapılmalı. titreşerek sese dönüştürür. Analog avometre ile ölçüm yapılacaksa ölçüm yapılmadan önce skalanın sıfır ayarının yapılması doğru bir ölçüm için gereklidir. base (+) olmak üzere. aynı zamanda hareketli mekanizmanın ayar yapıp yapamadığı kontrol edilmelidir. Arızalandığında yenisi ile değiştirilir. base (–) olmak üzere ölçüm yapıldığında. direnç değerinin ölçümü suretiyle belirlenir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Transistörün cinsine göre cetveldeki Ω değeri tespit edilirse. Transistör muayenesinde. bir kez de base olmak üzere. Sabit dirençlerde. emiter ve base uçlarına ölçüm yapmak yeterlidir. İZMİR Şekil 12.

meb. İSKAV. http://www. http://deneysan.mobi/tr/Kategori:Elektronik_devre_elemanlar%C4%B1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bir klima kartının komple değişimini gerektiren birkaç arıza bulunmasına karşın.htm. Buzzer 4.megep. [7] Megep. 96 . 4. 2006. direnç.alperen. iklimlendirme-soğutma eğitimi veren mesleki eğitim okullarında pratik ve teorik eğitimle yetiştirilebilir. röle. KAYNAKLAR [7] Alperen. İklimlendirme sistemleri. SONUÇ Son yıllarda klima üreticilerinin maliyetin ucuz ve kalitesiz olduğu yerlere yönelmesi ve üretimde maliyeti düşürmek için malzeme kalitesinden ödün vermesi klimalarda oluşabilecek arızaları oldukça artırmıştır. tiryak. 9-12 EKİM 2008. Isıtma & soğutma sistemleri. Ülkemizde yetişen teknik elemanların mesleki deneyimleri. Klima servisleri kart arızalarında.com/dersnotları. Elektronik devre elemanları. [12] Wapedia. Bu konuda yetişmiş teknik eleman. obtukupler gibi eleman arızaları az bir işçilik ve oldukça ucuz bir maliyetle giderilebilir. [9] Airfel. oluşabilecek mekanik arızaları gidermek için yeterli gelirken elektronik kart arızalarında oluşabilecek arızaları gidermek için yetersiz kalmaktadır. Klima kartlarının genellikle yurtdışından ithal edilmesinin ekonomiye ek bir yük getirmesi kaçınılmazdır. buzzer. Orijinal klima kartlarının bulunamaması. akıllı kart denilen kartların piyasaya girmesine yol açmış fakat bunlardan da gerekli verim alınamamıştır. Çok basit ve oldukça düşük maliyetle giderilebilecek arızalarda dahi kartın komple değiştirilmesi hem tüketiciye hem de ülke ekonomisine ek bir yük getirmektedir.com. E-yayınlarımız. Mesleki eğitim ve öğretim sisteminin güçlendirilmesi projesi. trafo. Ülkenin bu konuda yetişmiş teknik eleman ihtiyacı bu şekilde karşılanabilir. birçok arıza basit bir avometre ile gerekli ölçümler yapılarak havya ve lehimle parça değiştirilerek giderilebilir.tr/sss. [11] Arçelik. Mikroişlemci ve entegre arızalarında genellikle kartı değiştirmek uygundur. Klima nedir?. 9000 Btu/h’lık duvar tipi split klima elektronik kartları.htm.gov. İZMİR Şekil 14. varistör.tr. [10] Şimşek Erdoğan. http://wapedia. Split klimalarda elektronik kart arızaları.C. Yıldız Teknik Üniversitesi. diyot. İstanbul.I. genellikle kartı komple değiştirerek sorunun giderilmesi yoluna gitmektedir. Split klima montaj ve klimacılık. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. Sonuç olarak kart arızalarında parça değişimi yapmak her yönüyle daha uygundur. T. transistor. Milli Eğitim Bakanlığı. Temel elektrik ve elektronik 2. [8] Bulgurcu Hüseyin. Ankara. 2005. Yayın No: AC01-06. http://www. Kondansatör.

kapasite tayini. Airfel A. performans tayini 1...SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sakarya Üniversitesi.tr.000 pencere tipi olmak üzere toplam 210. Özetinizi kaydederken dosya ismi olarak verdiğiniz ismin soyadınız olması bizlere yardımcı olacaktır (ad-soyad-bilim alan kodu-poster (veya bildiri).000 split ve 50.000 civarına ulaşmıştır. Bu çalışmada aynı duvar tipi split klima cihazının iç ünitesi sabit bırakılarak dış ünitesine farklıfin aralıklarında kondenserler monte edilip değişik dış ortam şartları simule edilerek performansı ölçülmüştür. Anahtar Kelimeler: Fin aralığı.tr. . Bu paragraf için yazı tipi Times New Roman ve karakter boyutu 10 punto. Ancak bu pazardaki büyüme 70 milyonluk ülkemiz için henüz başlangıç aşamasındadır. Türk Cumhuriyetleri.. ve Kadir İSA** Prof. Sakarya iekmekci@marmara. zamana bağlı kirlenebilirlik ve özellikle heat pump sistemlerde kondenser üzerindeki yoğuşma sistem performansını etkileyen ana parametreler içerisinde yer alır. 150 kelimeyi geçmeyecek şekilde çalışmanızın anahtar kelimelerini ve sonucunu içerecek kısa bir özet ile başlamalıdır.. Ender ERDOĞAN * .edu. entalpi tip kalorimetre. farklı bir yazı tipi kullanmayınız.Müh. Bu aşamada. Aşağıda split klima sistemleri için yıllara göre yıllık satış istatistikleri sunulmuştur : 97 .000 bireysel klima rakamına ulaşılmıştır. 9-12 EKİM 2008. Fak. ütfen tam-metinlerinizi yollarken bu dosyanın bir kopyasını kullanınız. yurt-içi. Split klimaların %90’ı ithal edilmektedir.Gör. split klima. Yeni kurulacak tesislerle Türkiye’deki split klima üretiminin. Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere 2003 yılında bu pazarda sırf split klima sayısı 600. Orta Doğu ve Kuzey Afrika pazarlarını da her yıl artan oranda besleyebileceği öngörülmektedir. Dr. Mak. 1998 yılında 160. 1990 lı yıllarda yıllık %20-25’ lik bir artışla. Müh. Bu konuda ülkemizde test sistemleri konusunda yeterli yatırım ve tesis bulunmamaktadır. İstanbul * Yük. hem ithal edilen.Ş . bireysel klima. fin (kondanser kanadı) geometrisi. sol ve sağ satır başı boşlukları 1. Tanımlanan yazı tipi sadece Times New Roman’dır.erdogan@airfel.doc ) Tam metinler. Müh.I.com.5 cm. Böl. kisa@sakarya. Marmara Üniversitesi. test.. İZMİR FARKLI FİN ARALIKLARINA SAHİP KONDENSERLİ SPLİT KLİMALARIN PERFORMANS TESTLERİ İsmail EKMEKÇİ . Kondenser üzerinden geçebilen hava debisi. psikometrik test odası . Avrupa.edu. kalorimetre. Sakarya ** Öğr. fin yüksekliği . hem de yurt dışına ihraç edilecek klimaların kapasitelerinin standartlara uygun olarak gerçekçi bir yöntemle test edilerek belirlenmesi büyük önem kazanmaktadır. dir. Mak. Akyazı MYO İKS Programı. GİRİŞ Türkiye’de bireysel klimaların kullanımı bilhassa son yıllarda büyük bir artış göstermektedir. e.tr ÖZET İklimlendirme sistemlerinin ana bileşenlerinden olan kondenserlerin sistem performansına etkisi azımsanmayacak kadar büyüktür. Pazarın büyüme hızının bu trendi takip edeceği ön görülmektedir.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ölçüm metodu daha çok oda tip klima cihazları için kullanılmakta olup 1. Bahsi geçen hava entalpileri standart psikometrik diyagram yardımı ile. kapasite test edilen cihazın (UUT) giriş ve çıkış hava entalpilerinin ve hava debilerinin sabit test ortamı şartlarında (kuru ve yaş termometre sıcaklıkları) tespit edilmesi esastır.610 378. ya da Psikometrik Tip Test sistemi . ISO DIS 5151.2-1987 nozullarda basınç düşümü standartlarına dayanılarak tespit edilmektedir. JIS C 9612 . Test edilen cihazların belli bir süre kapasiteleri izlenir ve ölçüm sonuçları sabit bir değere ulaşınca test değerleri kaydedilmeye başlanılır. fakat yatırım maliyeti hemen hemen yarı yarıya düşmektedir. metoda göre ölçüm hassasiyeti ±%6 olmakta.317 İTHALAT 120. 2. 2.604 İÇ ŞATIŞ 140.1 : Split Klima İstatistik Değerleri SPLİT KLİMA (İç Ünite) (2002'den önce VRF iç üniteler de bu kalem içerisindeydi. 98 . 9-12 EKİM 2008.795 377.) İMALAT 21. Bu test sadece iç ünite veya dış ünite yada iki üniteye birden uygulanabilir. İZMİR Tablo. HAVA ENTALPİSİ VEYA PSİKOMETRİK TİP TEST METODU Bu metotda.932 225.142 100.360 İMALAT 21. Gerçek meteorolojik değerler ise daha geniş bir alanda değişebilmektedir.488 105.175 230.847 53.486 211.057 233. Yapılmış olan test odası çalışmalarında ASHRAE 37 ve ARI 210/240 . cihazların SEER ve HSPF değerleri de belirlenmeye çalışılmıştır.970 214.872 68.315 224.056 128. 2.853 2000 2001 2002 2003 2000 2001 2002 2003 SPLİT KLİMA (Dış Ünite) (2002'den önce VRF dış üniteler ve Kanallı Splitler de bu kalem içerisindeydi. ünitenin giriş ve çıkış havasının yaş ve kuru termometre sıcaklıkları vasıtası ile bulunur.Metoda göre biraz daha hassas (±%4) ölçüm yapılabilmekte. Bundan dolayı 1.640 128.143 İTHALAT 122.658 İÇ ŞATIŞ 139.653 206. Metoda göre yani hava-entalpisi metoduna göre ölçüm yapılabilen psikometrik tip test sistemi daha çok kullanılmaktadır. Bireysel klima cihazlarının soğutma ve kış için de ısıtma kapasiteleri dış hava şartlarına bağlı olarak değiştiğinden herhangi bir klima cihazının kapasitesinin kullanılacağı bölge hava şartları için standartlara uygun test edilerek verilmesi gerekir.191 İHRACAT 538 8.488 103. Metod: Hava-Entalpisi Metodu.687 390. 1. JIS B 8615 . Bu amaçla kullanılan iki temel metod bulunmaktadır : 1.501 204..604 53. fakat yatırım maliyeti çok pahalı olmaktadır.I. Test sırasında ölçülen hava debisi AMCA 21085/ ASHRAE 41.2 standartları göz önünde bulundurulmuş.) Türkiye’deki illerin yaz mevsimi dış kuru termometre dizayn sıcaklıkları 30 – 43 ºC ve bağıl nemleri de %20 – 73 aralığında değişmektedir. Metod: Dengelenmiş Dış Oda Tipi Kalori Ölçüm Metodu.872 68.527 99.282 392.445 İHRACAT 538 8.

İZMİR 2.2. Şekil.1. Bu odaların sıcaklık ve nem değerleri hassas kuru ve yaş termometre sıcaklık algılayıcılarıtarafından sürekli cok kısa aralıklarda kontrol edilerek sabit tutulmaktadır.5 hp. Oda içerisindeki hava sürekli şartlandırıcıüzerinde geçirilmekte ve şartlandırılmış hava oda tavanından tekrak homojen olarak oda atmosferini katılmaktadır. Ölçülebilir cihaz kapasitesi : 7.1 : Entalpi Tipi Test Odası Şematik Gösterimi 2.%85 Dış ünite test odası sıcaklık değerleri : -10°C – 52 °C Dış ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 . Test odalarında hassas kontrolü sağlamak için soğutma gruplarını destekleyen oda içi ısıtıcıbataryalar bulunmakta böylece ortam şartları sağlanırken istenilen oda sıcaklıkların sağlanmasındaki tepki süresi düşürülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Test Odası Ölçüm Aralıkları : İç ünite test odası sıcaklık değerleri : 10°C – 50 °C İç ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 . Oda duvarları sağlıklı test sonuçları elde edilebilmesi için ısı ve nem geçişini minimize edecek şekilde dizayn edilmiştir. 9-12 EKİM 2008.%90 Max. Test odası soğutma gruplarının kompresörleri ile nemlendirici ünitelerin buharlaştırıcıları ek ısı yükleri oluşturacağından oda dışarısında bulunmaktadırlar. 99 .5 m/s yi geçmemektedir.1 Test Laboratuarının Tarifi 2.I.1 Test Odaları Şekil 1 de görüldüğü gibi testler iç ünite tarafı ve dış ünite tarafı olarak iki ayrı odada yapılmaktadır. Böylece hem oda içi sıcaklık farklarıoluşmamakta hem de oda içi hava hızı değeri 2.

3. Şekil 4 de test cihazı görülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. heat pump özellikli duvar tipi split klimadır. Tüm testlerde düzenek sabit bırakılmış. Şekil.2’ de gösterilmiştir. Bu şartlara ait kuru ve yaş termometre sıcaklıkları Tablo. 100 . İstanbul. Test Cihazı ve Ölçüm Şartları 3. Bahsi geçen il şartları birbirinden çor faklı değerler göstermediği için illerin meteoroloji kayıtlarında geçen en ekstrem yaz koşullarında test edilmiştir.2: Test Odası Fotoğrafı 3.2’de resmi verilen test odasına cihazların montajı yapıldıktan sonra.3’ de bulunan uygulama ekranı vasıtası ile yapılmakta ve sonuçlar da bu ekrandan izlenebilmektedir.3 Test Odası Ölçüm Programı Şekil. Test hazırlıkları tamamlandıktan sonra test bu program tarafından otomatik olarak yapılmakta ve raporlanmaktadır. standart soğutma. İZMİR 2. Antalya ve Erzurum şartlarında test yapılmıştır.I.1. Test Cihazı Testlerde kullanılan cihaz 12000 Btu beyan değeri bulunan. gerekli bütün işlemler Şekil. 9-12 EKİM 2008.2 Test Şartları Her kondanser tipi ile standart ısıtma. sadece dış ünite üzerindeki mevcut kondenser demonte edilip yerine test sırası gelen kondenser monte edilmiştir.

4 : Test Edilen Split Klima Cihazı Tablo.3: Test Odası Uygulama Programı Görünümü Şekil. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2 : Test Ünitesi Şartlandırma Değerleri 101 .I.

3 : Standart Şartlar ve İstanbul Şartları için Test Sonuçları Tablo. WB 19 15 19 19 19 Dış Üni.5 : Standart Şartlara göre Isıtma için Test Sonuçları 102 .3’ de standart soğutma test değerleri ile İstanbul Yaz Projelendirme değerlerine göre soğutma test değerleri gösterilmektedir. 9-12 EKİM 2008. DB 35 7 33 30 40 Dış Üni. Tablo.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR İç Üni.4 : Erzurum ve Antalya Şartları için Test Sonuçları Tablo. Test Sonuçları Tablo. Bu veriler tablo 9 ve tablo 10 de belirtilmiştir. Tablo. bu değerler de tablo 7 ve tablo 8 de gösterilmiştir.5 ise standart ısıtma şartlarına göre ölçülen Watt cinsinden cihaz kapasitelerini göstermektedir. WB 24 6 24 19 26 4. Tablo.I.6’da ise bu değerler toplu olarak gösterilmektedir. Test edilen cihazın kondenser tiplerine göre verimliliği elde edilen soğutma yükünün harcanılan elektrik enerjisine oranından hesaplanılmaktadır. Tablo.4’de ise Erzurum ve Antalya şehirlerinin Yaz mevsimi projelendirme dış hava şartılarına göre yapılan soğutma test sonuçları gösterilmektedir. İç ünite test düzeneği hava debilerinin her koşul için sabit kalması istenmesine rağmen bu değerler testten teste ufak farklılıklar gösterebilmektedir. DB Standart Soğutma Standart Isıtma İstanbul Şartı Erzurum Şartı Antalya Şartı 27 20 27 27 27 İç Üni.

6 : Toplu Olarak Test Ölçüm Sonuçları Standart Soğutma 1.I.5 : Test Cihazı İç Ünite Hava Debisi Değerleri 103 .8mm 1.6mm 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5mm 2717 2808 2737 İstanbul Şartı 2772 2868 2808 Erzurum Şartı 2856 2910 2981 Antalya Şartı 2550 2590 2623 Standart Isıtma 3033 2969 3204 Şekil. İZMİR Tablo. 9-12 EKİM 2008.

1997.I. pp. Energy and Buildings. 9-12 EKİM 2008.23-33 [7] Japan Industrial Standards Committee. 1992 [2] Carrier-Alarko. 1998 [6] Meier.. Energy test procedures for appliances. Ş.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Capacity and Performance Testing of Packaged Air Conditioners.SONUÇ Entalpi tipi test odsında farklı fin aralıklarına sahip split klima cihazlarının farklı dış hava şartlarına göre testleri yapılmış ve bu değerler mukayese edilmiştir. Çev. İklimlendirme Esasları.F. Bunun sebebi olarak da kondenser yüzey alanı ile kondenser hava debisi oranının en yüksek olduğu şartların bu tip cihaz üzerinde sağlandığı düşünülmektedir. Tokyo. W.F. O.6 : Test Edilen Cihazın COP Değerleri Tablo.. kondenser üretiminde patlatmalı fin kanadına sahip ünitelerde kirlenme faktörü göz önüne alıdığında bu fin aralığının altına düşmenin üretim açısından da uygun olmıyacağı görülmemektedir.5 mm fin aralığına sahip kondenserli cihazın genel olarak diğer cihazlara göre daha iyi performans sergilemiş olduğu görülmektedir. Tüm test sonuçları incelendiği taktirde 1..Meteksan A... J. 2007 [3] Tamer.: Genceli. Carrier hava Koşullandırma Sistem tasarımı. İZMİR Şekil. D. Hill.. 1990 [4] TS / EN 14511 [5] Ravindra. İTÜ Makine Fakültesi. KAYNAKLAR [1] Stoecker. Testing methods for unitary air conditioners. Ayrıca üretim şartları açısından da. 1984 104 .K. Klima ve Havalandırma Cilt1. Rep. JIS B 86151984.. 6.Ş. A.E..No.7 : Test Edilen Cihazın Toplu Olarak COP Sonuçları 5.

9-12 EKİM 2008. Güray ŞENOL 105 .I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM V KONTROL TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu Mr. Maurizio ZAGO – N.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

İKS SEKTÖRÜNDE F-GAZ İLE OTİM YÖNETMELİKLERİ ÇERÇEVESİNDE YETERLİLİK VE SERTİFİKASYON GEREKLİLİKLERİ
Kadir İSA*, İsmail EKMEKÇİ** * Öğr.Gör., Sakarya Üniversitesi, Akyazı MYO İKS Programı, Sakarya - kisa@sakarya.edu.tr ** Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Müh.Fak., Makina Müh. Bölümü, İstanbul – iekmekci@marmara.edu.tr

ÖZET F-Gaz yönetmeliği (EC 842/2006), soğutma, iklimlendirme ısı pompası sistemlerinin montaj, bakım ve tamiri konusunda faaliyet gösteren teknik elemanlar ve servis şirketlerinin, yönetmelikte belirtilen minimum yeterlilikler kapsamında eğitim ve sertifikasyonu konusundaki çerçeveyi belirlemektedir. Yönetmelik 17 Mayıs 2006 tarihinde yayınlanmış ve bir yıllık geçiş ve hazırlanma döneminden sonra, 4 Temmuz 2007’de uygulamaya geçmiştir. Bu yönetmelik, ülkemizde bu kapsamda atılan ve atılması muhtemel adımlara rehber teşkil edecek olması açısından da önem arz etmektedir. Keza, 23 Mayıs 2006 tarih ve 26176 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Ozon Tabakasını İncelten Malzemelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM)”in 5.bölümünün 15.maddesi de son kullanıcıların yeterlilik esaslarına işaret etmekte ve bu niteliklere sahip olmayan son kullanıcılar soğutkanların satışını yasaklamaktadır. Bu çalışmada, F-Gaz ve OTİM yönetmeliklerinin ana hatları ile yeterlilik ve sertifikasyon koşullarına ve ülkemizde soğutma/iklimlendirme servis sektöründe çalışanlar için orta vadede ortaya çıkacak yeni eğitim/sertifikasyon gereksinimlerine dikkat çekilmiştir. Anahtar Kelimeler: F-Gaz, sertifikasyon, yeterlilik, soğutkan, ozon. 1. GİRİŞ F-Gaz terimiyle, hidroflorokarbonlar (HFC), perflorokarbonlar (PFC) ve sülfürhegzaflor (SF6) kastedilmekte olup, bu maddeler endüstriyel soğutma uygulamaları, iklimlendirme sistemleri, izolasyon ürünleri, yangın söndürücüler gibi değişik uygulamalarda yaygın olarak kullanılmaktadırlar. F-Gazlar 1990’larda CFC ve HCFC’lerin yerini alan, ozon tabakasına zararlı olmayan, düşük toksik değerlere sahip ve çoğu yanıcı olmayan maddeleri içermektedir. Bununla beraber, küresel ısınma potansiyelleri (GWP) bağıl olarak yüksektir. 2. F-GAZ YÖNETMELİĞİ Avrupa komisyonu, Avrupa Parlamentosu, AB üyesi ülkeler, ilgili endüstriler ve sivil toplum kuruluşları ile üç yıl yoğun olarak süren müzakerelerden sonra, yönetmelik (EC 842/2006) taslağı 2006 yılının ilk yarısında sonuçlandırılmıştır. 2.1. Yönetmeliğin Amacı Yönetmeliğin amacı, Kyoto Protokolü kapsamındaki sera gazlarının (HCFC, PFC, PF6) emisyonunu azaltmaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için yürülüğe girecek alt başlıklar şöyledir: a. b. F-Gazların azaltılması, geri kazanımı, kullanımı ve imhası Etiketleme ve bu gazları içeren ekipmanın uygun tarzda devre dışı bırakılması

106

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

c. d. e.

Bu gazlarla ilgili raporlama sisteminin geliştirilmesi Bazı ürünlerin pazara arz edilmesi ile ilgili kısıtlamalar Bu sektörde faaliyet gösteren teknik elemanlar ve şirketlerin eğitim ve sertifikasyonu

Yönetmelik 4 Temmuz 2006 tarihinde yayınlanmış, bununla beraber birçok uygulamalarının 4 Temmuz 2007 tarihinde uyglamaya sokulması planlanmıştır. Avusturya ve Danimarka’da sera gazlarının yasaklanmasına ilişkin hali hazırda daha sıkı bir yönetmelik yürürlükte olduğundan, 31 Aralık 2012’ye kadar söz konusu ülkelerdeki yönetmeliklerin geçerli kalmasına izin verilmiştir. 2.1.1. Sera Gazlarının Azaltılması Bir soğutma, iklimlendirme ya da ısı pompası ekipmanına sahip tesisin işletmeni (operatörü), gaz kaçaklarını önlemek üzere gerekli tedbirleri almak ve mevcut kaçakları en kısa zamanda tamir etmekle mükellef kılınmıştır. Aynı zamanda, 3 kg’dan fazla F-gaz içeren sabit uygulamalarda kullanılan gazın kaydının düzenli olarak tutulması zorunludur. a. b. c. 3 kg ve daha fazla sera gazına sahip cihazlar, yılda en az bir kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 6 kg’den az sera gazına sahip hermetik sistemler bu kapsam dışında tutulmuşlardır. 30 kg ve daha fazla sera gazına sahip tesisler yılda en az iki kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 300 kg ve üstü sera gazı içeren tesislere ise yılda en az dört kez kaçak kontrolü yapılacaktır. Bu tesislerde aynı zamanda kaçak dedektörleri monte etme zorunlu olacak ve dedektörler yılda en az bir kere kontrol edilecektir.

Kaçaklar onarıldıktan sonra bir ay içinde tekrar kontrole tabi olacaklardır. Servis esnasında kullanılan soğutkanların kaydı tutulacaktır. 2.1.2. Geri Toplama 4 Temmuz 2007 itibarıyla tesisin işletmeni, F-Gazların sertifikalı eleman tarafından geri toplanabilmesi için gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır. Yönetmeliğin ilgili maddesi gereği, florlu sera gazlarının yeniden doldurulmayan tüplerde pazara arz edilmesi 4 Temmuz 2007 itibarıyla yasaklanmıştır. 2.1.3. Etiketleme 4 Temmuz 2007’den itibaren pazara arz edilen her cihazın üzerinde F-gazın kimyasal adı ve miktarı yazılmak zorundadır. GWP gibi bazı bilgiler, cihaz ile birlikte sağlanacak işletme el kitabında yer alacaktır. 2.1.4. Servis Personeli İçin Minimum Yeterlilik Şartları Yönetmeliğin 5. maddesine göre, ilgili sektör temsilcileriyle yapılacak görüşmeler sonucunda, söz konusu cihazlarla çalışacak olan personelin minimum yeterlilik koşulları belirlenerek, kişiler ve daha sonraki adımda da şirketlerin sertifikasyonu konusunda her üye ülke tarafından çalışmalar başlatılacaktır. 4 Temmuz 2008 itibarıyla, üye ülkelerin benimsediği yeterlilik ve sertifikasyon sistemi yürürlüğe girecektir. Üye ülkeler kurdukları sertifikasyon sistemi hakkında AB Komisyonu’nu haberdar edeceklerdir. Sonuç olarak, her ülke tarafından verilen sertifikalar karşılıklı olarak tanınacaktır. 4 Temmuz 2009 itibarıyla da, yalnızca bünyelerinde sertifikalı eleman bulunduran servis şirketlerinin söz konusu soğutkanları kullanmasına müsade edilecektir.

107

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

2.1.5. Raporlama Üretici, ithalatçı ve ihracatçıların söz konusu gazlara ilişkin rapor düzenleme gerekliliği ortaya çıkmıştır. 31 Mart 2008’den itibaren her yıl, 1000 ton/yıl ve üzeri işlem kapasitesine sahip yukarıda bahsedilen ilgililer AB Komisyonu’na rapor göndermek zorundadırlar. 3. OTİM YÖNETMELİĞİ Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 23.05.2006 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM), ülkemizin taraf olduğu Montreal Protokolü ve değişiklikleri ile kontrol altına alınan maddelerin kullanılmasına ve bazılarının tüketiminin bir takvim çerçevesinde azaltılarak kullanımdan kaldırılmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektir (Madde 1). Montreal Protokolü ve değişiklikleri uyarınca üretimi, tüketimi ve ticareti kontrol altına alınan bu maddelerden; Triklorflormetan (CFC-11), Diklordiflormetan (CFC-12), Triklortrifloretan (CFC-113), Diklortetrafloretan (CFC-114), Klorpentafloretan (CFC-115) servis amaçlı ithalatı 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren tamamen yasaktır. Bakanlık, sadece insan sağlığının söz konusu olduğu durumlarda yukarıda belirtilen maddeler için izin süresini uzatabilir. Bu Yönetmelik, kontrol altına alınan maddelerin dış ticaretini, kullanımını, bu maddelerin ve bu maddeleri içeren ürünlerin piyasaya sunulmasını, 2006 yılı ve sonrası ithalat ve kullanımları ile kamuoyunun bilgilendirilmesini kapsamaktadır (Madde 2). 3.1. Son Kullanıcıların Yeterlilik Esasları OTİM Yönetmeliği’nin 15. Madde’sinde ise son kullanıcının yeterlilik esasları şöyle tanımlanmaktadır. Son kullanıcı; a. Eğitim programında soğutma ve iklimlendirme konularında ders programı bulunan üniversite ve yüksek okul mezunları olması veya, b. 3308 sayılı mesleki eğitim kanunu kapsamında program içeriğinde soğutma ve iklimlendirme konuları bulunan programı (kalfalık, ustalık ve diploma) bitirmeleri veya c. Milli Eğitim Bakanlığı onaylı süresi en az 25 saatlik kurs programını başarı ile bitirmeleri gerekmektedir. Bunlar dışındaki belgelerin değerlendirilmesi Milli Eğitim Bakanlığı’nca denklik yolu ile yapılır. Soğutma ve iklimlendirme alanında eğitim veren üniversite, yüksekokul, endüstri meslek lisesi ve teknik liselerin müfredat programında geri dönüşüm programına yer vermek zorundadırlar. Süreklilik göstermeyen alanlarda (Bakanlıkça karar verilir), güvenlik amaçlı ihtiyaçların karşılanmasında, üretim ve servis amaçlı olmayan alanlarda, kullanılan gazın miktarının eğitim gerektirmeyecek derecede az olması durumlarında yukarıda belirtilen yeterlilik aranmaz. 4. SERTİFİKASYON GEREKLİLİĞİ Soğutma ve iklimlendirme sektöründe kullanılan soğutkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeniyle yasaklanmalarının soruna uzun vadede olumlu bir katkı sağlayamayacağı açıktır. Bu nedenle, özellikle F-Gaz yönetmeliği, eğitimli personel gereksinimine işaret etmektedir. Buradaki anahtar kelimeler ise “yeterlilik ve sertifikasyon” dur. 4.1. Yeterlilik Kavramı Yeterlilikler, çalışanın mesleki veya profesyonel becerilerinin resmi ifadesidir. Yeterlilikler sektörel ve ulusal seviyede tanınabilmektedir.

108

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Yeterlilik, bireyin öğrenmesinin belirli bir bilgi, beceri ve kapsamlı yetkinlik standardına ulaştığının yetkili bir makam tarafından belirlendiğinde kazanılır. Öğrenme çıktılarının standardı, bir değerlendirme süreci veya bir dersin başarıyla tamamlanması aracılığıyla doğrulanabilir. Yeterliliğe yönelik öğrenme ve değerlendirme, çalışma programı ve/veya işyeri deneyimiyle gerçekleşebilir. Yeterlilik, iş piyasasında ve ileri seviyeli eğitim ve öğretimde değerin resmi olarak tanınmasını sağlar. Yeterlilik, bir mesleğin uygulanması için yasal yetkilendirme şeklinde olabilir. 4.2. Yeterlilikler Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Yeterlilikler sistemi bir ülkedeki öğrenmeyi tanıtan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Yeterliliklerle ilgili meslek standartları, eğitim standartları, öğretim programları, değerlendirme, belgelendirme, kalite güvencesi, sektörler ve sivil toplum kuruluşları (STK) arasındaki işbirliği mekanizmaları, kurumsal, sektörel ve ulusal seviyede politikaların geliştirilmesi ve uygulanmasıyla ilgili araçların oluşturulması, yeterlilikler sistemi içerisindedir. Yeterlilikler çerçevesi, öğrenme seviyeleriyle ilgili bir takım kriterlere göre yeterliliklerin geliştirilmesi ve bunların sınıflandırılmasına yönelik bir araçtır. Çerçeveler, tüm öğrenme süreçlerini ve yollarını kapsayabilir veya belirli bir sektördeki, örneğin bir meslek alanıyla sınırlı olabilir. Bazı yeterlilik çerçeveleri bir yasal dayanağa sahip olabilirken diğerleri sosyal ortakların ortak görüşünü temsil edebilir. Ancak, tüm yeterlilik çerçeveleri, belirli bir ülkede veya uluslararası alanda kaliteyi, erişilebilirliği, bağlantıları arttıran ve yeterliliklerin kamuda veya iş piyasasında tanınmasını sağlayan bir temeli teşkil eder. 4.3. İKS Sektöründeki Durum 2003 yılı itibarıyla, 28 meslek yüksekokulunun (MYO) iklimlendirme-soğutma programlarında öğrenim gören öğrenci sayısı yaklaşık 5000’dir. 4702 sayılı kanun ile meslek liselerinden MYO’lara sınavsız geçişin başlamasıyla birlikte çeşitli sıkıntılar ortaya çıkmıştır. Bu yeni dönemde de, geçmişte olduğu gibi mezun öğrencilerin yegane beklentileri dört yıllık bir fakültede öğrenimlerine devam etmek üzere dikey geçiş sınavına girmek ve “mavi yakalı” kaderlerinden kurtulmak olmuştur. Bunun yanı sıra, ülkemizde henüz düşük doyma oranına (% 6’dan az) sahip soğutma-iklimlendirme pazarı gün geçtikçe büyümekte ve paralel olarak donanımlı iş gücü ihtiyacı da artmaktadır. Ülkemizdeki imalat sektörünün gelişmesi ve yeni yatırımlar, iç pazarda imalatçı firmaların etkinliğini arttırmıştır. Ülkemizde müstakil konut talebinin artmasının ve inşaat sektöründeki hareketliliğin sektörümüze olumlu yansımaları olmuştur. 2008 yılı sonlarına kadar bu hareketliliğin süreceği tahmin edilmektedir. Klima santralleri, soğutma grupları gibi alanlarda ülkemizde imalatın gelişmesi, hem sektörümüze hem de ihracat bazında ülke ekonomisine ciddi katkılar sağlamıştır. Split klima satışları da, bağıl olarak artan alım gücü doğrultusunda her yıl artmaktadır. Tüm bu alanlarda; montaj, işletmeye alma, bakım ve arıza giderme konularında sertifika edilmiş yeterliliğe sahip teknik elemanlara yoğun ihtiyaç hissedildiği/hissedileceği kaçınılmaz bir gerçektir.

25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 1998 2000 2002 2004
KLİMA SANTRALLERİ SOĞUTMA GRUPLARI

Şekil 1: Yıllar itibarıyla merkezi sistem üretim miktarları (Kaynak: İSKİD).

109

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Prensip olarak yeterlilikler, ulusal eğitim ve öğretim makamlarının yetkisindedir. Ancak, artan bir şekilde diğer kurumların ve kuruluşların yeterlilik sisteminde yetki talepleri Türkiye’de olduğu gibi Avrupa’da da dikkat çekmektedir. Çünkü, iş piyasasındaki işçi ve işveren kuruluşları, eğitim sektörünün mezunlarında aradıkları öğrenme çıktıları bulamamaktadırlar. Diğer bir ifadeyle, diploma ve sertifikalarda görünen yeterlilikler bireylere kazandırılamamaktadır. Diğer bir taraftan çevre konusu giderek önem kazanmaktadır. Kullandığımız soğutkanların çoğu, konusunda asgari servis becerisine sahip olmayan elemanların yanlış uygulamaları sonucunda atmosfere salınmaktadır. ABD’de EPA 608 (soğutkanlarla uygulama becerinizi test eden bir sertifika) sertifikasına sahip olmayan servis elemanları şirketlerde çalışma iznine sahip olamamaktadırlar. AB’de bu durum farklılıklar göstermekte, Almanya, Danimarka, İngiltere gibi ülkelerde ciddi eğitim/sertifikasyon süreci yaşanırken, topluluğa yeni katılan ülkelerin çoğu yeterlilik ve sertifikasyon sistemlerini henüz yeni geliştirmeye başlamışlardır. Ülkemizde de, soğutma ve iklimlendirme servis sektöründe çalışan elemanların, kabul gören uluslararası standartlar (ISO 17024 ve EN 13313) çerçevesinde eğitim ve sertifikasyon sürecine tabi tutulmaları, sektörümüzün geleceği açısından önem arz etmektedir. 5. SONUÇ AB için de yeni sayılan ve çevrenin korunması açısından önemli olan F-Gaz ve ulusal bazdaki OTİM yönetmeliklerinin, iklimlendirme soğutma sektörüne getireceği yenilik ve farklılıkların, AB ülkeleri ile paralel olarak ülkemizde de uygulanabilirliğinin temin edilmesi ve bu konuda çok fazla bilgi birikimine sahip olmayan sektördeki büyük bir çoğunluğun bilgilendirilerek söz konusu servis uygulamalarındaki kalitenin arttırılması ile eğitim ve sertifikasyon, gelecekteki öncelikli konular olarak ortaya çıkmaktadır. Ülkemiz ve AB ülkeleri arasındaki sektörel ticari bağlar ve sonucunda ortaya çıkan teknik eleman dolaşımı, uygulamalar konusunda da ortak davranmayı zorunlu kılacaktır. Sektörümüz içinde yer alan STK’lar ve öğretim kurumları, İKS alanında oluşturulması gereken sertifikanın gerektirdiği öğrenme çıktıları, yetkinlik tanımlamaları ile sertifikasyon için gerekli toplam kredi miktarı konularında çalışmalar yapmalıdır. Kaynaklar 2006, “Regulation (EC) No 842/2006 of the European Parliament and of the Council of 17 May 2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Official Journal of the European Union, Brussels, Belgium. 2. 26176 sayılı Resmi Gazete, 2006, “Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik”, Ankara. 3. Anonim, 2005, “Towards An European Qualifications Framework for Lifelong Learning”, Commission Staff Working Document, Commission of the European Communities, Sec. (2005) 957. Brussels. 4. Borat, O., 2006, “Avrupa Birliği ve Türkiye’de Yeterlilikler Çerçevesi”, Türkiye’de Mesleki Eğitim Öğretim Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Uluslararası Konferansı, Çalıştay raporu, İstanbul 5. EPEE, 2007, “EC Regulation No 842/2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Brussels, Belgium. 1.

110

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

MERKEZİ YÖNETİM SİSTEMİ YAZILIMI İLE SOĞUTMA OTOMASYONU
Maurizio Zago, Gabriele De Bona*, N.Güray Şenol** Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA *Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA **Ercan Teknik Ltd. Şti, İstanbul mzago@dixell.com, dbgabriele@dixell.com, info@ercanteknik.com

ÖZET Günümüzde enerji tasarrufu ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi temel hedef olmuştur. Otomasyona dayalı bir takip ve denetim sistemi yardımıyla emiş ve kondenser basınç değerlerinin ortam ve dış hava şartlarına göre dinamik olarak ayarlanması, merkezi soğutma ünitelerinde emiş basıncının tesisteki soğutucuların verimi ve çalışma şartlarına göre takibi, defrost optimizasyonu, tesislerin kullanım yoğunluğuna göre farklı set değerleri kullanımı v.b yöntemlerle soğutma tesisleri, market zincirleri, lojistik depolar, entegre üretim tesislerde önemli enerji tasarrufu sağlanabilir. Ayrıca enerji tüketimi analiz ve istatistiklerinin oluşturulması; aydınlatma, perde, merkezi klima v.b sistemlerin çalıştırılması ve defrost gibi bazı periyodik işlevlerin otomatik yürütülmesi ile lokal sistemlerden gelen alarmların takip ve yönlendirilmesi; periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin idaresi ve raporlamaları; tesislerdeki kritik olayların (sıcaklık/basınç değişimleri, güç kesilmesi, arızalar, açık kapı sinyalleri v.b.) takibi ve bildirimi, yedek parça ve stok takibi gibi hizmet maliyetini düşürecek uygulamalar da bu sistem ile gerçekleştirilebilir. Anahtar Kelimeler: Enerji tasarrufu, Maliyet, Otomasyon, Denetim, Takip

1. GİRİŞ 1970'li yıllarda yaşanan petrol krizi sonrasında enerji konusuna ilgi artmış ve enerji tasarrufu konusu gündeme gelmiştir. Artık hepimiz biliyoruz ki enerjinin fazla kullanılması sonucunda doğal kaynaklarımızı hızla tüketiyoruz, çevre kirleniyor ve enerji için ödediğimiz bedel gün geçtikçe yükseliyor. Ekonominin ana unsuru olan ve hayat kalitesini iyileştiren enerjinin verimli kullanılması gerekliliği ortadadır. Günümüzde her sektörde olduğu gibi soğutma sektöründeki uygulamalarda da enerji tasarrufu yapmak ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi en temel ve ekonomik hedef durumuna gelmiştir. Bu metinde esas olarak perakende sektörü (gıda perakendesi, süpermarketler v.b.) dahilinde yeralan soğutma otomasyonuna yönelik yeni teknolojik gelişmeler ve süpermarket kontrol ve denetim sistemleri alanında ileri düzeyde teknolojik atılımlar ve çalışmalar yapan İtalyan DIXELL firmasının geliştirdiği enerji tasarrufu uygulamaları konusunda bilgi aktarımı yapılacaktır. 2. PERAKENDE SEKTÖRÜNÜN HEDEFLERİ Esas itibariyle perakende sektöründe yeralan tesisler kapsamındaki uygulamalar göz önüne alındığında, enerji tasarrufuna da destek sağlayacak iki temel hedef karşımıza çıkmaktadır. Bunlar maliyetlerin düşürülmesi ve kalite kontrolünün sağlıklı yürütülmesidir. Söz konusu hedeflere ulaşmak için artık perakende

111

LON: Atanmış bir mikroprosesör. Kalite kontrolü Soğutulmuş gıda ürünlerinin kalitesinin devamlılığı HACCP şartlarının sağlanması ve hassas bir sıcaklık kontrol yöntemi elde edilebilir. bir alarm durumunda çabuk ve yerinde müdahale edilmesi masrafların azaltılmasında önemli bir fayda sağlayacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. soğuk depo v.b. 2. soygun ve gaz kaçağı gibi durumlarla ilgili koşullar sisteme dahil edilerek bu koşullara uygun hareketler yürütülebilir. 2.) arıza istatistiklerinin tutulması ekipman kalitesinin devamlılığını sağlar. 112 . Böylece tesiste bir sinerji ve daha yüksek güvenlik şartları yaratılabilir. İletişim protokolleri Otomasyon. klimalandırma.b. Bununla birlikte tesis kapsamında yer alan soğutma elemanlarının (kabin. İZMİR piyasasında teknolojik gelişmeler ışığında otomasyona dayalı kontrol ve takip mekanizmaları ile uygulamalar yapılmaktadır ve bu tür tesisler her geçen gün yaygınlaşmaktadırlar.1. ayar yazılımı ve devreye alma süresi gerektirdiği için pahalıdır. Her üç kalem maliyetlerinin azaltılması otomasyona dayalı bir merkezi denetim ve takip sistemi ile mümkündür. su baskını. 1 2 3 Modbus: Farklı soğutma ve A/C ekipmanı üreticilerin cihazlarının en üst düzeyde müşterek çalışmasını sağlayan açık ve standart protokoldür. aydınlatma v. 3. Tesis genelindeki soğutma. SOĞUTMADA OTOMASYONA DAYALI DENETİM VE TAKİP 3. Bununla birlikte merkezi denetim ve takip sistemi kapsamındaki cihazların dijital girişleri vasıtası ile yangın. 9-12 EKİM 2008. Maliyetlerin düşürülmesi Perakende pazarında sistemin toplam maliyetini oluşturan ana unsurlardan biri satılan soğuk ya da donmuş ürünlerde yaşanacak kayıplardır. ağ kurmak kolay ve ucuzdur. Tesis bünyesindeki sistemlerin periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin zamanında ve hata önleyici nitelikte olması.2. Söz konusu her üç kalite koruma faaliyetinin yürütülmesi yine tesisin merkezi bir otomasyon ve kontrol sistemi kullanılarak işletilmesiyle mümkün olacaktır. sistemler tarafından harcanan güç etkili bir planlama ve kontrol mekanizması ile azaltılabilir. kapsamındaki tüm cihazların ve elemanların bir bütün olarak işbirliği yapmaları halinde gerçekleşir. Tesislerde harcanan toplam güç miktarı da maliyetleri etkileyen temel unsurlardan biridir. reyon. Soğutma otomasyonuna tesis dahilinde Modbus protokolünü kullanan diğer sistemlerin de entegre edilmesi mümkündür. Diğer bir unsur ise tesislerin bakım masraflarıdır. Ayrıca bakım onarım faaliyetlerinin ilgili servis ekipleri tarafından ve verimli bir şekilde gerçekleştirilmesi de tesis bünyesindeki faaliyetin kalitesinin devamlılığını temin eder. Sistem kapsamındaki cihazların işbirliği haline olmaları aynı dili konuşmaları ile mümkündür. Soğutma otomasyonunda genellikle kullanılmakta olan üç iletişim protokolü vardır.1. duman. Diğer özel protokoller: Kapalı protokollerdir ve kullanıcılarını yalnızca bir üreticiye bağımlı kılar. Bu kayıpların önlenmesi için güçlü bir alarm takip ve yönetimi gereklidir.I.

geciktirme v. Şekil 2: TCP/IP bağlantısı 3. 9-12 EKİM 2008. güvenlik firmaları v.3.3. Süpermarketlerde bağlanabilirlik Süpermarketlerde genellikle muhasebe.s.I.s. İZMİR Şekil 1: Bir Modbus ağı örneği 3. Alarm yönetimi 3. Lokal alarmlar Lokal denetim ve takip sistemleri (ör. mağaza yönetimi.1. Alarmın özelliğine ve önem derecesine göre gerekli adreslere (uzak denetim merkezi. yazar kasa. Yerinden toplanan bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme.) alarm mesajları gönderimi yapılır.: DIXELL XWEB serisi) bünyesindeki alarm yönetimi tesiste sisteme bağlı bulunan tüm cihazlardan gelen alarm bilgilerini toplar.2. servisler. Merkezi denetim ve takip sistemlerinin de aynı LAN TCP/IP ağına bağlanabilmesi mümkündür. müzik ve reklam yayınlarının bağlı olduğu geniş bir TCP/IP bağlantı imkanı bulunmaktadır.) tabi tutulur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. depo gibi birimlerin ve kurumsal bağlantıların. 113 .

Soğutma kontrol cihazları teknolojisindeki gelişmeler sayesinde özel algoritmalar vasıtasıyla sistemin çalışmasını optimize etmek ve bu şekilde kullanılan eneri miktarını azaltmak mümkündür. Uzak alarmlar Merkezi denetim sunucusu (ör.2. derin muhafaza. gündüz servisi. Ancak bireysel bazda gerçekleştirilen bu işlevlerden ziyade sistemdeki tüm cihazların birlikte ve işbirliği yaparak çalışmaları ile en yüksek enerji tasarrufu perfomansı elde edilebilir.s. İZMİR Şekil 3: Lokal alarm yönetimi 3.1. Enerji tasarrufu ayar değerleri Sistem soğutma biriminin türüne göre (normal muhafaza. Dixell firması tarafından geliştirilen merkezi denetim ve takip sistemi kapsamında enerji tasarrufuna yönelik aşağıdaki fonksiyonlar bulunmaktadır. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ENERJİ TASARRUFU Bir süpermarkette enerji tasarrufu tesiste kullanılan her bir soğutma kontrol cihazı tarafından bireysel olarak sağlamak imkanı vardır. 9-12 EKİM 2008.s. alarmın özelliğine ve önem derecesine göre her bir sistemin bağlı bulunduğu servis firması veya sözleşme tipine bağlı olarak (gece servisi. aydınlatma.) günde iki kez cihazlara yeni ayar değerini otomatik olarak gönderir. geciktirme v. reyon perdeleri. v. Böylece birimin ihtiyacı kadar soğutma yapılmasını sağlar.3. Alarmın geldiği lokal sisteme.s. ışıklı panolar gibi birimlerin elektrik kullanımlarının 114 . 1 Enerji tasarrufu ayar değerleri 2 Sistem dahilindeki yüklerin kontrolü 3 Buğu önleyici ısıtıcılar 4 Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.) ilgili adreslere alarm mesajları gönderimi yapılır. kurum kalite departmanı ya da mağaza yönetimi v.: DIXELL XCENTER uygulaması) kendisine bağlı tüm lokal denetim ve takip sistemlerinden gelen alarm bilgilerini bir çağrı merkezi gibi toplar. Bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme.I. Şekil 4: Uzak alarm yönetimi 4. Bununla birlikte forklift.) tabi tutulur.

Sensörden sıcaklık bilgisini alan cihazlar ise reyonun soğutmasını kontrol eden cihazlardır. Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu Dixell firmasının tasarladığı özel patentli bir algoritma ile market dahilindeki merkezi soğutma ünitelerinin ayar değerlerinin mümkün olan en uygun şekilde değiştirilmesi ve bu yolla ünitelerin çalışmalarının tesisteki ihtiyaca göre optimize edilmesi mümkün hale gelmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dixell’in XWEB5000 merkezi denetim ve takip sistemi sıcaklık ve nem sensörleri ile tesis dahilinde anlık çiğ noktası değerini hesaplar. 4. İZMİR sadece gerçekten ihtiyaç olması durumu ile sınırlandırılması enerji tasarrufu açısından önemlidir. Reyon camına monteli sıcaklık sensörü bağlı olan kontrol cihazları da ortam şartlarına (sistemden alınan) ve cam sıcaklığına bağlı olarak ısıtıcıların çektiği gücü modüle eder. Buğu önleyici ısıtıcılar Bir süpermarkette en çok enerji harcayan birimlerden birisi soğutmalı reyonlarda camların buğulanmasını önlemek için kullanılan ısıtıcılardır. 9-12 EKİM 2008. CRO (Compressor Rack Optimization) adı verilen bu algoritma ile temel olarak iki kriter kontrol edilir: 1 Soğutma ünitesi emiş basıncı 2 En kritik kabin Şekil 7: 115 . Dolayısı ile bu tip cihazların gerekli olduğunda çalışması bir zaman programlaması ile otomatik olarak yürütülebilir.2.I.2. Yaygın uygulamada bu tertibatın kullanıldığı birimlerde cam sıcaklık sensörleri reyon üreticisi tarafından monte edilir. Şekil 6: Buğu önleyici ısıtıcıların kontrolü Söz konusu uygulama ile ısıtıcıların harcadığı enerjiden yaklaşık %60 tasarruf edilebileceği çeşitli denemelerde kanıtlanmıştır. 4.

I. Üst grafikte ünitenin çektiği gücün haftalık değişimi. İhtiyaca göre ayar değeri yükseltildiğinde çekilen güçte belirgin bir azalma olmaktadır. Böylece daha fazla soğutma gücüne ihtiyacı olan birimi ve ne kadar ihtiyacı olduğunu belirler. Aşağıdaki grafiklerde CRO algoritmasının kurulu olduğu gerçek bir tesiste CRO’nun aktif ve kapalı durumlar gözlemlenmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR CRO tüm kabinlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder. 9-12 EKİM 2008. CRO algoritması sisteme bağlı olan tüm birimlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder ve her birimin soğutma ihtiyacı oranını dinamik olarak hesaplar. Noktalı çizgiler haftalık ortalama değerleri göstermektedir. alt grafikte ise CRO’nun aktif olduğu durumlarda ayar değerindeki haftalık değişimler görülmektedir. 116 . Şekil 8: Kabinlerden gelen soğutma ihtiyacı listesi Bu bilgiler yardımıyla CRO otomatik olarak soğutma ünitesi ayar değerini ayarlanmış alt ve üst limitler arasında en kritik kabinin soğutma ihtiyacını dikkate alarak yeniden düzenler ve emiş basıncını bu duruma adapte etmeye çalışır.

Tesisteki görevlilerin müdahalelerinin ve işlemlerinin kalifiye teknisyenler tarafından uzaktan kontrol edilmesi imkanı yaratılır. Bu uygulamada elektronik genleşme valfi kullanımı gerekli değildir. Garanti periyodu içerisinde tesise yerinde ve hızlı müdahale edilmesi mümkündür. Böylece tesis görevlilerinin bu tip tekrarlanan işlevler için eğitim almalarına ve sorumluluk yüklenmelerine gerek kalmaz. Sistemin devreye alınması ve teslimi aşamasında yapılmış olan ayarların çok hızlı bir şekilde onaylanması mümkündür. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ZAMAN PROGRAMLAMASI Süpermarket yöneticileri için işlevlerin bir program dahilinde yürütülmesi her zaman faydalıdır. 5. Merkezi denetim ve takip sistemi aracılığıyle yürütülen bu işlevler sayesinde 1 2 3 4 5 Sıcaklık grafikleri ve alarm kayıtları yardımıyla tesiste meydana gelen arızaların analiz edilmesi mümkündür. gece olduğunda enerji tasarrufu prosedürlerinin devreye alınması. 6. 117 . kabinlerin ve süpermarketin aydınlatmalarının otomatik olarak kontrolü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Merkezi denetim ve takip sistemi HACCP kayıtlarının güncel tutulması ve çıktılarının hazır bulundurulması.I. Kullanıcı şifreleri ve aktivite kayıtları yardımıyla sistemi kullanan kişilerin müdahale ve hareketlerinin izlenmesi mümkündür. e-mail ya da yazıcı yoluyla günlük raporların alınması gibi sisteme tanımlanacak tüm görevleri otomatik olarak ve gerektiği zamanda yerine getirir. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – TAKİP VE MOBİL BAKIM Takip ve mobil bakım imkanı soğutma sistemleri üreten ve kurulumunu yapan firmalara en büyük desteği sağlar. İZMİR Şekil 9: CRO’nun aktif ve kapalı olduğu durumların karşılaştırılması Yapılan testler ve prototip uygulamalar sonucunda CRO algoritmasının kullanımının yaklaşık %20’ye varan enerji tasarrufu sağladığı ortaya çıkmıştır.

v. forklift batarya şarjlarını devre dışı bırakır. Denetim sistemi elektrik kesintisi durumunda jeneratörün devreye girmesini takip ederek aşırı yüklenmeyi engellemek amacıyla örneğin klima sistemini. 4 Bu örneklerin sınırsız sayıda çoğaltılması ve dolayısı ile bir tesiste eneji kullanımını en aza indirgeyerek kullanılan enerjiden alınan verimin arttırılması söz konusu denetim ve takip sistemi ile mümkündür. 118 .b. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – DENETİM XWEB5000 denetim sistemi önceden programlanmış mantık ve alan girişlerine bağlı olarak tesis dahilinde otomatik işlemler yapar. Bu programlamanın standart bir PLC’deki gibi özel bir programlama dili ile değil oldukça basit bir grafik arayüz yardımıyla yapılması mümkündür. SONUÇ Konuya her ne kadar süpermarketlerde yapılan uygulamalar açısından yaklaşıldıysa da söz konusu merkezi denetim ve takip sistemlerinin uygulama alanlarını genişletmek mümkündür. Aşağıda denetim mekanizmasının nasıl çalıştığı ile ilgili bazı örnekler verilmiştir. soğutma sistemlerinin kullanıldığı birçok farklı alanda bu denetim ve takip sistemlerinin uygulanması artık gereklilik arz etmektedir. yakıt istasyonları. fırınları. Kompresör arızası durumunda denetim sistemi kabinlerin ayar değerlerini yükseltip kondenzasyon ayar değerini düşürebilir. Soğutma tesisleri. entegre üretim tesisleri. lojistik depolar. Böylece kullanıcının programlama dili öğrenmesi gereği kalmaz. market zincirleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 8. defrost döngülerini iptal edebilir. v. gereksiz aydınlatmaları. Denetim sistemi dış ortamdaki ışık miktarını ölçerek market aydınlatma sisteminin bir bölümünün çalıştırılması veya kapatılmasını sağlar. 9-12 EKİM 2008.s. 1 2 3 Denetim sistemi süpermarket genelinde harcanan güç miktarını izleyerek tarife sınırlarını aşmadan önce bazı yüklerin devre dışı bırakılıp bırakılmayacağına karar verir. ayar değerlerini yükselterek soğutma sisteminin daha az güç çekmesini sağlayabilir. İZMİR Şekil 10: Günlük bir zaman programlaması örneği 7.I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. İZMİR OTURUM VI İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA 119 . 9-12 EKİM 2008.

orhan1@ cu. Sistemde hava soğutmalı bir soğutma grubu. şarj için kullanılan ikincil akışkan mahale gönderilir ve orada ısındıktan sonra depo içerisindeki borulara girer ve buzu içten eritir.-Mim. Şekil 1’de gösterilmiştir. Bu avantajından dolayı buz depolamalı sistemler. Deşarj 1. ADANA fertelli@ cu. Deşarjda ise dıştan eritmeli sistem için. Her iki sistemde de (içten ve dıştan eritmeli) şarj esnasında. statik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılırlar [2]. Soğutma ihtiyacı genellikle insanların çalışma saatleri olan gündüz (havanın sıcak olduğu) saatlerinde ortaya çıkmakta. buz depolamalı bir iklimlendirme sistemi. Dinamik sistemlerde buz. Statik sistemlerde. günümüzde büyük önem kazanmıştır. GİRİŞ Çağın getirdiği konfor ihtiyaçlarından birisi olan soğutma. İçten eritmeli istemlerde ise.I. suyun donma ve erime gizli ısısından faydalandıklarından küçük hacimlerde büyük miktarda ısıl enerji depolayabilirler. Buz. iklimlendirilen binanın enerji ihtiyacının elektrik talebinin maksimum olduğu zaman diliminden. düzenlenmesi ya da daha fazla elektrik enerjisinin üretilmesi gerekmektedir. oda içerisinde fan-coiller ve ölçüm için bazı sensörler (sıcaklık. tunyil@ cu. Soğu depolama sistemleri su. minimum olduğu zaman dilimine kaydırmaktadır. bu saatlerde elektrik çok kullanılmakta ve elektrik santrallerinde üretim için yoğun talep olmaktadır [1]. Soğu depolama sistemleri. İZMİR BUZ DEPOLAMALI BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN ŞARJ VE DEŞARJ PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ Ahmet Fertelli. Bu sistemler. DENEY DÜZENEĞİ Çalışmada kullanılan deney düzeneğinin şarj ve deşarj durumları için tesisat şeması. 9-12 EKİM 2008. Gerçekleştirilen deşarj deneyinde ise mahal konfor şartlarının sağlandığı ve otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. Orhan Büyükalaca ve Tuncay Yılmaz Çukurova Üniversitesi Müh.tr. uygulamada çok tercih edilmektedir. basınç ve debi) yer almaktadır [3]. 2. Buz depolamalı sistemler. depolama tankının içerisine yerleştirilmiş borular üzerinde buz oluşturulur. ikincil bir akışkan tank içerisindeki borulardan geçirilir.tr ÖZET Bu çalışmada tam depolamalı işletme stratejisine dayalı. Bu yoğun talebi ortadan kaldırmak için talebin azaltılması.edu.edu. Sistemde aracı akışkan olarak %30 glikol-su karışımı kullanılmaktadır. kendi içerisinde içten eritmeli ve dıştan eritmeli olmak üzere ikiye ayrılırlar. buz ve faz değiştiren ötektik tuzlar olmak üzere üç farklı depolama ortamı kullanırlar [2]. özel olarak tasarlanmış plaka veya serpantin yüzeylerinde oluşturulur. su depolamalı sistemlerde kullanılan depo kapasitesinin beşte veya altıda biri mertebesindedir. hava sıcaklığındaki artışın sistem performansını olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiştir. Çukurova Üniversitesi Makine Mühendisliği Laboratuarlarındaki bir mahalin soğutulması için kullanılmıştır. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. buz deposu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 120 . Anahtar Kelimeler: Soğu Depolama. tank içerisine mahalden gelen ılık dönüş suyu buz üzerine pompalanarak buz eritilir.edu. Farklı yoğuşturucu hava giriş sıcaklıklarında sistemin şarj performansını belirleyebilmek için şarj deneyleri ve fan kontrol sisteminin kullanıldığı deşarj deneyleri yapılmıştır.tr. iki ve üç yollu vanalar. Bu sistemlerdeki depo kapasitesi. Buz depolamalı sistemler. nem. sirkülasyon pompası. Şarj. Şarj deneyleri sonucunda.

Depodan çıkan glikol-su karışımı mahalde bulunan fan-coillere gönderilerek ortamı soğutur ve tekrar ısınarak depoya döner. Bu işlemde soğutma grubu hiç çalışmaz ve gerekli soğu ihtiyacının tamamı depodan karşılanır. 1 m çapında ve 1. Her iki kontrol seçeneği de mahal içerisine yerleştirilmiş oda termostatından alınan sinyaller doğrultusunda çalışır. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Mahal a) Mahal b) 3 Yollu T Karıştırıcı Vana 3 Yollu T Karıştırıcı Vana Genleşme Deposu Tank Genleşme Deposu Tank Pompa Soğutma Grubu Pompa Soğutma Grubu Şekil 1. oda termostatı.5 m yüksekliğinde su dolu bir plastik tank ve içerisine yerleştirilmiş serpantinlerden oluşmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tank içerisindeki serpantinlerde dolaşan karışım serpantinler üzerinde buz oluşturarak.I. Serpantinler. Buz depolamalı iklimlendirme sistemi a) Sistemin genel görünüşü b) Isıl eleman çiftleri yerleşim planı Sistemin oda içerisindeki otomatik kontrolü. soğutma grubunda -4 °C ile -6 °C aralığında istenilen bir değere kadar soğutulup. 16 mm dış çapında ve 2 mm kalınlığında polietilen borulardan yapılmıştır [4]. fan ve vana olmak üzere iki seçeneklidir. Yapılan 121 . T7 T8 T9 T6 T5 T4 a) b) T3 T1 T2 Şekil 2. tekrar soğutma grubuna dönmektedir. buz tankına gönderilmektedir. iki adet fancoil ve oransal kontrollü bir selenoid vana bulunmaktadır. gerekli olan soğutma ihtiyacını karşılamak için kullanılır. şarj süresince üretilen buz. Soğutulan mahalde. Buz depolamalı soğutma sistemi a) Şarj b)Deşarj Soğu deposu. Şarj esnasında glikol-su karışımı. Deşarjda ise.

İZMİR şarj deneylerinde aracı akışkanın depo.0 7.6 33.4 1.5 1. Gerçekleştirilen şarj deneylerinin bazı parametreleri Çizelge 1’de verilmiştir. s’ye kadar doğrusal olarak azalmakta ve bu süre sonunda su sıcaklığı -3 °C olmaktadır.83 37.22 Yapılan şarj deneylerine örnek olarak. Şekil 2b’de gösterildiği gibi tankın üst.11 32. Sistemde şarj esnasında soğutma grubu ve pompanın enerji tüketimini ölçen bir akıllı sayaç bulunmaktadır.58 30.8 7. Şarj deneylerinde depolanan enerji miktarları Yoğuşturuc Depo İçi Oluşan Depolana Depolana Depolana u Girişinde Deney Şarj Başlangı Şarj Tüketile Buz n Duyulur n Gizli n Toplam Ortalama n Enerji No Süresi ç Su Performansı Miktarı Enerji Hava Enerji Enerji Sıcaklığı Sıcaklığı [h] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 7 7 7 7 7 8 8 7 8 7 7 7 7 8 [°C ] 7.8 7.12 [kg] 424 405 395 410 392 427 430 365 425 400 406 390 405 420 [kJ] 27504 26136 27612 26928 25668 28116 26568 27396 27648 28152 25416 26856 26316 26352 [kJ] 142020 135648 132300 137340 131292 143028 144036 122256 142344 133992 135972 130644 135648 140688 [kJ] 169524 161784 159912 164268 156960 171144 170604 149652 169992 162144 161388 157500 161964 167040 1. ilk yaprak kristal (dentric) yapılar oluşmaya başlamaktadır [5]. s’de başladığı.776 kg/s ve tank girişinde ortalama glikol-su karışım sıcaklığı yaklaşık -4.5 7.3 7.4 6. Faz değişiminin sonucu olarak.26 1. soğuk su tankın alt bölgesinde bulunmaktadır. Deney başlangıcında sıcak su tankın üst bölgesinde toplanırken.41 1. Deney başlangıcında.0 7. Bu deneylerde şarj süresi 7 h ve 8 h.0 7.47 1.48 30.61 31. Deney süresince tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklığını ölçmek için.61 37.1 7. suyun tamamını kaplayacak şekilde hızla yayılmaktadır. Şekilden de görüldüğü gibi tank içerisinde ölçüm yapılan bütün noktalardaki sıcaklıklar birbirine oldukça yakın olmasına rağmen.26 1. Ayrıca yoğuşturucuya giren ve çıkan havanın sıcaklıkları ve depo gidiş hattı üzerine yerleştirilen venturimetre ile karışımın debisi de ölçülmektedir.44 1. 3. ortama verilen ısıl enerji.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.59 38.0 7.24 1.07 32. Ancak bu zamana ve bu sıcaklığa kadar depo içerisinde herhangi bir buz oluşumu başlamamaktadır. İkinci aşamada. su sıcaklığının suyun faz değişim 122 . depo içerisindeki su sıcaklığı 7.0 [°C ] 21 21 24 25 25 27 27 27 27 27 28 28 28 28 [kW] 31.3 7.05 38.28 1. glikol-su karışımının debisi 0.9 °C’dir.2 6. ilk oluşan kristallenme birkaç saniye içerisinde. Şekil 3’de tank içerisindeki 9 farklı noktada deney süresince ölçülen su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. Sıcaklıklar yaklaşık 6000. 9-12 EKİM 2008. Aşırı soğuma (supercooling) olarak adlandırılan bu aşamanın bitiminde. tankın alt ve üst bölgeleri arasında az da olsa sıcaklık katmanlaşması mevcuttur. 18 Mayıs 2006 tarihinde yapılan şarj deneyinde (1 nolu) ölçülen çeşitli parametrelerin grafikleri aşağıda gösterilmiştir. Çizelge 1.7 31.25 32.05 33.32 1. suyun çekirdekleşme sıcaklığına ulaşmasıyla (-3 °C). yoğunluk etkisinden dolayı doğal konveksiyon hareketinin 2000.I. glikol buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır. orta ve alt bölgelerine toplam 9 adet ısıl eleman çiftleri yerleştirilmiştir. soğutma grubu ve pompa giriş-çıkışlarında sıcaklığı ölçülmektedir.38 1. Toplam şarj süresi 7 saattir. BULGULAR ve TARTIŞMA Bu çalışmada 21 °C ile 28 °C arasında değişen farklı yoğuşturucu hava sıcaklıklarında 14 adet şarj deneyi ve fan kontrollü bir deşarj deneyi gerçekleştirilmiştir.3 °C.3 7. Su sıcaklığının 4 °C’ye kadar azalmasıyla.38 1. ayrıca sıcak ve soğuk su tabakalarının yer değiştirdiği görülmektedir.4 1.

Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim Şekil 4’de ise glikol-su karışımının depoya giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. şarj performansı gibi parametreler hesaplanmıştır. 9-12 EKİM 2008. depolanan soğu enerjisinin. Elde edilen verilerden her deney için. Farklı hava sıcaklıkları için yapılan deneylerde. İZMİR sıcaklığına (0°C) kadar yükselmesine yol açmaktadır. Yapılan 14 adet deney için sistemin soğu depolama kapasitesi. Şekilden de görüldüğü gibi glikol-su karışımının depoya giriş sıcaklığı yaklaşık -7 °C ye kadar azaldıktan sonra hızla 2 °C artmış ve deneyin geri kalan bölümü içerisinde hemen hemen sabit kalmıştır. Sistemin şarj performansı ise. Hava sıcaklığının artması ile soğutma grubu etkinliğinin azalmasından dolayı sistem performansında oluşan azalma grafikten açıkça görülebilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Gün içerisinde dış hava sıcaklığının artışına paralel olarak yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı da artmıştır. Yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığına bağlı olarak şarj performansının değişimi Şekil 6’da gösterilmiştir. yukarıda da açıklandığı gibi. 15 8 6 T ( oC) 10 4 2 T (oC) 5 0 1000 2000 t (s) 3000 4000 0 -5 0 5000 10000 t (s) T1 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 15000 20000 25000 Şekil 3. kristallenmenin başlamasıyla ortama verilen ısıl enerjiden kaynaklanmaktadır. Glikol-su karışımı sıcaklığının depo girişi ve çıkışı arasında yaklaşık 2 °C’lik fark tüm deney boyunca korunmaktadır. Deney başlangıcında karışımın buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır. Kristal oluşumundan sonra borular üzerinde ince bir buz tabakası oluşmaya başlamakta ve kalınlığı zamanla artmaktadır. Hava soğutmalı soğutma grubu yoğuşturucusunun giriş ve çıkışında ölçülen hava sıcaklıklarının zamanla değişimi Şekil 5’de gösterilmiştir. Havanın yoğuşturucu girişindeki ortalama sıcaklığı 21 °C. Sonuçlar Çizelge 1’de gösterilmiştir. giriş ve çıkışı arasındaki sıcaklık farkı ise yaklaşık 10 °C’dir. deney süresince pompa ve soğutma grubunun tükettiği elektrik enerjisi ve deney sonunda da depo içerisinde oluşan buz miktarı ölçülmüştür.I. 123 . sistemin enerji tüketimine (soğutma grubu+sirkülasyon pompası) bölünmesi ile hesaplanmıştır. depolanan gizli ve duyulur ısıl enerji miktarları hesaplanarak deponun toplam soğu depolama kapasitesi belirlenmiştir. Sıcaklıktaki ani artış.

9-12 EKİM 2008.5 Şarj Performansı 1. İZMİR 10 Depo Giriş Depo Çıkış 5 T ( C) 0 -5 o -10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Şekil 4. Glikol-su karışımının depo giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 35 30 T (oC) 25 20 15 10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Hava Giriş Hava Çıkış Şekil 5.1 1.0 20 22 24 26 o Hava Sıcaklığı ( C) 28 30 Şekil 6.4 1.2 1. Şarj performansının zamanla değişimi 124 .6 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yoğuşturucu hava giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişim 1.3 1.I.

Fanın açılıp kapanmasıyla oluşan sıcaklık dalgalanmaları Şekil 10’daki mahal içerisinde ölçülen nem eğrisinde de görülmektedir. Şekil 11’de deney süresince mahal içerisinde ölçülen sıcaklık ve nem değerlerinin psikometrik diyagram üzerindeki dağılımı gösterilmiştir. Mahal havası. Erimenin ilk olarak tankın alt bölgesinde başladığı. otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. Her deney için depolanan enerji miktarı ve şarj performansı hesaplanmıştır. saat 16:00’ya kadar akışkanı ayarlanan sıcaklık değerinde mahale gönderebildiği görülmektedir (Şekil 8). Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim 4. mahaldeki hava sıcaklığı ve nem değerleri deney süresince ASHRAE tarafından belirtilen konfor bölgesinin içerisinde bulunmaktadır. debi ve vana kontrol sistemi gibi farklı parametrelerin sistemin şarj performansına olan etkileri incelenecektir. 12 T1 9 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 T ( C) 6 o 3 0 -3 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 7. Şekil 9’da görüldüğü gibi oda sıcaklığı için ayarlanan termostat değeri (23 °C) gün boyunca yaklaşık olarak elde edilmiştir. Sıcaklık değerlerinde belirli zaman aralıklarında dalgalanmalar görülmektedir. Bundan sonraki çalışmalarda. Bunun sebebi mahal içerisindeki sıcaklığın. oda sıcaklığı bu değerin üzerine çıktığında ise fan tekrar açılmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 125 . Elde edilen sonuçlardan yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığının artması ile sistem performansının azaldığı tespit edilmiştir. karışım depo giriş sıcaklıkları. 3 yollu karıştırıcı vananın. 9 Temmuz 2006 tarihinde yapılan deney sonuçları Şekil 7-11’de verilmiştir. Fan kontrollü yapılan deşarj deneyinde. Şekilden görüldüğü gibi. tank içerisindeki buzun tamamen erimesinden dolayı karışımın sıcaklığı artmaya başlamış ve mahalin soğutulmasında sadece suyun duyulur ısısı kullanılmıştır. saat 14:30 civarında orta bölgenin tamamen eridiği ve saat 16:00’dan sonra tamamen duyulur ısı ile soğutma yapıldığı görülmektedir. Daha sonra. Şekil 7’de tank içerisinde farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. oda termostatında ayarlanan değere ulaşmasıyla fanın kapanması ve daha sonra tekrar açılmasıdır. 9-12 EKİM 2008.I. İZMİR Deşarj deneyi fan kontrol sistemi kullanılarak yapılmıştır. Bu deneyde mahale gönderilen aracı akışkanın sıcaklığı 6 °C’ye mahal sıcaklığı ise 23 °C olarak ayarlanmıştır. ayarlanan sıcaklığa ulaştığında (23 °C) fan kapanmakta. SONUÇ Bu çalışmada buz depolamalı bir iklimlendirme sistemine ait depolama tankının şarj karakteristiklerini incelemek için 14 adet şarj deneyi yapılmıştır.

I. İZMİR 12 10 8 T ( oC) 6 4 2 0 -2 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 Tank Çıkış Mahale Gidiş Mahalden Dönüş 16:00 17:00 18:00 Şekil 8. 9-12 EKİM 2008. Mahal ve dış ortam sıcaklıkları Dış Ortam o 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 100 80 ϕ (%) 60 40 20 0 08:00 Mahal Dış Ortam 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 126 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Glikol-su karışımının mahale gidiş vemahalden dönüş sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 Mahal 35 T ( C) 30 25 20 15 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 9.

Büyükalaca O. ve Özgören. 5. Yılmaz T. 2007. ULIBTK’07 16. Adana.. Mühendislik Kongresi. Ulusal Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi.. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj Karakteristikleri. GAP V. 1993. [2] ASHRAE. Harran Üniversitesi. 1998.2Haziran. Design Guide for Cool Thermal Storage. 2000. İZMİR Şekil 10. Adana.. Büyükalaca O. Design of An Air-Conditioning System with Ice Storage.I. [3] Fertelli A. 30 Mayıs .. 26-28 Nisan. Ulusal Soğutma ve İklimlendirme Tekniği Kongresi. [5] Fertelli A. Çukurova Üniversitesi. Mahal sıcaklık ve nem değerlerinin ASHRAE konfor bölgesi ile karşılaştırılması 5. 55-66.. Kayseri. KAYNAKLAR [1] Büyükalaca.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU... [4] Serin. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Performansı.. 315-319. Konvansiyonel İklimlendirme Sistemine Buz Depolamanın Uyarlanması. M. Yılmaz T. T. Yılmaz.. H. 127 . Yüksek Lisans Tezi. Şanlıurfa. 2-3 Nisan. Mahal ve dış ortam nemleri 100 rh(%) 0 9 h(kJ/kg) 70 80 70 60 50 0. O. 2006.02 60 50 20 ASHRAE Konfor Bölgesi 40 0. 273-280. 9-12 EKİM 2008.01 W(kg/kg) 10 20 30 10 t(C) 20 30 40 Şekil 11.

İZMİR YER KAYNAKLI ISI POMPALARI İÇİN TOPRAK SICAKLIKLARININ BELİRLENMESİ Tuncay YILMAZ. Türkiye’de toprak sıcaklıkları Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından belirli istasyonlarda ölçülmekte olup. 01330. 10. Verilen değerler TKIP’lerin yatay ısı eşanjörlü uygulamaları için çok yararlı olacaktır. ADANA tunyil@cu. Bu çalışmada. Bu konuda en önemli çalışmalar [1]. Makine Mühendisliği Bölümü. 9-12 EKİM 2008. Anahtar Kelimeler: Toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP).tr.edu. farklı toprak özellikleri için elde edilen TYS’ler kıyaslanmıştır. Arif ÖZBEK. 20. TEORİK ESASLAR Tek katmandan meydana gelen homojen yapılı topraklarda ısı transferi aşağıda verilen tek boyutlu zamana bağlı diferansiyel denklemden hesaplanır: ∂T ∂ 2T =a 2 ∂t ∂x (1) 128 .edu.tr ÖZET Son yıllarda dünyada ve ülkemizde toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) kullanımı hızla artmaktadır. TYS’nin ölçülen hava sıcaklığı. Ancak bu ölçümler sadece ölçülen yerlerdeki toprak özellikleri ve toprak yapıları için geçerli olup. 2. diğer toprak yapılarına ve özelliklerine uygulanamaz. alpyil@cu.edu. arozbek@cu. Analitik hesaplama yönteminde sıcaklık sinüs fonksiyonu olarak tanımlanarak yeni sıcaklık değerleri bulunmuş ve daha sonra bu sıcaklıklar zamanın ve toprak derinliğinin bir fonksiyonuna dönüştürülmüştür. çeşitli toprak türleri için hesaplanarak bulunması gerekmektedir.tr. bu değerler sadece ölçüm yapılan yerin iklim ve toprak özellikleri için geçerlidir. Balcalı. Toprak sıcaklığı (TS) 1. Bu çalışmada da analitik çalışmalar dikkate alınarak İzmir için 23 yıllık ortalama meteoroloji rasat bilgileri kullanılarak çeşitli toprak özellikleri için toprak sıcaklıkları hesaplanacak ve toprak sıcaklığına çeşitli parametrelerin etkisi tartışılacaktır.edu. Ülkemizde TYS ölçülmediğinden. 50 ve 100 cm derinliklerde ölçülmektedir. bağıl nem ve rüzgar hızı gibi değerler kullanılıp. bağıl nem ve rüzgar hızı rasat bilgilerinin 23 yıllık günlük ortalama değerleri kullanılarak analitik olarak hesaplanmıştır. Homojen toprak özellikleri için bazı varsayımlar altında TYS ve TS’yi analitik olarak hesaplamak mümkündür. orhan1@cu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Orhan BÜYÜKALACA Çukurova Üniversitesi. [2] ve [3] tarafından yapılmıştır. Alper YILMAZ. TKIP tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından toprak içindeki sıcaklıklar bazı istasyonlarda 5. güneş ışınımı.I. Toprak yüzey sıcaklığı (TYS). GİRİŞ Toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. güneş ışınımı. Bu çalışmada.tr. tek katmandan oluşan topraklar için TYS’ler ve TS’ler DMİ’den alınan hava sıcaklığı.

k toprak ısı iletim katsayısını. Eşitliğin sağ tarafındaki ilk terim konveksiyonla ortamdan transfer edilen ısıyı.(2)’deki son terim buharlaşmadan dolayı olan ısı transferidir. h ile orantılı alınabildiği için aşağıdaki eşitlik önerilmiştir [2] : 129 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. . Bu diferansiyel denklem toprak yüzeyindeki ve yüzeyden çok uzaktaki durumlarda yazılacak iki sınır şartı ile çözülebilir. ΔR=63 W/m2 (3) (4) olarak alınabilir. εe yayma katsayısını. Şekil 1’de iki sınır şartının yeri gösterilmiştir. as toprak yüzeyi yutma katsayısını. 9-12 EKİM 2008. ΔR uzun dalga radyasyonunu ve q v de su buharlaşmasından dolayı yüzeyde olabilecek gizli ısı akım şiddetini göstermektedir. h = 2. εe=1 . Ts toprak yüzey sıcaklığını. ikinci terim yüzeye gelen toplam güneş enerjisini. Konveksiyonla ısı transferi katsayısı h [W/(m2K)]. ⎛ ∂T ⎞ − k ⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − q v ⎝ ∂x ⎠ s (2) Burada eşitliğin sol tarafı toprak içine iletimle transfer edilen ısıyı göstermektedir. ρs ve ρa toprak yüzeyinde ve ortam havasında su buharının kısmi yoğunlukları olmak üzere.95 arasında verilmiştir [5]. İZMİR Bu eşitlikte T sıcaklığı. 3. terim uzun dalga ışınımı ile yüzeyden transfer edilen ısıyı ve son terim ise yüzeyden su buharlaşmasından dolayı meydana gelen ısı kaybını göstermektedir. h toprak yüzeyi ile ortam arasındaki ısı transferi katsayısını. t zamanı.(2)’deki sembollerden. rüzgâr hızı u [m/s] yardımıyla bulunabilir [1]: .8 değeri de tavsiye edilmiştir [2]. as için 0. Toprak ve yüzeyi Toprak yüzeyindeki sınır şartı en genel şekilde aşağıda verilmiştir: x=0 : . .85 ile 0. Eşt.9 . Kütle transferi katsayısı β. x toprak derinliğine doğru koordinatı ve a da ısıl yayınım katsayısını göstermektedir. Ta x=0 x L q T o p ra k y ü zey i x=h Şekil 1. Burada toprak fiziksel özellikleri sabit kabul edilmiştir. buharlaşma gizli ısısı aşağıdaki şekilde yazılabilir: q v = β h gl ( ρ s − ρ a ) = .I. Eşt. Koyu toprak için ise as’nin değeri 0. q güneş ısı akım şiddetini. Ta ortam sıcaklığını.8 + 3 u [4]’e göre as=0. hgl buharlaşma gizli ısısı ve β’da konvektif kütle transferi katsayısıdır. β h gl ( Ps − Pa ) RT (5) Burada R su buharı gaz sabitini. T toprak yüzeyi ve ortam arasında ortalama bir sıcaklık olarak alınan mutlak sıcaklığı göstermektedir.

2 doymuş toprak nemli toprak kuru toprak kurak toprak (9) şeklindedir.0168 f h (Pss − ϕ Psa ) Burada Pss ve Psa yüzey ve ortam sıcaklıklarında su buharının doyma basınçlarıdır.29 ⎜ 0.094 (8) Yukarıda verilen (7) ve (8) eşitliklerinde T [oC] olarak verildiğinde Ps’de Pa olarak elde edilmektedir.(6) ile aşağıdaki bağıntı elde edilir: q v = C v h A p Ts − ϕA p Ta + Bp (1 − ϕ) (14) .5 f=0.098 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 8.024 (7) 30-60°C arası için ise [4]’de verilen sayısal değerlerden aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir: T ⎞ ⎛ Ps = 975.(7) ve (8)’de hesaplanan değerlerden aşağıdaki gibi elde edilir: Ap = Ps max − Ps min Tmax − Tmin (11) B p = Ps max − A p Tmax (12) Tmax ve Tmin değerlerinin yıllık en küçük ve en büyük günlük ortalama dış ortam sıcaklıkları olarak seçilmesi uygundur.1-0. İZMİR q v = 0.(6)’daki f değeri çeşitli toprak yüzeylerini ve nemliliği dikkate alan bir parametre olup. Eşt.9303 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 7.(6)’daki Pss ve Psa’nın Ps = A p T + B p (10) şekline dönüştürülmesi gerekmektedir. (6).68 ⎜1.0168 f (13) kısaltmasından eşt.8 f=0.(2). f=1. Eşt. Ap ve Bp ise eşt. 9-12 EKİM 2008. (6) T ⎞ ⎛ Ps = 288. [ ] Eşt.0 f=0.I.6-0.4-0. Doymuş kısmi basınçlar için TS 825’te 0-30°C arası için aşağıdaki eşitlik verilmiştir [6]: . Çimle kaplı yüzeyler için yukarıda verilen değerlerin %70’i tavsiye edilmektedir [1].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu değerlerden ve C v = 0. (10) ve (21)’den sınır şartı 130 .

Bunun için aşağıdaki sınır şartı yazılır: x⎯ ∞ : ⎯→ (19) ∂T =0 ∂x Eşt.(1). sıcaklığın sinüs fonksiyonu olarak tanımlanmasıyla mümkün olmaktadır. 9-12 EKİM 2008. ⎡ ⎤ h (1 + C v A p ϕ) Ta + a s q − ε e ΔR − C v Bp h (1 − ϕ)⎥ ⎢ ⎦ Tse = ⎣ hc (18) Toprağın çok derinliklerinde sıcaklık gradyanı kaybolur.I. İZMİR .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Burada aşağıdaki kısaltmalar yapılmıştır: h c = h (1 + C v A p ) (17) . Bu eşitlik de basit olarak ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h c (Tse − Ts ) ⎝ ∂x ⎠ (16) şeklinde yazılabilir. Sıcaklık zamanın ve x ekseninin bir fonksiyonu olarak aşağıdaki gibi bulunmuştur: T = Tsm + ΔTs exp( − x * ) Sin 2π t * − x * + φ s (20) Yüzey sıcaklığı da şu şekilde yazılabilir: ( ) Ts = Tsm + ΔT s Sin 2π t * + φs (21) ( ) Burada t* ve x* aşağıdaki gibi tarif edilmiştir: t* = t to (22) x* = x xo (23) 131 . ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − C v A p hTs + C v A p hTa ϕ − C v B p h (1 − ϕ) ⎝ ∂x ⎠ (15) haline gelir. (2) ve (19)’un analitik çözümü. Bu kabulle problemin analitik çözümü yapılmıştır [1].

ΔTs ve φs değerleri aşağıda verilen bağıntılardan hesaplanmalıdır [1]: Tsm= Tsem (27) ΔTs = ΔTse (1 + μ ) + μ 2 2 [ ] −1 2 (28) ⎡ (1 + μ) 2 tan φ se − μ ⎤ φ s = tan −1 ⎢ ⎥ ⎣ (1 + μ) + μ tan φ se ⎦ (29) Burada verilen μ değeri μ= k hcxo (30) eşitliğinden bulunmalıdır.(18)’de tarif edilen Tse. Bu . φs ve φse’den de Ts ve Tse’nin minimum olma zamanı. 9-12 EKİM 2008.I. t * min = 0. rölatif nem ϕ. ortam sıcaklığı Ta ve güneş enerjisi q değerlerinin günlük ortalamaları alınmıştır. rölatif nem ve rüzgar hızı değerlerinin İzmir merkezi için verilen 1985-2007 yılları arasındaki ortalamaları kullanılmıştır. Eşdeğer güneş sıcaklığı Tse aşağıdaki gibi ifade edilmelidir: Tse = Tsem + ΔT se Sin 2 π t * + φ se (25) ( ) Bu eşitlikte yer alan Tse sıcaklığı yıllık hesaplarda yukarıdaki verilen eşitliğe uygun olarak belirlenmeli ve buradan da Tsem.25 − (26) φ 2π olarak bulunabilir. Bu eşitlikten de analitik metodun uygulanabilmesi için hc değerinin yıllık ortalamasının alınması gerektiği açıkça anlaşılmaktadır. ortam sıcaklığı. günlük ortalama değerler kullanılarak hesaplanır. Tsm . ΔTse ve φse değerleri çeşitli eğri uydurma yöntemleri kullanılarak belirlenmelidir. ΔTs ve ΔTse eksi işaretli olduklarından. DMİ Genel Müdürlüğünden alınan günlük güneş şiddeti. Günlük ortalama rüzgar hızı değerinden de eşt.(3)’den günlük ortalama ısı transferi katsayısı hesaplanır. İZMİR ⎛ at ⎞ xo = ⎜ o ⎟ ⎝ π ⎠ 1/ 2 (24) to yıllık değişim incelendiğinde 365 gündür. Bu çalışmada eğri uydurma için çeşitli yöntemler denenmiş ve en uygun olanının Rosenbrock yöntemi olduğuna karar verilmiştir. Tse değerinin hesaplanmasında rüzgar hızı u. 132 . 3. SONUÇLAR Eşt.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

İZMİR ortalama değerler de Şekil 2-5’de gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008. 23 yıllık ortalamaların dalgalanması yıllık dalgalanmalardan çok daha az olmaktadır. Şekil 2. Şekil 6’da 23 yıllık ortalama değerler ve eşt. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama güneş şiddetinin yıl boyunca değişimi 40 35 30 Ta (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 3.4 0.8 (%) 0.2 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 4. 400 350 300 250 q (W/m 2) 200 150 100 50 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama bağıl nemin yıl boyunca değişimi 133 .6 0.2 1 0. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama sıcaklığın yıl boyunca değişimi 1.I.(4)’te verilen değerler kullanılarak İzmir için Tse değerleri gösterilmiştir.

εe=1. φse ve t*min.3 f=0. ΔTsm. a=2. Çünkü örtülü. Kuru ve nemli çıplak topraklar arasında eşdeğer güneş sıcaklığında kışın 1 °C ve yazın 4 °C fark oluşmaktadır. ΔTse.8 f=0. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi Şekil 6’da verilen değerler için Tsem . Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi as değeri 0. Eşdeğer güneş sıcaklıkları ve toprak yüzey sıcaklığı parametrelerinin f değeri ile değişimi.9 yerine 0.142.5 4 3.7 211 241 271 301 331 361 Şekil 7. 40 35 30 Tse (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün as =0.I.7 °C olup.5 2 1. as=0.9. Bu değerlerden toprak neminin ve yüzey örtüsünün belirli bir düzeyde eşdeğer güneş sıcaklığını etkilediği görülmektedir.53x10-7 134 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ancak as değerinin Tse’ye etki ettiği açıktır.3 f=0.se değerleri çizelge 1’de gösterilmiştir.5 u (m/s) 3 2. İki şekil arasındaki fark en fazla 1.5 1 0. k=1.8 alınarak hesaplanan Tse değerleri de şekil 7’de gösterilmiştir. Çizelge 1. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama rüzgar hızının yıl boyunca değişimi 40 35 30 25 Tse (oC) 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 as =0. nemli ve çıplak toprakların eşdeğer güneş sıcaklıklarında kışın 1 °C ve yazın 3 °C fark oluşmaktadır. φs ve t*min. bu da yüksek bir değer değildir.9 f=0.45 f=0.0. İZMİR 5 4.7 181 211 241 271 301 331 361 Gün Şekil 6.s değerleri de verilmiştir.45 f=0. 9-12 EKİM 2008. Çizelge 1’de Tse ile ilgili değerlerin yanında toprak yüzey sıcaklığı Ts ile ilgili Tsm.5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 5.

İZMİR f=0.0xE-07 1Tem_a=2.64 Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi şekil 8’de gösterilmiştir.0 .1 1.3 f=0.8 8.4 1Ocak_a=2.4 0.0423 0. 40 35 30 TS (oC) 25 20 15 10 5 0 0 1 2 3 4 5 Toprak derinliği (m) 6 7 8 9 10 a s=0.45 01.7 Tse Ts Tse Ts Tse Ts Tsem ve Tsm 20.7217 20.se ve tmin.6 TYS (oC) 28.7 0.9109 ΔTse.94 15.5574 -11.0 8. Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi(1Ocak ve 1 Temmuz için) 10.I.8 9.45 9.7239 -11.5xE-07 1Tem_a=7.17 15.0xE-07 1Ocak_a=5.0361 0.Tem Şekil 8.07 16.3111 1.1843 -9.0456 tmin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi 1 Ocak ve 1 Temmuz için Şekil 9’da gösterilmiştir.0739 -12. 9-12 EKİM 2008.9452 18.2972 1.Oca 01.0 9.0435 0.2 9.5 0. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 135 TYS (oC) 9. f=0.6 Şekil 9.5xE-07 28.0413 0.3305 1.4 28. ve ΔTs -13.3052 1.2841 t*min.3440 1.6 27.4 27. Buradan da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisinin çok olmadığı görülmektedir.44 13.9109 16.6 28.s 0.9.0382 0.8 27.3271 -10. TYS’lerin absorpsiyon katsayısı ile önemli değişiklikler gösterdiği anlaşılmaktadır.5xE-07 1Tem_a=5.4 27.6 8. Şekil 10’da da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisi gösterilmiştir. f=0. Şekil 11’de ise TYS’nin yüzey absorpsiyon katsayısı ile değişimi gösterilmiştir.6 0.9.2 27.7217 18.0 k (W/mK) 1.s 13.4 1.5xE-07 1Ocak_a=7.88 15.9060 φse ve φs 1.2 1.0 0.2 a s=0. Bu şekillerden ısı iletim katsayısının TYS’ye etkisinin çok sınırlı olduğu görülmektedir.se ve t*min.3 1.5 1.9 1.45 f=0.8 0.9452 16.

Pp..0 3.6 28.0 5. F..5 6.2 a s=0. 2002.6 TYS (oC) 28. 60.0_a=5. Fundamentals. New York. İZMİR 10.5 8.3-6.1983.9. Vol. [4] Ashrae Handbook.8 9. 2003.6 8.5 1Ocak_k=1.4 1Ocak_k=0. [3] Mihalakakou G.8 27. A. On the application of the energy balance equation to predict ground temperature profiles...5 1Tem_k=1.4 2.0 27. and Asimakopoulos D.9 1. Renewable Energy. KAYNAKLAR [1] Salah El Din M. 181-190.8 0.0 6.0xE-07 1 Tem_k=1. 251-259. M.0 5. Santamouris M.5 4.0 axE-07(m2/s) Şekil 10. Soils.0 Şekil 11.6 0.6 27.2 9.7 as f=0. 136 TYS (oC) 9. On the heat flow in to the ground.0 0.0 30.0 4. 1997. [2] Mihalakakou G.45 9.0 10. Toprak yüzey sıcaklıklarının absorpsiyon katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 4.0 8.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0 25.5 5. 1999.0 0.. Longman.4 28.45 1 Oca_k=1. f=0.0 9. 473-490.I.0 . 38-39. N.0 2. Pp.4.8 8. 34. Pp..0 15. Toprak yüzey sıcaklıklarının ısıl yayınım katsayısı ile değişimi ((1Ocak ve 1 Temmuz için) 35. [6] TS-825 Binalarda Isı Yalıtım Kuralları.5 3. Vol. 9-12 EKİM 2008.5 28.4 27.2 27. O.5 1Tem_k=1. [5] Patrick E. American Society of Heating Refrigeration and Air-Conditioning Engineers. Lewis J.0 1Ocak_k=1.0_a=5. On estimating soil surface temperature profiles. Solar Energy.0 TYS (oC) 20. Energy And Buildings.0 1Tem_k=0. 18. Pp.0xE-07 0. Pp.1999.0 7.25. 6.5 7. Vol.

Bu yazıda insanların rahat yaşamaları için gerekli klima koşulları ve olumsuz klima koşullarının yarattığı sorunlar tartışılmıştır. ses. Konforsuz bir ortamda çalışan insanlarda muhtelif rahatsızlıklar ve sağlık sorunları görülmektedir. sağlıksız kurulan tesis nedeniyle fazla enerji tüketimi ve bakım zorluğu vardır. Bağıl nemi kontrol etmek için ortama ya nem vermek ya da nem almak gerekir. GİRİŞ Konfor insanların yaşamlarını sağlıklı bir şekilde sürdürebilmeleri için gerekli olan bir kavramdır. İklimlendirme sistemleri genel olarak. ancak nem almak için çoğunlukla soğutma yapılır. 9-12 EKİM 2008. Bina içerisinde yaşayan insanların ihtiyacı olan ısıl konfor. • • • • • • • Ortamın kuru termometre sıcaklığı Bağıl nem Hava değişim oranı Dış hava (taze hava) oranı Hava kalitesi Ortamdaki basınç Kurulan sistemin ses seviyesi Isı kaybı olan bir ortamda ortam sıcaklığı zamanla düşecektir. konfor ve endüstriyel iklimlendirme sistemleri olarak iki ana grup altında toplanabilirler. Isıl konforu sağlamak her zaman kolay değildir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Daha sonra nem. Yine bu yanlış sistem seçimi. yapıya uygun olmayan projelendirme. İZMİR KLİMADA KONFORVE SAĞLIKSIZ BİNA SENDROMU Dr. Isı kazancı olan bir ortamda da sıcaklık arzulanan değerin üzerine çıkacaktır bu durumda da soğutma yapmak gerekecektir. hava. ancak ortama ilave ısı verilerek bu hacim istenilen sıcaklıkta tutulabilir. kurulan sistemler ile arzulanan değerlerde tutulmaya çalışılır. 137 . hava oranı. gürültü. 1-KLİMADA KONFOR İnsan veya hayvanların ihtiyaçları için veya endüstriyel bir proses için atmosferik çevre. • Konfor iklimlendirmesi • Endüstriyel iklimlendirme Bizim için bu yazıda konfor iklimlendirmesi söz konusu olduğu için endüstriyel iklimlendirme dikkate alınmayacaktır. Konforu oluşturan diğer önemli bir faktör insanların solunum yoluyla tükettikleri hava kalitesidir. Nem verme işlemi su veya su buharı ile yapılır. Atmosferik çevrenin istenilen değerlerde tutulmasından aşağıda belirlenen veya ilave olarak istenebilecek fiziksel büyüklüklerin müşterek olarak kontrolü anlaşılır. titreşim gibi fonksiyonların mükemmele yakın olarak sağlanması tesisat mühendislerinin en önemli hedefi olmalıdır. Veli DOĞAN ÖNSÖZ Yanlış seçilen ve yapıya uygun olarak projelendirilmeyen klima sistemlerinin çalışanlar üzerinde olumsuz etkileri sayılamayacak kadar çoktur. Bu hastalıklar nedeniyle ölüm söz konusu olmasa da sağlık harcaması giderleri ve iş gücü kaybı söz konusudur. Konfor kavramının içinde en önemli olan faktörlerden birisi “ısıl konfor” dur. Soğutma işlemi ısıtma ve havalandırma gibi işlemlere göre çok daha pahalı ve komplike bir işlemdir. ışık koku gibi faktörler gelmektedir.

I.Dikey hava sıcaklığı farkı 1. bedensel ve zihinsel üretim hızını etkilemektedir.1. nem. .Odanın kullanımı anındaki iç ortam sıcaklığı 20-24 °C ( 22+/− 2 °C).1-Konfor iklimlendirmesi İnsan çevresindeki iklimsel koşullara uyum gösteren bir canlı olmasına rağmen. İnsan. Bina sahipleri için en iyi şekilde konfor sağlanmasında çeşitli standartlar belirlenmiştir. İZMİR 1. Çok daha detaya girildiğinde verimli bir çalışma için kadın ve erkek çalışana göre ortam sıcaklığının farklılık gösterdiği bir gerçektir.Ortalama hava hızı 0.1 m ve (kafa ve ayak bileği boyu) 3°C. 1.27°C KT ve %50 bağıl nem olarak tespit edilmiştir.15 m/s ‘den az. Örneğin çok soğuk ve kuru bir iklim bölgesinde kış aylarında ısıtma 18 °C de tutulurken % 20 bağıl nem yeterli kabul edilebilmektedir. • Ortam sıcaklığı • Odadaki taze hava miktarı • Hava hızı • Hava kalitesi • Bağıl nem • Duvar yüzey sıcaklığı • Cam yüzey sıcaklığı 1. ancak belli koşullar altında kendini rahat hisseder ve metabolizma faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürür. 138 . . İklimlere bağlı olarak çevre koşullarının sürekli değişmesi. hayvan veya bitkilerin yaşam faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürecekleri iklimsel çevrenin hazırlanması konfor iklimlendirmesinin konusunu teşkil eder. Mekanik havalandırmadaki en büyük risk arıza durumudur. konforu aşağıdaki şartlar belirlemektedir. Şekil 1 de bu etki açıkça görülmektedir. Klima mühendisleri her oda için kullanım amacına bağlı olarak yaz ve kış sıcaklık değerini ve bağıl nemi tespit ederek proje hesapları yapmaktadırlar. . Klima mühendisleri yaygın olarak ASHRAE ‘ye ( American Society of Heating. Arıza durumunda sistem taze hava sağlayamazsa bina havasız kalacaktır. Bu nedenle taze hava sistemlerinde arızaya karşı her türlü tedbir alınmalı ve muhtemel arızalar en kısa zamanda giderilebilmelidir. Bu olaylar hayvan ve bitkiler içinde aynı şekilde geçerlidir.1-Ortamdaki ısıl konfor ve hava kalitesi Sıcaklık ve bağıl nemin yanında.1. güneş radyasyonu. yaşanılan çevredeki makine ve aydınlatmadan gelen enerji.1-Ortam sıcaklığı İnsanların çalışma verimleri bulundukları ortamın sıcaklığına bağlı olarak değişmektedir. İç ortam sıcaklığı tek başına ısıl konfora yeterli olmamaktadır. . İnsanlar için iklimsel konfor şartları kış şartlarında 22°C . basınç gibi parametreleri belirlerler.Yüzeyler arası sıcaklık farkları (pencere ile en sıcak yüzey arasında 10°C den az) .1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [1] Bu ISO 7730-1984’ de belirlenen standartlar karışıktır ve çoğu zaman sağlanması zordur.Sıcak tavan ile diğer yüzeyler arasında 5°C Yukarıdaki şartlar insanların yaşamlarını en kolay şekilde sürdürebildikleri iklimsel çevre koşullarıdır. Hayvan ve bitkiler için konfor şartları her hayvan ve bitki için farklılık gösterir.Döşeme sıcaklığı 19-26°C( 29°C döşemeden ısıtmalı sistemlerde).24°C KT ve %50 bağıl nem.1 m ve 0. Refrigerating and Air Conditioning ) ve mal sahibinin isteklerini dikkate alarak hesaplamaya esas olacak sıcaklık. yaz şartlarında 24°C . insanın yaşam faaliyetlerini sürdürmesini genellikle kötü yönde etkiler. Bazen yukarıda verilen değerlerin çok dışına çıkarak dizayn sıcaklığını ve bağıl nemi daha düşük seviyelerde kabul ederler. 9-12 EKİM 2008. örneğin ISO 77301984 den konfor gereksinimi için tavsiyeler: . Çalışma ortamının ısıl şartları.

Dış hava alış panjuru yerden toz emmeyecek kadar yüksekte olmalı mümkünse bir bahçeye bakan cepheden alınmalı. kişilerin aktivitesine ve yapıya göre farklı değerler alır. şömine gibi bina içerisindeki ilave kirli hava kaynakları merkezi sistemden kesinlikle ayrı olarak binadan uzaklaştırılmalıdır. ASHRAE ve benzeri kaynaklardan kişi başına taze hava miktarı binanın kullanım amacına ve kullanan kişilerin yaptıkları işe bağlı olarak alınabilir. Çalışılan ofisler pozitif basınçta tutulmalı ve kirli çevre havasının içeri girmesi önlenmelidir. . Kış mevsimlerinde %50 civarındaki nem çok iyi bir değerdir.Hava dağıtımı doğru yapılmalı ve her mekâna istenilen debide taze hava ulaştırılmalıdır. Bu hava miktarları.Mümkünse bağıl nem oranı %40-%60 düzeyi arasında tutulmalıdır.1. .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR 1.2-Bağıl nem Bağıl nem de ısıl konforda çok önemli bir parametredir. Şekil 2 de iç ortam sıcaklığı ve bağıl nemin ısıl konfordaki etkisi görülmektedir [2] .25 m/s ‘ye yükseltilmelidir. sigara içilen bir bölümde 25 l/s ye kadar çıkabilir. . Binanın yapısal sağlamlığı ve mimari anlamda doğru projelendirilmesi yanında yaşayan insanların tükettikleri havanın kalitesi son derece önemlidir.2 -Ortamdaki taze hava. ancak soğuk iklim bölgelerinde hava çok kuru olduğundan % 50 değerine yaklaşmak her zaman kolay olmamaktadır.1. Örneğin.1 ila 0. 1. trafik ve benzeri kirli hava riski olan kısımlardan kaçınılmalıdır. Bunlardan bazıları aşağıdakiler olabilir. Şekil 1.I. İç ortam sıcaklığı ve ortam bağıl nemine bağlı olarak konfor 139 .Kişi başına düşen hava miktarı kişinin bulunduğu mekândaki aktivitesine bağlı olarak doğru seçilmeli ofis binalarında 10 l/s’den az olmamalıdır .Oda içlerinde taze hava veriş ve egzoz atış noktaları iyi seçilmeli menfezler kısa devre oluşturmamalı .Oda içerisindeki hava hızı 0.Fotokopi makinesi ve yazıcı gibi ofis aletleri ayrı egzoz sistemine sahip bir kapalı odada bulunmalıdır. . Taze hava solunum için gerekli olmasının yanında CO2 ve sigara dumanı ile diğer bulaştırıcıları seyreltmek için gereklidir.15 arasında tutulmalı yazın 0.1. bir ofis binasında kişi başına 10 l/s den başlayıp.Mutfak. içinde yaşayanlar için asgari düzeyde sağlıklı. hava kalitesi ve hava hızı Binaların. Sıcaklığın çalışma verimine etkisi Şekil 2. . Ofislerde havalandırma ve taze hava sağlama oranlarında çeşitli standartlar vardır. 9-12 EKİM 2008. .1. Sistem kurulurken klima mühendisleri taze hava sağlama anlamında birçok parametreyi dikkate almak zorundadırlar. tuvalet. konforlu ve emniyetli ortamlar sağlaması gerekir.

Konforlu bir ortamda duvar yüzeyi ile ortam arasındaki sıcaklık farkı 3°C yi geçmemelidir.3-Duvar yüzey sıcaklığı Duvar veya pencere iç yüzey sıcaklıkları konforu etkileyen en önemli parametrelerden biridir.1.1. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 3 de iklim şartları aynı olan üç adet dış ortama bakan duvardaki iç yüzey sıcaklıkları gösterilmiştir.I. Duvar yüzeyleri genel olarak cam yüzeylerine göre daha büyüktür o nedenle ısıl konforda daha önemli yer tutarlar. Duvar ve cam iç yüzey sıcaklığı ortam sıcaklığına ne denli yakın ise konfor o derecede iyidir. İZMİR 1.1. Bu nedenle konfor kliması yapılırken yalıtım hesapları ve bu hesaplara göre duvarların yalıtılması çok önemlidir.4-Cam yüzey sıcaklığı 140 . Yalıtıma bağlı olarak iç duvar yüzey sıcaklığı ciddi oranda değişmektedir. [2] Şekil 3 İklim şartları aynı olan üç duvarda iç yüzey duvar sıcaklığı değişimi 1.1.

Genellikle mimarlar tarafından cam yüzeyleri mimari tasarım göz önüne alınarak belirlenir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 4 görüleceği gibi radyatörler salonda mümkün olduğunca cam kısma yanaştırılmıştır. Şekil 5 Salondan terasa olan geçişi engelleyen radyatör yerleşimi 141 . Cam yüzeylerdeki bu etkiyi azaltmak çift veya 3 katlı camlar kullanılmaktadır. İZMİR Bir yapıda cam yüzeyinden olan ısı kaybı ve ısı kazancının duvar yüzeylere göre çok daha fazla olacağı açıktır. Cam yüzeylerinden olacak ısı kazanç ve kayıpları dikkate alınmadan mimari projeler tamamlanır. ancak camın çok katmanlı olmasının yaz aylarında büyük miktarda ısı kazancını sağlayan güneşin radyasyonunu azaltmaya fazla bir etkisi yoktur. Fazla ısı kaybı olan bir camın iç yüzey sıcaklığı da oda sıcaklığından çok düşük demektir. Kış aylarında camdan olan ısı kaybının fazla olması camın ısı transfer katsayısının çok yüksek olduğu anlamına gelir. Cam yüzeyi büyük ve insanların oturma ve yatma alanlarına çok yakın ise içerdeki insanlar rahatsız olacaktır. Şekil 4 Radyatörler mümkün oldukça cam altlarına yerleştirilir. Camların çok katmanlı olması ve cam katmanları arasında çoğu zaman havanın boşaltılması taşınım ve iletimle olan ısı kaybı ve kazancını ciddi miktarda azaltmaktadır. Her camın önüne bu radyatör veya fan-coil benzeri cihazları yerleştirmek mümkün olmaz. Genelde bu nedenle klima mühendisleri ısıtıcı cihaz ve sistemlerini cam önlerine koymaya çalışırlar. 9-12 EKİM 2008.I. Şekil 5 de görüldüğü gibi mimar haklı olarak salonda terasa açılan cam kapıların önüne böyle bir radyatör veya benzeri ısıtıcıyı koymamıza müsaade etmeyecektir.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Ancak yine kış hava sıcaklığının sıfırın altında seyrettiği iklimlerde camın hemen yanındaki duvar dibine konulan ısıtıcılar (Şekil 6) konfordaki rahatsızlık hissini ortadan kaldırmayacaktır.I. Bu nedenle Şekil 7 de görüldüğü gibi yer seviyesinde fanlı veya fansız konvektörler konabilir veya sadece cam önlerine yerden ısıtma yapılabilir. 9-12 EKİM 2008. Şekil 6 Şekil 7 Mekan içerisinde yer işgal etmeyen konvektör yerleşimi ve detayı 142 .

Dünya sağlık örgütü 1986 dan buyana binalardan kaynaklanan hastalıkları tanınabilen hastalık olarak kabul etmiştir.Sendromu) Son yıllarda insanların içinde bulundukları ortamlardan dolayı iş gücü kaybına uğradıkları ve sağlıksız binalarda çalışan birçok insanda bazı hastalıkların gözlendiği saptanmıştır.I. güç kaynakları. 9-12 EKİM 2008. gibi nedeni belli olan hastalıkların yanında nedeni belli olmayan kesin tanımlanmamış çevre tahammülsüzlüğü. Bilindiği gibi binalardan kaynaklanan “legionella”. tipik semptomlar: [ 3.4] SBS’nin oluşumunu tanımlamak zordur. Hasta bina sendromları ne hayati tehlike arz eder ne de sakatlayıcıdır. fax makineleri. “Sağlıksız Bina Sendromu” (SBS) veya “Hasta Bina Sendromu” (HBS) olarak adlandırılan bu hastalık neticesinde sırf hasta için belli bir sorun değildir. 1980’ lerden sonra yaygınlaşan fotokopi. soğutma ve havalandırma sistemlerinde hava genelde cam yüzeylerine yakın bölgeden üflenir. Özellikle insanların işyerlerinde rastladıkları bir grup semptomlardır. ABD’ de bu tip semptoma yol açabilecek bina oranı %30 civarındadır. kronik yorgunluk gibi hastalıklar arasında SBS önemli bir yer tutmaktadır. verimliliğin düşmesi. İnşaat tekniğindeki gelişmeler ile birlikte inşaat aşamasında kimyasal madde kullanımı da artmıştır.5 ] • Sersemlik hissi 143 . yeni işçi sayısının artması. Eğer bina net yüksekliği ( asma tavandan sonra) 3. 1970’li yıllarda başlayan enerji krizi ile birlikte binalar mümkün olduğunca yalıtılmaya başladı. Bunun yanında duvardan duvara döşenen halılar.Merkezi klima sistemi ile olan ısıtma.3 -Sağlıksız Bina Sendromu (SBS. İZMİR Çok tavsiye edilmese de eğer bina yüksekliği çok fazla değil ise ve mimari yapıda asma tavan yapılabiliyor ise bu cam yüzeylerine merkezi klima sisteminden hava üflenebilir (şekil 8) veya tavana fanlı ısıtıcılardan hava üflenebilir. bu yalıtımla birlikte doğal havalandırılın bina yapımı azaldı özellikle büyük ofisler cebri havalandırmalı klima sistemleri ile donatıldı. kirli hava iç kısımlardan uzaklaştırılır. duvar kâğıtlar ve bunların yapıştırılması için kullanılan yapıştırıcıların yaydıkları zehirli maddeler SBS riskini arttırmaktadır. çalışanlarda önemli sağlık sorunlarının ortaya çıktığı görüldü. is yeri büyük iş gücü kaybına uğramaktadır. ticari anlamda da işvereni ve ülke ekonomisini etkilemektedir. belli bir binada yaşayan kişilerin yaklaşık % 20 sinde de görülmektedir.1.4. Şekil 8 1. devamsızlığın artması.5 metreden fazla ve kış şartları ağır ise tavandan çözüm etkisini kaybetmeye başlayacaktır.[3. fakat rahatsızlığı çekenleri ciddi anlamda etkilemektedir. yazıcı ve benzeri malzemelerin kullandığı mürekkep toner ve benzeri kimyasallar ile özel kâğıtların vb gibi malzemelerin yaydığı toz ve kokular ciddi kirlilik kaynağıdır. bilgisayar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tüm bu etkenlerin sonucu 1990 lı yıllarda bu tip binalarda yaşayanlarda.

boğazda kuruma ve tahriş Gözde batma.Klima sisteminin olması 144 .Kirli ve bakımsız klima sistemi . .4.3.Düşük bağıl nem .Cebri yoldan havalandırma . 9-12 EKİM 2008. [3.Uzun süre bilgisayar ekranı kullanma (5 saatten fazla) .1.I.İş memnuniyetsizliği ve stresi .5] • İş yerinden uzak semptomlar azalıyor veya yok oluyor • Ofis binalarında daha yaygınlar • Daha fazla kamu binalarında oluyor. . döşemelik ve temizleyiciden solvent emisyonu.Havada uçuşan toz ve fiberler.Düşük frekanslı gürültü .Havasızlık . • Camları açılmayan giydirme binalarda daha fazla 1.Yetersiz ışıklandırma . .5] .1-Nedenleri SBS nin aşağıda belirlenen bir veya birden fazla faktörlerden meydana geldiği düşünülüyor.Kirletici kimyasal maddeler.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [3. ofis binalarında yaygın • Daha çok kendi konfor şartlarını bireysel olarak ayarlayamayan insanlarda • Semptomlar sabahtan ziyade öğleden sonra daha yaygın • Çok zaman iç yüzeyler tekstil ile donatılmıştır. kontak lenslerde batma ve tahammülsüzlük Burunda akıntı ya da tıkanma Cilt tahrişi ve kızarıklık bunun yanında ciltte yanma ve kuruma Göğüste sıkışıklık Nefes darlığı Öksürük Tüm toplum bu semptomları gösterdiği halde bazı binalarda çalışan insanlarda daha fazla hissediliyor.İş ortamında sigara içilmesi . İZMİR • • • • • • • • • • • Yorgunluk Konsantre kaybı Mide bulantısı ve baş dönmesi Baş ağrısı Boğuk seslilik.Yazıcı fotokopi. harıltılı soluma. idari personelden ziyade evrakla uğraşan memurlarda daha fazla risk var • En çok cebri havalandırma olan.Yüksek sıcaklık ve yetersiz hava hareketleri .Kokular .Düşük frekanslı flüoresan lambalar Kısaca bina ile ilgili SBS ye neden olabilecek faktörlere de bakacak olursak ** . kaşıntı yaşarma.4.

Kirletici maddelerin ana kaynağını oluştururlar. • Binadaki dokuma ve döşemeler. mikroorganizmaları. İZMİR - Yetersiz bina bakımı Kamu binası Şehir merkezinde yer alma Su sızıntısı ya da nem sorunu Bina yaşı > 15 Dış ortamdan gelen havanın kalitesi Tavanların alçak olması (< 2. VRF (değişken soğutucu akışkan debili soğutma) + taze hava sistemleri tam havalı sistemlere göre taze hava sağlamada daha uygundur. örnek iç ortam sıcak olunca camı açabiliyorlar ve soğuk olunca kapatabiliyorlar. • Tam karışımlı santrallerde yeniden sirküle ettirilen hava bir mekândaki bakteriyi diğer temiz alanlara taşıyabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Özellikle VAV santralleri onlarca değişik mekandan aldığı havayı karıştırmakta ve klima santralinde şartlandırdıktan sonra geri basmaktadır.duct) VAV sistemlerinde kullanıcı oda sıcaklığını ayarlamak için termostatla oynayacak ve hava miktarı azalacak veya çoğalacaktır. 9-12 EKİM 2008.3. Bu işlem hasta olan bir odadaki kirli havayı kolayca diğer odalara taşıyabilecektir. Hava birçok mekana tek bir klima santralinden gönderiliyor ise havanın her odaya istenilen miktarda dağıtımı çok önemlidir. hava kalitesi. Merkezi olarak yapılan havalandırma sistemlerinde binayı komple kontrol etmek kolay oluyor ancak lokal kontroller zorlaşıyor. Bu tür yapılarda klima sistemi seçimi çok önemli oluyor. • Ofis makineleri: Fotokopi odaları ayrıca egzost edilmiyor ve bu makinelerin yaydığı kimyasallar ve tozlar ortama yayılıyor ise özellikle çok önemli bir kirleticidir. Taze hava dağıtımına ait sistem seçimindeki önem kadar verilen taze havanın kalitesi de çok önemlidir.I. Sigara dumanı hava kirliliğinin çok büyük nedenidir. ** Kaynak Deason JP Environ Engg and Policy 1998:37-45] • Bina sakinleri tarafından çevreye bırakılan kirletici maddeler. 145 . Yoğuşma suyunun toplandığı tavalardan ve iyi izole edilmemiş borulardan akan sulardan mikro organizmalar klima sistemine geçebilir. halı ve döşemelerden toz ve fiberler hava içerisine yayılır. Bu tür sistemler ortamlardan aldıkları havanın büyük bir kısmını yeniden ortama basmaktadırlar.2-Havalandırma sisteminin ve kirli havanın SBS ye etkisi Doğal havalandırmada bina sakinlerinin seçenekleri var. VRF vbg) dolayısı ile klima santralleri veya hava sağlayan cihazlar sadece taze hava sağlamakla meşguldürler. Cam açma ve kapama olanağı çoğunlukla yoktur. Bizi tabi ki bu faktörler arasında havalandırma. radyatör. su buharını. Havanın kirli olmasına yola açan başlıca nedenlere kısaca bakacak olursak. • Nemlendirme olmasa bile havalandırma en önemli bakteri taşıyıcı ve yayıcı ortam olabilir. Bu maddeler CO2. ihtiva eder. dolayısı ile klima sistemi ve bağıl nem oranı yakinen ilgilendirmektedir. Bu sistemlerde ısıtma ve soğutma işlevini cihazlar görmektedir (fan-coil. Ayrıca karışımlı santral içindeki taze hava oranını her zaman istenilen seviyede tutmak ve arzulanan miktarda odalara göndermek kolay değildir.4 m) 1. • Taze hava çok kirli ve tozlu bir bölgeden binaya alınıyor olabilir. Tamamen sabit hava debili klima santralleri (CAV) ile veya değişken hava debili (VAV) klima santralleri ile yapılan ısıtma soğutma ve havalandırma sistemleri SBS açısından daha risklidir.1. Özellikle tek kanallı (single. Hava miktarı azaldığında taze hava miktarı dizayn değerlerinin çok altına düşebilir Fan-coil+ taze hava. Bu tür makinelerin ayrı bir odada bulundurulmaları gerekir. Yüksek katlardan oluşan çoğu yeni ofis binalarında havalandırma merkezi bir klima santralinden cebri olarak sağlanıyor. Yine duvar kağıdı ve halıları yapıştırmak için kullanılan kimyasallar havayı sürekli kirletirler.

Çok yüksek nem yüksek sıcaklıkla birleşir ise insanlarda bunalma hissi uyandırır. Geri kalan miktar henüz bilinmemektedir. çoğunlukla hangi tür nemlendirici kullanıldığına.[3] Sonuç olarak binalardaki SBS’ nin ana nedeninin cebri havalandırma olup olmadığını kanıtlamak için yapılan tüm araştırmalar büyük oranda bunun en önemli neden olduğunu kanıtlamıştır. • 30-70 milyon kişi etkileniyor. Nemlendirici veya hava temizleyicilerden kirlenmiş su havaya yayıldığı takdirde “Pazartesi hastalığı” veya “Nemlendirici ateşi” (humidifier fever) gibi hastalıklara neden olabilir veya mikro-organizmaların bulaşmasına yol açar.ofis personellerinin % 20-35’i düşük hava kalitesinden dolayı rahatsızlık çektiklerini ve bunun SBS’na katkısı olabileceğini.[3] Amerikan Ulusal İş Güvenliği ve Sağlık Enstitüsü SBS için geniş kapsamlı araştırmalar yapmış ve bu araştırmalar sonucunda.3. Buradan biz klima mühendisleri için çıkan sonuç. 1. sorumluluğun %50 yetersiz havalandırmaya yüklemiştir.1.1. Ancak kaynakların çoğu yetersiz havalandırmayı ve iç ortam havasının kalitesizliğini en büyük neden olarak göstermektedir.[3] İş yerindeki havada bulunan nem oranının birçok nedenden dolayı kontrol edilmesi gerekir. Düşük nem miktarı mukoza zarlarının kurumasına neden olur. 1.3. solunum yollarında rahatsızlıklara neden olur. Nemlendirici ateşinin olma riski.1.3. a-Soğuk su buharlaştırıcılar su tutma özelliği olan ve hava geçiren bir malzeme üzerinden geçen havanın nemlendirilmesi esasına dayanır. Yine Amerika’nın Çevre Koruma Ajansı (EPA) . özellikle nemlendiricinin su tutup tutmadığına.I. • SBS nedeniyle sağlık harcamaları 1 milyar dolar • İşgücü kaybı 6 milyar dolar SBS (Sick Building Syndrome) nin tek nedeni klima ve havalandırma sistemleri değildir. SBS ye yukarda sayılan bir veya birden çok faktör neden olabilmektedir. Sıcaklık gibi nem oranının tek başına SBS ye sebep olma olasılığı yoktur ancak diğer semptomlara katkıda bulunmaktadır. Mikroplardan kaynaklanan düşük hava kalitesi. doğru projelendirilmiş ve temizlik kurallarına uygun monte edilmiş bakımı düzenli olarak yapılan binalarda hastalık riskinin daha az olduğudur. bu etkinin semptomların bazılarını yaratabileceğine karar verdi. 146 .000 ticari binanın 1/3’ünde SBS sorunu yaşanmıştır.200. dokumalardan partiküller ve iç veya dış bulaşıcılar takriben hastalık kaynağının %25ni oluşturmaktadır. 9-12 EKİM 2008.3-Nem oranı ve nemlendirme sistemlerinin SBS ye etkisi Nemin % 50 civarında olması durumunda mikro-organizmaların hayatta kalmaları zorlaşıyor. göz.0000 ila 1. Ofisler için tavsiye edilen bağıl nem %40%60 arasındadır.organizmaların gelişmelerini teşvik ediyor. burun. Uçucu (gaza dönüşebilen) maddeler.Yaygın olarak kullanılan nemlendirme sistemleri ve SBS’ ye etkileri[3] .[5] Dünya Sağlık Örgütü (WHO) SBS’in nedenleri bilinmiyor diyor fakat Strathclyde Üniversitesindeki araştırmacılar delillerin 1970’lerdeki enerji krizinden sonraki yapı değişikliklerinden kaynaklanmaktadır diyorlar. daha fazla nem olması rutubete neden oluyor ve mikro. İZMİR • ABD de yapılan bir araştırmaya göre 800.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. aynı suyun tekrar sirküle edilip edilmediğine ve nemlendiricinin su damlalarını ortama gönderip göndermediğine bağlıdır. Konfor ve sağlık için önemli olan nemlendirme sistemleri aynı zamanda hastalıklar için önemli riskler içerir. organizma üremesine ve salmasına uygundur ancak nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. Aynı suyun devamlı kullanılması durumunda “ legionella” hastalığı riski vardır. çok yüksek nem düşük hava sıcaklığı ile buluşursa cam yüzeylerinde yoğuşmalar başlar. Yine yapılan tüm araştırmalar en hasta yapıların klimalı olduğunu ve en sağlıklı binalarında yine klimalı olduğunu göstermektedir.

Buhar kullanan bir fabrikada ana buhar kazanından buhar almak ve kullanmak oradaki alt yapı ve teknik kadro için çok uygun olabilir. Bakım mutlaka belli dönemlerde ve sürekli olmalı. ancak buharla işi olmayan bir ofis binasında durum farklıdır. sıkıştırılmış hava yardımı ile ortama bir dizi sprey yardımı ile püskürtülür. Temizliğin sıklığı suyun depolandığı ve cihazın çalıştığı çevresel koşullara bağlı olacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR b-Sıcak su buharlaştırıcı bir hazne içerisinde ısıtılan su buharlaşarak üzerinden geçen hava akımına karışır. Suyu mümkünse su sağlanan borulardan doğrudan almalı. Yinede bazı organik yoldan gelişen mikroplar başka yollarla etkisiz hale getirilemiyor ise kullanılması kaçınılmaz olabilir. Emniyetli olmayan diğer sistemler kullanılıyor ola bilinir. Nemlendirici ateşi olmuş bir yerde. depo basınçlı su ile yıkanmalı. Bu tür nemlendiriciler birkaç hastalıkta tartışma konusu olmuştur. cihazın tamamının bakımı çok önemlidir. Buharlı nemlendiriciler en risksiz olan sistemleri oluşturur. buharın sterilize etkisinden dolayı en sağlıklı nemlendirme şeklidir. ancak buharın elde edilmesi ve dağıtımı kullanımı her zaman kolay olmaz. projelendirme ve montaj aşamasındaki çalışmaların SBS ye etkisi a. çabucak buharlaşan ince bir sprey oluşturur. Nozullardan su. -Bakım: Su damlalarını tutan bölümlerin. ağır şekilde kirlenmiş su zerreciklerinin ortama girmesini engellemektir. damlaların kanallara sürüklenmemesi için damla tutucular mevcuttur. 1. Bu hücrenin içinde alt kısımda su haznesi ve suyu püskürtmekte kullanılan pompa mevcuttur. genelde iri taneli su damlaları oluşturur.1. binanın amacı ve bina sahibinin istekleridir. kanalları ve boruları için yeterli ve uygun yer ayrılmadan tamamlanan mimarilere sistem uydurmak ve doğru olarak projelendirmek çok zordur. Su nemlendirici altındaki bir haznede bulunur. c-Buhar enjeksiyonu. temizleme ve bakım yapıldıktan sonra hastalık devam eder ise sistem komple değiştirilmelidir.3. pisliksiz/mikropsuz olmalıdır. e-Püskürten dönen disk nemlendirici çoğunlukla nemlendirilecek ortamın içerisine yerleştirilir. Daha çok klima santralarında nemlendirici bir hücre bulunur.Projelendirme aşaması: HVAC Sistemlerinin seçimini en önemli etkileyen faktörler. Uygun 147 .Nemlendirici sistemler kurulurken alınması gereken tedbirler En önemli tedbir.1. Bunun için ilk yapılması gereken doğru sistemi seçmek. bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır.3. Bu tür sistemlerde hastalık vakalarına rastlanmıştır. Suyun kaçmasını önlememiz gereken bölümlere gerçekten suyu kaçırmamalı ve bakteri üremesini engellemeliyiz. sistemin bakım ve temizliğini doğru şekilde hiç ara vermeden sürdürebilmektir. düzenli olarak yıkama ve depo bakım işlemi yapılmalıdır.Sprey nemlendiriciler ve hava temizleyiciler.2. Mimari projenin oluşumu aşamasında diğer mühendislik disiplinlerinin mimar ile birlikte çalışması çok önemlidir. Son yıllarda artan hastalık riski ve özellikle tanımlanabilen bir hastalık olan legionella nedeni ile havuz tipi nemlendirme sistemleri konfor klimasında hemen hemen tamamen terkedilmiştir. dönen disk.3. Pompa ile su nozullara sevk edilir. havanın içerisine püskürtülür. f. nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. . 9-12 EKİM 2008. su ağır bir şekilde kirlenir. bu durumda diğer tedbirler daha önemli olacaktır.4 Klima Sisteminin. Bu sistemlerle yapılan nemlendirme sonucunda bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. Klima cihazları.I. d-Sıkıştırılmış hava püskürtme işleminde ise çok temiz olarak depolanmış olan su. esas olarak nemlendirme suyuna kimyasal katmak doğru değildir. merkezi bir buhar üreten cihazdan veya buhar üreten lokal küçük makinelerden sağlanan buhar doğrudan havanın içerisine püskürtülür. -Temizleme ve dezenfekte etmek: Özellikle sistem sprey veya püskürtme türünden ise su depoları ve nemlendiricilerin düzenli olarak temizlik ve bakımları daha önemli bir konu olmaktadır.Suyun tedavisi için kimyasal maddeler: Bina sakinlerine olan potansiyel zararlarından dolayı. suyu depolamak için bir tank kullanılacak ise. 1. [3] -Su sağlanması: Sağlanan su temiz. Klima mühendisine danışılmadan geliştirilmiş olan bir mimari yapıya uygun sistem seçmek ve uygulamak her zaman mümkün olmaz.

Yapıdaki kirli havaları en uygun noktadan. 9-12 EKİM 2008.Uygun yerlere konulmayan klima santralleri asma tavanlardaki kanal kargaşasını arttıracak ve düşük asma tavana yol açacaktır.Borular kesinlikle kuru yerde depolanmalı ve boruluma yapılan alanlarda ıslak olmamalıdır. Boru ve kanal devrelerine aksesuar montajı ve bakımı zor yapılacaktır.Montaj öncesi klima malzemelerinin tamamı kuru ve temiz tozdan uzak bir depoda tutulmalıdır. . . uzaklaştırmak kolay olmayacaktır. 148 . . Bu güzergahlarda yeterli açıklık yok ise su ve hava hızları artacak küçük kesitli kanallarda temizlik zorlaşacaktır. .Yapıya yeterli taze hava dağılımı yapmakta zorlanacaktır. .Kule gibi dış üniteleri temiz ve yapıda görüntü çirkinliğine yer açmayacak yerlere konulamayacaktır. . egzoz havasının taze hava alış ağzından mümkün olduğunca en uzağa ve çatı seviyesine atmakta zorlanacaktır. .I. SBS ye katkı yapacak faktörler içerirler. enerji kullanımında optimum rakamları yakalayamayacak belki sağlıklı enerji paylaşımını yapamayacak.Yeterli havalık ve armatür ile donatılmamış olan pis su hatlarında koku riski oluşacaktır. Kanal ve borular lüzumsuz yere bir birini keserek asma tavan kotunun düşmesine neden olacak. SBS ye katkıda bulunmayacak bir HVAC tesisi ancak bir bütün olarak inşaatın da temiz olduğu bir şantiyede mümkündür. Temizlik esnasında mecbur kalmadıkça kimyasal madde kullanılmamalıdır.Boruların uçları montaj yerine nakledilene kadar kapalı tutulmalı. Kirlenmiş kanalları temizlemek çok zordur. . . b-Montaj aşaması Montaj aşamasındaki en önekli faktör temizliktir. Kanal içerisinden akan havanın doğrudan insanların solunum yoluna ulaştığı düşünülürse kanal temizliği ve bakımının ne kadar önemli olduğu görülür. daha sesli cihaz ve sistemi içerirler. İZMİR makine daireleri. dirsek sayısı artacaktır.Kanal imalatında kullanılacak saclar veya asıma hazır kanallar suya toza maruz kalan alanlarda bekletilmemelidir.Pis suların bina içinde toplanması ve uzaklaştırılması uygun olmayan şartlarda gerçekleşecek. . . . . bina içinde pis su çukurları ve yağ tutucu gibi yerlerin lüzumundan fazlasını projelendirmek zorunda kalacaktır. mesai bitiminde açık boru uçları kapatılmalıdır. Klima mühendis.Klima mühendisinin arzusu dışında oluşan zorunlu kanal ve boru hatlarının montaj ve bakım maliyetleri artacaktır.Küçük ve basık makine ve klima santral odalarında kanal ve boruların standartlara uygun montajı yapılamayacaktır.Borulara toz ve benzeri kirleticiler girmiş ise vakumlu bir sistem veya basınçlı hava ile temizlenmelidir.Klimacı o yapıya en uygun sistemi seçemeyecek. kanal ve boru parkurları belirlenmeden yapılan klima ve tesisat sistemlerinde muhtemelen aşağıdaki sorunlardan birisi veya birkaçı aynı anda yaşanacaktır. . Sonuç olarak mimarinin gelişim ile birlikte kurgulanmamış sistemler genellikle daha fazla enerji tüketirler. . .Temiz hava yapılar için hayati önem taşıdığına göre yapıya en uygun yerlerden toz duman gibi unsurlardan en uzak temiz yerlerden hava alınamayacaktır. temizlik ve bakım kolay değildir.Küçük ve basık klima odaları cihazla servis vermeyi zorlaştıracak filtre temizliği gibi en gerekli bakım işlemi bile sağlıklı yapılamayacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bazı noktalarda standart ve kriterlerden sapmak zorunda kalacak. Basık ve dar hacimlerdeki bu zorlamalardan dolayı kanal ve boru devrelerinde kullanılan dirseklerin adeti artacaktır buda pompa ve fanların basma yüksekliğini artıracak fan ve pompaların ses seviyeleri ve enerji giderleri artacaktır. küçük hacimler yeterli sesi yutamayacaktır.

aksi takdirde toz ve kir nedeni ile çiviler zamanla açılacak ve kanal izolasyonu dağılacaktır.Camların içerden en az ayda bir kez dışardan yılda en az iki defa silinmesi gerekiyor. 1.3. ancak sık sık temizlik yaparak oluşacak kâğıt tozu ve kimyasallar yok edilmeli. Temizlikte kullanılan maddeler SBS ye ilave potansiyel kaynak oluşturmamalıdır. .I. .Mekanik tesisatın temizliği ve bakımın çok önemlidir.Önceden montajı yapılmış tüm makine ve armatürler işletmeye alınana kadar üzerleri kaplanarak korumaya alınmalıdır. Perdelerin düzenli yıkanması gereklidir. Özel üretilmiş kanal ses izole malzemesi kullanılmalıdır. . Binalar işlevlerine ve kapasitelerine göre muhtelif merkezi veya münferit klima ve tesisat sistemine sahiptir. süpürge ve benzeri aletler zamanında bakımlarının yapılması ayrıca fırçaların. . bu tür hizmeti veren elemanlar binaları kolay tanıyamazlar ve sistemleri kolayca algılayamazlar. parlak ve cilalanmış yüzeyler nemli paspas ile toz almaya yardımcı oluyor. . 1. açılan bu kaplamalar havayı bloke edebilir veya kirletebilir.Sert taban yüzeyler.Sert çalışma yüzeyleri kuru bir şekilde silinmemeli silmede kullanılacak malzeme mutlaka ıslak olmalı. Özellikle As-Built gibi projelerin 149 . Bu nedenle çalışma alanları çok güzel kurgulanmalı.s normal toz tutma alanlarıdır. . Bu oda ve fotokopi makinesi düzenli temizlenmeli kimyasal ve kâğıt tozu yok edilmeli.3. Panjurlar günlük vakum gerektirir. toz toplayıcı torbaların ve benzeri malzemelerin yıprandığında zamanında değiştirilmesi ve bakımlarının yapılması da son derece önemlidir. Çoğu teknik servis ve bakım elemanları inşaat döneminden kalmakta dolayısı ile asma tavan altında kalan boru ve kanal güzergâh ve armatür yerlerini çok iyi bilmektedirler.Dağınık kâğıt ve kitap yığınları sırf toz yaratmakla kalmıyor kolay temizlenemediği için toz birikimine neden olur.Bilgisayar donatımı.Kanal içine çıkma riski çok fazla olduğundan kesinlikle yapıştırma türü çiviler ile kaplama yapılmamalıdır. fotokopi makineleri kadar kirletici değiller. bu cihazların ve kablolarının her gün nemli bezile silinmesi gerekir. Bu tür teknik servis elemanlarının sağlamış olduğu hizmetler dışarıdan servis alınarak yapılan bakım ve servis hizmetlerine göre daha başarılı ve daha sağlıklıdır.5-Tertip ve Temizliğin SBS ye etkisi Düzgün planlanmış çalışma alanları çalışma verimini etkiliyor. . telefon v.Yumuşak döşemelerin. Dosyaların masalardan taştığı evrakların karışık şekilde dolaştığı dağınık ve tozlu bir ofis huzursuzluk kaynağıdır ve çalışana huzur vermez. sandalye.Kanal içerisine ses kesmek veya daha başka amaçla kaplanan malzemeler lifli havaya uçucu madde aktaran cam-yünü türü malzeme olmamalıdır. koltuk gibi dokuma malzemeler soğuk şampuan lama metodu ile temizlenmeli. Dışardan servis veren firma sayısı son yıllarda artmaya başlamıştır. Halı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Yazıcılar.6-Bakımın SBS ye etkisi Bakım temizlikte birlikte bina sağlığını ve dolayısı ile çalışanları etkileyen en önemli faktörlerden birisidir. evraklar insanların bulunmadığı odalarda düzgünce vakumlu temizliğe elverişli şekilde depolanmalıdır. .1.1.Fotokopi makineleri. Bunlar fırçalanıp. . Eğer semptomlar devam ederse buharlı temizleme düşünülmeli. Genellikle teknik servis hizmetleri her binanın kendi bünyesinde bulunan ekiplerle sağlanmaktadır. halıların. nemli paspas ile paspaslanır ve parlatılır. . . vakum ünitelerinin. . paspasların. Çok büyük olan ofis ve benzeri binalarda teknik servis tüm bakım işlerini yapmakta ve klima sistemi ile birlikte diğer binaya hayat veren mekanik ve elektrik donanımlarının çalışmasını sağlamaktadırlar. Kâğıt tozu ve diğer tozların giderilmesi için vakumlu temizleyici kullanılması tavsiye edilir. perdelerin temizlenme şekil ve periyotları dikkatle planlanmalıdır. ayrı bir odada olmalı bu hacmin kirli hava tahliyesi bağımsız olmalı binada bulunan santral dönüş havassına karıştırılmamalı.Kanal izolesinde yapışkan tür izole çivisi kullanılıyor ise bu çivilerin yapıştırıldığı kanal yüzeyleri mutlaka yapıştırmadan hemen önce hafif nemli bir bez ile silinmelidir. . İZMİR . Vakumlar yüksek verimli filtreler ile donatılmalı veya su içerisine toz toplayan temizleme makineleri kullanılmalı. 9-12 EKİM 2008.Tüm bu temizlik işlemlerini yapan aletlerin.

Roster Jark “Sick Building Syndrome” E&FN SPON -1997 [4]. rulman. ya da su birikintisi dolu makine daireleri çoğunluktadır. İZMİR bulunmadığı binalarda binadaki boru ve kanal güzergâhları ile kanal ve borulara ait armatürlerin yerlerini kolay kolay bulamazlar ve servis veremezler. - SONUÇ Bu çalışmadan da görüleceği gibi. bu kapalı devredeki kule suyu sürekli kontrol edilmelidir Yoğuşma sularını toplayan tavalar ve bunların tahliye hatları sürekli denetlenmeli suyun tahliye edilmesi bir yerlerde birikmesi engellenmelidir. Her bakım sonunda arıza listeleri nedenleri. Pompa salmastralarından ve boru ek yerleri ile armatür bağlantı noktalarından su kaçağına bir damlada olsa asla müsaade edilmemeli. insanlar için çevresel yaşam koşulları son derece sınırlı bir sıcaklık aralığı ve bu sıcaklığa bağlı nem ve benzeri parametrelerle ilgilidir. özellikle klima ve tesisat sistemlerinde bakım kitaplar dolusu program ve ayrıntı gerektirecek kadar geniş ve kapsamlı bir konudur.Tuncer A. izoledeki delik ve yırtıklar bu yüzeylerde terlemeye ve dolayısı ile borularda ve armatürlerde çürümeye neden olur. sonuç ve tarihlerini içeren detaylı bakım cetvelleri hazırlanmalı veya mevcut cetvellere işlenmeli Bakım esnasında üretici firmanın görüşü firmanın önerdiği yedek parça. Prüjör ve diğer hava alma maksadı ile yerleştirilen cihazlardan atılan sular ortama bırakılmamalı makine dairelerine yayılmadan ve ortamda buharlaşmadan tahliye edilmelidir. bu nedenle özel bakım ve kontrol gerektirir. Mutlaka her cihazın bakımını deneyimli kişiler yapmalı. 9-12 EKİM 2008. Kaba başlıklarla mutlaka olması gereken işler. Tüm makine ve klima dairelerinin son derce kuru ve temiz olması sağlanmalıdır.Prof.14-15 Aralık 2006 Ankara [5]. Kapalı devrelerde dolaşan suların PH ve diğer kimyasal denetimleri her gün yapılmalı ve istenmeyen şartlardaki suyun boruları ve sistemi kirletmesi ya da eritmesi önlenmelidir. bina üzerinde olumlu ve olumsuz bir dizi etki yaratmaktadır. Maalesef ülkemizde zemini ıslak.ODE Teknik Yayınları No: G 20 Eylül 1999 [3]. SOYER Ö UYSAL “Hasta Bina Sendromu” Astım Alerji İmmünoloji 2005. kullanıldığı yer çok olumsuz şartlarda ise bu süre üretici firmaların verdiği sürelerden kısa tutulmalı Soğutma sistemi gibi boru ve armatürleri terlemeye maruz olacak sistemlerde izolasyon bakımı çok önemlidir.. Çok planlı ve periyotlara ayrılmış bakım programı. Dr. Makine dairelerine bırakılan her su zerresi ve buharın burada bulunan cihazları yıpratacağı unutulmamalıdır. kayış ve benzeri yedek parçaların kullanılması Tavsiye edilen aralıklarda kullanılan malzemelerin yenilenmesi. yağ. Bu tahliye boruları üzerine konulacak şeffaf hortum veya gözetleme camları ile suyun akışı izlenmelidir. KAYNAKCA [1]. Soğutma kuleleri. Sağlıklı binaların yaratılmasında klima mühendislerine sistem seçiminden başlayarak büyük sorumluluk düşmektedir. arızada yapılan işler.Evyapan Fatma “Sağlıksız Bina Sendromu (SBS)” Türk Toraks Derneği Mesleki ve Çevresel Akciğer Hastalıkları Sempozyumu. Ali Çetin Gürses “Klima Ders Notları” [2]. “legionella” hastalığının en önemli kaynağı olarak bilinir. Bakım. pompa gibi cihazlarda eş zamanlı kullanım sağlanarak bu aletlerin karıncalanma ve paslanmaları önlenmeli Özellikle hava filtreleri tavsiye edilen aralıklarla yenilenmeli.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3 (2):97-102 150 . etrafta bakteri üremesine yol açacaktır. Yine bu terleme sonucunda biriken sular. filtre. Yaşanan ortamdaki hava kalitesi ve diğer gürültü ışık gibi faktörler. Hayati öneme sahip olan malzemeler mutlaka binaya ait teknik servisin stoklarında bulundurulmalı Yedek olarak kurulmuş fan.I. Bakım esnasında doğru bakım prosedürünün izlenmesi.

İZMİR HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ BİR SOĞUKSU GURUBUNDA DIŞ SICAKLIKLARIN DEĞİŞİMİNİN SOĞUTMA KAPASİTESİ VE ETKENLİĞİNE ETKİSİ Serkan Sunu . Spitler. bir ya da birkaç parametreyi eşzamanlı olarak tahmin ederek sistemi oluşturan elemanların kapasiteleri tespit edilebilmektedir. Havanın giriş hızına bağlı olarak ısı taşınım katsayısı belirlenmiş ve ε-NTU yöntemi yardımı ile ısı transferi miktarı hesaplanmıştır. ε-NTU yöntemi. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı transfer katsayılarının. sistemin tüm çalışma noktalarını etkilemektedir. buharlaştırıcı 1. yoğuşma ve aşırı soğuma bölgelerinden oluşmaktadır. soğutma etkinliği.D.edu. buna göre ısı yükü ve akışkan debisi hesaplanmıştır. Yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığı ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığı değiştirilerek sistemin buharlaşma ve yoğuşma basınçlarının değişimi izlenmiştir. yoğuşma basıncı ve buna bağlı olarak sistemin tamamındaki çalışma noktaları değişmektedir. Diğer yandan. GİRİŞ Bir soğutma çevriminde. yoğuşturucu yüzey alanının değişimine bağlı olarak soğutma etkinliğinin değişimi hesaplanmıştır. kompresör emiş hacminin ve isentropik veriminin. Bu çalışmada farklı hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevrimi performansının değişimini inceleyebilmek amacı ile. yoğuşturucu tarafı ise kızdırma. Soğutma çevrimlerinin sayısal olarak modellenmesi hakkında literatürde farklı çalışmalar mevcuttur. Hesaplanan akışkan debisine göre 151 . akışkanın yoğuşturucu ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki termodinamik durumları hesaplanmıştır. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcının ısı transferi kapasitelerinin çalışma etkinliğine etkisi tartışılmıştır Anahtar Sözcükler: Soğutma çevrimi. uyumlu olduğu gözlenmiştir. farklı dış hava ve su sıcaklıkları için çalıştırılmış ve sistem davranışının değişimi gözlenmiştir. Bu veriler yardımı ile. farklı çalışma koşullarında sistemin dinamik davranışı izlenmiştir. Buharlaştırıcı tarafı ısı değiştirgeci kızdırma ve buharlaşma bölümlerinden. Soğutucu akışkanın yoğuşturucuyu doymuş durumda terk etmesi için gerekli yoğuşma basıncı öngörülerek. sudan suya ısı pompaları için bir parametre tahmin modeli geliştirmişlerdir. yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma ve buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarlarının bilindiği varsayılmıştır. Jeffrey Hui Jin ve J. değişen hava ve su sıcaklıkları için yoğuşturucu ve buharlaştırıcıda gerçekleşen ısı geçişi ε-NTU yöntemi ile hesaplanmıştır. nemli havanın buharlaştırıcıdaki entalpi değişimini ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı taşınım katsayılarını esas alan bir model kullanılmıştır. 9-12 EKİM 2008.Serhan Küçüka* Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü * e-posta: serhan.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buna göre hiçbir deneysel veriye ihtiyaç duymadan sadece katalog verileri kullanılıp. benzeşim modeli. Scroll tip kompresör ve termostatik genleşme vanası kullanılan.tr ÖZET Bir su soğutma gurubunda yoğuşturucu üzerinden geçen hava sıcaklığının ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığının değişiminin soğutma performansına olan etkisi araştırılmıştır. Farklı hava ve su sıcaklıkları için soğutma sisteminin performansının belirleneceği sayısal bir model geliştirilmiş ve sonuçlar deney sonuçları ile karşılaştırılarak. Modelden elde edilen sayısal sonuçlar kullanılarak Soğutma gurubunun kapasite ve etkinlik katsayısının dış ortam sıcaklığına bağlı değişimi eğriler halinde sunulmuştur. yoğuşturucusu hava soğutmalı ve buharlaştırıcı tarafında su soğutulan 4 kW kapasiteli bir soğutma sistemi kurulmuştur. Lee ve Yoo tarafından yürütülen çalışmada ise. Değişen dış hava sıcaklığına bağlı olarak yeni bir yoğuşma basıncı öngörülmüş. sistemin herhangi bir noktasında olan sıcaklık ve basınç değişimi.kucuka@deu. Yoğuşturucu tarafı hava soğutmalı bir soğuk su üretim grubu (chiller) tesis edilerek. Dış hava sıcaklığının değişmesi ile birlikte.I. yoğuşturucu. Sistem bilgisayar ortamında modellenerek. Lee ve Yoo tarafından geliştirilen model basitleştirilerek kullanılmıştır.

55m2 kesitinde ve 1 m uzunluğunda bir ölçüm kanalı eklenmiştir. buharlaşma ve yoğuşma basınçları ve soğutucu akışkan debileri birbiri ile uyumlu olacak şekilde iterasyonla hesaplanmış ve yeni çalışma durumu belirlenmiştir. İZMİR buharlaştırıcının ısıl yükü ve kompresör emiş hacmi değişecektir. Yaklaşık 10 m2’lik ısı transfer yüzeyine sahip 5 kW kapasiteli yoğuşturucu galvanizli sacdan yapılmış 0. Yoğuşturucu öncesine yerleştirilmiş olan 2 adet 8 kW’lık elektrikli ısıtıcı hava sıcaklığının istenilen düzeye getirilmesi için kullanılmaktadır.1 Deney düzeneği şematik gösterimi Yoğuşturucu üzerinden geçen hava debisinin belirlenebilmesi için kanalın sonuna 0. 3. 9-12 EKİM 2008. buharlaştırıcı. 152 . Kanaldaki hava akışı 3000 m3/saat debili bir radyal fan tarafından sağlanmaktadır. Tanktan sağlanan su buharlaştırıcı üzerinden geçirilerek soğutulmakta ve tanka geri döndürülmektedir. Hava debisinin lüle plakası ile ölçümü. Sonuçta. Copeland Scroll ZR 28K3 – PFJ – 522 model. DENEY DÜZENEĞİ Deney düzeneği temel olarak yoğuşturucu. Bu kanalın içinde havanın kütlesel debisinin ölçülmesini sağlayan 4 adet lüle bulunmaktadır (Şekil-2). Sistemde kullanılan soğutucu akışkan R-134a olup.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.65x0. standartlarda kullanılan bir yöntemdir [ASHRAE 116].5 kW anma kapasitesinde scroll tip kompresör kullanılmaktadır. Benzer işlemin farklı dış hava giriş sıcaklıkları ve soğutma suyu giriş sıcaklıkları için yapılması ile. 2 ton kapasiteli bir su tankı bulunmaktadır.65 m2 kesitinde ve 2 m boyutlarındaki kanal içine yerleştirilmiştir. kompresör ve genleşme vanasından oluşmaktadır (Şekil -1). soğutma sisteminin farklı çalışma koşulları için sayısal benzeşimi gerçekleştirilmiştir.I. 2. Elektrikli su ısıtıcıları kullanılarak tanktaki su sıcaklığının sabit tutulması sağlanmaktadır. Sistemin su tarafında ise. Lüle Genleşme Vanası Gözetleme Camı Kurutucu Filtre Kompresör Buharlaştırıcı Ampermetre Yoğuşturucu Ventüri Elektrikli Isıtıcılar Su Isıtıcı Su Tankı Hava Akışı Pompa Fan Şekil . buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun ısıl kapasitelerine ve kompresörün emiş kapasitesine bağlı olarak.55x0.

kompresör ve genleşme vanasına giriş ve çıkış sıcaklıklarının ve hava ve su sıcaklıklarının ölçülmesi için gerekli yerlere T-tipi ısıl çiftler yerleştirilmiştir. sürekli kayıt yapan bir bilgi kaydediciye (Hp. 9-12 EKİM 2008. Şekil .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2 Ölçüm lülesi ve lüle plakası Soğutucu akışkanın yoğuşturucu. Bu ısıl çiftler. İZMİR Şekil .I. Kontrol panelinin üstündeki Bourdon tipi analog basınçölçerler ile de aynı noktaların basıncı tespit edilmiştir.3 Deney Düzeneği Genel Görünüşü 153 . Deney düzeneğinin genel durumu Şekil-3 te gösterilmiştir.Agilent 34970A Data Acquisition Unit) bağlanmış ve belirli aralıklarda ölçüm yapması üzere ayarlanmıştır. buharlaştırıcı.

yeterli soğumanın sağlanamaması yüzünden soğutucu akışkan yoğuşturucuyu ıslak buhar durumunda terk etmiştir. Sıcaklıkların ölçümünde. soğutucu akışkanın faz değişim sıcaklığı ile dış akışkan (su veya hava) arasındaki logaritmik sıcaklık farkı olarak tanımlanmıştır. kompresör gücünün yaklaşık %5 inin çevreye ısı olarak yayıldığı gözlenmiştir. kompresör gücünün %95 i olarak kabul edilmiştir. I kompresör akımını (A) ve V gerilimi (220 V) göstermek üzere W = I × V × Cosϕ (1) bağıntısı ile hesaplanır.5 mertebesini aşmadığı görülmüştür (Tablo-2). Yoğuşturucudaki logaritmik sıcaklık farkı 154 . Deneylerde aynı zamanda.95 × W h2 − h1 (2) İsentropik kompresör verimi kompresör gücünün isentropik durum değiştirme işi ile karşılaştırılmasından hesaplanır. & & V = mr × v1 h3 = h2 − (4) & Qyoğ & mr (5) bağıntısı ile hesaplanır. Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Kullanılan R134a soğutucu akışkanının ölçülen sıcaklık ve basınç değerlerine karşı gelen termodinamik özellikleri. İZMİR 3. her noktada 2s ara ile 20 ölçüm alınmıştır. DENEYLER Deneylerde buharlaştırıcıya gelen su sıcaklığı değiştirilerek. basınçlar. deneylerde yoğuşturucu giriş ve çıkışı arasında 20 kPa ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışları arasında ise 30-40 kPa basınç farkı okunmuştur.2°C‘ı aşmamış ve ölçüm noktası sıcaklığı olarak ortalama değer kullanılmıştır. Ancak. Akışkanın yoğuşturucudan çıkış entalpisi ise. Diğer yandan. Soğutucu akışkanın kütlesel debisi kompresör gücü ve akışkanın entalpi değişiminden hareketle hesaplanmıştır. Buharlaştırıcıda çekilen ısı. Kompresörde akışkana aktarılan güç. 3.1. yoğuşturucuda çevreye atılan ısı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. havanın kütlesel debisi ve sıcaklık değişiminden hesaplanmıştır. ηisen = & mr × ( h2 s − h1 ) W (3) Kütlesel debi akışkanın özgül hacmi ile çarpılarak kompresör emiş hacmi hesaplanmıştır.I. Deney sonuçları Tablo-1 de verilmiştir. Deneylerde bir noktada alınan 20 değerin en küçük ve büyüğü arasındaki fark 0. debiler ve akım miktarları ölçülmüştür. CATT2 programı yardımı ile hesaplanmıştır. Yoğuşturucunun ısıl kapasitesi. kompresörde akışkana aktarılan işin toplamına eşit olmalıdır. soğutulan suyun kütlesinden ve sıcaklık değişiminden hesaplanır. Aktarılan ısı miktarının ve logaritmik sıcaklık farkının bilinmesi durumunda bir ısı değiştirgecinin birim sıcaklık farkı için ısı aktarım kapasitesi UA = & Q ΔTlm (6) bağıntısı ile hesaplanır. Logaritmik sıcaklık farkı. Yoğuşma ve buharlaşma basınçları giriş ve çıkış basınçlarının ortalaması ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ise karşı gelen sıcaklıklar olarak kabul edilmiştir. yapılan deneyler çevrimin genel karakteristiğinin elde edilmesi açısından yeterli görülmüştür. & mr = 0. 9-12 EKİM 2008. Buharlaştırıcıya giriş entalpisi yoğuşturucu çıkış entalpisine eşittir. Deney sonuçlarının incelenmesinden anlaşılacağı gibi. Bu yöntemle hesaplanan yoğuşturucu yükü havaya aktarılan ısı ile karşılaştırılmış ve aradaki farkın %3. Kompresöre verilen güç. buharlaştırıcıda çekilen ısı ile. her deney için sıcaklıklar. Kompresör yüzey sıcaklıklarının ölçümü ile. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun yüzey alanı ile toplam ısı geçiş katsayısının çarpımını gösteren ısıl aktarım kapasiteleri değerlendirilmiştir. Tablo-1 den görüleceği gibi.

86 18.44 53 4.I. Hava Giriş Sıc.58 12.055 2.56 20.55 14.81 1.55 14. yoğ = Thava .85 18.95 5.79 1.61 42.4a Deney sıcaklıklarının değişimi 24 22 Soğutma Kapasitesi (kW) 3 3.22 12. giriş − Thava .13 17.36 17.24 13.68 54.2 52.17 14.13 3.83 1.69 15.1 5.84 41.çıkış Şekil .21 18.5 2 Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 21.5 8.406 3.24 13.38 3.56 20.69 34.02 11.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5 Su Giriş Sıcaklığı 2. Su Çıkış Sıc.48 13.86 1.981 1.83 1.88 15.36 17.5 Sıcaklık (°C) 20 18 16 14 12 10 Soğutma Etkenlik Katsayısı 1. Hava Çıkış Sıc.76 1.18 34.91 41.69 34.87 1.91 13.62 16.4b Su giriş sıcaklığının.8 8.039 3.56 43 7.21 18.277 3.54 53.84 1.245 3.62 16.23 15.4 34. İZMİR 60 50 Sıcaklık (°C) 40 30 20 10 0 Test 1 Test 2 Test 3 Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Su Giriş Sıc.89 16.79 20.77 2.71 52.64 42.1 54.89 16. Buharlaşma Sıc.75 3.85 14.78 1.13 19.2 6. Test 10 Test 11 Test 12 21.85 53.65 41.23 15.293 3.76 9.43 35.1 3.84 42.81 1.6 7.59 34.86 1.02 34.75 1 Su Giriş Sıcaklığı Soğutma Kapasitesi (kW) Soğutma Etkenlik Katsayısı ΔTlm .65 41.66 53 5.79 20.79 34.114 3.67 42. 9-12 EKİM 2008.166 3.çıkış − Tyoğuşma ⎠ ⎝ Buharlaştırıcıdaki logaritmik sıcaklık farkı ise 155 . giriş ⎟ ⎜T ⎟ hava .65 Şekil .8 42.345 3.57 41.56 53.58 16.68 54. Yoğuşma Sıc.4 35.75 34.13 19.78 34.77 35.85 53.93 42.85 14. soğutma kapasitesinin ve etkinlik katsayısının değişimi (7) ⎛T − Tyoğuşma ⎞ ln ⎜ hava .96 54.

hava ve su geliş sıcaklık ve debilerine bağlı olarak. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanları belirli olup. buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarını ve bunlara bağlı olarak soğutma sisteminin kapasite ve etkinliğini hesaplayabilmektedir. Buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarı termostatik vana tarafından belirlenmektedir. hava ve su debileri değiştirilmediği takdirde ısı aktarım kapasitesi (UA) sabit kabul edilebilir. Sabit devirli kompresörle işletilen bir soğutma sisteminde soğutma kompresörünün emiş hacmi değişmemektedir.çıkış − Tbuharlaşma ⎠ (8) Şeklinde yazılabilir. b alt indisi buharlaşma ve y alt indisi yoğuşma tarafını göstermektedir. giriş − Tsu . ε b = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAb ⎞ ⎟ & ⎝ Csu msu ⎠ . Çevrim üzerinden hesaplanan buharlaşma ve yoğuşma ısı yükleri ilk değerleri sağlamadığı takdirde. 3. yoğuşma ve buharlaşma tarafı (UA) faktörlerine. Çalışmada geliştirilen matematiksel modelde [Sunu. Geliştirilen model.buh = Tsu . Soğutma çevrimini etkileyen bağımsız parametreler yoğuşturucuya gönderilen soğutma havasının ve buharlaştırıcıya gelen suyun geliş sıcaklıkları olmaktadır. & ⎛ ⎞ Qy Ty = Thava .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. geliş + ⎜ ⎜ ε ×C m ⎟ ⎟ & hava hava ⎠ ⎝ y (10a. Model sonuçları Deney sonuçları ile karşılaştırılarak uyumlu oldukları görülmüştür (Şekil 5). BİLGİSAYAR MODELİ Sıcaklık ve diğer değişkenlerin etkisi altında sistemin dinamik davranışını izleyebilmek amacı ile sayısal bir model geliştirilmiştir. 4b). ısı yükleri değiştirilerek döngü tekrarlanmaktadır. geliş − ⎜ ⎟ & ⎝ ε b × Csu msu ⎠ . Su.çıkış ⎛T ⎞ −T ln ⎜ su . İZMİR ΔTlm .b) buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları ise & ⎛ ⎞ Qb Tb = Tsu . buharlaştırıcı ve yoğuşturucu ısı yükleri tahmin edilerek önce buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları hesaplanmakta ve bu sıcaklıklar kullanılarak soğutma çevriminin termodinamik noktaları elde edilmektedir. ε y = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAy ⎞ ⎟ & ⎝ Chava mhava ⎠ (9a. 156 . Buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun etkinlikleri. Bu bağıntılarda. hava ve soğutucu akışkanın Deney düzeneğinin farklı noktalarındaki sıcaklıkları grafik olarak gösterilmiş ve soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısının su giriş sıcaklığı ile değişimi verilmiştir (Şekil 4a.b) bağıntıları ile hesaplanır. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise çalışma şartları içinde sınırlı miktarda değişmesi beklenir. ısı transferi miktarlarını. 2007]. giriş buharlaşma ⎟ ⎜T ⎟ ⎝ su .I.

313 1460 1440 400 365 8.667 0.30 12.89 35.02 53.45 0.69 41.40 20.84 9.00 Test 7 80.667 0.06 Test 6 79.74 10.66 41.53 11.20 18.74 157 .40 21.58 33.10 16.23 13.313 1500 1480 430 390 8.90 9.18 35.36 51.02 33.313 1480 1470 400 370 8.65 15.13 17. 9-12 EKİM 2008.67 34.93 7.43 43.24 12.77 5.12 51.667 0.99 54.I.14 8.48 33.667 0.50 13.26 Test 2 79.33 52.667 0.92 34.15 Test 5 80.55 13.667 0.41 10.667 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.56 18.06 15.03 50.(°C) Kompresör giriş sıc.01 53.92 11.13 33.91 7.34 50.667 0.36 51.82 Test 10 80.60 19.313 1420 1400 350 320 7.17 33.53 0.92 54.77 Test 12 80.94 34. (kPa) Kompresör giriş bas.08 34.65 0.59 41.86 33.78 42.02 42.65 14.21 6.28 0.51 34.667 0.85 12. (kPa) Buharlaştırıcı giriş bas.38 54.30 Test 4 80.18 42. (°C) Yoğuşturucu çıkış sıc.667 0.95 0.62 15. (kPa) Kompresör akımı (A) Test 1 79.26 6.10 17.22 33.21 34. İZMİR Tablo-1 Deney sonuçları Ölçüm Noktası Kompresör çıkış sıc.19 50.65 14.21 14.79 18.04 35.03 52.57 0.58 34.88 33.95 53.74 49. (°C) Buharlaştırıcı giriş sıc.40 0.69 33.95 Test 8 80.22 0.79 42.66 52.77 41. (°C) Genleşme vanası giriş sıc.24 Test 3 80. (°C) Buharlaştırıcı Su giriş sıc.02 5.93 Test 9 80.57 33.68 8.95 16.85 34.76 42.00 20.313 1430 1410 370 340 7.(°C) Yoğuşturucu Hava giriş (°C) Hava çıkış sıc.313 1490 1470 420 380 8.47 51.44 34.667 0.36 15.69 41.313 1400 1380 340 310 7.89 14.08 52.63 0.24 34.13 54.313 1490 1470 410 380 8. (°C) Su çıkış sıcaklığı (°C) Çevre sıcaklığı (°C) Hava akışı kütlesel debi (kg/s) Su akışı kütlesel debi (kg/s) Kompresör çıkış basıncı (kPa) Yoğuşturucu çıkış bas.313 1460 1440 375 345 7.313 1430 1410 360 320 7.75 11.89 10.82 11.313 1460 1440 390 350 8.68 0.30 8.91 33.667 0.26 51.52 0.06 53.21 16.29 51.04 50.74 14.84 13.60 15.43 10.313 1450 1430 380 340 7.80 42.34 0.84 Test 11 80.04 50.

034 0.313 1. kW/K Yoğuşturucu ısı aktarım kap.247 2.313 1.313 1.81 0. kütlesel debisi (kg/s) Kompresör isentropik verimi (%) Kompresör emişi özgül hac.13 6.350 0.469 5.33 0.313 1.671 0.606 0.75 4.671 0.033 0.749 0.66 0. (m /kg) Kompresör emiş hacmi (m /h) Yoğuşturucu ısı yükü (Kw) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış entalpisi (kJ/kgK) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış kuruluk miktarı Buharlaştırıcı ısı yükü (su tarafına göre hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu ısı yükü (Buharlaştırıcı ve kompresör işinden hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu yükü Sapma oranı (%) Buharlaştırıcı ısı aktarım kap.725 0.60 4.28 0.74 4.264 3.519 3. UA.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.977 315.758 315.826 0.671 0.988 0.88 0.102 320.285 4.574 0.034 0.955 4.61 1450 53.260 3.328 0.133 323.191 1. kW/K 3 3 Test 2 0.24% 0.323 0.328 0.850 4.75 5.85 4.85 5. İZMİR Tablo-2 Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Test 1 Hava debisi (kg/s) Su debisi (kg/s) Kompresör işi (kW) Kompresörden olan ısı kaybı (kW) Buharlaşma basıncı (kPa) Buharlaşma sıcaklığı (°C) Yoğuşma basıncı (kPa) Yoğuşma sıcaklığı (°C) Kompresör emişi kızgınlığı (°C) Soğutucu akış..468 2.313 1.061 7.671 0.039 4.34 0.321 Test 11 Test 12 0.64 1450 53.307 3.594 1.240 2.793 0.87 0.773 0.325 0.925 1.087 360 5.263 3.44 1420 53.317 Test 9 Test 10 0.56 6.055 7.720 0.37 0.087 360 5.275 3.49 4.66 4.60% 0.338 0.20 1420 53.749 312.66 5.032 0.673 1.16% 0.035 0.090 385 7.48 5.323 Test 3 0.313 1.96 6.827 315.060 0.576 0.058 7.48% 0.01 0.086 355 5.564 0.522 5..24 0.42% 0.671 0.691 1.325 5.37% 0.085 335 3.671 0.68 0.671 0.248 2.037 0.036 0.679 310.313 1.086 340 4.817 0.032 0.589 0.571 0.980 318.71 5.348 0.00 5.241 4.068 7.038 0.43 4.578 0.54 6.033 0.671 0.36 4.25 0.85 5. UA.313 1.709 0.062 7.895 4.67 0.63 0.335 Test 4 0.84 1450 53.062 7.589 0.313 1.307 0.313 1.331 Test 6 0.088 370 6.245 3.I.74% 0.671 0.334 0.04% 0.091 400 8.325 0.035 0.591 0.313 1.84 1440 53.079 319.91 1390 52.066 7.60 0.703 0.056 7.334 0.572 0.917 315.324 Test 5 0.595 0.066 7.67 1490 54.01 0.323 0.678 314.057 7.671 0.599 311.039 0.061 7.324 Test 8 0.80% 0.93 1480 54.671 0.325 0.261 2.588 0.03 0.68 6.73 0.5 7.59 0.82 0.325 Test 7 0.033 4.091 410 9.091 395 8.671 0.275 3.00 5.313 1.85% 0.813 0.857 1.66 0.77 1410 52.319 158 .80 1475 54.745 0. 9-12 EKİM 2008.22% 0.804 0.41% 0.56 1480 54.34 0.142 4.760 0.68 6.085 325 2.321 0.056 7.327 0.23 0.089 382.287 3.51 4.87 0.261 3.85 5.185 4.

00 2.667 kg/s 0. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise.50 3.006 kJ/kg-K 0.50 5. kompresörün isentropik verimi %65 ve emiş hacmi 7. artan yoğuşma basıncı ile azalması beklenmekle birlikte.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.329 kW/K 0. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının değişiminin etkisi Yukarıdaki tasarım değerlerinin kullanılması ile 12°C sabit su giriş sıcaklığı ve 25 – 40°C arasında değişen soğutma havası sıcaklıkları için sayısal model işletilmiştir.I.3 Modellemede kullanılan veriler Kızdırma miktarı : Aşırı Soğutma miktarı Buharlaştırıcıda Basınç Düşümü Yoğuşturucuda Basınç Düşümü İsentropik Verim Kompresör Emiş Hacmi : : : : : 8°C 5°C 40 kPa 20 kPa %65 7.5 Deney sonuçlarının sayısal model sonuçlarıyla karşılaştırılması 4. çalışmada 5°C sabit aşırı soğuma miktarı kabul edilmiştir.6 m /h 3 Suyun Özgül Isısı Havanın Özgül Isısı Suyun Kütlesel Debisi Havanın Kütlesel Debisi Buharlaştırıcı UA Değeri Yoğuşturucu UA Değeri : : : : : : 4. yoğuşma ve buharlaşma basınçları arasındaki fark yükseldikçe. 9-12 EKİM 2008. SAYISAL SONUÇLAR Soğutma sisteminin dış hava sıcaklığı ve diğer değişkenlere bağlı dinamik değişimi geliştirilen model kullanılarak irdelenmiştir.00 4. Ancak çalışmada kızgınlık miktarı 8°C olarak sabit alınmıştır.326 kW/K Bir soğutma sisteminde. 4. İZMİR Deneysel Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Yoğuşturucu Kapasitesi kW 5.50 2.6 m3/saat seçilmiştir. Deney düzeneğinde kullanılan kompresörün katalog verileri esas alınarak. 159 . Tablo . soğutucu akışkan debisinin aşırı artışının engellenmesi termostatik vananın kısılması ve kızgınlık derecesinin azalması ile gerçekleşir.1.18 kJ/kg-K 1.50 4.00 Test 1 Test 2 Test 3 Deneysel Yoğuşturucu Kapasitesi Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Test 10 Test 11 Test 12 Şekil .00 3.313 kg/s 0. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının 25ºC ve 35ºC olduğu iki ayrı durum için. Bu değerler ve deney sonuçlarına göre hesaplanan ve sayısal modele esas alınan diğer değerler Tablo-3 de gösterilmiştir. soğutma çevrimi p-h diyagramının değişimi Şekil-6 da ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının hava giriş sıcaklığı ile değişimi Şekil-7 de gösterilmiştir.

Yapılan çalışmada.6 25ºC ve 35 ºC hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevriminin değişimi 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 -5 Yoğuşma Sıcaklığı Sıcaklık (°C) Hava Giriş Sıcaklığı Su Geliş Sıcaklığı Buharlaşma Sıcaklığı Şekil 7’de görüldüğü gibi. 38 4 0. Yoğuşma basıncının artışı nedeni ile kompresör yükü artmakta. 49 3 0. ancak birim soğutucu akışkanın buharlaştırıcıda çektiği ısı azalmaktadır. İZMİR Şekil . yoğuşma sıcaklığı. soğutma kapasitesi 3. 39 9 0. 0.94 e düşmüştür (Şekil-8). 45 5 0. 42 7 0. yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı 25°C dan 40°C a kadar arttırılmıştır. 46 8 0.22 kW’a ve etkinlik katsayısı 2. buharlaşma sıcaklığının değişimi 0.58 kW dan 3.5°C a yükselmiş. 36 3 0. 9-12 EKİM 2008. 39 2 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 41 7 0.6°C dan 53.7 Sistem sıcaklıklarının soğutma etkinlik katsayısına bağlı değişimi 160 . 48 0 0. Buharlaştırıcı çıkış şartlarının hemen hemen sabit kalması nedeni ile soğutucu akışkan debisi değişmemektedir.I. hava giriş sıcaklığıyla yaklaşık olarak doğru orantılı artarken. 51 4 1 / COP Şekil . 44 2 0. 43 7 0. Yoğuşma sıcaklığı 43.5°C ile sınırlı kalmıştır.75 ten 1. 40 8 0. 50 3 0. 37 5 0.

75 2.75 1.75 3. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının değişiminin etkisi Çalışmada ayrıca buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanlarının sistem performansına etkisi incelenmiştir.I.50 3. 9-12 EKİM 2008.2.: 30°C Şekil 9a – Sistem sıcaklıklarının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi 161 Soğutma Etkenlik Katsayısı . : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc.00 1.50 3.00 3.50 Hava Giriş Sıcaklığı (°C) Şekil -8 Soğutma yükü ve etkinlik katsayısının hava giriş sıcaklığına bağlı değişimi 4.00 2.25 3. 80 70 60 Sıcaklık (°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_buharlaştırıcı (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.50 2. yoğuşturucunun ısı transfer kapasitesi 300 W/K sabit değerde tutularak. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüklerinin ve kompresör yükünün değişimi ise Şekil 9b’de verilmiştir.25 Soğutma Yükü 4.25 2.75 3.00 1.50 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.75 2.00 Yük (kW) 3.25 2.50 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Soğutma Etkenlik Katsayısı 2.75 1. Yapılan sayısal çalışmada. İZMİR 4. Yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesine bağlı değişimi Şekil 9a’da gösterilmiştir. buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi 150-600 W/K aralığında değiştirilmiştir.00 3.

İZMİR 6.00 1. Ancak ısı transferi kapasitesinin (UA) yüksek değerlerinde.00 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.74 kW dan 4 kW’a ve soğutma etkinlik katsayısı 1.50 4.Sistem sıcaklıklarının yoğuşturucunun UA değerine bağlı değişimi Yoğuşturucunun (UA) değerinin artması ile.00 3.00 2.00 150 200 250 300 350 400 450 UA_buharlaştırıcı (W/K) 500 550 600 1. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc.50 Kapasite (kW) 5.3°C dan 3. 80 70 60 Sıcaklık(°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.50 3.50 4. buharlaşma basıncının artması ile birlikte. Çalışmada. buharlaşma sıcaklığı artarak soğutulan suyun sıcaklığına yaklaşmaktadır.10a). Soğutma etkinlik katsayısı ise.50 Soğutma Kapasitesi Yoğuşturucu Yükü 3. sistemin soğutma kapasitesi artarken. soğutucu akışkanın kütlesel debisi ve buna bağlı olarak kompresör yükü ve soğutma kapasitesi artmaktadır. Yoğuşturucunun (UA) değerinin arttırılması durumunda ise yoğuşma sıcaklığı düşüş gösterirken.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Kompresör Gücü 2.: 30°C Şekil 10a .50 2.I.00 1. önce bir miktar artmakta.7°C ‘a artmıştır.00 5.50 1. 12°C su giriş sıcaklığı için buharlaşma sıcaklığı -7.00 2.94 değerinde 2. buharlaştırıcı yüzey alanının artması ile birlikte. soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısı sabit bir değere yaklaşmaktadır (Şekil -10b).00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Şekil 9b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi Buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi (UA) arttıkça. kompresör gücü azalmaktadır. buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesinin (UA) 150 W/K değerinden 600 W/K değerine arttırılması ile. 162 . Sistemin soğutma kapasitesi 2. buharlaşma sıcaklığı yaklaşık sabit kalmaktadır (Şekil . 9-12 EKİM 2008. Aynı zamanda soğutma kapasitesi de artmakta.21 değerine yükselmiştir. bunun sonucu olarak yoğuşturucuda havaya transfer edilen ısı miktarı ve yoğuşma sıcaklığı artmaktadır Grafiklerden görüldüğü gibi.50 3. daha sonra yaklaşık sabit kalmaktadır.

Sonuç olarak. Aynı sıcaklık değişiminde kompresör gücü %20 kadar artmış ve soğutma etkinlik katsayısı %30 oranında azalmıştır.50 2. sistem tasarım kapasitesine bağlı olarak yüzey alanlarının ve yoğuşturucu hava debisinin optimizasyonu üzerinde durulması planlanmaktadır.50 1. soğutma kapasitesinin yaklaşık %10 azalmasına neden olmuştur. Çalışmada.50 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. soğutma kapasitesi ve soğutma etkinlik katsayısı önemli ölçüde azalmaktadır.50 3. dış hava sıcaklığının 25°C tan 40°C a yükselmesi. sistem kapasitesini ve soğutma etkinlik katsayısını doğrudan etkilemektedir. Elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: • • Dış ortam sıcaklığının artması ile buharlaşma basıncı artmakta.00 5. Seçilen sistemde. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmemesi.00 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Soğutma Etkenlik Katsayısı Yoğuşturucu Yükü 6. 163 .00 2.50 4.00 1.00 3.00 Kapasite (kW) Soğutma Kapasitesi 3. sistemin soğutma kapasitesi %45 ve etkinlik katsayısı %14 artmıştr. İZMİR 5.00 4.50 Soğutma Etkenlik Katsayısı 5.50 4.00 Kompresör Gücü 1. buharlaştırıcı ısıl aktarım kapasitesinin (UA) 4 kat arttırılması ile. bir su soğutma grubunun kapasite ve etkinliğinin yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığına bağlı değişimi sayısal model yardımı ile incelenmiştir. 9-12 EKİM 2008.00 Şekil 10b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının yoğuşturucu UA değerine bağlı değişimi SONUÇLAR Su soğutma guruplarının veya genel olarak soğutma sistemlerinin kapasite ve verimlilikleri. yoğuşturucuya gönderilen hava debisinin ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmesi bir soğutma sisteminin performansını doğrudan etkilemektedir. yoğuşturucu ve buharlaştırıcıya gönderilen akışkanların sıcaklıklarının değişmesi ile doğrudan değişmektedir. Bir sonraki çalışmada.50 2.50 5.00 2.00 4. Yapılan çalışmada.50 3.

A parameter estimation based model of water to water heat pumps for use in energy calculation programs.FEN.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2002 www. 1995 Jin H. 2007 164 .D.KB. Yazarlar desteğinden dolayı Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Fonuna teşekkür ederler.(İng.H.H. 9-12 EKİM 2008. 2000 Sunu S... bağlantı tarihi 13. J. G..edu.. DEÜ Fen Bilimleri Ens. Methods of Testing for Rating Seasonal Efficiency of Unitary Air Conditioners and Heat Pump.).11. 23. “Performance analysis and simulation of automobile air conditioning system”.D.. İZMİR TEŞEKKÜR Bu bildiri Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırma Fonu tarafından desteklenen 2005. International Journal of Refrigeration.2006 Lee. Ph. KAYNAKLAR ASHRAE Standard 116..I.okstate.... 243-254. Spitler J. Yoo. Bir Soğutma Sistemi Performansının Buharlaşma ve Yoğuşma Sıcaklıklarına Bağlı Olarak Değişimi. Yüksek Lisans Tezi.055 numaralı “Buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarının değişiminin soğutma çevrimi performansına etkisi” isimli proje kapsamında hazırlanmıştır. Thesis.hvac.

Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi A. HOŞÖZ Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması M. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi Nagihan BİLİR – H.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.I. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ 165 . İZMİR OTURUM VII SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi Ali KILIÇARSLAN – M.

Kaskat soğutma sistemleri ısı kaynağı ve kuyusu arasında yüksek sıcaklık aralıklarında (-70ºC / 100ºC) uygulama alanına sahiptir [3]. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkının. Makina Mühendisliği Bölümü 19030 Çorum ξ Tel: 0364-2274533-34. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan.Kanunu) açısından incelemektedir. 41380 Kocaeli ÖZET Bu çalışmada. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisi gibi elemanlar tersinmezlik açısından analiz edilmiştir.ξ . Kaskat soğutma sisteminin yüksek sıcaklık bölümünde. çok düşük işletme basınçlarının oluşması ve çok büyük özgül hacime sahip olan soğutucu akışkanı sıkıştırmak için çok büyük kapasiteli kompresörler gerektirdiğinden dolayı düşük sıcaklık uygulamalarında uygun değildir [1. İZMİR BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN ELEMANLARININ TERSİNMEZLİK ANALİZİ A. kaskat soğutma. R12 (CFC). Makina Mühendisliği Bölümü. φM. soğutucu akışkan. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır. Literatürde yapılan çalışmaların büyük bir çoğunluğu buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerini enerji analizi (Termodinamiğin I. GİRİŞ Tek ve çok kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri.I. Bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken. Izantropik verimin arttırılmasıyla kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır.1-0. 9-12 EKİM 2008. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi yukarıda bahsedilen sorunlara çözüm getirmektedir.com 166 . politropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına(∆T) göre araştırılmıştır. alçak ve yüksek kademe kompresörleri. Hitit Üniversitesi. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıklarının.2]. kızgınlığın kaskat soğutma sisteminin soğutma tesir katsayısına (STK) etkisi araştırılmış ve en iyi soğutucu akışkan çiftleri bulunmaya çalışılmıştır [4-8]. Yapılan çalışmalarda. yoğuşturucu sıcaklığına.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezliği. Çevre yolu 19030 Corum Kocaeli Üniversitesi. Fax: 0364-2274535 E-mail: alikilicarslan@gmail. Makina Eğitimi Bölümü. Termodinamiğin ikinci kanunu açısından yapılan incelemelerde ise. ∆T’nin arttırılması durumunda ise genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır.Kılıçarslanε. tersinmezlik 1. soğutucu akışkan olarak R12’nin kullanıldığı buhar sıkıştırmalı ısı pompası ile R11’in kullanıldığı buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminden oluşan kaskat sistem deneysel olarak incelenerek ekserji veriminin 0. Kılıçarslan. Mühendislik Fakültesi. R12-R13. Teknik Eğitim Fakültesi.Hoşöz ε φ Hitit Üniversitesi. yoğuşturucu.15 aralığında değiştiği bulunmuş [9]. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına. akışkanın katılaşması. aşırı soğutmanın. R134a (HFC) ve R404a (Azeotropik) gibi farklı gruplara ait soğutucu akışkanlar kullanılırken. Umuttepe Kampusu.δ. R22-R13. Mühendislik Fakültesi. R22 (HCFC). doğal gaz sıvılaştırılmasında kullanılan çok kademeli kaskat soğutma siteminin ekserji analizi yapılarak en küçük iş’i δ Başlıca yazar: A. alçak sıcaklık bölümünde ise uygun termodinamik özelliklerinden dolayı sadece R13 kullanılmıştır. Anahtar Kelimeler:Soğutma sistemleri. alçak ve yüksek kademe genleşme vanaları.

9 8 CompB B Yoğuşturucu 7 2 CompA A 12 11 TEVB 10 Isı Değiştiricisi 3 Şekil . 9-12 EKİM 2008. 167 . Ayrıca. • Elemanlarda soğutucu akışkanın akışı esnasında kinetik ve potansiyel enerjilerdeki değişimler ihmal edilebilir derecededir. 2. tersinmezlik analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalara rastlamak mümkün değildir.I. Literatürde yapılan çalışmalardan araştırıldığı üzere. buharlaştırıcı sıcaklığı -85ºC’ye kadar azalabilir. soğutucu akışkan çifti olarak CO2-C3H8’in kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde buharlaştırıcı sıcaklığı. R22-R13. Çok düşük buharlaştırıcı sıcaklıkları elde etmek için uygulamalarda kullanılan buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezliğini inceleyen bir çalışmaya literatürde rastlanamamaktadır. Isı değiştiricisi sistem A ve sistem B’yi birbirine bağlayan ortak bir elemandır. • Kaskat soğutma sisteminin elemanlarında soğutucu akışkanın akışı sürekli ve homojen akış şartlarına göre olmaktadır. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerinin enerji analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalar yapılmasına rağmen. R134a-R13 ve R404a-R13 gibi farklı soğutucu akışkan çiftleri için. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklığı. izantropik verim.1. en uygun akışkan çiftini seçmek ve elemanların tersinmezliklerini en aza yapılması gerekenleri tartışmaktır. soğutucu akışkan olarak sadece R134a’nın kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde entropi üretimini en aza indirme ilkesine dayalı olarak en uygun kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmıştır [12].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Fakat bu çalışmada. • Kompresörlerden. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına göre kıyaslamak. İZMİR veren bir ifade geliştirilmiş [10]. yoğuşturucu sıcaklığı ve kaskat yoğuşturucudaki sıcaklık farkına bağlı olarak en az tersinmezliği veren kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmış [11]. ısı değiştiricisinden ve elemanları birbirine bağlayan boru hatlarından çevreye olan ısı geçişi ihmal edilmektedir. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların (alçak ve yüksek kademe kompresörleri ve genleşme vanaları. buharlaştırıcı. genleşme vanalarından. İKİ KADEMELİ KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN TERSİNMEZLİK ANALİZİ Alçak sıcaklık bölümü (sistem A) ve yüksek sıcaklık bölümünden (sistem B) oluşan buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sistemi Şekil 1’de gösterilmektedir. Bu çalışmanın amacı. İki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi 6 4 5 1 Buharlaştırıcı TEVA Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminin tersinmezlik analizi aşağıdaki kabuller dikkate alınarak yapılacaktır. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerini R12R13. HFC ve Azeotropik gibi farklı soğutucu akışkan sınıflarına ait akışkan çiftleri kullanılarak kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezlik analizi detaylı bir şekilde yapılmıştır. HCFC. CFC.

& & I TEVA = T0 m A (s 5 − s 4 ) & & I TEVB = T0 m B (s11 − s10 ) Burada. 4 3 2 T P=cons. akışkanın kompresörden çıkış sıcaklığının artmasıyla artar. genleşme vanası A (TEVA). Kaskat soğutma sistemini oluşturan sistem A ve sistem B’ye ait sıcaklık-entropi (T-s) diyagramı şekil 2’de görülmektedir. & & I compA = T0 m A (s 2 − s1 ) & & I compB = T0 m B (s 2 − s1 ) denklemleri ile ifade edilir. s7 ve s8 ise B kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri ve T0 ise ortamın mutlak sıcaklığını göstermektedir. Çevre ile ısı geçişi yapmayan (adyabatik) kompresör A ve kompresör B’nin tersinmezliği. 9-12 EKİM 2008. & compA ve & compB A ve B sistemlerinin kompresörlerinin tersinmezliklerini. Bir kompresörün tersinmezliği izantropik verimin artmasıyla artar. Şekil 1’de gösterilen buhar sıkıştırmalı iki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi daha önce belirtildiği gibi sistem A ve sistem B’den oluşmaktadır. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların diğer bir ifade ile kompresör A ve B. yoğuşturucu ve ısı değiştiricinin tersinmezliği ayrı ayrı incelenecektir. (2) (1) & & Burada. (4) (3) & I TEVA ve & TEVB A ve B sistemlerinin genleşme vanalarının tersinmezliklerini. b) Sistem B’nin T-s diyagramı s Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminde tersinmezlik genellikle. genleşme vanası A ve B. • Kompresörlerin izantropik verimlerinin aynı olduğu varsayılmıştır. sonlu sıcaklık farkında ısı geçişi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. ani sıkıştırma. Genleşme vanasında soğutucu akışkanın genleşmesi esnasında meydana gelen tersinmezliğin temel nedeni. • T P=cons. 10 9 8 A 1 5 6 11 B 7 12 s Şekil 2. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinin diğer kısmını kapsamaktadır. Genleşme vanası A ve B’nin tersinmezliği aşağıdaki şekilde ifade edilir. Sistem A. 168 . Ayrıca özgül soğutma kapasitesindeki azalma da genleşme esnasında tersinmezliği arttıran bir etkendir. s1 ve s2 A kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. a) Sistem A’nın T-s diagramı. m A ve m B A ve B I I sistemlerinde dolaşan soğutucu akışkanların kütle debilerini. ani genişleme ve sürtünme gibi etkenlerden oluşur. h=cons. buharlaştırıcı. s4 ve s5 A genleşme I vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. Ayrıca kompresörün tersinmezliği kompresörün basınç oranı sabit tutularak. sistem B ise kompresör B (CompB). İZMİR Aşırı soğutmanın sıvı hattında. genleşme vanası B (TEVB). buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisinin bir kısmından oluşurken. akışkanın ani olarak genleşmesidir. kızgınlığın soğutma ortamı içinde bulunan emme hattında ve sistemde meydana gelen basınç kayıplarının ihmal edilebilir seviyede olduğu varsayılmıştır. h=cons. s10 ve s11 ise B genleşme vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri göstermektedir. kompresör A (CompA). Kompresör çıkış sıcaklığını dolayısı ile tersinmezliği azaltmak için genellikle ticari veya endüstriyel tip kompresörler hava veya su ile soğutulurlar.

buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanlarının (kompresör A ve B. Artan buharlaştırıcı sıcaklıklarında bütün soğutucu akışkanlar için en büyük tersinmezlik azalmasını %73 ile genleşme vanası A. bu durumda soğutucu akışkanın yoğuşturucuda geçişi sırasında meydana gelen tersinmezlik aşağıdaki şekilde yazılabilir. Trs buharlaştırıcının ısı çektiği ortamın sıcaklığını. 9-12 EKİM 2008. R22-R13. Isı değiştiricisi. Isı değiştiricisinde tersinmezlik. (5) & buharlaştırıcının tersinmezliğini. buharlaştırıcı. Aşırı soğutmanın yoğuşturucu içinde olduğu varsayılırsa. & HE ısı değiştiricisinin tersinmezliğini göstermektedir. İZMİR Buharlaştırıcıdaki tersinmezlik esas olarak esas olarak buharlaştırıcı ve soğutma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişinden kaynaklanır. (7) Burada. ısı değiştiricisinde akan sıcak ve soğuk akışkanlar arasındaki ısı geçişi ve akışkanlarda meydana gelen faz değişimidir. Şekil 3’de görüldüğü gibi kaskat sisteminde kullanılan dört farklı soğutucu akışkan çifti için buharlaştırıcı sıcaklığı arttığı zaman kaskat sistemi oluşturan bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. ısı değiştiricisinde meydana gelen tersinmezlik. & = T m ⎡(s − s ) − (h1 − h 5 ) ⎤ & A⎢ 1 5 Ie 0 ⎥ Trs ⎦ ⎣ denklemi ile ifade edilir.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. 169 . h8 ve h10 yoğuşturucunun giriş ve çıkısındaki özgül Ic entalpileri göstermektedir. Buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C ile -45˚C arasında değiştirilirken. & = T m ⎡(s − s ) − (h 10 − h 8 ) ⎤ & B ⎢ 10 8 Ic 0 ⎥ T0 ⎣ ⎦ Burada. Sonuç olarak. A ve B soğutma sistemlerini birleştiren. yoğuşturucu ve genleşme vanası B göstermektedir. A soğutma sisteminden atılan ısının B soğutma sistemi tarafından alındığı ve çevreye karşı tamamen yalıtılmış olan bir elemandır. -51˚C / -45˚C aralığında ise genleşme vanası A almaktadır. h1 ve h5 Ie buharlaştırıcının giriş ve çıkısındaki özgül entalpileri göstermektedir. yoğuşturucu sıcaklığı. Çalışmada kullanılan soğutucu akışkan çiftleri ve çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B alırken. I Ayrıntıları önceki bölümlerde anlatılan bu çalışmada. kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri üzerine etkisi R12-R13. Çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında R134a-R13 ve R404A-R13 akışkan çiftleri için yoğuşturucu ve genleşme vanası B yaklaşık olarak aynı tersinmezlik değerlerine sahip olmaktadır. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi farklı soğutucu akışkan çiftleri için Şekil 3’de gösterilmektedir. Buharlaştırıcıda olduğu gibi yoğuşturucuda tersinmezliğin temel sebebi. yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C’de. izantropik verim ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı(∆T) gibi parametrelerin. buharlaştırıcıdaki tersinmezlik. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için incelenmiştir. genleşme vanası A ve B. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezlik analizi yapılmış ve tersinmezlik analizinin dayandığı termodinamik modeli ölçü alan bir bilgisayar programı geliştirilerek. Burada. & = T [m (s − s ) + m (s − s )] & A 4 2 & B 7 11 I HE 0 denklemi ile ifade edilir. (6) & yoğuşturucunun tersinmezliğini.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kaskat sistemin buharlaştırıcı sıcaklığı. Soğutma ortamı içindeki kızgınlık derecesi de buharlaştırıcıdaki tersinmezliği etkiler. yoğuşturucu ve yoğuşma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişidir. en küçük tersinmezlik azalmasını ise %14 ile aynı değerlere sahip olan kompresör B. 3. Bu durumda.I. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde basınç kayıpları ihmal edildiğinden dolayı akışkan hareketinden dolayı meydana gelen sürtünmenin neden olduğu tersinmezlik ısı değiştiricisinde söz konusu değildir. en küçük tersinmezlik değerini -65˚C / -51˚C aralığında buharlaştırıcı. izantropik verim 0.

8 -48. Kompresörün izantropik veriminin artması ile meydana gelen değişiklik soğutucu akışkanın kompresörden çıkış şartlarını değiştirdiğinden dolayı. ΔT=5K. ns=0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.07 0. ΔT=5K.21 0.32 0. İzantropik verimde %5’lik artmaya karşın kompresör B’de tersinmezlik %16 azalırken.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB -61. sistem A’da ise kompresör A’dan sonra en büyük tersinmezlik azalması kompresör A ile bağlantılı olan ısı değiştiricisinde meydana gelmektedir. 170 .6 -57.21 0.2 -52. Kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için izantropik verimin %50-%95 aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B. İZMİR Tc=40 C.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.10 0.6 -57.42 I (kW) I (kW) 0.4 -44 Te (C) Te (C) a) R12-R13 Tc=40 C.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.31 0. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi Şekil 5’de gösterilmektedir.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. genleşme vanası B ve kompresör B da meydana gelmektedir.24 0.6 -57.4 -44 -66 -61. ns=0.8 -48. kompresör A.8 0. İzantropik verimin artması ile kompresörün soğutucu akışkanı sıkıştırması için gerekli enerji miktarı azalacak dolayısı ile Şekil 5’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kompresörde meydana gelen tersinmezlikler azalacaktır.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. ΔT=5K.14 0.4 -44 -66 -61. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması sadece sistemin yüksek sıcaklık bölümünü (sistem B) etkilediğinden dolayı kompresör B.18 0. Yoğuşturucu sıcaklığı arttırıldığı zaman. Şekil 4’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için en büyük tersinmezlik artışı sırası ile yoğuşturucu. ns =0. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de.52 0.06 0. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. İzantropik verim %50-%95 arasında değiştirilirken yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C.19 0. izantropik verim 0.8 -48. yoğuşturucunun ısı attığı ortam ile arasındaki sıcaklık farkı artacak ve sonuç olarak sonlu sıcaklık farkında meydana gelen ısı geçişi artacağından dolayı yoğuşturucunun ve yoğuşturucunun bağlantılı olduğu elemanların (kompresör B ve genleşme vanası B) tersinmezliği artacaktır.2 -52.13 0. fakat sistemin alçak sıcaklık bölümünü (sistem A) oluşturan elemanlarda.28 Tc=40 C.4 -44 Te (C) Te (C) c) R134a-R13 c) R404a-R13 Şekil 3. ns=0. kompresör A’da %50-%75 arasında tersinmezlikteki azalma ortalama olarak %19.35 0.6 -57. en küçük tersinmezlik değerini ise buharlaştırıcı almaktadır.00 -61. genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliğinde değişiklik olmaktadır.8 0.2 -52.2 -52. %75-%95 arasında ise ortalama olarak %35 olmaktadır. yoğuşturucu ve genleşme vanası B’de R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R134a-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri. Sistem B’nin elemanları dikkate alındığında. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’de gösterilmektedir. ΔT=5K. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri en küçük tersinmezlik genleşme vanası B’de meydana gelirken buharlaştırıcının ve genleşme vanası A’nın tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır.06 0. 9-12 EKİM 2008. kompresörde R404aR13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri ve ısı değiştiricisindeki tersinmezlik değerleri ise hemen hemen bütün soğutucu akışkan çiftleri için aynı olmaktadır. genleşme vanası A ve buharlaştırıcının tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik meydana gelmemektedir.12 0.26 b) R22-R13 Tc=40 C. Yoğuşturucu sıcaklığı 30˚C ile 50˚C arasında değiştirilirken.8 -48.8 0.I. Şekil 5’de görüldüğü gibi sistem B’de kompresör B’den sonra en büyük tersinmezlik azalması yoğuşturucuda.

8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.4 47. np=0.00 45 56 67 78 I (kW) 100 0.8 37.85 0.08 0.40 0.04 Te =-65 C. np=0.17 0.00 28 32. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0. ns =0.16 0.8 Tc (C) 28 32.32 0.6 Tc (C) Tc (C) 42. Tc=40 C. ΔT=5K.4 47.52 0.30 0. ΔT=5K IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Te=-65 C.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ns=0.64 I (kW) 0.30 1.64 0.16 0. 9-12 EKİM 2008.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB b) R22-R13 Te=-65 C.6 Tc(C) 42.60 Te =-65 C.50 0.I. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.48 0.4 47.00 28 0. Tc=40 C.8 37. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi 171 .6 42.80 0. İZMİR 0.2 52 a) R12-R13 Te =-65 C.34 Te=-65 C.36 Te =-65 C.34 0.00 28 32.10 0.30 0.18 0.42 0.32 0.45 0.80 0. Tc=40 C.75 0.00 32.8 37.27 0.78 0. ΔT=5K.2 52 c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 4.6 42. Tc=40 C.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0. ΔT=5K.68 b) R22-R13 Te=-65 C.4 47.15 0.2 52 I (kW) 0.00 89 45 56 67 78 89 100 ns ns c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5.00 78 ns 45 56 67 78 89 100 ns a) R12-R13 0.51 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE 1.17 0.45 0.25 0.09 0.48 0. ΔT=5K.26 0.00 45 56 67 I (kW) 89 100 0.20 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 37.2 52 0.

yoğuşturucu sıcaklığına.21 0.2 13.26 Tc=40 C. genleşme vanası B ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlikler oluşurken.50 0.40 Tc=40 C.6 17 0 3. 9-12 EKİM 2008. R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için ısı değiştiricisinde tersinmezlik artmaktadır.12 0.6 17 ΔT (K) ΔT (K) a) R12-R13 0. ∆T’nin değiştirilmesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 6 buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye (kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı) göre değişimini göstermektedir.4 6.06 0.I.6 17 0 3. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır.2 13.14 0. ns =0.28 Tc=40 C.32 0.SONUÇLAR Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri R12-R13.18 0. en küçük tersinmezlik değerleri ise buharlaştırıcıda olmaktadır. Şekil 6’da görüldüğü gibi çalışılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için ∆T arttırıldığı zaman büyük oranda tersinmezlik artışı sırasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucuda meydana gelirken kompresör B’nin tersinmezliğindeki azalma ise dikkate alınmayacak kadar küçüktür. R22-R13.8 10.4 6. 172 . Bunun nedeni ise R22-R13. kompresör B.07 0. izantropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına (∆T) bağlı incelenmiştir. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken. ns =0. R22-R13 durumunda ise en küçük tersinmezlikler oluşmaktadır. yoğuşturucu.8 0.24 b) R22-R13 Tc=40 C. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye göre değişimi 4.30 0.00 0 0.8 I (kW) I (kW) 0.06 0.8 10. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 3.2 13.35 0.13 0.8 10. alçak kademe soğutma sisteminin sıcaklığı sabit tutulup.30 0. yüksek kademe soğutma sisteminin sıcaklığı arttırılmak suretiyle yapıldığından dolayı alçak kademe soğutma sisteminde (sistem A) bulunan elemanların tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamakta fakat yüksek kademe soğutma sisteminin (sistem B) elemanlarının tersinmezliklerinde değişiklik gözlenmektedir.2 13.4 6.10 0.00 0 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. ns =0.8 10. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılması durumunda. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına.19 0. 0.00 3.20 0.6 17 ΔT (K) ΔT (K) c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5. Te =-65C. Te =-65C. R404aR13 durumunda sırasıyla kompresör B. ns =0. Te =-65C. R134a-R13 ve R404a-R13 durumunda sıcak akışkanın tersinmezliğindeki azalmanın soğuk akışkanın tersinmezliğindeki artma miktarından daha az olmasıdır. Her iki durumda da en büyük tersinmezlik değerleri yüksek kademe sisteminde bulunan kompresörde (kompresör B). Te =-65C.4 6.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.

SEMBOLLER h ηs & m & I soğutucu akışkanın özgül entalpisi (kJ kg–1) kütle debisi (kg s–1) kompresörün izantropik verimi tersinmezlik (kW) özgül entropi (kJ kg–1K–1) sıcaklık (ºC) kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı (K) A soğutma sistemi B soğutma sistemi yoğuşturucu kompresör buharlaştırıcı Isı değiştiricisi çevre soğutma ortamı genleşme vanası Şekil 1’de gösterilen kaskat soğutma sisteminde elemanların giriş veya çıkış şartlarını gösteren noktalar s T ΔT İndisler A B c comp e HE 0 rs TEV 1…12 KAYNAKLAR [1] Dincer I. ∆T’nin arttırılmasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. Sıcak ve soğuk akışkan arasındaki tersinmezlik artmasına ve azalmasına bağlı olarak ısı değiştiricisinde R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için tersinmezlik artarken sistemin diğer elemanların (kompresör A ve B. Türk Isı Bilim ve Tekniği Derneği. Hoşöz M. Kompresör B ve genleşme vanası B’de ise en küçük tersinmezlik değerleri R22-R23 akışkan çiftinin kullanılması durumunda meydana gelmektedir. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelirken. yoğuşturucu. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması durumunda. kompresör B. Heat Recovery Systems. Refrigeration Systems and Applications. 9-12 EKİM 2008. Kayseri. 1985. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. 1126-1135. Kaskat soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkan çiftlerinin kıyaslanması. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 16. genleşme vanası A. 2003. İZMİR yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla ve kompresörde ise en küçük tersinmezlik değerleri ise R12-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. England. [2] Gupta K. Wiley. İzantropik verimin arttırılmasıyla çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. buharlaştırıcı) tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla.Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi Bildiriler Kitabı. kompresör ve genleşme vanası B’de en küçük tersinmezlik değerleri ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. [3] Kılıçarslan A..I. 2007. 305–319.. Numerical optimization of multi-stage cascaded refrigeration-heat pump system. 173 . Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılmasında olduğu gibi izantropik verimin arttırılmasında da kompresör B. 5(4).2 Haziran. 30 Mayıs..

. 24. [12] Ratts EB. Prediction of optimum interstage temperatures for cascade systems. Heat Recovery Systems. Experiments on a cascaded R11-R12 vapor compression system for cogeneration of heat and cold. 26(8).I. 2004.1. 2004. 595–600.. International Journal of Energy Research. A generalized analysis for cascading single fluid vapor compression cycles using an entropy generation minimization method. [9] Srinivasa Murthy SS. [6] Agnew B. Exergy analysis of multistage cascade refrigeration cycle used for natural gas liquefaction. International Journal of Refrigeration. Applied Thermal Engineering.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. A finite time analysis of a cascade refrigeration system using alternative refrigerants. 69(5l). 2000. Applied Thermal Engineering. Krishna Murthy MV. 124–30. [8] Kilicarslan A. V. 1989. [10] Kanoglu M. California. Liu CH. Ameli SM. An experimental investigation of a different type vapor compression cascade refrigeration system.. Comparative optimum performance study of multi-stage cascade refrigerating systems. 14(4). 2002. Brown JS. Chen TW. June 10-12. 2006. 1985. Performance of the cascade system using alternative refrigerants. 519–26. 2001. Park J. International Journal of Refrigeration. [7] Cho K. Cho H. Journal of the institution of Engineers (India)-Mechanical Engineering Division.. Proceedings of the ASME NHTC’01 . 5(6). 2257–65. 23. Thermodynamic analysis of optimal condensing temperature of cascadecondenser in CO2/NH3 cascade refrigeration systems. 353–65. 763–74. 1983. 1100–08. İZMİR [4] Gupta K. [5] Agrawal DD. 9-12 EKİM 2008. 29.35th National Heat Transfer Conference Anaheim. 24. Parasad M. [11] Lee TS. Mechanical Engineering Bulletin Heat Recovery Systems. 174 . 2611–2626. 148–51.

farklı soğutucu akışkanlar ve çalışma şartları altında buharlaştırıcıda meydana gelen basınç kaybını hesaplamak için yaygın olarak kullanılan metodlar (Homojen. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için yaygın olarak kullanılan iki temel iki fazlı akış modeli vardır.tr ÖZET Soğutucu akışkanların faz değiştirdiği ısıtma-soğutma sistemlerinde tasarım ve optimizasyon için basınç kaybının doğru hesaplanması çok önemlidir. kütle geçişi sonucu oluşan momentum değişimleri de basınç kaybını etkileyen parametrelerdir. yani faz hızlarına bağlıdır. basınç kaybının mümkün olduğunca doğru bulunması açısından önemlidir çünkü toplam basınç kaybı ağırlıklı olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kayıplarını içermektedir. buharlaştırıcı boyutlarını küçülteceği gibi yatırım maliyetlerini azaltmakta. Ayrıca tek fazlı akış açısından önemli olan atalet.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Basınç kaybının doğru hesaplanması. fazlar arası yoğunluk farkının çok büyük olması basınç kaybını doğrudan etkileyen parametrelerdir. Grönnerund) incelenmiştir. Nurdil ESKİN İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü arslango@itu. Düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. Homojen modelde sıvı ve buhar fazlar aynı hıza sahip homojen bir karışım olarak kabul edilir. Araştırmacılar bu konu üzerinde deneysel çalışmalardan yola çıkarak çeşitli korelasyonlar oluşturmakta veya var olanların geçerliliğini araştırmaktadırlar. Lockhart-Martinelli.edu. Bu parametrelerden ötürü iki fazlı akışta tek fazlı akışta olduğu gibi basınç kaybı hesaplarında tek bir korelasyon grubu kullanılamamaktadır. gerek hidrodinamik gerekse ısı geçişi açısından daha karmaşık yapıya sahiptir. daha az miktarda malzeme kullanımını sağlamaktadır. Soğutma ve İklimlendirme sektörü ile Otomotiv sektöründe kullanılan çeşitli tipteki buharlaştırıcıların tasarımı ve optimizasyonu. eskinn@itu. 175 . Bu basınç kaybı da Reynolds sayısına.tr. Anahtar Kelimeler: İki fazlı Akış. Fazların ortalama hidrodinamik özellikleri kullanılarak basınç kaybı tek fazlı akışa göre hesaplanır. viskoz ve basınç kuvvetlerinin yanında iki fazlı akışta fazlar arasında oluşan arayüzeydeki gerilmeler. Buharlaştırıcı. Hızların doğu tespit edilmesi.edu. Ayrık akış modeli ise fazların farklı hız ve hidrodinamik özelliklerini dikkate almaktadır. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. buna karşılık enerji kaynaklarının sınırlı olduğu ülkemiz için daha çok önem kazanmaktadır. Bu çalışma kapsamında literatürde yer alan deneyler bir araya getirilerek. Basınç kaybı 1. Bu suretle herbir fazın kütlesel ve hacimsel oranı tespit edilerek hızları bulunabilmektedir. Fazların birbirlerine göre bağıl konsantrasyonu ve boru içinde dağılımları (akış rejimleri). Tek fazlı akışa göre iki fazlı akış. enerji ihtiyaçlarının her geçen yıl arttığı. GİRİŞ Gelişen sanayinin beraberinde getirdiği en önemli sorunlardan biri olan enerji kaynaklarının doğru ve optimum kullanımı. Müller-Steinhagen-Hack. buharlaştırıcının herhangi bir noktasında buhar kalitesinin ve boşluk oranının doğru bulunmasıdır. Bilhassa yer kısıtı olan iklimlendirme cihazları. Özellikle ülkemizin lokomotif sektörlerinden biri olan Isıtma. Enerjinin optimum kullanımı sadece enerji dönüşüm sistemleri için değil. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. 9-12 EKİM 2008. gerek tüm sistemin performansının arttırılmasında ve gerekse sistemde kullanılan enerjinin tasarrufunda ve daha az enerji gereksinimine ihtiyaç duyulmasını sağlaması açısından çok önemli bir yer tutmaktadır. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. En önemli husus. cihaz ve sistemlerin tasarımı ve üretiminde de ön plana çıkmaktadır. buharlaştırıcıların daha kompakt bir yapıya sahip olmasını gerektirmektedir. Bunlar homojen ve ayrık akış modelleridir.I. Bu modellerin kullanılması mühendislik uygulaması açısından kolay olduğu için tercih edilmektedir. İZMİR YATAY KONUMDAKİ BUHARLAŞTIRICILARDA BASINÇ KAYIPLARINI HESAPLAMAK İÇİN KULLANILAN METODLARIN GEÇERLİLİĞİNİN FARKLI SOĞUTUCU AKIŞKANLARA VE ÇALIŞMA ŞARTLARINA GÖRE KIYASLANMASI Gökhan ARSLAN.

Bu kabul kapsamında yer alan literatür deneysel çalışmaları tespit edilmiş ve elde edilen model sonuçları ile kıyaslanmıştır. 9-12 EKİM 2008. Toplam basınç kaybı yer çekimi etkisi.I. Re m = Gd μm 1/12 (7) Sürtünme faktörü için yüzey pürüzlülüğünü dikkate alan. Sürtünme faktörünün (f) doğru tespit edilmesi bu nedenle önemlidir. Buharlaştırıcı yatay konumda olduğu için toplam basınç kaybında yer çekiminin etkisi ihmal edilmiştir. Daha önce de belirtildiği gibi basınç kaybının bulunması için buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi bilinmesi gerekir. BASINÇ KAYBI HESABI VE KULLANILAN METODLAR Buharlaştırıcı için genel enerji dengesini kinetik ve potansiyel enerjiler ihmal edilerek yazıldığında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi x= G A ( hv − hL ) π dqz (1) ifadelerinden tespit edilmiştir. Bu modelde sürtünme faktörü ortalama Reynolds sayısına göre tariflenir. ivmelenme ve sürtünmeden kaynaklanan kayıplar olarak 1− x ⎞ 1 ⎞ dx ⎧ dP ⎫ 2 d ⎛ x 2 ⎛ 1 ⎨ ⎬ =G ⎜ + ⎟=G ⎜ − ⎟ ρL ⎠ dz ⎝ ρv ⎩ dz ⎭ivme ⎝ ρ v ρ L ⎠ dz ⎛ 1 um 2 2 f G 2 ⎛ 1 1 ⎞⎞ ⎧ dP ⎫ = 2 f ρm = + x⎜ − ⎟⎟ ⎜ ⎟ ⎨ ⎬ ⎜ d d ⎝ ρL ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ ρv ρ L ⎠ ⎠ (5) (6) şeklinde tariflenir. ivmelenme ve sürtünmelerden kaynaklanmaktadır. Ortalama viskozite için tanımlanmış birçok ortalama değer mevcuttur. Bu modele göre sürtünme faktörü . hem laminar hem de türbülanslı bölge için geçerli olan Churchill [2] modeli kullanılmıştır. 1 ρm α= = x ρv + x 1− x ρL (2) 1− x ρv + x (3) ρL μm = μv ρv (4) 1 x 1− x + μL Yatay konumdaki buharlaştırıcıda yer çekimi etkisi ihmal edildiğinde toplam basınç kaybı. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tespit etmek için kullanılan modellerin ilki homojen akış modelidir. Buharlaştırıcı boyunca sabit ısı akısı ile doymuş sıvı soğutucu akışkanın ısıtıldığı kabul edilmiştir. Yaygın kullanımı açısından bu çalışmada ortalama viskozite için McAdams [1] modeli kullanılmıştır. Toplam basınç kaybında sürtünmelerin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. ⎡⎛ 8 ⎞12 ⎤ 1 ⎥ f = 2 ⎢⎜ ⎟ + 3/ 2 ⎢⎝ Re m ⎠ ⎥ ( am + bm ) ⎦ ⎣ (8) 176 . 2. Her iki fazın ortalama termodinamik ve hidrodinamik özelliklerinin kullanıldığı bu modelde ortalama yoğunluk ve boşluk oranı buhar kalitesinin bir fonksiyonu olarak tanımlanır. İZMİR Bu çalışmada buharlaştırıcı boyunca meydana gelen basınç kaybı farklı metodlar ele alınarak incelenmiştir. Buhar kalitesinin buharlaştırıcı boyunca doğrusal değiştiği göz önüne alınarak toplam basınç kaybı hesapları yapılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Farklı olarak (dp/dz)Lo buharlaştırıcı içinde toplam kütlesel akı değerinde [G] sıvı aktığı kabul edilerek tariflenir. Bu çalışma kapsamında Lockhart ve Martinelli [3] tarafından tariflenen bağıntı kullanılmıştır.36 0. 9-12 EKİM 2008. φv = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠v ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ .9 ⎢ ⎜ ⎛ 7 ⎞ + ⎛ 0. φL 0 = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎠L0 ⎥ ⎣ ⎝ ⎦ 1/ 2 (14) Burada (dp/dz)L buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın sıvı tarafı için tariflenmiştir ve buhar kalitesi değiştikçe bu değer sıvı kütlesel akısı [G(1-x)] değiştiği için değişmektedir.I. ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ φL = ⎢ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠L ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ . sıvı ve buharın akış rejimine göre değişmektedir. Aynı şekilde (dp/dz)v iki fazlı akışın buhar tarafı için tariflenir. 177 .457 ln ⎜ 0. Sabit kesit alanı kabul edildiğinde bu değer buharlaştırıcı boyunca değişmemektedir. Burada görüldüğü gibi hızlar buhar kalitesi ve boşluk oranının fonksiyonu olarak tanımlanmıştır. İZMİR ⎡ ⎛ ⎢ ⎜ ⎢ 1 ⎜ am = ⎢ 2. Grönnerund metodları irdelenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠ L X2 = ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠v (15) Daha sonra Chisholm [4]. Bu model kapsamında Lockhart-Martinelli.64 ⎡ ⎛ 1 − x ⎞ ⎛ ρv ⎞ ⎛ μ L ⎞ ⎤ α = ⎢1 + 0.28 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎥ ⎝ x ⎠ ⎝ ρ L ⎠ ⎝ μv ⎠ ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ −1 (13) Ayrık akış modelinde basınç kaybı iki faz çarpanı tariflenerek bulunmaktadır. Bu çarpan.07 0. Buharlaştırıcının herhangi bir noktasında sıvı ve buhar faza ait hızların kapladıkları alan boyunca düzgün dağılımlı ve birbirinden farklı oldukları kabul edilmiştir. 0. Lockhart ve Martinelli [3] hava-su karışımı için yapmış oldukları çalışma sonucu basınç kaybını bulmak için Lockhart-Martinelli parametresini tariflemişlerdir. Daha önce buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi tespit edilmişti. bu çalışmaya ek olarak Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak iki faz çarpanı tariflemiştir. Bu modelde her iki fazın termodinamik denge halinde olduğu kabul edilmiştir. Müller-Steinhagen-Hack. Boşluk oranını tespit etmek için ise literatürde birçok korelasyon mevcuttur. İki faz çarpanı buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın kütlesel akısına göre değişik biçimlerde tariflenir.27ε ⎜ ⎜ ⎜ Re ⎟ ⎢ ⎝ d ⎝⎝ m ⎠ ⎣ ⎛ 37530 ⎞ bm = ⎜ ⎟ ⎝ Re m ⎠ 16 ⎞⎤ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎞ ⎟⎥ ⎟ ⎟⎥ ⎠ ⎠⎦ 16 (9) (10) Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için kullanılan bir diğer model ise ayrık akış modelidir. Buharlaştırıcı için süreklilik denklemi yazıldığında fazların hızları. uv = Gx ρ v (1 − α ) (11) uL = G (1 − x ) ρL α (12) şeklinde tespit edilir.

0055 ⎜ ln ⎟ ⎝ FrL ⎠ 2 (20) G2 gD ρ L 2 (21) olarak alınmaktadır.25 ⎩ dz ⎭ Fr ⎢ ⎛ μ L ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ μv ⎟ ⎥ ⎣⎝ ⎠ ⎦ ⎧ dP ⎫ 1. Burada A ve B akışın tamamen sıvı olması ve tamamen buhar olması durumuna göre tariflenen basınç gradyenleridir. 2 f G 2 (1 − x) 2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φL 2 ⎜ = φL 2 L ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭ fr ⎝ dz ⎠ L ⎡ ρ ⎤ L ⎢ ⎥ ⎧ dP ⎫ ⎢ ρv ⎥ 2 − 1⎥ φgd = 1 + ⎨ ⎬ ⎢ 0.I.3 ⎛ 1 ⎞ + 0. Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak şu şekilde hesaplanmıştır. Müller-Steinhagen-Hack için ivmelenmeden dolayı meydana gelen basınç kayıpları aynı şekilde hesaplanmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sonuç olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kaybı. (22) Bir diğer metod ise Müller-Steinhagen-Heck [6] tarafından tariflenmiştir. Eğer FrL ≤ 1 ise. Grönnerund. 1/ 3 ⎧ dP ⎫ = ( A + 2 ( B − A ) x ) (1 − x ) + Bx 3 ⎨ ⎬ ⎩ dz ⎭sürtünme (23) şeklinde tanımlanmıştır. 9-12 EKİM 2008. İZMİR 1 ⎞ ⎛ C φL = ⎜ 1 + + 2 ⎟ ⎝ X X ⎠ 1/ 2 (16) Burada ‘C’ nin değeri sıvı veya buharın laminar veya türbülanslı olmasına göre değişmektedir. Yukarıda bahsedilen üç metod. ⎡ (1 − x )2 x2 ⎤ ⎧ dP ⎫ 2 d + ⎢ ⎥ ⎨ ⎬ =G dz ⎢ ρ L (1 − α ) ρ v α ⎥ ⎩ dz ⎭ivme ⎣ ⎦ ΔPivme ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ = ⎢G 2 ⎜ + + ⎟ ⎥ − ⎢G 2 ⎜ ⎟⎥ ⎜ ρL ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎜ ρ L ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎝ ⎠⎦ z ⎣ ⎝ ⎠ ⎦ z =0 ⎣ (24) (25) Toplam basınç kaybı. Farklı olarak iki faz çarpanı Froude sayısına göre tanımlanmıştır. Sonuç olarak sürtünmelerden dolayı basınç kaybı.5 ⎨ ⎬ = f Fr ⎡ x + 4( x − x f Fr ) ⎤ ⎣ ⎦ ⎩ dz ⎭ Fr (18) (19) Bu metod da eğer sıvı tarafı Froude sayısı. Sürtünmelerden dolayı oluşan basınç gradyeni.0 alınmaktadır.8 10 0. FrL ≥ 1 ise sürtünme faktörü fFr = 1. Lockhart-Martinelli. f Fr = FrL FrL = 0. (17) Grönnerund [5] yukarıda bahsedilen metoda benzer bir şekilde soğutucu akışkanlar için bir metod geliştirmiştir. Buna göre. 2 f G2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φgd 2 ⎜ = φgd 2 L 0 ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ dz ⎠ L 0 olarak tespit edilir. Homojen Model: 178 . Bu model buharlaştırıcı içinde akışın tamamen sıvı ve buhar olması durumuna göre ampirik bir interpolasyondur. elde edilen gradyenlerin buharlaştırıcı boyunca integre edilmesi sonucu elde edilmiştir.

Şekil 1 de deneysel veriler ile model sonuçları karşılaştırılmıştır.6-28. İZMİR ⎡ z 2 f G2 ⎛ 1 ⎛ 1 1 ΔP = ⎢ ∫ + x⎜ − ⎜ ⎜ ⎢ 0 d ⎝ ρL ⎝ ρv ρ L ⎣ Lockhart-Martinelli Modeli: ⎤ ⎞⎞ ⎤ ⎡z 2 ⎛ 1 1 ⎞ πdq dz ⎥ ⎟ ⎟ ⎟dz ⎥ + ⎢ ∫ G ⎜ − ⎟ ⎠⎠ ⎥ ⎣0 ⎝ ρv ρ L ⎠ A ( hv − hL ) ⎦ ⎦ (26) ⎡ L 2 2 f L G 2 (1 − x) 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φL dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Grönnerund Modeli: (27) ⎡ L 2 2 f L0 G 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φgd dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Müller-Steinhagen-Hack Modeli: (28) ⎡L ΔP = ⎢ ∫ ⎣0 (( A + 2 ( B − A) x ) (1 − x ) 1/ 3 ⎤ + B x3 dz ⎥ + ΔPivme ⎦ ) (29) 3.8 Doyma Basıncı (bar) 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4 2. Aprea ve diğerleri [7] Wattelet ve diğerleri. Aprea ve diğerleri [7]. [8] Tran[9] R407CR417A R12 R134a Isı Akısı (kW/ m2) 7.21 2.5 C. 179 . farklı noktalara yerleştirilen basınç ölçerler ile yerel basınç düşümleri kaydedilmiştir. R407C ve R417A soğutucu akışkanları için buharlaştırıcıda basınç kaybını araştırmış. buharlaştırıcının belli noktalarında basınç ve sıcaklık ölçümleri alınmaktadır. Deneyler ile ilgili detaylar Tablo 1 de verilmiştir. Modellerin geçerliliğinin kapsamlı bir şekilde irdelenmesi için literatür araştırması farklı soğutucu akışkanları ve çalışma şartlarını içerecek şekilde yapılmıştır. Tablo 1: Literatürde yer alan deneysel çalışmalar Buharla ştırıcı iç çapı (mm) 6 10. SİMULASYON SONUÇLARININ DENEY VERİLERİ İLE KARŞILAŞTIRILMASI Buharlaştırıcılar üzerine yapılan güncel çalışmalar taranmış ve deney verileri toplanmıştır.1-20.914 Kütlesel Akı (kg/m2s) 195-706 405-540 33-832 Doyma Sıcaklığı ( ) ~ 16-18 ~ Soğutucu Akışkan C.46 Buharlaşt ırıcı Boyu (m) 6 2.I.5 5.44 0. Joule etkisi ile ısıtılmakta.6-10. Doymuş sıvı olarak buharlaştırıcıya gönderilen soğutucu akışkan. İncelenen çalışmaların ortak yönü buharlaştırıcı cidarında sabit ısı akısı uygulanmasıdır. 9-12 EKİM 2008.4-8.3 ~ 1.2-90.

Yaptıkları deneyler kapsamında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimini küçük tutarak basınç kaybını ölçmüşlerdir. 180 . debiyi sabit tutup farklı ısı akısı değerlerinde deneyler yapmışlardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sonuçlar Şekil 2 de verilmiştir.I. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 1: C. Aprea ve diğerlerinin [7] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Wattelet ve diğerleri [8] R12 soğutucu akışkanı için yaptıkları deneylerde.

60 9.39 34.123 23.382 0.295 0.42 dph dpa Hata(%) (kPa) (kPa) 10. literatürde yer alan deney sonuçları ile karşılaştırılarak araştırılmıştır.468 13.88 67.32 43.29 31.76 0. Mühendislik uygulaması açısından uygun olan 4 farklı metodun (Homojen.44 5.95 118.65 34.368 6.03 9. R12.29 2.79 56.38 37.407 2. SONUÇ Yapılan çalışma ile R407C.46 23.002 0.33 0.24 4.06 7.12 6.55 0.35 17. Wattelet ve diğerlerinin [8] yapmış olduğu deneysel çalışmada buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi düşük kaldığı için Homojen ve Grönnerund modelinin yakın sonuçlar verdiği.5 4.44 6.01 21.186 1.506 31.53 28.7 42. bu metodlar için yapılan kabuller geçerli olmuştur.79 19.764 42.50 35.89 5.84 261.4 0.57 38. Müller-Steinhagen-Hack.04 14.7 111.45 95.45 24.51 20.619 Hata (%) 33.22 MüllerSteinhagenHack (Bu Çalışma) dpa Hata (kPa) (%) 13.816 27.73 34.142 35.74 0.842 0.417 3.09 36.352 1. buharlaştırıcıda basınç kaybı incelenmiştir.25 19.25 3.18 14.46 0.266 16.544 1.28 457.10 6.16 8.6 25.63 22.94 11.02 18. Aprea ve diğerlerinin [7] yapmış olduğu deneysel çalışmada 181 .70 8.264 36.8 355.40 23.55 0.62 0.18 24.468 10. Grönnerund) geçerliliği.83 28. Buhar kalitesi değişimi arttığı zaman ise.56 348.796 0.96 43.99 5. Lockhart-Martinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodları ise.00 4.6 93.9 21.71 0.89 26.613 0.5 0.39 351.956 0.68 0.92 201.9 39.57 44.70 0.22 4.1 502.57 34.356 0.992 12.55 60. diğer metodların ise yetersiz kaldığı görülmüştür.08 0.7 22.83 43.64 0.99 35.08 6.27 33.066 1.08 1.46 3.122 18.38 44.49 9.945 3.78 Homojen Model (Bu Çalışma) Grönnerund (Bu Çalışma) dpa (kPa) 10.46 472.50 53.41 58.616 66.61 16.46 35. C.11 1.2 150.12 8.08 5. Sonuç olarak uygulanan metodların doyma basıncına.61 16.533 15.542 0.733 4.3 39.232 27.42 0. Buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişiminin düşük (fazla buharlaşmanın olmadığı hal) olmasının bağlı olarak akış rejiminde belirgin değişim olmadığı durumlarda.18 0.465 10. R417a.21 7.63 54.474 24. İZMİR Şekil 2 : Wattelet ve diğerlerinin [8] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Tran[9].73 0.548 36.09 6.65 1.96 4.324 17.14 4. Elde edilen sonuçlar hata payları ile birlikte Tablo 2 de verilmiştir.10 4.56 34.86 23. R134a soğutucu akışkanları için farklı doyma basıncı ve kütlesel akı değerlerinde.74 0.56 6.19 Deney Sonuçları p(bar) G(kg/m2s) q(kw/m2) Xexit dp(kPa) 8. Lockhart-Martinelli.5 469. metodların geçerli olduğu çalışma aralıkları ve sapma oranları belirlenmiştir.27 39. bu modellerin deney verilerinden büyük oranda (%40 ve üzeri) saptığı tespit edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.81 17.08 5.99 28.74 0.86 40.28 55.53 4. Tablo 2: Tran’ın [9] elde etmiş olduğu deney verileri ile metod sonuçlarının karşılaştırılması LockhartMartinelli (Bu Çalışma) Hata (%) 11. kütlesel akı değerine ve soğutucu akışkan türüne göre belli şartlar altında geçerli olduğu tespit edilmiş.561 36.14 53.486 6.03 7.48 0.236 44. diğer metodlara göre yüksek buhar kalite değişimlerinde daha tutarlı sonuçlar vermektedir.45 5.47 6.248 1.03 8.88 12.656 0.66 2.16 49.88 0.79 8. 9-12 EKİM 2008.61 54.54 28.36 41.54 9.043 1.53 0.58 0.623 0.409 26.17 17.623 44.I.63 1.03 18.08 8.79 37.81 23.89 48. R134a soğutucu akışkanı için farklı doyma basıncı ve farklı kütlesel akı değerlerinde deneyler yaparak basınç kaybını ölçmüştür.

R134a gibi yaygın kullanılan soğutucu akışkan verileri içerdiği için önemlidir. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Yüksek doyma basıncı (8 bar) ve kütlesel akı (470 kg/m2s) değerlerinde Müller-Steinhagen-Hack metodu ortalama %10 hata ile iyi sonuç vermiştir. bir önceki metoda göre 350 kg/m2s değerinden düşük kütlesel akı değerlerinde ve buhar kalitesi değişimin yüksek olduğu buharlaştırıcıların bilhassa giriş kısmında tutarlı sonuçlar vermekte. Müller-Steinhagen-Hack metodu. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği.I. Lockhart-Martinelli metodu ise R134a soğutucu akışkanı için diğer akışkanlara göre daha olumlu sonuçlar vermiştir. Kütlesel akının 350 kg/m2s değerinden düşük olduğu tüm çalışmalarda bu metodun deney verilerinden büyük oranda saptığı görülmektedir. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tran [9] tarafından yapılan deneysel çalışma. Kütlesel akı değeri düştükçe hata payı artmaktadır. Bu metod Müller-Steinhagen-Hack metoduna göre daha geniş doyma basıncı aralığında tutarlı sonuçlar vermiştir. Sonuç olarak bütün deneysel çalışmalar gözönüne alındığında. fakat buhar miktarı artıkça sonuçlar büyük oranda sapma göstermektedir. Bu metodla 4-8 bar aralığında yüksek kütlesel akı değerinde (470 kg/m2s) basınç kaybını ortalama %10 hata payı ile hesaplanmaktadır. İndis A : Buharlatırıcı dış yüzey alanı (m2) d : Buharlaştırıcı iç çapı (m) f : Sürtünme faktörü Fr : Froude sayısı g : Yerçekimi ivmesi (m/s2) G : Kütlesel akı (kg/m2s) h :Entalpi (kj/kg) ΔP : Basınç farkı (Pa) q” : Isı Akısı (W/m2) Re : Reynolds sayısı u :Faz hızı (m/s) x : Buhar kalitesi X : Martinelli parametresi z : Buharlaştırıcı boyunca konum (m) Alt İndis l : Sıvı lo : Her iki fazın toplam debisinde sadece sıvının akması hali m : Karışım v : Buhar Yunan Harfleri ρ : Yoğunluk (kg/m3) α : Boşluk oranı μ : Viskosite (Pa s) ε : Yüzey pürüzlülüğü (mm) ϕ : İki faz çarpanı 182 . düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. İZMİR R407C için yüksek basınç ve kütlesel akı değerlerinde Lockhart-Martinelli metodu buharlaştırıcı boyunca sürekli basınç kaybını hassas bir şekilde hesaplayabilmekte. Doyma basıncı ve kütlesel akı değeri düştükçe hata payı büyük oranda (%30-40) artmaktadır. aynı şartlar altında R417A için ise bu metodun hata payı artmaktadır.

Trans. 84 (24). “Proposed Correlation of Data for Isothermal TwoPhase.. Chem. 1977 [3] Lockhart. Heat Mass Transfer. 39-48. 1986. part IV: two-phase flow resistance in boiling refrigerants. D. and K. Process.. H. Heck. flow resistance and heat transfer in circulation type evaporators. June 2008..C. J. J. Rosato. Eng. 91-92. 1998 183 .. 1967 [5] Grönnerud R. 1949 [4] Chisholm. Volume 49. 1767-1778. Vaporisation Inside Horizontal Tubes. H. İZMİR 5.. “Pressure drop and heat transfer study of two phase flow in small channels. pp. “Investigation of liquid hold-up.” Annexe 1972–1. 64. [7] C. Aprea. and Martinelli. pp. pp. W. Bull De l‘Inst du Froid. et al. Wattelet. 10 (12).Component Flow in Pipes. C. “Friction Factor Equation Spans all Fluid Flow Regimes.I. Greco.” Chemical Engineering.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Pages 1629-1636 [8] J.. Chato. University of Illinois at Urbana-Campaign (1990) [9] Thanh Nhon Tran. 193. pp. vol.. Two. W. 1979 [6] Muller-Steinhagen. 9-12 EKİM 2008. R. 297-308. Air Conditioning and Refrigeration Center. Thesis. “Design building and baseline testing of an apparatus used to measure evaporation characteristics of ozone-safe refrigerants.” Int. Texas Tech University. 20. “A simple friction pressure drop correlation for twophase flow in pipes”. ASME.1942 [2] Churchill. A. S. 45 (1). “A Theoretical Basis for the Lockhart-Martinelli Correlation for Two-Phase Flow..” Chemical Engineering Progress Symposium Series. R. “Comparison of R407C and R417A heat transfer coefficients and pressure drops during flow boiling in a horizontal smooth tube”. KAYNAKLAR [1] McAdams. W.” PhD.” ACRC-TR-90-02. Issue 6. Energy Conversion and Management. A.

Bu denklemde tüm katsayılar yerine bir alt set alınabilir.GİRİŞ Doyma basıncının sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edildiği eğri. İZMİR Turhan. katsayıları lineer olarak tanımlanan eğriler kullanarak sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak tanımlanmasını sağlamaya çalışacağız. Bu çalışmada kısmi devamlı lineer fonksiyonların kullanılmasının devamlı fonksiyon kullanımına göre daha hassas sonuçlar elde etmemizi sağlıyacağı örnekler üzerinden gösterilmiş ve kısmi devamlı fonksiyonları hesaplayabilecek lineer genel eğri uydurma programı geliştirilmiştir.…. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. T doyma sıcaklığı (K). T (K) doyma sıcaklığı. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. Doyma sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak hesaplanması doyma entalpi değişiminin doğru olarak hesaplanması için de önemli bir parametredir.n şeklinde tanımlanabilir.tr ÖZET Doyma basıncının doyma sıcaklığının fonksiyonu olarak hesaplanması soğutucu akışkanların faz değişim termodinamik özelliklerinin en önemlilerindendir. Burada verilen denklem sadece TLi ve THi sınırları arasında tanımlıdır. Çeşitli soğutma akışkanlartı için sonuçlar iki klasik eğri uydurma denklemi sonuçlarıyla karşılaştırılmış ve kısmi devamlı fonksiyonların avantajı hata karşılaştırmasıyla gösterilmiştir. Bornova. Karşılaştırma denklem sistemi olarak [3] log10 Pdoyma = a0 + a1 / T + a 2 log10 T + a3T + a 4 ((a5 − T ) / T ) log10 (a5 − T ) (2) bu denklemdeki Pdoyma doyma basıncı.I. İkinci karşılaştırma denklemimiz Biraz daha kompleks bir form oluşturuyor. Toplam veri bölgesinin n alt bölgeye bölündüğünü varsayarsak. bu katsayılardan n set hesaplamamız gerekecektir. Mühendislik Fakultesi. Bu yüzden bu çalışmada kısmi devamlı. Makine Mühendisliği Bölümü. Bu denklem Pdoyma = ( p(t ) − 1)( Pc − Pt ) + Pt p(t ) = {[ p0 (t )] N + [ p∞ (t )] N }1 / N t= T − Tt Tc − Tt (3-3) (3-1) (3-2) 184 . Tc (K) kıritik sıcaklıktır.a5 soğutucu akşkan verisinden elde edilen eğri uydurma parametreleridir. a0. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi. Denklem lineer olmıyan şekil aldığında eğri uydurma işleminin iteratif bir prosese dönüşmesi de ek bir zorluk getirebilir. Örneğin sadece 2 katsayı kabul edersek denklem lineer polinom denklemi olur. tek bir eğri uydurmaya çalıştığımızda oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. Sınır değiştikçe denklem de değişir. 9-12 EKİM 2008..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1.DENKLEMLERİN TANIMI Kısmi devamlı lineer bir denklem Pdoyma = a 0i + a1iT + a 2 iT 2 + a3iT 3 + a 4 i / T + a5i / T 2 + a6 i / T 3 (1) TLi ≤ T ≤ THi i = 0.. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. Bu denklemi özellikle makale başlığındaki hassas sözcüğünden dolayı seçtim[2].edu. 2.coban@ege. İZMİR KISMİ DEVAMLI FONKSİYONLAR KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA BASINÇ EĞRİLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M.

a0. m (l − 1) i =1 (l − 1) ∂a p ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ m n ⎧ w ( x )φ ( x )φ ( x ) ⎫ a ( m ) = ⎡ w ( x )φ ( x ) f ⎤ p = 0. 9-12 EKİM 2008.. Buradaki j katsayıların çarpıldığı fonksiyonlardır. 6=1/T değerlerini almıştır.2950258 * a 22 − 0... Bu fonksiyona xi. ağırlık katsayısı w( xi ) =1 olarak seçilirse genel en küçük kareler metodu (m) 0k ( m) mk n (6) [ ] 185 . Pc (kPa) kritik nokta basıncı.5725757 − 0. 3=T ..(l − 1) (4) j inci derece fonksiyon seti verilmiş olsun. Bu durumda f k ( x) = ∑ a (jkm )φ j ( x)... ( n −1) / l *( k +1) 2 m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ i jk j i ∂H k (a . m (7) ⎨ ∑0 k i j i p i ⎬ j ⎢∑ k i p i i ⎥ ⎣ i =1 ⎦ ⎭ ⎩ j= Bu denklem temel olarak m+1 lineer denklem sistemidir. Önce bu yöntemin genel bir tanımını yapalım..2 (3-12) T N = 87 t (3-13) Tc bu denklem setinde Pt (kPa) soğutucu akışkanın üçlü nokta basıncı.00047188a2 θ = 0... Bunu yapmak için önce veri setimizi l alt veri setine bölüyoruz ve xLi ve xHi değerleri arasındaki her veri seti için en uygun ajk(m) (j=0…m) değerlerini bulmak m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ ⎢ i j =0 jk j i ⎥ (m) (m) (5) hata fonksiyonunun istiyoruz... İZMİR p0 (t ) = 1 − A= r= Tc − Tt Tt Pt ARt {1 − [1 + At ] s exp( )} Pc − Pt 1 + At (3-5) (3-4) a1 a0 − RTt R (3-6) s= a0 (3-7) R p∞ (t ) = 2 − a2 (1 − t ) + a3 (1 − t ) 2−θ + a4 (1 − t ) 3 + (1 − t ) 4 2 2 3 2 (3-8) (3-9) 5 a3 = −0.. i= i=(n1)/l*k...yi. 2=T .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU... a ) 2 ⎢ ⎥ j =0 = ∑ wk ( xi ) ⎢ (m) ⎥φ p ( xi ) = 0 p = 0. Buradaki n toplam veri sayısı. Örneğin denklem (1) için 0=1... a1 ve a2 akışkan bağımlı katsayılarımızdır..ÇÖZÜM YÖNTEMİ Denklem katsayılarını bulmak için en küçük kareler metodundan yararlanacağız....11599104 + 0. n olmalıdır.. Tc(K) kritik nokta sıcaklığıdır...(n-1)/k*(k+1) k=0…(l-1) halini alır. Bunun için H k (a0 k ..(n-1) verisi verilmiş olsun bu veriyi önce l veri setine bölelim. Tt üçlü nokta sıcaklığı(K)... k = 0.(n-1)/k*(k+1) verisini uydurmak istiyoruz.yi i=0. Verimiz xi..00021222a2 a 4 = −0... Fonksiyondaki wk(x) ağırlık fonksiyonu adını alır ve wk ( xi ) ≥ 0 i = 1.. xi. l toplam toplam veri seti sayısıdır. Fonksiyonun minimum noktası türevinin 0 a eşit olduğu nokta olacaktır. amk ) = ∑ wk ( xi ) ⎢ ⎥ i = ( n −1) / l *k (l − 1) ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ minimum değerini bulmamız gerekir.1546028 + 0.06817687 * a22 + 0... 4=1/T. j =0 m xLi ≤ x ≤ xHi . 5=1/T .yi yi i=(n-1)/l*k.05322199a (3-10) (3-11) 3 a5 = 0.I. 3..0897816 * a − 0. Pdoyma doyma basıncını verir. 2 3 2 3 1=T..

56E+08 N=2 1.I. ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ a ⎥ ⎢ ∑ φ1 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ 1 ⎥ ⎢ i =1 ⎥ (8) ⎪ n ⎪⎢ ⎥ n n n ⎥ ⎨ ⎬ a2 = ⎢ n 2 ∑ φ2 ( xi ) .2434 2946. amk ) ) k k =0 ( l −1) (9) şeklinde tanımlıyabiliriz.-13.06 4.-2362.5389941 olarak saptanmıştır.7. 1.30 21.1) i =0 (n − 1) ⎪ ⎢ ⎥ ⎪ ⎪ ⎣ ⎦ ⎪ ⎩ ⎭ Denlem katsayılarının hesaplanması için Java programlama dilinde bir model geliştirdik. 1/ 2 Tablo 1 R134a kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 a1 a2 a3 a4 N=1 4. ⎪ ⎪ ⎢ am ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ ⎢ n ⎥ ⎪ n ⎪ n n n 2 ⎢ φ (x ) f (x ) ⎥ ⎪∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) .37562027 03 -1.45390573 03 -8. karşılaştırma denklemi (3) hata miktarı 4.37032. R134a için denklem (2) katsayıları : a={40.544514E+13 21.278465E-904555..955226E+11 1.85 1..88 66.03 1. ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ .06 3..25E+07 a5 a6 TL TH 1.30406185 04 1..584265E+11 103.0871 364.. . Hatamızı toplam hata ve hata dağılım fonksiyonu olarak irdeledik..30 -25. ∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎪ ∑ φ 0 ( xi ) ⎢ ∑ φ0 ( xi ) f ( xi ) ⎥ i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ i =1 ⎥ n n n ⎪ n ⎪ ⎡ a0 ⎤ ⎢ n ⎥ 2 ∑ φ1 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) .06 3. Bu denklemi k=0…. .635314505 0..056638 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yöntem olarak kısmi devamlı fonksiyonun farkı bir fonksiyon yerine her biri bir alt bölgeyi kapsıyan bir fonksiyon serisinin bulunmasıdır.757563.772405E+11 103.85E+07 3.1111}..3006 2993.176530E-27568..085494E+10 43.259262 17. 4.120697E+09 2.41871536 03 9660486.87743805 0.749905E+11 -25.0.036345E+11 20..0078 6701.1 de verilmiştir.616456E+08 6.961433E+09 8..286557E+11 -2. φm ( xi ) ⎪ ∑ i ⎢∑ m i ⎥ ⎪ i =1 ⎪ i =1 i =1 i =1 ⎩ ⎭ ⎣ i =1 ⎦ formunu alır.954740E-29492.6 ve 24 denklemli.06883.616005e-3..54.460077E244699.06 4.746584E+09 4..22589326 04 2. Daha küçük bölgelerde veriler daha uniform özellikler gösterdiklerinden üniversal veri uydurmaya göre çok daha hassas veri uydurma mümkün olacaktır..06E+07 7.376..649877E-9323..2. 6 katsayılı denklemlerin katsayıları Tablo 4.91 43.30 101.254 1.3746852 0.14381666 04 3.. İZMİR n n n n ⎧ ⎫ ⎡ n ⎤ 2 ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) .24 -2. Denklem katsayılarının hesaplanması için kısmi pivotlu gauss elimine yöntemi kullandık. Toplam Hatanın kabul edilebilir olduğu bölgelerde eğer yerel hata çok büyükse uydurulan eğri yine de yeterli olmıyabilir.(l-1) için l kere çözmemiz gerekir.8038465 02 -7.11E+07 6.528222E+09 4.24 4...4.94E+08 N=6 -3. Toplam hata fonksiyonunu (m H = ∑ H k (a0( m ) .23651 514.91 20.. Veri olarak ASHRAE el kitabında yayınlanan R134a verisi kullanıldığında Karşılaştırma denklemi (2) hata miktarı 0. 9-12 EKİM 2008.652671 15....03 101. denklem (3) katsayıları : a={45.... .SONUÇLAR VE KARŞILAŞTIRMA Sonuçları irdeleme için toplam hata teriminin standart sapmaya benzer bir tanımını aldık..035070E214204..26233.4696 4..9988208 2.69889..... Bu yüzden katsayılar matrisine genellikle verinin geçerli olduğu minimum ve maksimum sıcaklık bölgesi de eklenir..33E+08 2.42906336 03 1.. .100767E+10 6.277886 5. .49094 123.885.603528E-96629. ⎥ ⎢ ∑ φ2 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎥ ⎪ i =1 ⎪ ⎢ ⎥ ⎢ i =1 ⎥ .164859} şekline verilmiştir.2342564..934661E840330..6407515 1..88 186 . 2 m ⎧ ⎡ ( m) ⎤ ⎫ ⎪ n ⎢ yi − ∑0 a jk φ j ( xi ) ⎥ ⎪ ⎪ ⎪ j= H = ⎨∑ ⎢ ⎥ ⎬ (4. Tabi verilen sıcaklığa göre bilgisayarın katsayı setlerinden hangisini kullanacağına karar vermesi gerekir.446613E+10 5.931900E+09 103.

173397E+11 20.85 54.08878734 -0.26E+07 2672358.87939048 0.4130054 506.0844095 28.8965 -970452.638724E+10 5.22114 -377522.616240E+12 66.848205651 0.45 43.27288982 0.12658113 82.986118E+08 2.180342E+11 -13.43209753 1749.7697 164718.153794E+08 1.93050792 4270.79640588 1154.473018E05 5.06 31.760890E+09 2.364833E04 9.06 -2.7530640 0.43 6.05057845 20.978946 0.8057 116544.05194834 208.51 1. 9-12 EKİM 2008.661061 14.353564 1.900459E+11 -25.393822E04 5.098005 -76.3164135 0.14378318 92.0394252 187 .43 -19.03008 -55570.11664293 4.55 4.695158E+08 9.48 -52.6) 1.532 1805484. Tablo 2 R134a kısmi devamlı denklem toplam hata miktarları – denklem (1) denklem sayısı N= 1 2 6 24 126 7 katsayı (0.302900E04 4.3837773 0.76 1.1818417 771.693938E04 8.53074609 17.36 -25.5674632 1.67 5.925850E+11 26.567156E+08 1.436642 -7800.56463 -51463.973575E+09 1.14E+08 1.2119138 0.360873E+09 5.113400E04 1.526123E02 2.305816E+12 60.714489E+10 2.66 101.906745E03 3.327152E+13 87.42 3.86936823 6121.64 77.543176E+11 37.3172 9.658207E+12 -28.195686 4585.73 5.66228 9879.734008E+09 1.318851E+13 77.692595E04 3.36 26.419927E+09 2.11E+07 6007559.45592297 0.04182792 0.994021 -13200.27 7.933177E+09 1.615009 14481.332 4453975.25E+07 4.98 1.27196406 89.16939549 0.5166066 23.40 1.2819812 0.36 2.590925E+09 3.976419E04 2.15 48.414763191 0.94 1.366322E+08 8.81016283 26.67 20.1656055 143.803369E04 2.26145298 0.82 1.713995E+12 71.172553E02 5.657067E+11 43.81E+07 -3. İZMİR 414646.299923E+10 -19.11740256 0.75274883 0.504659 3507.075560E04 1.386 281963.478198E+10 8.76 37.161035E04 3.51 -13.293659E03 1.66 101.12 1.467574E+11 -81.16384234 665.62995 3396.706539E+09 2.98 -28.20E+07 -2.06 1.580646 -11165.97 8.288122 9.89034722 9.937001E+08 3.14087792 54.85 2.327 1.026 3256098.023486 -1522.571 247028.381040E+11 8.516355E+10 5.6276 1741525.28670344 0.3061 N=24 -97823.134566 8.89E+07 1.411759E+11 14..235207E+11 103.24843679 03 1706.850300E+09 1.35E+07 563154.82 -8.00618748 67. Tablo 2 de toplam hata terimi denklem katsayısı ve kısmi denklem sayıları cisinden listelenmiştir.66021 18226.30 6.42 6.85 4.015707E+09 2.24 65.12 -2.059833E03 2.45 1.070620E+12 65.01E+08 -81.448325E+08 1.24 3.352190E+11 31.97 14.48 2.069584E+11 54.191295E03 1.64847 1606.20208725 10.42752 -1936.1478929 100.3878 9151208.72E+07 6.75345 1018303.118414E+12 -52.031502E03 -5.929547 -3167.7159646 0.092656E+09 1.94 71.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2430062 0.17E+07 4.64 8.40 87.27 8.295269E04 1.55 60.716 1.I.45428193 6.841323E03 -7.370489 -34612.100722E04 -6.36 5.06 Toplam hata değerleri hem denklem sayısı yönünden hem de fonksiyon katsayılarının sayısı yönünden iki boyutlu olarak incelenmiştir.276388E+11 -2.729027E+09 5.06965754 0.884 690926.466136 6.991250E1897.02533453 99.349 1251652.104815E+09 2.823689E+10 -8.210256E04 1.031793E+12 48.146197E+10 1.27885053 -2473.198788E04 4.1509598 0.15 6.7942 1197142.322234E+11 1.8485 71893.625024E04 -5.

Şekil 2 : 6 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 188 .0119228 5 katsayı (0.1519264 0.3) 18. Kısmi hataların – bölgelerde daha yoğun olsuğu da dikkat çekiyor. 9-12 EKİM 2008.0393995 4 katsayı (0.-8.0394958 3 katsayı (0.1560654 0. Bir de yerel hatalara göz atalım.2) 142.4.. Bunun sebebinin ölçüm hataları olabileceğini sanıyorum.. Denklem (3) toplam hata miktarı 2.480583e6.81709.126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemlerin bize verdiği kısmi hataları veriyor.333.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU..0394999 Toplam hatadan denklem 7 katsayılı setin pratik kullanımlar için yeterli hassasiyeti vereceğini söyleyebiliriz.4 ve 5 2. R123 için Denklem (2) toplam hata miktarı 3.999.17.86838e-2.1670640 0. R123 için referans denklemi (2) nin katsayıları : a={1656.1505238 0. İZMİR 6 katsayı (0.5019200 19.2523132 0.4.666667e3} Referans denklemi (3) katsayıları : a={-49.92522.4) 5.6986209 0. Bu değerler toplam hata olarak referans denklem (2) ye göre 5 kat küçük toplam hata vermektedir.6439426 0. Karşılaştırmanın daha iyi gözlemlenebilmesi için ikinci bir soğutucu akışkanın verisine daha göz atalım.0363329715920164.703179}.9433057 0.7868067 0.4648869721150373 olarak bulunmuştur.24.2139137 0. Şekil 1.3914927 2.3645418 0.0917940 1. Bunu daha iyi irdelemek için grafik olarak vereceğiz.3.1.2.3052086 0.5) 2. Görüldüğü gibi denklem (3) daha hassas sonuç vermiştir.617861e2. İkinci akışkan olarak R123 alacağız.6.2.33076..3101148 0.I. Şekil 1 : 2 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 ve Şekil 7 de referans denklemlerin (denklem 2-3 ) yerel hatalarını ve 22 ve 45 denklemli kısmi devamlı denklemlerin yerel hatalarını karşılaştırmalı olarak aynı grafiğin üzerinde gösterdik.

I. İZMİR Şekil 3 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 4 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 189 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

İZMİR Şekil 5 : 126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 : 22 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referabs denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması 190 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.

99555272E+09 -1.08415735E+12 -6.9 72.12574886E+07 1.80330102 -137.00287017E+10 4.17674200E+10 1.28619061 0.87032884 -119730.03320076E+11 -80.65976215E+10 -6.73786477 -70533.82094457E+12 2.24812165 0.24407853 1.6 27.44858794 54. İZMİR Şekil 7 : 45 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referans denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması Tablo 3 R123 kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 N=1 -470781.0 1360.94703075E+07 4.06043084 1.38031995 -0.00037503 -0.55476878E+10 1.18412354 0.11125041E+06 1.9 49.00001592 -0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.00070853 0.10061697E+10 -1.22140278E+10 8.47284387E+07 7.48970307E+11 -80.49888966 N=2 -85275.6 359.77266805E+14 -80.99226896 0.89010037 -0.35914455E+07 -1.57991001 24.I.00151497 9.00074683 0.17151668 0.34771851E+09 -8.00007038 -1.86669691E+10 -7.56227558 -225.31395257E+11 1.0 6.0 50.78277170E+08 -2.27574479E+07 1.3600 N=6 95647.62527208 -237.00085074 -0.10785367 -0.80370820 -2. 9-12 EKİM 2008.03702411E+09 2.07365039 -65761275.60053410 19615.89301108 5168.0 a1 a2 a3 a4 a5 a6 TL 191 .77364871E+07 -7.71984441 -487.40652251 130136.

0 88.09820730E+08 2.18941023 717.57616057E+10 -3.66228162 -1718.43194553E+06 1.98728661E+09 1.60121867 -327615.89855030E+10 -3.79322936 -333.39152797 -0.35587662 6274792. Fluid Phase Equilibria 111 (1995) 203-212 6. İZMİR -89315.02150291 N=24 44125.85009055E+06 6.2) N=1 1.274945933 9.00203279 -0.00035708 -0.00066744 0.362185609 0.19849217 -11.0 -51.04043336 -3.1 17.59962147 81215. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme 192 .82112058 5240. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals 5.395846428 0.02490207E+11 2.07707118E+07 -3.10579649E+07 1.15513164E+09 3.402172036 14. 9-12 EKİM 2008.016373163 0.00008569 0.00907398 0.15517719E+10 -5.95917072 -9184.00001977 0.25967796E+11 8. Miller.60078412 -1710.72003320 -183.48687580 -31.14437653 -7.36702548 N=24 0.55760746 0.172642988 20.6 66.65272900E+06 5.46288136E+11 -4.00026623 -0.00148186 0.05161825 -0.20519400E+08 2.053398165 0.00006464 -0.838492994 2.83767679 N=6 0. Reid C.00009219 0.42377271 88.715110267 5.2 -80.09950462E+07 -1.35851907E+13 8.93729916E+09 -1.28145367 -12.56242954 1417.11446924E+10 -6.68942291 -1813. Thermodynamic Properties of R134a.56156988 -96182.58703190E+13 1.00484855 -8.27232675 -0.00003218 0.27632538E+10 -1.33787419 -178.23135866 5780.86147490 -56882.60951184 -4.40795814E+11 -6.64646839 10.70465590 6.12683286 0.00003988 0.01458540E+07 3.77150372 -8.74064282 0.9 32.69963572E+06 6.98618377E+11 -2.85209276E+11 -7.4 55.46953543 -3476.23483924 -2.05589328E+09 2.00593405E+05 -6.0992362 N=2 0.00018266 0.82676574E+12 -2.62986816 -14.23225571E+10 2.98493967E+11 -7.91023045E+08 4.83429913E+06 -8.. Ana Diaz Ceballos.97994353 -0. Elsevier.77966561E+05 -8.19057745E+09 1.67409849 123.7 23. “Accurate vapor pressure equation for refrigerant”.38086821E+05 -1. Kenneth R.09614087 1.00408228 0.24810607E+06 1.39772363 10.33703993 625218.92304980E+10 -1.66623845E+13 -9.20824694 9371.853719599 0.3 27.75298592 -42974.41469814E+08 -4.70124733E+08 -3.8 77.3) 3 katsayı (0.1 43.81803266E+10 -3.00033409 0.29393990 76.92052817E+05 -7.00016670 0.85340620E+10 -5.45248530E+07 -3.329327305 N=124 0.47309866E+05 -1.29041723 20284.64078060 -4827.38479464E+08 1.59020495 10340.018097292 0. Turhan Çoban.02459654 0.00100805 0. Hall.7 49.21945077E+07 1.03846698 -3298.00123764 -0.62284161 272.5 6.4 155. M.98287643E+08 -3.72789399 -3182.9 -23.01772583 0.2 99.61073931E+09 5.17080280 0.06877612E+10 -1.34672247 -62.23906967E+04 -4.75023344E+09 4. Iglesias-Silva.15901060E+05 2.2 71.88712109 0.07055061E+12 9. Technical Information.48744200E+07 1.00119733 0.06244901E+09 -5.32810945E+04 -9.367762377 2.4 12.297151582 0.99941073 -3959.80865213 866920.66894617 -2.00764602 -0.8 1.19015873E+09 3.6 127.019594301 0.14901768 -1.46493897E+06 1.4 83.39034953E+10 3.01734529 -0.5 38.06162840 0.55687470E+11 -9.68532583E+11 3..00025353 0..6) 6 katsayı (0.5 7 katsayı (0.89434784 -3549.21986167E+09 4.10966213E+08 1.46857999E+08 7.00933324 -0.31474648 -0.00006592 0.25410555E+08 2.75785742E+12 1. Gustavo-A.017941743 REFERANSLAR 4.0 60.71905950E+09 -1.21075528E+08 -2.91847043 -679.00359964 0.78877797 -53.12398768 12.4) 4 katsayı (0.402549262 0.00013240 -0.07547881 51088.I.13272258 -177.451855006 0.01131794 -0..00088388 0.21401809E+06 -2.09189749 -0.97205391E+11 -4.24995294E+10 -5.48525001 17. Dupont Suva Refrigerants 7.150993499 4.37668937E+08 -5.00088018 0.00006676 0.88525066E+13 95..6 94.79616023 553938.5) 5 katsayı (0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.934157772 0.20524096 0.

kersoy@selcuk. her türlü konfor sistemlerinde (konutlarda.edu. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma sıcaklıklarında klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. işyerlerinde. hemen hemen durgun hale gelinceye kadar düşürülür ve basıncı artmış şekilde ejektörü 3d durumunda terk eder. taşıma araçlarında vb. Anahtar Kelimeler: Ejektör. Bu sistemlere “ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemleri” adı verilmektedir. Soğutucu akışkan olarak R-134a seçildi.tr ÖZET Buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin soğutma etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün. Optimum etkinlik 1. İZMİR EJEKTÖR KULLANARAK BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA SİSTEMİNİN ETKİNLİĞİNİN İYİLEŞTİRİLMESİ Nagihan Bilir. Primer ve sekonder akışkanlar karışma odasında karışır ve sonra şok darbeleriyle akış. 3m durumunda karışma basıncına yükselen karışım ejektörün difüzör kısmına girer ve burada akışkanın hızı. Burada basınç ve sıcaklığı düşerken hızı sesüstü hıza ulaşır ve 1b durumuna gelir. Klasik sistem ile ejektörlü sistem arasındaki fark. Sistemin diğer elemanları her iki soğutma sistemi için de aynıdır. Elde edilen sonuçlara göre.). Ayrıca soğutma. Kürşad Ersoy Selçuk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. genleşme işinin genleşme valfi yerine ejektörle yapılmasıdır. Soğutma sistemi üzerinde yapılacak herhangi bir iyileştirme çok geniş bir sahayı ilgilendirir. Evaporatör sıcaklığı düşerken veya kondenser sıcaklığı artarken soğutma etkinliğindeki iyileşme oranının arttığı belirlendi. etkinlik katsayısı (COP) üzerine etkisi araştırıldı. Böylece genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanacak ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılacaktır. Soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. sesaltı akışa dönüşüp basıncı artar. KONYA nbilir@selcuk. gıdaların bozulmadan uzun süre korunması amacıyla kullanılmıştır. Sistemin çalışması şöyle gerçekleşir: Yüksek basınç ve sıcaklıkta kondenserden gelen sıvı haldeki primer akışkan önce sesüstü lülesine 1 durumunda girer. Bu olay sırasında sekonder akışkanın sıcaklığı ve basıncı bir miktar düşerek 2b durumuna iner. Dolayısıyla. Bu yüzden gıdaların korunması. sabit basınç ejektör akış modeli kullanıldı. soğutma sistemlerinin önemli uygulama alanını teşkil eder. GİRİŞ Soğutma. Bir ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Şekil 1. insanoğlu için geçmişten günümüze vazgeçilmez bir ihtiyaç olmuştur ve ilk olarak.1’de gösterilmiştir. Böylece ejektör yüksek basınçlı bir akışkanın enerjisini düşük basınçtaki diğer akışkana aktararak onun basıncını nispeten yükseltmiş olur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ejektör çıkış basıncı ve COP değeri olduğu saptandı. 193 .34 olarak bulundu. Çoğu gıda oda sıcaklığında bozulur.tr. 1b durumundaki yüksek hızlı primer akışkan ejektörde ilerlerken emme odasında vakum oluşturur ve evaporatörden 2 durumunda doymuş buhar olarak gelen sekonder akışkanı ejektörün içerisine emer. Araştırmacılar halen bu alanda birçok çalışma yapmaktadır. Tkon=40°C ve Te= -25°C için COP’daki iyileşme oranı %22. COP. genleşme valfi yerine ejektör kullanılması öngörülmektedir. H.edu. verilen çalışma sıcaklıkları için optimum bir ejektör alan oranı. Bu amaçla. Bu araştırmalardan biri de sistemdeki tersinmezliği artıran genleşme valfindeki kısılma kayıplarını azaltma yönündedir. kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre daha yüksek olacaktır. sanayide ve sağlık sektöründe kısacası hemen birçok alanda karşımıza çıkmaktadır. Genleşme valfi. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını (COP) yükseltici bir etki yapacaktır.I. 9-12 EKİM 2008.

burada doymuş sıvı ve doymuş buhar olarak ikiye ayrılır.1. genleşme valfi yerine ejektörü kullanan transkritik bir soğutma çevriminin teorik analizini yaptı. Soğutma sistemlerinde genleşme valfi yerine ejektör kullanımı üzerine birçok araştırmacı teorik ve deneysel çalışmalar yapmıştır. Ayırma kabından ayrılan akışkanın doymuş buhar haldeki diğer kısmı ise kompresöre 4 durumunda girer. Kompresörde akışkanın basınç ve sıcaklığı. 194 .I. Klasik sisteme ejektör modifiye edildiğinde ise ejektördeki akış çift fazlı olmakta ve ejektörün optimum alan oranının hesaplanması tek fazlı ejektöre göre daha karmaşık hale gelmektedir. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevriminin etkinlik katsayısı. 9-12 EKİM 2008. Ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Ejektörü terk eden karışım. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının %22 daha yüksek olduğunu belirledi. Isıl tahrikli ejektörlü sistemlerde ejektördeki akış tek fazlı (buhar) alınarak çözümlenmişti [1-3]. Wkomp (1) Şekil 1. Denso firmasının bulduğu sonucun sadece optimum çalışma şartlarında elde edilebileceğini ifade etti. Klasik soğutma çevrimine göre. Araç kliması için tasarlanan transkritik ejektör genişlemeli soğutma çevrimin COP’unun klasik buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminkinden %25 daha fazla olduğu deneysel olarak saptandı [4]. Ayırma kabından çıkan 6 durumundaki doymuş sıvının basınç ve sıcaklığı. ejektör debi oranıyla. [5].1’de verilen çevrimin P-h diyagramına uygun olarak (1) denklemi düzenlenirse aşağıdaki denklem elde edilir: COPi = w h2 − h7 . Burada akışkan soğutulmak istenilen ortamdan ısı çekerek buharlaşır ve 2 durumunda doymuş buhar olarak tekrar ejektöre döner. ejektör debi oranıdır ve Şekil 2. Deng ve ark. h5 − h 4 (2) Burada w. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevrimin çalışması bu şekilde devam eder. evaporatör basınç ve sıcaklığına küçük bir genleşme valfi kullanılarak düşürülür ve 7 durumunda evaporatöre gönderilir. Kompresörü 5 durumunda kızgın buhar olarak terk eden akışkan kondensere sevk edilir. Burada çevreye ısı vererek 1 durumuna yoğuşur ve tekrar ejektöre gider. COPi şöyle tanımlanır: COPi = Qe . ayırma kabına (separatör) girer. Ejektör kullanıldığı için kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre nispeten daha yüksektir ve bu nedenle kompresörde daha az iş harcanır. Çift fazlı ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemi üzerine yapılan çalışmalardan bazıları aşağıda kısaca özetlenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. lüle ve difüzör verimiyle değiştiğini tespit etti. Ejektör genişlemeli soğutma çevrim COP’unun kondenser ve evaporatör sıcaklığıyla. İZMİR Şekil 1. kondenser basınç ve sıcaklığına yükseltilir.1’de gösterilen ejektörde sekonder akış (emilen akış) debisinin primer akış debisine oranı olarak ( m2/m1) tanımlanır.

ejektörün analizi yapılır. soğutma kapasitesine. ejektör dizaynının geometrik parametrelerinin sistem etkinliği üzerinde önemli derecede etkisi olduğunu gösterdi. ilk başta emme odası basıncı ve debi oranı kabul edilir ve ejektör çözümünü sağlayan. sabit basınç ejektör akış modeli ve sabit alan ejektör akış modelidir. Bu çalışmada. Debi oranına ve emme odası basıncına bağlı olarak sistemin etkinliğini araştırdı. iç ısı değiştiricisi ve ara soğutucu kullanan ejektörlü soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. ejektörü genleştirici olarak kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğini araştırdı. tercih edildi. maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Ejektör modeli. Soğutucu akışkan R-134a kullanıldığı düşünüldü. kompresör sıkıştırma oranına. Soğutucu akışkan olarak R125’in kullanıldığını düşündü. Evaporatörden soğutucu akışkanın emilebilmesi için emme odasında basıncın daha düşük olması beklenir. Enerjinin. 2. Akışkan olarak R744 (CO2) kullanıldığını düşündü. Bu sistemlerde kullanılan ejektör için farklı hesaplama modelleri vardır. Ayrıca. Yaptıkları çalışmadaki simulasyon sonuçları. Çift fazlı ejektörde alan oranın hesaplanabilmesi için yeni bir teorik model sundu. çift fazlı akışın olduğu ve transkritik çevrim için geliştirilen sabit basınç ejektör akış modelidir. emme odasındaki basınç düşüşünü dikkate almayan [5. ejektör genleşmeli transkritik soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün sistem etkinliği üzerine etkisi araştırıldı. Evaporatör sıcaklığı -15 oC ve kondenser sıcaklığı 30 oC olduğunda optimum alan oranının yaklaşık 10 olduğunu tespit etti. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Yari ve Sirousazar [9]. 9-12 EKİM 2008. Şekil 2. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının daha fazla olduğunu tespit etti. Sabit basınç ejektör akış modelinde. optimum ejektör alan oranı. Daha sonra bu iki akış. sabit basınç ejektör akış modeli diğer modele göre daha yüksek etkinlik katsayısı verdiği için tercih edildi. w kabul edilir. Li ve Groll [10]. Bu çalışmada. Bu modeli esas alan ve CO2 akışkanı kullanan transkritik çevrimin COP ve soğutma kapasitesi için deneysel sonuçlarının teorik sonuçlarla ±%10 sapma ile uyuştuğu görülmüştür [13].1’de gösterilen ejektörde. kütlenin ve momentumun korunumu denklemlerini kullanarak. primer ve sekonder akışların ilk karşılaşmaları ve karşılıklı etkileşmeleri sabit alan karışma odasında olur ve bu sabit alanda karışma odası boyunca karışma tamamlanır. Bu ön bölgenin geometrisi basıncı sabit tutacak şekilde tasarlanır [11]. Bu model. TEORİK MODEL Ejektörlerde kullanılan başlıca iki adet ejektör akış modeli vardır. sirkülasyon oranına. Bu çalışmada verilen çalışma şartları için. sabit basınç ejektör akış model analizi [10] kullanıldı. Geliştirilen yeni ejektörlü soğutma sisteminin COP ’unun klasik ejektörlü soğutma sisteminkinden %8. Bunlar. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. akışkanın. Pb ve ejektördeki debi oranı. primer ve sekonder akışkanlar önce basıncın sabit kaldığı bir ön bölgede karşılaşırlar. sabit alan ejektör akış modeline göre daha yüksek debi oranı verir [2. ikinci kanun verimini. ekserji azalma oranını ve debi oranını araştırdı. Deneylerinde soğutucu akışkan R134a’yı kullandı. Tipik klima uygulamalarında.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. geliştirilen sistem COP’unun klasik soğutma sisteminkinden %16 daha fazla olduğunu belirledi. lüle boğaz çapları farklı olan üç tane iki fazlı ejektör kullanarak. sabit basınç karışım modelini esas almaktadır. Şekil 2.6. Ejektörün analizi için ilk önce.I. bu çalışmada. Sabit alan karışma modelinde ise. Maksimum COP’un optimum alan oranında elde edilebileceğini belirledi. evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Bu çalışmada.12]. sabit alan karışma bölgesinde karışarak etkileşmeye devam eder. klasik buhar sıkıştırmalı çevriminkinden de %21 daha yüksek olduğunu belirledi. İZMİR Chaiwongsa ve Wongwises [6]. primer ve sekonder akışkan debisine etkisini deneysel olarak araştırdı. [8]. Ejektör genleşmeli soğutma 195 . Bu nedenle gerçeğe daha yakın olan model [10]. Nehdi ve ark. çift fazlı ejektör kullanan soğutma çevriminin etkinliğini deneysel olarak araştırdı. Evaporatör ve kondenser sıcaklığının sistem etkinliği üzerine etkisini. ortalama evaporatör basıncına. sesüstü lülenin boğaz çapının sistem etkinliğine. Bu modeller. optimum alan oranının ve ejektör çıkış basıncının hesaplanması için bir prosedür sunulur. ejektörün sabit alan karışım odasına girmeden önceki basıncı. Bu modelde. Deneylerden.8] ve dikkate alan [10] modellerdir.1’de ejektörün şematik resmi gösterildi. Disawas ve Wongwises [7]. Sistemin etkinlik katsayısının sesüstü lülesinin boğaz çapına bağlı olarak değiştiğini gözlemledi. düşük evaporatör sıcaklığında klasik soğutma çevrimine göre. Aynı ejektör alan oranı için sabit basınç ejektör akış modeli.

9-12 EKİM 2008.1.2.I. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin optimum çalışma şartlarını veren iterasyon modeli akış şeması 196 .2’de sunulmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sabit basınç ejektör akış modeline dayanan ejektörün şematik gösterimi Şekil 2. İZMİR sisteminin optimum çalışma şartlarını ve COP’daki iyileşme oranının hesaplama prosedürü [10] akış diyagramı olarak Şekil 2. Şekil 2.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Devam ediyor 197 . İZMİR Şekil 2. 9-12 EKİM 2008.I.2.

90. Ejektör genleşmeli soğutma çevriminin karakteristikleri araştırılırken ejektör elemanlarının (sesüstü lülesi. ηn = 0. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COPi’si aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COPk’sı ile kıyaslandı.80 olarak alındı. emme odası ve difüzör ) verimleri. ηs =0.1 Optimum Alan Oranı Yukarıdaki kabullerin yanı sıra evaporatör ve kondenser sıcaklıkları (Te=5°C ve Tkon=40°C) alınarak difüzör çıkış basıncının ve alan oranının optimum değerleri araştırıldı.2.75 kabul edildi. Kompresör izentropik verimi ise 0.I. sabit basınç ejektör akış modeli [10] kullanıldı Evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı.1’e göre ejektör çıkış basıncının (Pd) maksimum değere ulaştığı sadece bir alan oranı (Ar) değeri vardır. ARAŞTIRMA SONUÇLARI Bu çalışmada. optimum difüzör çıkış basıncının ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği araştırıldı.1’de gösterildi. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranı ile değişimi Şekil 3. Te=5°C ve Tkon=40°C 198 . Devam ediyor 3. Şekil 3. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3.90 ve ηd=0. İZMİR Şekil 2.

Daha sonra da evaporatör sıcaklığı 5 °C sabit tutularak. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının ejektör alan oranıyla değişimi Aynı çalışma şartlarında (Te=5°C. Tkon=40°C) çalışan klasik soğutma sisteminin etkinliğinin (COPk) ejektör kullanıldığında. Bu araştırma için önce kondenser sıcaklığı 40°C sabit alındı ve sadece evaporatör sıcaklığı 5°C den – 25°C’ye 10°C aralıklarla düşürüldü. ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kondenser sıcaklığı arttıkça alan oranının düştüğü belirlendi.2 Evaporatör ve Kondenser Sıcaklıklarının Optimum Çalışma Şartlarına Etkisi Evaporatör sıcaklığı 5°C ve kondenser sıcaklığı 40°C için. Bulunan optimum sonuçlar toplu olarak Şekil 3.2. ejektörle modifiye edilen sistemin etkinlik katsayısı klasik sisteme göre % 11. Şekil 3.35 için.2’ye göre evaporatör sıcaklığı 5°C. 199 . Şekil 3.1.I. Buna göre kondenser sıcaklığı arttıkça debi oranının düştüğü görülmektedir. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranıyla değişimi Şekil 3. Her bir çalışma şartı için Şekil 3. difüzör basıncının.1-2’ye benzer grafikler üretildi. Bunun nedeni.78 daha büyüktür.2’de verildi. kondenser sıcaklığı 40°C ve Ar. Evaporatör ve kondenser sıcaklıklarının farklı değerleri için optimum çalışma şartları da incelenmelidir. farklı kondenser sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. 9-12 EKİM 2008. 3. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser sıcaklığı arttıkça sesüstü lülesine giren primer akışkanın debisi artarken ejektör debi oranı da azalır.4’de. alan oranına bağlı olarak Şekil 3. optimum ejektör alan oranını azaltır. kondenser sıcaklığı arttıkça primer akışkanın debisi ve sesüstü lülesinin çıkış alanı da artması gerektiğindendir. ejektör alan oranının ve etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının optimum değerleri Şekil 3.3’de farklı kondenser sıcaklıkları için.3-8’de gösterildi. Bu alan oranı değeri için hem Pd hem de ejektörlü sistemin etkinlik katsayısı (COPi) optimum değerine ulaşmaktadır. İZMİR olduğunda bu optimum alan oranı değeri 6. kondenser sıcaklığı ise 35°C’den 50°C’ye 5°C aralıklarla değiştirilerek optimum çalışma şartları araştırıldı. hangi oranda iyileştiği araştırıldı.1-2’de gösterildi. Şekil 3. Şekil 3. Bu da.opt=6.35’dir.

İZMİR Şekil 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. klasik soğutma sisteminin genleşme valfinin kayıpları daha da artar. kondenser sıcaklığı artıkça ejektörlü soğutma sistemin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının arttığı görülmektedir. Farklı kondenser sıcaklıkları için.5’de verildi.4. ejektör debi oranının değişimi Şekil 3. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu geri kazanılan iş ile kompresörün harcayacağı iş azalır.3. 9-12 EKİM 2008. Kondenser sıcaklığı arttığı zaman yüksek basınç farkı nedeniyle.5. Burada. Bu sonuca göre hava soğutmalı kondenser kullanan ve dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde çalışan soğutma sistemine ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. Böylece. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Farklı kondenser sıcaklıkları için. COPr artar. optimum ejektör alan oranının değişimi Şekil 3. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının kondenser sıcaklığıyla değişimi Kondenser sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.I. 200 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.6’da kondenser sıcaklığı sabitken, evaporatör sıcaklığıyla ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Evaporatör sıcaklığı azaldıkça debi oranı düşmektedir. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser basıncı sabitken evaporatör basıncı (sıcaklığı) düştükçe, evaporatör ve kondenser arasındaki basınç farkı artar ve evaporatörden emme odasına daha az akışkan emilir. Bu da ejektör debi oranını düşürür. Şekil 3.7’de, farklı evaporatör sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. Evaporatör sıcaklığı arttıkça sekonder akışın debisi yukarda açıklandığı gibi artacağından emme odası alanı da artar ve dolayısıyla optimum ejektör alan oranı artmış olur.

Şekil 3.6. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, ejektör debi oranının değişimi

Şekil 3.7. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, optimum ejektör alan oranının değişimi Evaporatör sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.8’de gösterildi. Buna göre, evaporatör sıcaklığı azaldıkça ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı lineer olarak artmaktadır. Tkon=40°C ve Te= 25°C için COP’daki iyileşme oranı %22.34’e ulaşmaktadır. Evaporatör sıcaklığı azaldığı zaman klasik soğutma sisteminde genleşme valfinin kayıpları da artar. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Bu teorik sonuç, deneysel olarak da [7] doğrulanmıştır. Soğutma sistemine ejektör uygulaması yapmak, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) soğutma sisteminin etkinliğini daha çok artırmaktadır.

201

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.8 Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının evaporatör sıcaklığıyla değişimi

4. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Ejektör genleşmeli soğutma sistemi, klasik soğutma sistemindeki genleşme kayıplarını azaltmak ve buna bağlı olarak sistemin soğutma etkinliğini artırmak için önerildi. Sabit basınç ejektör akış modeli kullanılarak ejektör genleşmeli soğutma sisteminin teorik analizi yapıldı. Her çalışma şartı için, optimum ejektör alan oranı, maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Ayrıca, evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sisteminin COP’u ile karşılaştırıldı. Bu çalışmadan çıkartılan sonuçlar, aşağıdaki gibi özetlenebilir: 1. Evaporatör sıcaklığı 5°C ile -25°C ve kondenser sıcaklığı 35°C ile 50°C aralığında iken COP’daki iyileşme oranı minimum %10.1, maksimum %22.34’dür. 2. Kondenser sıcaklığı arttıkça veya evaporatör sıcaklığı azaldıkça etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr) artmaktadır. Bu nedenle, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) veya dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde (yüksek kondenser sıcaklıklarında), soğutma sistemine, ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. 3. Kondenser sıcaklığı artarken veya evaporatör sıcaklığı azalırken optimum ejektör alan oranı küçülür. Güneş veya atık ısı tahrikli ejektörlü soğutma sistemi daha önce, bu çalışmadaki yazarlardan birinin ortak yazar olduğu yayınlarda teorik [2,14] ve deneysel [15] olarak, incelendi. Bu çalışmadaki ejektör uygulaması ise klasik soğutma sisteminin etkinliğini artırmak üzere bir ön çalışmadır. Bir sonraki aşamada hem teorik hem de deneysel sonuçların sunulması planlanmaktadır. 5. SİMGELER Ar a h m P s T u v W w w x Ejektör alan oranı [(a1b+a2b) / a1b] Alan (m2) Özgül entalpi (kj/kg) Kütle debisi (kg/s) Basınç (bar) Özgül entropi (kj/kgK) Sıcaklık (°C) Hız (m/s) Özgül hacim (m3/kg) Güç (kW) Birim kütle için harcanan iş (kJ/kg) Debi oranı (m2/m1) Kuruluk derecesi

202

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

η

İzentropik verim

Kısaltmalar ve İndisler b COP COPi COPk COPr d e f g i is k kon komp m n opt s 1b 2b 3m 3d Primer ve sekonder akışların karışma odasına giriş durumu Etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Klasik soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı ( COPr = Difüzör Evaporatör Doymuş sıvı Doymuş buhar Ejektörlü sistem İzentropik Klasik soğutma sistemi Kondenser Kompresör Karışmış akışın karışma odası çıkış durumu Sesüstü lülesi Optimum Emme odası Karışma odası girişindeki primer akışın durumu Karışma odası girişindeki sekonder akışın durumu Karışma odası çıkışındaki karışmış akışın durumu Difüzör çıkışındaki karışmış akışın durumu
COPi − COPk ) COPk

6. KAYNAKLAR [1] Sun D., Experimental Investigation Of The Performance Characteristics Of A Steam Jet Refrigeration System, Energy Sources, 19:349-367,1997. [2] Yapıcı R., Ersoy H.K., Performance Characteristics Of The Ejector Refrigeration System Based On The Constant Area Ejector Flow Model, Energy Conversion And Management, 46:3117-3135, 2005. [3] Aphornratana S., Chungraıbulpatan S., Srıkhırım P., Experimental Investigation Of An Ejektor Refrigeration: Effect Of Mixing Chamber Geometry On System Performance, International Journal of Energy Research 25:397-411, 2001. [4] http://www.globaldenso.com, 11.07.2007. [5] Deng J.-Q., Jiang P.-X, Lu T., Lu W., Particular Characteristics Of Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With An Ejektor, Applied Thermal Engineering, 27:381-388, 2007. [6] Chaiwongsa P., Wongwises P., Effect Of Throat Diameters Of The Ejector On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 30:601-608, 2007. [7] Disawas S., Wongwises S., Experimental Investigation On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device. Int. Journal of Refrigeration, 27 : 587-594, 2004. [8] Nehdi E., Kairouani L., Bouzaina M., Performance Analysis Of The Vapour Compression Cycle Using Ejector As An Expander, International Journal of Energy Research, 31:364-375, 2006. [9] Yari M., Sirousazar M., Performance Analysis Of The Ejector-Vapour Compression Refrigeration Cycle, J. Power and Energy, 221:1089-1098, 2007. [10] Li D., Groll E.A., Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With Ejector- Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 28:766-773, 2005. [11] Addy A.L., Dutton J.J. ve Mikkelsen C.D., Supersonic Ejektör-Diffuser Theory And Experiments, Report No:UILU-ENG-82-4001, Department Of Mechanical And Industrial Engineering. Universty Of Illions, Urbana-Champaign, Urbana, 1981. [12] Keenan J.H., Neumann E.P., Lustwork F., An Investigation Of Ejector Design By Analysis And Exd,periment, ASME J., Appl Mech. 229-309, 1950. [13] Li D., Investigation Of An Ejector-Expansion Device In A Transcritical Carbon Dioxide Cycle For Military ECU Aprlications, Ph. D. Thesis, Purdue University, USA, 2006.

203

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

[14] Ersoy H.K., Yalçın Ş., Yapıcı R. and Özgören M., Performance of A Solar Ejector Cooling System in the Southern Region of Turkey, Appl Energ 84 (9), 971–983, 2007. [15] Yapıcı R., Ersoy H.K., Aktoprakoğlu A., Halkacı H.S. and Yiğit O., Experimental Determination of the Optimum Performance of Ejector Refrigeration System Depending on Ejector Area Ratio, International Journal of Refrigeration, In Press, doi:10.1016/j.ijrefrig.2008.02.010, 2008.

204

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

BUZDOLAPLARINDA KULLANILAN BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA ÇEVRİMLERİNİN EKSERJİ ANALİZİ İLE İNCELENMESİ A.Bilgen Ekin, Yunus Çerçi

Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, MANİSA
bilgen.ekin@ bayar.edu.tr, ycerci @ bayar.edu.tr
ÖZET Tipik bir 250 L’lik soğutucuda, bileşen düzeyindeki kayıpları ölçmek ve herbir elemanın potansiyel verimliliğini belirlemek için, kararlı halde alınan deneysel veriler altında termodinamiğin birinci ve ikinci yasası uygulanmıştır.Buzdolabı sıcaklık, basınç, debi ve güç tüketimini ölçmek için soğutma çevriminin önemli noktalarında veri toplayıcılarla donatılmış ve standart test odasında çalıştırılmıştır. Soğutma çevrimi kararlı hale gelinceye kadar bütün veriler belirli aralıklarla ölçülmüş ve kaydedilmiştir. Elde edilen verilere dayandırılarak soğutucunun, entalpi ve entropi gibi bazı önemli özellikleri belirlenmiş ve komponentleri kararlı akış sistemleri olarak modelleyen enerji ve ekserji oranları, enerji ve ekserji kayıplarının miktarlarını ve yerlerini belirlemek için hesaplanmıştır.Sonuçlar tablolar halinde sunulmuş ve enerji, ekserji akış diyagramları kayıp ve verimsizliklerin nerelerde gerçekleştiğini aydınlatmak için çizilmiştir.Analiz göstermiştir ki birinci yasa verimliliği normal sınırlar içinde olmasına rağmen (Gerçekte, kompresörün teknik özelliklerinde verilen 1,3 değerine oldukça yakındır.) öteki soğutucularla karşılaştırıldığında %21,07 olan ikinci yasa verimi düşüktür.Bu şekilde düşük bir ikinci yasa verimi, kurutucu, kılcal boru, emme ısı değiştirici hattı, evaporatör ve kondenserden sonraki kompresördeki büyük ekserji yok oluşlarından kaynaklanmaktadır. Ekserji yokoluşlarının en önemli kaynağı soğutucu ve ortam arasındaki sonlu sıcaklık farklarından ötürü gerçekleşen ısı transferleridir. Ve bir o kadar önemli olan akış sürtünmeleri ve diğer elemanlarda gerçekleşen ısı transferleridir.Çalışmanın en önemli, sonuçlarından biri ise yüksek verimli bir soğutucunun en önemli bileşeninin kompresör olarak gözönüne alınması gerektiğidir. Anahtar kelime: buzdolabı, soğutucu, soğutma, performans, enerji, ekserji 1. GİRİŞ Günümüzde gelişen teknolojiyle enerji ihtiyacının artması buna karşın enerji kaynaklarının bulunduğumuz yüzyıl içinde tükenecek olan fosil yakıtlardan karşılanıyor olması, enerjinin verimli kullanımının önemi gün geçtikçe artmaktadır. Enerjinin verimli kullanılması enerji miktarının değil, ürün başına tüketilen enerjinin azaltılmasıdır. Bu aşamada karşımıza ekserji kavramı çıkmaktadır. Bir sürecin ekserjisel optimizasyonu genel olarak, enerji harcamalarının azaltılması amacı ile yapılır. Sanayi ve konut kesimi enerji tüketiminin en yüksek oranda olması nedeni ile enerji tasarrufunda öncelikli yerlerdir. Evde tüketilen enerjinin önemli bir bölümü, ısınma, aydınlatma ve günlük faaliyetler için gerekli olan elektrikli cihazların çalıştırılması amacıyla kullanılmaktadır. İklimlendirme makinelerinden en yaygın kullanıma sahip olan buzdolapları, soğutucu makinelerin evlerde kullanılan tipidir. Önemli bir enerji kullanıcısı olan buzdolapları, periyodik olarak çalıştırılan çoğu aracın tersine, günün 24 saatinde ve yılda 365 gün çalışmaktadırlar. Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde düşük sıcaklıktaki ortamdan ısı çekilir. Buzdolaplarında tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi kullanılmaktadır. Mekanik soğutma sistemi’nde 4 ana bileşen vardır: kompresör, kondenser, genleşme vanası ve evaporatördür. Çevrimde kullanılan soğutucu akışkan çevrim boyunca hal değişimiyle düşük sıcaklıktaki bir ortamdan ısının alınıp yüksek sıcaklıktaki ortama aktarılması ve böylece bulunduğu ortamın

205

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

soğutulması işlemi gerçekleştirilir. Bu işlemler soğutucu akışkanlar yardımıyla ve dışarıdan enerji harcanarak yapılır. Ve evde tüketilen enerjinin %15 buzdolabı tarafından tüketilmektedir. Bu çalışmada; ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Soğutma sisteminin her elemanı için I. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ve II. Yasa hesaplanmış ve her eleman için tersinmezlikler belirlenmiştir. 2. DENEY DÜZENEĞİ Soğutma, bir ortamı çevre sıcaklığından daha düşük sıcaklıklara getirerek bu sıcaklığı muhafaza etmektir. Düşük sıcaklıktaki bir ortamdan yüksek sıcaklıktaki bir ortama ısı geçişi ancak soğutma çevrimiyle gerçekleşebilir. Günümüzde soğutma çevrimlerinde en yaygın kullanıma sahip ve ev tipi buzdolabında da kullanılan çevrim buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimidir. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi; kompresör, kondenser (yoğuşturucu), kısılma vanası (kılcal boru), ısı değiştirici ve evaporatör (buharlaştırıcı) adı verilen elemanlardan oluşur. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde soğutucu akışkan (aracı akışkan) devir daim ettirilerek, ısı soğutulacak ortamdan alınır ve sıcak ortama aktarılır. Şekil 1’de dışarıdan iş verilerek, ısının soğuk kaynaktan sıcak kaynağa aktarıldığı bir çevrim olan buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi şematik olarak gösterilmiştir.

Şekil 1 Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi. Deneysel çalışmanın yapıldığı buzdolabı, ev tipi olup 250 L hacme sahiptir, ve 540x600x1440 mm ölçülerinde buzluğu olmayan (cooling tipi olarak da adlandırılan) tek kapılı bir buzdolabıdır. İzolasyon malzemesi olarak poliüretan kullanılmıştır. Şekil 2’de deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı görülmektedir.

Şekil 2 Deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı.

206

Bu basıncın doğrusal değil daha yüksek oranlarda düşmesini sağlar.2 m uzunluğunda bakırdan yapılmış bir kılcal boru kullanılmıştır.35 mm ve basma hattı çapı ise 7. Şekil 3 Kompresör. Kurutucuda nemi alınan yüksek basınçtaki soğutucu akışkanın kılcal boru (kısılma vanası) içinde ilerken basınç soğutucu akışkanın doyma basıncının altına düşmesinden ötürü kaynamaya başlar.8 mm iç çapa sahip yaklaşık 2. Bu işlem sırasında akışkanın sıcaklığı da artar ve akış enerjisi kazanır. 9-12 EKİM 2008. Kılcal boruda basıncı ve buna bağlı olarak sıcaklığı yüksek oranlarda azalan akışkan evaporatör de daha fazla ısı çekmesi sağlanır. Sistemde soğutucu akışkan olarak R600a kullanılmaktadır. evaporatörden gelen soğutucu akışkanı sıkıştırarak basıncını kondenser basıncına yükseltir. kurutucuda (drayer olarak da adlandırılmaktadır) bulunan silika jel ve filtre ile tutularak sisteme girişi engellenir. Kondenser girişinde soğutucu akışkan kızgın buhar halinde olduğu için kondenser yükü evaporatörden biraz daha fazladır. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının kompresörü Şekil 2’de gösterilmiştir. Sistemin kalbini oluşturan kompresör. Ev tipi buzdolaplarında çevre ortama ısı verme işlemi yoğunluk farkından meydana gelen doğal taşınımla gerçekleşir. Kompresörden gelen yüksek basınç ve sıcaklıkta kızgın buhar halindeki soğutucu akışkan deney düzeneğinde buzdolabının arka kısmında bulunan. Kullanılacak kılcal boruların boy ve çapı kompresör gücüne göre seçilebilmekte olup. 207 .I. pistonlu tipte olup soğutma kapasitesi 140 W’tır ve nominal güç tüketimi ise 108 W’tır. İZMİR Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin en önemli parçası olan kompresörlerin çeşitli tipleri mevcuttur. Kompresör emme hattı çapı 6. soğutma çevriminin basıncını dengeleme işlemini de gerçekleştirir. Şekil 4 Kondenser. sistemde 0. Kaynama sonucunda kabarcıklar oluşur ve akışı engeller.937 mm’dir. Kılcal boru sistemde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bakır boru üzerine tel kaynatılmış serpantin şeklindeki kondenserde çevre ortama ısı vererek (soğutularak) yoğuşur. Deneyde kullanılan buzdolabının kondenseri Şekil 4’te gösterilmiştir. Buzdolaplarında genellikle hermetik pistonlu kompresörler kullanılmaktadır. Deney düzeneğinde. ve sisteme ölçme cihazlarının hacmini telafi etmesi için normal gaz miktarı olan 43 g ’dan 2 g daha fazla gaz ilave edilerek toplam 45 g gaz basılmıştır. kondenserden yüksek basınçta sıvı halde çıkan soğutucu akışkanın içinde bulunabilecek olan nem ve partiküller. kompresör durduğu zaman. Deneysel çalışmada kullanılan hermetik kompresör.

İZMİR Deney düzeneğinde sistemin genel verimi artırmak ve kompresör emme hattında borunun dış yüzeyindeki nemlenmeyi önlemek amacıyla kılcal borunun bir kısmı. Deneyde debi ölçümü için ABB FAM 3200 serisi bir değişken alanlı debimetre (rotametre) kompresör çıkışına monte edilmiştir. ÖLÇÜMLER VE ANALİZ Buzdolabı. 3. Kompresörde yapılan güç analizi için bir wattmetre kullanılmıştır. Şekil 6’da Buzdolabı soğutma sisteminin akış diyagramı ve ölçüm noktaları görülmektedir. Evaporatör demir. çelik. Sistem sürekli duruma ulaştığı anda yapılan ölçümler sonucunda Tablo 1’de verilen sıcaklık ve basınç değerleri elde edilmiştir. Deneyde Yapılan Ölçümler Deneyde sıcaklık. kurutucu girişinde (T4). Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (T1 ). 9-12 EKİM 2008. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (P2). Sistem sürekli durumdayken ölçümler alınmış ve sonuçları Tablo 1’de gösterilmiştir. Debi ve güç ölçümleri manuel olarak okunmuş ve kaydedilmiştir. bakır ve alüminyum gibi malzemelerden imal edilir. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının evaporatörü alüminyum olup sisteme kaynakla değil harici olarak plastik bantla monte edilmiştir. güç ve debi ölçümleri yapılmıştır. Şekil 5 Evaporatör. pirinç. 208 . kurutucu çıkışında (P5) olmak üzere üç noktada yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları yine masa tipi bilgi yükleyici kullanılarak okunmuş ve kaydedilmiştir. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (T2).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3.I. Kılcal borudan evaporatöre(buharlaştırıcı) gelen düşük sıcaklık ve basınçtaki soğutucu akışkan soğutulan ortamdan ısı çekerek gaz haline gelir. basınç. Böylece evaporatöre girecek olan akışkanın biraz daha soğuması ve kompresöre girecek olan akışkanın ise kesinlikle gaz fazında olması sağlanmıştır. 1. Vestel Ar-Ge biriminde bulunan test odasında TS 87 EN ISO 7371 standardının Madde 8 deney genel şartları ve Madde 15’deki enerji tüketim deneyi başlıklı bölümlerine göre test edilmiştir. ALMEMO marka basınç duyargalarıyla (sensör) basınç ölçümleri kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (P1 ). kondenser çıkışında (T3). kurutucu çıkışında (buzdolabı izolasyonundan giriş) (T5). kılcal boru çıkışı (evaporatör girişi) (T6) ve Evaporatör çıkışında (ısı değiştiricisine giriş) (T7)olmak üzere 7 noktaya T tipi termoçiftler yerleştirilerek sıcaklık ölçümü yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları masa tipi ALMEMO marka bilgi yükleyiciden okunmuştur. Evaporatör Şekil 5’te görülmektedir. evaporatörden çıkan ve kompresöre gidecek olan (emme hattı) ile birleştirilerek bir tür ısı değiştiricisi oluşturulmuştur.

8ºC’de sabit kalmıştır.9 27.4 -29. Sürekli duruma ulaşıldığında soğutma sisteminde devir daim eden R600a soğutucu gazının kütlesel debisi 0. 5 1 Isı değiştirici 7 soğutulan ortam sınırı Evaporatör 6 Şekil 6 soğutma diyagramı ve önemli ölçüm noktaları.09 3. Ölçümler sonucunda elde edilen sıcaklık ve basınç değerleri EES (Engineering Equation Solver) programı kullanılarak çevrimdeki 1. İZMİR 3 Kondenser 4 Debimetre 2 Kurutu Komp.34 0. 9-12 EKİM 2008.85 0.09 5.34 5.8 35.I.0003158 kg/s ve kompresörün çektiği güç 76.17) Kızgın buhar Sıcaklık T (ºC) 27. 2.34 Test boyunca test odasının sıcaklığı 25ºC sabit sıcaklıkta tutulmuştur. 5. 6 ve 7 209 . Buzdolabı sisteminin akış Tablo 1 Önemli çevrim noktalarında sıcaklık ve basınç değerleri.6 36.2 59. 3. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Faz Kızgın Buhar Kızgın Buhar Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Doymuş sıvı-buhar karışımı (x =0.9 Basınç P (bar) 0. 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.8 W olarak ölçülmüştür. Buzdolabının iç hacmi sürekli durumda 14.9 -31.09 5.

001863 0.001827 0. 3.137 3.8 418.4 395. Ancak sistemlerin enerji analizleri diğer değişle I. iç enerji (u) ve özgül hacim (v) gibi temel özellikleri hesaplanmış ve bu değerler Tablo 2’de verilmiştir Tablo 2 Önemli çevrim noktalarında termodinamik özellikler.775 2.8 727.001867 0. Ekserji ifadesi 210 . Termodinamiğin birinci yasası enerjinin korunumundan söz eder yani sisteme giren toplam enerji sitemden çıkan enerjiye eşittir.701 2.I. yasaya dayanan analizler sistemin sadece niceliğini (miktarını) değerlendirir. iş yapabilme kabiliyeti olarak tanımlanmıştır.003 Soğutma sistemi sürekli duruma ulaştığında hesaplanan termodinamik özelliklerden sistemin P-h diyagramı çizilmiş ve Şekil 7’de verilmiştir.7 306.1122 1. İZMİR noktalarında soğutucu akışkanın termodinamik özellikleri.4 639.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. termodinamiğin II. entalpi (h).5 605 Özgül Hacim ν (m3/kg) 1. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Entalpi h (kJ/kg) 728. 9-12 EKİM 2008.7 416.1 Entropi s (kJ/kgK) 4.4 395 301.398 3.897 2.7 415.252 0. Enerji ve Ekserji Analizleri Enerji.808 İç Enerji u (kJ/kg) 685. entropi (s). yasasına dayanan enerjinin kalitesini dikkate alan ve “Enerji Kullanılabilirliği” (İngilizdede “availability” olarak da adlandırılmaktadır) gibi isimlerle de adlandırılabilen ekserji analizi çıkar.767 2.08333 0. Şekil 7 P-h diyagramı.4 769.2.4 417. yasaya dayanan enerji analizi enerjinin niteliği değerlendirilmediği için karşımıza. Tersinmezliklerin (kayıpların) olmadığı I.

h akışkanın entalpisini (özgül entalpi) temsil etmektedir ve birimleri kJ/kg’dır. E toplam enerjiyi ifade eder ve birimi kW’tır. Ekserji analizinin amacı proseslerin tersinmezliklerini belirlemek ve değerlendirmektir. Termodinamiğin I ve II. Yasa analizi uygulanmış. kullanılabilirlik(Ekserji) ve tersinmezliklerin toplamından oluşur. Yasa analizi uygulanarak tersinmezlikler ve ekserji kayıpları tespit edilmiştir. Q − W = ΔH + ΔKE + ΔPE (3) Denklemde Q (W) ısı alış verişini . Enerji korunumu denklemleri. sistemden çıkan iş (W) için ise pozitif(+) işaret kabulü yapılmıştır. ekserji ve tersinmezlikler arasındaki ilişki şematik olarak verilmiştir. kinetik ve potansiyel enerji değişimleri ihmal edilmiştir. Diğer bir değişle sürekli akışlı sistemler için birinci yasa verimi aşağıdaki şekilde yazılabilir. Özgül enerjinin kütlesel debiyle çarpımından elde edilen toplam enerji denklemi. İZMİR mevcut şartlarda elde edilebilecek maksimum iş olarak tanımlanmaktadır. ΔPE (W)’de potansiyel enerji değişimini ifade eder. birinci yasaya dayanarak. Sisteme giren ısı (Q) pozitif(+) .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yasa analizleri uygulanırken. sistemden çıkan ısı (Q) negatif (-) ve sisteme giren iş (W) negatif(-). daha sonra ise Termodinamiğin II. Enerji denklemlerinden Özgül enerji (Akış enerjisi) denklemi . ΔKE (W) kinetik enerji değişimini. Özgül enerji denkleminde kullanılan e özgül enerjiyi. elemanlardaki basınç kayıpları. Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışan bir ev tipi buzdolabında bulunan sistem elemanlarına Termodinamiğin I. Denklem (3)'de potansiyel ve kinetik enerji değişimleri ihmal edilirse sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi aşağıdaki gibi bulunabilir. & & & Q − W = mΔh (4) Soğutma makinelerinin ısıl verim değerlendirmesi etkinlik katsayısı ile yapılır. 9-12 EKİM 2008. sürekli akışlı açık sistem kabulü yapılarak analiz edilmiştir. Sistemi oluşturan elemanlar. Sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi. e = h (kJ/kg) (1) şeklindedir. 211 . Şekil 9’da enerji. & & E = mh (kW) (2) & & Bu denklemde m (kg/s) kütlesel debiyi ifade ederken. Şekil 8 Enerji. W (W) sisteme verilen ya da alınan işi ve ΔH (W) entalpi değişimini.I. sistem ile çevre arasında gerçekleşen net iş ve ısı alış verişinde bulunan ve giriş ve çıkışı olan sürekli akışlı bir kontrol hacmi için şu şekilde ifade edilir. Genel enerji dengesi denklemi.

dX sistem & & X giren − X çikan − X yokolan = =0 dt (10) & & şeklinde yazılabilir. Birim zamanda kontrol hacmine giren ve çıkan soğutucu akışkanla birlikte gerçekleşen entropi transferi ( s − so ) olarak ifade edilmiştir. Çevre sıcaklığı (T0) ile gösterilmiş olup birimi (0C)’dir. X yokolan ise toplam yok olan (tersinmezlik) ekserjiyi göstermektedir. ψ = (h − h7 ) − T7 ( s − s7 ) şeklinde olur. Toplam ekserji ise. Burada (h) özgül entalpi (kJ/kg). g yerçekimi ivmesi (m/s2) ve z (m) yüksekliktir. Çevresel parametreler referans durum olarak kabul edildiğinde. Akış ekserjisi denklemindeki. (8) & & X = mψ (9) & & Bu denklemde X . 9-12 EKİM 2008. X çikan çevrimden çıkan toplam & ekserjiyi. İZMİR COP = & Q & W (5) COP . Sistem için ikinci yasa verimi yazılırsa. Denklem (7). ψ = (h − h0 ) − T0 ( s − s0 ) (7) Sistem için özgül ekserji (kullanılabilirlik) denklemi yazılırken 0 noktası özellikleri yerine bazı noktalarda ekserji değerlerinin negatif çıkmasını önlemek için evaporatör çıkışı olan 7 noktası özellikleri ölü hal özellikleri olarak kabul edilmiştir. ψ = (h − h0 ) + V 2 + gz − T0 ( s − s0 ) 1 2 (6) Denklemde görülen 0 alt indisi çevre şartları(ölü hal) referans alınarak bulunmuş değerlerdir.I. özgül ekserji (Ψ) (sürekli akışlı sistemler için kullanılabilirlik). V akışkan hızı(m/s). ikinci yasa yazılacak olursa. η II = Wtr W (11) Burada η II ikinci yasa verimini. potansiyel ve kimyasal ekserji miktarları çok küçük olduğu için ihmal edildiğinde aşağıdaki denklem elde edilir. Sürekli akışlı bir sistem için ekserji dengesi. akış ekserjisinin(ψ ) kütlesel debiyle( m ) çarpımından elde edilen toplam ekserjiyi ifade etmektedir. Denklemde X giren sisteme giren toplam ekserjiyi. 212 . (s0) özgül entropi (kJ/kgK)’dir. İş tüketen makineler için ikinci yasa verimi aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır. Ekserji belirli bir enerjiye sahip akışkanın çevre şartlarına indirgenerek kendisinden maksimum iş elde edilmesine denir [15].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. etkinlik katsayısıdır ve birimsizdir. Ekserji ya da kullanılabilir enerji termodinamiğin ikinci yasasına dayanmaktadır. Wtr tersinir işi. W ise sistemden elde edilen net işi ifade etmektedir. Bu durumda.

kılcal boru çıkışı (buzdolabı izolasyonuna giriş) (5).7287 -6. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) Özgül Enerji e (kJ/kg) 13.2 105.1 28.2 Özgül Ekserji ψ (kJ/kg) 9. toplam ekserji X hesaplanmış Tablo 3 Çevrimin Özgül enerji. 213 .2 131.1 132.09 10. evaporatör girişi (kılcal boru çıkışı) (6). toplam ekserji için ise denklem (9) kullanılarak. kompresör girişi (ısı değiştirici çıkışı) (1).47 0 Toplam Ekserji & E (W ) 230 243.09 -110. özgül ekserji ve bu değerler Tablo 3’te verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.773 9.76 201.8 & Χ (W) 2. Yasa ve II. özgül ekserji ve toplam ekserji sayısal değerleri. 9-12 EKİM 2008.94 34. toplam enerji. İZMİR η II.9 -0. Yasa verim tanımları Tablo 4’teki gibi elde edilmiştir.95 30.309 109.307 0 Enerji ve ekserji analizlerinde yukarıdaki verilmiş olan genel denklemler. kurutucu girişi (4).Sistem = COP COPtr (12) şeklinde olur. evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) (7) olmak üzere yedi & noktada EES programında özgül enerji (e).523 -28. Deneysel çalışmada kullanılan buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için. toplam enerji E .45 9. kondenser girişi (kompresör çıkışı) (2). toplam enerji için denklem (2). soğutma çevriminin her bir elemanına uygulanmasıyla her soğutma çevrim elemanı için enerji ve ekserji denge denklemleri ayrıca I.45 26.1 30. özgül ekserji için denklem (7).5 125 96.617 8. yazılan genel denklemlerden özgül enerji için denklem (1). kondenser çıkışı (3). Toplam Enerji & ψ .238 3. Denklemde COP sistemin gerçek birinci yasa verimini ifade ederken COPtr sistemin tersinir ikinci yasa verimini ifade eder ve COPtr = TL TH − T L (13) şeklinde tanımlanır.

= (Wkomp . 9-12 EKİM 2008.kurutucu − kilcalb.ısıdeğiş .Sistem = COP COPtr 214 . Enerji Dengesi Ekserji Dengesi I. = m(h5 − h6 ) & = m(h1 − h7 ) & & Qevap. = m(h3 − h2 ) & & Qkurutucu −kilcalb.(7-1) & & Qısıdeğiş. = X 2 − X 3 η II . = 1 − & X yokolan. = & Welektrik ____ & W η II .elektrik + X 1 ) − ( X 2 ) η I . Yasa Verimleri Kompresör (1-2) & & Wkomp. & & (X + X ) 5 7 Evaporatör (6-7) & & & X yokolan ..evap..I.kurutucukilcalb.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.evap. = 1 − & X yokolan.komp . = ( X 5 + X 7 ) − ( X 6 + X 1 ) ____ η II .komp. = 1 − & & X 1 + Wkomp.elektrik η II.kond . = m(h3 − h5 ) & & & X yokolan. & X yokolan.kurutucu −kilcalb.ısıdeğiş. Yasa Verimleri II. Kondenser (2-3) & & Qkond . = X 3 − X 5 ____ η II . = m(h2 − h1 ) & & & & X yokolan . = 1 − & X yokolan.kond .. = m(h7 − h6 ) & & & & & X yokolan .evap. = 1 − η II .. & X3 Isı Değiştirici (56).ısıdeğiş. & X 2 Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) & & & X yokolan. İZMİR Tablo 4 Denge denklemleri ve verim tanımları.komp. & X 6 Genel Sistem & & Q − W = ΔU ____ COP = & Qevap & Wkomp.komp.kond . = X 6 − X 7 ____ & X yokolan .

24 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %3. 215 .I.06 3. Kılcal borudan ısı değiştiricisine geçen akışkanın ısı değiştiricisinde geri kazanılan 28. 9-12 EKİM 2008. Enerji akış diyagramından da anlaşılacağı üzere çevrimde en fazla enerji transferi 110.9’unu oluşturmaktadır.98’i soğutucu akışkan R600a kurutucu ve kılcal boruya girmesiyle çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda enerji kaybı şeklinde olmaktadır.7-1) 110. 13. Bu değer toplam enerjinin %60.29 17. Yasa Verimleri η (%) II.25 1.16 W’lık enerji ile evaporatörden çekilen ısıyla gelen 104. Enerji Transferi Yok olan Ekserji I.72 W ile kondenserde olurken. Yasa Verimleri η (%) & & Q veya W (W) Kompresör (1-2) 13. yok olan ekserji ve verim değerleri Tablo 5’te yer almaktadır.73 W ile kompresörde meydana gelmekte ve bunları 7.68 ____ 28.72 W’ı kondenserden ısıl enerji şeklinde çevreye transfer olmaktadır. Tablo 5 Enerji. ikinci sırada 63.368 21. Buzdolabının soğutma çevrimine ilk hareketi veren kompresör. Kompresör çıkışında çevrimden gelen enerjiyle birlikte 242.54 ____ 8.07’si kompresördeki tersinmezliklere harcanmaktadır. yok olan ekserji ve verim değerleri. soğutma kapasitesi 140 W ve anma gücü 108 W olduğu daha önce belirtilmişti.24 W ile kurutucu-kılcal boru kaybı izlemektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. denklemlerde gereken yerlerde kullanılarak bulunan enerji. Bu enerjinin 63. Elde edilen denklemlerde çevrimin 7 noktasında termodinamik özellikler.73 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %35.21 Kondenser (2-3) Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) Isı Değiştirici (5-6. Enerjinin 132.31 ____ 35.43 28. İZMİR Sayısal analiz kısmında verilen genel denklemler kullanılarak soğutma çevriminde yer alan her eleman için denge denklemleri ve verim tanımları elde edilmiş ve bu denklemler Tablo 4’de verilmiştir.07 W’lık akış enerjisi çevrime transfer olmaktadır.04 43. Şekilde gösterilen büyüklükler miktarlarla orantılıdır.73 W olan enerjinin 110.90 24.20 7. BULGULAR VE TARTIŞMA Tablo 4’te verilen genel denklemler kullanılarak her eleman için çıkarılan enerji denklemlerinin sayısal değerleri Tablo 5’te tablo halinde verilmiş olup ayrıca enerji akış diyagramı çizilerek Şekil 10’da gösterilmiştir.69 Genel Sistem ____ ____ 1.09 & X Yokolan (W) 45.83 Evaporatör (6-7) 105.07 4.36 7. Kompresörden çevrime.01 W’lık bölümü çevrime devam ederken 7.87 ____ 75.8 W olarak ölçülmüştür. Ancak test şarlarından dolayı buzdolabının kompresörünün çektiği güç veya soğutma sistemine giren enerji 76.9 W enerji birleşerek çevrime transfer olmaktadır.

verilen ekserji denklemleri uygulanarak bulunan sonuçlar Tablo 5’te verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğutma elemanları için verilen ekserji kayıpları Şekil 11’de ekserji akış diyagramı şeklinde gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008. Deneyde daha önce belirtilen ve her elemanın giriş ve çıkışındaki noktalarda belirlenen termodinamik özellikleri Tablo 4’te. 216 .I. İZMİR Şekil 9 Enerji dengesi.

6’ı olduğu belirlenmiştir.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır. 76. Isı değiştirici çıkışında 2.09’nu tersinmezliklere harcarken sisteme 31.3 W olarak belirlenirken. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör. üçte biri kondenserde ve geriye kalan on da biri ise kılcal boru.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle kaybolduğu anlaşılmıştır. 13. toplam ekserji girişinin yaklaşık üçte ikisi kompresörde.34 W’ı yani toplam ekserji girişinin %59. Isı değiştiricisi çıkışında 2.34 W’ı yani toplam ekserjinin girişinin %59.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserjinin %2. ve evaporatör izlemektedir. sisteme giren toplam ekserjinin %32. akış enerjisi şeklinde çevrime transfer olurken. 217 .99 W olan ekserji kaybı toplam ekserji girişinin %2. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır. 9-12 EKİM 2008.54 W’ını çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybetmektedir.46 W ekserji kazandırmaktadır.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır.9’na karşılık gelmektedir.I.73 W’lık enerji kompresörde oluşan tersinmezliklere harcanmaktadır. Evaporatördeki ekserji kaybı 3. ısı değiştiricisi ve evaporatörde yok olmaktadır. Isı değiştiricide ise 1. Kompresörde. Evaporatördeki ekserji kaybı 3. ekserjisinin %2’sini çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybeder. çevrimin toplam enerjisinin %35. Elde edilen sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı.07 W. Çevrimin devamını sağlayan bu ekserjinin 24.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Analizlerde kullanılan denklemler ve sonuçları tablolar halinde verilmiş.98’lik miktarı kadar enerji dönüşümü olmaktadır. enerji analizi gibi her soğutma elemanına uygulanmıştır. kılcal borudan çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda toplam enerjinin %3.07’si yani 63. 5.3 W olarak belirlenirken.8 W olarak çektiği elektriksel gücün 45.09’u tersinmezliklere harcanırken. ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Elde edilen sayısal sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı izlemektedir. ısı değiştiricisi.8 W olarak çekilen elektriksel gücün 45. Isı değiştiricide ise 1.72 W ile kondenserde gerçekleşmektedir ve bu değer çevrime transfer olan toplam enerjinin %60. ekserjisinin %2’sini yani 1.64 W’ı ve toplam ekserjinin %32. enerji ve ekserji akışı diyagram çizilerek gösterilmiştir.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle yok olmaktadır. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan. Genelleme yapmak gerekirse. İZMİR Şekil 10 Ekserji dengesi. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör 76. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır.6’a karşılık gelmektedir. Enerji analizi sonucunda en büyük enerji transferi 110.SONUÇLAR Bu çalışmada. Diğer soğutma elemanları. ve ardından kılcal boru. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan. Ekserji analizi.

genel sistemin I. R.07 olarak belirlenmiştir. İlk olarak TÜBİTAK’a teşekkür ederim. Volume 22. Neto. Şencan. İZMİR Sistemin verimleri incelendiğinde kompresörün I. “Thermoeconomic analysis of household refrigerators”. Evaporatörün II. Ataer. Teng. Applied Thermal Engineering.69 olarak hesaplanmıştır.W.Yasa verimleri (ekserjitik verimler) hesaplanmış ve kompresörün verimi %43. yasa verimi %17. 2. ve S. Hepbaşli A. ve L. (2005). Elektirik işletmeleri wep adresi http://www.ve B. A. Kompresör dışındaki soğutma çevrimi elemanlarının I. 6. Energy Res. Rowe. pages 461-469. Mezavila. “Thermal performance analysis for hot-wall condenser and evaporator configurations in refrigeration appliances”. Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi. KILIÇ M. Fereira. C. M. 8. Applied Thermal Engineering. 9. Sayı 1.tr/turkce/en_tasarrufu/konut_ulas/en_tasarruf_bina_ay. 16. pages 490502. Journal of magnetism and magnetic materials.. 6. International Journal of Refrigeration. ve R. Kiang. C. International Journal of Refrigeration. Cilt 9. Volume 30. A. 3. Gonçalves. Energy Res. E. Fukano. B.TEŞEKKÜR Bu çalışma TÜBİTAK ve VESTEL Teknoloji Geliştirme ve Endüstriyel Tasarım Laboratuarı destekleriyle TÜBİTAK MAG No:105M305 numaralı proje kapsamında gerçekleştirilmiştir. M. Min. “Thermodynamic analysis of the V-type Stirling-cycle refrigerator”.gov. (1997). yasa verimi ekserji kayıplarının yüksek olduğu kompresör ve kondenser gibi elemanlarda araştırma ve geliştirme faaliyetlerini yoğunlaştırarak artırılabilir. Daha sonra da Vestel Ar-Ge direktörü Halil Turan’a ve araştırma mühendisi Umut Yılmaz’a çalışmanın her aşamasında ve özellikle deneysel verilerin toplanması sırasında verdikleri destekten ötürü teşekkürü bir borç bilirim. 11. Tanda. pages 619-630 (2002). Eames. ve M. “Transient characteristic of reciprocating compressors in household refrigerators”..36’dir. 5. Stegou-Sagian and N.eie. S. 10. çünkü bu elemanlardaki kayıplar kompresör ve kondenser kayıplarına göre oldukça küçüktür. Razavi. I. M. Ülkemiz jeotermal kaynaklarının ikinci kanun verim değerlerine bağlı sınıflandırılması. Diğer elemanlarda araştırma ve geliştirme çalışmalarının yürütülmesinin verime pek bir faydası olmayacaktır. pages 669-684 (1999). 13. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. pages 417-429 (2003). Volume 19. 27:1067–1078 15. (1997). Wu. Buna karşın soğutma elemanlarının II. Applied Energy. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminde Aşırı Kızdırma ve Aşırı soğutma Eşanjörlerinin Termo-ekonomik Optimizasyonu. “Experimental evaluation of prototype thermoelectric domestic-refrigerators”.2007. Ayrıca yardımlarını esirgemeyen değerli tez danışmanım Doç. pages 401-412 (1997).04. 4. A. Ö. Rebora A. pages 183-189 (2005). Fusion Engineering and Design. Ankara.”Exergy losses in refrigerating systems.KAYNAKLAR 1.21. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Volume 23. ve T. ve C. Melo C.. and S. Kurutucu ve kılcal borunun verimi %8. 7. Applied Thermal Engineering.M. T.5’a kadar düşerken en yüksek verimi %75.. J.. L. Talbi. yasa verimleri. Volume 28. B. Kalogirou. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ise 1. G. Volume 17. K. 2003. pages 645-657 (2005). Yakut. pages 311-316 (2004). 102s... International Journal of Refrigeration.31:947-959 14. M. Genel sistemin II. Yunus ÇERÇİ’ye.. Wu. Volume 20.36 olarak bulunmuştur. (1998). Paignigiannis. Applied Thermal Engineering. Porkhial S. veri eksikliğinden dolayı tanımlanamamıştır. Renewable Energy. Huang. Sun. Issue 4. 2004 17. Volume 282.M. “A simple magnetic refrigerator evaluation model”.83 ile ısı değiştiricisi sahip olmuştur. ETEMOĞLU A.. Applied Thermal Engineering.I. M. pages 511-518 (1993). Volume 21. “A generalized model of a real refrigerator and its performance”. Karabulut. teşekkür ve şükranlarımı sunarım. Khastoo. Issue 6. “A valve operated absorption refrigerator”..html 218 . F. A. “Exergy analysis: an absorption refrigerator using lithium bromide and water as the working fluids”. Sistemin genel II. ve kondenser verimi %28. CAN M. “Radiation and natural convection heat transfer from wire-and-tube heat exchangers in refrigeration appliances”. 12.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. 7. “Exergy analysis of lithium bromide/water absorption systems”.ve H. Chen L. Löhlein K. Yasa verimi ise %21. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. “An experimental analysis of adiabatic capillary tubes”. Dr. N. Volume 20. Özkaymak.. Issue 7. A study forperformance comparisons in compressor and condenser”.. B. R. pages 1391-1402 (2002). J. J. Agnew. M. ve G. Tagliafico. volume 20. Tagliafico L.. “Exergy analysis of refrigerators for large scale cooling systems”. ve D. Doktora Tezi.yasa verimi ise %35. A. C. W.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.I. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA 219 . İZMİR OTURUM VIII ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi Canan CİMŞİT – İ.

Adsorpsiyon.tr. Soğutma 1. fiziksel ve kimyasal olarak ikiye ayrılmaktadır. Lu vd.gurlek@ege. ticari amaçlı soğutucu olacak ilk kez 1920’de kullanılmaya başlanmıştır. başka bir sıvı veya katı içine difüzyonu söz konusu iken adsorpsiyonlu soğutma sisteminde ise bir gazın veya sıvının. (2006) adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde absorbent olarak aktif karbonu kullanarak sistemin performans parametrelerini incelemişlerdir [5].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Enerji kaynaklarının türü ve çevrim sırasında meydana gelen fiziksel olaylar açısından benzer olduğunu düşündüğümüz absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle aslında belirgin farklılıkları vardır. ADSORPSİYON PRENSİBİ Adsorpsiyon işleminde gaz fazındaki maddeye adsorbat. abdullah. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu soğutma sistemi. GİRİŞ Ticari uygulamalarda adsorpsiyonlu chiller olarak kullanılan soğutma sistemleri bir çeşit adsorpsiyonlu ısı pompaları olarak tanımlanabilmektedir. Yong ve Sumathy (2004) güneş enerjisi ile çalışan iki yataklı bir adsorpsiyonlu soğutma sisteminin performansını belirlemek amacıyla bir matematiksel model oluşturmuşlardır [3].edu.edu. Önemli oranda enerji kazançları sağlamasına rağmen bu sistemler çok fazla tanınmamaktadır. katı fazındaki maddeye ise absorbent denilmektedir.tr. adsorpsiyon nedir.yildiz@ege. 9-12 EKİM 2008. adsorplanan adsorbatın adsorbent yüzeyinden uzaklaşması söz konusu değildir. adsorpsiyonlu soğutma sistemleri tanımlanmış ve enerji analizinin nasıl yapıldığı irdelenmiştir. ikinci bölümde ise aynı sistemde deneysel olarak çalışmışlar ve sistem COP ve ısıtma ve soğutma kapasitelerini belirlemişlerdir [6. Bu adsorpsiyon türünde. 2. sıvı veya katı başka bir maddenin yüzeyi ile fiziksel ve kimyasal etkileşimi vardır [1]. sistemin enerji analizi nasıl yapılır gibi sorulara yanıt bulunmaya çalışılmıştır.tr ÖZET Son yıllarda önemi artan adsorpsiyonlu soğutma sistemleri ile ilgili çalışmalara her geçen gün yenileri eklenmektedir. Bu çalışmada. ali. Bu amaçla bu çalışmada. Desorpsiyon olayının gerçekleştiği bu adsorplama şeklinde adsorpsiyon ortam sıcaklığının artışı ile azalmaktadır. Ali Güngör Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü gokhan. Wang vd.I.7]. Fiziksel adsorplamada ise adsorbat. sistemin avantaj ve dezavantajları nelerdir. Faraday (1848) tarafından ilk kez tanımlanan adsorpsiyonlu soğutma çevrimi. (2005a.edu. Absorpsiyonlu soğutma sisteminde bir sıvı veya gaz akışkanın. İZMİR ADSORPSİYONLU SOĞUTMA TEKNOLOJİSİ VE ENERJİ ANALİZİ Gökhan Gürlek. Abdullah Yıldız. Desorpsiyon olayının olmadığı yani reaksiyonun tersinmez olduğu adsorbatın adsorbent yüzeyine tutunmasına kimyasal olarak adsorplama denir. Oertel ve Fischer (1997) metanol/ silikajel çifti kullanan bir adsorpsiyonlu sistemi incelemişlerdir. Fiziksel adsorpsiyon işleminde reaksiyon sırasında adsorpsiyon ısısı açığa çıkar. adsorbent yüzeyine fiziksel bağlarla tutunur. 220 . adsorpsiyonlu soğutma sistemi nasıl çalışır. 2005b) yaptıkları farklı çalışmalarda birinci bölümde silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminin tasarımını ve performans tahmini üzerine çalışmışlar.gungor@ ege. Liu ve Leong (2005) zeolit/su çifti ile çalışan adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde bu soğutma çiftinin sistem performans parametreleri üzerindeki etkisini nümerik bir model yardımıyla incelemişlerdir [4]. İki fazlı bir kompresör gibi çalışan adsorber/desorber tipi bir yatakta metanolün sistem verimine etkisini incelemişlerdir [2].

Adsorbentin ısı transfer katsayısının düşüklüğü. Absorbentin adsorplama kapasitesinin artması ile birlikte çevrim verimi de artmaktadır. ısı transfer hızını düşürmektedir. Tablo 1. Isı pompası odasının üst kısmını absorbat evaporatör.250 0 . Gereken buharlaşma ısısını çevresinden alan su. 9-12 EKİM 2008. evaporatör ve kondenser sıcaklığına.11 0. örneğin su buharının adsorbentler tarafından toplanmasıdır. Çalışma odalarındaki evaporatörler ısı pompasını desteklemektedir. bu durumda aktif karbon-metanol çiftinin kullanımı daha uygun olmaktadır. Şekilden de görüldüğü gibi sistem. İZMİR Adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde soğutucu adsorbat olarak çoğunlukla su kullanılmakta.37 0. Termodinamik yasalara göre buharlaşmış absorbatın doğrudan yoğuşması mümkün olmadığına göre absorbat. Buharlaşma prosesi sıcaklık ve basınca bağlıdır. vakum vanası. adsorbent yatakları. Böylece adsorbent malzeme rejenere olur. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminde. Adsorpsiyon işleminde en önemli faktörleri bir kez daha hatırlatmak gerekirse [8]. bir absorbent yatağı ve evaporatörden oluşur. kondenser ve evaporatörün dahil olduğu adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odaları ve ısı pompası çalışma odasından oluşmaktadır. Sıcak su kullanımıyla adsorbentteki adsorbe su tekrar buharlaşır. 221 . Bu işlem sırasında devrede soğutma meydana gelir. sistemin içerinde tekrar yoğuşur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.150 -20 .30 0. • Adsorbent. Her bir adsorpsiyon/desorpsiyon odası bir kondenser. Adsorpisyonlu soğutma sistemlerinde adsorbent yatağının kütle ve ısı transfer hızlarının kontrol edilmesi de önem taşımaktadır. oda sıcaklığında vakum altında buharlaşır. Adsorpsiyonlu soğutucular için 10-20 mm Hg vakum basıncı yeterlidir [8]. ısıtma-soğutma besleme hattı. Tablo 1’de adsorbent-adsorbat çiftlerinin gerekli çalışma aralıkları için özellikleri verilmiştir.22 0. Adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odalarında adsorpsiyon ve desorpsiyon işlemleri sırasıyla gerçekleşir. evaporatör sıcaklığı 0 oC’nin altında olan bir sistem için zeolit-su çifti kullanılamamakta.350 0 . Normal atmosferik basınç (760 mmHg) altında absorbat su 100 oC’de buharlaşır. Yeterli yüksek vakum değerlerinde adsorbat su düşük sıcaklıkta buharlaşır. depoladığı adsorbatı sıcaklık artışı ile rahatlıkla bırakabilir. Adsorbent. • Adsorbent yapısal değişikliğe ve hacimsel genişlemeye uğramadan adsorbatı kolaylıkla adsorbe edebilir. Adsorbat-adsorbent çiftine ait özgül ısılar. Örneğin. Bu soğutma sistemi iki sistemin bir arada olduğu tek bir sistem olarak çalışmaktadır.32 Adsorpsiyon ısısı (kJ/kgabsorbat) 4400 4400 4000 2560 1400 Çalışma sıcaklığı (oC) 0 . üçüncül ısı kaynağının sıcaklığına ve sistemin kullanım amacına bağlı olarak absorbat ve absorbent seçimi yapılır ve uygun çalışma basıncı belirlenir.350 0 . içinde ise soğutulmak istenen su geçmektedir. Metanol evaporatörde borunun dışından metanol. alt kısmını ise metanol evaporatör oluşturmaktadır.adsorbat çiftinin çalışma sıcaklıklarına göre özellikleri[1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Su-Zeolit 4A Su-Zeolit 13X Su-Mordenit Su-Silika Jel Metanol-Aktif Karbon Maksimum adsorplama kapasitesi (kg/kg) 0. Adsorpsiyonlu soğutma sistemi kapalı sistem olduğundan buharlaşmış absorbat çevreye buhar olarak bırakılmaz. katı adsorbent tarafından adsorbe edilir. Bu işlem tersinir ve sürekli tekrarlanır. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ÇALIŞMA PRENSİBİ Şekil 1’de adsorpsiyonlu soğutma sisteminde absorbat-absorbent çiftinin çalışma sistemi gösterilmektedir. Bu etki adsorpsiyon ve desorpsiyon periyotlarını uzatmaktadır.I.140 3. ısı iletim katsayısı ve yoğunluk adsorpsiyon işleminde önem taşımaktadır. bunu yanında metanol ve amonyak da kullanılmaktadır. Bu adsorbent malzemeleri başta silika-jel olmak üzere aktif karbon ve zeolit olarak sayabiliriz. Basınç düşürüldüğünde buharlaşma sıcaklığı da düşmektedir. Soğutma sistemlerinde adsorpsiyon prensibi.

Adsorbent yatak sıcaklığının T6 sıcaklığına düşmesi ile çevrim tamamlanmaktadır. 2 ile 3 noktaları arasında da adsorbent yatağına ısı girişi devam etmektedir. 222 . yataktan ısı çekilmeye devam edilmekte ve evaporatörde çevreden ısı çekerek buharlaşan adsorbat. sabit kondenser basıncında yoğuşmaktadır. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin ideal çevrim-1/Tdiyagramı P-T Şekil 2’de görülen 1-2-3-4-5-6-1 noktalarından oluşan çevrim işlemi. Bu çevrimde 1-2 ve 4-5 noktaları arası ısı geri kazanım işlemini anlatmaktadır. 6 noktasına kadar olan evrede. adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde ideal çevrimi göstermektedir. Bu işlem sırasında desorpsiyon olmaksızın buhar basıncı artmaktadır. Bu çevrimdeki 3-4 ve 6-1 noktaları arası ise kütle geri kazanım işlemini gösterir. Absorbent yataklarındaki kondenserler birbirine seri bağlanmıştır. İZMİR Şekil 1. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Çevrimde adsorbent yatak sıcaklığı dışarıdan ısı girişi ile T6’dan T2’ye yükselmektedir. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Sistemde düşük sıcaklıktaki ısı kaynağını kullanılmasında yardımcı olan kütle geçiş işlemini sağlayan bir adet vakum vanası kullanılmıştır. basınç düşmektedir. Şekil 2’de bu soğutma çevrim görülmektedir. Desorpsiyon işlemi bittikten sonra adsorbent yatağı T5 sıcaklığına soğutulmakta. 2-3 ve 5-6 noktaları sırasıyla ısıtma-desorpsiyon ve soğutma-adsorpsiyon işlemlerini içeren soğutma işini anlatmaktadır. kondenserde ise gövde-boru tipi ısı değiştiricisi bulunmaktadır. desorpsiyon. Bu evrede desorpsiyon başlamakta ve desorpsiyonla açığa çıkan buhar. Absorbent yatağında kanatçıklı ısı değiştiricisi. kütle ve ısı geri kazanım işlemlerinin ard arda uygulanmasıyla soğutma çevrimi gerçekleşir. adsorbent tarafından adsorbe edilmektedir. P 2 3 4 1 6 5 Şekil 2. Adsorpsiyon. Birinci absorbent yatağına giren soğutma suyu ikinci absorbent yatağına geçmektedir.

Böylelikle adsorbent yatağı 2’yi desorpsiyon işlemine.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 3’de çevrimin şematik diyagramı gösterilmiştir. Çevrim Şekil3-f 223 .I. Şekil3c’de soğutma suyu öncelikle adsorbent yatağı 1’deki borulara daha sonrada adsorbent yatağı 2’deki boruya aktarılır. adsorbent yatağı 1’i adsorpsiyon işlemine hazırlar. İZMİR Tüm çevrim boyunca adsorbent yatağındaki sıcaklık ve basınç değişiklik göstermektedir. adsorbent yatağı 1’de ise adsorpsiyon işlemi gerçekleşir. 9-12 EKİM 2008. Adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e kütle geçişi Şekil3-e’de görüldüğü gibi vakum vanasının açılması ile gerçekleşir. adsorbent yatağı 2’deki boruların içinden ise soğuk akışkan geçirilerek adsorpsiyon işleminin gerçekleştirilmesi sağlanır. Şekil 3. Şekil3-d’de adsorbent yatağı 2’de desorpsiyon. Şekil3-b’de vakum vanası açılarak adsorbent yatağı 1’den adsorbent yatağı 2’ye kütle geçisi sağlanır. Soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Şekil3-a’da adsorbent yatağı 1’deki boruların içerisinden sıcak akışkan geçirilerek bu bölmede desorpsiyon işleminin.

• Sessiz ve sarsıntısız çalışma. Tablo 3. Sistemin dezavantajları şunlardır: • Performans katsayılarının düşük olması. 9-12 EKİM 2008. Tablo 2. adsorpsiyon kapasitesinde kayıp olmaz.I. son yıllarda yapılan çalışmaların artmasıyla birlikte atık ısının doğrudan kullanımına olanak sağlaması nedeniyle daha önem kazanmıştır. pompalar. adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e aktarılırken adsorbent yatağı 1’i desorpsiyona hazırlar. • Az hareketli parçalarla basit tasarım sağlar • Konvansiyonel sistemlere göre daha düşük işletme maliyeti.7-1. Ticari uygulamaları sıklıkla rastlanan absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle karşılaştırıldığında avantajları görülecektir.8 Korozyon Yok Kristalizasyon Yok Isınma Süresi 0-7 dakika Dilüsyon çevrimi süresi Uygulanmaz (durma) Ömrü 30 yıldan fazla Absorbat-absorbent Gerek yoktur değiştirme sıklığı Bakım Her 3 yılda bir vakum pompası yağ seviyesi Absorpsiyonlu Soğutma Sistemi Su LiBr 30 galon için 1200 $ Var Devamlı çalışır Devamlı çalışır 3 yollu kontrol vanaları 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. • Adsorbentler yaşlanmaz.8 0. Yapılan çalışmalar sonucundan adsorpsiyonlu soğutma sistemi kullanımının bazı avantaj ve dezavantajlarının olduğu gözlenmiştir. performanslarının düşük olmasına rağmen herhangi bir mekanik güç gerektirmeden çalışması nedeniyle tercih edilmektedir. Adsorpsiyonlu soğutma çevrimi bu aşamalardan sonra tamamlanır.6 Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. İZMİR ile son bulur. diğer soğutma sistemlerine göre önemli avantajlara sahip oldukları görülmektedir.3-0. • Elektrik kesintileri gibi güç kayıplarında makinada herhangi bir hasar olmaz. Bu aşamada soğutma suyu. 224 . Tablo 3’de adsorpsiyonlu soğutma sistemi ile absorpsiyonlu soğutma sistemleri arasındaki farklar sıralanmış ve adsorpsiyonlu soğutma sisteminin avantajları göz önüne serilmiştir. • Düşük sıcaklıkta ısı kaynakları değerlendirilebilir. Tablo 2’de farklı adsorbat-adsorbent çiftine göre tipik COP değerleri verilmiştir. hava kaçağı.3-0. • Düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması ve yüksek vakum teknolojisi gereksinimi.43 0. Bu bilgiler doğrultusunda adsorpsiyonlu soğutma sisteminin. Bu soğutma sistemlerinin avantajları ise şu şekilde sıralanabilir. Adsorbat-adsorbent çiftine göre COP değerleri [1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Aktif karbon-Metanol Zeolit-Su Silika Jel-Su Performans Katsayısı (COP) 0. Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri.1 Var Var 30 dakika 15 dakika 7-9 yıl 4-5 yılda bir değiştirilir Sıvı analizi. • Sistemde korozyona neden olan kimyasallar kullanılmadığından uzun ömürlü olması. • Adsorbat ve adsorbentlerin çevreye zararı yoktur. • Yaygın kullanım alanına sahip olmaması. Adsorpsiyonlu ve Absorpsiyonlu soğutma sisteminin karşılaştırılması [10] Adsorpsiyonlu Soğutma Sistemi Absorbat Su Absorbent Silika Jel Absorbent maliyeti Absorbentin yenilenmesine gerek yoktur Vakum Pompası Var (her 40 saatte bir çalışır) Absorbat Pompası Sadece sistem yüksüzken çalışır Absorbent Pompası Gereksizdir Otomatik Vanalar Kelebek vanalar COP 0.

ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ENERJİ VERİMİ Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin verimi COP ve özgül soğutma gücü SCP (kW/kg) sırasıyla aşağıdaki eşitlikler ile bulunur. yaptıkları başka bir çalışmada iki adsorpsiyon/desorpsiyon veya buharlaşma/yoğuşma odası ve bir ısı borusu çalışma odasına sahip silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminde yaptıkları deneysel çalışmada 55-67 oC gibi düşük kaynaklı sıcaklıklar altında sistemi test etmişlerdir.8 oC. ısı değiştirici değişimi konularında sürekli bakım yapılır.çı kı ş ⎥ ⎦ Qh = ⎣ i =1 n ( ) (4) & Eş. sıcak su sıcaklığı 67 oC. (1)’de tanımlanan ısıtma gücü (Qh ) sırasıyla Eş.38 olarak bulmuşlardır [7].7 oC iken soğutma sisteminin soğutma kapasitesi ve COP değerini deneyler esnasında sırasıyla 7. w suyun özgül ısısı ve n (sn) çevrim çalışma süresidir.28 ile 0. (1-4) göz önüne alınarak. (4) ile ifade edilir. mchiller ve & msı cak su (kg/s) sırasıyla chiller suyu ve sıcak su kütlesel debileri.15 kW ve 0.6 oC ve chiller su çıkış sıcaklığı 11. Soğutma kapasitesi : Qref ⎡ n ⎤ i i & ⎢∑ mchiller C p .d. C p . Wang v. (1) ve (2)’de tanımlanan soğutma ısı gücü (Qref ) ve Eş. Yapılan çalışmada 55-67 oC arasındaki sıcak su girişlerinde sistemin COP değerinin 0. soğuk su sıcaklığı 30. w Tsı cak su . COP = Qref (1) SCP = Qref m (2) Eş. Belli değildir. (3) ve Eş.çı kı ş ⎥ ⎦ = ⎣ i =1 n ( ) (3) Isıtma gücü : ⎡n ⎤ i i & ⎢∑ m sı cak su C p . İZMİR ve kelebek vana yatağı bakımı yapılır Geri ödeme süresi 3 yıldan azdır LiBr değişimi. tarafından yapılan silika-jel su adsorpsiyonlu soğutma sisteminde sıcak su sıcaklığı 84. (3) ve (4)’de. Wang v. giriş − Tchiller . Qh burada. Qref soğutma ısı gücü (kW) ve Qh ısıtma gücüdür (kW).1 oC iken soğutma kapasitesinin 5 kW’a çıktığını gözlemlemişlerdir. 4. 5.5 o C ve chiller su giriş sıcaklığı 15.d. UYGULAMALARDAKİ VE LİTERATÜRDEKİ ARAŞTIRMALARLA İLGİLİ BAZI DENEYSEL SONUÇLAR Eş.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Eş. m chillerdeki adsorbent kütlesidir (kg). 9-12 EKİM 2008. w Tchiller .38 arasında olduğunu ve sıcak su giriş sıcaklığının artmasıyla COP değerinin arttığını ifade etmişlerdir [9]. soğuk su sıcaklığı 30. giriş − Tsı cak su .I. (2)’de. Şekil 4’te görüldüğü gibi. 225 .

1403-1418. 2761-2775. Sıcak su sıcaklığına bağlı COP ve soğutma kapasitesi değişimi[9] Ticari uygulamalar kapsamında yapılan çalışmalarda adsorpsiyonlu soğutma sistemi COP değerinin 0.pdf [9] Wang D. Tian X. Wu J.R. Zhai H. 773-786. 2007.. 2004.edu/pdf/clearinghouse/adsorption%20chiller. Chen C. Yang Q.D.2005. 6. 2005.W. İzmir..Z.Y... Fischer M. [10] www. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. 2375–2381.. Part I. Ayrıca.. [7] Wang D.Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri çok hacimli ve yer kaplamasına.uiuc.. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller.J. Xia Z. Energy Conversion and Management 48. Performance analysis of an adsorption refrigerator using activated carbon in a compound adsorbent. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. İZMİR Şekil 4.Z.Z. Wang L.... 2005.Y.wasteheat. Ülkü S. 18..com/Library_files/WHS%20Adsorption%20vs%20Absorption. Shi Z. 2005. [4] Liu Y.X..pdf 226 . 2006. [3] Yong L. The effect of operating conditions on the performance of zeolite/water adsorption cooling systems.C.Z. 1998. Mobedi M.. Adsorbsiyonlu ısı pompaları. Xia Z.. [5] Lu Z.. Leong K. 9-12 EKİM 2008.. KAYNAKLAR [1] Demir H. Desing and performance prediction. 535-545.Z. 44. Experimental research on novel adsorption chiller driven by low grade heat source. Adsorption cooling system for cold storage using methanol/silicagel. 45. Bu özellikleriyle adsorpsiyonlu soğutma teknolojileri.. pahalı ve düşük verimli olmasına rağmen çevre ile dosttur. Energy Conversion & Management... Carbon. Dou W. Wu J.C.. Wang R. basit bir yapı olması ve kolay adapte edilebilir olması nedeniyle bu sistemlerin buhar sıkıştırmalı sistemlerle mukayese edildiğinde önemli bir avantaja sahip olduğu görülmektedir. Günümüzde adsorpsiyonlu soğutma sistemine göre çalışan sistemler üzerinde araştırma ve geliştirme çalışmaları büyük bir hızla devam etmekte ve bunun yanı sıra endüstriyel üretimde devam etmektedir.C.. sistem ısıl kaynağı için düşük sıcaklıklar gerektirdiği için güneş ve jeotermal enerji kaynakları ile çalıştırılması sistem çalışma maliyetini düşürecektir.C. 747-752. Applied Thermal Engineering. Experimental study. adsorpsiyonlu sistemler mekanik güç gerektirmeden atık ısı kaynakları ve diğer termal ısı kaynaklarının kullanılması ve soğutma etkisinin yaratılması.46 ile 0. Part II.L.D. VII. [6] Wang D. S. Zhang J. Modelling and simulaion of a solar powered two bed adsorption air conditioning system. [8] http://smartenergy. International Journal of Refrigeration 28. Zhai H.. Wang R.arch. Wu J. 23-26 Kasım... Applied Thermal Engineering. düşük verimliliklerine rağmen yaygınlaşması beklenmektedir. [2] Oertel K...I.. International Journal of Refrigeration 28.C.. SONUÇLAR Bu çalışmada. Wang R. 25.65 arasında değiştiği belirtilmiştir [8].Y. Dou W. Ayrıca.. 1084-1091. 7. literatürdeki ve endüstriyel üretimleri gerçekleştirilen adsorpsiyonlu soğutma sistemleri incelenmiş ve sistemin çalışma prensipleri gösterilmiş ve verimlilik ifadesinin hesaplanması için eşitlikler verilmiştir..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. Sumathy K. 1073-1083.

güneş ve jeotermal enerjilerini veya herhangi bir ısı kaynağını doğrudan kullanarak soğutma işlemini sağlayan termal ısı pompaları cazip hale gelmiştir. Semra Ülkü2 1 Makina Mühendisliği Bölümü. Termal ısı pompaları ile atık ısı geri kazanılarak değerlendirilebilmektedir. Ancak enerjinin oldukça pahalı olmaya başlaması nedeni ile ısıtma ve soğutma sistemlerinin enerji ihtiyacını karşılamak aynı paralellikte maliyetli hale gelmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Son zamanlarda. 227 . İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. Urla. Sistemin basit çalışma prensibine sahip olmasına rağmen tasarlanması. 2]. moghtadamobedi@iyte. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. Türkiye Kimya Mühendisliği Bölümü. İzmir. Özellikle atık ısıyı. 35430. Moghtada Mobedi1. İZMİR ADSORPSİYONLU ISI POMPALARINDA ADSORBENT YATAĞININ TASARIMI Gamze Gediz İliş1. düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması. Yüksek COP’lerinden dolayı mekanik ısı pompaları ısıtma ve soğutma sistemlerinde tercih edilen ısı pompaları olmuşlardır [1. adsorbent yatağının tasarımı ele alınmış. Ancak bu tip ısı pompalarının. uzun bir süre bakım gerektirmemesi. Literatürde bulunan adsorbent yatak tasarımları sınıflandırılmış ve avantaj-dezavantajları anlatılmıştır. kullanılan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. hareketli parça içermemesi. Adsorbent yatağı 1. adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini arttırmak için yapılmış çeşitli tasarımlar incelenmiştir.tr. 35430. Atık ısı ve termal enerji kaynaklarını direkt olarak kullanabilmesi. Yapılan araştırma.tr ÖZET Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ısıtma ve soğutma gücünün arttırılması ve dolayısı ile pratikte uygulanabilirliğinin sağlanması için adsorbent yatağı tasarımı kilit bir öneme sahiptir. adsorpsiyonlu ısı pompaları konusunda çalışan araştırmacılar için adsorbent yatağının tasarımı ile ilgili faydalı bilgiler sağlayacaktır. Özellikle termal ısı pompaları üzerine çalışmaların yoğunlaşması. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu ısı pompası. adsorbent yatağının tasarımında ısı ve kütle transferinin arttırılması üzerine çalışmaların yoğun bir şekilde devam ettiğini göstermektedir. daha hacimli ve ağır olması gibi dezavantajlarından dolayı geliştirilmesi gerekmektedir. İzmir. Bu çalışmada. Adsorbent yatağında ısı ve kütle transferinin hızlandırılması için geliştirilen yöntemler ve özel tasarımlar üzerinde durulmuştur.edu. mekanik ısı pompalarında kullanılan soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeni ile alternatif ısı pompaları arayışı artmıştır. enerjiyi depolama özelliğine sahip olması gibi avantajları sayesinde adsorpsiyonlu ısı pompaları cazip hale gelmiştir. Bu makale. GİRİŞ Isıtma ve soğutma sistemleri yaşam alanlarında konfor şartlarının sağlanması ve endüstriyel uygulamalarda da kullanılması açısından önemlidir.edu. bu tip ısı pompalarının ileride yaygın olarak kullanılabileceğinin göstergesidir. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının geçmişi eskiye dayansa da [3]. düşük sıcaklık kaynakları ile çalışabilmesi. kesikli bir çalışma prensibine sahip olması. araştırma ve geliştirmeye ihtiyaç duymaktadır. yüksek vakum teknolojisine gereksinim duyulması.tr. uzun süre incelenmemiş ve son yıllarda enerji krizlerinden sonra tekrar gündeme gelmiştir. Urla. Adsorpsiyon. semraulku@iyte. enerji depolama imkânı sağlaması ve daha sonra değerlendirme imkânı yaratmasından dolayı da uygulama avantajı sağlamaktadır. Bu çalışmada.edu. farklı araştırmacılar tarafından geliştirilen adsorbent yatakları incelenmiştir. 9-12 EKİM 2008. üretilmesi ve pratikte yaygın kullanılabilmesi. Adsorpsiyonlu ısı pompalı sistemler. Tasarlanan adsorbent yataklar. sessiz ve sarsıntısız çalışabilmesi. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları konusundaki çalışmaların sayısı giderek artmaktadır. çevre dostu akışkanlar ile çalışması. Türkiye 2 gamzegediz@iyte.I.

Adsorpsiyonlu ısı pompası çalışma prensibi Şekil 1’de gösterilen sembollere göre adsorpsiyonlu ısı pompasının ısıtma ve soğutma verimi aşağıdaki gibi tanımlanabilir. evaporatörden çekilen ısı miktarı. Qreg . kondenser. Adsorbent yatağının ısıtılması ile adsorbent tarafından tutulmuş olan adsorbat desorbe edilir ve adsorbent yatağını terk ederken kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşur. kompresörlü ve absorpsiyonlu sistemlere benzemekte ve aynı yöntemler ile yapılabilmektedir. izosterik ısıtma ve desorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağına transfer edilen ısı miktarı ve Qads. izosterik soğutma ve adsorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağından transfer edilen ısı miktarıdır. η sog = Qevap Qreg (1) η ısıt = Qkon + Qads Qreg (2) Yukarıdaki denklemlerde Qevap. ADSORPSİYONLU ISI POMPALARININ ÇALIŞMA PRENSİBİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ana elemanları. ADSORBENT YATAĞININ TASARIMININ ÖNEMİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarında evaporatör ve kondenser tasarımı. Qkon . Şekil 1. Ancak adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanı olan 228 . Soğutma sırasında.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. evaporatördeki çalışma akışkanı (adsorptif) buharlaşırken evaporatör çevresinden ısı çeker ve adsorbent yatağında bulunan adsorbent tarafından tutulur. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının çalışma prensibi ve verim hesaplanması ile ilgili detaylı bilgiler referans [4] de bulunabilir. 3. İZMİR 2. kondenserin çevreye bıraktığı ısı miktarı. adsorbent yatağı. evaporatör ve genleşme vanasıdır (Şekil 1).I. 9-12 EKİM 2008. Kondenserde yoğuşan adsorptif daha sonra genleşme vanasından geçirilerek evaporatöre aktarılır. Bu sırada adsorbent yatağı çevresine ısı verir.

229 . NH3 buharı. adsoptifin (su buharı. Adsorbent yatağının tasarımı.1 Adsorbenti Özel İşlenmemiş Yatak Bu tip adsorbent yataklarda adsorbent özel bir işlem görmeden (örneğin kimyasal) kullanılır. Ancak geliştirilen yöntemler kütle transfer hızının azalmasına neden olmuştur. Adsorpsiyonlu ısı pompalarında kullanılan adsorbentler gözenekli bir yapıya sahiptir. metanol buharı vb. Isı transfer hızının yavaş olması kütle transfer hızının yavaşlamasına neden olmaktadır. katı durumda bulunan adsorbent (silika jel. oldukça farklı olup tasarımı oldukça zordur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Gaz fazında bulunan adsorptif bu gözeneklerin yüzeylerine tutunmaktadır.) içine transfer edilmesi veya tersidir. Adsorbent taneciklerinde bulunan gözenek yüzey alanı adsorpsiyon işleminde önemli rol oynamakta. adsorbent yatağında bulunan pelet veya granül tip adsorbentlerin arasındaki boşluğa girer ve daha sonra adsorbent taneciği tarafından adsorplanır. Aşağıda.I. Adsorbentlerde sıcaklığın artması ile adsorplama kabiliyeti azalmaktadır. adsorbent yataklarını. üç tip adsorbent yatak tasarımı örnekler ile anlatılmaktadır. kondensere doğru yol almakta ve kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşmaktadır. ısı transfer hızının arttırılması için çeşitli yöntemler kullanılmıştır. Genel olarak. Adsorplama işlemi sırasında evaporatörde buharlaşan adsorptif. Görüldüğü gibi. Pratikte adsorbentler pelet. Adsorbent yatak tasarımı detaylı ısı ve kütle transferi bilgisini gerektirir. Adsorbent yataklarda kütle ve ısı transfer mekanizmaları birbirine bağlıdır. Yapılan değerlendirmeler. İkinci kütle transfer mekanizması. adsorbent yatağına ısının transfer edilmesi veya adsorbent yatağından ısı çekilmesi oldukça yavaş olup bu da pompanın gücünün azalmasına neden olmaktadır. a) adsorbenti özel işlenmemiş. partikül içi kütle transferi (intraparticle mass transfer) olarak tanımlanabilir ve adsorbent taneciğindeki adsorptifin veya adsorbatın transfer edilmesi ile oluşur. Partikül içi kütle transfer mekanizmasının oluşmasında adsorptifin konsantrasyon farkı. Adsorbent yatak tasarımında yaşanan zorluklar aşağıda sıralanmıştır: Adsorbentlerin ısı iletkenlik katsayısının düşük olmasından dolayı. 4. Adsorpsiyon işlemi sırasında kısa sürede yüksek oranda adsorptifin adsorplanabilmesi ve desorpsiyon işleminin hızlandırılması için adsorbent yatağının soğuma ve ısınma hızının yüksek olması gerekmektedir. a)adsorbent tanecikleri arasındaki açıklıklar. moleküler difüzyon. Adsorbentin içyapısından dolayı adsorptifin adsorbent taneciğinde bulunan gözenekler içinde ilerleyişi veya adsorbatın ilerleyişi ile partikül içi kütle transferi oluşmaktadır. ortaya çıkan adsorpsiyon ısısı nedeni ile adsorbent yatağının sıcaklığı artmaktadır. Knudsen difüzyonu ve yüzey difüzyonu farklı oranlarda etkili olabilir. Bu makalede literatürde bulunan çalışmalar incelenmiş ve adsorbent yatağında bulunan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. İZMİR adsorbent yatağının tasarımı. adsorbenti işlenmemiş yataklarda iki tip boşluk mevcuttur. adsorbentlerin gözenekli yapısından dolayı ısı iletkenlik katsayısı düşüktür ve buna bağlı olarak adsorbent yatağında ısı transfer hızı yavaştır. b) adsorbent taneciğinin içinde ve adsorbent yapısı ile ilgili bulunan boşluklar. 9-12 EKİM 2008. örneğin sentetik zeolitlerde gözeneklerin yüzey alanı 800-1000 m2/gr‘a ulaşabilmektedir. Adsorpsiyon işlemi sırasında. - - Adsorpsiyonlu ısı pompasının yatak tasarımının öneminden ve yaşanan zorluklarından dolayı. Bu nedenle bu tip adsorbent yataklarında iki farklı kütle transfer mekanizması oluşmaktadır. adsorbent taneciğinden ayrılmakta. Partiküller arası kütle transfer mekanizmasında adsorbent taneciklerinin boyutu önem taşımaktadır. b) adsorbenti kaplanmış. zeolit. Burada adsorbent yatakta kütle transferinin anlamı. Literatürde bulunan çalışmalarda adsorbent yatak tasarımlarında. literatürde teorik ve deneysel birçok çalışma bulunmaktadır. Birinci kütle transfer mekanizması partiküller arası kütle transferi (interparticle mass transfer) olarak adlandırılabilir ve adsorbent tanecikleri arasındaki adsorptifin hareket edip ilerlemesi ile oluşmaktadır.). Genelde kütle transferi tanecikler arasındaki basınç farkından dolayı meydana gelmektedir. granül veya fiber şeklinde üretilmektedir. aktif karbon vb. ısı pompası gücünü direkt etkilemektedir. Desorplama işlemi sırasında ise adsorbentteki adsorbat. Bu da adsorpsiyon ve desorpsiyon işlem sürelerinin uzamasına ve adsorpsiyonlu ısı pompasının gücünün azalmasına neden olmaktadır. Isı ve kütle transfer hızlarının aynı anda arttırılması üzerine çalışmalar devam etmektedir. tanecikler arasındaki boşlukları doldurmakta. Şekil 2’te adsorbent taneciklerini içeren bir adsorbent yatağı gösterilmiştir. ADSORBENT YATAKLARININ SINIFLANDIRILMASI 4. c) adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere üç sınıfta toplamanın mümkün olduğunu göstermiştir.

[13]. başka yöntemlerin de denendiğini göstermektedir. Aktif karbon fiberlerinde boşluk oranı yüksektir ve silika jele göre çok daha fazla adsorplama kapasitesine sahiptirler. Adsorbent yatağını ısıtan ve soğutan akışkan boru içinde akmaktadır. 230 . Ben Amar ark. Şekil 3(b)’de görüldüğü gibi aktif karbon fiberler bakır kanatların arasına yerleştirilmiştir [10]. [14]. adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak tasarımlarında deneysel ve teorik olmak üzere iki tip çalışma bulunmaktadır. farklı boyutlarda taneciklerin kullanılması [6]. Chahbani ark. çoğu adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda ısı transferini arttırabilmek için yatak içerisine kanatlar yerleştirilir ve adsorbent tanecikler kanatlar arasına konulur. Deneysel çalışmalar: Şekil 3’te bazı adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yatak tasarımları gösterilmiştir. adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yataklarındaki ısı transfer hızının arttırılması için kanat kullanımından farklı. Bu nedenle. adsorbent yatağının metal örgüler ile desteklenmesi [7] ve çeşitli maddeler katılmış kompozit adsorbentler kullanılması [8] bu yöntemlere örneklerdir. Fakat yüksek yatak geçirgenliği adsorbent yatağında partikül içi kütle transfer hızını azaltmaktadır. Aktif karbon adsorbent olarak kullanılmış olup adsorbent yatağının ısıtılması ve soğutulması için kullanılan boruların arasına yerleştirilmiştir. hızlı bir adsorbent soğutucu prototipi geliştirilmiştir [11]. Borular üzerine ısı transfer hızını arttırmak için kanatçıklar yerleştirilmiştir. Ancak çok küçük adsorbent tanecikler partiküller arası kütle transferini zorlaştırmaktadır. Adsorbent yatağı ve adsorbent tanecikler Isı transfer hızının arttırılmasının bir diğer yolu ise adsorbent yatağındaki ısı transfer yüzey alanını arttırmaktır. gövde-borulu bir adsorbent yatağını ele almış. Adsorbent tanecikleri ise boru dışına yerleştirilmiştir (Şekil 4(a)). Bu kanatlar ısı transfer yüzey alanını arttırarak ısı geçiş hızını arttırır. aktif karbon fiberlerini adsorbent olarak kullanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 3(a)’da silindirik gövdeye sahip adsorbent yatağı görülmektedir [9]. 9-12 EKİM 2008. İncelenen adsorbent yatağı silindirik olup adsorbent yatağın ısıtılması ve soğutulması için kullanılan akışkan borunun dışında akmaktadır. Gösterilen adsorbent yatak için ısı ve kütle transferini modellemiş ve bu modellemeleri Zeolit NaX – Su ve Aktif karbon AX21Amonyum için simüle etmiştir. Partikül içi kütle transfer (intraparticle mass transfer) hızı tane büyüklüğünü azaltarak arttırılabilir. Adsorbent yatağındaki kütle transfer hızı düşürülmeden. Yatakta ısı transfer hızını arttırmak için çapraz kanatlar bulunmaktadır [12].I. Teorik çalışmalar: Birçok araştırmacı. Laboratuarımızda tasarlanmış olan adsorbent yatağı Şekil 3(d)’de gösterilmiştir. Örneğin. İZMİR Adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasında önemli rol oynamaktadır. Ayrıca Şekil 3(c)’deki gibi ince tabaka halindeki monolitik karbon diskler ve alüminyum kanatlar bir araya getirilerek. ısı transfer hızının arttırılması ısı pompasının gücünü arttırır [5]. nümerik yöntemler kullanarak adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini incelemiştir. Bazı araştırmacılar. Partiküller arası kütle transfer (interparticle mass transfer) hızı. Literatürde. büyük adsorbent tanecikler kullanılarak arttırılabilir. Şekil 2. adsorbent yataklarda daha hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleştirebilmek ve yeni tasarımlara yönelik teorik çalışmalar yapmıştır. Literatür araştırması. Şekil 4(b)’de gösterilen adsorbent yatağını simüle etmiştir.

Görüldüğü gibi ısıtıcı veya soğutucu akışkan boru içinden geçmekte. 231 . 9-12 EKİM 2008. silika jel ise boru dışında bulunmaktadır. Şekil 4(c)’de gösterilen adsorbent yatağını sayısal yöntemler kullanarak incelemiştir. [15].I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. borunun ortasında bırakılan bir boşluk ile adsorptifin boru boyunca ilerlemesi sağlanmıştır. Şekil 4(a)’ya benzer bir şekilde. soğutucu akışkan boru içerisinden geçmekte ve adsorbent tanecikleri boru dışında bulunmaktadır. Adsorptif. [16] ise Şekil 4(d)’de gösterilen adsorbent yatağını incelemiştir. İZMİR Şekil 3. Leong ark. Adsorbenti işlenmemiş adsorbent yataklar-deneysel çalışmalar [10-12] Adsorbent boru içerisine yerleştirilmiş. Chua ark. Isı transfer hızının arttırılması için boru dışına kanatlar yerleştirilmiştir. adsorbent yatağının ortasından girmekte ve adsorbent yatağın etrafından içeriye doğru yol almaktadır.

I.4 Wm-1K-1 civarında olan CaCl2 ‘ün ısı iletkenlik katsayısını. Zeolit adsorbentin. adsorbent bir borunun etrafına veya metal bir kanat etrafına kaplanmış şekildedir. Kaplama yöntemi kullanıldığı için boru veya plaka ile adsorbent arasında temas yüzey alanı artmaktadır. Son yıllarda metal köpük üretim teknolojisi geliştirilmiş ve gözenekli metal (Cu.) ile termal veya kimyasal proseslerden geçirilerek elde edilmektedir. Şekil 5(c)’de açık hücreli bakır köpük. Ancak. kütle transfer hızını etkilememelidir.) üretimi yaygınlaşmıştır. toz halinde bulunan ve ısı iletkenlik katsayısı 0. İZMİR Şekil 4. Şekil 5(b)’deki tasarımda ise kanatlı borular üzerine adsorbent kaplanmış. Al vs. Şekil 5(a)’da gösterildiği gibi yataktaki ısı ve kütle transferini arttırmak amacı ile paslanmaz çelik borular üzerine adsorbent giydirilmiştir [17]. 9-12 EKİM 2008. Ancak tanecikler arasındaki boşlukların yok olması kütle transfer direncini arttırır. adsorbent yatak için hazırlanmıştır [19]. Daha sonra su ile karıştırılarak çamur haline getirilmekte ve CaCl2 ile karıştırılmaktadır. Böylece ısı iletkenliği yüksek kompozit bir adsorbent elde edilmektedir. yüksek ısı iletkenlik katsayısına sahip malzeme (Grafit. Bazı araştırmacılar ısı transfer hızını arttırmak amacı ile gözenekli metal köpüklerin yüzeyini adsorbent ile kaplayarak adsorbent yatakta kullanmaktadır. Bu çalışma. Görüldüğü gibi. 4. Şekil 6‘da. hidrotermal sentez sayesinde bu metal destek üzerindeki büyümesi ise Şekil 5(d)’de gösterilmiştir. grafit ekleyerek yaklaşık 9. Elde edilen malzeme preslenerek istenilen şekle getirildikten sonra vakum altında kurutulmaktadır. Isı iletkenliği yüksek bir kompozit adsorbent. grafit tozu ilk önce ısıtılmakta ve genleştirilmektedir. adsorbentin ısı iletkenliğinin arttırılması için CaCl2 ‘ün grafit ile işlenmesini göstermektedir.3 Adsorbenti Özel İşlenmiş Yatak Adsorbent bir takım özel proseslerden (kimyasal ve termal) geçirilerek ısı transfer hızı arttırılabilir. adsorbentin ısı iletkenliğinin yükseltilmesi. Adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak-teorik çalışmalar [13–16] 4. Al vs.2 Wm-1K-1 ‘e yükseltilebileceğini göstermektedir. Bu tip uygulamalarda kaplanmış adsorbentin kalınlığı ince olup yatakta hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleşmektedir. 232 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yapılan çalışmalar bu tip adsorbent yataklarda ısı iletkenlikte kayda değer yükselmeler elde edilebileceğini göstermektedir [20. kanatlar vasıtası ile ısı transfer yüzey alanı arttırılmıştır [18]. 21].2 Adsorbenti Kaplanmış Yatak Adsorbenti kaplanmış tip adsorbent yataklarda.

Adsorbenti işlenmiş kompozit adsorbentin elde edilmesi için bir örnek. c)genleşmiş grafit. 9-12 EKİM 2008.I. 233 . d)su ile karıştırma işlemi. h)ısı iletkenliği yüksek adsorbent [20] . Adsorbenti kaplanmış yataklar [17-19] Şekil 6. İZMİR Şekil 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. g)vakum ile kurutma. b)grafit ısıtma işlemi. a) grafit tozu. e)grafit ile CaCl2 karışması. f)presleme.

). Ancak bu tip yataklarda metal ağırlığı oldukça fazladır. El-Sharkawy II. et al.C. [12] Demir H. International Sorption Heat Pump Conference. Adsorbenti özel işlenmiş yataklarda ise. The Netherlands: Martinus Nijkoff Publishers. [10] Saha BB. adsorbent yatakları üzerine çalışmalar. 2008. Kariya K. ısı transfer hızının arttırılması.H. Paykoç E. [4] Demir H. Telto TZ. In: Proceedings of the institution of mechanical engineers. (2004) 659–669. Korea. Adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda.C. et al. Adsorption in energy storage. b)adsorbenti kaplanmış. Kilkis and Kakac (eds. [5] Chahbani MH. Modeling of adsorption heat pumps with heat regeneration. Freni A. adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasını doğrudan etkilemektedir. adsorbent yatak tasarımlarının üç grupta. c)adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere sınıflandırılabileceğini göstermiştir. Bu tip yataklarda. Andrade Filho LS. Int J. [2] Ülkü S. Davies LNG. Appl Therm Eng (2002) 619–30. Heat Mass Trans. 535-545. Effect of mass transfer kinetics on the performance of adsorptive heat pump systems. Grenier Ph.M. Applied Thermal Engineering (1996) 405–418. Yataktaki ısı ve kütle transfer hızı. kaplama kalınlığı ve adsorbent ile metal yüzey arasında temas direncinin az olması nedeni ile ısı ve kütle transfer hızları yüksektir. Wu JY. yüksek ısı ve kütle transfer hızlarına sahip adsorbent yataklarının geliştirilmesini amaçlamaktadır. (1991) 991-1000. Development of a modular zeolit. çeşitli üniversite ve araştırma kuruluşlarınca devam ettirilmekte ve yürütülen çalışmalar. Sarmeo D. An experimental study on silica gel-water intermittent adsorption heat pump. and Mobedi M. 1987. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları üzerine birçok araştırma ve geliştirme yapılmıştır. Experiments for measuring adsorption characteristics of an activated carbon fiber/ethanol pair using a plate–fin heat exchanger. 9-12 EKİM 2008. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Enerjinin yüksek maliyeti nedeni ile atık ısıların değerlendirilmesi. adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanıdır. editors. Appl Therm Eng. water heat pump.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Labidi J. solar energy utilization: fundamentals and applications. Sun L. [15] Chua H. Part I:enhancement of thermal conduction. Wang W.L. [3] Ülkü S. [16] Leong K. Adsorption (2001) 121-32. Netherlands. A zeolite-coated bed for air conditioning adsorption systems: parametric study of heat and mass transfer by dynamic simulation. Sonuç olarak. a)adsorbenti özel işlenmemiş. 234 . Liu Y. Adsorbent yatağı. KAYNAKLAR [1] Ülkü S. Paris J. (2000) 439-448. ısı transfer hızını arttırmak için genellikle kanatlar kullanılmaktadır. HVAC&R Res (2006) 767–82. Wang X. İzmir. [17] Restruccia G. Roth M. Adsorpsiyonlu ısı pompaları. Transient modeling of a two-bed silica gel–water adsorption chiller. Ng b K. Kuwahara K. Wang RZ. Energy Storage Systems. Koyama S. (1986) 277–84. Mobedi M. 2005. Ng KC.T. 1989. [6] Gurgel JM. Performance modeling and testing on a heat-regenerativeadsorptive reversible heat pump. yüksek adsorplama kabiliyetine. VII Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. 487-507. Yüncü H. Applied Thermal Engineering (2004) 2359–2374. kütle transfer hızının azalmasına neden olabilir. 6. A prototype of a fast cycle adsorption refrigerator utilizing a novel carbon– aluminum laminate. Yap C. Yener Y. Meunier F. İZMİR 5. Sticker M. Paris J. Ülkü S. Wang W. Mobedi M.I. Ülkü S. jeotermal ve güneş enerjisinden elde edilen ısının kullanılmaya başlanması ile adsorpsiyonlu ısı pompalarının önemi giderek artmaktadır. Numerical analysis of adsorptive temperature wave regenerative heat pump. Appl Therm Eng (2002) 309–20. Appl Therm Eng (2004) 431–447. Kluwer Academic Publisher. Yapılan araştırmalar. Thermal diffusivity and adsorption kinetics of silicagel/water. [7] Lang R. [11] Critoph RE. Numerical modeling of combined heat and mass transfer in the adsorbent bed of a zeolite/water cooling system. Chemical heat pump using carbon fibers as additive. Touzain Ph. Labidi J. [8] Dellero T. Adsorption heat pumps. Heat Mass Transfer/Waerme und Stoffuebertragung (1999) 229-34. [13] Ben Amar N. Heat Recovery Syst. pompanın ısıtma ve soğutma gücünü direkt etkilemektedir. Xu YX. Solar adsorption heat pumps. Adsorbenti kaplanmış yataklarda. Applied Thermal Engineering (2002) 23–40. [9] Gui YB. [14] Chacbani M. Maggio G.

Freni A. [19] Bonaccorsi L.Z. Effective thermal conductivity of expanded graphite–CaCl2 composite adsorbent for chemical adsorption chillers. İZMİR [18] Restuccia G.R. 2005.G.I.W. 47 (2006) 1902–1912. An advanced solid sorption chiller using SWS1L:performance analysis and hydrothermal cycling stability of the sorbent bed. Microporous Mesoporous Mater (2006) 7–14.Y. Renewable Energy. Freni A. Wang R. Wang L. In: Proceedings of the international sorption heat pump conference. Wu J. (2004) 1-17. Aristov IY. Vasta S. Wang R. Denver. Proverbio E. Restuccia G.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Russo F. Energy Conversion and Management. Russo F. Li X. Zeolite coated copper foams for heat pumping applications. 9-12 EKİM 2008. USA. [21] Wang S.Z. [20] Wang K. 235 . Research and development of consolidated adsorbent for adsorption system.

Syed Md. kaskad.BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAD SOĞUTMA SİSTEMLERİNİN ANALİZİ Canan CİMŞİT1. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sistemi ile ilgili literatürde birçok çalışmalar mevcuttur.edu. soğutmada kullanımı hem çevre koruması hem de enerji tasarrufu sağlamaktadır. ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada [3] aynı çalışma şartlarında amonyağı kullanan klasik buhar sıkıştırmalı sistemle NH3-NaSCN çözeltisini kullanan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sisteminin ekonomikliği ve performans bakımından karşılaştırılması yapılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ayala vd. [6]. Kaskad çevrimin yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığının yükseltilmesiyle çevrimin genel soğutma tesir katsayısının azaldığı ve generatör (kaynatıcı) sıcaklığının yükseltilmesi ile arttığı görülmüştür. Analiz edilen bu absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3/H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr/H2O akışkan çifti kullanılmıştır. Ahlby vd. Gölcük MYO. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı. soğutucu akışkan ve absorbent çifti olarak R22 ve DMETEG kullanarak ısıtma ve soğutmanın eş zamanlı yapıldığı uygulamalar için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı sisteminin termodinamik analizi yapılmıştır.GİRİŞ VE AMAÇ Yenilenebilir enerji kaynaklı (güneş enerjisi. NH3-LiNO3 akışkan çifti kullanan absorbsiyonlu. R-134a ) kullanarak sistemin soğutma tesir katsayısının aynı çalışma koşullarında R717. İZMİR LiBr-H2O AKIŞKAN ÇİFTİ İLE ÇALIŞAN ABSORBSİYONLU . İlhan Tekin ÖZTÜRK2 1 Kocaeli Üniversitesi. Kairouani ve Nehdi [2]. NH3-H2O kullanan absorbsiyonlu. 9-12 EKİM 2008. Sistemin yapısı diğer soğutma sistemlerine göre daha karmaşık ve soğutma tesir katsayısı daha küçüktür [1].edu. jeotermal enerji) destekli ve atık ısıların kullanımı ile çalıştırılabilen absorbsiyonlu soğutma sistemlerinin. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemleri için genellikle absorbsiyonlu kısımda akışkan çifti olarak NH3/H2O kullanıldığı bilinmektedir. jeotermal enerjisiyle çalışan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti. [5]. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin genel soğutma tesir katsayısının değişiminde buhar sıkıştırmalı kısmında kullanılan akışkandansa absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu ve genel olarak absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının uygun seçilmesi durumunda absorbsiyonlu kısımda LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının avantajlı olduğu görülmektedir. Aynı örnek çalışmada kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr-H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda generatör sıcaklığının 85oC’de ve 105 o C’de olması durumunda NH3/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumuna göre soğutma tesir katsayıları (STKçevg. absorbsiyon. Gölcük. R22 ve R-134a soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı sisteminden %37-54 daha yüksek olduğunu belirtmiştir. buhar sıkıştırmalı kısmında ise üç farklı akışkan (R717.tr) ÖZET Bu çalışmada düşük sıcaklıklarda etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu soğutma sistemleri ile buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinin kaskad kullanılması ile elde edilen soğutma çevrimine generatör sıcaklığı ile kondenser sıcaklığının etkisi teorik olarak analiz edilmiştir. R22. Soğutma elde etmek için buhar sıkıştırmalı sistemlerdeki mekanik enerji yerine absorbsiyonlu soğutma sistemlerinde ısı enerjisi kullanılmaktadır. Anahtar kelimeler: Soğutma. LiBr/H2O. 1. Prasanta ve arkadaşları tarafından [4].I. Mühendislik Fakültesi. Makine Mühendisliği Bölümü 2 Veziroğlu Kampüsü 41300 – Kocaeli (ilhan@kou.buhar sıkıştırmalı sisteminin performansının buhar 236 .buhar sıkıştırmalı sistemi ile R12 soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi arasında bir karşılaştırma yapmıştır.tr) Kocaeli Üniversitesi.Kocaeli (ccimsit@kou.) % 34 ve % 30 daha yüksek elde edilebilmektedir. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. soğutma tesir katsayısı. R-410A ve NH3 akışkanlarının kullanılması durumları göz önünde bulundurularak toplam altı kaskad çevrimi incelenmiştir. Bu analizde buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.

9-12 EKİM 2008.Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemi (Absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılmaktadır). Ayrıca Kaynaklı vd. Hulten ve Berntsson [7] tarafından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sistemleri üzerine çalışmalar yapılmıştır. Bir önceki çalışmada LiBr-H2O ve NH3-H2O kullanan bu kaskad sistemlerinin performansı buhar sıkıştırmalı kısmın değişik buharlaştırıcı sıcaklıklarına ve kaskad ısı değiştirgecindeki değişik sıcaklık farklarına göre analizi yapılmıştır[9]. tarafından kullanım alanı yaygın olan LiBr-H2O ve NH3-H2O eriyiklerinin termodinamik özellikleri verilerek çevrimlerin analizi yapılmıştır [8]. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilerek oluşturulan kaskad çevrimlerinin incelenmesi yapılmıştır. Bu çalışmada absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr-H2O akışkan çifti kullanıldığı. 237 . KONDENSER 2 11 12 8 GENERATÖR 7 Isı Eşanjörü 9 13 10 5 6 EVAPORATÖR 2 KONDENSER 1 14 ABSORBER 2 3 KOMP 4 EVAPORATÖR 1 1 Şekil 1. Bu analiz sonuçlarından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde buhar sıkıştırmalı kısmın buharlaşma sıcaklığının (T1) artması durumunda kompresör işi ve generatöre verilen ısı enerjisinin azaldığı görülmüştür. Bu çalışma kapsamında kaskad sistemin absorbsiyonlu kısmında yer alan generatör ve yoğuşturucu (kondenser) sıcaklıklarındaki değişimin çevrime etkileri incelenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR sıkıştırmalı veya absorbsiyonlu soğutma çevrimlerinden daha yüksek olduğunu belirtmiştir. Ayrıca kaskad sisteminin absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının (T14) farklı değerler alması ve kaskad ısı değiştirgecindeki (artan) sıcaklık farklarında generatöre verilen ısı enerjisinin arttığı sonucu da elde edilmiştir.I. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.

6. Burada dışarıdan verilen ısı enerjisiyle soğutucu akışkan tamamen buharlaşarak eriyikten ayrılır ve kondensere girer. 5. 8. Çevrimin Termodinamik Analizi Çevrimin termodinamik analizine temel oluşturacak aşağıda belirtilen birtakım kabuller yapılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. & & m11 = m12 & & Qkon .80 ve ηe=0.H2O ve NH3-H2O kullanıldığı. . Generatörden çıkan eriyik. 7.I. bunlar: 1. 2. absorber basıncı ve sıcaklığında denge halindedir. 2. Kondenserden doymuş sıvı olarak çıkan soğutucu akışkan (su) kısılma vanası aracılığıyla buharlaştırıcı basıncına kadar genişletilir. ÇEVRİMİN ANALİZİ Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemi için absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr. generatör sıcaklığındadır.90 alınmıştır. doymuş buhar fazındadır. kısılma vanasında kısılarak evaporatöre girer. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. Ayrıca buhar sıkıştırmalı soğutma sistemindeki kompresörün izantropik ve elektrik verimi sırasıyla ηis=0. Absorberden çıkan eriyik. Generatörde eriyikten soğutucu buharının ayrılmasıyla LiBr bakımından zenginleşen eriyik ısı değiştiricisinden geçerken fakir eriyiğe ısı vererek absorbere geri döner. 3. Evaporatörden çıkan soğutucu akışkan.1. Buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminde ise soğutucu akışkan kompresörde yüksek basınca kadar sıkıştırılarak yoğuşturucuya gönderilir.2 = m11(h11 − h12) Absorber (1) (2) (3) & & & m5 = m10 + m14 238 . Absorberden çıkan LiBr bakımından fakir olan eriyik bir pompa aracılığı ile ısı değiştiricisinden geçerek generatöre (ayrıştırıcıya) gelir. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilmiş olup toplam altı kaskad çevrim analiz edilmiştir. Evaporatörde soğutucu akışkan soğutulan ortamının ısısını çekerek ortamı soğutur. 4. Generatör çıkışındaki akışkan kızgın buhar olup sıcaklığı. 9-12 EKİM 2008. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan. İZMİR 2. sıkıştırmalı soğutma sisteminin kondenserinden aldığı ısıyla buharlaşarak absorbere girer. Sistemi oluşturan her bir elemanın enerji ve kütle dengesi yazılarak ısıl kapasitelerinin hesabı aşağıdaki denklemler tarafından yapılabilir: Absorbsiyonlu soğutma sistemi: Kondenser 2 Analiz sürekli rejim şartlarında yapılmıştır. Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu Şekil 1’de gösterilmiştir. Bu kısımda analizlerin nasıl yapıldığı örnek olarak verilen Şekil 1 üzerinde açıklanmaktadır. generatör sıcaklığı ve basıncında denge halindedir. Evaporatörde soğutucu akışkan. Absorbsiyonlu sistemde pompanın tükettiği iş ihmal edilmiştir. Sistemde bütün basınç kayıpları ihmal edilmiştir. doymuş sıvı fazındadır. Yoğuşturucuda absorbsiyonlu soğutma sisteminin soğutucu akışkanına ısı vererek yoğuşan soğutucu akışkan.

1 /(Qgen.) (16) & & STKabs .h8 − m7. f = & m8 x7 = & m11 x8 − x 7 (15) Kaskad sisteminin buhar sıkıştırmalı soğutma kısmının performans katsayısı (STKbuh.8T + 32 ) + C (1 .h 7 & & & Q & & m13 = m14 & evap . = Qevap .) & & & STKçevg .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR & & & & Qab .2 = m13.(h1 − h 4) Dolaşım oranı. = m11. 8T + 32 ) 2 ] (19) (16 ≤ T ≤ 166 C ) (40 ≤ X ≤ 70 %) o Denklem 19 ‘da kullanılan katsayıların değerleri: 239 . H = 2 .1 / WC Kaskad sisteminin absorbsiyonlu soğutma kısmının performans katsayısı (STKabs. + Wkomp . 326 [ A + B (1 .h14 − m5.). (18) 2. = m10.) & & STKbuh .h 5 Generatör (4) Evaporatör 2 & & & m 7 = m11 + m8 & gen . = Qevap . sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [10].2 / Qgen . 9-12 EKİM 2008.1 = m3(h 2 − h 3) (9) (10) (11) (12) (13) (14) Evaporatör 1 & & m1 = m 4 & & Qevap .h11 + m8.2.(h14 − h13) & Q (5) (6) (7) (8) Buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi: Kompresör Kondenser 1 & & m1 = m 2 & komp . = Qevap . = m1.h10 + m14.I. (17) Kaskad sisteminin genel performans katsayısı (STKçevg.(h 2 − h1) & W & & m 2 = m3 & & Qkon . Termodinamik Özellikler Lityum Bromür-Su (LiBr-H2O) Eriyiği Lityum bromür-su eriyiğinin entalpisi.1 = m1.

2161 - 240 .50716 Çevrimlerde kullanılan soğutucu akışkanların özellikleri ilgili tablolardan okunmuştur [12].015 X 18 . (kg/s) No (LiBr-H2O) (LiBr-H2O) (H2O) (R-134a) 1 -10 200.07 + 79.52 224.3037766 X + 0. Örnek Bir Soğuk Hava Deposu Hesabı Bu bölümde daha düşük sıcaklıklara etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu teorik olarak analiz edilerek bir örnek uygulama yapılmıştır.03031583X 3−0. Sistemin soğutma yükü 50 kW olarak belirtilmiştir.0000000005 897 X 4 Amonyak-su eriyiğinin entalpisi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.68108 − 0.854 61.0001400261X 4 B = 4.2973 3 18 537.60 olarak alınmıştır.18157 i 9 10 11 12 13 14 15 16 mi 2 3 5 5 5 6 6 8 ni 1 3 3 4 5 2 4 0 ai 2. (kg/s) msoğ .9084 11. h (T .5387 X − 2. (kg/s) msoğ .000000480097 X 4 C = −0.590 0.702 55 0.00844845 X 2−0.0001047721 X 3+0.588 -6. (21) X = 18 .84179 7.0000001315 2 X 3−0. İZMİR A = −1015.952 -158.2973 5 40 1.06 417. i 1 2 3 4 5 6 7 8 mi 0 0 0 0 0 0 1 1 ni 1 4 8 9 12 14 0 1 ai -7.092 325. Tbuh= T1=-10oC ve Tyoğ=T12=40oC sıcaklıkları için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikler hesaplanarak Tablo 2‘de verilmiştir.61080 25. 2. 9-12 EKİM 2008. Akış T(oC) P(kPa) h (kj/kg) X(% LiBr) mzen .87393 -3.358016 X 2+0.015 X + 17 .3.590 0. Tablo 2.0000107896 3 X 2+0.09 622.23 93.52 392. X ) = 100 ∑ a i ( i =1 16 T − 1) mi X 273 . Tüm analizlerde eriyik ısı değiştirgeci etkenliği ε=0.2973 4 -10 200.6905 -247.41609 891. (kg/s) & & & & mfak .I.4314 1. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [11].750 0. Şekil 1’de açıklanan çevrimin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikleri.06 224.0049107 + 0.2973 2 25 537.844 -1613. 16 ni (20) Burada X amonyağın mol oranı olup eşitlik (21) ile bulunabilir.000383184 X − 0.03 (1 − X ) Tablo 1.719 0.Eşitlik 20 ‘de kullanılan katsayılar.106 -207.

188 0.396 117.87 8.37 8.50 2518.586 117.85 66.30 0. Bu analizlerde Tbuh=T1=-10oC. (kW) Qab. 76.86 57.559 2670 167.buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.03 65. T3=18oC ve soğutma yükü Qevap. (kW) Qevap. (kW) Qevap2.73 50 64.393 NH3 15.52 2.4.45 57.74 - 2.72 109.38 7.487 5. İZMİR 6 7 8 9 10 11 12 13 14 40 64 90 60 60 90 40 10 10 7. T14=10oC. Tyoğ=T12=40oC ve soğutma yükü 50 kW) R-134a.24 50 65.06 8.52 57.08 50 57. Ayrıca parametrik çalışma sonuçları diğer bölümlerde sunulmuştur.41 72.41 0.64 57.1 (kW) STKabs.25 50 57.559 164.487 6.750 6.0244 0.38 7.76 61.061 0.575 220.23 93.750 5. STKbuh.2161 0.1917 0.I. (kW) Qkon.0244 - Örnek olarak ele alınan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminde absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr-H2O ve NH3-H2O.9 55 55 62 62 62 0.592 Klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri R-134a 17. (kW) Qkon.0244 0.72 0.24 66 8. 9-12 EKİM 2008. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabulüyle aynı çalışma koşullarındaki (Tbuh=T1=-10oC .750 6. R-410A ve NH3 kullanan klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleriyle bir karşılaştırması yapılarak sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerleri Tablo 3 ’te gösterilmiştir.58 50 57.Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Farklı Yoğuşturucu (Kondenser) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde absorbsiyonlu kısmın farklı yoğuşturucu (T12) sıcaklıklarına göre teorik olarak analizi yapılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.90 - LiBr-H2O NH3-H2O NH3-H2O NH3-H2O R-410A R-134a NH3 R-410A 76.38 1.38 7.1917 0.0244 0.06 8.827 0.72 73.061 0.30 72.398 118.30 0.=50 kW alınmıştır.16 3. Tablo 3.6. ε=0.50 167.41 109.781 164.590 76.2 (kW) Wkomp.45 57.41 0. STKçevg. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemleri LiBr-H2O LiBr-H2O R-134a NH3 Qgen.2161 0.1.1917 0. Tgen=90oC. Düşünülen çevrimlerin sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerlerinin karşılaştırılması.23 7.23 50 66.58 50 57. 241 .25 50 57.41 2.38 7.08 50 57.188 0.06 61.76 61.72 0.702 143.38 1.30 109.827 0.18 - R-410A 18.76 57.23 1.31 8.487 6.

I. Qgen ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. Bu artış NH3/H2O çevriminde fakir eriyik konsantrasyonunu artırırken LiBr/H2O çevriminde ise zengin eriyik konsantrasyonunu azaltmaktadır. Şekil 3 ‘de yoğuşturucu sıcaklığı ile dolaşım oranının (f) değişimi görülmektedir. Yoğuşturucu sıcaklığının değişimi sistemin üst basıncını da etkilemektedir. Şekil 2’den görüleceği gibi kaskad sistemlerinde yoğuşturucu sıcaklığı arttıkça generatöre (ayrıştırıcı) verilen ısı enerjisi de artmaktadır. 30 LiBr/H2O NH3/H2O B C 25 20 f 15 10 5 30 35 T12( C) o 40 45 50 Şekil 3. Buda çevrimin soğutma tesir katsayısını olumsuz etkilemektedir. f Dolaşım Oranının T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (kW) 140 130 120 110 100 90 80 70 60 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 2. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sistemin üst basıncı da artmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Artan kondenser sıcaklıklarında absorbsiyon kısmında akışkan çifti olarak amonyak-su kullanılması durumunda generatöre beslenmesi gereken ısı miktarında hızlı bir artış gözlenmektedir. İZMİR LiBr/H2O 190 180 170 160 150 NH3/H2O B C Qgen. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla çevrimlerin dolaşım oranı da artmaktadır. Yoğuşma sıcaklığı 45oC geçince LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda dolaşım oranı NH3/H2O akışkan 242 .

NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir.30 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 4. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı.50 0. Şekil 4 ve Şekil 5 ‘te görüldüğü gibi yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin soğutma tesir katsayıları olan STKabs. 0. ve STKçevg. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser) sıcaklığı ile değişimi.60 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. STKçevg. İZMİR çiftine göre daha hızlı bir artış göstermektedir.35 0.60 0.70 0. 40oC yoğuşma sıcaklığında NH3/H2O akışkan çiftinin dolaşım oranının LiBr/H2O akışkan çiftine göre yaklaşık % 13 daha az bir dolaşım oranı gerekmektedir. 30 35 T 12( C) o 40 45 50 Şekil 5.40 0. 0.40 0.I.50 0.45 0. STKabs. 35oC yoğuşma sıcaklığında dolaşım oranında her iki akışkan çifti için çok az fark varken.80 0.55 0. Absorbsiyonlu kısımdaki akışkan cinslerine göre fark LiBr/H2O akışkan çifti lehine sürekli korunmakla beraber yoğuşma sıcaklığının 45 oC’den sonrası için verim azalmaları hızlanmaktadır. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. ‘de beklendiği gibi azalmaktadır. 243 . LiBr/H 2O-R134a LiBr/H 2O-NH 3 LiBr/H 2O-R410A NH 3/H 2O-R134a NH 3/H 2O-NH 3 NH 3/H 2O-R410A B C D E F G 0.55 0. En yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimde elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir.30 STK çevg.65 LiBr/H2O NH3/H2O B C STKabs.75 0.45 0.35 0. 9-12 EKİM 2008.

12 11 10 9 LiBr/H2O NH3/H2O B C f 8 7 6 5 4 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı( C) Şekil 7. İZMİR 2. Yine aynı çalışma koşulları düşünülmüştür (Tbuh=T1=-10oC. T14=10oC.5.’in Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. Şekil 6’da NH3/H2O ve LiBr/H2O çevriminde generatör sıcaklığı ile generatör kapasitesinin değişimi gösterilmiştir. Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı Kaskad Soğutma Sisteminin Farklı Generatör (Ayrıştırıcı) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmındaki generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığının farklı değerler alması durumunda sistemin teorik analizi yapılmıştır.I. L iB r /H 2 O N H 3 /H 2 O 120 B C 110 100 Q g e n .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Qgen. f Dolaşım Oranının Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. Bu azalmanın NH3/H2O çevriminde ilk sıcaklıklarda daha belirginleşmiş olduğu gözlenmektedir. Tyoğ=T12=40oC. LiBr/H2O çevriminde daha düşük değerlerin sürekli elde edilebildiği görülmektedir. Buna göre generatör sıcaklığı arttıkça generatör için gerekli olan ısıl kapasite değeri de genel olarak azalmakta olup. 9-12 EKİM 2008. 244 . T3=18oC ve soğutma yükü 50 kW).( k W ) 90 80 70 60 85 90 95 G e n e r a tö r S ıc a k lığ ı ( C ) o 100 105 Şekil 6.

I.) elde edilebilmektedir.60 0. BULGULAR VE TARTIŞMA Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin performanslarının farklı generatör ve yoğuşturucu sıcaklıklarına göre değişimi incelenmiş olup sonuçlar aşağıda belirtilmiştir. 2.40 LiBr/H 2O-STK abs.45 0. 9-12 EKİM 2008. STK ‘nın Generatör sıcaklığı ile Değişimi. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinin kullanımı ile alternatif enerji kaynaklarının ve atık ısıların değerlendirilmesi sonucu klasik buhar sıkıştırmalı çevrimlere nazaran daha az elektrik enerjisi sarf edilerek düşük sıcaklıklara soğutma yapma imkânı bulunmaktadır. STK NH 3/H 2O-STK abs.50 0.9 civarında artmaktadır. ‘de artmaktadır. B C D E LiBr/H 2O-STK çevg. 1.55 0. Şekil 8’den görüldüğü gibi sistemin generatör sıcaklığı arttıkça çevrimin performans katsayıları olan STKabs.75 0. NH 3/H 2O-STK çevg. 245 . Aynı sıcaklıklar için. 3.65 0. İZMİR Generatör sıcaklığının artmasıyla birlikte hem NH3/H2O hem de LiBr/H2O çevriminin dolaşım oranı (f) azalmaktadır. NH3-H2O akışkan çifti için ise % 7. kaskad çevrimin absorbsiyonlu çevriminde NH3/H2O akışkan çiftinin yerine LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda % 34 ve % 30 daha yüksek soğutma tesir katsayıları (STKçevg. Kaskad çevrimde generatör sıcaklığının 85oC’den 105 oC sıcaklığına yükseltilmesi sonucu çevrimin soğutma tesir katsayısı LiBr.H2O akışkan çifti için % 2. 0. ve STKçevg. Absorbsiyonlu kısımda LiBr-H2O kullanımının NH3-H2O kullanımına nazaran STK’yı yükselttiği ve bu durumun artan generatör sıcaklıklarında da korunduğu görülmektedir. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda artan kondenser sıcaklıklarında generatöre beslenen ısı miktarı artışı. Yüksek generatör sıcaklıklarında akışkan çiftleri için dolaşım oranı değerleri birbirlerine yaklaşmaktadır (Şekil 7).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.7. Yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin genel soğutma tesir katsayılarının (STKçevg.70 0. 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı ( C) Şekil 8. NH3/H2O akışkan çift kullanımına göre oldukça düşük kalmaktadır.) azaldığı ve en yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimden elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir.

Ayrıca NH3/H2O akışkan çifti kullanımı durumunda generatörden sonra çevrime ilave edilecek ayrıştırıcının enerji gereksinimi göz önünde tutulursa LiBr/H2O akışkan çiftinin avantajının daha da artacağı görülmektedir. kW T: Sıcaklık. 4. Absorbsiyonlu çevrimlerdeki dolaşım oranlarının kondenser sıcaklığının artması ile arttığı ve 45 oC’den sonra hızlandığı ve LiBr için farkın daha da arttığı gözlenmekle beraber generatör sıcaklığının yükselmesi ile dolaşım oranının azaldığı ve iki akışkan çifti için farkın artan sıcaklıklarla kapandığı gözlenmektedir. 4. Kaskad çevriminin yoğuşturucu sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma katsayısının azaldığı ve generatör sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma tesir katsayısının yükseldiği görülmektedir. Kaskad çevrimlerin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda tasarım aşamasında LiBr’ün kristalleşme durumunun da göz önünde tutulması gerekir. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde artan generatör sıcaklığında absorbsiyonlu kısım ile kaskad çevrimin genel STK’sının iyileştiği ve bu iyileşmenin NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde daha belirgin olduğu fakat LiBr/H2O akışkan çifti kullanan kaskad çevrimde 105 oC generatör sıcaklığında bile NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimine göre yaklaşık % 33 daha yüksek (STKçevg.SONUÇ VE ÖNERİLER Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevrimin kullanılması ile alternatif enerji kaynaklarının (güneş ve jeotermal enerji) ve atık ısıların kullanılması ile buhar sıkıştırmalı çevrimlerin yaklaşık yarısı kadar bir elektrik enerjisi sarfiyatı yaparak daha düşük sıcaklıklara soğutma yapmak mümkün olabilmektedir. kW STK: Soğutma tesir katsayısı 246 . Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevriminin optimum şartlarının belirlenmesinde kullanılabilecek maksimum generatör sıcaklığı ve çevre şartları göz önünde bulundurularak termodinamiğin ikinci kanununun dahil olduğu termoekonomik analiz yolu izlenmelidir. Kaskad çevrimlerinin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin NH3/H2O akışkan çiftine nazaran daha yüksek bir dolaşım oranı gerektirdiği görülmektedir. 6. kPa Alt indisler fak: Fakir zen: Zengin soğ: Soğutucu akışkan komp: Kompresör gen: Generatör kon: Kondenser evap: Evaporatör ab: Absorber çevg: Çevrim genel abs: Absorbsiyonlu soğutma sistemi & Q : Isıl güç. C o & W : Kompresör işi. SEMBOLLER Semboller X: Konsantrasyon ε :Eriyik ısı değiştirgeci etkenliği f: Dolaşım oranı h: Entalpi. 5. 9-12 EKİM 2008.) değerleri elde edilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. 5. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının NH3/H2O akışkan çifti kullanımından daha avantajlı olacağı görülmektedir.) değeri elde edilmiştir. kg/s P: Basınç. kJ/kg & m : Kütlesel debi. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda NH3/H2O akışkan çifti kullanımına göre sürekli daha yüksek (STKçevg. İZMİR 3.

pp.223-233. Altamush Siddiqui.1997.I. M.Thermodynamic Properties of Lithium Bromide-Water Solutions at High Temperatures. 9..14. 2. Sun.. Bölüm 17.A. Y. Nehdi...The Compression/Absorption Cycle.. Arora.. R. Ram Gopal.Optimization Study Of The Compression-Absorption Cycle..3. T. Du-Wen.Cooling performance and energy saving of compression-absorption refrigeration system assisted by geothermal energy.L. Applied Thermal Engineering 26. Tarique. 12.. R.1999. Ayala. Part I. Ashrae Temel El Kitabı (Fundamentals) Soğutucu Akışkanların Özellikleri. R. International Journal of Energy Research. DEÜ Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi. 9-12 EKİM 2008. 6.Vol. 1. Sh:73-87. S.Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. . 10. 8.1999. 22. Yamankaradeniz.5/6. P.. 575-591. and Holland F. Satapathy. Ö.Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sistemlerinin Analizi.2006. Verimlerini Artırmak İçin Geliştirilen Çevrimler. 2008.2001. Mayıs 2003. 288-294. İstanbul.2004. International Journal of Energy Research. H2O-LiBr ve NH3-H2O Eriyiği Kullanan Tek Kademeli Soğurmalı Soğutma Sistemlerinin Karşılaştırılması. Cimşit. Berntsson. E. Hulten.No. Studies on Compression-Absorption Heat Pump For Simultaneous Cooling And Heating... Absorbsiyonlu Soğutma Sistemleri .Influence Of Some Major Parameters On COP And A Comparison With The Compression Cycle..2001..Hodgett and Berntsson.24.1991. Heard C. International Journal of Refrigeration . Güngör.Performans And Economic Study Of The Combined Absorption/Compression Heat Pump.V. Absorbsiyonlu. NH3-LiNO3 and Absorption Refrigeration Systems. 4. Kaita. 7.. 5. Ö... 91106. T.. Kaynaklı.. Vol. 8.. M. Energy Conversion & Management 40. Kairouani. Ahlby.1997. İ.3.C. Vol. M. International Journal of Refrigeration. 11. 3.374-390. Comparison Of The Performance of NH3-H2O.Ammonia/Lithium Nitrate Absorption/Compression Refrigeration Cycle. 28:567-580. KAYNAKLAR Akdemir. Cilt:5. 247 ..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.L. 357-368. C.A.. İZMİR 6.. Uluslararası Yapıda Tesisat Teknolojisi Sempozyumu. Sayı:2. Applied Thermal Engineering. Öztürk. L.

248 . ADANA ertach@cu. Psikrometrik Diyagram 1. Osman KARA Çukurova Üniversitesi Müh. 9-12 EKİM 2008. tunyil@cu. Bu sistemlerde. Tuncay YILMAZ. Orhan BÜYÜKALACA. GİRİŞ Son yıllarda iklimlendirme teknolojisinde hızlı gelişmeler yaşanmaktadır. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. nem alıcı (kurutucu) madde (katı veya sıvı) üzerinden geçirilerek nemi düşürülmekte ve daha sonra istenilen konfor sıcaklığına kadar buharlaştırmalı soğutma veya konvansiyonel buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi tarafından soğutulmaktadır. Bunun birçok sebebi bulunmaktadır.com ÖZET Bu çalışmada. Nem alıcı üzerindeki nem ise rejenerasyon havası olarak bilinen ikincil bir sıcak hava akımı tarafından uzaklaştırılmaktadır [1]. orhan1@cu.tr.edu. eskiden beri bilinmekte. Bu teknolojilerin bazıları yeni olmayıp. Diğer bir unsur ise iklimlendirme sistemlerinde kullanılan CFC esaslı soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdiği zararların anlaşılması üzerine. İklimlendirme. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. İZMİR DESİSİF BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN PSİKROMETRİK ANALİZİ Ertaç HÜRDOĞAN.tr. Bu çalışmada.tr. Anahtar Kelimeler: Nem Alma.edu. ancak günümüzde yaygın olarak kullanılmamaktadır.-Mim. gerek konfor gerekse üretim açısından bir gereklilik olduğunun anlaşılması üzerine “iç hava kalitesi”nde istenen şartların ağırlaşması da iklimlendirme teknolojilerindeki değişikliği zorlayan parametrelerden birisidir.edu. Bu sebeplerin başında artan enerji talebi ve fosil kökenli enerji kaynaklarının gittikçe azalması sonucunda enerjinin çok önemli hale gelmesidir. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. iklimlendirilecek mahale gönderilen hava. bu akışkanlar yerine ozon tabakasına zarar vermeyen veya daha az zarar veren yeni akışkanların kullanılması veya ozon tabakasına zarar veren gazlar ihtiva etmeyen yeni iklimlendirme teknolojilerinin hayata geçirilmesidir. Bu arayış içerisinde düşünülen sistemlerden birisi de nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemleridir. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. osman033@gmail. İnsanoğlunun konfor ihtiyacının artması ve iklimlendirmenin lüks olmaktan çıkıp.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Temiz hava kanalına 1 noktasında alınan havanın nemi. Bu işlemin amacı soğu geri kazanımını artırmaktır. mahal içerisinden emilen hava dışarı atılmaktadır. soğutulan havanın çiğ noktası sıcaklığından en az 1oC daha yüksek olması sağlanmaktadır.5x5. daha düşük bir sıcaklığa sahip olan dış ortam havası ile (11) bir ön soğutma işlemine tabi tutulmakta ve sıcaklığı düşürülmektedir. diğer hiç bir ünitede (3 numaralı serpantin dahil) nem alma işlemi gerçekleşmemektedir. Bu ısı değiştiricisinde temiz havayı soğutmak için. İklimlendirilen mahalden (7) atık hava kanalına emilen hava. bir nemlendirme ünitesinde nemlendirilmekte ve sıcaklığı düşürülmektedir. Atık hava daha sonra dışarı atılmaktadır. kullanılan havayı sistemin amacına uygun olarak şartlandırmak ve kontrol etmek amacıyla çeşitli elemanlar (nem alma ünitesi. Döner nem alıcıda temiz havadan çekilen nemin (1 2) uzaklaştırılması için sıcak rejenerasyon havası kullanılmaktadır. mahale gönderilen temiz havadan (3) 2 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (4). serpantine gönderilen soğuk su sıcaklığının. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (10). Sistemde. Bu kanallara. İZMİR 2. ısı değiştiricisi. havanın mutlak neminde bir değişiklik olmamaktadır. Atık hava kanalı yardımıyla. SİSTEMİN TANITIMI Sistem. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (12). vs. Rejenerasyon kanalına 11 noktasında emilen dış hava. atık ve rejenerasyon) bulunmaktadır. temiz hava 1 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (2 3). Bir sonraki aşamada ise temiz hava.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Rejenerasyon havası daha sonra 5 numaralı ısı değiştiricisinde (rejeneratif tip) yine bir ön ısıtma işlemine tabi tutulmaktadır (12 13). Serpantinde dolaşan soğutulmuş suyun sıcaklığının ayarlanması için. Adana için tasarım değerleri olan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklığına göre. Bunun için sisteme gerekli otomatik kontrol elemanları ve sensörler yerleştirilmiştir. 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricilerinde temiz havadan sadece duyulur ısı çekilmekte. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarı içerisinde yer alan 11.I. 9-12 EKİM 2008. Tasarlanan bu sistemde mahale gönderilen temiz havadan nem alma işlemi sadece döner nem alıcıda gerçekleşmekte. mahalden çekilip. Nem alma ünitesinden sonra. nem alma ünitesinden çıkan ve hala yeterince 249 . Aynı anda bir miktar sıcak hava (rejenerasyon havası) ters yönden nem alıcıya gönderilerek (15) taze havadan çekilen nem.) yerleştirilmiştir. Burada temiz havanın içerisindeki su buharının yoğuşmaması için. fan.8 m boyutlarındaki bir mahalin yaz şartlarında olası maksimum soğutma yükünü (temiz hava yükü hariç 11 kW) karşılayabilecek şekilde tasarlanmıştır. hastane iklimlendirmesi düşünülerek %100 temiz hava kullanılmakta ve üç adet hava kanalı (temiz. yine bir ısı değiştiricisinden (2 numaralı) geçirilerek (3 4) sıcaklığı bir miktar daha düşürülmektedir. nem alma ünitesinde (döner tip) düşürülmekte (1 2) ve kuru ancak daha yüksek sıcaklıkta bir hava elde edilmektedir (2). Doyma eğrisine yakın bir noktaya kadar nemlendirilerek soğutulan atık hava (9). mahale verilecek temiz hava ile mahal havasının karışmasını engellemek amacıyla 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricisinin reküperatif tip olması gerekmektedir. tamamı dışardan alınan taze havayı iklimlendirerek mahale iletmek için kullanılır. soğu geri kazanımı amacıyla kullanılan 2 numaralı ısı değiştiricisine gelmeden önce. su hattında bir üç yollu karıştırıcı vana kullanılmıştır. son olarak buhar sıkıştırmalı bir soğutma grubu tarafından soğutulan su yardımıyla kuru soğutucu serpantinde (3 numaralı ısı değiştiricisi) üfleme sıcaklığına kadar düşürülmektedir. Mahalden çekilen hava içerisinde hastalıklara sebep olabilecek bakteriler bulunabileceğinden. kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü verilmiştir. Şekil 1’de tasarlanıp. nemlendirilerek soğutulan (8 9) havadan yararlanılmaktadır (9 10). mahale nemi alınarak gönderilen temiz havadan (2) 1 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (3).1x3. Temiz hava kanalı. soğutma grubu. ısıtıcı ünitesi. nem alma ünitesinden uzaklaştırılmaktadır (15 16). 2 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın sıcaklığı. Rejenerasyon hava kanalı ise nem alma ünitesinde emilen nemi uzaklaştırmak için kullanılır. Bu ısı değiştiricisinde hava.

sistemin en kötü durum olan dış ortam tasarım şartlarında. 9-12 EKİM 2008. 250 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sezonun diğer gün ve günün değişik saatlerindeki davranışının bilinmesi de çok önemlidir.I. Rejenerasyon havası daha sonra. SİSTEMİN DETAYLI ANALİZİ Ön çalışmalarda Adana için yaz koşullarında dış ortam tasarım değerleri olarak alınan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklıkları esas alınarak iklimlendirme sisteminin psikrometrik analizleri yapılmış ve buna göre sistemin çalışma prensibi oluşturulmuştur. iklimlendirilen mahalde öngörülen iç ortam tasarım değerlerini sağlamasının yanında. nem alıcıdaki nemi içine alarak soğumakta (16) ve 5 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (16 17) dışarı atılmaktadır (18). Tasarlanıp kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü 3. öngörülen nem almalı iklimlendirme sisteminin sezon boyunca performansını belirleyebilmek için psikrometrik analizinin saatlik bazda yapılması gereklidir. 15 noktasında nem alma ünitesine giren rejenerasyon havası. Ancak. nem alma ünitesindeki nemi uzaklaştırmak için gerekli olan sıcaklığa (rejenerasyon sıcaklığı) kadar elektrikli ısıtıcılar kullanılarak ısıtılmaktadır (14 15). KOMPRESÖR SOĞUK SU DEPOSU EVAPORATÖR KONDENSER GENLEŞME VANASI ÜÇ YOLLU VANA NEM ALICI ROTOR 1 TEMİZ HAVA 2 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 1 3 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 2 4 5 FAN 6 İKLİMLENDİRİLEN MAHAL ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 3 16 15 14 13 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 4 12 11 10 9 8 7 ELEKTRİKLİ ISITICI 17 NEMLENDİRİCİ FAN FAN ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 5 18 SICAK SU ÜNİTESİ REJENERASYON ATIK HAVASI HAVA Şekil 1. Sezon içerisinde yer alan her bir saatteki dış hava kuru ve yaş termometre sıcaklığı farklı olabileceğinden. bilindiği gibi bir iklimlendirme sistemi. atık ısı veya doğal gaz gibi ucuz ısıl enerji kaynakları kullanılarak ısıtılan su yardımıyla 4 numaralı ısı değiştiricisinde yükseltilmektedir (13 14). Bu sebeple. 5 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın (13) sıcaklığı. güneş enerjisi. o iklimlendirme sezonu boyunca sadece birkaç gün hatta birkaç saatte dış ortam tasarım değerlerinde çalışır [2]. İZMİR yüksek bir sıcaklığa sahip olan rejenerasyon havası (16) kullanılarak ısıtılmaktadır.

üretici firmalardan temin edilen verilerin incelenmesinden. Q max da transfer edilebilecek en yüksek ısıyı (kW).507*Trej. . iklimlendirilecek mahalin konfor şartları (sıcaklık ve rölatif nem). Fna=Fnu=5. toplam sıcaklık azalmasına oranının (Fnu). ısı değiştiricilerinin etkinliği (ε) için verilen aşağıdaki eşitlikler [8] kullanılarak hesaplanmaktadır. 251 . atık ve rejenerasyon hattı hava debileri. 9-12 EKİM 2008.) bağlı olduğu görülmüş ve aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir. ilave bir miktar soğuma meydana gelmektedir. mutlak nem. nemi alınmak istenen havanın (proses) mutlak nemine (W) ve nemi uzaklaştıran havanın (rejenerasyon) kuru termometre sıcaklığına (Trej. döner nem alma rejeneratörüdür. Bunun sebebi ise. (3) . rölatif nem. Nem alma rejeneratörleriyle ilgili bazı yayın ve tanıtım broşüründe nem alma ve uzaklaştırma işlemlerinin yaklaşık olarak sabit entalpide (yaklaşık sabit yaş termometre sıcaklığında) [4-6] gerçekleştiği belirtilmektedir. doğru bir şekilde bilinmesi önemlidir.82*W-0. Ancak. (4) (5) Bu eşitliklerde (2-5) Q transfer edilen gerçek ısıyı (kW).652 (1) Tasarlanan iklimlendirme sisteminin 3. nemlendirici etkinliği. . Bu inceleme sonucunda. . fan motorlarının güçleri gibi parametreler verilmektedir. sistemde yer alan her bir nokta için (toplam 18 nokta) kuru ve yaş termometre sıcaklığı. ε= Q Qmax . Bu ilave enerjiden dolayı proses havasının sıcaklığında fazladan bir artış meydana gelmektedir. anlık dış hava kuru termometre sıcaklığı ve mutlak nemi. 13 ve 17 numaralı noktalardaki sıcaklıklar. entalpi. Nem almalı iklimlendirme sisteminin en önemli elemanı. sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmediği görülmüştür. 10. Bu psikrometrik değerlerin hesaplanmasında ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler kullanılmıştır [3]. Cmin sıcak ve soğuk akışkan ısı kapasitelerinin (Ch . 0. çiğ noktası sıcaklığı ve yoğunluk gibi psikrometrik özellikler ayrı ayrı hesaplanmaktadır. (2) Q max = Cmin * (Thg − Tcg ) Ch = m h * c ph Cc = m c * c pc . fanların etkinlikleri. iklimlendirilecek mahalin duyulur ısı oranı ve toplam soğutma yükü. . ısı değiştiricilerinin etkinlikleri. . Bu işlem de sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmeyip. . 4. Programa girdi olarak iklimlendirilecek mahale gönderilecek taze. proses havasından nemin soğurulması esnasında açığa çıkan kimyasal ısıl enerji ve daha sıcak olan rejenerasyon havasından. döner nem alma rejeneratörünün matrisi aracılığıyla taşınan enerjidir [7]. 12. Fna ve Fnu değerlerinin. Nem alma esnasında meydana gelen ek sıcaklık artışının.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. m h ve m c sıcak ve soğuk akışkanların kütle debilerini (kg/s). cph ve cpc ise sıcak ve soğuk akışkanların özgül ısısını (kJ/kgK) ifade etmektedir. Cc) en küçük olanını (kW/K). Thg ve Tcg sıcak ve soğuk akışkanların giriş sıcaklıklarını (oC). Benzer bir durum nem alma rejeneratöründeki nemin uzaklaştırma işlemi sırasında da söz konusudur.I. döner nem alma rejeneratöründe nem alma işleminin. İZMİR Tasarlanan sistemin analizini saatlik olarak da yapabilmek için bir model oluşturulmuş ve Fortran programlama dili kullanılarak sistemde bulunan tüm noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir program yazılmıştır. . toplam sıcaklık artışına oranı (Fna) ve nem uzaklaştırma işlemi esnasında meydana gelen ek sıcaklık düşüşünün. Bu değerlerin tespiti için üretici firmaların verdiği performans verileri ayrıntılı olarak incelenmiştir. Bu girdiler kullanılarak.

m hava temiz havanın (proses havası) kütle debisi (kg/s). Q gizli mahal gizli soğutma yükü (kW). . 252 . Q duyulur mahal duyulur soğutma yükü (kW). Tasarlanan sistemde soğu geri kazanımı için kullanılan nemlendirme ünitesi çıkışındaki sıcaklık (9).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (7) (8) (9) (10) Eşitlik (6-10)’da. hgl buharlaşma gizli ısısı (J/kg). Wü üfleme noktasındaki havanın mutlak nemi (kg/kg. . Q toplam mahal toplam soğutma yükü (kW). fan motorları da hava kanalı içerisinde bulunduğundan. Tgiriş ve Tçıkış fana giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığı (oC). İZMİR Tasarlanan iklimlendirme sisteminde üfleme noktasındaki (6 noktası) sıcaklık. meydana gelen kuru termometre sıcaklığı artışı (Tçıkış-Tgiriş) aşağıda verilen eşitlikler [10] kullanılarak hesaplanmıştır: . m hava . 9-12 EKİM 2008. Tü üfleme noktasındaki havanın kuru termometre sıcaklığı (oC)’nı ifade etmektedir. . cp fan girişindeki havanın özgül ısısı (kJ/kgK). Wo mahal havasının mutlak nemi (kg/kg. DIO = Q duyulur Q toplam .I. . kuru hava). ⎞ ⎜ Q kazanç ⎟ =⎜ . To mahal havasının kuru termometre sıcaklığı (oC). (12) Eşitlik (11-12)’de. . Q kazanç fandan havaya geçen ısı (kW). cp proses havasının özgül ısısı (kJ/kgK). havanın kütle debisi (kg/s)’ni ifade etmektedir. . . . nemlendiricilerin etkinliği (εnem) için verilen aşağıdaki eşitliği kullanılarak hesaplanmaktadır [8]. Wfan fan motorunun gücü (kW). ⎛ η fan ⎞ Q kazanç = ⎜1 − ⎜ 100 ⎟* W fan ⎟ ⎝ ⎠ (11) Tçııkı − Tgiriş ⎛ . . DIO mahal duyulur ısı oranı. (6) Q toplam =Q duyulur +Q gizli Q gizli = m hava * hgl * (Wo −Wü ) Q duyulur = m hava *c p *(To −Tü ) Wo − Wü c p ⎛ 1 ⎞ = *⎜ − 1⎟ To − Tü hgl ⎝ DIO ⎠ . . ηfan fan verimi (%). . önerilen psikrometrik eşitliklere ek olarak aşağıda verilen eşitlikler [9] kullanılarak hesaplanmaktadır. kuru hava). Sistemde kullanılan fanlarda. ⎟ ⎜ c * m hava ⎟ ⎝ p ⎠ .

mutlak nemin.I. 9-12 EKİM 2008. Tablo 1. Şekil 2’de 30. sadece nem alma (1 2).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nem uzaklaştırma (15 16). 253 . Twg ise nemlendiriciye giren havanın yaş termometre sıcaklığını (oC) ifade etmektedir. Sistem üzerindeki her nokta için elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar psikrometrik diyagram üzerinde incelenmiştir.3 oC kuru ve 22. Karşılaştırma 80 oC rejenerasyon sıcaklığında iki farklı giriş havası (1 noktası) şartında elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar arasında yapılmıştır.50 4000 65 85 90 60 1-3-4 Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların sağlıklı bir şekilde karşılaştırılabilmesi için sistemdeki tüm noktaların psikrometrik diyagram üzerindeki yerine bakmak gerekmektedir. 4. İZMİR ε nem = Tg − Tç Tg − Twg (13) Bu eşitlikte Tg ve Tç nemlendirme ünitesine giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığını (oC). Bu psikrometrik diyagramlardan. Hesaplamalar sırasında yapılan bir diğer varsayım da.5 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler ile yukarıda verilen eşitliklere (1-13) ek olarak Tablo 1’de verilen varsayımlar kullanılarak hesaplanmıştır. Tablo 1’de verilen varsayımlarla hesaplanan değerlerin deneylerden elde edilen sonuçlar ile iyi bir uyum gösterdiği anlaşılmaktadır.2 oC kuru ve 24. Sistemde bulunan noktaların psikrometrik özellikleri. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri (m3\h) Reküperatör etkinliği (%) Rejeneratör etkinliği (%) Nemlendirici etkinliği (%) Fan verimi (%) Fan motor güçleri (kW) (atık-taze-rejenerasyon) Değer 10 26 . Hesaplamalarda kullanılan varsayımlar Parametre Mahal soğutma yükü (kW) Mahal konfor şartı (sıcaklık (oC) . Şekil 3’de ise 33. tasarlanıp kurulan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır.rölatif nem (%)) Taze. BULGULAR VE TARTIŞMA Bu çalışmada.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. odaya üfleme (6 7) ve nemlendirme (9 10) proseslerinde değiştiği diğer hiç bir proseste değişmediğidir.

9-12 EKİM 2008.03 h(kJ/kg) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 10 20 9 9' 1' 11 1 1011' 10' 12 12' 13' 13 15 15' 17 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 0.I. 95 1 0 t(C) 10 20 30 40 50 60 70 80 90 Şekil 2.01 W(kg/kg) 0 0. 85 0. 8 0. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0.3 oC kuru ve 22. 9 0. 80 oC rejenerasyon sıcaklığında 30.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 254 .02 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 2 2' 0. 75 v(m^3/ kg) 0.

“Analysis on a hydric desiccant air-conditioning system”. Energy. O. X.. R. O. "Desisif-evoporatif soğutma sistemleri". 10/2.02 20 9' 9 1' 11 1 11' 10' 10 12 12' 13' 13 15 15' 2 2' 0. T. J. [2] Bulut H. Büyükalaca. 55-77. Dai.5 C yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 5.Z. 1998. C.. Y.. 85 0.I.. s. and Yılmaz. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile psikrometrik diyagram üzerinde karşılaştırılmıştır. Büyükalaca.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. T. “Nem almalı (desisif) soğutma sistemleri”. 2001. New outdoor cooling design data for Turkey. Vol. A. [4] Jia.. 2006. 80 C rejenerasyon sıcaklığında 33. [6] Yılmaz....01 W(kg/kg) 0 0.. 6.03 h(kJ/kg) 100 90 80 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 70 60 50 40 30 20 10 10 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 17 0. J. 95 1 0 t(C) o 10 20 30 o 40 50 o 60 70 80 90 Şekil 3. Applied Thermal Engineering.Z. 2393-2400. pp. Psychrometrics. 75 v(m^3/ kg) 0. 9 0. 26. Wang R. 8 0. 27.. 2006. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0. 9-12 EKİM 2008. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. T. ve Yılmaz. Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların birbiri ile iyi bir uyum sağladığı görülmüştür. 145-150. Renewable and Sustainable Energy Reviews.2 C kuru ve 24. Y. and Wang. [3] ASHRAE Fundamentals Handbook. IV. 255 . O. 2002. ve Büyükalaca. [5] Yılmaz. ve Xia Z. Wu. Desiccant cooling air conditioning: a review. Vol. Sayı 34. Tesisat Dergisi. pp.Z.. KAYNAKLAR [1] Daou K. SONUÇ Bu çalışmada. 923946.

256 . 2005. 165-181. [9] Aktacir. 1994.I.. 2001. [10] ASHRAE Fundamentals Handbook.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. Makina Mühendisliği A..D. ve Rabl A.Ü. Cilt 1. Ç. Nonresidential cooling and heating load calculation procedures. 1999. McGraw Hill.B. İZMİR İzmir. Doktora Tezi. s. M. [8] Kreider J. 9-12 EKİM 2008. Desiccant dehumidification and Pressure Drying Equipment.. [7] ASHRAE Systems and Equipment Handbook. 4-7 Kasım 1999. 2000. Fen Bilimleri Enstitüsü. Influence of outdoor air conditions on operating capacity of air conditioning systems. A. F. Heating and Cooling of Buildings.

Kemal ÖZTÜRK Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM 257 . İZMİR OTURUM IX GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler Fikret PAZIR – O.I. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması H. Mutlu ÖZTÜRK – H. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler de etki etmektedir. presence of the ripening gaseous in depot and relative moisture are the basic conditions that optimum parameters of those must be determined. Metabolizma. Bu çalışma ile soğuk hava deposunda ürünlerin uzun süre kalitede en az değişime uğrayarak depolanmaları için dikkat edilmesi gereken hususlar açıklanmıştır. ortam koşullarına bağlı olarak hızlı veya yavaş olarak devam eder. hasattan sonra da canlılıklarının devamı için kendi enerji gereksinimlerini karşılamak ve çeşitli kimyasal reaksiyonlara materyal sağlamak üzere solunum yaparak. ortamdan sağladıkları oksijen ile yakar. Soğukta depolamada ilke. Abstract Storage conditions must be well determined to keep the fruits and vegetables in cold storage with minimal quality loss. Soğuk depolamanın dondurarak depolamadan ayrıldığı en önemli nokta soğuk havada depolanan ürünlerin hayatsal (metabolizma) faaliyetlerinin minimum düzeyde devam ediyor olmasıdır. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler etki etmektedir. Her ne kadar topraktan çeşitli besin maddelerinin alınışı sona ermişse de dokuda yeni maddelerin oluşması mevcut maddelerin başka bileşiklere dönüşmesi gibi kimyasal ve biyokimyasal olaylar düzenli şekilde devam eder. Meyve ve sebzeler hasat edilince. essential matters for the products to keep them under cold storage with a minimal quality loss are explained. hasat zamanı. ayrıca mikrobiyolojik bozulma da başlayabilir.* *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü Bornova / İZMİR ÖZET Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. Meyve ve sebzelerin soğukta depolanma süresine depo koşullarının (sıcaklık. Artık kimyasal ve biyokimyasal olaylar kontrol dışında kalarak. yine de canlı kalırlar. Metabolizma olayları içinde en önemlileri ise solunum ve terlemedir. vs) yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. gerekli şartların sağlanmasıdır. Besides those basic conditions. depolanacak ürünün çeşidi. Meyve ve sebzelerin bu davranışı onların canlılığı demektir. The most significant ones from these metabolism activities affecting product quality during storage are respiration and transpiration. growing conditions. package type. Belirli bir süre depolama sonucunda meyve ve sebzenin yapısı bozulur. In this study. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. önemli ölçüde korurlar. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. 2. yetiştirilme koşulları. hasat şekli. yetiştirilme koşulları. solunum ve terlemedir. meyve ve sebzelerin mikroorganizmalara gösterdiği direnç de azaldığından. hasat şekli. and allocation in storage also affects the shelf life of the product. sahip oldukları karbonhidratları. The most significant point separating cold storage from freezing is that the vital activities of the products continue during cold storage. Sebze ve meyvelerdeki bütün yaşamsal faaliyetlere “metabolizma” denir. İZMİR MEYVE VE SEBZELERİN SOĞUKTA DEPOLANMASINDA TEMEL İLKELER PAZIR F.* . depolanacak ürünün çeşidi. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler.I. oxygen/carbon dioxide ratio. specie of the product. Bu faaliyetleri etkileyen depo sıcaklığı. Öyle ki. 1. preharvest and afterharvest treatments. SOLUNUM Taze meyve ve sebzeler. Ürünlerin depolama ömürlerine bu temel koşulların yanı sıra. birçok sebzelerde hızlı bir hücre bölünmesi dahi devam eder. ölüm kendini gösterir. ÖZDİKİCİERLER O. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı. harvest method. bağıl nem. türü. meyve ve sebzelerin metabolizma faaliyetlerini kesinlikle durdurmamak koşuluyla en düşük düzeyde gerçekleşmesine olanak vermek üzere. harvest time. Ürünün depolama süresince kalitesini etkileyen bu “metabolizma” faaliyetlerinden en önemlileri. soğuk hava depolarında optimum parametreleri belirlenmesi gereken temel koşullardır. taze haldeki niteliklerini bir süre. variety and specie of the product. türü. yani kendisini besleyen ana bitkiden ayrılınca. GİRİŞ Hasat edilmiş meyve ve sebzeler uygun koşullarda depolanınca. 9-12 EKİM 2008. Storage temperature. su ve enerjiyi açığa çıkarırlar. hasat zamanı. karbondioksit. 258 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Ürünün ısınması. yavaş yavaş azalmaktadır. asetilen vs. fasulye ve çilek gibi ürünler hızlı solunum yaparak fazla ısı yayarken. solunumu da hızlandırır. İşte meyve ve sebzelerin soğukta depolanmasında bu olgudan yararlanılmakta ve en önemli metabolizma olayı olan solunum hızı depo sıcaklığının düşürülmesiyle sınırlandırılmakta ve kontrol altına alınmaktadır.2. kontrollü atmosfer (CA) yöntemiyle depolama tekniği geliştirilmiştir. Ancak meyve sebzelerin soğukta depolanmalarında her üründe solunumun minimum düzeyde geliştiği bu kritik dereceye kadar inilemez. Meyve ve sebzelerin solunum hızları ile depolanma ömürleri arasında yakın bir ilişki vardır. bazılarında hızlı bir solunum ve aşırı ısı yayılması kendini gösterir. Bu yüzden bazılarında yavaş bir solunum ve buna bağlı olarak az bir ısı yayılması görülürken.I.Solunum hızı üzerine ürün çeşidinin etkisi Her meyve ve sebzenin solunum hızı farklıdır. ürün donunca solunum tamamen durmaktadır. gazlar etkilemektedir. Elma. Bu nedenle hasat edilmiş meyve ve sebzelerin bir an önce soğutulmaları gerekmektedir. Depo atmosferindeki O2 miktarının azaltılması. Sebze ve meyvelerin solunum hızları hasatta sabit düzeyde kalmaktadır. CO2 miktarının yükseltilmesi ile solunum hızı yavaşlamaktadır. 2. soğan patates ve üzümlerde aksi görülür. Soğuk depolamada bu ısının devamlı olarak depodan uzaklaştırılması zorunda olunduğundan deponun soğutma kapasitesinin belirlenmesinde farklı ortam sıcaklıklarındaki solunum ısısı verilerinden yararlanılmaktadır. armut. Buna göre bir ürünün solunum hızı ne kadar yüksekse depolanma ömrü o kadar kısalmaktadır. Ortam sıcaklığı düştükçe solunum hızı da yavaşlamakta. erik gibi meyveler klimakterik davranış gösterdikleri halde turunçgiller.4oC ile -3oC’ler arası) olmasına karşın her ürünün farklı derecelerde depolama zorunluluğu bu ürünlerin soğuğa duyarlılıklarının değişik olmasından kaynaklanmaktadır.3. kirazlar klimakterik davranış göstermezler. 2. ortamın sıcaklığı ve meyve ve sebzenin çeşidinin yanı sıra bu ürünlerin depolama sırasında yaydıkları “olgunlaştırma gazları” olarak adlandırılan etilen. Klimakterik davranış göstermeyen sebze ve meyvelerde solunum hızı bir süre düz bir çizgi halinde devam ettikten sonra. Bu türlü davranışa “klimakterik” davranış denir. Buna karşın ortamın sıcaklığı azaldıkça solunum hızı da azalmaktadır.Solunum hızı üzerine ortam sıcaklığının etkisi Solunum hızı üzerine etki eden en önemli faktör ortam sıcaklığıdır.1. Bunlarda solunum hızı belli bir zirveye (pik) ulaştıktan sonra solunum tekrar yavaşlamaktadır. belirli bir sıcaklık derecesinin altında depolandığı zaman “soğuk zararlanması”na uğrar. meyve ve sebzenin bileşimindeki karbonhidratlar (glikoz vs. 2. Her şeyden önce meyve ve sebzelerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için belli bir enerjiye gereksinimleri vardır. Sıkı bir şekilde istif edilen tarımsal ürünlerde “kızışma” denen bu olay sonucunda ürün tamamen bozularak elden çıkabilir. şeftali. söz konusu ürünün donma noktasının hemen üstünde yani. Hasattan sonraki depolamada bazı meyvelerin solunumları hızlanmakta ve buna paralel olarak hızla olgunlaşmaya başlamaktadırlar. Fakat daha önemlisi her ürün. karbondioksit oranı arttırılarak solunum hızı yavaşlatılabilme olgusundan yararlanılarak. Kritik sıcaklık denen bu derecenin altında. Örneğin bezelye. 9-12 EKİM 2008. Her meyve ve sebze kendine özgü belli bir derecedeki soğuğa dayanabilmektedir.Solunum hızı üzerine oksijen/karbondioksit oranının (O2/CO2) etkisi Solunum hızını etkileyen diğer önemli bir faktör de depo atmosferindeki oksijen ve karbondioksit oranlarıdır. Şu halde tüm meyve ve sebzelerin donmaya başlama noktaları birbirine çok yakın (-0. donma olmasa dahi. donma noktasına yakın bir derecede en düşük düzeyde olduğu sonucu çıkmaktadır. incir. Nitekim depo atmosferindeki oksijen oranı azaltılıp. İZMİR C6H12O6 + 6O2 6H2O + 6CO2 + 2835 KJ Denklemde görüleceği gibi solunum hızını. Nitekim ortam sıcaklığı 37oC’ye kadar arttıkça solunum hızı yükselmekte ve buna bağlı olarak ürünün yaydığı ısı artmaktadır. 259 . kayısı. üzüm ve çilek gibi üzümsü meyvelerle.) ortamdaki oksijen/karbondioksit oranı. Solunum sonucunda ortaya çıkan enerjinin bir kısmı hücrede gerçekleşen kimyasal reaksiyonlarda harcanırken büyük bir kısmı çevreye yayılır ve doğal olarak bizzat ürünü ısıtır. Buna göre solunum hızının. Daha açık bir deyişle birçok meyve ve sebze belli derecelerdeki soğuğa karşı duyarlı olduklarından solunumun minimum düzeyde gerçekleştiği düşük sıcaklıklara kadar inmek olanaksızdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Nitekim solunun hızı en düşük sebzelerden biri olan patatesin diğer ürünlere göre daha fazla depolanabilmesi bunun bir sonucudur. soğuğun neden olduğu bazı zararlar ortaya çıkmaktadır.

TERLEME Meyve ve sebzelerin canlılığının en önemli belirtilerinden bir diğeri de terlemedir. uzama gibi olayları etkiler. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı etkilidir. bileşimin kısa sürede değişmesine neden olur. solunum hızını etkileyen faktörlerin (sıcaklık. türü.Solunum hızı üzerine olgunlaştırma gazlarının (etilen. depolama başlangıcında arzu edilen depolama sıcaklığına düşene kadar. Bitkilerde olgunlaşma. sebzelerin % 3 – 5 oranında su kaybetmeleri onların buruşup pörsümelerine ve ticari olarak değerlerinin kaybolmasına neden olmaktadır. bazıları zararlı olan bu metabolizma ürünleri. Genellikle ürün. Ancak depo atmosferinin temizlenmesindeki en geçerli yol depoya zaman zaman bir miktar taze hava alınıp depo havasının bir kısmının atılmasıdır. daha hızlı olgunlaşmasına hatta yabancı bir aroma kazanmasına neden olur. Olgunlaşma hormonu olarak da bilinen etilen CH2 = CH2 molekül yapısında. yani solunum hızının yoğun olduğu dönemde. yetiştirilme koşulları. Depolama sırasında bu suyun bir kısmı terleme ile kaybolur. suda az. tarafından özellikle olgunlaşma döneminde salgılanır. Bu olguya “fizyolojik zararlanmalar” denir ve böylece ürünün kalitesi ve ticari değeri kaybolur. İZMİR 2. Bu metabolizma ürünlerine “olgunlaşma gazları” ismi de verilmektedir. SONUÇ Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. asetilen vs. Bu maddelerin en önemlileri olan etilen. yaprak ve meyve dökümü. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörlerin de etkisi vardır.75 . hasat şekli. birçok meyveler ise % 85 – 90 bağıl nem içeren ortamda depolanmalıdır. Soğan gibi bazı ürünlerin ise depo bağıl nemi % 70’e kadar düşebilmektedir. Depo havasına karışan bu maddeler. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. 9-12 EKİM 2008. 3. depo atmosferinin kirlenmesine. yaşlanma. Terleme ürünün depolama sırasında devamlı olarak su kaybetmesidir.4. Bu gaz -103oC’de kaynar ve hava içinde % 2. Depo ortamındaki havanın bağıl nemi azalırsa. Terleme sırasında su ile birlikte bazı uçucu metabolizma ürünleri de dokudan uzaklaşıp ayrılmaktadır.I. Bu basit hidrokarbon. kabuk ve ette esmer leke veya bölgeler oluşur. Depo koşulları olarak da depo sıcaklığı. Her ürünün kendine özgü nem düzeyindeki bir depoda saklanmasıyla su kaybederek buruşup pörsümesi önlenebilmektedir. yağda iyi çözünen bir gazdır. ürünün daha hızlı solunum yapmasına. solunum hızını arttırır. Klimakterik davranış gösteren meyvelerde içsel etilen konsantrasyonu belirli bir sınır değeri aşınca solunum yükselişi başlar ve meyve olgunlaşır. Bu nedenle depo atmosferinde biriken olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılarak ürünlerin depolama sürelerinin uzatılması mümkün olmaktadır. Eğer terleme. turunçgiller ve çilek gibi ürünlerde hava değiştirme günde birkaç defa yapılabilir. Meyve ve sebzeler ortalama olarak % 75 – 95 arasında su içerirler. havadan biraz hafif (1. Meyve ve sebzelerden ayrılan bu uçucu bileşikler.6 dozlar arasında patlayıcı olur.28.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buruşur ve görünüşe ait kalite kaybı belirir. yara onarımı. Taze hava genellikle dış havanın nispeten soğuk olduğu gece saatlerinde alınmalıdır. hoş kokulu bir gaz olarak birçok meyve. ürün ile ortam arasındaki dengesizlik ortadan kalkana dek. Bu amaçla deponun havasını atmadan temizlenmesi için düşünülen çeşitli yöntem ve filtreler bulunmaktadır. Genel bir ilke olarak yaprak sebzeler % 90 – 95. çiçek vb. meyvenin cinsi) yanı sıra meyvenin hasta ve zararlanmış olup olmadığı da etkilemektedir. asetilen vs) etkisi Solunum hızı üzerine etki eden diğer faktörlerden birisi de meyve ve sebzelerin bizzat oluşturduğu bazı metabolizma ürünleridir. ürün devamlı olarak su kaybeder ve bunun neticesinde meyve ve sebzeler pörsür. Genel bir ilke olarak meyvelerin yaklaşık % 4 – 6. meyve ve sebzelerin dış doku ve kabuklarında birikerek. Bundan sonra depolama süresince dışarıdan alınan taze havanın oranı depolanan ürüne bağlıdır. şişme. Bu nedenle meyve sebzelerin soğukta saklanması sırasında depo neminin optimum seviyelerde tutulması önemlidir. 260 . hava değiştirilmez fakat bu dönemin sonunda içeriye taze hava alınabilir. O2/CO2. Olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılması için farklı uygulamalar vardır. 4. hasat zamanı.5g/l). Depo atmosferine fazla koku veren. Gazların ortamda bulunması neticesinde ürünlerin depolama süreleri kısalmaktadır. depo neminin gereğinden fazla yükseltilmesi ile durdurulursa. Olgunlaştırma gazı olarak bilinen etilenin salınışını. Soğukta depolama süresine depo koşullarının yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi.

2004. S: 413 Pazır F. Meyve ve sebze İşleme Teknolojisi Cilt : 1. The effect of some different pretreatmens on the quality of cold storaged WASHINGTON NAVEL ORANGES. Ege Üniversitesi Basımevi Bornova İzmir. Eğitim Semineri Yalova Ayfer M. Soğuk Depolamanın Önemi ve Soğuk depolama Tekniği. Meyvelerin soğukta depolanması. 1994. İZMİR 5. 1982. 1990. Türk R.. Soğuk Tekniği ve Gıda Sanayiinde Uygulanması Sempozyumu SEGEM Bursa Azak M. Meyve Sebze İşleme Teknolojisi Ders Notları. Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü 261 . Bahçe Ürünlerinin Muhafazası ve Pazarlanması.. 1988... Pazır F. 1982. June 8-10 İstanbul/ Turkey Cemeroğlu B. International symposium on New Applications of refrigration to fruit and vegetables processing. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayın No:4 Pazır F. 2008. 9-12 EKİM 2008.I.. Gıdaların soğukta ve dondurarak saklanması...SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. S: 669 Karaçalı İ.. KAYNAKÇA Ayanoğlu A. Beslenme Eğitimi Seminer Notları. Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Ankara.

klasik soğutma. maddeden suyun buharlaştırılması yolu ile ürünlerin soğutulması tekniğidir. Vakum soğutmanın prensibi ortam basıncının düşürülmesiyle suyun buharlaşmasına izin vererek ürünün sıcaklığının düşürülmesidir [3. Vakum soğutma yapraksı sebzeler ve pişirilmiş ürünlerin ön soğutulması için uygun bir yöntemdir. gıdanın kalitesi ve besinsel özellikleri korunabilmekte. Bu tür bir uygulamanın ana amacı mikrobiyal ve biyokimyasal reaksiyonların hızını yavaşlatmak. buharı yoğuşturarak suya dönüştürmek daha pratik ve ekonomik olduğu için tercih edilirler [2]. tütsüleme ve fermantasyon gibi uygulamalar verilebilir. tuzlama. Bunlara örnek alarak kurutma. Diğer taraftan. Temel olarak. yiyeceklerin soğutulması işlemi sırasında. kimyasal ve biyolojik olmak üzere üç temel kategori altında incelenebilir. vakum odası. Vakum soğutmanın en önemli özelliği ise verimli olması ve hızlı bir şekilde soğutmanın sağlanabilmesidir. vakum pompaları ve yoğuşturucudan oluşur (Şekil 1).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Her soğutma tekniğinin avantaj ve dezavantajları vardır. sebze ve meyvelerin hasat sıcaklığının kısa bir zaman içinde hasat sonrası ve depolama öncesi yaklaşık olarak optimum depolama ve taşıma sıcaklığına indirgendiği bir işlemdir. yiyeceklerin konulduğu yerdir ve burada iyi bir sızdırmazlık sağlanmalıdır. Vakum soğutma daha çok ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan. İZMİR ICEBERG MARULUN VAKUM ALTINDA SOĞUTULMASI Hande Mutlu ÖZTÜRK. buharı hava ile birlikte emmek yerine. gözenekli yiyecekler ile serbest su içeriği fazla olan ürünler ile dokusundaki su vakum altında kolaylıkla buharlaşabilen ürünlerde uygulanmaktadır. Kınıklı-20070 Denizli ÖZET Vakum soğutma. 9-12 EKİM 2008. renk. İyi bir gıda muhafazası ile gıdalar mümkün olduğu kadar taze ve güvenli tutulabilmekte. iceberg marul GİRİŞ Gıda muhafazası gıda işleme tekniklerinden en önemlisi olarak görülmektedir. Bu teknik ile gıdaların raf ömrünü uzatmak. yüksek soğutma yükleri için. Mühendislik Fakültesi. Bu amaçla çok farklı soğutma yöntemleri geliştirilerek gıdaların muhafazasında kullanılmıştır. vakum soğutma sistemleri. Vakum soğutma ürün içindeki suyun buharlaştırılması yöntemi ile soğutma gerçekleştirir ve bu özelliği ile diğer soğutma sistemlerinden ayrılır. Öte yandan. Vakum odası. Harun Kemal ÖZTÜRK Pamukkale Üniversitesi. Vakum pompaları ise vakum işlemini oluşturmak için kullanılan pompalardır. Soğutma temel olarak gıda ürünlerinin saklanma süresini artırmak için en çok kullanılan yöntemler arasında yer almaktadır. Ön soğutma ve soğutma. Anahtar Kelimeler: Vakum soğutma. Bu soğutma yöntemlerinden en yaygın olarak kullanılanı geleneksel soğutma yöntemidir. kaliteyi korumak ve raf ömrünü uzatmaktır [1]. Günümüzde gıdaların muhafazası için çok çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. Vakum soğutma sisteminin en temel özelliği hızlı bir soğutma yöntemi olmasıdır. bozulmanın önüne geçilebilmektedir. tekstür ve lezzet gibi kalite özelliklerini korumak amaçlanmaktadır. Buhar/su oranları çok büyük olduğunda.I. bozulmayı önlemek. farklı soğutma yöntemlerine ilişkin çalışmalara da devam edilmektedir. 262 . vakum soğutma sisteminin sınırlı gıda ürünleri için uygulanabilmesi yaygın olarak kullanılmasının önündeki en önemli engel olarak durmaktadır. Son yıllarda vakum soğutma sistemine ilişkin birçok çalışma yapılmıştır. Bu yöntemler fiziksel. 4].

20°C ye getirilmiş ve sonrasında hava üflemeli soğutma yöntemi kullanılarak ürünün sıcaklığı 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. Sun. 30. Jin ve Xu [8] vakum soğutma yöntemini pişirilmiş gıdalarda uygulamışlardır. Yapılan çalışma sonunda ikinci yöntemin kütle kaybı açısından daha verimli olduğu sonucuna varılmıştır. 25. DoSal ve Petera [9] yaptıkları çalışmada vakum soğutma yöntemini matematiksel olarak incelemişlerdir. Bu amaçla suyu ele almışlar ve kullanılan malzemelerin boyutlarının.I. Bu yöntemin temeli atmosfer basıncının altına inilmesi sonucunda suyun kaynama noktasının düşmesidir [7]. Bu çalışmada vakum soğutmanın yapraksı ve gözenekli gıdalarda hızlı bir soğutma tekniği olduğu üzerinde durulmuştur. Yapılan çalışmada önce pişirilmiş et ürünlerinin sıcaklığı vakum soğutma yöntemi kullanılarak başlangıç sıcaklığından 35. Jackman ve ark. vakum soğutmanın avantaj ve dezavantajları üzerinde durmuşlardır. hazır gıdalarda yapılan vakum soğutma çalışmaları konusunda geniş bir özet sunmuşlardır. Çiçeklerde. Hızlı soğutma teknikleri sadece raf ömrünü uzatmakla kalmaz aynı zamanda soğutucu sistemlerin boyutlarının azaltılmasına da olanak tanır. Deneysel sonuçlar yapılan simülasyon sonuçları ile karşılaştırılmıştır. Zheng ve Sun [10] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmaları incelemişler ve vakum soğutma sistemlerini detaylı bir şekilde açıklamışlardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Vakum soğutma sistemlerinin genel elemanlarını vererek. 30. ve Zheng [11] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmalar hakkında geniş bir literatür taraması vermişlerdir. Vakum soğutma hızlı bir soğutma tekniğidir ve ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan ürünlerde daha etkilidir. 9-12 EKİM 2008. vakum pompasının soğutulan suyun parametrelerindeki değişimi incelemişlerdir. [12] çalışmalarında vakum soğutma ve hava üflemeli soğutmanın birlikte pişirilmiş et ürünlerinin soğutulmasında kullanılması konusunu ele almışlardır. Vakum soğutma yapraklı sebzelerin soğutulmasında oldukça etkili bir yöntemdir ancak ilk yatırım maliyetleri dezavantaj olarak ortaya çıkmaktadır. pişirilmiş etlerin vakum soğutma sırasında buharlaşma olayını ve vakum soğutucuların performanslarını matematiksel olarak incelemişlerdir. soslarda. Vakum soğutma sistemi Depolama öncesinde ön soğutma işlemi uygulayarak yeni hasat edilmiş ürünlerdeki bozulmanın önüne geçilebilmektedir. 20 °C sıcaklığa getirilmiş ve sonrasında vakum soğutma yöntemi kullanılarak ürün 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. Sıcaklık dağılımı. 25. sebze ve meyvelerde. Vakum soğutma hızı ile maksimum soğutma noktası arasında matematiksel modelleme çalışmaları yapılmış ve elde edilen sonuçlar göstermiştir ki daha yavaş bir vakum uygulamasına sahip küçük ölçeklerde vakum soğutucuların tasarımı mümkündür [5]. balık ürünlerinde. 263 . kütle kaybı ve marulun kalitesi gibi soğutma karakteristikleri 4 farklı soğutma hızı için tanımlanmıştır. Yapılan çalışmada deneysel ve simülasyon sonuçları arasında 5°C sıcaklık farkı bulunmuş ve kütle kaybı için ise fark %4 olarak elde edilmiştir. İZMİR Şekil 1. Rennie [5] çalışmasında soğutma işlemini marul üzerinde laboratuar ortamında modifiye edilmiş bir vakum soğutma sisteminde gerçekleştirmiştir. ekmek ve pastalarda. Önceki yapılan çalışmalarda kullanılan modellerden yararlanarak. pişirilmiş ürünlerde. Vakum soğutma aynı zamanda gözenekli yapıdaki gıdalarda da uygulanabilmektedir ve bu sayede gıdaların görsel özelliklerini geliştirdiği saptanmıştır [6]. Diğer bir çalışmada ise hava üflemeli soğutma yöntemi ile ürünün sıcaklığı 35.

Bazı durumlarda. Schwabach. esas itibariyle vakumlu bir etüv (MEMMERT VO-200. Lenzkirch.’de vakum soğutmanın farklı gıda sektörler için kullanılmasının avantaj ve dezavantajları özetlenmektedir. Denizli’de yerel bir marketten satın alınmış ve laboratuara nakledilmiştir. kuru hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. Bu durumda tutma süresi değişebilir. Yokohama City. ABD) oluşmaktadır. nem oranı ve buharlaşma miktarını incelemişlerdir. katalaz. Kanagawa. Marulun soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık dağılımı termal kamera (Flir Systems. Şöyle ki. Tablo 1. Cheng ve Sun [14] yaptıkları çalışmada farklı yöntemlerle pişirilmiş domuz etinin farklı yöntemlerle soğutulması ve bu süreçlerin her birisi için üretim zamanı. Mantarların yüzey ve merkez sıcaklıkları 2 farklı sıcaklık probu (T10000.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kuru hava ile pişirme-hava üfleyerek soğutma. kütle kaybı ve domuz etinin özelliklerinin değişimini incelemişlerdir. vakum soğutma ekipmanları kullanarak ürünler soğuyuncaya kadar yiyecekleri geçici olarak orada tutmak zorunlu olabilir. nemli hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. 2. Jin [16] yaptığı çalışmada pişirilmiş et ürünlerinin vakum soğutulmasında vakum odası içerisindeki sıcaklık değişimi. Lenzkirch. Vakum soğutma sırasında pişirilmiş etin nem oranı %10. 264 . Almanya) kullanılarak ölçülmüştür. TESTO. Vakum soğutma sırasında vakum odasının sıcaklığı ile ortamın bağıl nem değerlerindeki değişim özel bir prob yardımıyla (T6000. diğer kimi gruplara göre daha fazla tutulması zorunlu olabilir ki bu her iki ürünün de kalitesi ve güvenliği açısından negatif bir etki yaratabilir. Japonya ve Edwards. Almanya) kullanılmıştır. Soğutma işleminden önce marulların nem kaybını önleyecek şekilde kapalı kap içinde tutularak ortam sıcaklığına gelmesi sağlanmıştır. Veriler Data Logger kullanılmak suretiyle depo edilmiş ve soğutma işlemi sonunda elde edilen veriler Data Logger ile birlikte gelen Comfort Software (TESTO. süperoksidaz enzimleri.I. katalaz. Model RV8 New Jersey. Danderyd. Almanya) aracılığı ile bilgisayar ortamına aktarılıştır. Yapılan çalışma sonunda süperoksidaz enzimleri. Çoğu vakum soğutma aygıtı geri beslemeli bir şekilde çalışır. Yapılan inceleme sonucunda suda pişirme-vakumda soğutma yönteminin en hızlı proses olduğu gözlenmiştir.1 Materyal Çalışmada kullanılan ice-berg türü marullar vakum altında soğutulmuştur. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktiviteler üzerine etkisini incelemişlerdir. 2. Örneğin bazı pişirilmiş ürün yığınlarının. [13] yaptıkları çalışmada vakum soğutma ve depolama şartlarının mantardaki lipit oksidaz. süperoksidaz anyon üretimi. MATERYAL VE YÖNTEM 2. Aynı zamanda bu yöntemde kütle kaybı ve ürünün kalitesi diğer yöntemlerdeki sonuçlar ile karşılaştırıldığında iyi sonuç vermektedir. Numunelerin soğutma öncesi ve sonrasında nem kaybının tespit edilmesi için hassas terazi kullanılmıştır. gıda maddesi vakum odasına yerleştirilir.69’a düşmüştür.31 azalmıştır. Kullanılan pişirme ve soğutma yöntemleri şunlardır: suda pişirme-vakum altında soğutma. Vakum odası ile pompa arasına bir nem tutucu yerleştirilmiştir. Verilerin elde edilmesi için Data Logger (TESTO 350-XL-450. Kullanılan vakum soğutma sistemini oluşturan kısımlar Şekil 2’de detaylı bir biçimde gösterilmektedir. yiyecek soğutulur ve uzaklaştırılır. Lenzkirch.2 Vakum Soğutma Sistemi Deneylerin gerçekleştirilmesinde kullanılan vakum soğutma düzeneği.00 den %60. Almanya) ile 2 adet vakum pompasından (ULVAC GVD-050A. Danderyd. Oysaki bu üretim yöntemi zaman alır ve verimli değildir. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktivitelerinin vakum soğutmada arttığını diğer yandan süperoksidaz anyon üretimi ve malondialdehit aktivitesinin az da olsa azaldığını gözlemlemişlerdir. 9-12 EKİM 2008. Aynı zamanda pişirilmiş etin ortalama nem miktarı %71. TESTO. İsveç) yardımıyla görüntülenmiş ve ThermaCAM QuickView (Flir Systems. Almanya) ölçülmüştür. İsveç) bilgisayar ortamına aktarılmıştır. yüksek sıcaklıklarda. İZMİR Tao ve ark. vakum odası basıncı önceki belirlenmiş vakum değerine kadar getirilir. Yapılan çalışmada vakum ortamında sıcaklığın dalgalanmalar gösterdiği görülmüştür. Lenzkirch. Marullar.

Bu çalışmada iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin sonuçlar 7 mbar vakum basıncı için ile 6°C ve -20°C buzdolabında soğutulması durumu için verilmiştir.I. Sirkülasyonlu su banyosu -20 °C de tutulmuş. Nem içeriği yüksek gıdaların soğutulmasından avantajlar sağlayan vakum soğutma marul için hem çok hızlı hem de üniform soğutma sağlamaktadır. böylece eşanjör içerisinden geçen hava soğutularak havanın nemi alınmış ve bu yöntemle pompaya nemli havanın gitmesi önlenmiştir (Şekil 2. 265 . ortamdaki nem de basınç değerleri ölçülerek grafik olarak verilmiştir. vakum ortamı öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülerek kütle kaybı belirlenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 2. 9-12 EKİM 2008.). Yapılan bu çalışmada hem iceberg türü marul için yüzey. Deneyler iki pompanın paralel olarak birlikte çalışır durumda olması durumları için yapılmıştır. marul için kütle kayıbını belirlemek için. Vakum Soğutma Düzeneği 3. merkez ve ortam sıcaklıkları ile. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Iceberg marulların geleneksel soğutma yöntemi ile ile soğutulması vakum soğutmayla karşılaştırıldığında çok uzun zaman almakta ve daha zahmetli olabilmektedir.

üretim artar Birçok hazır gıda soğutulma işleminde kullanıma uygundur Eğer entegre bir sistem kurulursa. İZMİR Tablo 1. Dezavantajları Geniş yüzey alanlı yiyecekler için uygun Soğutma tekniğinin özelliğinden dolayı su ve dolayısı ile ağırlık kaybı Yüksek ilk yatırım maliyeti Belli bir topluluğa uygulanır Mantar yüzey alanı arttıkça ağırlık kaybı artar Düşük kaliteli mantarlarda renk bozulması olur Uygulama alanları sınırlıdır ve su kayıpları yüksektir Su kaybından dolayı ürün verimi düşüktür Ürünün kalitesi su miktarı azaldığından düşer. çoğu ürünün raf ömrü uzar Soğutma süresi kısa olduğundan dolayı. özel Ayarlanabilir Vakum Soğutucular (AVS) kullanılması gerekir Vakum soğutmadan dolayı ürünün aromasının bir kısmı kaybolur Soslar ve Çorbalar Fırın Ürünleri Hazır Gıdalar Yüksek vakum. yiyeceklerin vakum pompası tarafından çekilmesine neden olabilir Düşük vakum soğutma süresini uzatır Sistemin emniyeti söz konusu olduğunda. soğutma ortamından ürünün uzaklaştırılması için zaman harcanmaz Kremalı yiyecekler gibi ısıya duyarlı yiyeceklerin soğutulması için uygundur. diğer vakum soğutma sistemlerine göre daha kolayca kontrol edilebilir Kurutulması zor olan kimi yiyeceklerin soğutulması mümkündür Pasta ve kek gibi hassas yiyecekler hızlı soğutulabilir Vakum soğutmanın uygulandığı diğer yiyeceklerle karşılaştırıldığında ağırlık kaybı daha azdır AVS kullanarak ürünün şeklindeki bozulmaların önüne geçilebilir ve ekmeğin kabuğunun raf ömrü uzar Soğutma sırasında kalıp kullanılmasının zorunlu olmamasından dolayı. Soğutmada süreklilik sağlamak zordur Vakum sırasında yiyecekler veya soslar vakum odası duvarlarına savrulabilir Tatmin edici sonuç alabilmek için.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Soğutmadan dolayı meydana gelebilecek ağırlık kayıpları. geniş bir pozitif ve negatif basınç aralığında çalışmak gerekebilir. Vakum soğutma sistemlerinin diğer soğutma sistemleri ile karşılaştırılması Uygulama Avantajları Sebze ve Meyveler Raf ömrü uzar Ürünün her noktasında eşit sıcaklık dağılımı ve hızlı soğutma zamanı Düşük işletme maliyeti ve doğru sıcaklık kontrolü Mantar Et Ürünleri Raf ömrü 24 saat uzar Üniform sıcaklık dağılımı sağlanır Soğutmadan dolayı bir zarar görmez Hijyen artar ve ürün daha güvenli olur Mikrobiyal yük sayısı azalır Çok hızlı soğutmadan dolayı finansal olarak bir kar sağlanır ve pişirilmiş etlerin soğutulması için uygundur Soğutma üniteleri bütün halindedir ve işletme giderleri düşüktür. soslar aynı yerde pişirilir ve soğutulur. 9-12 EKİM 2008. 266 . Kapalı sistemlerin geliştirilmesi ile birlikte.

Kütle kaybı ise %0. Bu değerden sonra her ikisi de birlikte düşmeye devam etmiş ve 1370 saniyede (22 dakika) merkez ve yüzey sıcaklıkları sırası ile 6°C ve 5°C değerlerine gelmiştir.2. merkez ve yüzey sıcaklığı hızla düşmüştür. Şekil 3’de 7 mbar vakum basıncında iceberg türü marulun ortam.4 olarak bulunmuştur. Iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin deneyler 7 mbar basınç ve vakum değeri istenilen basıncında iken pompanın açık tutulması şeklinde yürütülmüştür. 6°C sıcaklıkta.85 olmuştur. Iceberg türü marullarda merkez sıcaklığı.497 gr olarak gerçekleşmiştir. Iceberg Yöntemle Soğutulması Marulun Klasik İceberg marulun geleneksel olarak soğutulması denemeleri buzdolabında 6°C. 3. ortam nemi verilmiştir. 6°C ve -20°C sıcaklıklarda yapılan denemelerde.1.2.I. Deneyler esnasında iki pompa birbirine paralel olarak çalıştırılmıştır.766 237. merkez sıcaklığı 5°C’ye geldiğinde durdurulmuştur. buna göre 6°C sıcaklıkta ürünün soğutulması sırasında kütle kaybı %2. Bu değer vakum soğutma ile kıyaslandığında daha büyük olduğu görülebilir.85 olarak gerçekleşmiştir. merkez ve yüzey sıcaklıkları ile. küre şeklindedir ve yaprakları sıkı bir şekilde birbirini sarmıştır. Şekil 4 de ise marulun vakum soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık değişimi termal kamerada çekilmiş olarak verilmektedir. Iceberg marulun -20°C sıcaklıkta soğutulması Dondurucuda -20°C’de marulun soğutulmasına ilişkin deneysel sonuçlar Şekil 6’da verilmiştir. yapraksı marullardan farklı olarak yuvarlak.3 saat) olmuştur. Şekilde açıkça görüldüğü gibi soğutma sonrasında hem yüzeyden alınan görüntülerde hem de marul ortadan ikiye kesilerek alınan görüntülerde üniform bir sıcaklık değişimi vardır. Yapılan deneyde iceberg marulun merkez sıcaklığı başlangıç sıcaklığı olan 26°C’den 5°C’ye gelirken kütle kaybı 9. marulun çapı belirtilerek ve probun merkeze gelecek şekilde dik olarak batırılması ile ölçülmüştür. Iceberg türü marul için yapılan deneylerde merkez. Şekilden de açıkça görüldüğü gibi. İceberg marulun başlangıç ve son kütleleri ve çalışma basıncı Başlangıç Kütle: Son Kütle: Kütle Kaybı Kütle Kaybı Oranı Set edilen basınç: 246. ve -20°C sıcaklıklarında gerçekleştirilmiştir. buzdolabında soğutmada iceberg marulun sıcaklık değişimi Şekil 5’de verilmiştir. İZMİR 3. Tablo 2. Iceberg marulların 6°C sıcaklıkta soğutulması Iceberg marulun klasik soğutma öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülmüş ve kütle kaybı belirlenmiştir.2. Tablo 2’de iceberg marulun kütlesindeki değişim ve set edilen basınç değerleri verilmektedir. 250 saniye (yaklaşık 4 dakika) sonra merkez ve yüzey sıcaklıklarının her ikisi de eşit değere (5°C) gelmiştir. -20°C’de iceberg marulun 5°C’ye soğuması 4550 saniye (76 dakika) bir zaman almakta ve yüzeyde donmalar meydana gelmektedir. ortam basıncı. Vakum soğutma ile karşılaştırıldığında (22 dakika) süre oldukça uzamıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Iceberg Türü Marulun Vakum Altında Soğutulması Iceberg türü marul.85 7 mbar 3. Kütle kaybı %3. Basınç değeri ise 200 saniyede çok hızlı bir şekilde düşmüş sonrasında düşüş hemen hemen sabit kalmıştır.497 gr %3. yüzey ve ortam sıcaklıklar ölçülerek grafiklerde verilmiştir. Bunun nedeni buzdolabında bu sıcaklıkta soğutma süresinin oldukça uzun olmasıdır. 9-12 EKİM 2008.269 9. 3.2. Fakat deney esnasında ürünün yüzeyinde donma gerçekleşmiş ve üründe bozulmalar oluşmaya başlamıştır. 267 . Iceberg marulun 6°C’ye soğutulması için geçen süre 15510 saniye (258 dakika. 4.1.

nem oranı ve basınç değişimi. İZMİR 100 90 100 Sıcaklık C ve Basınç kPa 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 250 500 70 60 50 40 30 20 10 0 750 Zaman (Saniye) 1000 1250 Şekil 3. merkez ve ortam sıcaklığı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Vakum Soğutma Başlamadan Vakum Soğutma Sonrası Vakum Soğutma Sonrası (Ortadan Kesilmiş) 268 Bağıl Nem Oranı (%) Merkez Sıcaklığı [°C] Yüzey Sıcaklığı [°C] Ortam Sıcaklığı [°C] Bağıl Nem [%rF] Basınç (kPa) 90 80 . iceberg türü marulun yüzey.I. 9-12 EKİM 2008. 7 mbar sabit basınç altında iki pompanın çalışması durumu için.

Bu nedenle vakum soğutma bir ön soğutma yöntemi olarak gıdalar için uygun bir teknik olarak ön plana çıkmaktadır. İZMİR Şekil 4. merkez sıcaklığı ve ortam sıcaklığındaki değişim. klasik soğutmada yüzey hızla soğurken merkezde soğuma daha yavaş olmaktadır. Teşekkür: 269 . Buzdolabında 6°C sıcaklık altında zaman bağlı olarak iceberg marulların yüzey ve merkez sıcaklığı ile ortam sıcaklığındaki değişim. Iceberg marul için vakum soğutma klasik soğutmaya göre 6°C için yaklaşık 13 kat ve -20°C için ise yaklaşık 3. Buzdolabının derin dondurucusunda -20 °C sıcaklık altında iceberg marulun yüzey sıcaklığı. Şekil 6. Vakum soğutma klasik soğutma ile karşılaştırıldığında hızlı bir soğutma tekniğidir.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Aynı zamanda marulun hem yüzeyinde hem de merkezinde sıcaklık değişimi vakum soğutma için hemen hemen aynı değişimi gösterirken. 7 mbar sabit basınç altında iceberg marulun vakum soğutma sonrası sıcaklık değişimi resmi Şekil 5. 9-12 EKİM 2008.7 kat daha hızlıdır.

Sun...SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. CRC Press. L. mass loss And quality of large pork ham. İngiltere. W. M. D. John Wiley & Sons. Experimental investigation of the temperature variation in the vacuum chamber during vacuum cooling. Zheng. TÜBİTAK tarafından desteklenen 106M262 nolu “Vakum Soğutma Sistemi Geliştirilmesi ve Gıda Sanayisinde Uygulanması” adlı projeden üretilen sonuçlar kullanılarak hazırlanmıştır. CRC Press. Journal of Food Engineering 77 (2006) 203–214. Ltd. D. L ve Sun. Effects of combined water cooking–vacuum Cooling with water on processing tıme. J. Vacuum cooling for the food industry—a review of recent research advances. M. A. D. 350s. and Sun. T. J. [8] Jin. (2002) Postharvest Physiology and Pathology of Vegetables. Boca Raton FL USA. [12] Jackman.N. W. T. West Sussex.. F.. D.. K. present and future. [5] Rennie. 4. Xu. İ. J. [2] Wang. Q. Newyork. Effect of vacuum rate on the vacuum cooling of lettuce. McGill Universitesi. W.. Effect of combined vacuum cooling and air blast cooling on processing time and cooling loss of large cooked beef joints. Journal of Food Process Engineering 30 (2006) 51–73 [16] Jin. P. Journal of Food Engineering 79 (2007) 1302–1309 [14] Cheng. Boca Raton FL ABD. Yüksek Lisans Tezi. ve Sun. 780s. Yazarlar TÜBİTAK’a projeye verdikleri destekten dolayı teşekkür ederler. Modelling vacuum cooling process of cooked meat-part 1: analysis of vacuum cooling system.. Journal of Food Engineering 78 (2007) 333–339 270 . [4] Sofos. [7] Bartz. CRC Press. ve Zheng.. T. Zhang. (2005) Improving the safety of fresh fruit and vegetables. Montreal. [3] Jongen.. Boca Raton FL ABD.X. 582s. (2002) Fruits & Vegetables Processing. KAYNAKLAR [1] Dinçer. 2002. ABD.744s. 656s. İZMİR Bu makale. Energy Conversion and Management 47 (2006) 1830–1842 [9] Dostal. Trends in FHood Science & Technology 15 (2004) 555–568 [11] Sun. Journal of Food Engineering 61 (2004) 533–539 [10] Zheng. Kanada. (2005) Improving the safety of fresh meat. and Brecht. Yu.. International Journal of Refrigeration.J. 25:854-861.X.I. Vacuum cooling technology for the agri-food industry: Past. Journal of Food Engineering 81 (2007) 266–271 [13] Tao. Effect of vacuum cooling on physiological changes in the antioxidant system of mushroom under different storage conditions. L. 9-12 EKİM 2008.. H. ve Petera.-W.. D.. Vacuum cooling of liquids: mathematical model. Numerical study on the performance of vacuum cooler and evaporation-boiling phenomena during vacuum cooling of cooked meat. 1999 [6] Jongen. (2003) Refrigeration systems and applications. Marcel Dekker Inc. K. L...

Weight loss in bananas stored room temperature was decreased..05). Yaşyerli ve ark. Başlıca fiziksel ve kimyasal özellikleri olan.Müh. Bu çalışmada da Bigadiç yöresinden çıkarılmış yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler kullanılmıştır. 1996. Ülkemizdeki varlığı ilk defa 1971 yılında tespit edilmiştir (Anonim. Vildan KÜÇÜK. Anahtar Kelimeler: Zeolit.tr ÖZET Bu çalışmada. Gıda Mühendisliği Bölümü. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken. nur. active packaging GİRİŞ Taze meyveler hasattan sonra da solunumlarına devam ederek karbondioksit. Klinoptilolit. 1930’larda çözümlenebilmiştir. etilen. silis içeriği. 1998. Birçok meyve çok düşük konsantrasyonlarda bile etilene duyarlıdır. 1996).dirim@ege. 9-12 EKİM 2008. 271 . muzların raf ömrünü uzatmak amacıyla potasyum permanganat (KMnO4) emdirilmiş doğal zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Keyword: Zeolite.. Türkiye’de tespit edilmiş yataklardan yalnızca Balıkesir-Bigadiç yöresindeki sahada yapılan çalışmalar sonunda. 1750’lerden beri bir mineral türü olarak bilinmesine karşın kristal yapıları ancak. hafiflik ve gözenek yapısı sayesinde çok çeşitli endüstriyel alanlanlarda kullanılmaktadırlar. kolaylıkla işlenilebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon tonluk bir potansiyelin olduğu saptanmıştır (Anonim. hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. İZMİR MUZLARDA RAF ÖMRÜNÜN UZATILMASI İÇİN ZEOLİTLE BİRLİKTE PAKETLEMENİN ÜRÜNÜN KALİTE ÖZELLİKLERİNE ETKİSİNİN İNCELENMESİ Gıda Yük. 2002). the effects of packaging with KMnO4 impregnated natural zeolites on quality characteristics to prolong shelf life of banana was researched. doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. adsorpsiyon ve buna bağlı moleküler elek yapısı.edu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yrd. Duyusal olarak KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlenen muzların kontrol örneklerine göre daha iyi olduğu gözlenmiştir. Mühendislik Fakültesi.İZMİR kvildan@hotmail. Decrease in vitamin C loss for bananas and positive effects on firmness of bananas was determined during packaging with KMnO4 impregnated zeolites. Meyvelerin raf ömrünü uzatmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamdan etilen uzaklaştırılmalıdır (Peiser ve Suslow.05). Nur DİRİM* *Ege Üniversitesi. 1998. Doç. color in bananas stored both room temperature and +4°C was effected positively. Peiser ve Suslow. Sensorially the bananas packed with KMnO4 impregnated zeolites was observed better than control samples. KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı ve sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Dr S. Ülkemizdeki zeolit oluşumları klinoptilolit ve analsim türlerinde olup diğer türlere çok az rastlanılmıştır. Zeolitler. Wills ve ark. ethylene. aktif paketleme ABSTRACT In the study. Etilen çeşitli nedenlerle meyvelerin kalite özelliklerini olumsuz etkileyerek raf ömrünü kısaltmaktadır. 1998). iyon değişikliği yapabilme.I.com. SÇKM değerleri açısından istatistiksel olarak önemli bir farklılık saptanamamıştır (p<0. Zeolitlerin bilinen 40’ı aşkın doğal minerali ve 150’yi aşkın sentetik minerali mevcuttur. su ve etilen üretmektedirler. According to total soluble solid content the difference wasn’t found important statistically (p<0.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Bu çalışmada ülkemizde bol miktarda bulunan ve gıdalarla birlikte kullanılabilecek saflık ve kalitedeki zeolit kaynaklakları değerlendirilerek, bazı taze meyvelerin KMnO4 emdirilmiş doğal zeolitler ile paketlenmesi böylece hızlı olgunlaşmaya ve doku yumuşamasına neden olan etilenin ortamdan uzaklaştırılarak meyve ve sebzelerin raf ömrünün uzatılması amaçlanmaktadır. Meyvelerde C vitamini, suda çözünür toplam kuru madde miktarı (SÇKM), sertlik, renk ve ağırlık kaybı ölçülerek KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Bu çalışma tüketiciye yönelik olup, meyvelerin marketlerdeki ve tüketici tarafından satın alındıktan sonraki raf ömrünün uzatılması amacını taşımaktadır. Aktif Paketleme Gıda sanayinde ambalaj; içine konulan gıdaların son tüketiciye bozulmadan, en az toplam maliyetle güvenilir bir şekilde ulaştırılmasının ve tanıtılmasını sağlayan bir araç olarak tanımlanmaktadır (Üçüncü, 2000). Geleneksel paketleme yöntemlerinde kullanılan ambalaj materyali sadece gıdayı dış etkenlerden belli bir miktarda koruyan bir bariyer görevi görmektedir. Ancak, çeşitli aktif bileşenlerin ambalaj materyaline katılmasıyla, ambalaja bariyer görevinin yanında diğer bazı fonksiyonlar da kazandırabilmektedir. Aktif paketleme gıdaların raf ömrünü, ürünün besleyicilik değerini koruyarak güvenli bir şekilde uzatmak amacıyla geliştirilmiş bir yöntemdir. (Rooney, 1995; Vermeiren ve ark., 1999). Bu yöntemde ambalaj materyali, bariyer özelliğinin yanında oksijen ve etilenin tutulması, CO2 tutulması veya dışarı verilmesi, nemin düzenlenmesi, antimikrobiyal ambalajlama, antioksidan ve aromanın korunması gibi özellikleri kazanmaktadır. Oksijen tutucular, karbondioksit tutucular, nem tutucular ve düzenleyiciler, etilen tutucular en önemli aktif paketleme tekniklerindendir (Özdemir ve Floros, 2004; Rooney, 1995; Vermeiren et al., 1999). Etilen Gazının Meyve ve Sebze Üzerine Hasat Sonrası Etkileri Olgunluk hormonu olarak tanımlanan etilen, birçok meyve ve sebzenin gelişmesinde ve raf ömründe önemli bir etkiye sahiptir. Meyveler hasat edildikten sonra da canlılıklarını devam ettirerek, solunum yaparlar. CO2, H2O ve etilen üretmeye devam ederler. Bunlardan etilen gazı, bazı meyvelerin solunum hızını arttırmakta ve bunun sonucunda birçok meyvenin olgunlaşmasını ve yumuşamasını hızlandırmaktadır. Sebep olduğu doku yumuşaması yüzünden gıda mikroorganizmalara karşı dirençsiz hale gelmektedir. Ayrıca klorofil yıkımını hızlandırarak yeşil meyvelerin sararmasına sebep olmaktadır (Saltveit, 1999; Vermeiren et al., 1999). Meyvelerin raf ömrünü arttırmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamda etilen birikimi önlenmelidir. KMnO4 bazlı etilen tutucular ticari olarak yaygın olarak kullanılmaktadır ve çalışma mekanizması etilenin KMnO4 ile oksidasyonu prensibine dayanır. KMnO4 toksik etkisi ve mavi rengi nedeni ile saketler şeklinde kullanılmaktadır. KMnO4 bazlı perlit, alumina, silikajel, aktif karbon gibi geniş yüzey alanına sahip inert substratlar ticari olarak kullanılmaktadır. Ayrıca ev tipi buzdolaplarında kullanılmak üzere geliştirilen etilen tutcularda mevcuttur. Bu sistemde KMnO4 emdirilmiş zeolitlerden yararlanılmaktadır (Vermeiren et al., 1999). Zeolit Bir zeolit kristalinin en küçük yapı birimi SiO4 veya AlO4 dörtyüzlüleridir. SiO4 ve AlO4 dörtyüzlülerinin üç boyutta sonsuz bağlanmaları ile oluşmaktadırlar. Yapıdaki her oksijen, iki dörtyüzlü tarafından paylaşılmaktadır. Bu şekilde bir zincir oluşturmaktadırlar. Bu zincirler birbirlerine aralarındaki Na, Ca, ve K iyonlarıyla bağlanarak, ortası kanal şeklinde bir yapı oluşturmaktadır. Bu boşluk, diğer yabancı iyonlar ve su gibi molekülleri rahatlıkla barındırabilmektedir (Anonim, 1996). Zeolitler, ısıtıldıklarında 100-350 °C'de su moleküllerini yapıda hiçbir bozunma olmadan yapıdan ayırmaktadırlar. Tamamen kurutulduktan sonra da boşluklarına tekrar su, amonyak, civa buharı veya başka malzeme alabilmektedir. Boşluklara girecek malzemenin molekül boyutları ile zeolitin molekül yapısının uygun olması gerekmektedir. Zeolitler bu özelliklerinden dolayı moleküler elek olarak kullanılmaktadırlar. Zeolitlerin diğer ayırt edici özelliklerinden biri de yapı içerisinde gevşek bağlı olarak değiştirilebilir özellikte bulunan katyonlara sahip olmasıdır. Zeolitten süzülen çözelti hiçbir engelle karşılaşmadan geçerken içlerindeki iyonlar zeolit yapısındaki iyonlar ile yer değiştirebilmektedir. Bu olaya iyon değişimi denir. Ayrıca zeolitler adsorpsiyon ve dehidrasyon uygulamalarında da kullanılmaktadırlar. Zeolitler, uçucu organik bileşikleri ppb düzeyinin de altında yüksek adsorpsiyon yeteneğine sahiptirler (Anonim, 1996).

272

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Başlıca zeolit mineralleri klinoptilolit, analsim, şabazit, erionit ve mordenittir. Klinoptilolit, doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Ülkemizde Bigadiç ve Gördes bölgelerinde bol miktarda klinoptilolit rezervleri bulunmaktadır. Manisa-Gördes civarındaki sahada 18 milyon ton görünür zeolit rezervi ve 20 milyon ton zeolitik tüf rezervi tespit edilmiştir. Balıkesir – Bigadiç bölgesinde ise, Türkiyenin en önemli zeolit yataklanmaları tespit edilmiş olup kolaylıkla işlenebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon ton rezerv tahmin edilmektedir. Diğer bölgelerde detaylı bir çalışma yapılmamış olup ülkemiz genelinde toplam rezervin 50 milyar ton civarında bulunduğu tahmin edilmektedir (Anonim, 1996; Yaşyerli et al., 2002). MATERYAL VE YÖNTEM Çalışmada materyal olarak, marketlerin depolarına satılmak üzere gelen muzlar kullanılmıştır. Çalışmamızda kullanılan Balıkesir- Bigadiç bölgesinden elde edilen yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler, çekiçli değirmende dövülüp elekten geçirilmiştir. 1-3 mm büyüklüğünde olanlar çalışmamızda kullanılmıştır. Zeolitlere 0.2 ml KMnO4/g zeolit olacak şekilde KMnO4 emdirilmiştir. Nem geçirgenliği 17.62 g/m2xgün ve O2 geçirgenliği 1714.29cm3/m2xgünxatmosfer olan 10.5 micron kalınlığında HDPE buzdolabı saklama poşetlerine 2 adet muz konulmuştur. KMnO4 emdirilen zeolitler, ambalaj içerisine konulan meyve miktarının %5 ve % 10’u oranında tartılarak laminasyonlu kuşe küçük poşetlere yerleştirilmiştir. Poşetler vakumsuz ortamda ısı ile kapatılmıştır. Meyvelerin konulduğu saklama poşetleri her meyve için kendi içinde 3 gruba ayrılmıştır. Bu gruplar; içerisine meyve dışında herhangi birşey konulmadan vakumsuz ısı ile kapatılan kontrol grubu, içerisine meyve miktarının %5’i ve % 10’u oranında KMnO4 emdirilen zeolitlerin bulunduğu poşetler konularak vakumsuz ısı ile kapatılan poşetlerden oluşmaktadır. Muz örnekleri hem buzdolabında, hem de oda sıcaklığında muhafaza edilmiştir. Ürünler yenilebilirlik özelliklerini kaybedinceye kadar saklanmıştır. Örneklerde 3-4 gün aralıklarla C vitamini tayini, sertlik, suda çözünür toplam kuru madde miktarı ve renk analizleri yapılmıştır. Ayrıca ağırlık kaybı miktarı belirlenmiştir. Tüm işlemler 2 paralel olarak tekrarlanmıştır. C vitamini tayini AOAC 967.21, 1995 yöntemine göre yapılmış ve örneklerin suda çözünür toplam kuru madde miktarı RFM 330 Digital Refraktometre ile Brix olarak ölçülmüştür. Sertlik tayin için örneklerden 1,5 cm genişliğinde kesit alınmış ve muz örneklerinin kabuğu soyulmuştur. Örneklerin sertliği Ablesung 1/10 mm Sur Berlin PN66 Penetrometre kullanılarak ölçülüp mm cinsinden batma derinliği belirlenmiştir. Renk analizleri Hunter Lab Renk Tayin Cihazı, Color Flex USA kullanılarak yapılmış, muzların kabuk rengi değerlendirilmiştir. Örneklerde L (parlaklık ), a (+ kırmızı, - yeşil) ve b (+ sarı, - mavi) değerleri ölçülerek toplam renk farkı (ΔE) hesaplanmıştır. Örneklerin ağırlık kayıpları Scaltec SBA53 terazi kullanılarak toplam kaybın yüzdesi cinsinden belirlenmiştir. Muz örneklerinin duyusal değerlendirmesi Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümündeki, yaşları 18-40 arasında değişen çalışanlardan ve öğrencilerden oluşan 6 kişilik panel tarafından gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen sıralama testi kullanılmış ve duyusal değerlendirme 2 tekrar olarak uygulanmıştır. Sonuçlar Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen %5 önem düzeyinde gerekli sıralama toplamları (p<0.05) tablosu ile değerlendirilmiştir. Çalışmada objektif ve subjektif analizler sonucu elde edilen bulgular EXCEL programı kullanılarak %95 güven aralığında varyans analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular ve Tartışma C Vitamini Tayini Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak C Vitamini miktarındaki değişimler Şekil 1.1 ve 1.2’de görülmektedir. Buzdolabında muhafaza edilen muzlarda %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerde C Vitamini değerinin ilk 4 gün içerisinde pek fazla değişmediği ancak 4. günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ve genel olarak azalmaya devam ettiği gözlenmiştir. Kontrol örneğinde ise ilk günden itibaren hızlı bir düşüş gözlenmiştir.

273

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

C vitamini ( mg/100ml )

5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.1. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi

5,00 C vitamini ( mg/100ml ) 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.2. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi Örneklerin C vitamini değerlerine uygulanan varyans analizi sonucunda örneklerin C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğinin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha düşük olduğu gözlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerin C vitamini değerlerinin ilk günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ancak kontrol örneğindeki düşüşün daha fazla olduğu gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha yüksek, kontrol örneklerinin C vitamini değerlerinin ise daha düşük olduğu gözlenmiştir. Suda Çözünür Toplam Kuru Madde Miktarı Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak suda çözünür toplam kuru madde miktarındaki değişimler Şekil 1.3 ve 1.4’de görülmektedir.

274

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40 Kontrol 5% 10%

Şekil 1.3. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.4. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi Yapılan varyans analizi sonucunda hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) olmadığı ortaya çıkmıştır. Sertlik Analizi Oda sıcaklığında ve +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak sertlik miktarındaki değişimler Şekil 1.5 ve 1.6’de görülmektedir. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin batma derinliği değerlerinin süreye bağlı olarak doğrusal bir artış gösterdiği gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde kontrol örneğinin batma derinliği değerlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir.

275

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

140,00 Batma Derinliği ( mm ) 120,00 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 S üre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.5. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi
140,00 120,00 Batma Derinliği ( mm ) 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 30 S üre ( gün )
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.6. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi Renk Analizi Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin belirli aralıklarla ölçülen L, a, b değerleri kullanılarak toplam renk farkı (ΔE) değerleri hesaplanmıştır. Yapılan varyans analizi sonucunda muzların ΔE değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ağırlık Kaybı Miktarı Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğindeki ağırlık kaybının daha fazla olduğu gözlenmiştir. Buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde ise yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olmadığı saptanmıştır. Duyusal Değerlendirme Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerine yapılan duyusal değerlendirme sonucunda benzer sonuçlar elde edilmiş ve % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler 1. ve 2. hafta doku açısından daha sert bulunmuş, kontrol örnekleri ise 1. hafta doku açısından en yumuşak örnek olarak saptanmıştır. 2. hafta ise % 5 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler ile kontrol örnekleri arasında önemli bir fark saptanamamıştır. Renk açısından yapılan duyusal değerlendirme sonucunda % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin 1. ve 2. hafta renk kalitesinin diğer örneklere göre daha iyi olduğu saptanmıştır. Ayrıca panelistlerin % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih ettikleri belirlenmiştir. SONUÇ

276

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muzların C vitamini değerleri zamanla azalmış ve varyans analizine göre C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin kontrol örneklerine göre daha yüksek olması, KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlemenin muzların C vitamini kayıplarını azalttığını göstermektedir. KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerlerine etkisi olmadığı belirlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmış (p<0.05) ve KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin örneklerinin sertliği üzerinde olumlu etki yarattığı gözlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de ve oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerinin L, a, b ve ΔE değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). Muz örneklerinin ΔE değerleri incelendiğinde hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin renk değişiminin kontrol örneklerine göre daha az olması, KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin ürünün renk kalitesini olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin ağırlık kaybı değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle önemli olmadığı saptanırken (p<0.05); bu farkın oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örnekleri arasında önemli olduğu saptanmıştır (p<0.05). % 10 KMnO4’lı zeolit ile paketlenen oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerindeki ağırlık kaybının diğer örneklere göre daha az olduğu gözlenmiştir. Yapılan duyusal değerlendirme sonucunda muz örneklerinde %10 oranında KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlenen örnekler diğer örneklere göre daha sert bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örnekleri için batma derinlikleri arasındaki fark istatiksel olarak önemli bulunmuş ve kontrol örneğinin batma derinliğinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Örnekler renk kalitesi açısından duyusal olarak değerlendirildiğinde, %10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin renk kalitesi daha iyi bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örneklerinin renk değişimleri arasında istatiksel olarak önemli bir fark saptanmış ve kontrol örneklerindeki renk değişiminin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ayrıca yapılan duyusal değerlendirme sonucunda panelistler % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih etmişlerdir. Yukarıdaki sonuçların ışığında çalışma değerlendirildiğinde KMnO4 ile paketlemenin muzların bazı kalite kriterlerini olumlu olarak etkilediği, bazılarında ise etkili olmadığı ortaya çıkmaktadır. Çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı, sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken, hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. KAYNAKLAR Altuğ, T. ve Elmacı, Y., 2005, Gıdalarda Duyusal Değerlendirme, Meta Basım, İzmir, 50-54 AOAC, 1995, Ascorbic Acid in Vitamin Preparations and Juices 2,6-Dichloroindophenol Titrimetric Method, Official Method 967.21 Anonim, 1996, Diğer Endüsti Mineralleri Çalışma Grubu Raporu, T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yayın No: DPT:2421 – ÖİK 480, Cilt 1, Mart 1996, http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/sanayiha/oik480c1.pdf Karaçalı, İ., 2004, Bahçe Ürünlerinin Muhafaza ve Pazarlanması, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir,51-99. Özdemir, M. and Floros, J.D., 2004, Active food packaging technologies, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 44:185-193. Peiser, G., Suslow, T.V., 1998, Factors Affecting Ethylene Adsorption by Zeolite:The Last Word (from us), Perishables Handing Quarterly, 95:17-19.

277

F.. Blackie Academic and Professional. M. 41:785-786. Graham.L. İzmir 4s. 15:279-292. M.. G.E. 1999.. Newyork. J.. Doğu. Chemical Engineering and Processing. S. 9-12 EKİM 2008. M. B. İZMİR Rooney. Active Food Packaging.. Saltveit.. Effect of ethylene on quality of fresh fruits and vegetables. 1999. Developments in active packaging of foods. Postharvest. M. Kruijt. D. Trends in Food Science & Technology. N. and Doğu.. ed.I. Devlieghere. Vermeiren. Removal of hydrogen sulfide by clinoptilolite in a fixed bed adsorber.10:77-80.. London. 1998. 1-3. 1995. 2002. 278 . McGlasson. Overview of active food packaging. Rooney. D.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2000. İ.. Ar. Postharves Biology and Technology.. L. Wills. 42-45p.L. Üçüncü. Joyce. and Debevere... Yaşyerli.. T. UNSW Press Ltd.. Gıdaların Ambalajlanması.. R. Ege ÜniversitesiBasımevi. Beest M..

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.I. İZMİR OTURUM X GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler Hakan SEMERCİ 279 .

üretici ve nakliyecinin yapabileceği ikinci önemli işlemdir. Üreticinin yapabileceği en önemli işlem ise kaliteli ürünü yetiştirmektir. Bozulmayı veya yaşlanmayı yavaşlatmanın en etkin yolu ürün sıcaklığının hasat sonrası soğutma ile düşürülmesidir. KOSB 37 Sk. üretimin fazla olduğu dönemlerde fiyat düşüşlerini önlemek veya dış pazarlara açılabilmektir. Sonuçta sıcaklığı düşürerek raf ömrünü uzatabilirsiniz. Çoğu zaman ürünün ön soğutması yapılıp pazarlanacağı yere nakledilir. bozulmaya sebeb olan biyolojik ve çevresel faktörler anlaşılmalı ve bu etmenlerin etkisini minimuma indirebilecek hasat sonrası metod uygulanmalıdır. İkinci önemli etmen de dehidrasyon da denilen su veya nem kaybıdır. Hasat sonrası soğutma denildiğinde iki temel alan ifade edilmektedir. diğer durumlarda ürün soğutulur ve soğuk depolarda birkaç ay muhafaza edilir.1. Unutulmaması gereken gerçek şudur: Ne ekersen onu biçersin! Çiftçiler ve üreticiler en iyi tohumu. Su kaybı kendini pörsüme ve buruşma şeklinde gösterir. Enzimler sıcağa duyarlıdırlar ve aktiviteleri her 18°F'lık sıcaklık artışı için 2 ila 4 kat artar. çok kaliteli olarak üretilip de hasat sonrası doğru muamele edilmeyen ürününkinden fazladır. Ön Soğutma Bir ön soğutma programı seçilmeden önce ürünün muhafaza sıcaklığı ve pazarlama şartları çok iyi anlaşılmalıdır. İZMİR HASAT SONRASI ÖN SOĞUTMA VE SOĞUK DEPOLAMA TASARIM PARAMETRELERİ Turan ERKAN Makina Mühendisi TERKAN Isı San. Ltd. Bunun için. raf ömrünü uzatmak ve tüketiciye daha kaliteli ürün sunmak isteğinde söz konusu olur. Taze sebze ve meyvelerin hasat edilseler bile fizyolojik ve patolojik olarak yaşayan canlılar olduğu unutulmamalıdır. Fakat bu kayıplar azaltılabilir. Birincisi ön soğutma. tatil dönemleri için stok yapmak. Ürün hasattan sonra devam eden bir bozulma evresine girer ve başarılı bir pazarlama bozulmaya sebep olan işlemi yavaşlatmaya bağlıdır. Ürün pazara yakın bir yerde yetişiyorsa soğutmanın önemi azalır. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.GİRİŞ Hasat sonrasının basit olarak anlamı ürünün toplandıktan sonraki durumudur. Soğutma tesisi planlanırken en ufak bir değişiklik soğutma sürecini ve depodan çıkan ürünün 280 .İZMİR 1. Başarılı bir hasat sonrası muamele programında ön soğutma ve soğuk muhafazanın önemi büyüktür. 1. ikincisi soğuk muhafazadır. Hasat sonrası ön soğutması yapılmış. No:11 Ulucak 35170 Kemalpaşa. Araştırmalar. ve Tic. doğru muhafaza edilmiş ve ideal şartlar altında nakledilmiş vasat bir ürünün pazara ulaştığında kalitesi. Bu işlem ve değişiklikler taze sebze ve meyvelerde tamamen durdurulamaz ama belirli oranlarda yavaşlatılabilir.I. Bu %4-5’lik bir ağırlık kaybında bile meydana gelebilir. Bu sebeple üreticilerin yetiştirdikleri ürünün hasat sonrası muamelesi konusunda bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. Bu noktadan sonra ürüne yapılacak muamele ne kadar süre ile muhafaza edilebileceğini belirler. üretim yerine uzaktaki pazarlara ulaşmak. gübreyi ve sulamayı seçmek için uzun araştırmalar yaparlar ama gerçekte pek çok durumda hasat sonrası kalitede soğuk zincirin kırıldığı nokta önemlidir. bazı ürünler için. Üreticinin ürününü depolamadaki amacı. Şti. Bozulmaya müsait ürünlerin ömürleri enzim adı verilen büyük protein moleküllerinin katalitk aktiviteleri ile ayarlanır. Ön soğutma. Ürünün pazara en iyi kalitede gelebilmesi için hasat sonrası muamele. hasat sonrası ön soğutmanın bir saatlik geçikmesinin pazardaki raf ömrünü bir gün kısalttığını ortaya koymuştur. Ürün hasadından tüketimine kadar geçen sürede üründe kalite ve ağırlık kaybının olacağı kaçınılmaz bir gerçektir. Su kaybı buharlaşma şeklinde olduğundan %90 ve üzerindeki bağıl nemli ortam su kaybını azaltır ve pazara daha kaliteli bir ürün sunmanızı sağlar. pazarlama süresini uzatmak.

ürün etrafında daha fazla hava dolaşımı ve daha hızlı bir soğuma demektir. ürünle ilgili bütün muameleler dikkate alınmalıdır. İZMİR kalitesini etkileyebileceğinden. Bu soğutmada ısı ürünün kütlesinden konveksiyon yolu ile ürün etrafında dolaşan havaya transfer olur. paletler arası 24''-36'' olacak şekilde boşluklu olanıdır. Bu tarz yapılanma havayı paletlerin arasına yönlendirmek için yarıklı duvar gerektirmektedir. Daha hızlı soğuma. Bu tür soğutma hem atmosfer kontrollü odalarda hem de soğuk odalarda kullanılmaktadır. Havalandırma deliklerinin şekilleri farklı olabilir.1. Su ile soğutma kolilerde. dolayısı ile soğuma süresini etkileyebileceği unutulmamalıdır. Zorlanmış hava akımı ile soğutmada en yaygın kullanılan yükleme şekli. Soğutma hızı paletlerin tek sıra halinde aralarında belli bir boşluk bırakılarak yüklenmesi ile arttırılabilir fakat bu da yer kaybına neden olmaktadır. Günümüzde kullanılmakta olan pek çok ön soğutma metodu vardır ve her birinin ürüne göre ayrı kullanım alanı vardır. Bir diğer yol da soğutucu havanın palet sıraları arasında dolaşımını sağlayacak dikey hava kanalları açmaktır. Bu da maliyeti arttırmaktadır. Oda Soğutması (Room Cooling) 2.1. ürün başına düşen hava miktarını arttırarak sağlanabilir. karton kutularda veya dökme ürünlerde uygulanabilir. Soğutma hızını arttırmak için oda içine daha büyük fanlar yerleştirerek hava dolaşım hızı arttırılabilir. Flow-through tip sulu soğutucular ürünü su duşunun altından bir bant üzerinden geçirir. Ayrıca pek çok ürün için en düşük hava sıcaklığı 32°F olmalıdır. Buz eridikçe oluşan hava boşluğu ile kondüksiyonla ısı transferi başlar. Su İle Soğutma Bu sistemde mekanik soğutma sisteminden veya buz bloğundan elde edilen soğuk su. Paket Buzlama Yalnız buzlu su ile temasa dayanabilen ürünlere uygulanabilen çok eski bir metottur. Soğuma hızını arttırmanın diğer yolu hava sıcaklığını düşürmektir fakat bu yol daha fazla soğutma kapasitesi gerektirir. ürün üzerinden akıtılır. paletle yapılan yüklemenin de soğuk hava dolaşımını. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma (Forced Air Cooling) 3. Paletlerin üstü ve iki sıranın önü perde ile örtülmelidir. Soğutma hızını artırmak için su sıcaklığı düşürülebilir.1. Batch tip soğutucular ürün üzerine buzlu suyu sürekli fışkırtarak soğutma işlemi gerçekleştirirler. 1. Her iki tip de günlük temizlikleri yapılabilecek şekilde tasarlanmalıdır.1. Konveksiyonal paket buzlamada paketli ürünün üzerine buz parçaları veya dilimleri yerleştirilir. Paketleme ve paket cinsi ürünün soğumasını. Bu yolla pek çok ürün soğutulabilir. 1. Su ile Soğutma (Hydro Cooling) 4. Bu metod ıslanmaya dayanıklı ürünlerde kullanılabilir. Nakliyede Soğutma (Transit Cooling) 1.I.1. ürünün üzerinden ısıyı alarak geçmelidir. Bu fan kapasitesini arttırarak veya sandıkların hava geçiş aralıklarını genişleterek sağlanabilir. Vakumla Soğutma (Vacuum Cooling) 6.3. 9-12 EKİM 2008. Önemli olan havalandırmayı iyi şekilde sağlayacak kutular kullanmaktır. aynı zamanda ürünün saklandığı kutular iyi havalandırılmalı ve suya dayanıklı olmalıdır. Buzla direk temas sırasında kondüksiyon yollu ısı transferi ile hızlı bir soğuma olur. 1. fakat çoğu ürün için yavaş bir soğutma sistemidir. Bu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 281 . Paket Buzlama (Package-Icing) 5. Hava kartonlar arasından. fakat bu da motorlardan gelen ısı kazancının artmasına neden olacaktır. Oda Soğutması Oda soğutması nihai soğutma olarak kabul edilmiştir ve pek çok ürün için yaygın olarak kullanılmaktadır. En fazla kullanılan ön soğutma metodları: 1.4.2. suyun dolaşım hızı arttırılabilir ve ürünün su ile teması arttırılabilir. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma Bu tarz soğutmada hava ürün istifleri arasından üflenir veya emilir.

Ürün büyük bir kapıdan tüpün içine tek veya çift taraftan yerleştirilir ve hareketli bir bant ile ileri geri hareket ettirilebilir. bazı tatlı mısır. Kartonon cinsi soğutma metoduna uygun olmalıdır. Günlük soğutulacak miktar tesis büyüklüğü ve gücünü etkileyecektir. bu sebeble soğutma sistemlerine bir alternatif teşkil etmez. bu basınç düşmesi ürünün içindeki suyun buharlaşmasına sebep olur. Soğutma sürecinde ürün sıcaklığının her 11°F’lik düşüşünde temelde su olarak %1 oranında ağırlık kaybı olur. havanın iyi kullanımı (yönetimi). Su ile soğutma yapılacak ise karton mumlanmalıdır. nitrojen buharlaştırması veya bunların birleşimini içerebilir. B. 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Farklı hızlı soğutma oranları veren pek çok sistem vardır. 5. buz serme.1. karton kutu tasarımı ve paletli yükleme şekilleri ile arttırılabilir. 9-12 EKİM 2008. A.1. Buzu kartonların içine yerleştirmek için pek çok yol vardır. Nakliyede soğutma mekanik soğutma. Araştırma gereksinim ve ihtiyaçları. bazı yerlerde elle tutulan bir püskürtücü ile buz doldurulur. Daha hızlı bir ön soğuma için yapılacak ek harcamalar bütün tesis için harcananın yanında pek fazla olmayacaktır. havuç ve tatlı biberlerde kullanılabilir. tüpe bağlı bir soğutma sistemine gereksinim duyarlar. Paketleme 1. 3. Atmosferik basıncı azaltmak için hava dışarı emilir. Ön soğutma ürün muhafaza sisteminin bir parçasıdır. Tarla siloları ve sık yerleştirilmiş kartonları soğuma işlemini zorlaştırmaktadır. D. C. İZMİR Daha güncel bir metod sıvı-buzlama'dır.3. Bunları iki ayrı sistem olarak değerlendirmelisiniz. Vakum tüpü. Soğuma hızı. Karton delikleri yükleme sırasında birbirlerini karşılamalıdır ki hava dolaşımı sağlanabilsin. Soğuma süresi ürünün yüzey alanının hacmine oranına bağlıdır. 6. 1.5. İyi ve etkili bir hasat sonrası muamele için ürünün muhafaza şartları ve mümkün olan soğutma metodları çok iyi bilinmelidir.2. Daima gelecekte olabilecek kapasite arttırımları göz önünde bulundurulmalıdır. Soğutma metodu soğutulacak ürüne uygun olmalıdır. 4. %40 sudan oluşan buzlu su karışımıdır. Planlama Genel. Nakliye için kullanılan kutular veya koliler soğuma hızını etkileyecektir. Bu sebeble yapraklı sebzeler karnıbahar ve kerevizden daha hızlı soğurlar. Ön soğutma ve soğuk muhafaza şartları ve gereksinimleri farklıdır. Vakum ile Soğutma Vakum soğutma buharlaşma sırasında oluşan ısı transferi prensibine dayanır ve sadece yapraklı ürünlerde. 1. kereviz. 282 . bu buzun daha iyi ve düzgün olarak dağılıp yerleşmesini sağlar. Ürünün son sıcaklığı soğuma hızını ve süresini etkileyecektir. ilk sıcaklığına ve nakliye sırasındaki ortam sıcaklığına bağlıdır. Nakliyede soğutma yoğun yüklemelerin olduğu durumlarda kullanılmaz. bazı yerlerde paletli ürün kutularındaki deliklerden buzun içeri girmesi için basınç altında bırakılır. Nakliyede Soğutma Bazı ürünler nakliye sırasındaki soğutma ihtiyacına göre nakliyeden önce soğutulmaz veya kısmen soğutulurlar. Sıvı-Buz %60 buz. 7. Hava soğutmalı sistemlerde kutu üzerine hava geçişini sağlayacak delikler olmalıdır. Ürüne yapılan muamelelerin soğuma hızına etkisi dikkate alınmalıdır. Vakum tankları farklı boyutlarda olabilirler. Kullanılacak buz miktarı. ürünün ağırlığına. önemli olan bu sistemlerin prensiplerini anlayarak en etkin olanını kullanmaktır. Var olan sistemlerin iyi tasarlanması veya değiştirilmesi bu zor şartlar altında daha iyi bir soğuma sağlanabilir. 1. 1.6. 2. İlk tesis maliyeti yüksek ve kullanılabildiği sezon kısa olduğu için pek çok vakum soğutucusu mobildir. Ürün hava geçirmeyen çelik vakum tüpüne konulur. 2. Ürünün yoğunluğu ve boyutları soğuma hızını etkileyecektir. E. karnıbahar. Başarılı pazarlama için hızlı soğutma ve uygun muhafaza sıcaklığı önemlidir. 3.

Hasat sonrası ürünün tarla sıcaklığının alınmadığı her zaman dilimi ürünün raf ömrünün kısaltmaktadır. İyi bir soğutucu tasarımı. Birinci olarak. 4. Bu da hasat ile tüketim arasındaki süreç ne kadar uzarsa soğutmanın önemi de o derece artar demektir. Gelecekte olabilecek kapasite arttırımları dikkate alınmalıdır. Oda soğutması 2. meyve veya bahçe ürünleri tüketilene veya işlenene kadar canlı varlıklardır. Ürünün büyüklüğü. günlük çalışma masraflarını. Kök ve saplar su ile yapraklı sebzelerde vakumla en iyi şekilde soğurlar. 5. Işıklandırma C. Paket buzlama 5. Su ile soğutma 4. Soğutucu Tasarımı 1. 2. Soğutma kapasitesi günlük maksimum ortalama değere göre seçilmelidir. Bu konulara odaklandığımızda amacımıza ulaşıp. 1. Küçük parçalar büyüklere nazaran daha hızlı soğurlar. Bina izolasyonu B. 4. hatırlayacağınız gibi bütün sebze.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hasat sonrası soğutma ile. ihtiyaç olan sistemin tipi ve büyüklüğüne karar verilmelidir. Forklift tipi G. muhafaza süresini uzatmak ve tüketiciye istediği kalitede ürünü sunmaktır. Genel olarak meyveler zorlanmış hava akımı ile en iyi soğurlar. Soğutma metodu ürüne uygun olmalıdır. muhafaza süresini uzatabilir ve tüketicinin istediği kaliteyi sunabiliriz. A. 9-12 EKİM 2008. Dikkat edilecek husular şunlardır. Zemin yapısı F. 5. Sadece ilk tesis masraflarını değil. 3.1. Yaralanma etkileri azalır.4. Vakum soğutma Daha sonra soğutulacak ürün incelenmeledir. Öncelikle yaygın olarak kullanılan soğutma metodlarına bir göz atalım. 3. Sıcaklık düştükçe süre uzar. Hasattan sonraki muamelenin amacı daha uzak pazarlara ulaşmak. işçilik. 1. Bir kere bilgiyi toplayıp kullanıma koyduğunuzda ürününüzün kalitesi çok daha iyi olacaktır. Su kaybı azalır. Sistemi geliştirmek yeniden yapmaktan çok daha ucuzdur.I. Solunum ısısı azalır. Ürünün son sıcaklığı soğuma süresini etkiler. Bunun sebebi ürün hücrelerinin yüksek sıcaklıklarda daha hızlı bozulmasıdır. şekli ve yoğunluğu ürün içindeki ısı transferini etkiler. bir ürünün bahçe iç sıcaklığının 90°F veya üzerinde olduğunu unutmayınız. soğutulacak ürünün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir mühendislik gerektirmektedir. 3. Paketleme 283 . Raf kullanımı ile depolama kapasitesini arttırma Önemli olan ihtiyaçları bilmek ve bunlara tam olarak karşılık verecek sistemi kurmaktır. karton kutu ve nakliye sandıklarının maliyetini de dikkate alın. bakım ücretleri. ÖN SOĞUTMA TESİSİN PLANLANMASI VE TASARIMI Plan veya tasarımdan önce soğutma sisteminin ihtiyaçlarından bahsetmek faydalı olacaktır. Zorlanmış hava akımı ile soğutma 3. 2. Soğutma sistemine olan ihtiyaç belirlendikten sonra. 1. Bu sebeple daha düzgün ve hızlı soğutma gerekmektedir. daha uzak pazarlara ürün gönderebilir. Bakım kolaylığı H. İZMİR 1. Isı kazancını azaltmak için şerit perde kapılar E. İstenilen işe uygun soğutma sistemini seçin. boyutları. Birim zamanda soğutulucak miktar soğutma kapasitesini ve maliyeti etkiler. 2. 2. Çürümeye sebeb olan mikroorganizmaların üremeleri azalır. Kamyon yükleme ve fork lift kapıları D. Etilen üretim oranı azalır. Binanın tasarımı da çok dikkat gerektirmektedir. 2.

Muhafaza edeceğiniz ürün artıp çeşitlendikçe. Su ile veya buzlu soğutmada ambalajın suya dayanıklı olmasına dikkat edilmelidir. Yükleme yükseklik ve şekilleri havalandırmayı en az etkileyecek şekilde olmalıdır. seçtiğiniz metod yeni ürünlere ve kapasiteye uygun olacak mı? 3. Hasat edilen ürünü hemen soğutmaya başlayıp 6-7 saatte bitirmeniz. sarılmış olan ürünlerde kolayca soğumazlar. kullanılacak soğutma tipini ve hatta boyutlarını sınırlayacaktır. 6. Soğutma verimi ambalaj malzemelerinin kalınlaşıp sıkılaşması ile azalır. Bir ürünü 33°F'ta soğutmak için kullanılan hava akımlı bir oda domatesleri 55-70°F'ta soğutmak için kullanılırsa ürünler zarar görebilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bazı ürünlerde bozulma yavaş olduğu için soğutma daha yavaş olabilir. 9-12 EKİM 2008. 9. Soğutulacak ürünün miktarı Ürün miktarı dendiğinde. Tavsiye edilen sıcaklıklar Farklı ürünler için çoğu zaman farklı sıcaklık gerekeceğinden ayrı odalarda muhafaza edilmelidirler. 1. Kutu veya sandık yükleme düzenleri Hava veya su. 4. soğutmanın önemi ve kullanılmakta olan bazı soğutma metodlarından bahsettik. 3. Soğutmanın yapıldığı yerdeki kullanıma uygunluk.2. Uzun sezonlar için sabit tesisler iyidir. İstenilen zaman içinde işlemi tamamlamak istiyorsanız yükleme şekilleri. 7. yükleme yüksekliği. Su ile soğutmalı sistemler. Kutu veya sandıkların havalandırması. Soğutma metounun uygunluğu Hali hazırda bir soğuk odanız var ise bunu zorlanmış hava akımlı bir odaya çevirmek mümkündür. Daima geleceğe yönelik düşünmelisiniz. Örneğin. Planlamada şu hususlara dikkat edilmelidir. ürüne bağlı olarak tek bir metod mu yoksa birkaç metodu birden mi uygulamamız gerektiğini belirler. İstenilen soğuma süresi Bazı ürünlerin hücre bozulması çok hızlı olduğu için hasattan hemen sonra hızla soğutulmaları gerekirken. 5. Ürünün soğutma metoduna dayanımı Bazı ürünler pek çok yolla soğutulabilirken. tropik olmayan ürünler için hazırlanmış hava akımlı depolarda soğutabilirsiniz ama. İZMİR 1. Bu 6-7 saatlik bekleme sürecinde ürünün hücreleri düzelmeyecek şekilde hasar görebilir. (Örneğin çilek ve sofralık üzüm zorlanmış hava akımı ile soğutulmalıdır. Hangisinin kullanılacağı sezonun uzunluğuna bağlıdır. günlük soğutulacak miktardan bahsedilmektedir ve önemli olan günlük miktarıdır. Bu durum her nokta için izoleli. ürünün sıcaklığı düştükçe kontrol etmeniz gerekmekte ve istenilen sınır sıcaklığına geldiğinde ürünü derhal yarı tropik ürünlerin muhafaza şartlarına uygun sıcaklıktaki bir depoya aktarmalısınız. Kutu veya sandık içinde poşetlenmiş. Ambalaj ve ambalaj malzemeleri Sıkıca kapatılmış tüketici paketindeki. Paketleme malzemeleri soğutma verimini etkiliyecektir. Ambalaj delikleri ile kutu veya sandık delikleri iyi bir hava dolaşımı için birbirlerini karşılamalıdırlar. Planlama İyi bir soğutma sistemi makul bir planlama gerektirir. Yarı tropik ürünleri. İyi havalandırma ve delikli ambalajlar verimi arttırır. Farklı coğrafyalarda üst üste gelen sezonu olmayan üreticiler hareketli sistemi kullanabilirler. soğutma işlemine kısa sürede başlamanız ve soğutma işlemine istenilen sıcaklığa kadar devam etmiş olmanızdır. akışı engelleyecek şekilde olmamalıdır. maliyet hesaplarında göz önünde bulundurulmalıdır. bazıları için tek yol vardır. Nakliye kutularının ve sandıklarının tipi soğuma hızını etkiliyecektir ki bu da soğutucunun verimini etkilemek demektir. yükleme şekli soğutma sürecinde önemlidir. 10.) 2. bundan sonra soğutma metodunu seçerken dikkat edilmesi gereken hususlara değineceğiz. Soğutma sezonunun uzunluğu Bütün soğutma sistemleri hareketli ve elbetteki sabit yapılabilir. Bazı sistemler az miktarda ürünle istenilen sonucu vermezler. ürünü 6-7 saat beklettikten sonra 1 saatte soğutmanızdan çok daha iyidir. 4. 2. hava almayan nakliye kutu veya sandıklarındaki ürünler kolayca soğumazlar.I. Soğutulacak ürünün cinsi Bu. Önemli olan soğutmayı kısa sürede yapmanız değil. temiz su kaynağı ve kullanılan suyun boşlatılabileceği yer gerektirmektedir. paket veya kartonların içinde düzgün olarak akabilmelidir. sanki sabit bir tesismiş gibi donatılmış bir tesis bulunmasını zorunlu kılmaktadır. Buraya kadar soğutma ihtiyacı. Örneğin kağıtla sarılmış bazı ürünlerin soğuması sarılmamışlara nazaran iki kat fazla zaman almaktadır. Bunun getireceği ek masraf. Kendi soğutma tesisine olan ihtiyacımız 284 . 8. Eğer kutu ve sandıklar su ile soğutma veya buzla kaplanarak soğutma için kullanılacak ise suya dayanıklı hale getirilmelidir ki bu çoğunlukla mumla kaplanarak yapılmaktadır. 2. Sandığın delikleri ile havalandırma yarıkları hızlı bir soğutma için birbirlerine uygun olmalıdır.

paletli ürün dışında ana koridor ve hava boşlukları da düşünülerek yapılmalıdır.2 Tesis Büyüklüğü Tesis. çatı için R-30. hatta toprakla yapılan binaları içermektedir. su soğutmalı ve paket buzlamanın kendileri için en uygun soğutma sistemi olduğuna karar vermektedirler. ile sağlanmalıdır. Genelde tesis gölgelikli yükleme-boşaltma alanına da sahip olmalıdır. Bazı tipik izolasyon tipleri ahşap çerçeve içinde fiberglas izole.3. Bu etmenler göz önüne alındığında küçük ve orta ölçekli üreticiler hava akımlı. tuğla veya beton panel duvarları izole malzemeleri ile kaplamak şeklindedir. Tesis büyüklüğü 3. Forklift seçimi 7.3. Yapı Tipi (İnşaat tipi) 4. Bazen birkaç günlük ürünün muhafazası gerekebilir. Yer seçimi 2. Yapı (İnşaat) Tipi Uygun tasarım ve dikkatli bir inşaat ile hemen hemen her yapı soğuk depo tesisi amaçlı kullanılabilir. Çatı bütün gün güneşe maruz kalacağı için en büyük ısı kazancının buradan olacağı göz önünde bulundurularak çatıya direnci (R değeri) yüksek izolasyon malzemeleri kullanılmalıdır. 2. kanal vb. 2.1. briket. gerekli hacmin içinde yapılacak yükleme yüksekliğine bağlıdır.3. duvar için R-25 değerine sahip malzeme ile kaplanmalıdır. genişlemeye uygunluk dikkat edilecek hususlardır. Basit etmenler olan drenaj. Tasarım Uygulaması yapılacak bir soğutucu tasarımında dikkate alınacak hususlar. İnşaat tip seçiminde en önemli etmen hiç süphesiz ki maliyettir. bir günde soğutulacak ürünü ve muhafaza edilecek ürünü alabilecek büyüklükte olmalıdır.3. Bu durumda paletli yükleme yolu ile iki palet üst üste konularak alan ihtiyacı yarıya indirilebilir. Ürünün ön soğutmadan sonra pakete konulduğu ve paketlerin üst üste yüklendiği kabul edilirse gerekli olan taban alan yarı yarıya azalmış olur. tuğla. İzolasyon İnşaat tipi ve izolasyon malzemesinin bulunması kolaylığı kullanılacak malzemeyi belirleyen hususlardır. Alım alanından ürün ön soğutma odasına alınır. betonarme. Sıcak bölgelerde tipik bir yapı. meyil. kaynakların kullanımı. ağaç karkaslı binalar. İzolasyon 5. 2. Buhar tecridi. 1.3. daha sonra ürün soğuk muhafaza odalarına veya kamyona yüklenir. 2. Yer Seçimi Yer seçiminde üretim alanları ile tesis uzaklığı dikkate alınmalıdır. Yükleme odasında da soğutma sistemi bulunmalıdır ki soğuk depodan çıkan ürün üzerinde su yoğunlaşması olmasın. Alan hesabı. Bu. Soğutma sistemi 8. veya bu işi kiralama ile yapabilirsiniz. beton panelli. Taban alanı. 285 . Nakliye odası sıcaklığının soğuk deponunki kadar düşük olmasına gerek yoktur ama çiğ noktası en azından soğuk deponun çiğ noktasına eşit olmalıdır. metal karkaslı binalar. İzolasyon malzemesi ısı akımına karşı olan direncine (R) göre seçilmelidir..I. Pek çok küçük üretici ile bir araya gelerek bir tesis kurmanız daha ekonomik olabilir. Pek çok ürün ambalajı nedeni ile üst üste yükleme yapmaya uygun değildir. bakım kolaylığı ve bazende dış görünüş önemlidir. Tesiste makine ve ofisler için de yer düşünülmelidir. İyi bir tesiste yükleme odası da bulunmalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Trafik akışı 6. İZMİR Bu bir tesisin kurulma aşamalarında pek çok defa sorulması gereken bir sorudur. Yoğun sağnak yağış altında bile tesiste yükleme boşaltma yapılabilmelidir. Kamyon bu odada bulunan sızdırmaz kapılara arkadan yaklaşarak yükleme-boşaltmayı yapmalıdır. Hava muamele sistemi 2.3. 9-12 EKİM 2008. Drenaj. Kendi tesisinizi kuracak iseniz civarınızda soğutma ihtiyacı olan diğer üreticileri de dikkate alın.4.

Karbon monoksit kanda oksijen moleküllerine bağlanarak birikir ve ölümcül zehirlenmelere neden olur. Soğutkanın fiyatı. "L" şeklinde hatta "T" şeklinde olabilir.3. 2. İZMİR Poliüretan paneller.8. Forklift hareketi yumuşak olmalı ve ani hareketler içermemelidir ki.(USA) dökümantasyon 286 . çevreden. Kullanılan soğutkandan bağımsız olarak sistem çok yüksek bir bağıl nem (%90 ve üzerinde) sağlayabilmelidir. İçten yanmalı motorlu forkliftlerin eksozları karbondioksit ve monoksit karışımıdır. hava değişiminden. soğuma süresi ve ürünün özgül ısısına bağlıdır. Normalde gerekenden daha fazla soğutma kapasitesi ekonomik değildir. çizgi halinde. soğutulan miktar. Hesaplar ürüne. giriş sıcaklığı. 2. Dikkat edilecek diğer hususlar.5. Uygun soğutma zamanı için hava dolaşım sisteminin yanı sıra duvarlarda havalandırma kanalları.7.3. Hava koli ve ambalaj deliklerinden geçerek dolaşabilecek kadar basınçlı olmalıdır. soğuma hızı.1. Bir diğer faktör de motor tarafından üretilen ısının 48. bu da düz ilerleme hattı demektir. Genellikle küçük tesisler freon.000-84. Bu durumda ön soğutmanın getirdiği ısı yükü mümkün olduğunca doğru hesaplanmalıdır. Düz gidişi. Soğutma Sistemi Sistem tasarımı hasat sonrası soğutma ve muhafaza konusunu bilen bir kişi tarafından yapılmalıdır. Ürünün ısı yükü.3. 2. 2. Ön soğutma sisteminin ısı yükleri üründen. büyük tesislerde amonyak kullanmaktadır. palet ve kasalardan. Bunlara ek olarak sistem ürüne yüksek nem sağlamalıdır. bu sebeple tavsiye edilen tek tiplerdir. yarıkları ve ambalaj kartonları üzerinde havalandırma delikleri olmalıdır. uzun süre aynı sıcaklıkta muhafaza için gerekenden veya oda soğutmasında olduğu gibi uzun sürede yavaş yapılan soğutmanınkinden çok daha fazladır. bulunabilirliği ve servis imkanıdır. 1997. 9-12 EKİM 2008. fan motorlarından. Isı yükünün ana bölümünü üründen gelen ısı oluşturmaktadır. KAYNAKLAR Anonymous.7. Sprey poliüretan bitmiş inşaata direk uygulanabilir. Ön Soğutma Sistemlerinin Tasarımı ve Kullanımı-Isı Yükü Ön soğutma için gerekli kapasite. Forklift seçiminde deponun hava değişiminin çok az olduğu kapalı bir mekan olduğu unutulmamalıdır. malzemenin bulunabilirliğine ve tabii ki fiyatına bağlıdır. Forklift Modern tesislerde sandık veya paletle yüklemelerde forkliftin önemi büyüktür. İzolasyon tipi seçimi bina tipine. Elektrikli veya akülü forkliftler tehlikeli bir kirlilik yaratmazlar. Pressure Cool Co. ürün miktarına ve istenilen sıcaklıklara göre yapılmalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Trafik akışı Trafik akışı tesis içinde güvenli işlem için gereklidir.000 BTU/saat veya 4-7 TON gibi bir ısı kazancı getirmesidir. ışık ve pompa gibi ısı üreten parçalardan gelmektedir.6. Forklift gidiş hatlarının birbirini kesmemesine ve çakışmamasına dikkat edilmelidir. styrapor veya sprey poliüretan izolasyon malzemesi olarak kullanılabilir.3. Hava Muamele Sistemi Saatteki hava dolaşımı doğru miktarda hava sağlamalıdır.3. 2.

Örneklerin donmuş durumdaki özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu ve sıcaklığın artmasıyla arttığı bulunmuştur. soğutma işlemleri dizaynında işlenen gıdaya ait ısısal özelliklerin bilinmesi büyük önem taşır. Gıda maddelerinin ısısal özellikleri. Doğru verilerle dizayn edilen sistemlerde üründe meydana gelebilecek kalite kayıpları önlenir. Donmamış durumda ise örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla artış gösterdiği saptanmıştır.( Δ T ) C P = (1) Bu denklemde Q aktarılan ısı miktarı (J). sebnem. ısıtma hızı ve örnek kapsülünün kapatılma durumu önemlidir. DSC. donma başlangıç noktası ve entalpidir [1].GİRİŞ Gıda mühendisliğinde ısıtma. Bu teknik. Isısal özellikler. [5]. [6]. [7]. geniş sıcaklık aralığında ölçüm yapılabilmesi nedeniyle özgül ısı ölçümlerinde çok kullanılan bir yöntemdir. Bu özelliğin hesaplanmasında ürünün entalpi değişiminden yararlanılır. karşılaştırma metodu ve diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) gibi yöntemler kullanılmaktadır [3].tr. Biyolojik maddelerin özgül ısılarının ölçümünde. kül. Özgül ısının belirlenmesinde karışımlar yöntemi. Faz değişiminin gerçekleştiği ısıtma ve soğutma işlemlerinde özgül ısı yerine faz değişim bölgesinde aktarılan faz değişim ısısını da içeren hissedilir ısı kullanılır [2].I. Özgül ısı. donmamış su içeriği.edu. donma başlangıç noktası. Isıl Özellikler 1. Anahtar Kelimeler: Özgül Isı. gıda alanında özellikle donmuş gıdaların ısıl özelliklerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır. ısıl iletkenlik. özgül ısı. ısıl difüzivite. Isı Kapasitesi. m ise örneğin kütlesidir (kg). fiziksel yapısına (yoğunluk. belirli bir sıcaklık farkı için maddenin birim kütlesi tarafından kazanılan yada kaybedilen ısı miktarı olarak denklem 1’ de tanımlanmaktadır [2]. elde edilen tek bir termogramla ve çok küçük bir örnekle hızlı ve basit bir şekilde çok önemli bilgileri vermesidir. ayrıca gıda maddesine fazla veya eksik ısı uygulaması da önlenerek önemli bir enerji tasarrufu sağlanmış olur. Termogramlardan yararlanarak özgül ısı. maddenin ısıtılmasında veya soğutulmasında faz değişikliği yada herhangi bir kimyasal reaksiyon olmaması koşuluyla. örneğin boyutu. Bu yöntemin avantajları. faz değişim entalpisi çok geniş bir sıcaklık aralığında çalışılarak tespit edilebilmektedir [4]. 9-12 EKİM 2008. Q m . Ölçüm sonuçlarının literatürde bulunan değerlerle uyumlu olduğu görülmüştür.tr ÖZET Bu çalışmada patates ve havucun özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) kullanılarak -60°C ile 60°C sıcaklık aralığında deneysel olarak belirlenmiştir. sıcaklığına. İZMİR BAZI SEBZELERİN ÖZGÜL ISILARININ DİFERANSİYEL TARAMA KALORİMETRESİ (DSC) KULLANILARAK BELİRLENMESİ Seher Kumcuoğlu. Diferansiyel Tarama Kalorimetresi. protein. Sabit basınçta özgül ısıyı ifade etmek için Cp sembolünden yaralanılır. karbonhidrat içerikleri). ΔT sıcaklık farkı (oC). 35100 Bornova-İzmir seher. entalpi. boşluk hacmi ve büyüklüğü. ürüne doğru olan ısı akış yollarını etkileyen diğer özellikler) ve diğer etmenlere bağlı olarak değişim göstermektedir. yağ. Şebnem Tavman Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.kumcuoglu@ege. DSC ile özgül ısı 287 . Gıdaların bir çok özelliğinde olduğu gibi ısısal özelliklerinin değeri de gıdanın içerdiği suyun miktarına ve bu suyun durumuna bağlıdır.edu.tavman@ege. adyabatik metod. ürünün kimyasal kompozisyonuna (su.

Örneklerden 14-18 mg alınarak. %0. 2. 9-12 EKİM 2008. MATERYAL VE METOD Materyal Bu çalışmada materyal olarak kullanılan patates (%83. patates ve havucun faz değişim entalpileri. [9]. (dT/dt) ısınma hızı (oC/s). düşük ısıl difüziviteye sahip biyolojik maddelerde özgül ısı ölçümü sırasında meydana gelen gecikmelerin hatalara sebep olduğunu belirtmiştir. 3. 5 dakika orta hızda çalışan Cole Parmer parçalama cihazı kullanılarak gerçekleştirilmiştir.I. Faz değişim entalpisinin hesaplanmasında Lind [12]’de verilen ifade (denklem 3) kullanılarak bulunan bağlı su içeriği değeri denklem 4’ te yerine koyularak hesaplanmıştır. [11]. Bu termogramlardan örneklerin özgül ısıları.90 kül ve %13. Xb=0.74 su. %0. Referans olarak boş örnek kapsülü kullanılmıştır.92 karbonhidrat) kabuk soyma işleminden sonra homojenize edilmiştir. New Castle. Homojenizasyon. Tang ve ark. faz değişiminin gerçekleştiği bölgedeki pik alanı faz değişim entalpisini.3x(Xkarbonhidrat) ΔHf = 333. DSC metodunda. DSC hücresi içindeki gıdanın sıcaklığının arttırılması sabit ısıtma hızı uygulanarak yapılır. Her materyal için iki farklı örnekte 4’er tarama uygulanmıştır. örnek ve örnek kapsülü sıcaklıklarının test süresi boyunca homojen dağıldığı kabul edilir. Ölçüm sırasında örnekler. donma başlangıç noktaları ve faz değişim entalpileri hesaplanmıştır. Metod Örneklerinin özgül ısı değerlerinin ölçümünde TA 2920 Modulated DSC (TA Instruments Inc. Örnekler. İZMİR ölçümü yapılırken.40 protein. Kütlesi bilinen örneğe verilen ısı akımı ölçülür ve denklem 2’ de yerine konularak özgül ısı hesaplanır [3]. Ölçüm sırasında sıcaklığın yükselmesi sonucunda örnek içindeki suyun buhar basıncının artması biyolojik materyalden suyun su buharı formunda uzaklaşması ve gizli ısının absorbe edilmesi de ölçümde hataya neden olur. Termogramlarda. sıvı azot kullanılarak –60°C’ye soğutulmuş ve aynı sıcaklıkta stabilize edilmiştir. Bu çalışmada elma. %1. Ayrıca örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi incelenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. hermetik olarak kapatılan alüminyum DSC kapsüllerine yerleştirilmiştir. DE. referans malzeme ile özgül ısısı ölçülecek madde arasında sıfır sıcaklık farkı oluşturmak için gerekli olan enerji ölçülmektedir.59* (Xsu – Xb) (4) (3) 288 .90 kül ve %9. USA) cihazı kullanılmıştır. [10]. başlangıçta. ( dQ / dt ) m ( dT / dt ) Cp = (2) (dQ/dt) birim zamanda aktarılan ısı (J/s).10 su. m ise örneğin kütlesidir (kg). [8].87 karbonhidrat) ve havuç (%88. Kalibrasyon maddesi olarak indium ve safir kullanılmıştır. –60°C’ den 60 °C’ye kadar örnekte meydana gelebilecek homojen olmayan sıcaklık dağılımını önlemek amacıyla 2 °C/dak’ lık sabit bir sıcaklık artışı ile ısıtılmıştır [3]. donma başlangıç sıcaklıkları ve özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi kullanılarak deneysel olarak belirlenmiştir.5x(Xprotein)+ 0. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Patates ve havucun DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Tablo 2’de verilmektedir. %0. Bu tabloda gösterilen değerler örneklerin DSC ile elde edilen termogramları kullanılarak bulunmuştur. Örnek kapsüle edilerek veya sızdırmazlık sağlanarak bu hatalar minimize edilebilir [8]. Deneme sonuçları TA Universal Analysis programı kullanılarak değerlendirilmiş ve termogramlar elde edilmiştir. [8].. pikin maksimuma ulaştığı sıcaklık değeri ise donma başlangıç sıcaklığını vermektedir [3].98 protein.

faz değişiminin geniş bir sıcaklık aralığında meydana geldiği halde daha dar bir sıcaklık aralığındaki pik alanı için tespit edilmiş olmasından ve faz değişimi başlangıç noktasının tespiti için temel alınan pikin referans çizgisinden saptığı noktanın tam olarak belirlenememesinden kaynaklandığı söylenebilir. Polley ve ark. Bu durum.77 kJ/kgK. örneğin aldığı ısıyı faz değişimi için kullanmasından kaynaklanmaktadır. Bu çalışmada nem içeriği %88.902. İZMİR Tablo 2.769 kJ/kg.47 nem içeriğine sahip patatesin özgül ısısı 30 oC’de 3.638 kJ/kg. -30 oC’de ise 1.640 kJ/kg. Ayrıca hesaplanan faz değişim entalpilerinin DSC ile ölçülen değerlerden daha yüksek olması.89 274. [14].08±6. [15].53 4.266. 30 oC’de 3. 289 .K olarak ölçülmüştür. Literatürde havuç ve patatesin özgül ısılarının belirlenmesi konusunda yapılan çalışmalar bulunmaktadır [13]. Ckm=0..904 olarak verilmiştir. faz değişim sıcaklığından sonra ise ani bir azalma görülmektedir. [15]’ de %88 neme sahip havucun donmamış durumdaki Cp değeri 3.K olarak verilmiştir.I.930 kJ/kgK olarak verilmiştir.21±0. Bu denklemdeki katsayılar.K olarak ölçülmüştür.701 kJ/kg.47 Bağlı su içeriği (%) (denklem 3) Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (denklem 4) 263. nem içeriği % 50’den fazla olan patates için: (Cpw-Cpkm) = 3.Xw+ Ckm ifadesinden hesaplanabileceği belirtilmiştir.63±7.K olarak hesaplanmıştır. Gıda maddelerinin özgül ısılarının donma noktasının üzerindeki sıcaklıklarda Rahman[3]’ da Cp= (Cpw-Cpkm).1 olan havucun -30 oC’deki özgül ısısı 1.641.Bu çalışmada % 83. Şekil 1’de görüldüğü gibi faz değişiminin başlamasıyla birlikte özgül ısı değerinde hızlı bir artış.14 282. Örneklerin ölçülen özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişimi Şekil 1’de verilmektedir.33 Elma ve kayısı için DSC termogramları kullanılarak elde edilen faz değişim entalpisi değerlerinin. (4) nolu denklem kullanılarak hesaplanan değerlerden daha düşük olduğu saptanmıştır (Tablo 2). Bu farkın DSC yönteminde.86 3. Nem içeriği %80 olan patatesin donmamış durumdaki özgül ısısı Rahman [3]’da 3. Bu çalışmada kullanılan % 83. Elde edilen sonuçların literatürde verilen değerlerle uyumlu olduğu görülmektedir. Örneklerin donmuş durumuna ait özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu saptanmıştır. örnek içindeki suyun faz değişim entalpisinin sabit olmamasından ve bu değerin sıcaklıkla azalmasından kaynaklanmaktadır[12]. Literatürdeki havuç için verilen özgül ısı değerleri şekil Şekil 1’de patates ve havuca ait ölçüm sonuçlarıyla birlikte gösterilmiştir. Örneklerin DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Materyal Tf (°C) Patates Havuç -1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.47 nem içeriğine sahip patates örneğinin donmamış durumuna ait özgül ısısı bu ifade kullanılarak 3.14 -1. donmuş durumdaki değeri ise 1.10 Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (deneysel) 248. 9-12 EKİM 2008.47±0.

Journal of Food Engineering.. 1995. 2003.G. Örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi Sonuç olarak örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişim gösterdiği. 1983) patates. 1995) havuc(Mellor.E.. and Brennan J.. Journal of Food Engineering. 137 s. New York..151-160. 46.R. 5. Kluver Publ. 473-480.O. 281-286.. [11] Kumcuoğlu S. [4] Wang D. The Influence of Moisture Content and Temperature on the Specific Heat of Potato Measured by Differential Scanning Calorimetry. New York.Q. 23. The Measurement and Prediction of Thermal Properties of Food During Freezing and Thawing – A Review with Particular Reference to Meat and Dough.O.M.D. Physics and Chemistry). 2. 8.. International Journal of Food Science and Technology. [9] Mohsenin N. 1981. Thermal Properties of Frozen Foods. H.I.A.. Inc. 2005. Thermophysical Properties of Sweat Potato Puree at Freezing and Refrigeration Temperatures. [8] Tang J.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 14 Görünür özgül ısı. 1988. and SSH Rizvi (eds...P. Sokhansanj. 36. Nato reference: ASI 978410. Food technology. pp.F. Flores E. [7] Fasina O. Bazı Gıda Maddelerinin Donma Koşullarında Isısal Özelliklerinin Belirlenmesi.K 12 10 8 6 4 2 0 -60 -40 -20 0 Sıcaklık. In Engineering Properties of Foods. [5] Ramaswamy H. KAYNAKLAR [1] Heldman D.S. (eds). pp. kJ/kg. 2005. 1982. 30. Specific Heat Capacity of Lentil Seeds by Differential Scanning Calorimetry..139-166. 2003. 290 . [10] Tocci A. 1991. CRC Pres. [6] Tavman I. and Tung M. Thermal properties of Foods and Agricultural Materials. Food Properties Handbook. 517-522. Thermal Properties of Foods at Frozen State. and Mascheroni R.184-191.H. Journal of Food Science. Selman J.. 1991. 1995.Gordon and Breach Publishers. S. MR Rao. İzmir.. Smirnov.. 4.). Thermal Properties of Surimi Analyzed Using DSC. S. Ege Üniversitesi Fen bilimleri Enstitüsü Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı Doktora tezi. M. London. and Kasap.S. In Low Temperature and Cryogenic Refrigeration Nato Science Series I (Mathematics. 285-319. [3] Rahman S. Lebensmittel-Wissenschaft und-Technologie.M.. Tavman S. Thermophysical Properties of Apple in Relation to Freezing..724-728. [12] Lind I. 1217-1221. S. 55.deneysel Şekil 2.R. 1993. Food properties During Freezing. Avelino. 1997. 92-96. [14] Wang N. Kakac. 500 pp. 19. Patatese göre daha yüksek nem içeriğine sahip olan havucun özgül ısısının donmuş ve donmamış durumda daha yüksek olduğu bulunmuştur. Marcel Decker Inc. Yannacopoulos. and Abdul-Rezzak K. [13] Rice P. Transactions of the ASAE.. 2008... [2] Singh R.. Enthalpy.H. International Journal of Food Properties. S. 303-310. 13. Journal of Food Science. °C 20 40 60 havuc-deneysel havuc(Rahman. donma noktasının altındaki sıcaklıklarda özgül ısı değerlerinin donmamış duruma göre daha düşük olduğu belirlenmiştir. and Kumcuoglu S.1991. Effect of Temperature on Thermal Properties of Record Potatoes.. Heat Capacity and Thermal Conductivity of Boneless Mutton between –40 and +40 °C. 34. Kolbe E.

291 . and Kotnour P.. 1980. Food Technology..P. A Compilation of Thermal Properties of Foods. November: 76-94.I. Snyder O.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 [15] Polley S.L.

Söz konusu uzay programında 1959'larda uzay uçuşlarında astronotlar için üretilecek gıdaların % 100 güvenli nitelikte olması NASA (Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Kurumu) tarafından Pillsbury şirketinden istenmiştir. "Gerçekte bir uzay aracında kazaya neden olan bu ufak parça gıda üretiminde kritik kontrol noktasına karşılık gelmektedir". Ekonometri Anabilim Dalı Doktora öğrencisi. Sosyal Bilimler Enstitüsü.Şti.com. (*) Dokuz Eylül Üniversitesi.I.Bu sistem firma içinde geniş çapta bir işbirliğini gerektirdiğinden günlük uygulamalarda uzun süre kullanılamamış ancak 90'lı yıllara kadar olan geçiş periyodundan sonra günümüzde hemen hemen bütün gıda endüstrilerinde kabul edilmiş ve uygulamaya geçirilmiştir. Ltd.GİRİŞ HACCP Tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemi ilk olarak Amerika’da "Apollo" uzay programı için sağlıklı gıda üreten Pillsbury şirketindeki bir grup mühendis tarafından geliştirmiştir. 1986 yılında "Challenger" uzay aracının 28 Ocak'taki trajik patlayışına aracın sağ roket motorundaki bir bağlantı yerinde küçük bir halkanın işlev görmemesinin sebep olduğu daha sonraki incelemelerde tespit edilmiştir. Zanotti Ege Bölge Distribütörü hsemerci@arsi. ve Tic. Daha sonra Failure Modes Effect Analysis-FMEA yöntemi kullanılarak gıdanın üretiminde olması muhtemel tehlikeler ve kritik noktalar tespit edilmiştir. Bir uzay programı ile gıda sanayinde kullanımı önerilen kontrol sistemi arasındaki benzerlikler bir örnekle açıklanabilir. Bu amaçla başlatılan projede öncelikle belirlenmiş özelliklerde gıdanın imal edilebilmesi için tüm hammadde ve katkı maddelerinin özellikleri ve hammaddeleri üreten tedarikçi firmaların tesis ve çalışanları hakkında bile çok detaylı araştırmaları kapsayan ve gerekli tüm testlerinde bulunduğu bir araştırma yapılmış ve veri toplanmıştır.tr 1. Bu faaliyetlerin sonucunda gıda kontrolünde HACCP (Tehlike Analizleri ve Kritik Kontrol Noktaları) sistemi doğmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 GIDA MUHAFAZASINDA BRC STANDARDINDAKİ GELİŞMELER Hakan SEMERCİ* Arsi Soğutma San. Yönetim Sistemleri Danışmanı 292 . Konunun Amerika’da 1971 yılında sunuşu gerçekleştirilmiş ve gıda uzmanları tarafından ilgi ile karşılanmıştır. İlk olarak HACCP prensipleri düşük asitli konserve gıdalara uygulanmıştır.

genel standartlar olmaları nedeniyle gıda sektörünün bu özel ihtiyacına karşı yetersiz kalışı da doğal karşılanabilir. tedarikçilerinin gıda güvenlik sistemlerini izlemiştir. Standardın 3. Bu genel yapısı ve ortaya çıkartılma misyonu gereği. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. Fakat zaman içerisinde kalite ve gıda güvenlik sistemlerini oluşturan ve bu sistemlerini 3. ISO 9000’in yayınından çok önceleri.I. 2005’de Uluslararası Standartlar Örgütü (ISO) tarafından ISO 22000:2005 standardının gıda tedarik zincirindeki kuruluşların nasıl yorumlanması gerektiğini tarif eden bir sertifikasyon standardı olan ISO 22000:2005 yayınlanmıştır. önceleri QS9000 ve son yıllarda da ISO/TS 16949 gibi ISO 9001 temelli fakat otomotiv sektörünün ihtiyaçlarını daha fazla karşılayan standartlar geliştirilmiştir. Örneğin otomotiv yan sanayinde de benzer durum ortaya çıktığında. HACCP için ayrı dokümantasyon. taraf denetim kuruluşlarına belgelendiren gıda sektörü firmaları. 3. uygunluk kontrolü ile ilgili olarak. üçüncü şahısların EN45011 akreditasyonunu kazanabileceği yönünde değişmiştir ama hala yetkinliği ve değerlendirme şartlarının uygulandığı etkinlik alanları korunmaktadır. Gıdada da uzun süredir kısaca HACCP adı verilen ve gıda güvenliği ve hijyen beklentilerini sektöre özel ve işleyişe en uygun tarif eden prensipler kullanılmaktadır. BRC NEDİR ? BRC Global Standard-Food' un ilk baskısı. gıda güvenliği ve hijyen prensiplerini içermediği için sadece ISO 9000 serisi standartlarıyla oluşturdukları bir kalite yönetim sistemi ile yetinemiyorlardı. Perakendecilik teknik çalışanları. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. Öyle ki başlangıcında ortaya çıkmasına özel nitelikli projeler sebep olurken. Zira otomotivden hizmete. taraf denetim kuruluşlarının yürüttüğü denetimleri elemine ederek tek bir denetimde birleştirmektir. Bu durum. gıda gibi özellikli sektörlerin ISO 9001’e ilaveten söz konusu sektöre özel standartların oluşmasını hızlandırmıştır. BRC. 2. Henüz tüm dünyada çok yeni olan bu standart ile sistemlerini ilk kez ISO 9001’e göre kurmak isteyen gıda işletmelerinde ISO 9001-HACCP entegre sistem yapısını oluşturma imkanı yaratacaktır. çoğu kez ISO 9001 için ayrı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Prensiplerinin ilk oluşturulduğu andan itibaren HACCP kuralları giderek ticaret hayatının içerisine girmiştir. ISO 22000 standardı tüm dünyada sektörün yakın ilgisi ile karşılanmıştır ve yaygın kullanımı ile bir süre sonra zorunlu standart haline dönüşeceği de bugünden öngörülebilmektedir. maddesinin şartları. hiçbir zaman da belirli bir sektörün tüm ihtiyaçlarını karşılayacak kadar özelleşemeyecektir. dünyadaki en yaygın standarttır. Proseste açıklık ve şeffaflık sağlamak için önemli çaba harcanmış ve sistemin güvenilirliğini ve sağlamlığını ölçmek için. çıkar ortaklığı olan kişilerle (paydaşlar) birlikte çok sıkı çalışılmıştır. iki yıllık geliştirme sürecinden sonra. ayrı denetimler ve bazen de ayrı sertifikalar almak zorunda kalıyorlardı. sektörün aslında doğasında yer alan gıda güvenliği ve hijyen prensipleri bu standartta tam olarak kapsanmamaktadır. 1996' dan beri. gıdada da otomotiv sektörü benzeri bir çözümü biraz daha geç de olsa getirmiştir. giderek artan ilgi ile gıda ve içecek üretici. Bu problemli durum. BRC'NİN AMACI 293 . depolayıcı ve dağıtıcısı olan işletmelerin gıda kalite ve güvencesi yaratabilme aracı halini almıştır. perakendecilerin kendi teknik denetimlerini ve yine İngiltere'deki perakendeciler için gıda ürünleri sağlayan tedarikçilerin denetlendiği diğer 3. Ekim 1998' de yayımlanmıştır. tekstilden elektronik ve diğer sektörlere kadar çok yaygın olarak kullanılan ve artık neredeyse kullanılmayan hiçbir sektör ya da faaliyet kolu kalmayan . Ve sonucunda gıda sektörünün uzun süreden beri beklenen standardı ISO 22000:2005 yayınlandı. Bilindiği üzere gıda sektöründe yer alan üretici ve bunların tedarikçisi olan firmalar. pek çok senedir UK Gıda Güvenliği Yasası-1990 koşulları altındaki gerekli şartları karşılayacak noktaları tanıtmak doğrultusunda. United Kingdom Accreditation Service (UKAS) ile çalışmıştır. Bilindiği üzere ISO 9000 serisi standartların her sektöre hitap eden. hizmetten tekstile.

Yıllardan beri her perakendeci bu faaliyeti kendi bünyesinde belirlediği iç Standardlara göre yapıyordu. Bu standart tüketici ürünleri tedarik eden firmaların belgelendirilmelerinde genel bir temel sağlayarak perakendecilerin yasal yükümlülüklerini yerine getirebilmelerine ve tüketicilerin korunmasına yardımcı olur. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için gerekli özeni göstermek zorundadırlar. böylece gıda güvenlik kriterleri ve takip prosedürlerinin standardizasyonu sağlanmıştır. BRC STANDARTLARI THE BRC GLOBAL STANDARD – GIDA (FOOD) Bu standarda göre değerlendirilme yapılması birçok İngiliz. bazı bölümleri ürüne özel uygulanır. Bazı örneklerde perakendecinin büro içi teknisyeni onaylama işini sürdürmekte ve başka bir örneğe göre de üçüncü taraf denetim organları perakendecinin kendi hazırlamış olduğu standardı kullanmışlardır.1. Perakendeci markalı ürünlerle ilgili yasal yükümlülükler tedarikçilerin teknik yeterliliklerinin onaylanmasını da içeren faaliyetleri kapsar. geliştirme.I. Genel Bölümler : İmalat. çalışma sistemleri ve yetkili üçüncü tarafın prosedürleri hakkında fikir verebilecek şekilde tasarlanmıştır. Bu nedenle tüm gerekli önlemleri almak ve ürün geliştirme. hazırlık. Biçim ve içerik açısından Standart. 4. tedarikçilerin temel dayanak noktaları. Kimyasal ve Biyolojik ürün bulaştırma riski Tehlike ve Risk Yönetim Sistemi Ürün Dizayn/Geliştirme Personel Hijyeni Eğitim 294 . paketleme ve depolama alanları Personel alanları Fiziksel. BRC – Küresel Gıda Standardı sertifikasyonu sahibi olmayı isteyen firmalar aşağıdaki kazançları sağlacaklardır: Tedarikçi taleplerine uygunluk Gıda Güvenliğinin İngiliz tedarikçileri tarafından kabulü Tedarikçi denetim sayısında azalma Ürün güvenlik ve kalitesinde gelişim Şirket değerlendirme sonuçlarının savunulmasında önemli bir bölümü oluşturur Verimli çalışmada gelişim ve rekabetçi pazar yapılanması 4. BRC KÜRESEL STANDARDI – MÜŞTERİ ÜRÜNLERİ (CUSTOMER PRODUCTS) Perakendeciler müşterilerine güvenli ve yasal ürünler sunmakla yükümlüdürler. ham madde alımı. üretim. dağıtım. Müşteri ürünleri ile ilgili olan BRC Standardının bazı bölümleri genel olarak uygulanabildiği gibi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Global Standard – Food' un amacı bir imalatçı organizasyonu içinde yer alan İngiliz Perakendecilerine ürün sağlamak için gerekli Gıda Güvenlik ve Kalite kriterlerini açıklamaktır. Hollandalı ve Belçikalı perakendeciler tarafından talep edilmektedir. (Not: Diğer bir gıda standardı IFS (Uluslararası Gıda Standardı) Fransız ve Alman perakendeciler tarafından oluşturulmuştur: Bu konuda ki temel verilerimize inceleyebilirsiniz) BRC Denetim raporlarının hemen hemen tüm perakendeciler tarafından kabul edilmesi nedeniyle BRC standardına göre yapılmış bir sertifikasyon müşteri denetimlerinde önemli bir azalma sağlar. İngiliz perakendecilerin sorumlu oldukları yasal hükümler tedarikçi zincirinde en iyi uygulamayı sağlamayı amaçlar ve bu nedenle üreticilerin durum tespit sistemlerinin kritik noktalarını ortaya koyan standart maddelerini kabul edeceğini varsayar.

BRC KÜRESEL STANDART – GIDA (FOOD) Gıda üretim tesislerinde minimum hijyen standardının sağlanması amacıyla BRC büyük İngiliz perakendecileriyle "BRC. Bu standarda uygunluğun sağlanabilmesi için gıda endüstrisi (tedarikçiler) üç temel kriteri yönetim sistemlerine adapte etmelidirler: HACCP ÇYS Tesis çevresi standartlarının. Karşılaşılan uygunsuzlukların belirtildiği geçici bir rapor sunulur.Küresel Gıda Standardını" yayınladı. 4.2. Bu tarihten itibaren firmanın faaliyet planını oluşturması ve uygunsuzluklarını düzeltmesi için 28 gün süre tanınır. günlük gıda maddeleri. BRC/IOP MATERIALS) TEKNİK STANDARDI – AMBALAJ MALZEMELERİ (PACKAGING İngiliz Perakendeciler onların perakende markalı ürün tedarikçileri ürün geliştirme. kümes hayvanları ve yumurtalardaki zehirlenmeye yol açan bakteri. İngiliz perakendecilerinin ambalajlama tedarikçileri veya perakendeci markalı ürünler sağlayan gıda üreticilerinin ambalajlama tedarikçileri güvenli gıda kullanımı için gerekli uygun ambalajlamayı yaptıklarını garanti altına alacak uygun sistem ve kontrol mekanizmalarını oluşturmakla yükümlüdürler. ürünün. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için "tüm gerekli önlemleri almak ve gerekli özeni göstermek" zorundadırlar. Standart perakendecilere gıda ürünleri için ambalaj tedarik eden firmaların denetlenmesi için genel bir temel sağlayarak tüketicilerin korunmasını sağlamaktadır.3. GMP). Sertifika firmanın standart kriterleri karşıladığını onaylar ve ulaşılan serfitikasyon seviyesini belirler (Temel Düzey veya Yüksek Düzey) 295 . Bu başvuru ve verilen teknik bilgilerden yararlanılarak denetimin süresi (ve dolayısıyla maliyeti) ve sektörel yeterliliklere sahip denetçi belirlenir. dağıtım. süreçlerin ve personelin kontrolü (İyi Üretim Uygulamaları. süreçleri ve personelin kontrolü Standardın temel bölümleri şunlardır: HACCP Sistemi Çevre Yönetim Sistemi Tesis Çevre Standartları Ürün Kontrol Süreç Kontrol Personel 5. Denetim.I. koyun ve sığır bölgelerindeki yüksek listeria (süt ürünlerinde oluşan bakteri) gibi gıdayla ilgili korkulara karşı bir reaksiyon olarak ortaya çıktı. BRC ve IOP (Ambalajlama Enstitüsü) bu standardı perakendecilere ve gıda üreticilerine yasal yükümlülüklerini yerine getirme hususunda yardımcı olması amacıyla hazırlamıştır. Denetim iki aşamadan oluşur: Dokümantasyonun gözden geçirilmesi (HACCP çalışması ve kalite prosedürleri) ve üretim tesislerinin detaylı teftişi. Standart gereklilikleri şunlardır: HACCP Sisteminin adaptasyonu ve uygulanması Dokümante edilmiş ve verimli çalışan bir çevre yönetim sistemi Tesis çevre standartlarının. ürünün. BRC BELGELENDİRMESİ Bu konuda yetkilendirimiş bir belgelendirme kuruluşuna başvurulur. Öncelikle bu faaliyet son zamanlarda yaşanan BSE bulaşmış biftek. Nihai rapor denetçi bulgularını ve firmanın faaliyet planını kapsar. denetçinin denetim sonuçlarını açıkladığı kısa bir kapanış toplantısıyla son bulur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 4. BRC – Küresel Gıda Standardı ürün çeşidine veya üretildiği ülkeye bakılmaksızın İngiliz perakendecilerine gıda ürünleri tedarik eden tüm tedarikçiler için tasarlanmıştır. üretim. Bu kapsama uygunluk yasal bir yükümlülük olmamasına rağmen İngiliz perakendeciler tarafından şiddetle tavsiye edilmektedir.

1. iyi üretim teknikleri) işletmelerin kendi isteklerine bağlı olarak değil 296 . 5. bu konuların işletmede daha iyi koordine edilmesini ve çalışanlar tarafından daha çabuk kabul görmesini sağlayacaktır. inşaat. HACCP belirlenen tehlikelerin kontrolünü geleneksel kalite kontrolundan daha sistemli şekilde yapan bir yönetim aracıdır. bilgi ve kavramları karıştırıp motivasyonlarını düşürebilir. Gıda sektörü üretici ve tedarikçisi firmaların işletmelerinde yönetim sistemlerinin entegrasyonunu oluşturulmalıdır. Potansiyel tehlikeler hesaba alınır. sıcaklık. Gündemde olan ISO 9001. Başarısızlıkların henüz meydana gelmeden önlenmesini sağlar. Başlıca yararları aşağıdaki gibidir. BRC ile entegre sistem kurma yolundaki işletmelerde kalite yönetim ve HACCP sistemlerinin belli bir olgunluğa ulaştıktan sonra mevcut kalite sistemine katılmasında yarar vardır. Sistemleri ayrı ayrı yürütmeye çalışmak hem yönetim. Gıda sektöründe kullanılmakta olan geleneksel kalite kontrol sistemleri artık yerini HACCP(Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları) gıda güvenliği sistemlerine bırakmıştır. Bununla birlikte iki değişik sistem yani iki değişik kurallar zinciri. Mühendislik. haberleşme. İşte bunun en büyük sebebi bitmez tükenmez gelişim ve iyileştirme olanaklarının varlığı ve yaşamda kalite isteğinin gücüdür. hem de çalışanlar seviyesinde bazı dezavantajlar getirebilir. elektronik. kalite kontrol maliyetlerini düşürür. 6. 4. HACCP ve BRC ile ilgili işletme kurallarının ortak olarak yazıldığı prosedürler. Bunun "Standart" anlayışı ve fonksiyonu ile ne kadar "ters" bir eğilim ve uygulama olduğu ise açıktır. işgücünü zaman zaman boşa harcama ve gereksiz masraflara yol açma riski de vardır. Günümüzde gıda güvenlik sistemleri ve bünyesinde bulundurduğu ön koşul programları (GMP. çalışanların. Kontrol zaman. ISO 9001. yol. Ayrı sistemler kurmanın. firmalar üzerine sürekli bir gözetim ve kontrol aracı görevi yüklemektedir. Yeni dünya düzeni değişen ekonomik sınırlar gelişen teknoloji ve kalite standartları ile gıda ve içecek sektörü için ürün ve ürün işleme koşullarına yönelik yeni gereksinimler ve zorunluluklar gündeme getirmiştir. ulaşım alanlarındaki standartların yaygın kabulü bol ve kaliteli ürünlerin üretilmesine olanak sağlamaktadırlar. Bir başka ifade ile sürekli gelişme ve iyileştirme çabaları bugün standart dediğinizi bir süre sonra revize etmenizi ve aslında onun da standart olmadığı anlamını çıkartmanıza yol açabilir. otomotiv.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Denetim aralığı ne kadardır? Denetimler firmanın ürettiği ürünlerin riskine ve ulaştığı düzeye (temel veya yüksek) göre 6 ila 12 ay arasındaki periyotlarla gerçekleştirilir.I. Böylelikle sistemde önleyici faaliyetler de yapılabilir. Bunun yanında işletmeye tüm sistemleri ile genel bakışı yakalamak daima önemli bir hedeftir. Kontrol işleminde laboratuardan çok işlem operatörleri etkilidir. Gözetim ve kontrol ihtiyacı arttıkça da standartlar değiştirilmekte ve geliştirilmektedir. elektrik. Bunun yerine. 6. Her şeyden önce BRC yayınlanmadan önce iki ayrı sistem olması üst yönetimin sistemler üzerindeki kontrolünü azaltacak ve vakit kaybına neden olabilecekti. görsel muayene gibi ucuz ve hızlı parametreler ile kolayca yapılır. Dolayısıyla. 2. HACCP ve BRC standartları “Kalite” . 3.ENTEGRASYON Standartların hayatımızı kolaylaştırdığı ve sanayi toplumuna büyük olanaklar yarattığı kuşkusuzdur. HACCP proses'in kritik yerlerinde kontrolun çok iyi yapılmasını sağlar. “Hijyen ve Gıda Güvenliği” kavramlarına özel ve alışılanın dışında anlamlar vererek.

11.5 maddesinde şöyle açıklamaktadır: 7. 297 . çalıştıracak ve iyileştirecek personelin gıda bilimleri konusunda bilgi ve beceriye sahip kişiler arasından seçilmesi ve çok fonksiyonlu ekiplerin kurulması gereklidir. olası tehlikeleri belirleme ve buna bağlı kayıpları engelleme gereksinimleri üzerine kurulmuştur. Fakat gıda da durum biraz daha karmaşıktır. Bu nedenle işletmelerde gıda güvenlik sistemlerini kuracak. Standardın her sektöre hitap eden genel yapısından dolayı bu gerekliliğin gıda sektörü için beklentileri çoğu sektörden daha fazladır. Ülkemizde HACCP. süt ve su ürünü işleyen firmalar için HACCP uygulamalarına öncelik vermiştir ve sistemin kurulması için öngörülen süre Haziran 2000'de dolmuştur. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. 16.1998 tarihli ve 23367 sayılı Resmi Gazetede Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı tarafından yayımlanan "Gıdaların üretimi. Bu gereklilik ürünün proses içerinde zarar görmesini önleyecek depolama. taşımayı ambalajlamayı.5 Ürünün Korunması Kuruluş. Öyle ki gıdayı korumakta başarısız olduğunuz anlarda dahi insan duyuları bu riski taşıyan gıdayı çoğu kez fark edemeyebilir. ambalajlanması. Gıda güvenliği kavramı risk değerlendirme.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 zorunlu uygulama haline getirilmiştir. Uyum için gerekli zaman oluşabilmesi amacıyla yönetmelikler değişikliklere uğratılıp bu terminler uzatılsa da mevzuat açısından bugün itibariyle çoğu işletme eksik durumdadır. dayanıklı ve sağlıklı ürünler sunma ihtiyacından yola çıkarak diyebiliriz ki gıda ve içecek üreten firmalar.06. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır.1997 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan "Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği".5. Aynı zamanda risk değerlendirme tehlikelerinin gerçekçi olarak olasılığının belirlenmesi için bilgi ve tecrübe gerektir. taşıma. ISO 9001 gibi sistem standartları tarafından istenmese dahi zaten ürün performansında gözle görülür olumsuzluklar yaratmayacağı seviyeye kadar ticari sebeplerden dolayı sağlanır Örneğin yağmurun zarar verdiği bir ürünü hiçbir üretici ya da ticaret yapan korumamazlık yapmaz. depolanması. 7. 09. tüketimi ve denetlenmesine dair yönetmelik" ile gıda üreten işletmeler için yasal bir zorunluluktur. Bakanlık 1998 yılında yayınladığı yönetmelik ile özellikle gıdalar içerisinde en riskli grubu oluşturan et. ambalajlama ve sevkıyatı aşamaları için yöntem tespitini ve belirlenen bu yönetim etkin olarak kullanımı şart koşmaktadır. Gıda sektörü için en önemli müşteri beklentisi olan güvenli. tanımlamayı. Muhafaza. ÜRÜNÜN KORUNMASI ISO 9001:2000 kalite yönetim sistem standardı ürünün taşınması.5. depolamayı ve korumayı içermelidir. Risk değerlendirme tehlike analizinin ana konusudur ve bir kontrol noktasının ne şekilde risk taşıdığını ortaya koyan bilimsel bir süreçtir. müşteri ihtiyaç ve beklentilerine odaklanan ISO 9001 kalite yönetim sistemleri ile entegre gıda güvenlik sistemleri kurmalı ve sürekliliğini sağlamalıdırlar. Çünkü birçok sektörde ürünün korunması. Bu muhafaza.I. muhafazası ve sevkiyatı için ilgili sistemin taşıması gereken şartları 7.

Bu bir çeşit ürün gerçekleştirmedir ve HACCP çalışmasında göz önüne alınmalıdır. paketleme materyali üzerine belirlenmiş çizimin yapılması sıcaklık ve nem oranlarını da içeren depolama koşulları. Kuruluş ürünün özel karakterini koruması için gerekli işleme. paketleme. yapısı ve yerleşimi.5 Ürünün Korunması Kuruluş. Örneklemeli kalite kontrol yaklaşımında hata oranının % 0 olması sağlanamaz. Çünkü. Muhafaza. binaların çevresi. Not: “Koruma” bir ürün içine koruyucu bir katkı ilavesi anlamını değil. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. Bunlar: 7. Bu muhafaza. Fakat. depolamayı ve korumayı içermelidir. paketleme sonrası depolama faaliyetlerini kapsar. Ürün koruması aynı zamanda üretim süresince oluşabilecek istem dışı bulaşmayı da göz önüne almalıdır: son ürünün kalitesine ve güvenliğine etki edebilecek 298 .I. koruma ve dağıtım koşullarını sağladığından emin olmalıdır. raf ömrü veya müşteri gereksinimleri. depolama. binlerce ton gıda üreten. dağıtan ya da satan bir firmadan tek bir adet kontamine olmuş (bulaşmış) gıdanın sevk edilmesi belki de o gıdayı tüketen kişinin hastalanmasına ve hatta ölmesine sebep olmaktadır. dizaynı. uygun paketleme. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. kontaminasyon(bulaşma) tehlikesi. Bu alanla ilgili prosedürler üretimden sonra yetersiz muamele veya depolama sonucu tehlike ile karşılaşmasını engellemelidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Gıdada tehlikeler çoğunlukla düzenli olarak dağılmamıştır. Son ürünün tamamının örneklenmesi ve test edilmesi ise uygulamada pratik değildir. Bu bağlamda dikkate alınması gereken etkenler aşağıdaki gibidir.5. sıcaklık ve nem oranlarını da içeren dağıtım koşulları. tanımlamayı. çok düşük miktarlardaki kirletici dahi. yasal ve düzenleyici gereksinimler. stok rotasyonu. Ayrıca. taşımayı ambalajlamayı. gıda üreticisi tüm ürünün testini gerçekleştirse bile veri toplamadan doğan hatalar ve ekipmandan ileri gelebilecek sınırlamalar gibi nedenlerle yine de tam bir koruma sağlayamayacaktır. Gıda güvenliğinde istenilen hata seviyesi 0'dır. Dolayısıyla örnekleme usulü ile yapılan testlerle gıdanın % 100 güvenli olması sağlanamaz. üretim ve paketleme öncesi ve sonrası hijyen ve haşere kontrolü. ISO 22000:2005 standardı bu durumdan dolayı gıda ve içecek sektöründe ürünün korunmasına ilişkin ISO 9001:2000 standardının gereklerine ilave olarak aşağıdakilerin de yerine getirilmesini beklemektedir. hastalık yapıcı ve hatta öldürücü olabilmektedir.

Dolayısıyla.I. Bu durumda ele alınacak olan taşıma araçları ve özellikle gerekliyse soğuk zincir de aynı depolama fonksiyonundakine benzer gerekliliklere sahip olmalıdır. firma bakım ekibi kayıtları ya da 299 . standardın bu şartına göre ürününü sevk ederken ürünün zarar görmesini veya bozulmasını engellemek için önleyici tedbirler almalı ve teslim yerine kadar ürünü korumalıdır. b) Ambalajlama Paketleme. Bu ilave beklentiler tamamıyla gıda sektörünün özel durumundan kaynaklanmaktadır. zaman sayaçları. Bu husus gıda güvenliğini ortadan kaldırabilmektedir. ISO 22000:2005 yardımıyla oluşturulacak olan HACCP sistemi yardımıyla bu kontrollerin türü ve sıklıkları tespit edilebilir. Tehlike analizleri ise ISO 22000:2005 sisteminin bir parçasıdır. ortaya çıkabilecek tehlikelerin önceden simüle edilmesi ve buna göre bu tehlikeleri önlemek için tedbirler alınması gerekmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 tehlikelerle karşı karşıya kalınmadığından emin olmak için proses boyunca gerekli önlem alınmalıdır. kasayı soğutan soğutucu ünite ve soğutucu üniteyi kumanda eden parçalar sistematik bir biçimde periyodik bakımdan geçirilmelidir. ekipman ve sistemlerin periyodik bakımlarının sistematik hale getirilmesi zorunludur. firma bakım ekibi kayıtları ya da elektronik sistemlerde soft ortamdaki bakım kayıtları olabilir. ambalaj üzerindeki mikronlarla ölçülebilecek bir delik. gıda. Yukarıda italic biçimde yazılı ürünün korunmasına ilişkin ISO 22000:2005 şartı en basit haliyle aşağıdaki gibi yorumlanabilir. Yani. a) Depolama ISO 9001:2000 standardı ürünün depodaki durumunun ve deponun şartlarının uygun aralıklarla kontrol edilmesini istemektedir. Yukarıdaki madde içerik açısından karşılaştırmaya gerek kalmayacak kadar ISO 9001:2000’in aynı maddesindeki beklentilerden farklıdır. Burada özellikle soğuk hava depolarındaki makine. Ayrıca soğuk hava depolarının çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. ambalaj kalitesi açısından değerlendirilmeli ve tehlike analizleri sırasında ambalajlama proseslerinde tehlike ve risk olduğu tespit edilirse bu proseslerde kritik kontrol noktaları tanımlanmalıdır. kelebeklerin larvalarını ürünün içine bırakmasına ve ürünün kurtlanmasına sebep olmaktadır. ambalajlama ve işaretleme proseslerin kontrol edilmesi şartı ürün güvenliği açısından önemli unsurların da kontrol edilmesini şart koşmaktadır. Sistematik hale getirilen periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. Bu kez soğuk zinciri oluşturan sevkiyat araçları. Bu periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. c) Muhafaza ISO 9001:2000 standardının bu maddesi ürünün muhafazasının güvence altına alınmasını ve bozulmasını veya hasar görmesini önleyecek tedbirler alınmasını istemektedir. Mesela. d) Sevkiyat Firma. Bu maddenin şartlarını yerine getirmek için bir gıda işletmesinde yapılması gereken tehlike analizlerinin yapılmasıdır. araçlardaki kasa.

ISO 22000:2005’in ülkemizdeki karşılık standardı bu makale hazırlandığı tarih itibariyle yayınlanmamıştır. Geneva. Aksi takdirde bugün için sermaye gücü belirli düzeyin üzerindeki firmalar zaten yurtdışı olanaklarını kullanarak ve yabancı belgelendirme kuruluşları ile işbirliğine girerek uluslararası rekabette yapmaları gerekeni gecikmeksizin tamamlamaktadırlar. Bülten. Mayıs 2002 World Healt Organization. Codex Alimentarius Food Hygiene Basic Texts. ISO 9001:2000-Quality management systems-Requirements . 8. Food and Agricultural Organization of the United Nations.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 elektronik sistemlerde soft ortamda kayıtlı olanlar olabilir.MMO İzmir Şubesi. SONUÇ ISO 9001:2000’nin gıda sektörü için yorumu olan ISO 22000:2005-BRC sadece gıda üreticileri açısından değil onlara tedarikçi olanların da bundan sonra uyması gereken kuralları açıklamaktadır. kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. December 2002 International Standards Organizations. yaygın kullanımını ve işletmelerin bu yönlü çabalarındaki kolaylığı arttırmayı sağlayacaktır. KAYNAKLAR • • • • • BRC Food.I. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak ayarlanmalı. Rome. 1997 300 .. D. Özellikle de bugüne kadar kapsama girmeyen ve tesis imalatını gerçekleştiren depo üreticileri. o depoları soğutan üniteleri imal edenler ve nihayetinde soğuk zinciri oluşturan sevk araçlarını dizayn ve imal edenler ISO 22000:2005’in gereklerinin sağlanabildiği ortamlara uygun ürünleri/üretimleri ile rekabette bir adım önde olabileceklerdir. Ülkemizde resmi standart yayın kurumu olan TSE ’nin. gıda sektörü temsilcileri üniversiteler ve sektörün diğer meslek kuruluşları ile ortaklaşa olarak bu standardı bir an önce Türk Standardı olarak yayınlaması.Bunların dışında aracın soğuk hava bölmesinin çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. Depo işleyişinden farklı olarak sevkıyatta çalışan ve araca yükleme-boşaltma yapan personel ile aracın sürücüsü ISO 9001:2000-ISO 22000:2005-BRC ve HACCP eğitimlerinden geçirilmeli ve eğitimlerin etkinliği uygun metotlar kullanılarak ölçülmelidir. standardın sektördeki kabulünü. ISO 22000:2005 Menemenlioğlu. “Gıda Sektöründe ISO 9001:2000 ve HACCP Uygulamaları:ISO 15161:2001”. Zaten bugün için ilk olarak ihracat ağırlıklı çalışan ve uluslararası sermayeli firmaların ISO 22000:2005 kurulum çalışmalarına başlamış olması bu eğilimin en büyük kanıtıdır.2008 International Standards Organizations. zaman sayaçları. V Edition.

106 İsmail EKMEKÇİ…… 97 Kadir İSA …………… 58.I. 97.. 183 Mehmet BİLGİLİ……… 81..248 Osman KARA…………. 236 İsmail EKMEKÇİ….128... 165 M. 220 Ali KILIÇARSLAN…… 165 Alper YILMAZ………. 81. 62 Ahmet FERTELLİ…… 120 Ali BOLATTÜRK. 151 Şebnem TAVMAN………. Güray ŞENOL…… 111 Nagihan BİLİR……… 193 Nurdil ESKİN………. 106 Kıvanç ARSLANTAŞ…... 120. 174 O. 270 Seher KUYUMCUOĞLU 286 Semra Ülkü………… 227 Serhan KÜÇÜKA……… 151 Serkan SUNU…………. 69. 62 Tuncay YILMAZ………..... 5 Ender ERDOĞAN…. Bilgen ETKİN……… 205 Abdullah YILDIZ……. HOŞÖZ……………. 220 Ahmet COŞKUN.... 41 Korhan ALTINKAYA… 12 M. 236 Dilek KUMLUTAŞ……… 46 Ebru HANCIOĞLU……. Kemal ÖZTÜRK…… 262 H. 81. Maurizio ZAGO… 111 N... 5 Arif ÖZBEK…………… 128 Beşir ŞAHİN…………. ÖZDİKİCİLER……..89 Ertaç HÜRDOĞAN… 248 Fikret PAZIR………….. 120... Kürşad ERSOY…… 193 H. 89 Bülent Orhan………….89 Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU. 258 Orhan BÜYÜKALACA. Turhan ÇOBAN….. 286 Tansel KOYUN.... 19 Canan CİMŞİT…….. 46 Mohgtada MOBEDİ… 227 Mr. 258 Gamze GEDİZ İLDİŞ… 227 Gökhan ARSLAN……. 62 Ali GÜNGÖR…………. 248 Turan ERKAN………… 279 301 . 220 H.. Tekin ÖZTÜRK….. 97 Erdoğan ŞİMŞEK……. 19. 174 Gökhan GÜRLEK……. 128 ARİF HEPBAŞLI………. 248 Özlem ÇETİN………… 12 Safiye Nur DİRİM……. Mutlu ÖZTÜRK…… 262 Hakan SEMERCİ…………292 Hasan ACÜL…… 31 Hüseyin PEHLİVAN… 58 İ.....128...53 Mehmet ORHAN… 53 Mete ÖZŞEN……………..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 YAZARLAR DİZİNİ A.

. 270 Yunus ÇERÇİ…………. 205 Yusuf POLAT…………. 137 Vildan KÜÇÜK……….I.. 89 Ziya Haktan KARADENİZ…46 302 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Veli DOĞAN……………. 81.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 AKDENİZ SOĞUTMA 303 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 304 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 DORİN SPA 305 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 306 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 307 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 308 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 309 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 310 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 311 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 312 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 313 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 314 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 315 .I.