I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR DİZİN
OTURUM I : ISI POMPALARI Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar……………………………………………… Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI 5

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları…………………………………………………………………………………........... 12 Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı………… Bülent Orhan – Ali GÜNGÖR OTURUM II : SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler… Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar………………… Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel……………… ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ - Dilek KUMLUTAŞ - Mete ÖZŞEN OTURUM III : AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım………………………. Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi………………………………………… Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi.. Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması………………………………………………………… M. Turhan ÇOBAN OTURUM IV : SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü……………………………………………………………………….. Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları, Arızaları ve Çözüm Yöntemleri……………… Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri……………… İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA OTURUM V : KONTROL, TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri……………………………………………………………………………………....... Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu.....................…………………….. Mr. Maurizio ZAGO – N. Güray ŞENOL 106 111 81 89 97 53 58 62 31 41 46 19

69

1

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
OTURUM VI: İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi… Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi………………………………. Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu…………………………………………………………… Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi…………………………………………………………..……... 151 Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA OTURUM VII: SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi……………… Ali KILIÇARSLAN – M. HOŞÖZ 165 120

128 137

Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması……………………………. 174 Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması…………………………………………………………………………………………..... 183 M. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi… Nagihan BİLİR – H. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi………………………………………………………………………………………………. A. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ OTURUM VIII: ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi…………………………………………………. Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı…………………………………………. Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi…………………………………………………………………………………………. Canan CİMŞİT – İ. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi……………………………………………. Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA OTURUM IX: GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler…………………………………………. Fikret PAZIR – O. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması…………………………………………………………. H. Mutlu ÖZTÜRK – H. Kemal ÖZTÜRK 262 258 220 227 193

205

236 248

2

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi……………………………………………………………………………………. 270 Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM OTURUM X: GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri………………………………. Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi…………………. Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler………………………………………………. Hakan SEMERCİ YAZARLAR DİZİNİ................................................................................................................................ 279 286 292

301

3

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

OTURUM I ISI POMPALARI

Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN

Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı Bülent Orhan – Prof. Dr. Ali GÜNGÖR

4

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

TOPRAK KAYNAKLI ISI POMPASI SİSTEMİ UYGULAMALARI
Ebru Hancıoğlu*, Arif Hepbaşlı** *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, İZMİR **İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Jeotermal Enerji Araştırma ve Uygulama Merkezi, İZMİR ebrukuzgunkaya@ iyte.edu.tr, arifhepbasli@ ege.edu.tr ÖZET Isı pompalı sistemler, enerji verimli sistemlerdir. Bu çalışmada, iki farklı uygulama; soğutma ve kurutma uygulamaları ele alınmıştır. Birinci uygulamada, bir hacmin toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP) ile soğutulmasının performansının incelendi. İkinci uygulama ise, TKIP’lı bir kurutma kabininde defne yapraklarının tek katmanlı kurutma işleminin ve bileşenleri ile birlikte tüm TKIP’sı sisteminin enerji analizi yapıldı. Bu sistem, İzmir/Türkiye’deki, Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde, tasarlandı, kuruldu ve test edildi. TKIP cihazı ve tüm sistem için etki katsayısı (EK) değerleri, sırasıyla, 1,63-2,88 ve 1,45-2,65 aralığında bulunurken, sistem bazında özgül nem çekme oranı 0,122 kg/kWh olarak elde edildi. Anahtar Sözcükler: Etki Katsayısı, Soğutma, Kurutma, Özgül nem çekme oranı (ÖNCO), toprak kaynaklı ısı pompası.

1. GİRİŞ Ülkemiz jeotermal enerji potansiyeli bakımından, dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Bununla beraber, potansiyelimizin çok az bir kısmı, yaklaşık olarak % 3’ü kullanılmaktadır. Ülkemizde, aynı zamanda düşük sıcaklıkta jeotermal kaynaklar da mevcuttur. Ayrıca, ülkemiz bitki çeşitliliği bakımından dünyanın sayılı birkaç ülkesi arasında yer almaktadır. Yeni teknolojilerin, kalite, enerji ve çevre konularında son düzenlemelere uymayan proseslerin yerini alması beklenmektedir. Toprak kaynaklı ısı pompaları, enerji verimli ekipmanlardır. Isı pompaları çalışma sırasında, performans katsayılarının yüksek olmasından dolayı daha az enerjiye ihtiyaç duyarlar. Dolayısıyla elde edilen enerjinin sarf edilenden daha yüksek olması ile, enerji tasarrufu sağlarlar. Bu nedenle ısı pompaları hem kullanıcıya hem de ülke ekonomisine büyük katkı sağlarlar. Kurutma, sanayide oldukça yaygın kullanılan enerji yoğun işlemlerden biridir. Çoğu sanayileşmiş ülkede, kurutmada kullanılan enerjinin payı, ülkenin sanayide tükettiği enerjinin % 7-15 arasında olup, çoğunlukla ısıl verimi % 25’den % 50’ ye kadar değişir [1,2]. Bu değerler, kurutucunun seçiminde önemli rol oynayan gıda ürününün kurutma karakteristiklerine göre farklılık göstermekte olup, kurutma işlemlerinde enerji tasarrufuna odaklanılmasının açık birer göstergesidir. Kurutma, belki de en çok enerji yoğun proseslerden biridir. Tahminler; odun ürünleri imalatında toplam enerjinin % 70’inden fazlasının, tekstil ürünleri imalatında toplam enerjinin % 50’sinin ve buğday, mısır gibi tarım ürünlerindeki toplam enerji ihtiyacının % 60’ından fazlasının kurutma prosesinde tüketildiğini göstermektedir. Bu değerler, yürütülecek olan enerji verimliliği çalışmalarının önemini açıkça göstermektedir. 1980’lerden beri, enerji fiyatlarındaki artış, kirlilik üzerine yasal düzenlemeler, çalışma koşulları ve emniyet ihtiyaçları gittikçe sıkılaşmaktadır. Bu ihtiyaçları ve enerji tüketimini karşılamak için, kurutma metotları ve kurutucu tasarımı ile ilgili yeni teknolojilerin kullanılması gerekmektedir. Isı pompalı kurutucular, kurutucudan çıkan akışkan veya gazdan, enerjinin geri alımına izin vermesinden dolayı enerjiverimli kurutma ekipmanıdır. Çok değişik ısı geri kazanım uygulamaları söz konusudur. Bu bağlamda, kurutucudan

5

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
çıkan sıcaklığın veya nemli havanın ısıl enerjisinin, dışarı atılması yerine, tekrar ısı pompasında kullanılmasıyla enerji tasarrufu sağlanmış olunur. Isı pompalı kurutucu (IPK), alışıla gelmiş sıcak havalı kurutucular ile kıyaslandığı zaman, daha yüksek enerji verimini, daha iyi kalitede tutmayı ve çevre koşullarından bağımsız olarak işletilebilmeyi sağlar. Ayrıca, enerji yoğun bir işlem olan kurutmada, iyileştirmenin yapılabilmesi için araştırma ve geliştirme çalışmaları gereklidir. Ancak, bu teknolojinin ülkemiz sanayisinde uygulaması, diğer ısı pompası sistemlerinde olduğu gibi, pek yaygın olmayıp, sınırlı sayıdadır [3]. Yukarıdaki açıklamalardan, IPK’nun hibrit bir kurutma sistemi olduğu açıkça görülmektedir. Başka bir deyişle, IPK; ısı pompası ve kurutucu olmak üzere, iki mühendislik sisteminin kombinasyonundan oluşur. Isı pompası destekli kurutmayla, düşük enerji tüketilerek, daha iyi ürün kalitesinin sağlanması için kontrol edilebilir bir kurutma ortamı (sıcaklık ve nem) sağlanır [4]. Bu çalışmada, ısı pompasının hem soğutmada hem de kurutmada kullanılan enerji verimliliği kavramları sunularak, enerji verimliliği hesaplanmıştır. 2. SİSTEM TANITIMI Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde daha önce yüksek lisans tezi kapsamında taban alanı 65 m2, ısıtma kapasitesi 3,8 kW ve soğutma kapasitesi 4,2 kW olan bir dersliğin, TKIPsı ile ısıtılması/soğutulması amaçlanmış ve toprak kaynaklı ısı pompalı bir sistem kurulmuştur. Bu konuda değişik çalışmalar yapılmıştır. Doktora tezi kapsamında bu düzeneğe bir kurutma kabini eklenerek kurutma amaçlı olarak çalıştırılması öngörülmüştür [5]. TKIP sistemin ısıtma kapasitesi 3,8 kW olduğu için TKIPK sistemi ona göre tasarlanmıştır. Ülkemizde giderek artan kurutma proseslerine ihtiyaç göz önüne alınarak, kurutma işlemlerinin yoğun enerji kullanımı ve ısı pompalarının enerji tasarrufu özellikleri birleştirilerek kurutma işlemlerinde enerji tasarrufu sağlanması amaçlanmaktadır Toprak kaynaklı ısı pompalı kurutma sistemi, üç üniteden oluşmaktadır: (a) ısı pompası devresi, (b) toprak ısı değiştiricisi devresi ve (c) kurutma kabini. Sistemin şematik gösterimi Şekil 1’de ve gösterilmiştir. (a) Isı pompası devresi: İki adet plakalı ısı değiştiricisi, dört yollu vana, selenoid vana ve kılcal borudan oluşmaktadır. Soğutucu akışkan olarak R-22’nin kullanıldığı sistemde, ölçüm yapmak amacıyla, kompresörün emme ve basma hattına birer manometre konulmuştur. (b) Toprak ısı değiştirici devresi: Toprak altına düşey olarak yerleştirilen 50 m derinliğinde, U-şeklinde 32 mm çapında polietilen borudan oluşmaktadır. Antifiriz-su karışımı (salamura)nın sirkülasyonu için bir pompa, genleşme tankı, hava alma ve emniyet ventilinden oluşmaktadır. Ölçüm amacıyla; bir adet rotametre, ısı değiştiricisine giren ve çıkan suyun sıcaklıklarını ölçmek için 2 adet termometre bulunmaktadır. (c) Kurutucu devresi ve fan-coil devresi: Kabin 1 m x 1 m x m ebatlarındadır. 0.5 x 1 m ebatlarında 18 tepsi bulunmaktadır. Yoğuşturucu ve fan kurutma kanalı içine yerleştirilmiştir. Yerleştirilen yoğuşturucu hava soğutmalı tiptir ve çalışma akışkanı olarak R-22 ve hava kullanmaktadır. Egsoz havası dışarı atılmayıp tekrar sisteme kurutma kanalı vasıtasıyla geri gönderilmekte ve böylece ısıdan geri kazanım sağlanmaktadır. Nem ölçer ve sıcaklık ölçerler giriş ve çıkış havalarını ölçmek amacıyla kanalın giriş ve çıkışlarına yerleştirilmiştir. Hava debisi orifizmetre ile ölçülmektedir. (d) Fan-coil devresi: İki adet fan-coil ve sirkülasyon pompasından oluşmuştur. Devrede dolaşan suyun sıcaklığının tespiti için pompanın giriş ve çıkışına birer termometre konulmuştur.

6

P4 T5 T9. ω8* KURUTUCU Eksoz Havası T8. Genişleme Valfi T3. 3. Isı pompası dört yolu vana ile sistem çalışması soğutma ve ısıtma olarak ayarlanmaktadır. 3. sü . P2 W Kompresö r a c Ürün mü. sürekli-akış olduğu varsayılarak hesaplanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sürekli-hal. ısı çıktısını ve enerji verimliliklerini bulmak için kullanılmaktadır. Tü. Sistemde ısı pompası ana sistem olmakta soğutma ve kurutma uygulaması.ISI POMPASI Yoğuşturucu T2.1 Isı pompasının performansının değerlendirilmesi 7 . ω9 T6 T7. ω8 BuharlaştırıcıYoğuşturucu Buharlaştırıcı. Sistemin şematik gösterimi[5]. hü. PERFORMANS DEĞERLENDİRME Kütle ve enerji denklikleri. P3 Dört-yollu vana Buharlaştırı cı- d T1. P1 FAN-COİL ÜNİTESİ T4. İZMİR T8*.I. 9-12 EKİM 2008. ω7 Taze H b TOPRAK ISI DEĞİŞTİRİCİSİ Şekil 1. sistemin kütle ve enerji denklikleri hem ısı pompası hem de kurutma fırınına ve soğutma için uygulanarak iki kademede incelenmiştir.

Buharlaştırı cıGenleşme Vanası Yoğuşturuc u- Kompres ör W Şekil 2. & & ∑ m giren = ∑ mçikan (1) & şeklindedir. 9-12 EKİM 2008. Soğutma ve kurutma uygulamasına göre sistem.çikti = W giren − Wçikan .I.giren = Q giren _ Qçikan . İZMİR Toprak kaynaklı ısı pompasının şematik gösterimi. dört yollu vana ile sistem çalışması ayarlanmaktadır. Q = Qnet . Isı pompalı sistemin şematik gösterimi Kütle dengesi Genel kütle dengesi. net ısı giriş akımı ve W = Wnet . daha açık bir şekilde de yazılabilir: & & & & Q + ∑ m giren h giren = W + ∑ mçikan hçikan (3) & & & & & & & & Burada. & & m sa ( h giren − hçikan ) = m s ( h giren − hçikan ) (4) IP ünitesinin ( EK IP ) ve tüm IP sisteminin ( EK sis ) enerji-bazlı verimliliği. EK IP = & & Q yoğ veya Qbuh & W komp . sırasıyla aşağıda gösterilmiştir: EK IP & & Q yoğ veya Qbuh = & W komp (5) veya elektrik girişi terimi yerine. aşağıdaki gibi gösterilebilir: & & ∑ Qgiren = ∑ Qçikan (2) Genel enerji dengesi. Şekil 2’de verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Burada. Enerji dengesi eşitliği. giren enerji terimlerini çıkan enerji terimlerine eşitleyerek yazılır. Enerji dengesi Genel enerji dengesi.elek (6) 8 . net iş çıktı akımıdır. m kütlesel debidir.

elek = W fan /( η fan .2 Kurutucunun performansının değerlendirilmesi ÖNÇO = & ms & & Wısıtıcı . bir saatte alınan suyun miktarıdır (kg). İZMİR ve soğutma istemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W (7) pompa veya elektriksel terimlerle EK sis = & Wkomp .elek η fan . Tablo 1.mek ) & & W pompa . ÖNÇO değeri bu çalışmada iki farklı kurutucu tipinin maydanozun kurutulması sırasındaki performanslarını kıyaslama amacıyla kullanılmıştır.mek ) olmaktadır.elek η komp . m s .71 Sistem 3.I. Tablo 1’ de özetlenmiştir.elek + W pompa . 3. & & W komp .elek η pompa . 9-12 EKİM 2008.elek (14) & Burada.elek + W fan .elek (10) verilmektedir.mek ) ve (11) (12) (13) & & W fan .elek & Q yoğ & +W (8) pompa .elek = W komp /( η komp . İncelenen ısı pompasının EK ve ÖNÇO değerleri Tanım Soğutma EK IP 4. (9) EK sis = & Q yoğ & & & Wkomp .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.12 ÖNÇO (kg sb/hm2) - 9 .elek = W pompa /( η pompa . Burada.elek Kurutma sistemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W pompa & + W fan veya elektriksel terimlerle.elek + W fan . 4. BULGULAR VE TARTIŞMA Toprak kaynaklı ısı pompası siteminin iki uygulaması için soğutma ve kurutma olarak iki bölümde incelemiş ve EK ve ÖNÇO değerleri.

Soğutma için hesaplanan bu değerler ısıtmada daha yüksek çıkacaktır. 100 m’lik toprak ısı değiştiricisi dikey olarak gömülmüştür. sırasıyla 2.65 1. sırasıyla.6 ila 2. İlk maliyetin pahalı olmasına rağmen. Sistem yeterince çalıştırıldığında oda sıcaklığı hedeflenen 21 oC 'ye düşürülmüştür. Elde edilen ana sonuçlar aşağıda özetlenmiştir: a) TKIP soğutma ünitesi için. iki farklı ısı pompası sistemi uygulaması verilmiştir. Bu sonuçla her bir metreye 84.1 olarak tespit edilmiştir. toprak kaynaklı ısı pompalarının SEK’sı 3' ün üzerindedir. İZMİR elek Kurutma elek 3. “Sanayi-Üniversite İşbirliği” kurulmalı ve bu teknolojinin ülkemizde yaygınlaşması sağlanmalıdır. EK değerleri.88 1.12 bulunmuştur. kızgın buhar soğutucusuz ise 2. Sistemi kızgın buhar soğutucusu devreye alınmadan test edilmiş ve toprak ısı değiştiricinin net kapasitesi tespit edilmeye çalışılmıştır. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri.4 W ısı enerjisi toprağa atılmıştır (84. enerji yoğun sistemlerdir ve ısı pompalı hibrit sistemlerin kullanılması ile enerji tasarrufu sağlanmaktadır.88 ve 1.8 arasındadır. Bunun en büyük nedeni toprak altında sıcaklığın mevsimlere göre çok fazla değişkenlik göstermemesidir. Isı pompalı sistemler ile desteklenmelidir. teorik analiz yapılmış ve deneysel veriye dayalı olarak ele alınan sistemlerin performansı değerlendirilmiştir. TKIP kurutma istemi için. 10 . 470 m’dir. toprak ısı değiştiricisine gitmesi gereken enerjiyi atmak dolayısıyla evaparasyon basıncını düşürmek için.0455880 Hesaplanan soğutma ve ısıtma kapasitesine göre. Kurutma sistemleri. İzmir şartlarında toprak ısı değiştiricisinde iyi bir verim elde edilmiştir.122 bulunmuştur. Sistemde yeterli toprak ısı değiştirici boru boyu ile COP yaklaşık 3 olup.88 ve 1. ısı kaynağı olarak. IP ünitenin EK değerleri. temiz bir enerji kaynağı olması ve yıl boyunca toprak sıcaklığının sabit kalması. bu verimlilik bir ısı pompası için uygun değerdir. kızgın buhar soğutuculu ile yaklaşık 3.39 2. Havadan havaya ısı pompalarında soğutma için etki katsayısı 2. IP ünitenin EK değerleri.12 olarak bulunurken.12 2. Toprak altına bıraktığımız prob ısı değiştiricisi borusuna hemen bitişik bırakıldığından yüksek değer okunmuştur.I. Avrupa da ve Amerika da çok yaygın olarak kullanılan toprak kaynaklı ısı pompalarına. kondenser basıncını düşürmek.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sırasıyla 4. gerek maliyetlerin düşürülmesi gerekse etki katsayısının arttırılması konusunda. 5. 15 oC ölçülmüştür. Bu bağlamda. c) Toprağın. ön görülen toprak ısı değiştiricisi boyu. Evaporasyon sıcaklığı 2 oC sağlanarak fan-coil devresine yaklaşık 8 oC su gönderilmiştir. Bu manada hedefe ulaşılmıştır.122 bulunmuştur. Bu sıcaklık yukarı çıktıkça bu sıcaklık düşmektedir.63 bulunmuştur. 1800 kg/h debide 2 oC lik bir sıcaklık farkı elde edilmiştir.63 bulunmuştur. Sistemin verimliliği. Bu değer daha önce yapılan denemelerle literatürde verilen değerle aynı. Eşitlik (7) ve (8) kullanılarak. b) TKIP kurutma sistemi için. sırasıyla. yani. ülkemizde de gereken önem verilmelidir. Dolayısıyla. Soğutma mevsimi için. sırasıyla 2.1. Hesaplanan ÖNÇO değeri 0.65 ve 1. Eldeki imkanlar ölçüsünde deney düzeneği için 50 m sondaj yapılarak. kış şartı için 106 m ve yaz şartı için ise.65 ve 1.45 olarak bulunurken. 2. 2.45 0. bir çoğundan da daha yüksektir.4 W/m). Fan-coil'de hava üfleme sıcaklığı. Eşitlik (5) ve (6) kullanılarak. Bu çalışmada elde edilen sonuçlardan görüleceği gibi.63 2. Normal şartlarda bu derinlikte toprak sıcaklığı 15 ila 25 oC arasındadır. Bu çalışmada dış sıcaklık 36 oC iken 50 m deki toprak sıcaklığı 28 oC civarında ölçülmüştür.71 ve 3.39 ve 2. Kurutma için ÖNÇO değeri 0. sırasıyla. ısı pompalarında kullanılmasını cazip hale getirmiştir. 36 oC 'ye göre daha iyi bir sıcaklık olduğundan toprak kaynaklı ısı pompaları daha verimli çalışmaktadır. SONUÇ Bu çalışmada.45 olarak bulunurken. kızgın buhar soğutuculu ve kızgın buhar soğutucusuz olarak incelendiğinde. 3. IP ünitenin EK değerleri. Elde edilen ısının atılmasında 25 oC. 9-12 EKİM 2008. Bu çerçevede. sisteme kızgın buhar soğutucusu konulmuştur. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri.

Food Research International. yazarlar tarafından da başka yerde yapıldığı gibi. 9-12 EKİM 2008. Mujumdar A. [4] Prasertsan S.N.S. 34:317-320. Chou S. salt enerji analizi yerine. 721-731. Heat Pump Drying of Agricultural Materials. Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü Doktora tezi. ekserji ve eksergoekonomik analizlerinin de yapılması önerilmektedir. 121-128. 11 . [3] Akın A. and Saen-saby P. 235250. Hawlader M.. I. 1998.K ve Ho J. Heat and Mass Transfer. 2006... Cilt: II.. [2] Chua K. 6. Güneş enerjisi destekli toprak kaynaklı (jeotermal) ısı pompalı bir kurutucunun enerji ve ekserji analizi. KAYNAKLAR [1] Dincer. [5] Hancıoğlu E. İZMİR d) Sistemin performansının değerlendirilmesinde.A. 2001. Isı Pompalı Kurutucularla Emisyonların Azaltılması.C. Sayı: 34.J.. 2000. Batch Drying of Banana Pieces-effect of Stepwise Change in Drying Air Temperature on Drying Kinetics and Product Colour. Moisture transfer analysis during drying of slab woods. 1998. ve Hepbaşlı A. 16(1-2).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Temiz Enerji Sempozyumu Bildiriler Kitabı. III. Drying Technology.

tr ÖZET Yer kaynaklı ısı pompalarının verimi kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır.com.I.5 işletme tasarrufu sağlamıştır. Otel Muğla’ nın Dalaman ilçesi sınırlarında bulunmaktadır.tr. UYGULAMASI TAMAMLANMIŞ ISITMA SİSTEMİ GENEL TARİFİ Uygulama yapılan bina termal sağlık merkezi olarak kullanılan Therme Maris otelidir. deniz. A.Ş-Isı Makineleri San. Tic. uygulanmış bir projemize ait bazı bilgiler verilmektedir. Isı pompasının piyasaya ilk girişinde her yeni konuda olduğu gibi bir direnç oluşmuş bu direnç artan örnek uygulamalarla ortadan nispeten kalkmıştır. yaşanılan ortamın soğutulması istendiğinde içerideki ısıyı daha soğuk olan kaynağa (ısıl kuyuya) taşır. Bu çalışmamızda düşük sıcaklıklı jeotermal kaynağın yer kaynaklı ısı pompasına kaynaklık ettiği ısıtma uygulamalardan birine örnek vermek amacıyla. Bilindiği gibi yer kaynaklı ısı pompası birçok kaynağı kullanarak ısıtma ve soğutma yapabilen sistemlerdir. göl veya yeraltı suyu kullanıldığı gibi yeraltı jeotermal sularda kaynak olarak kullanılabilir.İstanbul altinkaya@isimas. GİRİŞ Yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) bundan yaklaşık 10 yıl önce ülkemizde HVAC sektörüne girdi. Sistem enerjiyi sadece bir kaynaktaki enerjiyi taşımak için kullandığından dolayı işletme maliyetlerinde tasarrufludur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Özlem Çetin ISIMAS A. ozlemcetin@isimas. 12 . 25m2 hamam yerden ısıtmasının ve 2 Adet 18 ton su kapasiteli sağlık havuzunun termal suyu 2 adet 17kW ortalama kapasiteli sudan suya ısı pompası ile ısıtılmaktadır. kömür v. Jeotermal kaynak kullanılması ile elde edilecek işletme maliyetleri karı LPG’ ye göre yaklaşık %70-%80 arasında iken soğutmada split klimaya göre %40 karlıdır. Buna göre. düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakla ısı pompası kullanımı alternatif yakıt olan LPG’ ye göre %87. 9-12 EKİM 2008. Anahtar Kelimeler: Düşük Sıcaklık Jeotermal Kaynak. Yerden doğal olarak çıkan termal su otel çevresindeki doğal havuzlarda birikmekte ve kullanılmaktadır.. Sistem.b) harcayarak değil hali hazırda bir yerde bulunan ısı kaynağını ihtiyaç duyulan yere taşımasıdır. İZMİR DÜŞÜK SICAKLIKLI JEOTERMAL KAYNAKLARIN YER KAYNAKLI ISI POMPALARINDA ISITMADA VE SOĞUTMADA KULLANIMI VE UYGULAMALARI Korhan Altınkaya. 89 otel odası ve villalara sahip otelde. ihtiyaç olan ısıyı bir kaynağı (doğal gaz. Isı Pompası 1. Ayrıca aynı otel için yapılmış jeotermal kaynak ile soğutma çalışması da irdelenmiştir. Bu sistemde verim kaynak sıcaklığı ile doğru orantılıdır. Isı kaynağı olarak toprak. Kaynak sıcaklığı yaklaşık olarak 270C-300C aralığındadır. ve Taah.Ş. Bu proje Muğla’ nın Dalaman ilçesinde bulunan bir termal otelde uygulanmış ve iki yıl süreyle incelenerek çalışma değerleri kayıt altına alınmıştır. İşletme maliyetlerindeki farkın diğer yakıtlara göre oldukça büyük olması sistemi cazip kılan en önemli etken olmuştur. 2. Isıtma durumunda bir ısı pompasının 27 0C jeotermal kaynak suyu sıcaklığında nasıl çalıştığı ve ilk yatırımını ne kadar zamanda karşıladığı uygulanmış bir proje üzerinde incelenerek ortaya çıkarılmıştır. Sistem konvansiyonel sistemlere göre daha yüksek verim ile çalışabilmektedir. Isımas A. Bu çalışmada yer kaynaklı ısı pompalarıyla düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakların kullanımı incelenmektedir.com.Ş’ de 2003 yılından beri WaterFurnace (USA) marka ısı pompalarıyla sektörde yer almaktadır. Bu durumda da ısıl kuyunun soğukluğu sistem verimini belirler. Bu verimin asıl nedeni.

İZMİR Şekil 1. Bu sebepten dolayı ısıtma için kaynak suyu direk olarak cihaz içerisinde dolaştırılmamakta. Kaynak tarafı sıcaklığı 270C. Havuz içerisinde ısınmadan dolayı oluşan tortuyu temizlemek için her günün sonunda havuz suyu boşaltılmakta ve yeniden doldurularak ısıtılmaktadır.I. 9-12 EKİM 2008. Bu incelemede anlatılan uygulamada da kaynak olarak düşük sıcaklıklı yeraltı (jeotermal su ) suyu kullanılarak. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz. Kaynak suyu aşırı mineralli olduğu için ısıtılma durumunda aşırı tortulaşma meydana gelmektedir. havuzlar yerden ve duvardan ısıtma boruları ile ısıtılmaktadır. Bu kaynak proje yerine göre faklılık gösterebilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6 COP’ de çalışmaktadır. Şekil 2. Sağda Isıtılan Sağlık Havuzları Yük tarafı tesisatı suyun fiziksel özelliklerinden dolayı kapalı devre olarak tatlı su ile yapılmıştır. yük tarafında ise istenen sıcaklığın 450C olmasından dolayı ısı pompası ısıtmada ortalama 5. Therme Maris SPA & Termal Otel – Dalaman Sistem yukarıdaki açıklamadan da görüldüğü gibi verimini öncelikle kaynaktan sağlamaktadır.5. yine kullanım suyu olarak kullanılacak düşük sıcaklıklı yeraltı suyu (jeotermal su) ısıtılmaktadır. 13 .

Pompa olarak plastik pompaların kullanılması daha uygun olabilmektedir fakat uygulama yapıldığı yıllarda plastik pompalar konusunda düzgün teknik değerlere ulaşılamadığı için bu yol seçilmiştir. Sistemin Tesisat Şeması Kaynak tarafı bir plakalı ısı değiştiricisi ile kaynak suyundan ayrılmaktadır. Şekil 4. ISITMADA ISI POMPASI KAYNAK TARAFI Bu uygulama bir açık sistem uygulamasıdır. ısısını ısı pompası soğutma devresinden gelen suya vererek ısı değiştiricisinden çıkmakta daha sonra termal kaynak havuzuna bırakılmaktadır. İZMİR EKW17 Filtre EKW17 M T M T M T M T FS T M FS M T M T M T T M M T M T T M HAMAM T M FS HAVUZ 1 HAVUZ 2 T M Şekil 3. 9-12 EKİM 2008. Bu kaynak sıcaklığında. Devre soğuk olduğu için eşanjör içinde herhangi bir tortulaşma sorunu yaşanmamıştır. (Bkz. Bu yüzden kaynak tarafı sirkülasyon pompaları daha küçük basma yüksekliğine sahip pompalardır ve buna bağlı olarak daha az elektrik harcamaktadırlar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Termal kaynaktan gelen 270C sıcaklığındaki termal su. Bunun yanında suyun özelliğinden dolayı pompaların gövdeleri ve çarkları paslanmaz seçilmiştir. Jeotermal Kaynak ile Isıtma Sağlayan Isı Pompaları. Tümüyle titanyum olan bir pompa kullanılması durumda ilk yatırım maliyeti çok fazla yükseleceği için ucuz ve kolay bulunabilir paslanmaz pompa kullanılması ve birkaç yılda bir çarkının ve gövdesinin yenilenmesi müşteri tarafından 14 . Şekil. Belli dönemlerde pompaların çarkları temizlenip değiştirilmektedir. 17kW nominal ısıtma kapasitesi değerine sahip ısı pompası yaklaşık 26kW ısıtma kapasitesinde çalışmaktadır. Titanyum Plakalı Eşanjör ve Tesisatı 3.I.3-Sistemin Tesisat Şeması) Kapalı sistem uygulamalarından farklı olarak kaynak içerisine döşenen polietilen borular yoktur. Isı değiştiricisi içerisinde suyun sıcaklığından başka hiçbir fiziksel ya da kimyasal özelliği değişmemektedir. Termal suyun aşırı agresif olmasından dolayı ısı değiştiricisi olarak titanyum eşanjör kullanılmıştır.

720 kcal/h’ lik ısıtma kapasitesi ile 5.128$’ lık yakıt tükettiği kayıtlardan elde edilmiştir. Sağlık havuzlarındaki suyun ısıtılması ve hamamın ısıtılması bu sıcak su ile sağlanmaktadır. Kaynak tarafının açık sistem değil de kapalı sistem yani polietilen borularla yapılması bu pompa masrafını ortadan kaldıracaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (Bkz.856$ tasarruf etmiştir. Buna karşın eski LPG sistemi aynı değerler için 50. Şekil. Bu değerlere göre. Bu yüzden bu yöntem kullanılmamıştır. Bu durumda sistem bir yılsonunda 43. 4. Bu da yaklaşık olarak %87. Sistem kendini ilk kurulum maliyetine göre yaklaşık 6 ay gibi kısa bir sürede geri ödemiştir. Açık sistemin kapalı sisteme göre diğer avantajları ise kaynak içerisine döşenen boruların maliyetinden tasarruf edilmesi. Her ne kadar sirkülasyon pompasında tüketilen elektrik miktarı artacak olsa da sistem daha sorunsuz ve masrafsız olarak çalışacaktır. Sağda-Kullanılıp Geri Boşaltılan Koy Kaynak tarafından alınan ısı. 15 .3-Sistemin Tesisat Şeması) Havuz ve hamam gündüz saatlerinde açık. ısı pompasında kompresörde sıkıştırılarak yük tarafına 550C sıcak su olarak verilmektedir. Isı pompaları gece suyu ısıtmakta gündüz ısı kayıplarını karşılamaktadır. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz.I.5’ lik bir tasarruf yüzdesi demektir. Bu sayılan avantajlardan dolayı sistemin ilk yatırım maliyeti kapalı sisteme göre çok daha az olmuştur. ALTERNATİF YAKITLA KARŞILAŞTIRILMASI Bu sayılan ısıtma ihtiyaçlar için daha önce bir LPG kazanı kullanılmaktaydı. 5. Sağlık havuzu ortalama 380C’dir ve cihaz bu sıcaklığı elde etmek için 2 yıldır sorunsuz bir şekilde ortalama olarak günde 14 saat çalışmaktadır. Karşılaştırmanın düzgün olabilmesi için LPG tüketimi kıyaslamanın yapıldığı günkü fiyatıyla değerlendirilmiştir. Fakat otelde kaynak olarak kullanılan termal kaynak havuzları aynı zamanda müşterilere havuz olarak da hizmet verdikleri için kapalı sistem boruları görüntü olarak sorun teşkil edecektir. ISI POMPASI YÜK TARAFI Şekil 5. Yük tarafı kapalı bir çevrim olarak tasarlanmıştır. kaynak tarafında boş alana ihtiyaç duyulmaması ve sistemin daha basit olmasıdır. sağlık havuzlarındaki sıcak su ise havuz tabanına ve duvarlarına döşenen yerden ısıtma boruları ile yapılmaktadır. Havuz içerisindeki su günlük olarak değiştirilmektedir. Hamamda ısıtma zemin altına. gece kapalıdır.5 COP’ de çalışan ısı pompası ve kaynak tarafı sirkülasyon pompası 12 ay 365 gün ortalama günlük 14 saat çalışma ile bir yıl boyunca 6.272$ tüketmektedir. 9-12 EKİM 2008. İZMİR tercih edilmiştir. ortalama 44. Otel bakım onarımı tarafından daha önce kullanılan LPG sisteminin ve yeni kurulan ısı pompası sisteminin tüketimleri izlenerek kayıt altına alınmıştır.

Bu çalışmada verilen tüketim değerleri sistemin 2 yıllık çalışması boyunca izlenerek ortalaması alınmış tüketim değerleridir. İşletim Maliyetleri Tablosu Bakım giderleri hesaplanacak olursa.463 YTL Maliyet * (Yıl) 98.883 YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg 16 .93 0. 6. Bu araştırma sonunda otel odalarının. Cihaz oteldeki ısıtma ve soğutma ihtiyaçlarını karşılayarak en yüksek çalışma saatlerine çıkmaktadır ve böylece yukarıdaki tasarruf miktarları hesaplanmıştır. ISITMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Yakıt Cinsi Fuel Oil No:6 Kalorifer Yakıtı Motorin Doğal Gaz LPG Dökmegaz Birim Fiyat 0. Bu sayılan bakım giderleri edilen tasarrufun yanında çok küçük kalmaktadır. Havuz.98305 1.865 149.92 Isıtma Enerjisi 148.186 198.968 223.003 YTL 43. İZMİR Şekil 6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.120 YTL 29. ısı değiştiricisinin 5-6 yılda bir değiştirilmesi.78 Kcal/h Maliyet (saat) 19. Sisteme ait işletim maliyetleri aşağıdaki gibidir.78 Kcal/h 148.84 0.I.49724 0. kaynak tarafı filtreleri bakımı haricinde bir cihaz bakımı söz konusu değildir.80 0.69000 2.78 Kcal/h 148.54000 2.127 YTL 13. Bu sistemde ayrıca ısıtmanın yanı sıra soğutmada da faydalı olacaklardır.78 Kcal/h 148.002 69.64000 Yakıt Isıl Değeri 9562 Kcal/Kg 9875 Kcal/Kg 10256 Kcal/Kg 8250 Kcal/Kg 11100 Kcal/Kg Verim 0. JEOTERMAL KAYNAK İLE SOĞUTMA Sağlık havuzlarının ısıtılması daha önceki bölümlerde anlatıldığı şekilde 17kW nominal kapasiteli iki adet ısı pompası ile 27°C’ deki jeotermal kaynak suyu açık sistem olarak kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Sistemin ısıtması ve performansı geçen yıllar içerisinde incelenmiş ve ısı pompası ile otel içerisinde sağlanabilecek diğer faydalar araştırılmaya başlanmıştır. boyler veya otel ısıtması için LPG’ ye göre %84 karlı olan jeotermal kaynak sistemi soğutmada da chillere göre %40 karlıdır. Bu tasarruf miktarının en yüksek seviyede tutulması için dış hava algılayıcısına bağlı küçük bir otomasyon kurulması gerekmektedir. kaynak tarafı plakalı ısı değiştirici temizliği.80 0.380 YTL 38. Otelin olduğu bölge düşünüldüğünde yaz aylarında hava sıcaklığının kaynak havuz sıcaklığından daha yüksek olduğu dönemlerde ısı pompası chiller cihazı yerine soğutma ihtiyacını karşılayabilir ve sistem daha fazla tasarruf etmiş olabilir. 9-12 EKİM 2008.78 Kcal/h 148. kullanım sıcak suyunun ve kapalı havuzun LPG ile ısıtılmasının yanı sıra otel odalarının chiller ile soğutulmasına alternatif olacak ısı pompası sistemi kurulması tasarlanmıştır.

17 .527 5.524 - Çalışma Saati Soğutma için 2730 Çalışma Saati SOĞUTMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Birim Fiyat 0. her türlü ısıl kaynağı kullanarak düşük işletme maliyetleriyle karşılayabilmektedir.12094 0.46 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 0.256 YTL 73. SONUÇLAR 110. 9-12 EKİM 2008.134 YTL 109.5 COP gibi yüksek bir verim sağlamıştır. 7.216 211.78 Kcal/h 95.527 0.12094 YTL/Kwh 860 Kcal/Kwh 0.99 Isıtma Enerjisi 3.65 0.5 Kcal/Kg Kcal/Kg Kcal/Kwh 0.44 Kcal/h 148. Uygulanan projeden de görüldüğü gibi yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) birçok değişik ısı kaynağından değişik çözümlerle yararlanabilmektedir.2 YTL ** Yakıt alt ısıl değerleri ve birim fiyatları Aralık -2007 tarihli Tesisat Dergisi' nden alınmıştır. Ayrıca kaynağın kendiliğinden yeryüzüne çıkıyor olmasından dolayı açık sistemin en basit ve ucuz şekliyle uygulanabilir olması ilk yatırım maliyetini çok aşağılara çekmiş ve sistemin kendisini 6 ay gibi kısa bir sürede amorti etmesini sağlamıştır.12094 YTL/Kg 7000 YTL/Kg 4640 YTL/Kwh 860 YTL/Kwh 2.80 3. Yer kaynaklı ısı pompası ısıtma. (Kaynak) Sirk. Bu da bize gösteriyor ki nispeten düşük sıcaklıkta olan termal kaynakların da ısıtma için verimli olarak kullanılması birçok diğer yakıtın kullanılmasından ciddi şekilde daha tasarrufludur. İZMİR İthal Sibirya Kömür Yerli Linyit Kömürü Elektrik SPLIT KLİMA Kazan+Chiller Toplam: 0.46 Kcal/h 10.99 0.5 Soğutma Enerjisi 110.000 YTL 28.28900 0.44 Kcal/h 3.489 YTL 3.530 YTL 54. (Kaynak) 0.08 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 6.12094 0.489 YTL 2.12094 0.08 Kcal/h 3. Bu durumda COP kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır. Dalaman yaz şartlarında hava sıcaklığı. var olan bir kaynaktan alınmakta ayrı bir yakıt yakılarak karşılanmamaktadır.718 21. Düşük sıcaklık jeotermal kaynaklar uygun sıcaklıklarda soğutma için de daha verimli olarak çalışabilmektedirler.I.80 0. Bu şekilde düşük sıcaklık jeotermal kaynaklarına ülkemizde sıkça rastlanmaktadır.65 0. Bu durumda cihazlar soğutmada konvansiyonel sistemlerden daha yüksek bir verimde çalışabileceklerdir. (Yük) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Toplam: * :12ay :365 gün :17 Saat 0.099 Sirk.776 0.12094 YTL/Kwh (EKW130) 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Pomp.12094 0.489 YTL 2.47 YTL 33.964 YTL 513 4. Pomp. soğutma ve kullanım sıcak suyu ihtiyaçlarını.78 Kcal/h 148. Bunların ekonomimize kazandırılması için ısı pompalarının uygun bir aracı olabileceği görülmüştür.28 5.78 Kcal/h 148.12094 COP 2.449 14. Tamamlanan ısıtma uygulamasında kaynak olan jeotermal sıcak su ısı pompasına 5. uzunca bir süre termal kaynak sıcaklığı olan 270C’ den daha yüksek bir değerdedir.478 Tasarruf miktarında kaynak olarak kullanılan suyun 270C olmasının büyük bir etkisi vardır.502 SPLIT KLİMA YTL/Kwh YKIP Isıtma 0.370 YTL 12.506 0.99 148.78 Kcal/h 95.44 Kcal/h 3. Burada anlatılan örneği ele alacak olursak.32203 0. Pomp.00000 Birim Fiat YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh COP 860 Kcal/Kwh 860 Kcal/Kwh 3.99 YKIP Toplam: * : 6ay :180 gün:7 saat saat 1$=1. Sonuçta suyu ısıtmak için gereken enerji.192 YTL 6. Ayrıca bilindiği gibi ısı pompasının çift yönlü çalışma özelliğinden dolayı ısıtma için yapılan yatırımla soğutmada elde etmek mümkündür.10 Sirk.

Oklahoma University [2] ISIMAS A. KAYNAKLAR [1] International Ground Source Heat Pump Association (IGSHPA). .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Closed – Loop / Ground .Ş. İZMİR 8. 9-12 EKİM 2008.I.Source Heat Pump Systems. Yer Kaynaklı Isı Pompası Uygulamaları 18 .

doğal veya yapay ısı kaynaklarından aldığı ısıyı bir yapıya veya uygulamaya transfer edebilir. ısı pompalı su ısıtıcıları için daha önceden yapılan tasarımlar incelenmiş ve kısa bilgiler verilmiştir. Dr. İzmir-Bornova bulentorhan2000@superposta. Belirlenen sonuçlarla.I. hem ekonomik açıdan hem de doğal kaynakların israf edilmeden tüketimi açısından gittikçe artmaktadır. Ali GÜNGÖR Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Bu çalışma ile aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı termodinamik analizi ve tasarımı yapılarak bir ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi yapılmıştır ve tasarım sonucu üretilen ürünle ilgili performans deneyleri gerçekleştirilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. su ısıtma amacıyla kullanılması verimli çözümler sunabilmektedir. Su ısıtmak için kullanılan enerji. sıcak su üretimi için harcanan enerjinin azaltılmasını sağlayabilecek alternatif bir yöntem olan ısı pompası kullanarak sıcak su üretme tekniği incelenmiştir. Öncelikle. Su Isıtıcısı. Ayrıca. sistemin performansının beklenen 19 . Elde edilen sonuçlara göre. Diğer yandan. bu konuda sınırlı sayıda çalışma yapılmıştır. Günümüzün ileri üretim teknolojisi ile birlikte güvenirliliği ve pratikliği oldukça geliştirilmiştir.edu. Bir miktar enerji girişi ile ısı pompaları. Sistemin çevrim prensipleri incelenip teorik analizi yapıldıktan sonra 80 litrelik su hacmi için tasarım koşulları belirlenmiştir. Elektrik enerjisinin tüketici sayısının fazla olması ve yaygın olarak kullanılması nedeniyle. Sistemin bileşen seçimleri yapılarak bir prototip tasarlanmıştır. enerji tüketiminin azalmasını sağlayacaktır. Ayrıca sistemin kapasite limitleri ve su ısıtma performansı kontrol edilerek deneysel olarak belirlenmiştir. geleneksel elektrikli su ısıtıcıları ve gazlı termosifonlar termodinamik verimlilik limitlerine yaklaşmışlardır. Sıcak Su Üretimi 1. bir ev için yapılan toplam enerji harcamalarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır. elektrik enerjisi tüketiminde yapılan küçük orandaki tasarrufların. Isı pompalarının gelişen teknolojisi ile birlikte ısı pompalı su ısıtıcılarının elektrikli su ısıtıcılara göre enerji verimliliği önemli ölçüde arttırılmış ve elektrikli su ısıtıcılar ile aynı karakteristik özellikte tasarlanarak montaj zorlukları aşılmıştır.tr ÖZET Bu çalışmada. İZMİR AİLE TİPİ HAVA KAYNAKLI ISI POMPALI SU ISITICISI TERMODİNAMİK ANALİZİ VE TASARIMI Bülent ORHAN. Böylece. Anahtar Kelimeler: Isı Pompası. bu tür ısı pompalı su ısıtıcılarının yapılabilirliği gösterilmiştir. Sıcak su ihtiyacı günümüz modern yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. ısı pompası ile sıcak su üretim işleminin verimliliği ve kullanım süresi boyunca ortaya çıkacak değerlerin uygunluğu bulunmuştur. Bu yüzden. üretim maliyetlerinde ve elektrik enerjisi elde etmek için tüketilen kaynak miktarında önemli oranda azalma sağlayacaktır. su ısıtıcıların verimliliğinin artırılması. Bu önem. düşük sıcaklık bölgesindeki ısı enerjisini yüksek sıcaklık bölgesine aktarır. Ancak. sistem prototipi yapılarak. Geliştirilen aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi için değişik şartlarda uygulama yapılması ile veriler elde edilmiş ve sistemin yeterliliği değerlendirilmiştir. Prototipin güvenilirlik ve verimlilik durumu değerlendirilerek sistemin yararlılığı incelenmiştir. ısı pompalı su ısıtıcıları (IPSI). 9-12 EKİM 2008. Elektrik veya gaz kullanarak ısının yaratılması yerine ısı pompaları ile bir kaynaktan ısıyı taşıyarak su ısıtmak. Isı pompaları. Bununla birlikte.GİRİŞ Elektrik enerjisinin verimli kullanımı günümüzde oldukça önem kazanmıştır. verimlilik değerlerini daha önce yapılan çalışmalar ile ortaya koymuştur. geleneksel sistemlere göre 2 veya 3 kat daha verimli olabilmektedir [1].gungor@ege.com. ısı pompalarının. ali. Prof. ülkemizdeki çoğu bölge için kullanımının oldukça avantajlı olacağının öngörülmesine rağmen ısı pompalı su ısıtıcılarının ülkemizde ticari üretimi çok az olmakla birlikte.

Şekil 1. İZMİR düzeylerde olduğu belirlenmiştir. Isı pompalarının aynı anda soğutma ve su ısıtma amacıyla kullanılabilmesi için bir evin hava iklimlendirmesi ve sıcak su üretimi üzerinde iki yıl boyunca yapılan çalışmalar sonucunda. düşük oranda enerji girişi ile bu akışı ters yönde gerçekleştirebilir. temel olarak hava kaynaklı ısı pompalarının çalışma prensibine sahiptir. Buharlaştırıcı aracılığıyla havadan çekilen ısı. Bu yetersiz kabulün nedenleri olarak. Bununla birlikte.5 değerinde COP vermiştir. Isı pompalı su ısıtıcısı kullanılarak değişik test şartlarında yapılan araştırmalar sonucunda ortaya konulan alan değerlendirme raporları. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı (COPIP) değerinin 3 olması durumunda. Bu yıllarda yapılan çalışmalar ile ısı pompalı su ısıtıcıları elektrikli su ısıtıcılara göre daha yüksek verimlilik sağladığının ortaya konulmasına rağmen. binaların hava soğutmasını sağlamak için hava iklimlendirme cihazları olmadan sadece IPSI sistemlerinin kullanılabileceği söylenmiştir [6]. yıllık enerji tüketiminde bir elektrikli su ısıtıcı kullanımına göre % 50 ila % 58 arasında tasarruf sağlandığı hesaplanmış ve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısının elektrik tüketimini azalttığı ortaya konulmuştur [3]. Isı pompalarında tasarımı etkileyen önemli unsurlardan biri sistemin enerji kaynağıdır. yoğuşturucuda çevrim akışkanının yoğuşması ile suya verilir ve böylece sıcak su elde edilmiş olur. yüksek hacimde sıcak su çekimi sırasında geri ısınmanın yetersiz olması ve kompresörün çalışırken gürültü yapması olarak düşünülebilir [2]. Benzer şekilde. 9-12 EKİM 2008. Isı. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılar. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılarının ana bileşenleri. ISI POMPALI SU ISITICISI TASARIMLARI Isı pompalarının su ısıtma uygulamalarında kullanımı 1950’li yıllarda keşfedilmeye başlanmıştır. diğer ısıtıcıların daha kolay montaj edilebilmesi. sistem üzerine bir miktar iş yapılarak. Ancak. Diğer bir çalışmada ise. Bu çalışmada. Isı pompaları. toplum tarafından yüksek oranda kabul görerek kullanımı yaygınlaşmamıştır. Isı pompaları. ısı pompalarının hava soğutma ve sıcak su üretiminde aynı anda kullanılması ile önemli oranda enerji tasarrufunun olacağı gösterilmiştir [7]. toprak ve ortam havası kullanılabilir. harcanan ek ilk maliyetin geri kazanım süresinin. hava kaynaklı sistemlerin diğerlerine göre basit tasarımda yapılabilmesidir. hava kaynaklı ısı pompası sistemi ve sıcak su tankıdır (Şekil 1). Isı pompalı su ısıtıcılarının geniş tabanda kabul edilmesi durumunda elektrik enerjisi tüketiminde önemli azalma olacağı Amerikan Enerji Dairesi tarafından fark edilmiş ve ilgili çalışmalar 1980 yılından sonra tekrar yoğunlaşmaya başlamış ve bu konuda birçok araştırma yapılmıştır. hava kaynaklı su ısıtıcılarının performansının ortam hava sıcaklığı ve havanın nemine bağlı olduğu gösterilmiş ve hava kaynaklı su ısıtıcısının COPIP değerinin buharlaştırıcıdan geçen havanın kuru olması durumda yaklaşık % 5 oranında düşeceği savunulmuştur [5]. Yeni Zelanda’da bir eve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı kurularak gerçekleştirilen deneyler sonucunda.I. elektrikli su ısıtıcısına göre enerji tüketiminin 3’te 2 oranında azalacağı belirtilmiştir [4]. doğası gereği yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru yayılır. bir kaynaktan ısı çekilip bunun başka bir kaynağa aktarılması esasına göre çalışır. ısı pompalarında en yaygın kullanılan enerji kaynağı çevre havasıdır. ısı pompalı su ısıtıcısı kullanımı ile enerji kazanım oranının %40-%70 arasında olabileceğini göstermiştir. Hawaii’de kurulan büyük ölçekli ısı pompalı su ısıtıcısı test ederek incelenmiş ve sistem yaklaşık olarak 2. Enerji kaynağı olarak su. yüksek ilk fiyat.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. evsel uygulamalara göre geniş aralıkta değişerek 3 ila 20 sene arasında olduğu belirtilmiştir [8]. Fonksiyonel olan bu sistem üzerinde estetik tasarım çalışmaları ile endüstriyel ürün haline getirilebileceği de belirlenmiştir 2. Bunun nedeni. Isı pompalı su ısıtıcısı temel bileşenleri 20 .

9-12 EKİM 2008. Şekil 2. 3/8’’ çapında. Böylece düz boruya göre daha kısa uzunluğa sahip boru kullanılabilmiştir. İZMİR 3. Şekil 3. Tank. Tank içerisine uygun yerleşim için 45 santimetre uzunluğunda 30 sargılı iki parça halinde birleştirilerek tank içerisine batırılmıştır (Şekil 3). uzunluğu 415 mm ve genişliği 120 mm’dir. gözetleme camı.I. Yoğuşturucu için yivli boru kullanılması ile ısı transfer yüzeyi arttırılmıştır. termostatik genleşme valfi ve buharlaştırıcı olmak üzere 4 ana bileşenden oluşmaktadır. 70 W gücündeki fan kullanılarak 21 . ısı transfer yüzeyi 4. Bu tabla üzerine ısı pompası sistemi kurulumu yapılmıştır. toplayıcı depo ve yüksek alçak basınç otomatlarıdır. DENEY SİSTEMİNİN TANITIMI Kurulan ısı pompalı su ısıtıcısı çevrimi Şekil 2‘de görüldüğü gibi kompresör. suya batırılmış yoğuşturucu.9 kW olan Friterm TT75 tipi standart hava soğutmalı kondenser. filtre kurutucu. Helisel olarak kıvrılmış 17 metre uzunluğunda.5 m2 ve nominal soğutma kapasitesi 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. altındaki metal ayaklar üzerinde durabilmektedir ve üzerine 60x52 cm boyutlarında tabla yerleştirilmiştir. Sistemde kullanılan helisel kıvrılmış yoğuşturucu Sistemde. iç yüzeyi yivli bakır boru yoğuşturucu olarak kullanılmak üzere tankın içine batırılmıştır. Isı pompalı su ısıtıcısı prototipi temel şeması Suyu depolamak ve ısıtmak için 80 litre hacimde krom saçtan yapılmış yalıtımlı ısı tankı kullanılmıştır. paralel olan bakır boru hattı seri hale dönüştürülerek sistemde buharlaştırıcı olarak kullanılmıştır. Buharlaştırıcının yüksekliği 330 mm. Diğer bileşenler elektrik kontrol elemanları.

sistemin harcadığı elektrik enerjisi değerleri ölçümleri yapılmıştır. Kompresör ve fan tarafından harcanan elektrik tüketim miktarını ölçmek için dijital sayaç sisteme bağlanmıştır.2 °C buharlaşma ve 54. Depo içindeki su sıcaklığını ölçmek için 65 cm uzunluğundaki deponun alt yüzeyinden 15 cm ve 30 cm yükseklikte mekanik termometre kulpları ve 45 cm yüksekliğinde termostat görevi de gören dijital termometre kulpu. çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı termostatik genleşme valfi ile sezilmektedir. Termostatik genleşme valfi. Sistemin enerji tüketimini ve su ısıtma yeterliliğini 22 .5°C yoğuşma sıcaklığı için 1569 Watt kompresör kapasitesi vardır. akıtılan sıcak su debisi. R-134a çevrim akışkanı ile şarj edilerek çalıştırılmıştır. Kompresör emme ve basma hatlarında bulunan manometreler ile yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ölçülmektedir. Şekil 5. Sistemde kullanılan buharlaştırıcı ve fan Genleşme valfi olarak buharlaştırıcı girişinde termostatik genleşme valfi kullanılan sistemde. ve R-404a soğutma gazlarını kullanan -30 °C ve +10 °C arasındaki sınır içinde bulunan buharlaşma ısılarında çalışan soğutma sistemlerine takılmak üzere tasarlanmıştır. su sıcaklık değişimleri. 4. R-12. depo içine girinti yapan ucu kapalı boru içerisine konulan yağa batırılmıştır. Sistemde kullanılan kompresör ve toplayıcı depo Tasarlanan prototip.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. R-502. tek silindirli hermetik tip L’Unite Hermetique CAJ 4461 Y model kompresör kullanılmıştır. buharlaştırıcı üzerindeki ısıl yüke bağlı olarak çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlığı sabit bir değerde kalacak şekilde çevrim akışkanı debisini ayarlamaktadır. Akıtılan sıcak su debisini ölçmek için debimetre kullanılmıştır. R-134a. Kompresörden çıkan kızgın buhar çevrim akışkanı yoğuşturucuda ısısını vererek yoğuşturucu çıkışında bulunan toplayıcı depoda toplanır (Şekil 5). basit etkili. İZMİR düşük basınçta buharlaştırıcıya giriş yapan sıvı-buhar karışımındaki çevrim akışkanının dış yüzeyden geçirilen hava akımından ısı çekerek kızgın buhar haline dönüşmesi sağlanmaktadır (Şekil 4). Şekil 4. 9-12 EKİM 2008. R-22. Deneysel çalışmada beş adımdan oluşan performans deneyi yapılmıştır. Isı pompası sisteminin performansını belirlemek üzere buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki basınçlar ölçülmüştür.I. DENEY SONUÇLARI Tasarımı ve kurulumu yapılan aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı için laboratuar ortamında yapılan çalışmalar ile sistemin uygun çalışma performansı elde edilmiştir. +7. Su ısıtma performansını ölçmek için su giriş ve çıkış sıcaklıkları. Sistemde ½ HP.

Kullanma sıcak su akıtma debisi ( q ak (m3/s)). Bu akıtma sırasında birinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) ölçülür. Bu akıtmaya. referans su sıcaklığı ( Tref (oC)) Eşitlik 3’e göre hesaplanır. Isıtma periyodu ( t ıs ). referans su sıcaklığı deneyi başlatılır. aşağıda belirtilen beş temel adımdan meydana gelir [10]. 2) Sıcak suyu ısıtma performans katsayısının belirlenmesi. Wbek bekleme etkin giriş gücüdür (kW). son yarım tank hacminin akıtılmasını izleyen yeniden ısıtma periyodundan sonra kompresörü ilk defa devreye soktuğunda. oC). maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi. 2 1 Tref 1 2 Tort + Tort = 2 (3) Referans su sıcaklığı deneyi sonrası sistemden sıcak su almaksızın. Sıcak suyun akıtılması sonucunda soğuyan suyun ısınmasına. Bu ortalama sıcaklık ve maksimum kullanılabilir sıcak su deneyinde ölçülen ikinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) kullanılarak. Q ak = (1) ∫ρ 0 t ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt Eşitlik (1)’de. fazla miktarda su hacminin akıtılmasına karşılık gelen. sistem & çalışmaya bırakılır. ρ ak (kg/m3) debimetredeki sıcak suyun yoğunluğu ve C Psu (kJ/kg. Isıtma periyodundan sonra sıcak su depo hacminin yarısı ( 0. Son boşaltma periyodu için suyun boşaltılması ve yeniden ısınma süresi ölçülür. Akıtılan su enerjisi ( Qak (kJ)). tanktaki termostat tarafından bir tam (açma-kapama) çevrimini kapsamalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı pompası yeniden devreden çıkıncaya kadar suyu ısıtmasına izin verilir. Bu. 1) Isıtma periyodu. Isı pompasının kapanmasından sonra. Bu dengeleme periyodu 24 saatten az olmamalı ve en azından. 5) Tek akıtmada. 24 saatlik bir bekleme çalışmasından sonra.I. tanktaki termostatın ilk 23 . Performans deneyleri. başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa gelmesiyle termostatın ısı pompasını ilk defa devreden çıkarmasına kadar geçen sürenin ölçülmesi ile yapılır. Tanktaki termostat. 9-12 EKİM 2008. su sıcaklığı ( Tak (°C)) 40 °C'nin altına düşünceye kadar devam edilir. depolanan suyun. COPIP = Qak & Wıs − Wbek ⋅ t ıs (2) & Eşitlik (2)’de. Son akıtma süresinde alınan verilerden kullanma sıcak suyu için bir performans katsayısı ( COPIP ) belirlenir. birkaç tam çevrim yapacak şekilde. Bu süre içinde tüketilen elektrik enerjisi girdisi ( Wıs (kWh)) ölçülür. Eşitlik 1’e göre hesaplanır. ikinci kez depo hacminin yarısı kadar sıcak su akıtılır. Performans deney metodu sıcak su hazırlamak amacı ile kullanılan ısı pompalarının verimliliğini tespit etmek için uygulanır. 4) Bekleme giriş gücünün belirlenmesi. Yeniden ısıtma enerji girdisi ( Wıs (kJ)) son akıtma periyodunda belirlenir. 3) Referans su sıcaklığının belirlenmesi. İZMİR ölçmek amacı ile sistem üzerinde Türk Standartları Enstitüsü EN 255-3’te tarif edilen performans deneyi uygulanmıştır. akıtılan su sıcaklığı ( Tak ) ile gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel ) aralığında sabit basınçta suyun ortalama özgül ısısıdır.5 ⋅ Vdepo (m3)) kadar sıcak su doğrudan akıtılmaya başlanır. sistemin bekleme giriş gücünün ( Wbek (kW)) belirlenmesine hazırlık için dengeleme periyodudur. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan sıcak su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. ısı pompası devreden çıkıncaya kadar izin verilir.

5 MPa (5 bar) basınç değerlerine karşılık gelen değerler olarak alınırsa Eşitlik 7 bulunur [10]. termostatın ilk kapatmasına kadar devam eder ve en az bir tam açma-kapama çevrimini kapsar.73 ⋅ Qmaks 4.042 kWh elektrik enerjisi tüketmiştir. Bunun için. Eşitlik 9 ile ihtiyaç duyulan enerji değeri bulunabilir. bir defada akıtılacak sıcak su miktarının ölçülmesi ile belirlenir. Vmaks = Qmaks ρ s ⋅ C psu ⋅ 25 (6) ρs ve C psu değerleri 0. Depo içinde 80 litre su bulunduğundan belirtilen özgül hacim için su kütlesi 80 kg olacaktır (Çengel. Sistemin performans deneyi. minimum diğer bir 24 saatlik periyottan sonra. 1996). Oda sıcaklığına yakın sıcaklıklarda suyun özgül hacmi 0. W & Wbek = bek tbek (4) Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarı. (9) m su (kg) depo içindeki su kütlesi ve Δhsu (kJ/kg) sıcaklık aralığındaki entalpi farkıdır.I. depo içindeki suyun başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa ısıtılması arasındaki süreyi kapsar. Sistem 1 saat 26 dakika 8 saniyede. 21 oC ortalama sıcaklığında bulunan suyu 51. Q maks = t maks ∫ρ 0 ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt (5) Tek bir akıtmada kullanılabilir maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks (lt)) Eşitlik 6’ya göre belirlenir. Depo suyu sıcaklık değişimi. ortam hava sıcaklığının 20 oC ve nem oranın %55 olduğu kapalı ortam bir odada yapılmıştır. ilk başlangıç sıcaklığından termostatın kapandığı son sıcaklığa ulaşmak için ihtiyaç duyduğu enerjidir.7 oC ortalama sıcaklığa ısıtmıştır. Bu periyot. COPIP = Qsu WT (8) Qsu (kJ) depo içindeki suyun. Qsu = m su ⋅ Δhsu Eşitlik (9)’da. Isı pompası ısıtma tesir katsayısını bulmak için. Akıtma debisi ( q ak (m3/s)). Bekleme süresi ( t bek ) ve enerji girdisi ( Wbek (kWh)) belirlenir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıkları. 9-12 EKİM 2008. sistemden ortama olan ısı transferi ihmal edilirse Eşitlik 8 kullanılabilir. Vmaks = 34. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. İZMİR kapatmasıyla. Maksimum sıcak su enerji miktarı ( Qmaks (kJ)) Eşitlik 5’e göre belirlenir. Bu süre içinde 1. su sıcaklığının çok düşük olduğu değere ulaşana kadar sıcak suyun sürekli olarak akıtılmasına başlanır.1 Su ısıtma periyodu (7) Su ısıtma periyodu.001 m3/kg alınabilir. bekleme güç girişinin belirlenmesine başlanır. 24 . sistemin tükettiği elektrik enerjisi girdisi deney süresince ölçülmüştür. Bu ölçmelerden bekleme etkin giriş gücü Eşitlik 4’e göre ölçülür.

Eşitlik 10 kullanılarak sistemin COPıs + soğ değeri 4. ısı pompası tarafından soğutulan hava soğutma yükünü azaltacağından.7 oC çıkarmak için sistemin yoğuşturucudan suya aktardığı enerji.50 0. güç değişimi Şekil 9’da verilmiştir.50 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2 kJ olarak hesaplanır. Sistemin su ısıtma periyodu süresince ısı pompası ısıtma tesir katsayısı Eşitlik 8 kullanılarak 2. Sistemin su ısıtma performansı Şekil 6’da. çalışma esnasında ısı pompası ısıtma tesir katsayısı değişimi Şekil 7’de. 9-12 EKİM 2008.2 kJ enerji harcamıştır.042 kWh yani 3751. COPıs + soğ = Qsu + Qbuh WT (10) 21 oC sıcaklıktaki 80 kg suyu 51.79 olarak hesaplanabilir. belirtilen sıcaklıklardaki entalpi farklarını bulunarak 10263. İZMİR Bunun yanında. Sistemin yoğuşturucuya verdiği enerjinin % 25’lik kısmının ½ HP kompresörden geldiği kabul edilirse buharlaştırıcı çalışma süresince havadan yaklaşık 7697 kJ ısı çekecektir. Sistem bu süre içinde fan ve kompresörde toplam 1. DEPO SUYU ORTALAMA SICAKLIĞI BUHARLAŞTIRICI SICAKLIĞI YOĞUŞTURUCU SICAKLIĞI 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 0 10 20 30 41 51 63 ZAMAN (DAKİKA) 69 80 T(OC) Şekil 6 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma performansı ISI POMPASI PERFORMANS KATSAYISI 3.00 1.00 0.50 COPIP 2.00 2. sistemin soğutma etkisi sıcak aylar için bina içi soğutmaya bir fayda unsuru olarak düşünülürse.74 olarak hesaplanır.00 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 7 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu COPIP değişimi 25 . enerji değişimi Şekil 8’de. sistemin hem soğutma hem de su ısıtma modunda çalıştığı düşünülürse sistemin COPıs + soğ değeri Eşitlik 10 kullanılarak hesaplanabilir.50 1. sistemin performans katsayısı çok daha yüksek çıkacaktır. Bununla birlikte.I.

9-12 EKİM 2008.509 kWh olarak ölçülmüştür. depo yarım hacmi akıtma 26 . Tank içindeki su sıkıştırılamayan madde sayılabilir. Böylece.134 kJ/(kg. Eşitlik 1 kullanılarak depodan akıtılan 40 litre suyun enerjisi 6053. Bekleme giriş gücünü belirlenmesi deneyi yapılarak sistemin bekleme etkin enerji tüketimi 24 saat 8 dakika 24 saniye sonunda 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bununla birlikte.I.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilebilir [11]. İZMİR HARCANAN ENERJİ SUYA VERİLEN ENERJİ 12000 10000 8000 Q (kJ) 6000 4000 2000 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 8 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu enerji değişimi HARCANAN GÜÇ SUYA VERİLEN GÜÇ 3000 2500 2000 GÜÇ (W) 1500 1000 500 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 9 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu güç değişimi 4. suyun özgül hacmi 0.665 kWh yani 2394 kJ elektrik enerjisi kullanılmıştır.oC) alınabilir. Suyun özgül ısısı 4. Su tankının yarım hacminin akıtılması (40 litre) ve tekrar ısıtılmasını içeren deneyin toplam süresi 1 saat 4 dakika 8 saniye olarak ölçülmüştür.2 Kullanma sıcak suyu akışında performans katsayısı tespiti 80 lt hacimdeki tank hacminin yarısının akıtılması ile elde edilecek verilerle ısı pompalı su ısıtıcısının ısıtma tesir katsayısı hesaplanır. Sıkıştırılamayan madde için sabit basınçta ve sabit hacimde özgül ısılar eşittir.5 kJ hesaplanmıştır. Depo hacminin yarısının akıtılmasından sonra ısı pompası soğuyan suyu tekrar ısıtmak için 0.

5 Temel sonuçlar Sistem üzerinde yapılan performans deneyi sonucu ölçülen ve hesaplanan temel sonuçlar Tablo 1’de ve depo içindeki suyun performans deneyi süresince gerçekleşen sıcaklık değişimi Şekil 10’da verilmiştir.oC) ve özgül hacminin 0. 9-12 EKİM 2008.74 2.042 kWh 62.3 Referans su sıcaklığının belirlenmesi Performans deneyinde tarif edilen deney uygulanarak referans su sıcaklığının hesaplanması için ihtiyaç duyulan ortalama sıcaklığın birincisi 41. 4.7 litre 1 saat 16 dk 8 sn 1.7 litre olarak bulunur. Tablo 1. 4.134 kJ/(kg. Maksimum hacim deneyinde bulunan 30.2 oC ikinci ortalama su sıcaklık değeri ile Eşitlik 3 kullanılarak referans su sıcaklığı 35.066 kWh yani 236.I. İZMİR deneyi periyodunda ısı tankından 0. Maksimum sıcak su akıtma deneyi için referans su sıcaklığı 30. Ölçülen.8 oC olarak bulunur.63 olarak hesaplanmıştır.4 Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi Suyun özgül ısısı 4.3 kJ enerji ortama verilmiş olur. 4.4 oC olarak bulunmuştur. Temel Sonuçlar Isıtma periyodunda performans katsayısı ( COPIP ) Kullanma sıcak su akışında performans katsayısı ( COPIP ) Tek akıtmada maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks ) Isıtma süresi ( t ıs ) Isıtma enerji girdisi ( Wıs ) Bekleme giriş gücü ( Pbek ) 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilirse Eşitlik 5 kullanılarak maksimum sıcak su hacmi 48. kabul edilen ve hesaplanan değerler ile Eşitlik 2 kullanılarak sistemin ısı pompası etkinlik katsayısı 2.2 o C bulunmuştur.5 W Şekil 10 Isı pompalı su ısıtıcısı performans deneyi sıcaklık değişimi 27 .63 48.

J. restoranlar. bu sıcaklıklara ulaşmak için ısı pompasına destek olarak elektrikli direnç elemanı sisteme eklenebilir.T. Ancak. 1999. Su ısıtmanın yanında. Heat pump water heating Systems.. Isı pompalı su ısıtıcılarının.. G. J.A.P. soğutma ve ortam nem alma özelliklerinin de kullanılması uygulamanın ekonomik değerini oldukça arttırır. 25:51-70p [5] Meyer. 1995. fosil yakıtlarının çevreye verdiği zararların dikkat çekici boyutlara ulaşması. Heat Pump Water Heater and Storage Assembly.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yapılan tasarım sonucu ortaya konulan prototip ile yapılan deneylerde. Bunun yanında. 14(2):44-50p [6] Lyod.P. 12p [3] Anderson.. ulusal bilgi birikimleriyle ülkemizde de tasarlanılabilir. soğutma ihtiyacının olduğu yerlerde sistem kullanılırsa çok daha verimli sonuçlar ortaya çıkacaktır. elektrikli ısıtıcılarda 90 oC’ye kadar termostat ayarlarının olduğu düşünülürse. Energy Research. 101(2):101-115p 28 . Teagan W. A.J.. Energy. elektrikli direnç elemanının sık devreye girmesi durumunda verim de o ölçüde düşer. A. KAYNAKLAR [1] Oak Ridge National Laboratory. 9-12 EKİM 2008. Yurt dışında üretimleri gerçekleştirilen ısı pompalı su ısıtıcısı sistemleri.P.. Ticari ve aile tipi uygulamalar için çamaşırhaneler. ASHRAE Transactions. and Zogg R. 1985. 9:77-89p [4] Rosseau. onların yerine ısı pompalı su ısıtıcıları kullanılması enerji tasarrufu açısından uygun olacaktır.5 değerinin üzerinde çıkmıştır.. Commercial Heat Pump Water Heaters. sistemin bina içinde yaratacağı soğutma etkisi sıcak aylar için bir fayda unsuru olarak düşünülürse. Heating/Piping/Air Conditioning. 23p [2] Dieckman J. Bununla birlikte. okullar ve çoklu ailelerin kaldığı apartmanlar ısı pompalı su ısıtıcılarının kullanımının uygun olacağı binalardır [9]. bina ve tasarımın uygun şekilde belirlenmesine dikkat edilmelidir. sistemin ekonomik olarak işlemesi ve ilk maliyet geri kazanım süresinin azalması için kurulum yapılacak bölge. G. 2000. United States of America. SONUÇ Bu çalışmada hava kaynaklı ısı pompası kullanılarak su ısıtma tekniği incelenmiştir. 1983.G and Greyvenstein. Ancak. elektrik ve fosil yakıt fiyatları artışı nedeniyle 1980’li yıllardan itibaren önem verilerek incelenmeye başlanmıştır.. Büyük tank hacmi ile ısı pompalı su ısıtıcısının sürekli çalışması sağlanabilir. Uzun çalışma yükü. Isı pompalı su ısıtıcıların verimli sistemler olduğunun ortaya konulmasına rağmen kurulum maliyetlerinin diğer sistemlere göre genelde daha yüksek olmasından dolayı toplum tarafından genel kabul görmesi açısından sıkıntılar ortaya çıkabilir. Üretici firmaların konuya eğilmeleri ve enerji etkin su ısıtma sistemlerinden olan ısı pompaları teknolojisini kullanarak. Bunun için.H. United States Patent Documents. sıcaklığın çok düştüğü durumlarda ısı pompası verimliliği de düştüğünden hem ısıtma hem de soğutma modlarında çalışan sistemler için özel tasarım yapılması gerekmektedir.. ancak sistem limitlerinin zorlandığı ve performans değerlerin düştüğü göz önüne alınarak daha üst sıcaklıklara ulaşmak için sistem çalıştırılmamıştır. aynı zamanda düşük kapasite ve daha ekonomik ısı pompalı su ısıtıcısı tasarımı anlamında da değerlendirilebilir.A. sistemin verimli çalışmasıyla elde edilecek düşük enerji maliyeti ile kurulum için harcanan ek maliyetin geri kazanılabilmesi için ısı pompalı su ısıtıcısı kullanım süresinin uzun olması gerekmektedir.. 2000. Bu yüzden. Bu durum. Assessment of a heat pump water heater. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı 2. C. Ülkemizde de büyük kapasiteli (300 litre) ısı pompalı su ısıtıcıların üretimleri bazı firmalar tarafından gerçekleştirilmektedir. Influence of height above sea level on the COP of air source heat pumps used for water heating. and Carrington.5 değerinin üzerinde olacaktır. hastaneler. Isı pompalı su ısıtıcısı üniteleri çalışma prensipleri ve tasarımları ilk olarak 1950’li yıllarda ortaya konulmasına rağmen. bulaşıkhaneler. Ancak. Field monitoring of a variable speed integrated heat pump water-heating appliance. P. Heat Transfer Engineering. özellikle gereksinim duyulan küçük kapasitelerde (50-100 litre) ekonomik olarak üretmeleri gerekmektedir. United States of America. 1993. and Greyvenstein. uzun ve düzenli sıcak su ihtiyacı olan yerlerde kullanılması veya sıcak su üretebilme kapasitesinden daha büyük su tanklarının sisteme bağlanması ile uygun bir durum sağlanabilir. Isı pompalı su ısıtıcısı ile yapılan deneylerde sistemin 65 oC depo üst sıcaklığına kadar sıcak su ısıtılabilmiş.G.P. Enhancing the impact of heat pump water heater in the south african commercial sector. ısı pompalarının su ısıtma amaçlı kullanılması durumunda oldukça verimli sonuçlar ortaya çıkacağını göstermektedir. Nowicki B. su ısıtma işlemi ile birlikte hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı tarafından sağlanan ortam havası soğutma etkisinin kullanılabilmesi en iyi uygulama olarak değerlendirilebilir.I. ısı pompası performans katsayısı 4. İZMİR 5. moteller. oteller. Bradford. 8394p [7] Faney. R. Elektrikli su ısıtıcıların verimliliği ısı pompalı su ısıtıcılarına göre oldukça düşük olmasından dolayı.. Department of Energy.S. Böylece.

I. 1999. Literatür Yayıncılık. Prototype Design. 79p [10] Türk Standartları Enstitüsü. Department of Energy. Residential Heat Pump Water Heaters.. 865s 29 . Derbentli). United States of America. 9-12 EKİM 2008. TS EN 255-3 Sıcak Kullanma Suyu Hazırlama Ünitelerinin Deneyleri. Testing and Analysis. İZMİR [8] Pacific Northwest Laboratory.A.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 24p [9] California Energy Commision. M. 16s [11] Çengel. United States of America. Boles. 2005. 1995. 1996. Özellikleri ve İşaretlenmesi. Ankara. Y. T.A. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik. (Çev.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Dilek KUMLUTAŞ . 9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM II SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel Ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ .Mete ÖZŞEN 30 .I.

İZMİR KANATLI BORULU TİP HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hasan ACÜL ABSTRACT Decreasing energy consumption and increasing efficiency is one of the most important points in our era. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır. Takip eden sayfalarda kondenserlerin enerji verimliliğine etki eden veri ve kriterler açıklanmıştır.I. and long life products. Bir kondenserin ihtiyaç duyulan performansı verimli bir biçimde uzun vadeli gösterebilmesi için dikkat edilmesi gereken temel tasarım veri ve kriterleri vardır. This paper is intended to provide information on the factors that affects energy efficiency of finned air cooled condensers used on chillers. süper market. energy efficiency affects design of chillers (and its equipment such as condensers. 2.aktarılacak olup. blast freezing and process cooling applications. compressors etc. uygulamalarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. soğutma tesisatlarında enerji verimliliği vurgusu öne çıkartılacaktır. energy-efficient. yukarıda belirtilen tasarım verileri ve istenen ek özelliklerin bilinmesi sureti ile kendi üretim tekniklerine uygun olarak kondenser tasarımı ve üretimi yapabilir. supermarket cooling. 9-12 EKİM 2008. Üretici firmanın performans onaylı tasarım yazılımının olması ve bataryaların bu yazılım/program yardımı ile tasarlanması sonradan ortaya çıkabilecek telafisi zor olumsuz durumları önlemede çok önemlidir. proses soğutma vb. sıcaklık dayanım ve koruma sınıfı özellikleri Üretici firmalar. Bu durumda uygulamalarda yaygın olarak yoğuşma sıcaklığı 30-60 oC arasında kabul edilmektedir. İstenen Kondenser Kapasitesi Kullanılacak Soğutucu Akışkan Cinsi Ortam Giriş Havası Kuru Termometre Sıcaklığı Tasarım Kondenzasyon ve Evaporasyon Sıcaklıkları İstenen Akışkan Tarafı Basınç Kaybı Değerleri İstenen Ortam Ses Seviyesi Limitleri İstenen Enerji Verimliliği Sınıfı İstenen Ünite Boyutları Fanların izolasyon. ticari soğutma. 1. Kondenzasyon sıcaklığı seçimi sistemin çalışacağı ortam sıcaklığına bağlı olarak değişir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. KONDENSERLERİN TASARIM VERİLERİ VE PERFORMANSLARINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hava soğutmalı kondenserlerin tasarım ve seçimi için gerekli veriler aşağıda belirtilmiştir [1]. GİRİŞ Enerji verimliliğinin iklimlendirme. 2. environment friendly. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. şoklama. 31 . Bildirimizde hava soğutmalı kondenserlerde enerji verimliliğini arttırıcı uygulamalar hakkında detaylı ve karşılaştırmalı bilgiler -bu alanda uygulanan en son standartlar ışığında. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. endüstriyel soğutma.) and urges manufacturers to develop high performance. industrial and commercial cooling applications. Becoming a matter of primary importance in air conditioning. economic.1 Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi Soğutucu akışkan yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklığı genel uygulamalarda hava giriş sıcaklığının 6 oC–20 oC üzerinde olacak şekilde düşünülmektedir.

876 13. Örneğin Antalya şartlarında bir dizayn yapılıyorsa ΔT değeri 7° . Tabloda görüldüğü üzere kondenzasyon sıcaklığı 30°C’dan 60°C’ye yükseldiğinde. İZMİR Yoğuşma sıcaklığı belirlenmesinde göz önüne alınan faktörler : • Ortam sıcaklığı.5 ve COP değeri (Soğutma kapasitesinin kompresörün çektiği güce oranı) % 51azalmakta. Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı ( °C ) 30 40 50 60 70 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (°C ) -5 -5 -5 -5 -5 Soğutma Kapasitesi (W) 21.93 6.10° C aralığında tercih edilmelidir. buna karşın soğutma kapasitesi %38.99 7. Kondenserlerde Eurovent Standardına göre nominal kondenser kapasitesi verilirken. elde edilen soğutma kapasitesi ve etkenlik değerlerinin değişimi [2] Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 -30 -25 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) Komp.43 7.82 3.586 Kompresörün Soğutma Etkenliği ( COP ) Çektiği Güç (kW) 5.41 1. dış ortamın 50° – 55°C derece olduğu Arap ülkelerinde kondenzasyon sıcaklığının yüksek olması kaçınılmazdır. Ancak. örnek olarak. BOCK firması tarafından imal edilen yarı hermatik tip HGX4/555-4 model bir kompresörde R134A gazı kullanımı için değişik kondenzasyon sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç ve elde edilen soğutma kapasiteleri verilmiştir (Tablo 1) [2]. Örneğin.Soğutma Kapasitesi (W 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 1. 25°C hava giriş sıcaklığı ve 40°C kondenzasyon sıcaklığı baz alınmaktadır. Tasarımda kondenzasyon sıcaklığının olabildiğince düşük tespit edilmesi oldukça yararlıdır. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Soğutma Kapasitesinin Değişimi [2] 32 .5 daha büyük bir ünite kullanmak gerekmektedir.82 1. kompresör % 25 daha fazla enerji çekmekte.665 16.Yüksek Kondenzasyon sıcaklığının kompresörün üzerinde verimlilik düşürücü ve çalışma ömrünü kısaltıcı yük oluşturduğu unutulmamalıdır. bazı şartlarda kondenzasyon sıcaklığının düşük alınması mümkün değildir.997 19. 9-12 EKİM 2008.545 9. Aşağıda.49 6.03 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ΔT sıcaklık farkı ortam sıcaklığı yüksek olan yerlerde düşük seçilmelidir.I. • Soğutucu akışkanın termo fiziksel özellikleri • Seçilmiş olan kompresörün özellikleri • Kondenser boyutlarıdır.71 3. Diğer bir deyişle ΔT = 15 °C’dır. Örnek olarak seçilen soğutucu gaz R134A’dır.Sabit buharlaşma (evaporasyon) ve değişik yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç.23 Tablo 1. tasarlanan soğutma kapasitesini elde etmek için % 38. Türkiye şartlarında dış mahalde çalışacak sistemler için kuzeyden güneye indikçe sıcaklık farkı düşürülmeli ve seçimler bu duruma göre yapılmalıdır.

Su spreyleme sisteminin çalışma süresi ve frekans ayarı. Lamel geometrisi. 9-12 EKİM 2008. soğutmada verimin arttırılmasını sağlama mantığı ile çalışan sistemdir [3]. 1. aynı ısı transfer yüzeyine sahip fakat 33 . Şekil 1. tasarım şartlarında ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesinin uygun basınç kayıpları dahilinde sağlanacağı şekilde üretici tarafından kendi standartları arasından seçilir. ısı değiştirgeci yüzeyine doğrudan püskürtülmediği. giriş havası akışında adyabatik soğutma etkisi meydana getirir.A. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Kompresörün Çektiği Gücün Değişimi [2] Hava soğutmalı kondenserlerin enerji verimliliğini arttırmak için uygulanan sistemlerden bir tanesi ağ üzeri su spreyleme sistemidir. kapasite ve basınç kayıpları üzerinde etkilidir. Pratik olarak.B Dik ve Yatık Tip Ağ Üzeri Su Spreyleme Sistemli Hava Soğutmalı Kondenserler [3]. [1] 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sistem performansının optimizasyonu ve su tüketiminin en aza indirilmesi amacı ile sürekli olarak kontrol cihazı tarafından sağlanır. İZMİR Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kompresörün çektiği güce etkisi 14 Kompresörün Çektiği Güç (kW 12 10 8 6 4 2 0 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 2. fakat bu durumda basınç kayıpları da artacağı için optimizasyona gidilmesi gerekmektedir. Böylelikle ısıl transfer verimliliğinin düşmesi engellenir. Su spreyleme.I. Ağ üzeri su spreyleme sistemi.2 Lamel Geometrisinin kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerin tasarımında boru çapı ve borular arasındaki mesafeleri tanımlayan lamel geometrisi. Belirlenmiş set değerlerinin aşılması ile kontrol sistemi ısı değiştirgecine giren hava sıcaklığını düşürmek için su spreyleme sistemini başlatır. Su. ağ yüzeyine püskürtüldüğü için lamellerin üzerinde kireç tabakası oluşmaz. Bu sistemde su yumuşatma işlemine ayrıca gerek de kalmamaktadır. hava soğutmalı kondenserin ön kısmına yerleştirilmiş geniş sık gözlü ağ yapılı malzemenin üzerine belirli mesafelerde bulunan nozullardan aralıklı olarak sistemin ihtiyacı kadar su spreyleme ve spreylenen suyun adyabatik olarak buharlaşması sonucu ısı değiştirgeci yüzeyine temas eden giriş havası sıcaklığının düşürülerek. Yoğun borulu geometrilerin daha avantajlı kapasite/fiyat değeri verdikleri söylenebilir.

ve Grafik 3. Şekil 2. 25 °C hava giriş sıcaklığı ve R404A gazı kullanımı şartlarında Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular arasında yapılan karşılaştırmada. tavsiye edilen hava hızı 3. 34 .0 – 4. Test edilen prototiplerin çalışma koşulları ve kullanılan akışkan aynı tutulmuştur.4 Yivli Boru kullanımının kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerde kullanılan boruların iç yüzeyi tasarıma ve maliyet optimizasyonuna göre farklılık gösterebilmektedir. Tablo 2.’te yapılan testlerin verileri ve sonuç değerleri mevcuttur. hava tarafındaki kısmi ısı transfer katsayısını etkilediği için önemli bir kriterdir. 2. Bu nedenle hava hızının optimum değerlerde seçilmesi gereklidir. Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular kondenser bataryalarında kullanılabilmektedir.’de farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri verilmektedir. Belirtilen hız değerlerinin altında hava hızları ısı değiştirgecinin büyük seçilmesini gerektirir.3 Hava Hızının kapasiteye etkisi Hava hızı. Şekil 2. 40°C kondenzasyon. Yivli boru yada düz boru kullanımı için kullanılacak akışkan ve uygulama özellikleri irdelenmelidir. Farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri [4] Bakır boru üreticisi uluslar arası bir firma tarafından. yivli (grooved) boru kullanımı ile %11. Çalışmada beş farklı yiv geometrisine sahip prototip üniteler kullanılmıştır. Hava hızı arttıkça ısı transferi arttığı için daha küçük bir ısı değiştiricisi yeterli olacaktır.70 yüksek kapasite elde edildiği gözlemlenmiştir [4]. aynı şartlarda farklı soğutma kapasitesi ve farklı basınç kayıpları vereceğine dikkat edilmesi önemlidir. 9-12 EKİM 2008.0 m/s civarındadır. hava soğutmalı kondenserlerde yivli boru kullanımı ile kapasitenin batarya alın yüzeyi hava hızına bağlı değişimine yönelik deneysel bir çalışma yapılmıştır. Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler [4] Şekil 3.’de Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler ve Şekil 3. Yüksek hava hızları ise daha güçlü ve pahalı fanlar gerektirir.I. Hava soğutmalı kondenser tasarımında. İZMİR farklı lamel geometrisi kullanılmış Hava soğutmalı kondenserin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2. Daha düşük ses seviyesi arandığı ortamlarda hava hızının seviyesi de düşecektir. standart ses seviyelerinde. bununla birlikte hava tarafı basınç kaybının artması nedeniyle yüksek hızlarda fan performansı düşer.

970 9.600 7.5 2 V air m/s 2.713 3.563 4.6 3 40 25 15 2 37.5 4 Grafik 3.I.593 3. 9-12 EKİM 2008. R404A gazı için yapılan deneylerin sonuçları –Grafik halinde gösterim [4] 2.4 2 40 25 15 2 2673 2.771 7.288 14.422 11.492 5.4 4 1958 3.5 3 3.950 4.894 - 11. R404A ve R22 gazı için test edilen farklı yiv geometrili prototiplerin test sonuçları [4] Farklı Kondenserler Kapasiteleri (R404A için) 16000 14000 12000 CVS profile P Watts CV CVS CF VA S 8000 11. Temel olarak fan motorundan 35 .2 1 40 25 15 2 1603.5 Fan seçiminin kapasiteye ve Ses seviyesine etkisi & Kontrol Seçenekleri Soğutma grupları yerleşim merkezlerinin içerisindeki süper marketlerde.5 40 25 15 2 3207.492 5.4 4347 1440 3.081 13.4 26 11.960 9.154 14.967 10.571 7.089 Tablo 2. proses soğutma sistemlerinde vs.998 12.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.644 4.5 1 1. İZMİR Test n°1 Wavy Test n°2 Wavy Test n°4 R404A Wavy Wavy Test n°3 Test n°5 Wavy Test n°6 Wavy Test n°1 Wavy Test Test n°2 n°3 R22 Wavy Wavy Test Koşulları Akışkan Kanat Tipi Test Koşulları ENV327 Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı (°C) Hava Giriş Sıcaklığı (°C) dT Aşırı Soğutma(K) Hava Debisi (m3/h) Hava Hızı (m/s) Kapasiteler-Test Sonuçları (Watt) CV Tip Yiv Geometrisi CVS Tip Yiv Geometrisi CF Tip Yiv Geometrisi V veya VA Tip Yiv Geometrisi Düz .4 4 1728 3 37.4 26 11.172 - 12.915 12. soğuk depolarda. kullanıldığı için grupların çalışması esnasında fazla gürültülü olmaması önemli bir kriterdir.577 5.8 1.531 6.518 - 14.5 2.70% 10000 6000 smooth 4000 0 0.869 4.5 40 25 15 2 2138.4 4 37.Smooth Tip Yiv Geometrisi 40 25 15 2 1069.172 11.696 - 4.074 9.886 4.764 12. klimalarda.802 4.4 26 11.5 5. Kondenser fanları ve kompresörler soğutma gruplarında ses kaynağı olan iki birleşendir.583 11.219 7.

fanların düşük devirle çalıştırılması veya devreden çıkarılması ile sistem için uygun debide hava tedariki sağlanır. Fan devirleri üzerinde hassas kontrol gerekmeyen yerlerde. Örneğin.20 kW 2. çok sayıda fanın bulunduğu ve hassas kontrol gerektirmeyen sistemlerde genellikle bu yöntem tercih edilir. Bu durumda fan başına 0. 880 d/d 660 d/d 440 d/d 330 d/d 2. 4 fanlı bir kondenser.2 Frekans invertörleri ve Step Kontrol Üniteleri kullanımı Tek devirli fanlarda da.5.) Kullanılan fan adedinin az olduğu ve sıcaklık-basınç farklarının hassas olduğu durumlarda step kontrol ile yeterli sonuç alınamaz. 2. tüm fanların sürekli kullanılmaması sayesinde tasarruf edilen elektrik miktarını kWh olarak göstermektedir. En yüksek çalışma devrinin 3 / 4 ’ü gibi bir ikinci hızda da çalışabilen bu fanlar sayesinde.sıcaklığı üzerinden kontrol edilen sistemlerde. Bu örnek 4 fan içindir. Böyle yerlerde fan devirlerinin kontrol edildiği ve dolayısıyla hava debisi üzerinde çok daha hassas kontrol sağlayan sistemler (frekans invertörleri/konvertörleri) kullanılır. bu durumda gerekli soğutma kapasitesinin sağlanması için ısı değiştiricisinin ısı transfer yüzeyi artırılmalıdır.37 kW 0. Bu nedenle. üretici verileri değerlendirilerek belirlenir ve uygun sınırlar arasında kalıp kalmadığı kontrol edilir. Fanların step kontrol uygulanarak ihtiyaca göre devreye alındığı bir kondenserde bir günlük periyodda fanların elektrik harcaması. Fanların hangi sırayla çalışacakları kullanıcı tarafından tariflenebilmektedir.1 Çift Devirli Fanlar Değişken debide hava sağlanması için en pratik yol. 9-12 EKİM 2008. çift devirli fanlarda da kullanılabilen kontrol üniteleri ile de hava debileri ihtiyaca göre değiştirilebilir. Örnekte kullanılan 800 mm çaplı fanın her iki devirde harcadığı güç ve daha düşük devirlerde kullanılabilecek diğer bir fana ait veriler aşağıdadır [5]. İZMİR ve fan kanatlarının yapısından kaynaklanan ses seviyesi. çift devirli fan kullanımıdır. Step kontrol üniteleri fanın sadece açık ya da kapalı olması esasına göre çalıştığı için. Kondenser seçiminde dikkat edilmesi gereken bir nokta da.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Elektrik Harcaması (kW) Zaman-Saat Grafik 4. fan çalışma sürelerinin dengeli dağıtıldığı alternatifler de vardır. bu nedenle genellikle tüm fanların ayrı frekans 36 . Günün sıcak saatlerinde 4 fanın da çalıştığı. Aşağıdaki grafikte. (Taralı alan. Hava sıcaklık değerlerinin düşük olduğu zamanlarda istenen kapasitenin elde edilmesi için fanların hepsinin tam devirde çalışması gereksiz ve masraflı olur. Kondenser basıncı . hava giriş sıcaklığının tasarım sıcaklığının çok altına düştüğü zamanlarda önemli oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. çoğu tesiste çok daha fazla fanlı sistemler kullanılmaktadır. en serin saatlerde ise tek fanın yeterli olduğu kabul edilmiştir.00 kW 1. ortam sıcaklığı 33 ºC’tan 20 ºC’a düştüğünde fan devri düşürülerek çalıştırılabilir. tasarımın ortam sıcaklığının yüksek olduğu zamanlarda ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesini sağlayacak şekilde yapılması gerekliliğidir. 4 fanlı bir kuru soğutucunun step kontrollü çalışmada elektrik harcamasındaki tasarruf görülmektedir.5. fanların sırayla devreye girdiği ve devreden çıktığı step kontrol sistemleri uygulanır. Frekans invertörleri/konvertörleri ilk yatırım maliyeti açısından step kontrol ünitelerinden daha pahalıdır.25 kW 0.I. Gerekirse motor devri düşürülerek ses seviyesi azaltılabilir.75 kW az güç harcanır ki bu da % 40’a yakın tasarruf demektir. fan devrinin kontrol edildiği sistemlerden daha ucuza mal edilebilmektedir.

Grafik 5.A’ da verildiği üzere EC Motor sistemleri.3 EC Fanlar Farklı devir aralıklarındaki motor seçeneklerinin yanı sıra son yıllarda kullanım alanları hızla artan EC Motor teknolojisi kondenser uygulamalarında da kullanılmaktadır.B EC Motor Ses Seviyesi [6] 3.A’da entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma grubunun kasetlenmiş ünite halinde resmi . [9]. Bu sayede EC motor sistemlerinde daha düşük ses seviyeleri sağlanır. Internet ve telekomünikasyon veri merkezleri soğutma uygulamaları için alternatif sistemdirler.B’de ise bu tip grupların yapısı basitleştirilmiş olarak gösterilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.B’den görüldüğü üzere EC motor sistemleri faz kontrollü ve frekans konvertörlü sistemlere nazaran asgari 4 dBA avantaj sağlamakla birlikte özellikle düşük fan hızları ve hava debilerine inildiğinde bu fark 15~30dBA civarına çıkmaktadır. vb. Grafik 5. Doğal soğutma bataryası hava soğutmalı kondenser bataryasının –ünitenin hava giriş yönüne göre. Şekil 4. EC Motorlarda gözükmez. [8]. frekans invertörü-step kontrol-trafo. EC Motorların akustik avantajlı tasarımı sayesinde ne frekans konvertörlü sistemlerin istenmeyen rezonansları ne de faz kontrollü sistemlerin uğultuları.5.A EC-Motor Güç Tüketimi [6] Grafik 5. 2. Doğal soğutma ortamın düşük hava sıcaklığından faydalanarak soğuk su üretici grubun (chiller) kompresörünün çalışması olmaksızın yada kısmen çalıştırılarak soğutma suyu elde edilmesidir [7]. konvansiyonel hız kontrol sistemleri ile karşılaştırıldığında nominal hızlarda ortalama % 10 enerji tasarrufu sağlamaktadır.I. 9-12 EKİM 2008. Hem mekanik soğutma hem de doğal soğutma (kısmi ve tam) yapabilme kabiliyetine sahiptirler [7]. Bu ülkede yıllık soğutma ihtiyacının yalnızca %38’i mekanik soğutma ile sağlanmaktadır [7]. Grafik 5. fanların gruplar halinde kontrol edildiği ve step kontrol üniteleri ile frekans invertörleri/konvertörlerinin birlikte kullanıldığı sistemler tercih edilmektedir. Ortam sıcaklığının dönüş suyu sıcaklığının altına düşmesi ile birlikte kontrol vanası dönüş suyunu doğal soğutma bataryasına ön soğutma yada tam doğal soğutma amaçlı olarak gönderir [7]. İZMİR invertörleri/konvertörleri ile kontrol edildiği sistemler yerine. EC fanlar kutup sayılarından bağımsız olarak fan motorunun tüm hızlarda kontrol edilebilmesini sağlamaktadır. 37 . Entegre doğal soğutma bataryalı gruplar yirmi dört saat soğutma ihtiyacı olan büyük bilgisayar ve server odaları. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ SOĞUTMA GRUPLARINDA DOĞAL SOĞUTMA BATARYASI KULLANIMI Geleneksel hava soğutmalı kondenserli soğutma gruplarından farklı olarak entegre doğal soğutma bataryalı grupların kullanımı son yıllarda yaygınlaşmaya başlamıştır. Örneğin İngiltere’de yıllık soğutma ihtiyacının %62’sinin doğal soğutma ile sağlanmasında entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma gruplarının etkisi vardır. Şekil 4.ön kısmına yerleştirilir.

ünitenin tümü CE şartlarını karşılamalıdır [13]. 9-12 EKİM 2008.A Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu [10] Şekil 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Avrupa’daki dört farklı şehirde çalışan klima sistemine uygulanan doğal soğutma bataryalı gruba ait dış sıcaklık verilerine bağlı enerji kazanç değerleri [11] 4.’de verilmiştir. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE STANDARTLAR VE ENERJİ SINIFLANDIRMASI Hava Soğutmalı Kondenserlerde standart kapasiteler TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) standardında belirlenen şartlarda tanımlanmaktadır [12]. Grafik 6.B Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu şematik [7] Doğal soğutmanın soğutma sistemlerinde kullanılması esnasında oluşan kazancı göstermek amaçlı olarak chiller üreticisi bir firmanın entegre doğal soğutma bataryalı soğutma gruplarına yönelik olarak Avrupa’nın dört farklı şehrinde yaptığı ölçümlere bağlı sonuçlar Grafik 6. Kondenser bataryaları. İZMİR Şekil 4. Ürünlerde enerji verimliliği EUROVENT Rating Standard (for Forced Convectıon Air Cooled Condensers For Refrigeration “Aır Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 standardına göre Tablo 3.’te verilen değer aralıkları için hesaplanabilir [14].I. 38 . 97/23/EC PED (Basınçlı Ekipmanlar Direktifi) altında tanımlanan SEP ( Sound Engineering Practice ) kapsamına uygun üretilmeli.

Ünite boyutları. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin ilk yatırım maliyetleri göreceli olarak yüksek olsa da aradaki maliyet farkını kısa zamanda geri kazandırdıklarını ifade etmek mümkündür.170 272. D enerji sınıflandırmalarında ifade ettirmektedir.430 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 522. Elektrik güçleri.6 630 480 8 1. İZMİR Tablo 3.1 Q 2.3 500 900 8 2.52 72 40 107.250 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 461. Batarya alın hava hızları.68 84 52 34. Ancak hava hızı.1 E 2.5 6.4 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu kısım maliyete doğrudan etki etmektedir.56 78 46 63. buradaki örnekte olduğu gibi üniteleri A. C.’te ise A sınıfı ürün ile D sınıfı ürün arasındaki fark gösterilmiştir. İlk yatırım masrafı yüksek olan A sınıfı ürünün. Enerji verimliliği sınıfları. 39 .640 3.3 3200 1500 39.I.2 68 36 134. ürün standart kapasitesinin fan motorlarının toplam enerji tüketimine bölünmesi ile elde edilir.730 1.6 4000 1800 40. B.525 € B Sınıfı KW 163. Bu durum ünitenin enerji verimliliğini artırmakta.4 800 330 6 1.396 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro D 160.9 yıl içerisinde geri kazandırdığı görülmektedir.676 € C Sınıfı KW 162.5 8. Varsayılan dört kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma [1] Tablo 5.2 4. Tablo 4.1 3000 1800 57.0 630 900 6 4.530 2. Karşılaştırmada sistemdeki kondenser kapasitesi ihtiyacının 160 kw olduğu varsayılmış ve alternatif kondenser dizaynları bu kapasiteye göre yapılmıştır. D sınıfı ürün kullanımına göre kendisini 2.3 3600 2150 39. Ses seviyeleri ve Maliyetlerdir.396 Isı Transfer Yüzeyi Batarya Uzunluğu Batarya genişliği Hava Debisi Hava Hızı Fan Çapı Fan Devri Fan Adedi Toplam Fan gücü Ses Gücü Seviyesi (LwA) Ses Basınç Seviyesi (LpA) Enerji oranı (R) Ünite Fiyatı 543. 9-12 EKİM 2008. Enerji verimliliğinin arttırılması ile ilk yatırım masrafları arasında ciddi bir ilişki söz konusudur. Enerji Verimliliği Sınıfı [9] Sınıf A B C D E Enerji Sarfiyatı En Düşük (Extremely low) Çok Düşük (Very low) Düşük (Low) Orta (Medium) Yüksek (High) Enerji Oranı (R)* R > =110 70 =< R < 110 45 =< R < 70 30 =< R < 45 R < 30 * Enerji oranı “R”.’te aynı şartlarda çalıştıkları. aynı cins soğutucu akışkan kullandıkları ve eşit kapasiteye sahip oldukları varsayılan dört farklı hava soğutmalı kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma görülmektedir. İlk yatırım maliyeti fazla olan ünitenin boyutları ve ısı transfer alanı daha fazladır. Örnek üniteler arasındaki temel farklar: Isı transfer yüzeyleri.150 1. dolayısıyla hava tarafı basınç kaybının düşüklüğü fanların elektrik tüketim değerine etkimekte ve tüketim değerleri düşmektedir.1 L 2.515 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro Tablo 4.5 S A Enerji Verimliliği Sınıfı Q (Kondenser Kapsitesi) 161. ÖZELLİKLER MODEL KONDENSER 1 KONDENSER 2 KONDENSER 3 KONDENSER 4 FUH YK 80 23 C1 FUH YK 63 24 C1 FUH YK 50 24 C3 FUH YK 63 23 A1 2.

com) [7] De Saulles. November 2001 [10] Airedale Firması Teknik Kataloğu (http://www. süper market.de) [3] EPS (Environmental Process Systems Ltd) Firması Ecomesh Teknik Kataloğu (www. şoklama.0 € 2.9 Yıl HESAPLAMALAR Ünitelerin fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark Yıllık olarak fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark (20 saat/gün) Birim elektrik harcaması maliyeti Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (USD) Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (EURO) Üniteler arası maliyet farkı Ünite Maliyet Farkının geri kazanım süresi Tablo 5. Chapter 36.T. tesisatlarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir.3 $ 1.com) [11] Climaveneta Firması FOCS-FC/NGTeknik Kataloğu (http://www. ticari soğutma.climaveneta.it) [12] TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) [13] 97/23/EC The Pressure Equipment Directive [14] EUROVENT Rating Standard (for Forced Convection Air Cooled Condensers For Refrigeration “Air Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 40 . Varsayılan kondenserlerin karşılaştırması ve İlk yatırım maliyeti geri ödeme süresi hesabı 5.ziehl-abegg. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır. Soğutma sektörü içerisinde yer alan yatırımcıların.uk) [4] KME Firması Teknik ve Test Dokümanları (http://www.371.0 € 4.airedale.” Making use of free cooling”. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Enerji verimliliğinin iklimlendirme. BSRIA.kme.bock.404 kw 0. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. 9-12 EKİM 2008.com) [5] Ziehl Abegg Firması Teknik Kataloğu (www.Ş Teknik Dokümanları ve Uygulamaları (http://www.” BSRIA Guide: Free Cooling Systems”. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir.friterm.co.085 $/kW 2.010.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. proje ve uygulama mühendislerinin yukarıda tanımlanan konular hakkında bilgi sahibi olmaları gerekmektedir.. endüstriyel soğutma. 2000 [9] Oliver P. Bu sistemlerin aynı zamanda çevreci sistemler olduğu da akıldan çıkartılmamalıdır.2004 [8] ASHRAE Handbook 2000 Systems And Equıpment. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin kullanımının yaygınlaştırması ile birlikte sistemlerimizde verimlilik artacaktır. proses soğutma vb. KAYNAKLAR [1] Friterm A. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. İZMİR A sınıfı ve D sınıfı ürün arası fark 3.com) [2] BOCK Firması Teknik Kataloğu (Seçilen model HGX4/555-4 R134A) (http://www. ASHRAE.48 kw/h 25.com) [6] EBM-PAPST GmbH Firması “EC Fans” Teknik Broşürü (http://www. Building Service Journal.ebmpapst. 6.159.epsltd. Chapter 38..I.

GİRİŞ Enerji günlük yaşantımızda çok büyük bir yer tutar. Enerji tasarrufu. Bu çalışmada soğutma sistemlerine ait enerji tasarrufunun sağlanmasına yönelik uygulamalar hakkında genel bilgiler verilmesi amaçlanmıştır.tr ÖZET Küresel ısınma ve ozon deplesyonunun getirdiği problemler ve bununla beraber ön plana çıkan sorunlar son dönemlerin güncel tartışma konularıdır. Soğutma grupları ve buna bağlı donanımlar bir işletmede en fazla enerji tüketen cihazlar arasında yer alırlar. Aşağıda. Endüstriyel ve ticari tip soğutma yatırımlarında verimliliği belirleyen en önemli unsurlardan birisi gider maliyetlerinin mümkün olduğunca düşük tutulmasıdır. Şekil 1. İZMİR SOĞUTMADA ENERJİ TASARRUFUNA YÖNELİK MEKANİK VE ELEKTRONİK UYGULAMALAR Kıvanç Aslantaş Ahmet Yar Soğutma Sanayi A. Bu konu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. 9-12 EKİM 2008.Ş. Bunun sağlanması ise doğru mekanik uygulamalar ve etkin bir kontrol sistemiyle mümkündür. bilimsel anlamda optimize edilerek seçilmiş makine ve elemanlarıyla devam eder ve kontrol sisteminin üstünlükleriyle sonlanır.. Bu nedenle soğutma cihazlarında enerjinin bilinçli kullanımı. 41 . öneriler ve sistem kontrolüne ait bilgiler sunulacaktır. uygulamalar. aynı zamanda işletme ömrünün uzaması. Kontrol 1.com. soğutma sistemine ait tanımlar. Marketlerde enerji tüketiminin dağılımı( İklimlendirme hariç) Soğutma alanında enerji tasarrufu öncelikle mükemmel bir yalıtımla başlar. maksimum tasarruf ve verimliliği sağlamak açısından önemlidir. Anahtar Kelimeler: Soğutma. yapılan yatırım maliyetinin yanında işletme maliyetinin de olabilecek en düşük seviyeye indirilmesiyle doğrudan ilgilidir. Bu ise ancak tasarrufu sağlayacak etkin bir kontrol sisteminin kullanılmasıyla mümkündür. İzmir kivancaslantas@ahmetyar.

Böylesi tesislerde yalıtım faaliyetleri inşaat aşamasında başlar. Yani şartlandırmak istediğimiz sisteme ait enerji (ısı) akışı kontrol edilebilir olmalıdır. yalıtımın mümkün olan en üst seviyede olması işletme giderlerine doğrudan etki etmektedir. Bu sayede seperatör tarafından sisteme geri kazandırılamayan yağın sağlıklı bir şekilde geri dönüşü sağlanabilir. hem de atmosfere verilmek üzere evaporatör vasıtasıyla alınan enerjinin faydalı bir amaca hizmet etmesini sağlayacaktır. DENEYSEL ve TEORİK MODEL Yalıtım Uygulaması Enerji tasarrufunun ilk adımı istenmeyen ısı geçişlerinin engellenmesidir. uygulamanın doğru yapılmasıyla devam eder ve ilgili aksesuarların kullanılmasıyla son bulur. Kompresörün kapasitesi genellikle emme basıncı ile kontrol edilir.I. Böyle bir sistemde ayri kondisyonlara sahip iki ayrı merkezi sistemin birbirlerinin atıl enerjisinden faydalanması da mümkün olmaktadır. bu sayede sistem ihtiyacına tam karşılık gelen enerji değeri kullanılarak kayıplar önlenmektedir. Her ne kadar kompresör çıkışlarında yağ seperatörü uygulamasıyla önlem alınsa da tesisat güzergâhına bağlı olarak yükselen hatlarda yağ cebi uygulaması yapılmalıdır. Özellikle lojistik merkezler gibi büyük alana ve hacme sahip işletmelerde. b. silindirlerin devreye alınması ya da elektrik motorunun devrini kontrolü ile yapılır. Ancak “Merkezi Sistem” olarak adlandırılan ve çoğunlukla üç ve daha fazla sayıda kompresör içeren gruplarda artık çok daha etkin elektronik kontrol uygulamaları yapılmaktadır. Dolayısıyla özellikle soğutulan hacimlerin tabanlarında özel nem kesici malzemelerin kullanılması zorunludur. Kompresör ve Merkezi Sistem Uygulaması Bilindiği gibi kompresörün görevi evaporatörden gelen soğutucu akışkan gazın basıncını ve sıcaklığını arttırmak. 9-12 EKİM 2008. a.olarak sağlanabilmekte. kapasite kontrolü olmaksızın termostat ile eş zamanlı olarak kontrol edilir. Küçük kapasiteli sistemlerde kompresör. Yağ basıcı değeri mekanik otomatikler ve regülâtörler yardımıyla ya da doğrudan sistem otomasyonuna bağlı elektronik yağ regülâtörleri ile çok daha etkin bir şekilde kontrol edilebilmekte ve gerekli hallerde ilgili kompresör ya da sistemin tamamı durdurularak kalıcı hasarlar önlenmektedir. Soğuk oda yalıtımlarında ısı köprüsünün engellenmesinde nem difüzyonunun da önlenmesi gerekliliği unutulmamalıdır. Bu ise iki farklı ortam arasında bulunan malzemelerin nem geçişine karşı gösterdikleri dirence bağlıdır. Merkezi sistem tasarımında kullanılabilecek bir diğer yol da ara soğutucu uygulamasıdır. Ancak unutulmamalıdır ki yalıtım uygun kalınlığın kullanılması kadar doğru uygulamayla elde edilebilir. İZMİR 2. Özellikle adımlama metodu ile yapılan kontrollerde ne kadar kapasiteye uygun güç elde edilmeye çalışılsa da belli oranda fazla güç kullanımı karşımıza çıkmaktadır. Bu anlamda sistemin en temel elemanı olma özelliğine sahip olan kompresörlerin uygun kapasitede seçilmesi en önemli adımdır. sistem ihtiyacına göre uygun sayıda devreye girmeleri sağlanarak hem bakım maliyetleri en düşük seviyede tutulmakta hem de sistem adımlama yöntemiyle olabilecek en yüksek – yaklaşık % 25 ~ % 30 – enerji tasarrufuyla çalıştırılmaktadır. böylece hava veya su soğutmalı kondenserler gibi mevcut elemanlarla yoğunlaştırılmasını sağlamaktır. Burada kullanılacak bir ara soğutucu eşanjör ve genleşme valfi ile atıl durumdaki enerjinin likit soğutmasında kullanılarak sisteme geri kazandırılması mümkün olabilmektedir. Kapasite kontrolü. Bu sayede hem kompresörlerin eşit zaman aralıklarında çalıştırılarak eşit yıpranma oranına sahip olmaları. Kompresör kontrolünde diğer önemli bir nokta ise yağ basınç değeridir. Soğutmada farklı uygulamalar için gerekli yalıtım kalınlıkları teorik ve deneysel sonuçlarla birçok kaynakta bulunabilir. Yine benzer bir metotla yani bir ara ısıtıcı isi değiştirgecinin kullanılmasıyla kondensere giden basma – discharge – hattı üzerindeki ısı kullanım suyuna kazandırılabilir. Bu hem kondenser basıncının düşürülmesine yardımcı olacak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ayrıca son dönemde vidalı kompresörlerin kapasite aralıkları elektronik kontrol yardımıyla oransal – invertor . Doğru yalıtım tedbirlerinin alınmasıyla bu durum sağlanabilir. 42 .

Bu sayede hem gereksiz defrostlar atlanabilmekte hem de gerekli durumlarda daha uzun süre defrost uygulanarak sistem veriminin korunması dolayısıyla %5’e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kompresörün bastığı gazı sıvı hale getirmektir. Genleşme Valfi ( Expansion Valf ) ve Evaporatör Uygulaması Expansion ( genleşme ) valfin görevi. Evaporatörün sıcaklığı ve hava sıcaklığı arasındaki fark uygulama sahasına göre değişmekle birlikte genellikle 6 – 10 °K arasıdır. Bu ise uygun cihazın seçilmesi kadar. d. Bu sayede yüzeyin buzla kaplanarak ısı transferinin azalması engellenmiş olur. Likit tankının uygun hacimde seçilmesi ne kadar önemliyse. Devir kontrolü – invertor . diğeri tüm fanların birlikte çalışıp sistem ihtiyacı nispetinde devirlerinin kontrol edilmesidir. gerekli miktarda likit ihtiva edip etmediğinin belirlenmesi de aynı oranda önemlidir.sadece homojen çalışmayla birlikte verim artışını getirmekle kalmayıp. aynı zamanda yerleşim mahallerinde sıkça karşılaşılan ses probleminin önlenmesini sağlayacaktır. e. basınca bağlı doğru kontrolün sağlanması ve kondenserin yerleştirildiği yerin hava akışına sahip olması dolayısıyla rahat ısı transferinin yapılmasıyla sağlanabilir. Bunlardan ilki ihtiyaç nispetinde yeterli sayıda fanın devreye girmesiyle olurken. İlki bilinen belirlenen zaman aralıklarında defrost işleminin yapılmasıdır. Evaporatörün üzerindeki kanatçıklar ısı transferi sağlayan yüzeyi. Defrost iki şekilde takip edilebilir. evaporatöre. dolayısıyla verimi arttırmaya yarar. periyodik aralıklarla bu işlemin yapılması gereklidir. belirlenen tüm yükleme şartlarında doğru miktarda soğutucu akışkanın gitmesini sağlamaktır. Bu anlamda elektronik valf uygulaması. Evaporatörün efektif olmasını ve havayı soğutmasını sağlamak için belirlenen aralıklarla defrost uygulanır. Özellikle küresel ısınma ve su kaynaklarının azalmasıyla birlikte oluşan tropikal iklim şartlarının göz önüne alınmasının zorunlu olduğu son dönemde kondenser seçimlerinin sistem ihtiyacına göre belirlenmesi önem arz etmektedir. 9-12 EKİM 2008. Uygun büyüklükte seçilmeyen kondenser gerekli miktarda ısıyı sistemden uzaklaştıramayacağı için soğutma faaliyeti istendiği gibi gerçekleşemeyecektir.I. Soğutucu akışkanın buharlaşmasını ve evaporatörden çıkarken belirli bir ısıya ulaşmasını sağlar. İZMİR c. Ayrıca gerekli durumlarda servis amacıyla soğutkanın depolanması için kullanılır. Kondenser kontrolündeki en önemli detay ise basıncın mümkün olan en düşük seviyede tutulmasıdır. Bu sayede ısı transfer verimine bağlı olarak sistem performansı da artacak. Reyonlara Ait Uygulamalar Yukarıda anlatılan ve özellikle ana ekipmanlara ait uygulamalara ilave olarak aşağıdaki maddeleri de ekleyebiliriz. Böylece. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan likit tankında (receiver) depolanır. İkinci yol ise özellikle tüm etkin elektronik kontrol sistemlerinin sahip olduğu gibi gerekli noktalara yerleştirilen sensorlar vasıtasıyla ihtiyaç nispetinde defrost uygulanmasıdır. Kondenser fanlarının kontrolü de iki ayrı metotla sağlanabilir. evaporatörün en uygun şekilde kullanılması ve akışkan sıvının kompresöre geri gelmemesi sağlanır. Defrost işlemi elektrikli rezistans ya da hava ile yapılabilmektedir. Kondenser uygulamasında yüzey temizliği çok önemli olup. evaporatörün sensorlardan gelen bilgiler vasıtasıyla ihtiyaca göre likit beslemesinin yapılmasıyla sistem verimine %12’ ye kadar katkıda bulunmaktadır. Likit tankı sistemde meydana gelen dalgalanmaların karşılanmasını ve böylece evaporatöre düzenli sıvı akışının sağlanmasını temin eder. Bunu için kullanılacak bir seviye sensoru yardımıyla olası bir problemde sistem devre dışı bırakılarak daha büyük hasarlara yol açılmasına engel olunabilir. 43 . sadece ayrıca bir solenoid valf gereksinimini ortadan kaldırmakla kalmayıp. Bu sayede neredeyse % 20’lere varan enerji tasarrufu sağlanabilir. Kondenser ve Likit Tankı Uygulaması Kondenserin görevi. Evaporatörün temel görevi ortamı istenilen derecede soğutmaktır. dolayısıyla kompresör ve fanlar gibi doğrudan elektrik enerjiyle çalışan donanımların yol açacağı fazla enerji kullanımının önüne geçilecektir.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 4. ii. Reyonların evaporasyon değerinin gece şartlarında daha yüksek tutulması. TARTIŞMA Yukarıda anlatılan genel tanımlar ve bu tanımlara ait uygulamalar dikkate alındığında karşımıza çıkan iki önemli husus olduğu görülmektedir. Böylesi doğru uygulamalar ve gerekli elektronik ya da mekanik kontrol ekipmanları kullanmanın yatırım maliyetine katkısı ne olacaktır? Sistem geri dönüş zamanları göz önüne alındığında ilave kontrol yatırımına değer mi? 44 .I. 9-12 EKİM 2008. İlki enerji tasarrufu diğeri ise bu tasarrufu sağlayacak sistemlerin maliyeti olacaktır. iii. Bu sayede %4’ e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilir. Özellikle dikey tip raflı duvar reyonları için elektrikli otomatik gece perdesi kullanılması. İZMİR i. 3. Havuz tip derin dondurucularda kapak uygulaması. Operasyon bakımında ilk etapta olumsuz görünmekle birlikte toplamda % 30’lar nispetinde enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. MODELDEN ÇIKAN SONUÇLAR Yukarıdaki tanımlamalara göre özellikle sistemin doğru kurulumu ve beraberinde etkin bir elektronik kontrol sonucunda sahada tatbik edilerek elde edilen enerji tasarrufu uygulamaları ve sonuçları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Fonksiyonlar Elektronik Termostat Reyonlarda gece çalışma değerlerinin arttırılması Havuz deep freezlerde kapak uygulaması Defrost saati İhtiyaca göre defrost Fanın aralıklı çalıştırılması (termostat kapalı iken) Reyon rezistansının aralıklı çalıştırılması Modülasyonlu termostat kontrolü Elektronik genleşme valfi Kondenser basıncının düşürülmesi Emme basıncı otomasyonu Kondenser basıncının otomasyonu Tasarruf %0 % 4 e kadar % 30 a kadar %0 % 5 e kadar % 3 e kadar % 3 e kadar % 8 e kadar %12ye kadar %20ye kadar % 5 e kadar % 3 e kadar Tablo 1. Uygulama sonucunda elde edilen enerji tasarrufu oranları Burada unutulmaması gereken en önemli noktalardan birisi de periyodik aralıklarla sisteme bakım yapılmasının gerekliliğidir. Bu sayede gereksiz ısı transferi önlenecektir.

www. h. a. g. 6. Uygulamalı Soğutma Tekniği.kullanılması Evaporatorlerin ihtiyaç duyulan sıcaklıklardan daha düşük sıcaklıklarda çalıştırılmaması Kondenserler hava akımının nispeten fazla olduğu ve serin yerlere yerleştirilmesi TEŞEKKÜR Bu çalışmayı yapmamda gerek araştırmalarıma yaptıkları katkılar ve gerekse manevi destekleri için eşim Sayın Gözde Aslantaş’a ve Sayın Halit Turgut Salaçin’ e teşekkürü bir borç bilirim. Soğutma Sistemleri Yalıtımında Malzeme Seçimi ve Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar.greencoolco2. Ancak optimizasyon için elbette tüm sistemin değerlendirmesi. araçlar ya da herhangi bir nem kaynagı gibi ısı kaynaklarını asgariye indirilmesi Sisteme ait yağ sirkülasyonunun sağlıklı bir şekilde sağlanması Amacına uygun tasarımların kullanılması Merkezi sistemler için ara soğutucu uygulaması Dondurulmuş ürünlerin uzun süre sıcak ortamlarda kalmasının engellenmesi Soguk ortamların yalıtımlarının eksiksiz olarak yapılması ve olası tüm ısı köprülerinin engellenmesi Self kontrol ve alarm özelliğine sahip sistemler kullanılması Tüm sistem komponentlerinin gerektiği gibi çalışıp çalışmadıklarının etkin bir kontrol sistemi ile takip edilmesi Fanların düzenli olarak kontrol edilmesi ve temizliğine özen gösterilmesi Fanlarda hız kontrolü – invertor . www. kurulmak istenen işletmenin ömrüne bağlı olarak yapılmalıdır. Department of Energy Engineering Technical University of Denmark.dk [5] Gren Cool. e. c. d. Sisteme ait tüm komponentlerin uygun ölçülerde tasarımlarının yapılması Işıklar.dtu. 7. İZMİR Yapılan deneysel çalışmalar ışığında bu soruyu rahatlıkla “Evet” olarak yanıtlayabiliriz. Metin. l. www.com 45 .perakende. Örnek olarak sadece ara soğutucu sistemin maliyeti göz önüne alındığında ortalama %7’lik bir enerji tasarrufu getireceği göz önüne alınırsa geri ödeme süresi 3 yılı geçmemektedir.doc [3] Özkol.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Nuri. 2007 [4] Coolpack software.com/makale2. TMMOB. SONUÇ Sonuç olarak soğutmada enerji tasarrufunun sağlanması için önerilen çözümler aşağıdaki gibi özetlenebilir. f. b. j.org. 2006 [2] Akdaş. Diğer taraftan CO2 gibi alternatif soğutucu akışkanların gelişimiyle birlikte çok daha verimli ve çevreye duyarlı sistemler çok yakın bir tarihte uygulamaya geçecek gibi görünüyor… 5. KAYNAKLAR [1] Aslantaş.dinamik-izmir. www. i. 9-12 EKİM 2008. m. Adap Kool Sistemi ile Ahmet Yar Ayrıcalığı.I. Kıvanç. k.

dilek. DENEYSEL ÇALIŞMA Çözümleme için gerekli sınır şartlarını belirleyebilmek ve analiz sonucu bulunan dolap içi sıcaklık dağılımlarının doğruluğunu sağlamak için. 1. 2. bir veri toplayıcı aracılığıyla kaydedilmiştir. Gupta ve diğ. Araştırmalar incelendiğinde. İZMİR haktan.tr. ev tipi bir karlanmayan (no-frost) buzdolabının dondurucu ve soğutucu kısımlarını sayısal olarak incelemiş ve elde ettikleri sonuçları deney sonuçları ile karşılaştırarak.edu. Deneysel çalışma kapsamında. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. cihazın üç boyutlu sayısal modeli oluşturularak. Makina Mühendisliği Bölümü. Bazı yiyeceklerin saklanma ihtiyaçları göz önüne alındığında bu fark.edu. Bu çalışmada.tr ÖZET Bu çalışmada. yiyeceklerin tüketiciler tarafından buzdolabı içerisindeki belli konumlarda saklanmalarını gerektirmektedir. 9-12 EKİM 2008. GİRİŞ Çağdaş yaşamın hızlı akışında yiyecek ve içeceklerin sağlıklı bir şekilde saklanabilmesi için buzdolapları ve derin dondurucular yaşamımızda önemli bir yere sahiptir. Besinlerin uzun süreler saklanabilmesi için buzdolapları içerisindeki farklı bölgelerin istenilen sıcaklıklarda tutulabilmesi ve bu bölgelerdeki havanın sıcaklık dağılımının mümkün olduğunca düzgün olması gerekmektedir. gelişen bilgisayar yetenekleri sayesinde sayısal yöntemler kullanılarak incelemeye değer görülen modellerin ön araştırmaları yapılabilir. Sayısal inceleme sonuçları ile deney sonuçları arasında uyum olduğunu göstermişlerdir. Sayısal çalışmada ise. Bu incelemeler deneysel olarak yapılabilir. bu modellerden sayısal çalışma sonunda uygun görülenlerinin ilk örnekleri hazırlanıp bunlar üzerinde deneyler yapılarak zaman ve para tasarrufu sağlamak mümkündür. Ancak. Laguerre ve diğ. ev tipi kullanım için üretilmiş buzdolaplarını günlük kullanımları sırasında deneysel olarak incelemişler ve buzdolabı içerisindeki en düşük ve en yüksek sıcaklıklar arasındaki farkın bazı modellerde 10 °C’ye kadar çıkabildiğini göstermişlerdir. Isıl çiftlerin buzdolabı üzerindeki konumları Şekil 1’de gösterildiği gibidir. Bu nedenle buzdolabı iç tasarımında. özel olarak buzdolapları içerisindeki akışı ve ısı aktarımını inceleyen az sayıda çalışmaya ulaşılabilmiştir. Diğer bir çalışmada Laguerre ve Flick [3]. [2].karadeniz@deu. Böyle bir saklama yönteminin her tüketici tarafından düzgün şekilde uygulanmasının imkansız olması nedeniyle. ev tipi fansız bir buzdolabının içerisindeki sıcaklık dağılımını ve buzdolabı içerisine yerleştirilen bir sıcak yiyeceğin soğuma davranışını doğal taşınım koşullarında deneysel ve sayısal olarak incelemişlerdir. bir veri toplayıcı yardımıyla sıcaklık bilgileri alınmıştır. ısı-akış analizleri yapılmış ve cihaz içindeki sıcaklık ve hız dağılımları belirlenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.kumlutas@deu. ancak uzun süreli ilk örnek (prototip) hazırlama süreçlerinden kurtulabilmek için. Dilek Kumlutaş. iç ortam sıcaklığı ve buzluk (buharlaştırıcı) yüzey sıcaklığı ile dış yüzey üzerindeki farklı noktalardaki sıcaklıklar toplam 12 adet ısıl-çift kullanılarak ölçüldükten sonra. 46 . buzdolapları içerisindeki ısı aktarımı ve akışın sayısal olarak modellenmesinin gerçeğe yakın sonuçlar verdiğini göstermişlerdir. Böylece. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. sistemlerin. Mete Özşen Dokuz Eylül Üniversitesi. ısı aktarımı ve akış özellikleri açısından ayrıntılı olarak incelenmeleri gereklidir. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış.I. Mühendislik Fakültesi. [1]. kapalı hacimler içerisindeki akışkanların ısı aktarımı ve akış özelliklerinin farklı koşullar için incelendiği birçok çalışma bulunduğu görülmektedir. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımının düzgün olmasının önemi ortaya çıkmaktadır. cihaz içerisindeki ve dışındaki farklı noktalara ısıl-çiftler yerleştirilerek. İZMİR TEZGAH SEVİYESİ TİPİ BİR BUZDOLABI İÇERİSİNDEKİ ISI AKTARIMI VE AKIŞIN DENEYSEL VE SAYISAL OLARAK İNCELENMESİ Ziya Haktan Karadeniz.

Soğutucu bölümde zamana bağlı sıcaklık değişimi 47 . Şekil 3 ise. kararlı duruma ulaşıldıktan sonra buzluk (buharlaştırıcı) yüzeyinde üç ayrı noktadaki sıcaklık salınımını göstermektedir. Kaydedilen sıcaklık verilerinin kararlı durum ortalama değerleri. Kararlı duruma ulaşma sürecinin gösterildiği Şekil 2. Buzdolabı dışında (a) ve içindeki (b) ısıl çiftlerin konumları Şekil 2. 105 104 112 Ağırlık Ağırlık 110 102 103 a b Şekil 1. soğutucu kısma yerleştirilmiş üç ayrı ısıl çiftten kaydedilen sıcaklık verileri kullanılarak oluşturulmuştur. 9-12 EKİM 2008. sınır şartlarını belirlemek ve çözümleme sonuçlarının doğruluğunu sağlamak için kullanılmıştır.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Buzdolabı boş halde ve çevresiyle ısıl denge durumunda iken deneye başlanmış ve ölçümlere sistem kararlı duruma gelinceye kadar devam edilmiştir.

buzluk bölümünün hemen altında bulunan damlalık ve sebzelik bölümü de modellenmemiştir. modelde bu kısımlar yer almamaktadır. bu parçalar üzerinde iletimle olan ısı aktarımları ihmal edilmiştir. Çözümlemelerde kullanılan model ve oluşturulan ağ yapısı Şekil 4’de gösterilmiştir.1. Modelin ve Çözüm Ağının Oluşturulması Çözümlemelerde kullanılan model. ticari olarak satılan bir buzdolabının üzerinden ölçüm alınarak oluşturulmuştur. İZMİR Şekil 3. Seçilen çözüm ağında 688731 eleman ve 168861 düğüm noktası bulunmaktadır. poliüretan yalıtım ve iç plastik) basitleştirme amacıyla modellenmemiştir. 9-12 EKİM 2008. Çözümlemeler kararlı durum koşulları için yapılmıştır.I. Buzluk yüzeyindeki sıcaklık salınımı 3. Ayrıca buzluk bölümünün ön kısmında bulunan buzluk kapağı. sıcaklık ayar düğmesi ve aydınlatmaya ait boyutların. Ağ yapı (mesh) oluşturulmasında sorunla karşılaşmamak için ve bu ayrıntıların sonuçlara etkilerinin ihmal edilebilir olması nedeniyle. yuvarlatmalar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3. dolabın geneli düşünüldüğünde çok küçük olması söz konusudur. modelin oluşturulmasında ANSYS Workbench. çözümlemeler için ise HADIA (Hesaplamalı Akışkanlar Dinamiği ve Isı Aktarımı) temellerini kullanarak çözüm yapan ANSYS CFX programı kullanılmıştır. İç yüzeyindeki ana rafların yerleştirildiği çıkıntılar. Dolabın dış kabuğu (dış sac. Sıcaklık ölçümleri yapılırken de modellenmeyen bu yerler çıkarılmıştır. SAYISAL ÇALIŞMA Sayısal çalışmada. Uygun çözüm ağını elde edebilmek için farklı sıklıkta eleman atamaları yapılarak birçok ağ oluşturulmuş. bunlar kullanılarak yapılan çözümlemelerden elde edilen sonuçlar arasında deney sonuçlarıyla en çok uyum gösteren model seçilmiştir. Raflar ve buzluk sadece akış önündeki engeller olarak modellenmiş. 48 .

T = 26.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Havanın özellikleri.405 [°C] U = 0.213 1. Kullanılan sınır şartları Tablo 1’de.3351256 4. T = 34.2.0233214 β (1/K) 0. 9-12 EKİM 2008. BULGULAR VE TARTIŞMA Çözümlemelerde iterasyonlara. Tablo 1.578 [W/m2K].147 [K] Hava Debisi [kg/s].66E-05 k (W/mK) 0. Sac ve plastik kalınlıkları poliüretanla karşılaştırıldığında küçük ve ısı iletim katsayıları da büyük olduğundan dirençleri ihmal edilebilir kabul edilmiştir. T = 26.I. Dolap içindeki raf ve sebzelik yüzeylerine adyabatik. Isı transferi katsayılarının belirlenmesinde sadece dolap kabuğundaki poliüretan yalıtım malzemesinin iletim direnci göz önüne alınmıştır. T = 26.405 [°C] U = 0. Buharlaştırıcı yüzeyinin sıcaklığı.142 [°C] Adyabatik T = 258.502 [°C] U = 0. T = 26.2554 μ (Ns/m2) 1.578 [W/m2K]. havanın özellikleri ise Tablo 2’de gösterilmiştir. buharlaştırıcı yüzeyine ise sabit sıcaklık sınır koşulu verilmiştir. Sınır şartları Yüzey Ön Duvar Arka Duvar Üst Duvar Alt Duvar Yan Duvarlar Raf ve Sebzelik Yüzeyleri Buharlaştırıcı Yüzeyleri Giriş Yüzeyi Çıkış Yüzeyi Tablo 2. Sınır Şartları Modelin dış yüzeylerine ısı transferi katsayısı (U) ile dış yüzey sıcaklıkları (T) tanımlanmıştır. Sınır şartları U = 0.502 [°C] U = 0. deney sonuçlarında kararlı duruma ulaşıldıktan sonra yüzeydeki zamana bağlı sıcaklık salınımı eğrisinden elde edilen ortalama değer olarak alınmıştır.65 [W/m2K]. artıklar 10-3. dengesizlikler de % 1 değerlerinin altına ininceye kadar devam edilmiştir.743 [W/m2K]. model için film sıcaklığındaki havanın özellikleri olarak alınmıştır. İZMİR Şekil 4.743 [W/m2K]. Havanın özellikleri Tf [°C] ρ (kg/m3) -10. Doğal taşınım koşullarını oluşturmak için Boussinesq yaklaşımı kullanılmıştır.003806 49 . Buzdolabı modelinin izometrik görünüşü ve oluşturulan ağ yapısı 3. T = (Tort)çıkış [°C] Pbağıl = 0 Pa Cp (J/kgK) 1006.

a) Orta düzlemde sıcaklık dağılımı b) Orta düzlemde hız dağılımı Buzluk kısmında ise ısı yayılımını sağlayan akış hareketi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 5. duvarlarda ısınarak yükselen nispeten sıcak hava akımı ile karşılaşır. Yüksek sıcaklığa sahip olan bu bölge.285 m/s). kapı tarafının diğer kısımlarına göre daha sıcak olduğu görülmüştür. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımı gösterilmiştir. sıcak ön bölümden buzluğun üst bölümü boyunca arka duvara doğru ilerlemesidir. biri arka duvarda ısınan havanın buzluk alt yüzeyine çarpıp soğuyarak aşağıya tekrar arka duvara doğru yönelmesiyle oluşan. havanın. buzdolaplarının soğutucu kısımlarının olması istenen 4 °C [3] değerine göre oldukça düşüktür. orta düzlem üzerinde. buzluk kapağı ve damlalığın modellenmemiş olmasıdır. 5. Şekil 5b’de buzdolabı içerisindeki hız dağılımı gösterilmiştir. buzluğun altında soğuyarak ön kapı tarafına dönmesiyle oluşan iki ana hücre belirlenmiştir. SONUÇ 50 . Soğutucu bölümde elde edilen sıcaklık aralığı (-3±2 °C). Buzluk yüzeyinde soğuyan ve ağırlaşan hava.963 Deneysel Çalışma -5. Sayısal ve deneysel çalışmalardan elde edilen ortalama sıcaklık değerleri. buzdolabının tamamıyla karşılaştırıldığında oldukça küçük bir hacmi kaplamakta ve sıcaklık değerlerinin buzdolabı içindeki öngörülen sıcaklık sınırları arasında olduğu görülmektedir (5 ±1 °C). sıcaklık farkının en büyük olduğu üst ön taraf ile buzluk üst yüzeyi arasında oluşmaktadır. soğutucu kısımda ısının yayılmasını sağlayan ana etkenler olduğu söylenebilir. bağlantı noktalarından gerçekleşen hava sızıntılarından ve/veya sayısal hesap hatalarından kaynaklandığı düşünülmektedir.a’da. Şekil 5. Bu karşılaşma sonucu. Buzluk bölümünün alt tarafında (soğutucu bölüm). Bu iki hücrenin. dolabın üst ön bölümünde olduğu görülmektedir (Şekil 5a). yerçekimi etkisiyle dolabın aşağılarına doğru hareket ederken. dolap içerisindeki en yüksek hızlar (0.6 °C fazla olmasının.612 Dolabın içerisindeki en sıcak bölgenin. Soğutucu bölüm için.I. Sıcaklıkların bu kadar düşük çıkmasının nedeni. çözümleme sonuçlarının deney sonuçları ile uyum içerisinde olduğu görülmektedir (Tablo 3). yerel düşük sıcaklıklı bölgeler dışında sıcaklıklar -3±2 °C aralığındadır. 9-12 EKİM 2008. Tablo 3. Ortalama Sıcaklık [°C] Sayısal Çalışma -3. Sayısal modelden elde edilen ortalama sıcaklık değerinin deney sonucu ortalamasına göre 1. Bu nedenle. diğeri ise ön duvar tarafında ısınarak yükselen havanın kapı raflarının engellemesi nedeniyle dolabın orta kısmına doğru yükselip. kapı raflarının hava akışını engellemesi nedeniyle. Dondurucu bölümdeki hava sıcaklıkları kaydedilmediğinden bu bölge için bir sıcaklık karşılaştırması yapılmamıştır. Genel olarak bakıldığında.

2002. [2] Gupta J. Gopal M. Böylece. sayısal çözümleme yönteminin buzdolabının içerisindeki sıcaklık ve hız dağılımları hakkında fikir sahibi olabilmek için etkili bir araç olduğu görülmüştür. K. International Journal of Refrigeration. öngörülen farklı tasarımlar öncelikle sayısal olarak incelenmeli. 62. 9-12 EKİM 2008. Chakraborty S. tasarımın iyileştirilmesi açısından önem arz etmektedir..I. International Journal of Refrigeration. raflar arası.. soğuk havanın dolap içerisinde düzgün dağıtılabilmesi için sayısal çalışmalar. 30. Study of domestic refrigerator temperature and analysis of factors affecting temperature: a French survey. çoğunlukla cam raf kullanıldığından. tel raf kullanıldığından buzdolabı içerisinde düzgün sıcaklık dağılımını sağlamak mümkün olmuştur. 2007. 311-322. Bu yöntemle. Heat Transfer by Natural Convection in Domestic Refrigerators. KAYNAKLAR [1] Laguerre O.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 653-659. zaman ve para tasarrufu sağlanabilir. Modeling of a Domestic Frost-Free Refrigerator. Palagos B.. Derens E. 79-88. elde edilen en uygun tasarım prototip haline getirildikten sonra yine deneysel çalışma yapılmalıdır.... [3] Laguerre O. İncelenen modelde. özellikle büyük hacimli karlanmayan ürünlerde. 25. R. raflarla kapı arası ve raflarla arka duvar arası uzaklıkların düzgün ayarlanması. Flick D. İZMİR Yapılan çalışmalardan elde edilen veriler ışığında.. Journal of Food Engineering. 2004 51 . Ancak günümüz buzdolaplarında.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM III AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması M. 9-12 EKİM 2008. Turhan ÇOBAN 52 .

ısı transferine maruz kalan yüzey/hacim oranının makroskopik sistemlere göre yaklaşık dokuz mertebesinde yüksek olması eşsiz bir ısı transfer yüzeyini kullanıma sunmaktadır. iklimlendirme ve soğutma sistemleri. Bu nedenlerle. büyük boyutlardaki bu parçacıklarla ısı transferinde aşağıdaki dezavantajların gözlemlendiği de belirtilmektedir [7]: • • • • • Parçacıkların çökelmesi sonucu ısı transfer yüzeyinde bir tabaka oluşumu ve taşıyıcı akışkanın ısı kapasitesinin düşmesi. Isı iletimi.tr. bu çalışmada. Artan akışkan hızı ile birlikte ısı transferi donanım ve borularında erozyon oluşması. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLAR VE HAZIRLANMA YÖNTEMLERİ Soğutma sistemlerinde kullanılan sıvı akışkanlar genellikle düşük ısı iletim katsayısına sahiptirler. Taşıyıcı akışkana 1− 100 nm boyutlarında nano parçacık veya nano-fiber ilavesi ile elde edilen iki fazlı süspansiyonlar diğer değişle nano-parçacıklı akışkanlar bu alternatif akışkanlardan birisidir. Bu nano-parçacıklı akışkanların önemli bir avantajı olarak durmaktadır. Isı transferi artırımı için. Bu yöntem ile akışkanın ısı iletim katsayısında inanılmaz yükselmeler gözlenirken. nanoparçacıklı akışkanların hazırlanması ve ısı transferi yetenekleri üzerine bir analiz yapılacaktır. Diğer taraftan.edu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. saf taşıyıcı akışkana göre çok farklı ısı transferi karakteristiklerine sahiptirler. Bu derleme çalışmasında.edu.I. üretimi. ısı iletimi ve taşınımı karakteristikleri. Artırılmış ısı transferi. İZMİR NANO PARÇACIKLI AKIŞKANLAR: SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİNDE YENİ BİR AÇILIM Mehmet Fevzi Köseoğlu. Nano-parçacık ilavesine rağmen saf akışkana göre basınç düşümünde pek bir artışın gözlemlenmemesi de diğer bir avantajdır. Isı iletim katsayısı artımının yüksek parçacık derişimlerinde gerçekleşmesi. Özellikle dar kanallarda büyük parçacık boyutu sebebi ile tıkanma oluşması. Basınç düşümünün kayda değer bir şekilde artması. küçük parçacık boyutu ve derişimi nedeni ile basınç kayıplarında kayda değer bir yükselme olmamaktadır.tr ÖZET Hem tasarım kıstasları gereği giderek küçülen ısı değiştiricileri boyutları hem de artan ısı akıları ısı transferinde iyileştirilmeleri gerekli kılmaktadır. morhan@ pau. Nano-parçacıklı akışkanlar. Isı taşınımı 1. Bütün bu nedenlerle. yüksek güç üreten sistemler gibi birçok endüstriyel uygulamada ısıl yönetim hayati önem arz etmektedir. 9-12 EKİM 2008. Bu akışkanların ısı iletim katsayısının saf taşıyıcı akışkana göre çok daha büyük olması difüzyonla ısı transferini etkin hale getirir. Bu soruna çözüm olarak taşıyıcı akışkana mikro veya makro boyutlarda parçacık eklenmesi yeni bir fikir değildir [1-6]. Bahsedilen sistemlerin her geçen gün artan ısıl yükleri verimli soğutma ve ısıtmaya yönelik yeni teknolojilerin geliştirilmesi ihtiyacını doğurmaktadır. parçacıklar etrafında gerçekleşen mikro-dolaşım ısı transferini artırıcı bir etkiye sahiptir. ısı transferi kabiliyeti yüksek alternatif akışkanların kullanımına yönelik teknolojilerin geliştirilmesi yeni bir alternatif olarak durmaktadır. Ancak. Mehmet Orhan Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. Bu nedenle. TR-20070 Denizli mfkoseoglu@ pau. Ek olarak. 53 . bu akışkanların kullanıldığı değişik ısı transferi artırım yöntemleri yetersiz kalmaktadır. Henüz gelişim aşamasında bulunan taşıyıcı akışkana nano-parçacık ilave etme yöntemi ısı transferi artırımında gelecek vadetmektedir. ısı transfer yüzeyinin artırılması beraberinde sistem boyutlarında artımı getirdiği için bu geleneksel yöntem bir alternatif yöntem olmaktan çıkmaktadır. çözülmeyi bekleyen mevcut problemleri ve ayrıca açılımları tartışılacaktır. nano-parçacıklı akışkanların. Anahtar Kelimeler: Nano-parçacıklı akışkanlar. 2. GİRİŞ Mikro-elektronik.

Nano parçacıklı ısı transferi akışkanlarının aşağıdaki faydalarından söz etmek mümkündür: • Nano boyutlardaki cisimlerin yüksek alan/hacim oranlarından dolayı.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. • Düşük boyut ve ağırlık nedeni ile çökelme ihtimalinin düşük olması. Daha sonra. 2. 9-12 EKİM 2008. Al2O3 ve CuO gibi oksit parçacıkları İnert Gaz Yoğuşması “Inert Gas Condensation (IGC)” metodu veya daha az topaklaşmaya neden olan Doğrudan Buharlaşma Yoğuşma “Direct Evaporation Condensation (DEC)” tekniği ile üretilirken. Bu yöntemde ise yukarıda belirtilen farklı yollarla üretilen nano-parçacıklar doğrudan akışkan içine belirli derişimlerde ilave edilir. • Basınç düşümünde pek bir atışa neden olmaması ve • Makro ve mikro boyutlu parçacıkların aksine. saf taşıyıcı akışkana kıyasla oldukça fazla artmaktadır. AuPd nano-parçacıklı süspansiyon (sağ)[13]. Isı transferi artımında diğer bir önemli etkende nano-parçacıklı akışkanın ısı iletim katsayısındaki artıştır. bu tekniğin oksit nano-parçacıklı akışkanların hazırlanmasında başarılı olup olmadığı kanımızca halen açık değildir. sadece düşük buharlaşma basıncına sahip akışkanlar kullanıldığı için uygulama alanı kısıtlıdır. düşük derişimlerde de karışım akışkanının ısı iletim katsayısında büyük artışların elde edilmesi. İZMİR Nano-boyutlu parçacıkların üretiminin mümkün hale gelmesi ile birlikte. Nano-Parçacıkların Hazırlanma Yöntemleri Metallerin ve metal oksitlerin nano tozlarının üretimi farklı yöntemler ile gerçekleştirilebilmektedir. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLARDA ISI TRANSFERİ Nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı transferi.I. yeni olmayan akışkana parçacık ekleme fikri yeniden güncellik kazanmıştır [8]. • Parçacıkların hareketli olması nedeni ile ısı transferi artırımına neden olan mikro taşınım mekanizmasının oluşması. Bu yöntem ile nano-parçacıklı akışkanların elde edilişi. metal buharının doğrudan düşük buharlaşma basıncına sahip akışkan ile teması neticesinde nano-parçacık elde edilmesi prensibine dayanmaktadır [10]. Tek adımlı yöntem ve Cu nano. • Mikro/nano kanallarda kullanılabilir olması. ısı transfer yüzeyi makroskopik yüzey alanlarından çok çok daha yüksek olması. çökelmeyen bir karışım elde etmek amacıyla ultra sonik veya mekanik karıştırma yöntemleri ile belirli sürelerde ve sıcaklıklarda karıştırılır. Wang ve diğerlerine göre [11] çift aşamalı metot oksit parçacıklar için iyi sonuç verirken. 3. Silikon nano-parçacıkları Lazer Buhar Depozisyonu “Laser Vapor Deposition (LVP)” yöntemiyle üretilmekte. 54 . Ancak Eastman ve diğerlerine göre tek adımlı metot kararlı akışkan hazırlama açısından daha başarılıdır [12]. Karbon nano tüplerin üretiminde ise Kimyasal Buhar Depozisyonu “Chemical Vapor Deposition (CVD)” yöntemi kullanılmaktadır [9]. metalik parçacıklı olanlarda pek başarılı değildir. Çift Adımlı Yöntem. Tek Adımlı Yöntem. kararlı. Şekil 1.parçacıkları ile hazırlanmış süspansiyon (sol). Belirtilen iki farklı yöntemle elde edilen nano-parçacıklı süspansiyonların TEM ile elde edilmiş görüntüleri Şekil 1’de gösterilmiştir. nano boyutlarda yüzey/hacim oranının çok büyük olması ve parçacı etrafında mikro akım gerçekleşmesi gibi mekanizmalardan dolayı. Hazırlanan akışkanın uzun süre çalışabilmesi için oleik asit ile kararlılığı artırılır. topaklaşmayan. Çift adımlı yöntem ve CuO nano-parçacıkları ile elde edilen süspansiyon (orta). Bu yöntem ile topaklaşma minimize edilirken. Örneğin. Ancak. • Erozyona sebebiyet vermemesi. Nano-parçacıklı akışkanlar tek adımlı ve çift adımlı olmak üzere iki farklı yöntemle üretilebilmektedir.

Karbon nano-tüplü akışkanın diğer nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı iletim katsayısı yönünden karşılaştırılması [15] (sağ) Keblinski ve diğerleri ve Evans ve diğerleri [13. esas itibari ile ısı transferinin parçacık boyutundaki azalma ile arttığını ve parçacıkların şekil faktörünün bu artımda oldukça önemli olduğunu göstermektedir. Xuan ve Li [23] türbülanslı zorlanmış akım şartlarında deiyonize suya eklenen bakır nano-parçacıklarının ısı taşınımını artırdığını ve saf akışkana göre kayda değer bir basınç düşümü artımı gözlemlenmediğini dile getirmişlerdir.I.5 AIN derişiminde %20’ye varan bir artım gerçekleşmektedir. Isı taşınımının değişik modlarında gerçekleştirilen deneysel çalışmalar. Nano-parçacıklı Akışkanlarda Isı İletimi – Kuramsal ve Deneysel Yaklaşımlar Nano-parçacıklı akışkanların ısı iletim katsayısındaki artışı kesin olmakla birlikte (Şekil 2). çubuk şekilli) γ -Al2O3 ve AIN (50 nm ve %0. Wen ve Ding çalışmasında [22] deiyonize suya %0.5-4 derişim oranında) parçacıklarından %0. moleküler tabakalaşmanın daha etkin rol oynadığını belirtmişlerdir.2. otomatik transmisyon yağı ve sentetik yağla birlikte ağırlıkça %2-2.16] ısı iletim katsayısındaki büyük artışın muhtemel sebebi olarak düşünülen Brownian hareketin aslen çok önemli olmadığını ve bu yükselişte parçacıkların kümelenmesinin. farklı nano akışkanlar için ısı iletim katsayıları [12] (orta). 3. sebepleri üzerine henüz bir fikir birliği oluşmamıştır.18].5 arasında kullandıkları 20-40 nm boyutlu grafitler ile laminar akım şartındaki tüp ısı değiştiricisinde saf akışkana göre %1-22 arasında bir oranda artım elde etmişlerdir. Şekil 2. Ancak diğer taraftan. Taşıyıcı saf akışkana ilave edilen parçacık derişimi de bir diğer önemli faktördür. saf su-çok duvarlı karbon nano-tüp karışımı (ağırlıkça %0. 9-12 EKİM 2008.5 derişim değeri için yaklaşık %350’ye varan bir ısı transferi artımı sağlamaktadır (Şekil 3).1. Jang ve Choi ve de Prasher ve arkadaşlarına göre Brownian hareketin bu artımda temel rol oynadığı hükmüne varılmıştır [17. Özellikle ısıl gelişme bölgesinde saf akışkana göre belirgin bir artış gözlemlenmiş ve bu artışın sadece ısı iletim katsayısı ile açıklanamayacağı rapor edilmiştir. Nano parçacıklı Akışkanlarda Isı Taşınımı Nano-parçacıklı akışkanlar üzerinden ısı transferini etkileyen parametreler çok çeşitlidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6 hacimsel derişim oranlarında eklenen 27-56 nm boyutlarındaki γ -AL2O3 nano-parçacıklarının laminar akım şartlarında ısı transferini artırdığı belirtilmiştir. Ding ve diğerlerinin çalışması [20] ise ısı transferinde oldukça fazla bir artımı özetlemektedir.6-1. Oksit nano akışkanlalar artırılmış ısı iletim katsayısı [14] (sol). Yang ve diğerleri [19].5) %0. Klasik bir yöntem olan taşıyıcı akışkana grafit ekleme nanoparçacıklı akışkan çalışmalarında da kendine yer bulmuştur. 55 . Onlara göre. İZMİR 3.1-0. Choi ve diğerleri çalışmasına [21] göre transformatör yağına ilave edilen farklı şekillerdeki ve derişimlerdeki (küre.

A. Heat Transfer Properties of Liquid-Solid Suspensions. Deiyonize su içinde dağılmış karbon nano tüpler (sol). GELECEĞE YÖNELİK AÇILIMLAR Nano-parçacıklı akışkanların soğutma ve ilgili teknolojilerde kullanımı gelecek vadetmektedir. Nanofluids for Thermal Transport. 426-430. 1964. 6. 29-45.K. karbon nano-tüp derişimine karşın ısı taşınımındaki artım [20].I. 4.S. 1953.U. 4. [10] Eastman. 718720.1954. [2] Orr. ve Mujumdar. 1999. “Heat Transfer to Liquid Solid Suspensions in Turbulent Flow in Pipes. [5] Miller. Advanced Cooling Systems for Agricultural and Industrial Machines. 3. M.. 2005. 74. 121. kaynama ve yoğuşma gibi faz değişimi içeren ısı transferi modlarında nano-parçacıklı akışkanların davranışı hala incelenmeyi beklemektedir. ve diğerleri. Industrial Engineering Chemistry. J. 56 .A. ve Dallavalle. Materials Research Society Symposium – Proceedings. Heat Transfer Characteristics of Nanofluids: A review. FED-Vol. Heat Transfer Design Characteristics Water Suspensions of Solids.M. Heat Transfer and Hydraulic Resistance in Flowing Liquid Suspensions in Piping.S. Boston. International Journal of Thermal Sciences.. [14] Lee. 751183. 9. and Water in Turbulent Flow. Journal of Heat Transfer. İZMİR Şekil 3. Nanocrystalline Materials. A. 2007. Measuring Thermal Conductivity of Fluids Containing Oxide Nanoparticles. 1976. 99-105.J. 231/MD-Vol. [3] Bonilla. ve diğerleri. KAYNAKLAR [1] Kofanov. 4.E. ve diğerleri. 283-288. 46. 457.U. Materials Today.P. Dolayısı ile gelecekte yapılacak çalışmalarda nano-parçacıklı akışkanların ısı iletkenliğini ölçmeye yönelik standart yöntemlerin ulunması. Anomalously Increased Effective Thermal Conductivities of Ethylene Glycol Based Nanofluids Containing Copper Nanoparticles. R. 2. ve diğerleri. Nanofluids. Chalk. 174. P. 15-21. 5. 1989. Kuramsal açıdan ise. J. Applied Physics Letters.. 1995. S. 66. [11] Wang. farklı parçacık parametrelerinin ısı iletim katsayısı ve ısı transferi üzerindeki etkilerinin belirlenmesi öncelik konular olacaktır. 50. X. 10. [12] Eastman. Progress in Materials Science. Makale no. nano-parçacıkların akışkanın ısı iletim katsayısını artırdığı ve bu artışın nano-parçacık tipine ve boyutuna göre değiştiği görülecektir. Şu ana kadar yapılan çalışmalar incelendiği taktirde. Enhancing Thermal Conductivity of Fluids with Nanoparticles.Q. 47..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [7] Das. 78. SAE. [13] Keblinski. 9-12 EKİM 2008. 2001. [9] Gleiter. sebebi açıklığa henüz kavuşturulamamış ısı iletişim katsayısı artışına sebep olan mekanizmaları belirlemeye yönelik mikroskopik ölçeklerde benzetimlere ihtiyaç vardır. The Trend in Engineering. [8] Choi.S. J. 33. 2006. 3-11. C. Son olarak.I. Chemical Engineering Progress Symposium Series. 3-19. ve diğerleri. Encyclopedia of Nanoscience and Nanotechnology. 1955. C. ve diğerleri.W. ve diğerleri. A. S.F. Heat Transfer to Slurries in Pipe. S.. A. 223-315. C. [4] Salamone. AIChE Symposium Series. ve Newman. Enhanced Thermal Conductivity through the Development of Nanofluids. heat Transfer Engineering. [6] Bergles. 36-44. Developments and Applications of Non-Newtonian Flows. 1956. ve diğerleri. [15] Choi. V. ve Moulton... H. International Chemical Engineering. Heat Transfer in Nano-Fluids – A review. 1997. S. 327-333. 280-289. April. 1-19. 27..

S.04.. ve Wu. Bhattacharya. Investigation on Convective Heat Transfer and Flow Features of Nanofluids.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.A.. ve Phelan. 57 .. Fish. C.1016/j. H. 151-155. [16] Evans. W. R. S. 2004.. D. 2006. Preparation and Heat Transfer Properties of Nanoparticle in Transformer Oil Dispersions as Advanced Energy Efficient Coolants. 2004.M. 84.G. 94. 4316-4318. Thermal Conductivity of Nanoscale Colloidal Solutions (Nanofluids).A. 125. Q. 9-12 EKİM 2008. Physical Review Letters. Y. 47. D. [21] Choi. 2006. J. Applied Physics Letters. ve Keblinski. 2007.I. Journal of Heat Transfer.. 2003. Current Applied Physics. 5181-5188. 2004.. 10. J. Zhang. [23] Xuan. 88. E. [20] Ding. [18] Prasher.B.. ve Williams. G. Los Angeles.U. pp.. International Journal of Heat and Mass Transfer.. Alias. H. [17] Jang. P. 1107-1116. doi..S..2007.. International Journal of Heat and Mass Transfer.S.cap. Heat Transfer Properties of Nanoparticle-in-Fluid Dispersions (Nanofluids) in Laminar Flow.060. ve Li. P. 2005. Role of Brownian Motion in the Enhanced Thermal Conductivity of Nanofluids. Y. R. Yoo.. Y. 093116-1 – 093116-3.. ve Oh. Z. 48. 240-250. Y. ve Ding.. International Journal of Heat and Mass Transfer.P. Role of Brownian Motion Hydrodynamics on Nanofluid Thermal Conductivity. Wen. Experimental Investigation into Convective Heat Transfer of Nanofluids at the Entrance Region under Laminar Flow Conditions. Grulke. [19] Yang. 025901-1 – 025901-4. 2005. Heat Transfer of Aqueous Suspensions of Carbon Nanotubes (CNT Nanofluids). İZMİR American Scientific Publishers. [22] Wen. W.. Applied Physics Letter. Anderson. 49. ve Choi.E. V.

ekonomik yeni soğutkanlar üzerinde çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. CO2. Anahtar Kelimeler: Doğal Soğutkan. Akyazı MYO. Bunun tek istisnası amonyak olmuş ve günümüzde özellikle büyük uygulamalarda halen yaygın olarak kullanılmaktadır. amonyak. Amonyak. yapılmış olan çalışmalar ışığında söz konusu alternatif doğal soğutkanların genel özelliklerine dikkat çekilmiş. Kadir İSA** Sakarya Üniversitesi. Makina Müh. HCFC. belirledikleri takvimi daha öne çekmeyi başarmışlar ve doğal soğutkan içeren soğutma sistemlerinin tasarımı konusunda çalışmalarına hız vermişlerdir. 9-12 EKİM 2008.I. buharlaşma entalpisinin yüksek olması ve doğal olarak ucuz ve kolaylıkla bulunabilir olması. su (R-718). Ozon. 1930’lu yıllara kadar soğutkan olarak amonyak ve CO2 yaygın olarak kullanılmışlardır.edu. ayrıca CO2 konusuna özel bir vurgu yapılmıştır. çevrimin verimi. kolay uygulanabilir. soğutulan yer ve çevrenin sıcaklığıdır. 1-GİRİŞ Soğutkan seçiminde etkili olan iki parametre. CO2. hidrokarbonlardan propan (R-290). Tablo 1. ancak su ve CO2’de sorun görünmemektedir. 54187 SAKARYA ** Sakarya Üniversitesi. Fakat. ototmobil klimalarında yaygın olarak kullanılan R-134a’ya bir alternatif olarak geliştirilen DP-1 bunlar arasında sayılabilir. DP-1 ve bazı hidrokarbon bileşimleri bu anlamda ön plana çıkmıştır. Soğutkanların çevresel etkilerinden söz ederken belirleyici parametreler olarak ODP ve GWP değerleri dikkate alınırken. Bazı Avrupa ülkeleri. Amonyak ve hidrokarbonlar emniyetli soğutkan gereksinimlerini zehirlilik ve tutuşabilirlik kriterleri açısından karşılamamakta. Hidrokarbon. Bilindiği üzere CFC ve HCFC’ler ozon tabakasına olan zararlı etkileri ve küresel ısınma potansiyelleri (GWP) nedeniyle çeşitli uluslararası anlaşmalarla sınırlandırılmışlardır. ozon tabakasını tahribat potansiyelleri (ODP) düşük olmasına rağmen GWP’lerinin yüksek olması uzun vadede kalıcı bir çözüm sağlamamaktadır. Bölümü. göz önüne alınması gereken diğer etkenlerdir. yanıcı olmaması. enerjinini kullanımındaki kontrol stratejisi gibi bir dizi prametreyi dikkate alan TEWI (Toplam eşdeğer ısınma etkisi)‘nın kullanılması daha gerçekçi sonuçlar elde etmemizi sağlayacaktır [1].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. pas yapmaması.DOĞAL SOĞUTKANLAR Bu kısımda doğal soğutkanların özelliklerine genel bir bakış yapılacak ve bunlardan CO2 konusunda nispeten detaylı bir incelemeye yer verilecektir [2]. kimyasal bileşiminin sabit olması. İKS Programı. Bu incelemede. Mühendislik Fakültesi.tr ÖZET Montreal Protokolü ile kloroflorokarbon (CFC) ve hidrokloroflorokarbon (HCFC) türü soğutkanların kullanımı çevreye olan zararlarından dolayı kademeli olarak sona erdirilmiş veya erdirilecektir.tr kisa@sakarya. CFC ve HCFC’nin yerine geçebilecek çevreye daha duyarlı. son yıllarda CO2 (R-744). Sonuç olarak. Klor ve flor içermeyen ve ihmal edilecek düzeyde GWP değerine sahip amonyak (R-717). 2. soğutkanın ısı alışverişinde bulunduğu iki ortamın. Bazı doğal soğutkanların karakteristikleri 58 . Soğutkanın zehirli olmaması. 54400 SAKARYA pehlivan@sakarya. Ancak zehirli ve kolaylıkla tutuşabilir olmaları nedeniyle. o günlerde daha güvenilir olarak nitelendirilen CFC ve HCFC’ler pazarı ele geçirmişlerdir. Bunun sonucunda söz konusu doğal soğutkanlar ortadan kaybolmuşlardır. izobütan (R-600a). Bunlara ilk alternatif olarak HFC’ler (klorsuz hidroflorokarbonlar) ve bunların karışımları geliştirilmiştir. Bunun sonucunda bir çok AB ülkesinde tekrar doğal soğutkanlara dönme eğilimi başlamıştır.edu. İZMİR ALTERNATİF DOĞAL SOĞUTKANLARIN GENEL DEĞERLENDİRİLMESİ * Hüseyin PEHLİVAN*.

Fakat zehirli olması gibi bir dezavantaja sahiptir.4 ODP 0 0 0 0 0 HGWP 0 0 0 0 0 2. Çevre dostu olması ve göze batan enerji verimliliği nedeniyle gelecekte başarıyla uygulanması beklenmektedir [4].0 -78.2. 2. 2. özellikle otomobil iklimlendirme sistemlerinde DP-1 isimli yeni bir soğutkanın geliştirilmesine ön ayak olmuştur. değişik alanlardaki testleri devam etmektedir. genleşme elemanının ve kompresör yağının değişimidir. Propan (R-290) R-22 ile çalışan sistemi propana adapte etmek için sadece birkaç değişiklik yapmak yeterlidir. özellikle büyük soğutma sistemlerinde kullanılan mükemmel bir soğutkandır. CO2 (R-744) AB’de soğutma sistem üreticilerinin ve kullanıcıların beklentisi. Cihazın performansını arttırmak için bir ısı değiştiricinin eklenmesi de gerekmektedir. Özellikle soğuk hava depoları ve endüstriyel uygulamalarda ekonomik bir alternatif olarak öne çıkmaktadır. 9-12 EKİM 2008. özellikle küçük çaplı alüminyum boruların lehimi oldukça zor olmaktadır. Bunlar. Kritik sıcaklığı 31 oC. PAG (Poli Alkalin Glikol) ve POE (Poliolester) cinsi kompresör yağlarıyla da -40 ila +65 oC aralığında sorunsuz karışma kabiliyetine sahip olduğu görülmüştür. İZMİR Soğutkan Amonyak Propan İzobütan Su Karbondioksit Sembolü (ASHRAE) R717 R290 R600a R718 R744 Bileşimi NH3 C3H8 C4H10 H2O CO2 Buharlaşma Sıcaklığı -33. Amonyak (R-717) Amonyak. R-290 için tek sorun kolaylıkla tutuşabilmesidir.3. Çalışma basınçları ve fiziksel özelliikleri açısından R-134a’ ya benzer olup. 2. kritik basıncı ise 74 bar (7.4 MPa)’dır. basma sıcaklığının tahlikeli bir şekilde yükselmesine meydan vermeden artmaktadır. Dezavantajı ise. diğer uygulamalarda olduğu gibi çevrim. yapılan yeni çalışmaların konularındandır. Ancak. Aynı zamanda taşmalı tip buharlaştırıcıdan kuru tip buharlaştırıcıya geçmek ve soğutkan miktarını kapasitede çok fazla düşüşe meydan vermeden azaltmak. okları bu yöne döndürmüştür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Açık tip pistonlu veya vidalı kompresörlerin büyük kapasiteli sistemlerde kullanılması sorun teşkil etmemektedir. amonyak için uygun bir malzeme değildir. Çelik ve alüminyum yaygın olarak kullanılan malzemeler olup.4. termodinamik özellikleridir. Bu değişim sonrasında cihazın kapasitesi ve COP’u.9 100. DP-1 Yakın zamana kadar R-134a’ya alternatif olarak CO2 görünmekteydi. Amonyağın zehirli olması.1. Dolayısıyla. Hermetik kompresörlerin kullanılması da henüz mümkün değildir. Bu konuda yapılan çalışmalar amonyağın küçük ve orta büyüklükteki sistemlere uygulanabilmesi konusundadır.1. çalışma basınçlarını yüksekliği ve düşük termodinamik verimliliği nedeniyle ekipman ve dolaylı maliyetlerin artması. bir çok ülkedeki yönetmelikler bu çevre dostu ve yüksek verimli soğutkanın kullanımını kısıtlamaktadır [3].6 -42. 59 . CO2’nin doğal soğutucu akışkan olarak geniş kullanım alanına sahip olmasıdır.I. CO2 Soğutma Çevriminin Karakteristikleri Eğer soğutulacak akışkan (hava veya su) 20 oC’nin altındaysa. Bakır.4. Bununla beraber güncel test verileri umut vericidir. 2. Amonyak kullanan tesislerdeki teknolojide de bazı farklılıklar vardır. Ancak. R-22’li sistemin yoğuşma sıcaklığı ortalama 57 oC iken propana dönüşüm sonrası sadece 65 oC‘ye yükselmektedir. HFC’lerle kıyaslandığında oldukça ucuzdur ve çevre dostudur. alt kritik (subcritical) noktanın altında gerçekleşir. 40 olan GWP değeriyle de AB normlarına uymaktadır.0 -11.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 1. Şekil 2. Pistonlu kompresör kullanılması durumunda soğutkan sıcaklığının kontrolü önem kazanmaktadır. 2. 9-12 EKİM 2008. Bu durum ilk yatırım maliyetini arttırmaktadır. CO2’in alt kritik (1-2-3-4) ve ara kritik (trans-critical) (1’-2’-3’-4) çevrimi. bir ısı değiştiricisi kullanarak bu aşırı sıcaklığı kontrol etmek gereklidir. CO2 kritik noktanın üzerindeki şartlarda kullanılacağından dolayı yüksek basınçlar söz konusu olduğundan çevrimin çok iyi kontrol edilmesi gerekmektedir. Sonuç olarak. Dolayısıyla. CO2’li soğutma çevriminin tasarımında dikkat edilecek hususlar Çevrimde yüksek çalışma basınçları ve sonuç olarak kompresördeki sıkıştırma işleminin sonunda yüksek sıcaklık söz konusudur (Şekil 1 ve 2).4. CO2 için alt-kritik çevrim Ancak akışkan sıcaklığı 20oC’nin üzerinde ise. CO2’in hacimsel kapasitesi (özgül hacmi) yaygın olarak kullanılan soğutkanlara nazaran 5-10 kat daha fazladır. kütlesel debisi daha düşüktür.I. Buharlaşma sıcaklığının -10 oC’de gerçekleştiği uygulamalarda dahi kompresör çıkış sıcaklığı 200 oC’ye ulaşabilmektedir. 60 .2.

Bu durum yağlama özelliğini olumsuz etkileyebilmektedir. İtalya. AB’deki bu gelişmelerin artan ekonomik ilişkilerimiz sebebiyle orta vadede ülkemizi de etkileyeceği görülmektedir... belli başlı üreticileri doğal soğutkanlarla çalışacak sistemler konusunda araştırma yapmaya yöneltmiştir. [2] Amirante P. Innovative refrigeration systems using natural cooling fluids. HFC’ler için de söz konusu olabilecektir. özel malzeme kullanma gerekliliği ortaya çıkmaktadır.. Bu nedenle yağ sıcaklığının 30 ila 65 oC arasında tutulması önem kazanmaktadır. Bu konudaki çalışmalar CO2 üzerine yoğunlaşmış olup prototip üretimler ve testler halen devam etmektedir. Özellikle AB’de geçtiğimiz yıl yayınlanan 842/2006 sayılı F-Gaz yönetmeliği bu konuya dikkat çekmektedir. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. XII. XII.I. Bu durum. an option to reduce GHG Emission from Refrigeration. Air conditioning and heat pump systems . Milano. İtalya.. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. İtalya. KAYNAKLAR [1] Halozan H. Youngdale E. [5] Clodic D. 3-SONUÇLAR Küresel ısınma ve oluşan sera etkisi nedeniyle yayınlanan çeşitli yönetmelikler nedeniyle CFC ve HCFC’lerin kullanımına getirilen kısıtlamalar ve yasaklamalar. Bu konudaki gelişmeleri sektör olarak yakından izlememizin yararlı olacağı inancındayız.. Milano. 8-9 Haziran 2007. 8-9 Haziran 2007. İtalya. Didonna G. Milano. Eğer yağ sıcaklığı 65 oC’nin üzerindeyse ayrı bir yağ soğutma sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. CO2 as a refrigerant. [4] Neksa P.. 61 . Milano... European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. 9-12 EKİM 2008. İtalya. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. CO2 kompresörlerindeki yüksek sıkıştırma oranları nedeniyle oluşan aşırı gürültü ve titreşim de tasarım kriterlerinde göz önünde tutulması gereken hususlardır [5]. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry.. Kompresörde kullanılan polyester yağlar yüksek sıcaklıklarda CO2 içinde çözülmektedir. The latest refrigeration technologies: how to lower environmental impacts?.. Kompresör karterinde kullanılacak yağın buharlaşma sıcaklığının da 200 o C’den yüksek olması ön görülür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. XII. 8-9 Haziran 2007. XII. Innove A. XII. HFCs or the old refrigerants-what is the best choice ?. [3] Minor B. Milano. İZMİR Tek kademeli kompresör kullanılması durumunda gerçekleşen yüksek sıkıştırma oranı nedeniyle. 8-9 Haziran 2007. New refrigerant fluids to meet demanding environmental criteria. Sciascia F. Girotto S. 8-9 Haziran 2007.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-12 ve R-500 SOĞUTUCU AKIŞKANLARA ALTERNATİF AKIŞKANLARIN PERFORMANS DEĞERLENDİRİLMESİ
Ahmet Coşkun, Tansel Koyun, Ali Bolattürk Süleyman DemirelÜniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, ISPARTA acoskun@mmf.sdu.edu.tr , tansel@mmf.sdu.edu.tr, abolatturk@mmf.sdu.edu.tr ÖZET Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinde kullanılan (CFC) R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ve bu soğutucu akışkanlara alternatif olan (HFC) R-125, R-134a, R-143a, R-152a ve R-32 soğutucu akışkanları karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmada tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi ele alınmıştır. İncelenen soğutucu akışkanların farklı buharlaşma sıcaklıklarına göre etkinlik katsayısı, soğutucu akışkan debisi, kompresör gücü ve basınç oranına göre değişimleri grafikler halinde verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Soğutucu Akışkan, Ozon Tabakası, Etkinlik Katsayısı

1. GİRİŞ İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için her zaman yeni teknolojiler geliştirerek başta yiyecek ve içeceklerini korumak, konforlu yaşamak ve ürünlerini daha sağlıklı muhafaza etmek için soğutma ve iklimlendirme alanında büyük atılımlar yapmışlardır. Bu teknolojik gelişmeler sonucu ortaya çıkan soğutucu akışkanların atmosferin yukarı stratosfer katmanında oluşan ozon tabakasını deldiği ve küresel ısınmaya neden olduğu tespit edilmiştir [1]. Ozon, oksijen atomunun üçlü birleşimiyle oluşan molekül türüdür (O3). Normal olarak atmosfer tabakasında iki atomlu (O2) olarak bulunan oksijen molekülü insan ve diğer canlıların yaşamlarını sürdürmesi için vazgeçilemez bir ihtiyaçtır. Üç atomlu oksijen formasyonu (O3) ozon teneffüs edildiğinde zehirleyici hatta aşırı miktarda olursa öldürücüdür. Canlıların yaşadığı atmosfer tabakasında ozon molekülleri doğal etkiyle devamlı oluşmakta, fakat devamlı yok olmaktadır. Güneşin ultraviyole (morötesi) ışınları oksijen moleküllerini atomlara ayırmakta ve oksijen atomları geride kalan oksijen molekülleri (O2) ile birleşip ozon (O3) meydana getirmektedir [2]. Güneşten gelen zararlı ültraviyole ışınlarının yaklaşık %90’nın dünya’ya ulaşması koruyucu ozon tabakası tarafından önlenmektedir [1]. Ozon tabakasını etkileyen gazlar; soğutucu akışkanlar olan CFC’ler, HCFC’ler ve halonlar’dır. Ayrıca karbon tetraklorür (CTC), trikloretan, metil bromür, halonlar olan; flor, brom, ve karbon bileşikleri de ozon tabakasını etkileyen gazlara eklenebilir [2]. Yapılan araştırmalar sonucunda dünyamızı güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlarından koruyan ozon tabakasının CFC’ler tarafından yok edildiği anlaşılmıştır [3]. Soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkanlar genel olarak CFC’ler kloroflorokarbon ve HCFC’ler hidrokloroflorokarbon’dur. Bu akışkanlar zehirleyici ve yanıcı olmayıp, elde edilişleri masrafsız ve kolaydır. Ancak ozon takasına zararlı etkileri vardır [2]. Soğutucu akışkanları kloroflorokarbon (CFC), hidrokloroflorokarbon (HCFC), hidroflorokarbon (HFC) şeklinde üç kategoride inceleyebiliriz [4]. 1.1. Kloroflorokarbon (CFC) CFC’ler ozon tabakası üzerinde en fazla tahribat yapan soğutucu akışkanlardır. Ayrıca küresel ısınma potansiyelleri oldukça yüksektir. Bundan dolayı CFC’lerin kullanımı için bazı yasaklar ve önlemler dünya çapında alınmaktadır. CFC’ler için önemli bulgular şunlardır: Atmosferde 75-120 yıl arasında kimyasal yapıları bozulmadan kalabilirler. Ozonu delme potansiyelleri yüksektir. Uygulamada en çok kullanılanları şunlardır: R-11, R-12, R-13, R-114 ve R-115. 1.2. Hidrokloroflorokarbon (HCFC) HCFC’ler de klor atomu içerdiği için ozon tabakası ile reaksiyona girerler. Buna rağmen HCFC’lerin yapısında hidrojen bulunduğu için kimyasal kararlılıkları çok zayıftır. Atmosferde yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar. HCFC’ler atmosfere doğru yükselirken yapılarındaki hidrojen havadaki su molekülleri ile reaksiyona girerek yapıları

62

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
bozulur. HCFC’lerin ozonu delme potansiyelleri azdır. HCFC’lerin önemli özellikleri şunlardır: Atmosferde kimyasal yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar (15-20 yıl). Ozonu delme potansiyelleri düşüktür. Uygulamada en çok kullanılan HCFC’ler şunlardır: R-22, R-124, R-123. 1.3. Hidroflorokarbon (HFC) HFC’lerin yapısında klor atomu bulunmadığı için ozonu delme potansiyelleri sıfırdır. Yani ozon tabakası üzerine hiçbir olumsuz etkileri yoktur. Buna rağmen küresel ısınmaya biraz etki yaparlar. 1.4. Karışım ve İnorganik Soğutucu Akışkanlar 1987’de imzalanan Montreal Protokolü gereği, ozon tüketim potansiyeline sahip CFC ve HCFC grubu soğutucu akışkanlar kullanılmayacaktır. Bu yüzden ozon tabakasına zarar vermeyecek yönde farklı soğutucu akışkanlar araştırılmıştır. İki veya daha fazla soğutucu akışkanın belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen soğutucu akışkana karışım denilmektedir. En popüler karışımlar R-500, R-502, 404A ve 407C’dir. Yapılan çalışmalar ozon tabakasına zarar vermeyecek akışkanlar yönündedir. Günümüzde inorganik soğutucu akışkan olarak zehirleyici özelliği olmasına rağmen termodinamik özellikleri mükemmel olan amonyak (NH3) kullanılmaktadır. CFC ve HCFC gazların zarar verdikleri anlaşılmış olup buna dayanarak (uluslararası anlaşmalarla) alternatif soğutucu akışkanların geliştirilmesi ile ilgili çalışmalar başlamıştır. Gelişmiş ülkeler 2000 yılından itibaren alternatif soğutucu akışkanlara geçişi tamamlamışlardır. Gelişmekte olan ülkeler gurubunda yer alan Türkiye’de ise bu geçiş 2010 yılına kadar uzatılmıştır [5]. 2. ÇALIŞMADA İNCELENEN SOĞUTUCU AKIŞKANLAR R-12: Molekül formülü CCl2F2 dir. Bugün, soğutma maksadı ile en çok kullanılan soğutucu akışkandır. Zehirli, patlayıcı ve yanıcı olmaması sebebiyle tamamen emniyetli bir maddedir. Bunlara ilaveten, en ekstrem çalışma şartlarında dahi stabil ve bozulmayan, özelliklerini kaybetmeyen bir maddedir. Ancak, açık bir aleve veya aşırı sıcaklığa haiz bir ısıtıcı ile temas ettirilirse çözüşür ve zehirli bileşkelere ayrışır. Kondenserde, ısı transferi ve yoğuşma sıcaklıkları bakımından oldukça iyi bir durum gösterir. Yağlama yağı ile tüm çalışma şartlarında karışabilir ve yağın kompresöre dönüşü basit önlemlerle sağlanabilir. Yağı çözücü (Solvent) özelliği, kondenser ve evaporatör ısı geçiş yüzeylerinde yağın toplanıp ısı geçişini azaltmasını önler [4]. R-500: R-500, R-12 ve R-152a’dan oluşan bir azeotropik bir karışımdır. Karışım oranı ağırlıkça %73.9 R-12, %26.2 R152a’dır. Düşük oranda R-12’ye alternatif olarak kullanılmaktadır. R-12’ye göre daha iyi COP değerine ve %10-15 daha yüksek hacimsel soğutma kapasitesine sahiptir [4]. Bu çalışmada R-12 ve R-500’e uzun dönemde alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar aşağıda belirtilmiştir. • R-12 (CFC) yerine: HCFC-22, 124, 401A, 409A (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 143a, 152a (Uzun dönem için) • R-500 (CFC) yerine: HCFC-22 (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 32, 143a, 152a (Uzun dönem) [6] R-134a: Soğutucularda kullanılan renksiz inert gaza verilen addır. Tam adı 1,1,1,2-Tetrafloretan olan gaz, 90’lı yıllarda ozon tabakasına zararlı olduğu için birçok ülkede kullanımı yasaklanan R-12 (diklordiflormetan) gazının yerine kullanılmak üzere üretilmiştir. Genellikle R-134a, Freon-134a, HFC-134a ya da tetrafloretan olarak adlandırılır. Üretim amacına uygun olarak ozon tabakası üzerinde herhangi bir zararlı etkisi yoktur. Moleküler formülü CH2FCF3 şeklinde olan R-134a termodinamik ve fiziksel özellikleri R-12 gazına en yakın olan soğutucu gazdır. R-134a, taşıt araçlarının iklimlendirme donanımları, konut tipi soğutucular ve orta çaplı işletmeler veya yapılarda su soğutma cihazlarında kullanılır [7]. R-152a: Molekül formülü C2H4F2 ve tam adı 1,1-Difloroetan olan akışkan genellikle R-152a, HFC-152a veya difloroetan olarak adlandırılır. Standart sıcaklık ve basınç altında renksiz bir gazdır. Soğutucu akışkan olarak kullanımda küresel ısınmaya katkısı düşüktür. Son zamanlarda otomobil uygulamalarında R-134a’ ya alternatif olarak uygulanmaktadır [7]. R-125: Pentafloroetan, molekül formülü CF3CHF2 olan akışkan 1,1,1,2,2-pentafloroetan, HFC-125, veya R-125 olarak da adlandırılır. Ozon delme potansiyeli sıfırdır [7].

63

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-143a: 1,1,1-Trifloroetan veya R-143a soğutucu akışkanı basitçe trifloroetan olarak adlandırılır. Kritik sıcaklığı 73 °C’dir. Kendi başına bir soğutucu akışkan olarak kullanılabildiği gibi yaygın bir şekilde karışım içinde bir bileşen olarak da kullanılır. Soğutucular olarak kullanılan CFC’lerin aksine, Trifloroetan hiç klor atomuna sahip olmadığı için ozon delme potansiyeli yoktur [7]. R-32: Diflorometan soğutucu akışkanı HFC-32 veya R-32 olarak adlandırılır. Molekül formülü CH2F2’dir. R-32 sıfır ozon delme potansiyeline sahiptir [7]. Bu çalışmada, CFC grubuna giren R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ile HFC grubuna giren alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar ele alınmıştır. Ele alınan soğutucu akışkanlarda farklı buharlaşma sıcaklığına göre etkinlik katsayısı, kompresör gücü ve kütlesel debilerin değişimleri analiz edilmiştir. Her bir soğutucu akışkanın buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimdeki performansları değerlendirilerek, elde edilen sonuçlar grafikler halinde sunulmuştur.
QH
P

3

QH

2

3 Kısılma Vanası 4

Kondenser

2 Kompresör
4 QL 1 Wk

Evaporatör

1

h

QL

(a) 3. TEORİK MODEL

(b)

Çalışmada ele alınan tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine ait tesisat şeması ve P-h diyagramı aşağıda verilmiştir. Şekil 1. (a) Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi (b) Çevrimin P-h diyagram

64

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Buhar sıkıştırmalı çevrim soğutma makinelerinde, iklimlendirme sistemlerinde ve ısı pompalarında en çok kullanılan çevrimdir. Bu çevrimi oluşturan hal değişimleri şöyledir [8]: 1 2 3 4 2 3 4 1 Kompresörde sıkıştırma Yoğuşturucuda çevreye sabit basınçta ısı geçişi Kısılma (genişleme ve basıncın düşmesi) Buharlaştırıcıda akışkana sabit basınçta ısı geçişi

3.1. Kabuller Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için soğutucu akışkanların her bir noktasındaki termodinamik özellikleri EES paket programı yardımıyla hesaplanmıştır. Bu çalışmada bahsedilen buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için aşağıdaki kabuller yapılabilir: • • • • • Evaporatördeki soğutma yükü 500 W, Evaporatör sıcaklığı çalışma aralığı -40 °C-0 °C, Yoğuşturucu sıcaklığı 40 °C, Kompresörün adyabatik verimi %90 Evaporatör ve kondenser çıkışında soğutucu akışkanlar doymuş halde alınmıştır [9].

3.2. Çevrimin Termodinamik Analizi Kompresör çıkışındaki soğutucu akışkanın entalpisi kompresörün adyabatik veriminden,

ηK =

h2 s − h1 h2 − h1

(1)

bulunmaktadır. Kompresör özgül işi ise,

wK = h2 − h1
bağıntısıyla hesaplanmaktadır. Soğutma çevriminde dolaşan soğutucu akışkanın kütlesel debisi,

(2)

& & Q L = m(h1 − h4 )
ile bulunmaktadır. Kompresör gücü ise,

(3)

& & WK = m(h2 − h1 )
denklemi ile hesaplanmaktadır. Kondenserde çevreye atılan ısı miktarı,

(4)

& & QH = m(h2 − h3 )
ifadesi ile belirlenir.Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinlik katsayısı,

(5)

COP =

& QL & WK

(6)

denklemiyle ifade edilir.

65

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
4. SONUÇLAR Bu çalışmayla R-12, R-500 ve bu soğutucu akışkanlara alternatif soğutucu akışkanlar için aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir. Şekil 2’de farklı soğutucu akışkanlar için buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Hemen hemen bütün soğutucu akışkanlar için benzer değişimlerin olduğu görülmüştür. Şekil 2’den de görüleceği üzere; farklı soğutucu akışkanlar için, buharlaştırıcı sıcaklılığı arttıkça soğutma çevriminin etkinlik katsayısı artmaktadır. R-32 en yüksek etkinlik katsayısına sahiptir. Çevreye zararlı olan soğutucu akışkanlar ile çevre dostu soğutucu akışkanlar kıyaslandığında, R-32 ve R-500 en yüksek etkinlik katsayılarına sahip soğutucu akışkanlardır.
9.0 8.0 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Etkinlik Katsayısı, COP

7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 2. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 3’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Şekilden de anlaşılacağı üzere, kompresör gücü buharlaştırıcı sıcaklığı ile azalmaktadır. En yüksek kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan R-125, düşük kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan ise, R32’dir. R-12 ve R-500 karşılaştırıldığında kompresör güç gereksinimleri yaklaşık olarak benzer sonuçlar göstermektedir. Alternatif olan soğutucu akışkanlar incelendiğinde, R-32 ile R-152a’nın güç gereksinimleri daha azdır.
0.40 0.36 0.32 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kompresör Gücü, Wk

0.28 0.24 0.20 0.16 0.12 0.08 0.04 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 3. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’te farklı soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. Belirli bir buharlaştırıcı sıcaklığı dikkate alındığında; R-134a, R-152a ve R-32’nin, R-12 ve R-500’e göre kütlesel

66

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
debilerinin daha az olduğu görülmektedir. Bu durum, sisteme şarj edilebilecek akışkanının kütlesel debisinin azalması anlamına gelmektedir. Bu özellik ile hidrokarbon akışkanların patlayıcı ve yanıcı özellikleri azalmaktadır. R-125 için sistemde dolaşması gereken kütlesel debinin, R-12 ve R-500’den daha yüksek değerlerde olduğu gözlemlenmektedir. R-143a’nın gereken kütlesel debisi ise, R-12 ve R-500’ün kütlesel debileri arasındadır.
0.011 0.010 0.009 0.008 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kütlesel Debi, m

0.007 0.006 0.005 0.004 0.003 0.002 0.001 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 4. Soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 5’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. En yüksek ve en düşük basınç oranlarına sahip soğutucu akışkanlar sırasıyla R-32 ile R-143a’dır. Düşük buharlaştırıcı sıcaklıklarında basınç oranları arasındaki fark daha belirgindir. Yüksek buharlaştırıcı sıcaklıklarında ise basınç oranları arasındaki fark azalmaktadır. R-12 ile R-500 hemen hemen aynı basınç oranlarına sahip olup, basınç oranları dikkate alındığında bu akışkanlara alternatif olabilecek akışkanlar R-152a, R-125 ve R143a’dır.
22 20 18 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Basınç Oranı, rp

16 14 12 10 8 6 4 2 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 5. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi

5. TARTIŞMA VE SONUÇ

67

. R-12 ve R-500 soğutucu akışkanlarına göre kıyasla güç gereksinimlerinin daha az olduğu tespit edilmiştir. Soğutucu Gazların Ozon Tabakasına Etkileri ve Kimyasal Özellikleri. s. ozon tabakasını delme ve küresel ısınmaya sebep olmaları bakımından tercih edilmemektedir. 1999. 2004. [6] Özkol N.867 .wikipedia. Çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında yer alan R-32 ve R-152a’nın...org [8] Çengel Y. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. 481-488. V. R-152a ve R-134a’nın. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi 7(1). Literatür Yayıncılık. İZMİR Isı pompası ve soğutma sistemlerinde CFC sınıfına giren çevreye zararlı soğutucu akışkanlar. ve İlten N.709. A. 03-06 Ekim..I. 2006. VIII.. 9-12 EKİM 2008.. ve Özdemir B. Soğutma sistemlerinde Kullanılan Soğutucu Akışkanlar ve Bu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkileri. Soğuk Depoların Soğutma Sisteminde Kullanılan R407c Alternatif Soğutucu Akışkanına Göre Sistem Eleman Kapasitelerinin Bilgisayar Programıyla Belirlenmesi. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik. [4] Koyun T. ve İnan A. ve Tengilimoğlu Y. çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında R-32’nin en yüksek etkinlik katsayısına sahip alternatif akışkan olduğu belirlenmiştir.T. Yayın No:115.A. [2] Bulgurcu H.. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. s. R-12 ve R-500’e göre sistemde dolaşması gereken kütlesel debilerinin daha düşük olduğu görülmüştür. 2005. İzmir. Fen-Edebiyat Fakültesi. 2.A. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sistemleri İçin Soğutucu Akışkan Seçimi. uzun dönemde de ozon delme potansiyeli sıfır olan HFC ve ayrıca da soğutucu akışkanların karıştırılmasıyla elde edilen akışkanların kullanılmasına karar verilmiştir. KAYNAKLAR [1] Onat A. Bu çalışmayla. [7] http://tr. Koyun A. Bu bakımdan R-32.A. Özalp M.. [5] Kırmacı V. Soğutucu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkilerinin Araştırılması ve Alternatif Soğutucu Akışkanlar. ve Acar M. [9] Ataer Ö. incelenen alternatif soğutucu akışkanlar arasında tavsiye edilebilir. 88. Bu sebeple dünya üzerinde yapılan toplantı ve anlaşmalarla geçiş döneminde ozon delme potansiyeli düşük olan HCFC. SEMBOLLER η h w & W & QL s COP & Q H Verim Entalpi Özgül iş Güç Soğutma yükü İdeal Etkinlik katsayısı Kondenser kapasitesi Buharlaştırıcı sıcaklığı Kompresör Basınç oranı TL K rp 7. Tesisat Mühendisliği Dergisi. C..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.ve Boles M.ve Bıyıkoğlu. İmal M. R-500 ile bu soğutucu akışkanların alternatifleri karşılaştırıldığında. Soğutucu Akışkanların Çevresel Etkileri İle İlgili Yeni Yasal Düzenlemeler ve Hedefler. Cilt 27. İstanbul. Kon O. Alternatif soğutucu akışkan olarak bilinen R-32. [3] Kuğu İ. Fen Bilimleri Dergisi. OTİM 2007. 68 . Sistemde daha düşük debiye sahip soğutucu akışkanların kullanımıyla daha emniyetli bir soğutma sistemi tasarlanması mümkün olacaktır. R152a ve R-134a.. 2001. Uygulamalı Soğutma Tekniği.. 46-53. 6..Ü. R -12.

Bornova.tr ÖZET Soğutma endüstrisinde doyma Doyma basıncı. GİRİŞ Doyma basıncı.1) Kübik şerit veri uydurma prosesinde polinomların veri noktalarından geçmesi gerekir. doymuş sıvının viskozite. yüzey gerilim kuvveti gibi parametreler gerek termodinamik çevrimin oluşturulması ve analizi gerekse yoğuşturucu.2) aynı zamanda birinci türevlerin de sürekli olması gerekir. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. doyma 1. thermofiziksel özellikler.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu tür parametrelerin oluşturulmasında genellikle lineer ve lineer olmayan en küçük kareler eğri uydurma yönteminden yararlanılır.coban@ege. rk(xk+1)=yk+1 1 ≤ k ≤ n (2. Örneğin üçüncü dereceden bir polinom düşünebiliriz.edu. B-şerit metodu göreceli olarak basit bir hesaplama metodu kullandığından eğer aynı fonksiyon uyumu yakalanabilirse temel metod olarak değerlendirilebilir. doyma entalpisi. entropi.I. Önce kullanacağımız iki temel eğri uydurma metodunu tanıtalım 2. r’k-1(xk)= r’k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi. Eğri uydurmada en küçük kareler metodunun kullanılmasının bir sebebi verilerimizde bulunabilecek hataları ortalamasıdır. İZMİR Turhan. Çeşitli verilerin uyumu irdelenecektir. Anahtar kelimeler : soğutucu akışkanlar. İZMİR KUBİK ŞERİT VE B ŞERİT İNTERPOLASYON YÖNTEMİ KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA TERMOFİZİKSEL ÖZELLİKLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M. Makine Mühendisliği Bölümü. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. aynı zamanda göreceli olarak basit bir denklem elde edebiliriz. KÜBİK ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Kübik şerit eğri uydurmanın temeli tüm noktalardan geçen polinomlarla noktaları bağlamaktır. ısıl iletkenlik. yoğunluk. vizkozite gibi termofiziksel doyma eğrilerinin veriden sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edilmesi için lineer veya lineer olmıyan en küçük kareler metoduyla bir eğri uydurmaya çalıştığımızda bunun oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. 69 . Ancak en küçük kare metodunda oluşan hataların miktarı çok büyük olabilir. rk(x)=ak(x-xk)3+ bk(x-xk)2+ ck(x-xk)+yk 1 ≤ k ≤ n (2. buharlaştırıcı gibi alt birimlerin modellenmesinde oldukça önemlidir. aksi takdirde Cubik şert metodu temel metod olarak değerlendirilecektir. Sonuçları karşılaştırarak hangi metodun daha iyi sonuç vereceğini değerlendireceğiz. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. Bu çalışmada temel metod olarak B-şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodunu kullanacağız ve sonuçları karşılaştırarak daha kararlı sonuçlar veren metodu saptamaya çalışacağız. ısıl iletim katsayısı. Mühendislik Fakultesi. soğutma ve havalandırma derneği (ASHRAE) 2005 temeller el kitabında[1] verilen temel verileri kullanarak oluşturulacaktır. Eğer verimizde hata yoksa en küçük kareler yöntemi bu alandaki avantajını da yitirir. 9-12 EKİM 2008. doyma sıvı ve gaz fazı yoğunluğu. Her iki metoddaki soğutma endüstrisinde kullanılan başlıca termofiziksel özelliklerin eğri uydurmasını Amerikan ısıtma.3) üçüncü dereceden polinom için ikinci türevleri de eşitleyebiliriz. Bu çalışmada ikinci dereceden B şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodu kullanılarak termofiziksel verileri tablo verilerinden oluşturacağız. entalpi.

11) 2b0 =0 (2.15) Bu durumda çözülmesi gereken denklem sistemi sadece ck terimlerine dönüşür. ⎢... . ..(xk+1-x)2 ck]/(2hk) s”k(x)=[(x-xk) ck+1 + (xk+1-x) ck]/hk olur burada ak ve bk ck nın fonksiyonu olarak yazılabilir. Burada A ve B kullanıcı tarafından verilmesi gereken ikinci türev sınır şartlarıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU..16) (2. ... .. hk=xk+1-xk 1 ≤ k ≤ n (2.. . hk-1ck-1+ 2( hk-1.. ⎢0 0 0 ⎢ 0 0 ⎢0 ⎢0 0 0 ⎣ . . Bu sayıda denklemi bir arada çözme işlemi matris çözümlemesine oldukça ağır bir yük getirebilir artı hata olasılıklarını arttırır. ⎥ ⎢ . ak=[6yk+1-hk2ck+1]/(6hk)... 1 ≤ k ≤ n (2.. Eğer kübik polinomumuz sk(x)=ak(x-xk)+ bk(xk+1-x)+ [(x-xk)3 ck+1 +(xk+1-x)3 ck]/(6hk) 1 ≤ k ≤ n (2.. 9-12 EKİM 2008.20) şeklini alır. Toplam çözülmesi gereken denklem sayısını azaltmanın bir yolu değiştirilmiş özel bir üçüncü dereceden polinom kullanmaktır.I. 1 ≤ k ≤ n (2..13) şeklinde verilmiş ise s’k(x)=ak. . 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2..bk+ [(x-xk)2 ck+1 . Başka sınır şartları belirlememiz de mümkündür.18) bu sistemde toplam n-2 denklem mevcuttur... wk = yk +1 − yk .14) (2. bk=[6yk-hkck]/(6hk). hk 1≤ k ≤ n (2.17) 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2..10) 6ak-1hk-1+ 2bk-1+2bk =0 (2...6) olarak alınırsa buna doğal kübik şerit interpolayonu adını veririz.8) akhk3+ bkhk2+ckhk .. ⎥ = ⎢ .. İZMİR r”k-1(xk)= r”k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2.. ⎥ hn−2 2(hn−3 + hn−2 ) 0 ⎥ ⎢cn−2 ⎥ ⎢6( wn−2 − wn−3 )⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ hn−2 2(hn−2 + hn−1 ) hn−1 ⎥ ⎢ cn−1 ⎥ ⎢ 6( wn−1 − wn−2 ) ⎥ ⎥ 0 0 1 ⎥ ⎢ cn ⎥ ⎢ B ⎦ ⎦⎣ ⎦ ⎣ 0 0 0 0 0 0 (2. .7) Tum bu şartlar bir denklem sistemi olarak bir araya toplanırsa : = yk+1-yk. .12) 6an-1hn-1+ 2bn-1 seti oluşur bu set 3n-3 denklem içerir.hk )ck+ hk ck+1 = 6 ⎢ ⎡ yk +1 − yk yk − yk −1 ⎤ − ⎥ hk −1 ⎦ ⎣ hk .4) tüm sistemi çözmek için iki şart daha gerekir. A ⎤ ⎤ ⎡ c0 ⎤ ⎡ ⎥ ⎢ c ⎥ ⎢ 6( w − w ) ⎥ 2 1 ⎥ ⎥⎢ 1 ⎥ ⎢ 0 0 0 ⎥ ⎢ c2 ⎥ ⎢ 6( w3 − w2 ) ⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ .. 70 .9) 3ak-1hk-12+ 2bk-1hk-1+ck-1-ck = 0 =0 .5) r”n-1(xn)=0 (2. 1 ≤ k ≤ n (2..19) tanımını yaparsak çözülecek denklem sistemini 0 0 ⎡1 ⎢h 2(h + h ) h2 1 2 ⎢ 1 ⎢0 h2 2(h2 + h3 ) ⎢ . Bu şartlar r”1(x1)=0 (2.... 1 ≤ k ≤ n (2...

B-ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Bu bölümümüzde B şerit interpolasyonunu inceleyeceğiz. Aynı zamanda tüm x değerleri ⎛ x − ti B ( x) = ⎜ ⎜t −t ⎝ i+1 i k i 0 ∑ Bi ( x) = 1 (3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1 B şerit interpolasyon formülü k inci dereceden B şerit için 71 . (3. Fonksiyonun değeri ti noktasında t i > x ≥ t i +1 ⎭ ⎩0 1 ti+1 noktasında 0.2) olur. İZMİR 3.I. Bu fonksiyon dirac-delta fonksiyonu olarak bilinir. ti ile ti+1 arasında ti+1 noktası hariç olmak üzere yine bir. Yani tüm x ve i değerleri için Bi0 ( x) ≥ 0 yazılabilir. B0i tanımlandığında daha ⎞ k −1 ⎛ t i+2 − x ⎞ k −1 i = −∞ ⎟ Bi ( x) + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi+1 ( x) üst dereceden B şerit fonksiyonları bu tanımdan yola ⎠ ⎝ i+2 i+1 ⎠ çıkılarak tanımlanabilir. 9-12 EKİM 2008.4) Şekil 2 B1i şerit tanımı Bu fonksiyon için de i =∞ i = −∞ ∑ Bi ( x) = 1 (3.. B şerit fonksiyonu aynı zamanda her durum için pozitif tanımlı bir fonsiyondur. bu bölgenin dışında 0 değeri almaktadır.1) bu tanım Şekil 1 de grafik olarak gösterilmiştir. Başlangıç olarak sonsuz sayıda noktadan oluşmuş bir set düşünelim Şekil 1 B0i şerit tanımı ….5) bağıntısı geçerlidir.< t-2 < t-1 < t0 < t1 < t2 < …… Bu noktalar için tanımlayacağımız sıfırıncı dereceden bir B0i şerit elemanının tanımı t i ≤ x < t i +1 ⎫ ⎧1 Bi0 ( x) = ⎨ ⎬ (3. i =∞ için (3.3) ⎞ ⎛ ⎟ ⎜ ⎜ 0 x ≥ ti + 2 veya x ≤ ti ⎟ ⎟ ⎜ x − ti Bik ( x) = ⎜ ti < x < ti +1 ⎟ ⎟ ⎜ ti +1 − ti ⎟ ⎜ ⎜ ti + 2 − x t < x < t ⎟ i+2 ⎟ ⎜ t − t i +1 ⎠ ⎝ i + 2 i +1 B1i şerit fonksiyonu şekil 2 de gösterilmiştir.

Katsayılar arasında i = −∞ ⎛ x − ti Ci j −1 = Ci j ⎜ ⎜t −t ⎝ i+ j i i =∞ ⎞ ⎛t −x⎞ j ⎟ + Ci −1 ⎜ i + j ⎟ ⎟ ⎜t −t ⎟ ⎠ ⎝ i+ j i ⎠ (3. i = j⎫ ⎧1 Bi1−1 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. Bu durumda denklem Buradaki katsayılar 72 . En genel formda interpolasyon formülümüz : S ( x) = ∑ Ai Bik−k ( x) (3.14) i =0 i =∞ k ∑ Ai Bi −2 (t j ) = i =n şeklinde olacaktır. Oıncı derece şeritten birinci derece şerite geçersek çözümümüz i =0 yine basit bir denklemdir.8) formuna dönüştürebiliriz.12) formunu alacaktır. bu denkleme t0 t1 … y0 y1 ….I. (3. Bu durumda aşağıdaki denklem sistemi elde edilir Aj (t j +1 − t j ) + A j +1 (t j − t j −1 ) = y j (t j +1 − t j −1 ) 0 ≤ j ≤ n Aj +1 = α j + β j Aj 0≤ j≤n (3.10) ise i = −∞ X Y Önce 0ıncı dereceden şerit interpolasyon ile başlarsak. örneğin 2 derece polinom için i = −∞ 1 Aj (t j +1 − t j ) + Aj +1 (t j − t j −1 ) t j +1 − t j −1 [ ] (3. İZMİR f ( x) = ∑ Cik Bik ( x) (3. Yani S(ti)=yi 0 ≤ i ≤ n olmasını istiyoruz.9) Bu temel bağıntılardan yararlanarak B şerit interpolasyonu adım adım oluşturabiliriz.17) formunda yazılabilir. Ancak bu denklem yukarıdaki denklemle birlikte değerlendirilir i = −∞ ise: i =∞ ⎡⎛ x − ti i =∞ f ( x) = ∑ Cik ⎢⎜ ⎜ i = −∞ ⎢⎝ ti +1 − ti ⎣ i =∞ ⎞ k −1 ⎛ t − x ⎞ k −1 ⎤ ⎟ Bi ( x) + ⎜ i + 2 ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi +1 ( x)⎥ (3.7) formunu alır. Daha yüksek dereceden polinomlar için. Eğri uydurmaya Bi0 şeridinden başlarsak i = j⎫ ⎧1 Bi0 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. tn Yn verisini uyduracağız.15) bağıntısını yazabiliriz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6) şeklinde ifade edilir.16) Bu denklem sistemini çözmenin bir yolu A0 değerine herhangi bir değer atayarak geri kalan değerleri A0 değerinden türetme yoluna gitmektir. Burada yine Ai=yi 0 ≤ i ≤ n olmuştur. Bu durumda şerit n S ( x) = ∑ y i Bi0 ( x) (3. 9-12 EKİM 2008.13) i ≠ j⎭ ⎩0 S ( x) = ∑ yi Bi1−1 ( x) (3.11) olduğundan problemin çözümü basit olarak 0 i ≠ j⎭ ⎩ Ai=yi 0 ≤ i ≤ n seçmekten ibarettir. Buradan da denklemimizi ⎥ i+2 i +1 ⎠ ⎠ ⎝ ⎦ f ( x) = ∑ Cik −1 Bik −1 ( x) (3.

24) p = γ 0δ 0 + γ 1δ 1 + γ 2δ 2 + .."R123". Buradaki değişken ismi değişkenin kullanılacak değişkenin ismi olması gerekir." R407C".I. Temel olarak programlar kübik şerit ve B şerit interpolasyonu için iki set olarak geliştirilmiştir. Katsayıların değerlerini küçük tutabilmek için bizim seçtiğimiz A0 değeri Φ = ∑ Ai2 i =0 n +1 (3. + (γ n + δ n A0 ) 2 (3."R718"."R124". + δ n2 (3."R1270"."R728". + γ nδ n (3..22) olur. Girdi ve çıktı metodlarının tanımı altta verilmiştir: Kübik şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_CS2."R1150". + 2(γ n + δ n A0 )δ 1 = 0 (3. BİLGİSAYAR KODLARININ GELİŞTİRİLMESİ Soğutucu akışkanların termofiziksel özelliklerinin hesaplanması için gereken kodlar Java programlama dilinde geliştirilmiştir.."R702"."R732".19) fonksiyonunu minimum yapacak şekilde seçilmesi tavsiye edilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU."R455fa"."R23". Buradan A0 değerini bulmak için (Bütün Ai değerlerinin A0 dan türediğini hatırlayalım) şu şekilde bir denklem yazabiliriz denklemdeki γ j ve δ j ardışık yerine koyma prosesi ile saptanabilir.23) dA0 bu denklem kısaca qA0 + p = 0 şeklinde yazılırsa q = 1 + δ 02 + δ 12 + ."R170". Bu denklem sisteminde herhangi bir matris çözümü olmadığından ve değerler ardışık yerine koyma ile oluşturulduğundan programın oluşturulması kübik şerit interpolasyonuna göre çok daha kolaydır."R507A". Bu yüzden programlarımız nesneler şeklinde geliştirilmiştir. A0 ın minimum değerini seçmek için bu fonksiyonun türevini 0 a eşitlememiz gerekir.18) şeklinde yazılabilir. İZMİR α j = yi ⎜ βj = ⎛ t j +1 − t j −1 ⎞ ⎟ ⎜ t −t ⎟ ⎝ j j −1 ⎠ 0≤ j≤n t j − t j +1 t j − t j −1 (3."R70 4".20) γ 0 = α0 δ 0 = β0 γ j = α j + β j γ j −1 δ j = β jδ j −1 0 ≤ j ≤ n Φ = A + A + A ."R143a"."R123". public ref_CS2(String soğutucu_akışkan_ismi) kurucu metoduyla çağrılabilir."R717"."R290"."R740" Açık olarak soğutucu akışkanların ismini yazarsak Kloro-Floro Karbon Soğutucu akışkanlar 73 ."R50"."R702P".."R404A"."R22".."R410A". Bu tanımla ikinci dereceden B şerit interpolasyon katsayılarını bulmak için gereken tüm denklemler oluşmuş olur. Geçerli soğutucu akışkan isimleri programda çağırılacağı şekliyle şunlardır: "R134a".25) şeklinde yazabiliriz. 4.."R125". Aj +1 = γ j + δ j A0 0 ≤ j ≤ n (3. A 2 0 2 1 2 2 2 n (3. Programlar açık kod olarak verildiğinden java programlama dilinde kendi soğutma sistemi analizlerini yapanlar tarafından kullanılabilir.."R32"."R12"... dΦ = 2 A0 + 2(γ 0 + δ 0 A0 )δ 0 + 2(γ 1 + δ 1 A0 )δ 1 + . 9-12 EKİM 2008..21) Φ = A02 + (γ 0 + δ 0 A0 ) 2 + (γ 1 + δ 1 A0 ) 2 + ."R600"."R152a"."R744". Bu dil nesne kökenli bir dildir.java programıyla tanımlanmıştır.

Molekül ağrılığı kg/kmol a. şeklinde olacaktır.1. kritik basınç kPa a.3.I.1.1-trifloroetan) R-152a (1. Kurucu metodun program içinde çağrılması ref_CS2 a=new ref_CS2(“R134a”).M.BP.3-pentafloropropan Zeotropic karışımlar (% kütle oranı) R-404A [R-125/143a/134a (44/52/4)] R-407C [R-32/125/134a (23/25/52)] R-410A [R-32/125 (50/50)] Azeotropik karışımlar R-507A [R-125/143a (50/50)] İnorganic Soğutucu Akışkanlar R-717 (amonyak) R-718 (su/buhar) R-744 (carbondioksit) Hidrokarbon gurubu R-50 (metan) R-170 (etan) R-290 (propan) R-600 (n-butan) R-600a (izobutan) R-1150 (etilen) R-1270 (propilen) Kryojenic (çok düşük sıcaklık) Soğutucu Akışkanlar R-702 (normal hydrogen) R-702p (parahydrogen) R-704 (helium) R-728 (nitrogen) R-732 (oxygen) R-740 (argon) Akışkanlarla ilgili veriler Amerikan Isıtma havalandırma ve soğutma derneği(ASHRAE) verilerinden alınmıştır[1] sınıf tanımlandıktan sonra çeşitli termofiziksel özellikler direk olarak çağrılarak kullanılabilir.01325 barda kaynama sıcaklığı a.1. Bundan sonra çeşitli termofiziksel özellikler sabitler ve alt metodlar üzerinden direk olarak çağrılabilir.2-dikloro-1.1-trifloroetan) R-124 (2-kloro-1.1.1.1.2-tetrafloroetan) R-143a (1. 1.1.Pc. kritik sıcaklık derece C a. 9-12 EKİM 2008.2-tetrafloroetan) R-125 (pentafloroetan) R-134a (1.Tc.1-difloroetan) Propan Serisi R-245fa (1.1. 1. SABİTLER ve anlamlar a.FP.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Metan serisi R-12 (diklorodiflorometan) R-22 (klorodiflorometan) R-23 (triflorometan) R-32 (diflorometan) Etan Serisi R-123 (2.roc.01325 barda donma sıcaklığı a. kritik yoğunluk kg/m3 74 .

Tsd (ps). : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s a.I. t (derece C) sıcaklığında kaynama bitiş basıncı.k_l(t). Tsb (ps).rov(t). kPa a. t (derece C) sıcaklığında gaz yoğunluğu kg/m3 a. : t (derece C) sıcaklığında sıvı entropisi KJ/kgK a. 75 . public ref_BS(String soğutucu_akışkan_ismi) ref_BS a=new ref_BS(“R134a”).html internet versiyonları mevcuttur.jar ve ref_BS. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama başlama sıcaklığı.viscosity_l(t). Bu iki programı internet ortamında çalıştırmak içinde ref_CS.Cpl(t).k_v(t). t (derece C) sıcaklığında gaz sıvı entalpi farkı. derece C a. 9-12 EKİM 2008.Psd(t).h_lv(t). Şekil 1 de ref_CS. : t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s B şerit interpolasyonu programları temel olarak aynı formdadır.h_l(t).soundv_l(t).rol(t). t (derece C) sıcaklığında gaz-sıvı entropi farkı KJ/kgK a. t (derece C) sıcaklığında kaynamaya başlama basıncı.s_v(t).java programları hazırlanmıştır.s_lv(t).viscosity_v(t). t (derece C) sıcaklığında sıvı vizkozite Pas a.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.java programıyla tanımlanmıştır. kPa a. KJ/kgK : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a.soundv_v(t). KJ/kgK: t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a. Ayrıca her iki programıda bilgisayar programcıları dışındaki soğutma sektöründe kullanılmasını sağlamak için kullanıcı arayüzü programları ref_CS_Table2.h_v(t). t (derece C) sıcaklığında sıvı ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a. : t (derece C) sıcaklığında gaz entropisi KJ/kgK a. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama bitiş sıcaklığı. t (derece C) sıcaklığında gaz entalpisi KJ/kg a.Cpv(t). Bu kullanıcı arayüz programlarının direk olarak çalışan versiyonları ref_CS.java ve ref_BS_Table. derece C a. B şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_BS.Psb(t).jar programı kullanıcı arayüzü görülmektedir.html ve ref_BS. t (derece C) sıcaklığında gaz vizkozite Pas a. t (derece C) sıcaklığında sıvı yoğunluğu kg/m3 a.jar da hazırlanmıştır. KJ/mK : t (derece C) sıcaklığında gaz ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a. t (derece C) sıcaklığında sıvı entalpisi KJ/kg a.s_l(t). KJ/kg a. İZMİR METODLAR ve anlamları a.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Burada Kubik şerit ve B şerit yöntemlerinin Soğutucu akışkanların eğri uydurmasındaki performanslarını anlamak için uydurulan eğrilerin grafiklerini çizerek problem görülen bölgelerin genişletilerek grafik formda incelenmesi yöntemi kullanılacaktır. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 76 .I. İZMİR Şekil 3. ref_CS.jar kullanıcı arayüzü programı görünümü 5. B ŞERİT VE KÜBİK ŞERİT METODLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Şerit eğri uydurma metodları için ene küçük kareler metodu ile eşdeğer bir hata terimi oluşturmak mümkün değildir. ancak bu eğri uydurmamızın mükemmel olduğu anlamına gelmez. Veri tüm noktalardan geçtiği için böyle bir hata hesaplaması 0 hata verecektir. 9-12 EKİM 2008. Şekil 4.

9-12 EKİM 2008.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 5. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 77 . R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü Şekil 6.

I. İZMİR Şekil 7. Şekil 4 de Kübik şerit ve Şekil 6 de B şerit interpolasyonu fonksiyonları görülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İlk örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için başlangıç doyma basıncı grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü 78 . Bu grafiklerde her iki grafikte nerdeyse mükemmel bir uyum eğrisi göstermektedir. Şekil 8. Ancak eğrileri -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümlerini detaylı olarak çizdiğimizde (Şekil 5 ve Şekil 7) B şerit metodunda bu bölgede dalgalanmalar görüyoruz. Kübik şerit metodunun daha iyi bir uyum fonksiyonu verdiğini gözlemleyebiliriz.

ISBN 0-07-051799-1 79 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 9. kübik şerit metodunu daha kararlı sonuçlar vermesi sebebiyle standart olarak kullanılan temel metod haline getirmektedir. Her iki metod da en küçük kareler metodu sonuçlarına göre çok iyi sonuçlar sunmaktadır. ISBN 978-975-27200-3 3.I. Reid. Mc Graw Hill. Burada da B şerit metodunda bir üstteki kadar ciddi olmamakla beraber yine sinizoidal bir salınım gözlenmektedir. Turhan Çoban. Şekil 8 da Kübik şerit ve Şekil 9 da B şerit interpolasyonu fonksiyonlarının -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümleri genişletilmiş olarak görülmektedir. Robert s. 2. Bruce E. Bileşim yayınları. Prausnitz. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İkinci örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için sıvı entalpisi grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. M. 2005 ISBN 1-931862-71-0 ASHRAE Inc. Pooling. John M. B şerit yöntemine göre daha fazla hesaplama gerektirdiğinden iki yöntemin aynı hassaslğı vermesi durumunda normal olarak standart metod olarak B şerit metodunun kullanması gerekir. 9-12 EKİM 2008. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme . REFERANSLAR 1. SONUÇLAR Kübik şerit eğri uydurma yöntemi. ancak uydurulan eğrilerde B-şerit yönteminde görülen küçük salınımlar. 6. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals. The Properties of Gases and Liquids. 7.

9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM IV SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları. Arızaları ve Çözüm Yöntemleri Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA 80 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.

açma-kapama anahtarları yardımıyla 16 adet ayrı arıza oluşturulmakta ve bu arızalar karşısında cihazın çalışmasındaki değişiklikler görsel. elektriksel ve basınç ölçüm cihazlarında sayısal değer olarak okunabilmektedir. Yusuf Polat ve Beşir Şahin* Çukurova Üniversitesi. Mehmet Bilgili.tr. İklimlendirme-Soğutma Programı.com.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. GİRİŞ Klimalar. Bu iki ünite arasında soğutucu akışkan sirkülâsyonunu.edu.edu. Gerek mesleki eğitimde gerekse servis içi eğitimlerde teknik elemanların sektörün ihtiyacı olan mesleki deneyimi kazanması için geleneksel yöntemlerin dışında çalışmalarımızda kullandığımız tarzda simülatör cihazlarının kullanımının yaygınlaştırılması ile teknik elemanların eğitiminde hem zaman tasarrufu sağlanacak hem de niteliğini artıracaktır. toz ve partikülleri filtre eden cihazlardır. dış ünite tarafından gazdan alınarak dış ortama atılır. Anahtar Kelimeler: Arıza simülatörü. Klima artık lüks olmaktan çıkıp ihtiyaç duyulan bir cihaz olmuştur [1]. Adana *Çukurova Üniversitesi. diğer ana kısım olan dış ünite ise dış ortama yerleştirilmektedir.tr. iç ortama iç ünite vasıtasıyla verilir. gösterge cihazları. insanların daha rahat ve konforlu bir şekilde yaşaması amacıyla kapalı ortamların havasını soğutan. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. arızaların hızlı bir şekilde giderilmesini sağlamaktır. dış ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. bu çalışmada duvar tipi split klimada oluşabilecek arızaları gösteren bir arıza simülatörü oluşturulmuştur. servis eğitimi. Adana esimsek@cu. yuspol@mynet. bsahin@cu. Bu simülatörde. böylece ortamın ısıtılması sağlanır. mbilgili@cu. Makine Mühendisliği Bölümü. 1. isteğe bağlı olarak ısıtan. soğutulacak ya da ısıtılacak iç mekana. Eğer sistem ısıtma amaçlı kullanılıyorsa dış ortamdan. Adana Meslek Yüksekokulu. elektrik kabloları ve drenaj borusu bulunur.tr ÖZET Duvar tipi split klimaların ülkemizde çok yaygın bir şekilde kullanılıyor olması nedeniyle bu tarz klimaların servis ihtiyacını karşılayabilecek ara eleman ihtiyacı her geçen gün artmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Soğutucu akışkanın iç ya da dış üniteye yönlendirilmesi dört yollu vana vasıtasıyla sağlanır [2]. Split klima sistemini oluşturan ana kısımlardan birisi olan iç ünite. İZMİR SPLİT KLİMA ARIZA SİMÜLATÖRÜ GELİŞTİRİLMESİ Erdoğan Şimşek. Duvar tipi split (ayrık) klima ülkemizde en fazla kullanılan klima türü olup. sinyal alışverişini ve yoğuşan suyun dışarıya atılmasını sağlayan bakır boru. Split klima soğutma amaçlı kullanılıyorsa iç ortamdan iç ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. teknik eleman. nemini alan. Böylece ortamın soğutulması sağlanır. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. Bu çalışmasının esasını oluşturan ana etken.tr. Bu çalışmada bir split klima arızalarının oluşturulabildiği bir 81 . Bu amaçla. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. Günlük yaşantımızın her alanında klima kullanımı her geçen gün yaygınlaşmaktadır. iç ve dış ünite olmak üzere iki ayrı üniteden oluşmaktadır. split klima.edu.

klima üreticileri tarafından servis personeli eğitiminde de kullanılabilir. kondenser ve kondenser fan motorunun çalışması izlenebilmektedir. bir split klimanın iç ünite ile birlikte kontrol devreleri. Split klima arıza simülatörü Çizelge 1. Duvar tipi split klima arıza simülatörünün teknik özellikleri Teknik özellik Soğutma için Isıtma için Kapasite 9000 Btu/h . 50 Hz Soğutucu akışkan R22 R22 Soğutucu akışkan miktarı 0.71 kg 0. elektriksel ölçü cihazları. İZMİR arıza simülatörü oluşturulmuş. dış ünite ve elektriksel bağlantı elemanları.2639 W 9700 Btu/h . bu simülatör üzerinde teknik elemanın arıza teşhisini doğru. 2. DENEYSEL MODEL 2. Split klima arıza simülatörü. Bu daha iyi yetişmiş. kumanda ve kontrol elemanları. Split Klima Arıza Simülatörü İç ve dış ünitenin aynı kaide üzerine yerleştirilmesiyle oluşturulan 9000 BTU soğutma kapasiteli duvar tipi bir split klima arıza simülatörünün.9 A 3.8 A Voltaj 220-240 Volt. yardımcı elemanlarla bir araya toplanıp Şekil 1’de görüldüğü gibi bir duvar tipi split klima arıza simülatörü oluşturulmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.71 kg Bu arıza simülatöründe dış ünite şeffaf hale getirilmiştir. Kompresör. Bu split klimanın teknik özellikleri Çizelge 1’de verilmiştir. elektronik kart devreleri.1. arıza oluşturma panosu ve gösterge cihazları olmak üzere dört kısımdan oluşmaktadır.I. kendine güvenen ve çözüm getirebilen bir teknik eleman demektir. 50 Hz 220-240 Volt. dört yollu vana. Bu arıza simülatörü. hızlı ve uygun bir şekilde algılayabilmesi amaçlanmıştır. Dış ünitede bulunan bileşik kapasitör (dış ünite fan motoru ve kompresör 82 . Şekil 1. sıcaklık ölçü aletleri ve basınç ölçü aletleri. elektrik bağlantıları.2844 W Anma gücü 900 W 870 W Anma akımı 3. mesleki teknik eğitim alanında eğitim veren teknik okullarda kullanılabileceği gibi.

İç ünitede ise. Kullanıcı tarafından klima ısıtma konumuna alındığında. kart devresini herhangi bir nedenle oluşabilecek aksaklığa karşı korumaktır. Şebekeden gelen ve W-Otomattan geçen faz direkt olarak röleye girer. 2. İZMİR daimi devre kapasitörü). kapasitör müşterek ucunda devresini tamamlar ve kompresör yol alır. Faz cam sigorta çıkışından bir uçla dört yollu vana rölesine gelir ve dış ünitedeki vana bobinini harekete geçirmek için sinyal klemensine ulaşır. Burada cam sigortanın görevi. Nötr iç ünite klemensinden geçerek ana karta soket vasıtasıyla bağlanır. fan motoru müşterek ucuna verir. Sıcaklık belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoruna enerji gelir ve fan motoru çalışarak ortamın ısıtılmasını sağlar. 2. kapasitör üzerinden devreyi tamamlar [6]. fanı harekete geçirmek için sinyal klemensinin diğer bağlantı ucuna gelir.3. voltaj değişikliklerini voltmetreden. boru sensöründen gelen sinyalle evaparatör sıcaklığı belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoru çalışır (ısıtmada dört yollu vana devrededir). iç ortamda iç ünitede ortama verilir ve ortamın ısıtılması sağlanır. Gelen faz termikten geçer. algılayıcı (display) ve iç ünite fan kapasitörü kumanda panosuna şeffaf olarak yerleştirilmiş ve devredeki tüm elemanların açık olarak görülmesi sağlanmıştır. İç Ünite Elektrik Devresi İç ünite elektrik devre şeması Şekil 2’de gösterilmiştir [5]. İç ünite fan motoru nötr kablosu nötr soketine bağlanır. iç ve dış ünite üfleme ve emiş sıcaklıklarındaki değişimleri dijital termostatlardan. Soğutucu akışkan hareketiyle birlikte hava hareketi de sağlanır. Dış Ünite Elektrik Devre Şeması Dış ünite elektrik devre şeması Şekil 3’de gösterilmiştir [5]. Bu kapasitör daimi olarak devrede kalacak şekilde dizayn edilmiştir. kompresör termiği ve kompresör emme ve basma basınçlarını gösteren iki manometre kumanda ve kontrol panosuna yerleştirilmiş. Ortam sensörü belli bir sıcaklığı algılayıncaya kadar iç ünite fan motoru çalışmaz. İç ünitede bulunan güç kartı.4. flap motor yarım devir açılır. 9-12 EKİM 2008. Fazın diğer girişi.2. fan rölesinden çıktıktan sonra. bu sayede dış ünite fan motoru ve kompresör ve dört yollu selenoid vana bobinine enerji gelerek gazın hareketi iç üniteye yönlendirilir. boru ve elektrik bağlantıları yapılmıştır. Böylelikle dış ortamda dış ünitede gaza yüklenen ısı. İç üniteden dış üniteye 5x1. kumanda kartı. 83 . kompresör emme ve basma basınçlarını manometrelerden görebilmekteyiz. Böylece ortamın soğutulması sağlanır [3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5 mm2 TTR (çok telli termoplastik yalıtkanlı) kablo çekilir ve dış ünite klemensine bağlanır. Kompresör. Yardımcı sargı. kapasitörün müşterek ucuna (C) bağlanır. kapasitörün (HERM) ucuna bağlanır. ana kart üzerinden almış olduğu fazı. Dış ünitedeki fan motoru. Sistem çalıştırılmadan önce veya çalıştırıldıktan sonra mekanik olarak devre elemanlarının enerjileri kesilerek sistemde arızalar oluşmaktadır.I.4]. 2. Ana sargı. Simülatörün Çalışması Klima kumandasıyla sisteme enerji verilip soğutma konumunda çalıştırıldığında flap motora enerji gelir. kompresörün müşterek ucuna gelir. Soğutmada flap motoru yarım devir hareket edince tüm sistem devreye girer (soğutmada dört yollu vana devre dışıdır). iç ünite fan motoruna enerji gelerek dış üniteden hareket eden gaza ortamın ısısının yüklenebilmesi için hava hareketi sağlanır. Faz ana karta altılı soket vasıtasıyla taşınır. Ortam sıcaklığı ayarlanan değerin altındaysa. Bu şekilde iç ortamda iç ünitede gaza yüklenen ısı. Isıtmada flap motoru yarım devir hareket edince dış ünite devreye girer. Oluşan bu arızalarda arıza simülatörü gösterge panosunda akım değişikliklerini ampermetreden. Topraklama ise iç ünite (evaparatör) sacına bir vida ile tespit edilir. flap motor yarım devir hareket edince dış ünitedeki kompresör ve kondenser fan motoruna enerji gelerek kompresör ve kondenser fan motoru çalışır. Devrede bir daimi devre kapasitörü (kondansatör) vardır. Ana sargı ve yardımcı sargı. dış ortamda dış üniteden dışarı atılır. Faz 250 Volt – 2 Amperlilik cam sigortadan geçirilir. Dağıtılmış fazın diğer girişi triyak üzerinden geçer ve soket bağlantısıyla iç ünite fan motoruna bağlanır. Kart üzerindeki enerji beslemeleri birer anahtara bağlanmıştır. Fan motoru çalışır.

I. split klima üzerinde sistem çalıştırılmadan ya da çalıştırıldıktan sonra 16 farklı arıza oluşturulmaktadır. 84 . Cihazın bu arızalar karşısında çalışmasındaki değişiklikler görsel olarak izlenebilmekte ve akım. 9-12 EKİM 2008. basınç ve sıcaklık değişiklikleri göstergelerden sayısal değer olarak okunabilmektedir. Split (ayrık) klima sisteminin iç ünite elektrik devre şeması [5] Şekil 3. Simülatör Arıza Oluşturma Panosu Normal açma-kapama anahtarlarından meydana gelen anahtarlarla. Split klima arıza simülatörü ile mekanik anahtarlarla besleme enerjileri kesilerek hem ısıtma hem de soğutma konumunda cihaza bir ya da birkaç arıza birlikte oluşturulabilmektedir. Split (ayrık) klima sisteminin dış ünite elektrik devre şeması[5] 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 2. Bu arızalar Çizelge 2’de verilmiştir.5.

Arızalanması durumunda değiştirilir.5 1 1. İZMİR Çizelge 2. İç ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı W-otomat yenisiyle değiştirilir. Şekil 4. hızlı. Patlamış varistör şekil değişikliği göz ile belli olur. voltaj olarak voltmetreden. 3. Karttan sökülerek kontrol 85 edilmesi gerekir. Gözle muayenede. akım olarak ampermetreden. Emme ve basma basıncının İç ünite fanı yavaş dönüyor ve fan kademesi çalışmıyor Fan kapasitörü sökülür ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. yavaş kademe sargıları ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. karttan havya ile sökülerek değiştirilir. Cam sigorta faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin.5 Zaman [dk] Emme Basma 230 220 210 200 240 Basma basıcı [Psi] Emme basıncı hızlı bir şekilde düşerken basma basıncı emme basıncına göre daha yavaş şekilde düşmektedir. . Fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. Fan rölesi kontrol edilir. Kapasitörün sızdırmazlığı ve akım depolama kabiliyeti kontrol edilir. Röle bobini kart üzerinde kontrol edilebilir.I. genelde kondansatör arızalıdır. Varistörü kontrol edin. 70 Emme basıncı [Psi] 60 50 40 30 20 10 0 0 0. Bu arada iç ünite sıcaklığı oldukça yavaş bir şeklide yükselmektedir. BULGULAR VE TARTIŞMA Split klima arıza simülatöründe oluşabilecek arızalar ile elde edilen sayısal değerler ve bu arızalar için çözüm önerileri belirlenerek aşağıda sunulmuştur. Klima çalışmıyor W – Otomat faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. sıcaklık ve akım değerleri arızanın tespitinde oldukça önemli bir yer teşkil eder. Kontak uçlarının arza tespitinde röleyi karttan sökmek gerekir. Fan motoru soketleri kart üzerinden sökülür ve ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. üfleme ve emiş sıcaklıkları dijital termometrelerden okunabilmektedir. Fan motoru. 9-12 EKİM 2008. Fan kapasitörü sökülerek ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Patlamış cam sigorta orijinaliyle değiştirilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Simülatörde oluşturulan arızalar Arıza Kodu 1 2 3 4 5 6 7 8 Arıza İç ünite fan motoru arızası İç ünite fan kapasitörü arızası Ortam sensörü arızası Boru sensörü arızası Kompresör arızası Kompresör daimi devre kapasitör arızası Dış ünite fan motoru arızası Dış ünite fan motor kapasitör arızası Arıza Kodu 9 10 11 12 13 14 15 16 Arıza Kompresör termik arızası Dört yollu vana röle arızası Dört yollu vana selenoid bobin arızası Display enerji besleme arızası Display algılayıcı arızası Mikroişlemci besleme arızası Flap motor arızası Dış ünite fan rölesi arızası 2. Simülatörde oluşturulan arızalar neticesinde basınçlar. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. alçak ve yüksek basınç olarak manometrelerden. Simülatör Gösterge Panosu Split klima arızalarında basınç. orta. Arızalı olan fan motoru yenisiyle değiştirilir.5 2 2.6. Arızalı olan iç ünite fan motoru yenisi ile değiştirilir. Kart üzerinde kontrol edilemez.

6 5 300 250 200 150 Akım Basma basıncı 100 50 86 4 3 2 1 Basma basıcı [Psi] Akım [A] Arızalı olan kapasitör yenisi ile değiştirilir. 12 V bağlantı kabloları kontrol edilir. Basınçtan düşmüş kompresör yenisi ile değiştirilir. Flap motoru yerinden sökülerek dişlileri kontrol edilir. İç ünite çalışmıyor ve uyarı sinyali veriyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. Transformatör 12 V sarımı ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Kumanda pili kontrol edilir. Kompresör üzerine bağlanmış olan kapasitör daimi devre kapasitörü olduğu için kapasitör devre dışı kaldığında . Klima soğutma yapmıyor (kapasitör arıza) Kompresör soket bağlantıları ve kapasitör kontrol edilir. Display ve bağlantıları kontrol edilir. Display soket bağlantıları kontrol edilir. 9-12 EKİM 2008.I. Kompresör çalışmıyor Kompresör sargıları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Kompresör basıncı kontrol edilir. Enerji girişi olmasına rağmen iç ünite çalışmıyor Arızalı olan display yenisi ile değiştirilir. Kart besleme arızalı (mikroişlemci besleme arızalı) Arızalı olan ana röle yenisi ile değiştirilir. Transformatörün sargılarının kısa devre ya da açık devre olup olmadığı kontrol edilir. Display çalışmıyor Kumanda pilleri değiştirilir. Kumanda kontrol edilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Ana röle çalışmıyor Ana röle bobini ve kontakları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. İZMİR İç ünite çalıştıktan bir süre sonra devre dışı kalıyor Ortam termistörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Uzaktan kumanda algılamıyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. Transformatörün aşırı voltaja maruz kalıp kalmadığı kontrol edilir. Arızalı olan flap motoru yenisi ile değiştirilir. Seconder sargının ölçülebilmesi için trafonun karttan sökülmesi gerekir. Boru sensörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Arızalı olan display veya kumanda yenisi ile değiştirilir. Flap Motoru çalışmıyor Transformatörün primer sargısı kart üzerinde ölçülebilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Mikroişlemci güç ve kumanda çıkışlarında bir sorun varsa kumanda kartı değiştirir Arızalı olan kompresör yenisi ile değiştirilir.

Fan kapasitörü kontrol edilir. Akımın zamanla değişimi Dış ünite fanı yavaş dönüyor ve kompresör devre dışı kalıyor Fan motoru kontrol edilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. transistör. direnç arızaları avometreyle kontrol edilir. Diyotun muayenesi için elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. Dış ünite fan motoru arızasında akım düzenli olarak yükselmekte. Şekil 4.5 2 Arızalı fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. 87 . Arızalı elemanlar yenisi ile değiştirilir. Selenoid bobin ölçü aleti kontrol edilir. triyak. Mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemeleri kontrol edilir. Elektronik karttaki eleman arızaları Arızalı olan fan motoru veya fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. İç ünite sinyal klemensi üzerinden geçen faz kontrol kalemi ile kontrol edilir. İç ünite elektronik kart sinyal klemensi üzerinden geçen fazın röle üzerinden geçip geçmediği kontrol edilir. transformatör. varistör. 10 8 Akım [A] 6 4 2 0 0 0. Dış ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı olan röle kart üzerinden sökülerek yenisi ile değiştirilir. Mikroişlemci.5 1 Zaman [dk] 1. Fan motoruna faz gelip gelmediği kontrol kalemi ile kontrol edilir. Kapasitör kontrol edilir.I. entegre. Mikroişlemci ve entegre arızalarında elektronik kart yenisi ile değiştirilir. Dış ünite bağlantı klemensi kontrol edilir. bir süre sonra kompresör termik açtırmaktadır. İZMİR Klima ısıtma yapmıyor Dört yollu vana kontrol edilir. kondansatör. diot. Arızalı olan fan motoru yenisi ile değiştirilir. 9-12 EKİM 2008. Diğer elemanların arıza tespitinde daha güvenli sonuç alabilmek için elemanların elektronik karttan sökülmesi gerekir. röle. Dört yollu vana rölesi arızalı Arızalı olan dört yollu vana veya selenoid bobin yenisi ile değiştirilir.

2006. 4. Dolayısıyla split tip klimalar yalnızca Akdeniz ve Ege bölgelerinde değil. Sonuç olarak bu arıza simülatörü.tr/sss. [3] Şimşek Erdoğan. İklimlendirme sistemleri.htm. yakın zamanda Anadolu’nun iç kısımlarında da yaygın şekilde kullanılacaktır. Split klima arıza simülatörüyle split klimada çıkabilecek arızalar mekanik olarak oluşturulabilmekte ve split klimanın çektiği akım. Değişen teknolojiler. İZMİR Kompresör çalışmıyor (termik arıza) Kompresör termiği giriş ve çıkışları kontrol kalemi ile kontrol edilir. Klima servis el kitabı (servis manuelleri). Bu tip klimalarda mekaniksel arıza oranı.I.alperen. kışın da ısıtma amaçlı olarak kullanılmaktadır. Split klimalarda elektronik kart arızaları. iç ve dış ünite emme ve üfleme sıcaklıkları. 2006. klima servislerinde. 88 . İstanbul. [5] Arçelik. bu konuda yetiştirilecek teknik elemanın yetişmesine büyük katkıda bulunacak. [4] Airfel. kompresörün emme ve basma basınçları. Ayrıca bu simülatör. http://deneysan. E-yayınlarımız. Klima nedir?. karşımıza ülkemizin en önemli sorunlarından birisi olan teknik eleman yetiştirme ve yetişmiş teknik elemanı geliştirme problemi ortaya çıkmaktadır. http://www. Yıldız Teknik Üniversitesi. firmalarca verilen servis eğitiminde teknik elemanın klima arızalarını kolaylıkla tespit edip.htm. Isıtma & soğutma sistemleri. Yayın No: AC01-06. Bu eğitim sonrasında teknik eleman arıza çözümlerinde fikir yürütme yeteneği kazanacak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. teknik elemanda sektörün ihtiyacı olan arıza takibindeki temel becerilerin kazanılması ihtiyacını büyük ölçüde giderecektir. İSKAV. iklimlendirme eğitimi veren bölümlerde eğitim esnasında kullanılabilir. Geliştirdiğimiz split klima arıza simülatörü ile teknik eleman yetiştiren mesleki teknik eğitim okullarında. SONUÇ Arızalı olan termik yenisi ile değiştirilir. Yayın no: 2. çözüm getirmesi için gerekli uygulamalı eğitim bu simülatör sayesinde verilebilir. piyasada karşılaşabileceği arızalar karşısında çözüm getirebilecektir. elektriksel arıza oranına göre oldukça düşüktür. 9-12 EKİM 2008.com. split klimaların enerji sarfiyatını oldukça düşürmüş ve geliştirilen yeni gazlarla da oldukça düşük ortam sıcaklıklarında iç ortamları ısıtma imkanı sağlamıştır. Split klima montaj ve klimacılık. mesleki ve teknik eğitimini tamamlamış teknik elemanların da kendilerini geliştirmelerinde büyük fayda sağlayacaktır.com/dersnotları. 4. Ayrıca. KAYNAKLAR [1] Alperen. Arçelik yayınları (174). [6] Fuji Electric Klima. Mono split klimalar (Servis el kitabı). [2] Bulgurcu Hüseyin. sistemin gösterge panosundan okunabilmekte ve cihazın bu arızalar karşısında nasıl davranacağı açıkça görülebilmektedir. Bu durumda. Split klima Türkiye’de en fazla kullanılan klima türü olup özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde sadece yazın soğutma amaçlı değil. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri.

3]. Klima sistemleri çok çeşitli olmasına karşın ülkemizde en çok duvar tipi split klimalar kullanılmaktadır [1]. hem de bu arızaların tespit edilmesi ve giderilmesi zordur.edu. Adana *Çukurova Üniversitesi. Anahtar Kelimeler: Elektronik kart. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. Bu çalışmada ülkemizde yaygın şekilde kullanılan duvar tipi klimalarda son yıllarda sıkça karşılaşılan kart arızaları anlatılmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. mbilgili@cu. Güç kartı. 1. Klimalardaki devre elemanlarının çalışması.I. Adana Meslek Yüksekokulu. dört yollu vana ve akışkan kontrol cihazı (kılcal boru) dış ünitede. kumanda kartı. özellikle elektronik kart devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. İç ve dış ünite olmak üzere iki kısımdan meydana gelirler.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde. Makine Mühendisliği Bölümü. yazın soğutma kışın ise ısıtma yapılabilmektedir. elektrik ve elektronik arızaları hem fazla. GİRİŞ Oturulan ve çalışılan ortamları. Ancak. İZMİR DUVAR TİPİ SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. 9-12 EKİM 2008. Nitelikli ara eleman yetiştirilmesi ile bu tür arızalara ekonomik çözümler bulunması yaygınlaşacaktır.tr. Adana esimsek@cu. kumanda kartı ve algılayıcı kart split klimanın iç ünitesine yerleştirilmiş ve soket çıkışları ile sinyal alacakları ya da kumanda edilecekleri elemanlara bağlanmışlardır [2. evaporatör (buharlaştırıcı) ise iç ünitede bulunur. Bu çalışmanın amacı.tr. istenilen sıcaklık ve nemde tutabilmek için klimalara ihtiyaç duyulmaktadır. bir split klima üzerindeki kumanda ve güç kartında bulunan elektronik elemanların görevlerinin tanıtılması ve arızalarının nasıl tespit edilmesi gerektiğini ortaya çıkarmaktır. teknik eleman. tamamen klima kartları üzerindeki elektronik elemanlarla kontrol edilmektedir. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi. buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışırlar. Beşir Şahin* ve Yusuf Polat Çukurova Üniversitesi. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ Erdoğan Şimşek. Mehmet Bilgili. yuspol@mynet. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ 89 . Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. Bu kartlarda karşılaşılan basit ve giderilebilecek arızalarda komple kartın değiştirilmesi müşteriye gereksiz ek maliyet getirdiği gibi ülke ekonomisine de zarar vermektedir. mikroişlemci.com. Kompresör ve kondenser (yoğuşturucu). Bu klimaların mekanik arızaları azdır. İklimlendirme-Soğutma Programı. entegre. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. Duvar tipi split klimalar. bsahin@cu. Duvar tipi split klimalar çok kolay bir şekilde monte edilirler.tr ÖZET Yetişmiş ara eleman ihtiyacı ülkemizde sanayinin karşılaştığı en büyük sorunlardan biridir.edu.edu.tr. 2. Çağın mesleklerinden biri olan iklimlendirme ve soğutma alanında da bu ihtiyaç kendini belirgin şekilde hissettirmektedir. Isı pompası özelliği olan bu klimalarla.

Ayrıca PCB kartlar sistemin çalışma karakteristiğini de düzenleyen elektronik elemanlardır. Genelde düşük voltajdan fazla etkilenmemekte ancak çalışma voltajının aşırı yükselmesinde. Triyak Transistör Kondansatör Entegre Direnç Sigorta Röle Varistör Trafo Diot a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 1. sigorta vb. Split klima güç kartı [5] Buzzer Entegre Mikroişlemci a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 2. 9-12 EKİM 2008. Şekil 1’de bir split klima güç kartının önden ve arkadan görünüşü ve elamanları gösterilmiştir. kumanda ve algılayıcı kartlarından oluşur. Algılayıcılar vasıtasıyla ortamdan aldığı bilgileri ve kullanıcı tarafından gönderilen bilgileri değerlendirip sistemi yöneten ekipmandır. transformatör. Klimalarda elektronik PCB (Baskı Devre Kartı) kartlar iç ve dış ünitenin haberleşmesini ve kumandayla verilen komut doğrultusunda çalışmasını sağlar. Elektronik PCB kartlar bakımsızlık. Split klima kumanda kartı [5] Şekil 2’de split klimanın kumanda kartı gösterilmiştir. röle. diyot. Güç ve kumanda kartına ait elemanların görevleri ve arızaları aşağıda anlatılmaktadır. Elektronik kart üzerinde yarı iletken malzemelerden üretilen entegre devre. voltajı tolere edememekte ve kart arızaları ortaya çıkmaktadır [4].I. 90 . oksidasyon ve Türkiye'deki elektrik voltaj limitlerinin sabit olmamasından kaynaklanan nedenlerle arızalanmakta ve sistemin çalışmasını engellemektedirler. transistör. mikroişlemci. elemanlar bulunur [4]. İZMİR Elektronik kart klima sisteminin beynini oluşturur. Güç.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kondansatör.

9-12 EKİM 2008. Güç elemanları. 91 . zayıf bir akımdır. mikroişlemcinin yapısı nedeniyle arızalanmasına neden olabilir. nedeni tespit edilip yenisiyle değiştirilir. rölenin elektrik enerjisini ileten ve bobin vasıtası ile açılıp kapanabilen kontaklarıdır. devrenin üzerinden tasarlandığından daha fazla akım geçerse.7]. elektronik kart üzerindeki mikroişlemciye çıplak elle dokunulmamalıdır. Mikroişlemci Sistemin çalışmasında tam anlamıyla bir düzensizlik var ise.I. arıza mikroişlemcide olabilir. Tüm devre kontrol edildikten sonra. Sigorta bir elektrik devresinde. titreşim ve oksidasyon gibi nedenlerden kaynaklanabilir. direnç tespiti yapılarak veya röle enerji besleme uçlarına çalışma voltajı uygulanarak kontrol edilebilir. yanlış amperajda sigorta. üzerinden geçen akım. Patlamış sigortaya tel sarılmamalı orijinali ile değiştirilmelidir [4. kısa devre.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sigortalar Şekil 4’de sigortanın güç kartındaki yeri gösterilmiştir. içerisindeki metal tel eriyerek kopar ve cihazın elektrik akımı ile irtibatını keserek cihazı veya devreyi korur. devreyi aşırı akıma karşı korumak amacıyla konulmuş bir devre elemanıdır. kontakları hareket ettirmek için gerekli manyetik alanı oluşturmaya yetecek. fan motoru. anahtarlama düzenine bağlı olarak manyetik bir bobin ve endüvi düzeninin ürettiği harekete göre. Devreyi besleyen tüm elektrik enerjisi kontaklar üzerinden geçer [4. Bir sigortanın patlaması (atması). Röle bobini. klima sistemindeki diğer ekipmanlara (kompresör. çok küçük miktarda. manyetik olarak kumanda eden anahtardır. kullanıcıdan aldığı komutları. AC veya DC akımla enerjilenebilir. Röle devreleri. Şekil 3’de mikroişlemcinin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir Şekil 3. Elektronik kart sökülürken.6.7]. devrenin diğer elemanlarında herhangi bir arıza yok ise ve aynı zamanda mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemesinde bir sorun gözlenmiyorsa. aşırı akım. Kontak uçlarının arızalarının tespitinde daha doğru sonuç alabilmek için rölenin elektronik karttan sökülmesi gerekir. vb. çevre şartlarından dolayı sigortanın aşırı ısınması.) belirli sıra ile sinyaller gönderir ve sistemin optimum çalışmasını sağlar. elektrik devresini veya devrelerini kontrol etmek üzere kullanılan. Kumanda elemanı rölenin bobini olup. temas noktalarındaki zayıflık. Mikroişlemci arızalanınca tüm kartın değiştirilmesi gerekir. Sigorta Röle Şekil 5’de kumanda kartı üzerindeki yerleşimi gösterilen röle. Bobin ucu kart üzerinde kontrol edilebilir. Sigorta atması halinde. dört yollu vana. Şekil 3. Herhangi bir nedenle.6. Düşük akımlarla büyük güçlerin anahtarlanmasında kullanılır. İZMİR Mikroişlemci Yazılımla desteklenen mikroişlemci. mikroişlemcinin arızalı olma ihtimali yüksektir. Aksi takdirde insan üzerinde biriken durgun elektrik. güç ve kumanda elemanlarının bir arada bulunmasından oluşmaktadır. elektrik sinyallerine dönüştürerek.

Trafo Voltaj düşürücü tip trafolarda primer sargısı ince kesitli ve sekonder sargısına oranla çok sarımlıdır. Arızalı varistörün şekil değiştirdiği göz kontrolü ile tespit edilebilir. 92 . 9-12 EKİM 2008. kumanda devresini aşırı voltajdan ve bundan dolayı oluşabilecek arızalardan korumaktır. Röle Rölelerde kontak uçlarında aşırı akımdan meme yapabilir ya da oksitlenme olabilir. Şekil 6. Varistör Şekil 7’de varistörün güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Elektrik akımı kendine direnci düşük bir yol tercih etmesi sebebiyle transformotorun primer sargıları üzerine bir elektromanyetik alan oluşturur. Gerilim yükseldiğinde direnci düşer. Faz hattından gelen şebeke voltajı 220 (AC) volt. Doğrultma devreleri genellikle diot. Arızalı varistör yenisi ile değiştirilir. akım direnci düşük varistör üzerinden geçecek. Şebeke cereyanı trafo ile voltajı düşürülüp doğrultma devresi ile doğru akıma dönüştürülür. Primer sargı kart üzerinde ölçülebilir. sekonder sargıda ise elektronik kart için düşük gerilim oluşacak ve böylece elektronik kart çalışacaktır. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Fakat sekonder sargının ölçülebilmesi için trafoyu karttan sökmek gerekir.I. Varistörün görevi. tanım gereği varistörün direnci transformotorun iç direncinden yüksek olacaktır. Şekil 6’da trafonun güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Sargının arızalanması durumunda bu test yapıldığında eğer sargı kopuk ise açık devre gözükür. Arızalı röle yenisi ile değiştirilir. Sağlam bir trafonun primer sargısına direnç testi yapıldığında. Trafo (Transformatör) Elektronik kart devreleri doğru akım (DC) voltaj ile çalışır. Sargı izolesi deforme olmuş ise ya kısa devre ya da çok küçük bir direnç okunur. nötr hattından devresini tamamlayıp elektronik kartın yüksek voltaja maruz kalmasını önlemiş olacaktır. Bu durumda röle görev yapamaz. gerilim düştüğünde direnci artar. ısı ayarlı havya kullanılmasına ve karta takılması işleminde soğuk lehim yapılmamasına dikkat edilmesi gerekir. Gerilimle ters orantılı değişen direnç olarak tanımlanır. Elektronik kartta oluşabilecek bir kısa devre durumunda. Rölenin karttan sökülmesi sırasında. trafo sargısı ile orantılı bir direnç okunması gerekir. Faz hattından gelen şebeke voltajı 250 (AC) voltun üzerine çıktığında varistör değerinin üzerinde bir değer olması nedeniyle. kondansatör.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yani gerilim miktarı ile ters orantılı olarak direnci değişen bir devre elemanıdır. trafo sargılarının aşırı ısınması ve buna bağlı olarak sargının yanması veya izolasyonunun deforme olması sonucu kısa devre olup görev yapamayabilir. Sisteme giren şebeke voltajı varistörün sınır değerinin altında olması nedeniyle. varistörün sınır değeri 250 (AC) volt olsun. Sekonder sargıları ise daha kalın kesitli ve daha az sarımlıdır. İZMİR Şekil 5. transistör ve dirençten oluşur. Bu durumda varistör açık devre gibi davranır. Trafonun primer sargısına (giriş sargısı) uygulanan 220 (AC) voltluk şebeke voltajını gerekli voltaj değerine düşürür. Bu durumda varistörün direnci çok küçüleceğinden kısa devre gibi davranıp kendini patlatarak imha edecektir.

Yani 8–10 transistörle yapılabilecek olan karışık kumanda ve filtrasyon işlemlerini tek bir entegre ile yapılabilir. Entegrenin. Şekil 9. kondansatörün sızdırmazlığı kontrol edilir. prensip olarak. Kondansatör ve kontrolü Kondansatörlerin güvenirlilik muayenesi avometrenin Ω kademesinde yapılır. 9-12 EKİM 2008. (-) kutbu da (-) ucuna bağlanmalıdır. Enerji depolayabilme özelliği kapasite sözcüğü ile ifade edilir. Ayrıca akım depolama kabiliyetinin kontrolü ampermetre ile yapılmalıdır.I. voltaj uygulandığında enerji depolayabilen. kumanda çıkış bacakları ölçülerek arızalı olup olmadığı konusunda bilgi sahibi olunabilir. küçük hacme sığdırılmış karışık kumanda devrelerinden oluşmuş. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. gerektiğinde bu enerjiyi geri verebilen devre elemanıdır. Bu bakımdan DC devreye bağlanırken. (+) kutbu devrenin (+) ucuna. Şekil 8. Kondansatörler kullanım alanlarına göre AC ve DC olarak ikiye ayrılır. güç çıkış. devrenin diğer elemanlarına da zarar verme ihtimali yüksek olduğu için tüm kartın değiştirilmesi uygundur. Kart üzerinde kontrol edilemez. ölçü aletinin içindeki pil voltajı ile. üzerindeki (+) veya (-) işarete dikkat edilerek. dielektrik denen bir madde ile yalıtılmış.7]. boş olduğundan emin olunmalıdır. Muayeneden önce kondansatörün. Gözle muayenede. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. Kondansatör. Şekil 9’da bir entegre devresi gösterilmiştir. İZMİR Şekil 7. kullanılan dielektrik maddesine göre adlandırılırlar [4. tümleşik bir devredir. genelde kondansatör arızalıdır. Varistör Kondansatör Şekil 8’de güç kartındaki yerleşimi gösterilen kondansatör. Karttan sökülürken aşırı ısıya maruz kalmamalıdır. Entegreler Entegreler. Yapılan işlem esasta. Entegre 93 . Kondansatörler. paralel iki metalik plakadan oluşur. Kontrol için karttan sökülmesi gereklidir. Dielektriğin özelliği akım geçirmemesine karşın enerji depolayabilmesidir. kumanda giriş.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Arızalanması halinde. Karttan sökülerek kontrol edilmesi gerekir. Entegreler çeşitli teknikler kullanılarak üretilirler.6. güç giriş.

esasta avometrenin içindeki pil voltajından yararlanarak doğru polarmada iletimi. Bir transistorun güvenirlilik muayenesini yapmadan önce onun NPN veya PNP olduğunun belirlenmesi gereklidir. Şekil 10. İletim yönüne göre.I. doğru polarmada düşük bir direnç. birbirine zıt iki ayrı polarma sağlanır. PNP ve NPN olarak tanımlanır [4. gerekse muayenesinde esas. doğru veya ters polarma uygulama. Triyakı tetiklemek için. Şekil 11. yapısı gereği eklem bölgesinde oluşan eşik voltajının elektriksel olarak aşılması gerekir. ters polarmada ise çok yüksek bir direnç gözleneceği bilinmektedir. Muayene için ölçüm esnasında elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. Cinsine göre iki sembolü vardır. base ve kolektör uçlarına. Şekil 11’de triyakın güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Diyot ve kontrolü Triyak Kontrollü olarak. diğer yönde durduran devre elemanıdır. akımı tek yönde ileten devre elemanıdır. 94 .6. Bir diyotun iletime geçebilmesi için. bir AVO metrenin Ω kademesinde. içindeki pil voltajından yararlanarak transistor emiter. kritik eşik voltaj değerinin aşılması gerekir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 12’de transistörün güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. diak veya transistör kullanılır.7]. Gerek cinsinin belirlenmesinde. Triyak ve kontrolü Transistör Kontrollü olarak. Arızalanması durumunda yenisi ile değiştirilir. İZMİR Diyot Akımı bir yönde ileten. Diyotun muayenesi. akımı iki yönde iletebilen devre elemanıdır. P ve N tipi iki yarı iletken maddenin birleşiminden oluşmuştur. ters polarmada kesimi sağlayıp sağlayamadığının belirlenmesidir. Triyakın iletime geçmesi için. Şekil 10’da diyotun güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Muayene avometrenin Ω kademesinde yapılır. 9-12 EKİM 2008.

emiter ve base uçlarına ölçüm yapmak yeterlidir. sistemin ana güç kaynağından uygun değerdeki dirençler yoluyla elde edilen voltajlar kullanılır. sürekli doğru polarmada (enerji iletiminde) kalır. İZMİR Şekil 12. Emiter (+). Amaca bağlı olarak transistörün iletimde kalması gerektiği sürece emiter (–) base. bir avometre (multimetre) ile. aynı zamanda hareketli mekanizmanın ayar yapıp yapamadığı kontrol edilmelidir. Uygulamada. Şekil 14’de buzzerin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Ölçüm için elektronik karttan sökülmesi gereklidir. ∞. Arızalandığında yenisi ile değiştirilir. bir kez base (–) emiter ve base (–) kolektör.6. Sabit dirençlerde. titreşerek sese dönüştürür. Ω ise açık devreyi gösterir. Arızası halinde yenisi ile değiştirilir. ölçümün iki ucundan yapılması yeterlidir.7]. 9-12 EKİM 2008. Transistör ve kontrolü Transistör cinsinin tespiti için. Transistörün cinsine göre cetveldeki Ω değeri tespit edilirse. sağlam olduğu sonucuna varılır. base (+) olmak üzere. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Buzzer (Sinyal Verici) İkaz sinyalini veren elemandır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Direnç Şekil 13. Ölçümlerin herhangi birinde off elde edilirse kısa devre. direnç değerinin ölçümü suretiyle belirlenir. Ayarlanabilir dirençler de ise üç uçtan da ölçüm yapılmalı. base (–) olmak üzere ölçüm yapıldığında. Direnci ölçerken direncin karttan sökülmesi uygundur. yüksek bir direnç değeri elde edilirse transistör NPN’dir (ters polarma).I. pratik olarak elektrik akımının geçişine zorluk gösteren devre elemanıdır. Düşük bir direnç değeri tespit edilirse transistör PNP’dir (doğru polarma). base (–) emiter ve base (–) kolektör dirençleri ölçülerek yapılır. Analog avometre ile ölçüm yapılacaksa ölçüm yapılmadan önce skalanın sıfır ayarının yapılması doğru bir ölçüm için gereklidir. Transistör muayenesinde. Genellikle elektronik devrelerin akım sınırlaması için kullanılır [4. 95 . bir kez de base olmak üzere. her bir transistör için ayrı ayrı voltaj kaynağı yerine. Dirençlerin güvenirliği. Elektrik enerjisini. Direnç ve kontrolü Şekil 13’de güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilen direnç.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr/sss.com/dersnotları. 9-12 EKİM 2008. akıllı kart denilen kartların piyasaya girmesine yol açmış fakat bunlardan da gerekli verim alınamamıştır. Kondansatör. Isıtma & soğutma sistemleri. http://deneysan. [9] Airfel. http://www. Buzzer 4. Klima kartlarının genellikle yurtdışından ithal edilmesinin ekonomiye ek bir yük getirmesi kaçınılmazdır. KAYNAKLAR [7] Alperen. Orijinal klima kartlarının bulunamaması. genellikle kartı komple değiştirerek sorunun giderilmesi yoluna gitmektedir. buzzer.htm. transistor. Klima nedir?. 4. [11] Arçelik.mobi/tr/Kategori:Elektronik_devre_elemanlar%C4%B1. http://www. [10] Şimşek Erdoğan. tiryak. oluşabilecek mekanik arızaları gidermek için yeterli gelirken elektronik kart arızalarında oluşabilecek arızaları gidermek için yetersiz kalmaktadır. http://wapedia. İSKAV. İZMİR Şekil 14. İklimlendirme sistemleri. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. varistör. röle. Bir klima kartının komple değişimini gerektiren birkaç arıza bulunmasına karşın. Sonuç olarak kart arızalarında parça değişimi yapmak her yönüyle daha uygundur. Mikroişlemci ve entegre arızalarında genellikle kartı değiştirmek uygundur. SONUÇ Son yıllarda klima üreticilerinin maliyetin ucuz ve kalitesiz olduğu yerlere yönelmesi ve üretimde maliyeti düşürmek için malzeme kalitesinden ödün vermesi klimalarda oluşabilecek arızaları oldukça artırmıştır.I. direnç. [8] Bulgurcu Hüseyin.alperen. 2005. obtukupler gibi eleman arızaları az bir işçilik ve oldukça ucuz bir maliyetle giderilebilir. Yıldız Teknik Üniversitesi. 9000 Btu/h’lık duvar tipi split klima elektronik kartları. Split klima montaj ve klimacılık. Çok basit ve oldukça düşük maliyetle giderilebilecek arızalarda dahi kartın komple değiştirilmesi hem tüketiciye hem de ülke ekonomisine ek bir yük getirmektedir. Ülkemizde yetişen teknik elemanların mesleki deneyimleri. [12] Wapedia. trafo. [7] Megep. İstanbul. Yayın No: AC01-06. E-yayınlarımız. Klima servisleri kart arızalarında.com. Ülkenin bu konuda yetişmiş teknik eleman ihtiyacı bu şekilde karşılanabilir. Split klimalarda elektronik kart arızaları.megep. Mesleki eğitim ve öğretim sisteminin güçlendirilmesi projesi.gov.tr. iklimlendirme-soğutma eğitimi veren mesleki eğitim okullarında pratik ve teorik eğitimle yetiştirilebilir.meb. Ankara.htm. Elektronik devre elemanları. birçok arıza basit bir avometre ile gerekli ölçümler yapılarak havya ve lehimle parça değiştirilerek giderilebilir. Milli Eğitim Bakanlığı. Temel elektrik ve elektronik 2. T. 96 . Bu konuda yetişmiş teknik eleman. diyot. 2006.C.

e.edu. Müh. kalorimetre.000 pencere tipi olmak üzere toplam 210. Fak. Ancak bu pazardaki büyüme 70 milyonluk ülkemiz için henüz başlangıç aşamasındadır. kisa@sakarya.tr. Airfel A. Bu aşamada. fin yüksekliği .. Bu çalışmada aynı duvar tipi split klima cihazının iç ünitesi sabit bırakılarak dış ünitesine farklıfin aralıklarında kondenserler monte edilip değişik dış ortam şartları simule edilerek performansı ölçülmüştür. Bu paragraf için yazı tipi Times New Roman ve karakter boyutu 10 punto. ve Kadir İSA** Prof. Anahtar Kelimeler: Fin aralığı.edu. yurt-içi. fin (kondanser kanadı) geometrisi.000 bireysel klima rakamına ulaşılmıştır. Sakarya ** Öğr. İZMİR FARKLI FİN ARALIKLARINA SAHİP KONDENSERLİ SPLİT KLİMALARIN PERFORMANS TESTLERİ İsmail EKMEKÇİ . Dr. sol ve sağ satır başı boşlukları 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Mak. 150 kelimeyi geçmeyecek şekilde çalışmanızın anahtar kelimelerini ve sonucunu içerecek kısa bir özet ile başlamalıdır. Ender ERDOĞAN * . Müh. Türk Cumhuriyetleri. hem ithal edilen.5 cm. Marmara Üniversitesi.Gör. ütfen tam-metinlerinizi yollarken bu dosyanın bir kopyasını kullanınız.. test.doc ) Tam metinler. Akyazı MYO İKS Programı.000 split ve 50. bireysel klima. Sakarya Üniversitesi.000 civarına ulaşmıştır. farklı bir yazı tipi kullanmayınız. kapasite tayini. Split klimaların %90’ı ithal edilmektedir.. split klima.erdogan@airfel. Aşağıda split klima sistemleri için yıllara göre yıllık satış istatistikleri sunulmuştur : 97 . Pazarın büyüme hızının bu trendi takip edeceği ön görülmektedir. . Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere 2003 yılında bu pazarda sırf split klima sayısı 600. zamana bağlı kirlenebilirlik ve özellikle heat pump sistemlerde kondenser üzerindeki yoğuşma sistem performansını etkileyen ana parametreler içerisinde yer alır.Müh. performans tayini 1. hem de yurt dışına ihraç edilecek klimaların kapasitelerinin standartlara uygun olarak gerçekçi bir yöntemle test edilerek belirlenmesi büyük önem kazanmaktadır. dir.. Böl. Avrupa. GİRİŞ Türkiye’de bireysel klimaların kullanımı bilhassa son yıllarda büyük bir artış göstermektedir.Ş .I. Tanımlanan yazı tipi sadece Times New Roman’dır. İstanbul * Yük.com.tr ÖZET İklimlendirme sistemlerinin ana bileşenlerinden olan kondenserlerin sistem performansına etkisi azımsanmayacak kadar büyüktür. 1998 yılında 160. Kondenser üzerinden geçebilen hava debisi.. 1990 lı yıllarda yıllık %20-25’ lik bir artışla. psikometrik test odası . Mak. Orta Doğu ve Kuzey Afrika pazarlarını da her yıl artan oranda besleyebileceği öngörülmektedir. Yeni kurulacak tesislerle Türkiye’deki split klima üretiminin. Sakarya iekmekci@marmara. Bu konuda ülkemizde test sistemleri konusunda yeterli yatırım ve tesis bulunmamaktadır.tr. Özetinizi kaydederken dosya ismi olarak verdiğiniz ismin soyadınız olması bizlere yardımcı olacaktır (ad-soyad-bilim alan kodu-poster (veya bildiri). entalpi tip kalorimetre.

I. Bu amaçla kullanılan iki temel metod bulunmaktadır : 1.2-1987 nozullarda basınç düşümü standartlarına dayanılarak tespit edilmektedir. cihazların SEER ve HSPF değerleri de belirlenmeye çalışılmıştır.) Türkiye’deki illerin yaz mevsimi dış kuru termometre dizayn sıcaklıkları 30 – 43 ºC ve bağıl nemleri de %20 – 73 aralığında değişmektedir.658 İÇ ŞATIŞ 139. Bundan dolayı 1. Metoda göre yani hava-entalpisi metoduna göre ölçüm yapılabilen psikometrik tip test sistemi daha çok kullanılmaktadır. Gerçek meteorolojik değerler ise daha geniş bir alanda değişebilmektedir.Metoda göre biraz daha hassas (±%4) ölçüm yapılabilmekte.610 378. Test edilen cihazların belli bir süre kapasiteleri izlenir ve ölçüm sonuçları sabit bir değere ulaşınca test değerleri kaydedilmeye başlanılır.057 233.527 99.360 İMALAT 21. Metod: Hava-Entalpisi Metodu.853 2000 2001 2002 2003 2000 2001 2002 2003 SPLİT KLİMA (Dış Ünite) (2002'den önce VRF dış üniteler ve Kanallı Splitler de bu kalem içerisindeydi. fakat yatırım maliyeti çok pahalı olmaktadır.315 224..486 211.1 : Split Klima İstatistik Değerleri SPLİT KLİMA (İç Ünite) (2002'den önce VRF iç üniteler de bu kalem içerisindeydi.488 105. Yapılmış olan test odası çalışmalarında ASHRAE 37 ve ARI 210/240 .970 214.445 İHRACAT 538 8. JIS C 9612 .317 İTHALAT 120.653 206.143 İTHALAT 122.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.932 225.604 İÇ ŞATIŞ 140.872 68. 2.142 100. Test sırasında ölçülen hava debisi AMCA 21085/ ASHRAE 41. 98 . metoda göre ölçüm hassasiyeti ±%6 olmakta.056 128. ya da Psikometrik Tip Test sistemi . 2.2 standartları göz önünde bulundurulmuş.) İMALAT 21.872 68. Bahsi geçen hava entalpileri standart psikometrik diyagram yardımı ile. ölçüm metodu daha çok oda tip klima cihazları için kullanılmakta olup 1.640 128.175 230.488 103. kapasite test edilen cihazın (UUT) giriş ve çıkış hava entalpilerinin ve hava debilerinin sabit test ortamı şartlarında (kuru ve yaş termometre sıcaklıkları) tespit edilmesi esastır.501 204.847 53. JIS B 8615 .282 392. 2. Metod: Dengelenmiş Dış Oda Tipi Kalori Ölçüm Metodu.191 İHRACAT 538 8. 9-12 EKİM 2008. HAVA ENTALPİSİ VEYA PSİKOMETRİK TİP TEST METODU Bu metotda.604 53. ünitenin giriş ve çıkış havasının yaş ve kuru termometre sıcaklıkları vasıtası ile bulunur. Bireysel klima cihazlarının soğutma ve kış için de ısıtma kapasiteleri dış hava şartlarına bağlı olarak değiştiğinden herhangi bir klima cihazının kapasitesinin kullanılacağı bölge hava şartları için standartlara uygun test edilerek verilmesi gerekir. Bu test sadece iç ünite veya dış ünite yada iki üniteye birden uygulanabilir. İZMİR Tablo. ISO DIS 5151. 1. fakat yatırım maliyeti hemen hemen yarı yarıya düşmektedir.687 390.795 377.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu odaların sıcaklık ve nem değerleri hassas kuru ve yaş termometre sıcaklık algılayıcılarıtarafından sürekli cok kısa aralıklarda kontrol edilerek sabit tutulmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Test odası soğutma gruplarının kompresörleri ile nemlendirici ünitelerin buharlaştırıcıları ek ısı yükleri oluşturacağından oda dışarısında bulunmaktadırlar.%85 Dış ünite test odası sıcaklık değerleri : -10°C – 52 °C Dış ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .I. Böylece hem oda içi sıcaklık farklarıoluşmamakta hem de oda içi hava hızı değeri 2.2.1 Test Odaları Şekil 1 de görüldüğü gibi testler iç ünite tarafı ve dış ünite tarafı olarak iki ayrı odada yapılmaktadır.1 Test Laboratuarının Tarifi 2.5 m/s yi geçmemektedir.5 hp. Oda içerisindeki hava sürekli şartlandırıcıüzerinde geçirilmekte ve şartlandırılmış hava oda tavanından tekrak homojen olarak oda atmosferini katılmaktadır. Şekil.%90 Max. Test Odası Ölçüm Aralıkları : İç ünite test odası sıcaklık değerleri : 10°C – 50 °C İç ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 . Ölçülebilir cihaz kapasitesi : 7. Test odalarında hassas kontrolü sağlamak için soğutma gruplarını destekleyen oda içi ısıtıcıbataryalar bulunmakta böylece ortam şartları sağlanırken istenilen oda sıcaklıkların sağlanmasındaki tepki süresi düşürülmektedir. 99 .1 : Entalpi Tipi Test Odası Şematik Gösterimi 2. Oda duvarları sağlıklı test sonuçları elde edilebilmesi için ısı ve nem geçişini minimize edecek şekilde dizayn edilmiştir.1. İZMİR 2.

Antalya ve Erzurum şartlarında test yapılmıştır. 9-12 EKİM 2008.3’ de bulunan uygulama ekranı vasıtası ile yapılmakta ve sonuçlar da bu ekrandan izlenebilmektedir. sadece dış ünite üzerindeki mevcut kondenser demonte edilip yerine test sırası gelen kondenser monte edilmiştir.I. 100 . standart soğutma. 3.2’de resmi verilen test odasına cihazların montajı yapıldıktan sonra. heat pump özellikli duvar tipi split klimadır.2’ de gösterilmiştir.3 Test Odası Ölçüm Programı Şekil.1. Tüm testlerde düzenek sabit bırakılmış. Bahsi geçen il şartları birbirinden çor faklı değerler göstermediği için illerin meteoroloji kayıtlarında geçen en ekstrem yaz koşullarında test edilmiştir. Şekil. İstanbul. Bu şartlara ait kuru ve yaş termometre sıcaklıkları Tablo.2 Test Şartları Her kondanser tipi ile standart ısıtma. Test Cihazı ve Ölçüm Şartları 3. İZMİR 2. Test Cihazı Testlerde kullanılan cihaz 12000 Btu beyan değeri bulunan. Test hazırlıkları tamamlandıktan sonra test bu program tarafından otomatik olarak yapılmakta ve raporlanmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. gerekli bütün işlemler Şekil.2: Test Odası Fotoğrafı 3. Şekil 4 de test cihazı görülmektedir.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.2 : Test Ünitesi Şartlandırma Değerleri 101 .3: Test Odası Uygulama Programı Görünümü Şekil.4 : Test Edilen Split Klima Cihazı Tablo. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil.

5 : Standart Şartlara göre Isıtma için Test Sonuçları 102 .3’ de standart soğutma test değerleri ile İstanbul Yaz Projelendirme değerlerine göre soğutma test değerleri gösterilmektedir.3 : Standart Şartlar ve İstanbul Şartları için Test Sonuçları Tablo. DB 35 7 33 30 40 Dış Üni. İZMİR İç Üni. Bu veriler tablo 9 ve tablo 10 de belirtilmiştir.6’da ise bu değerler toplu olarak gösterilmektedir. Test Sonuçları Tablo.I.5 ise standart ısıtma şartlarına göre ölçülen Watt cinsinden cihaz kapasitelerini göstermektedir. WB 19 15 19 19 19 Dış Üni. Tablo. İç ünite test düzeneği hava debilerinin her koşul için sabit kalması istenmesine rağmen bu değerler testten teste ufak farklılıklar gösterebilmektedir. DB Standart Soğutma Standart Isıtma İstanbul Şartı Erzurum Şartı Antalya Şartı 27 20 27 27 27 İç Üni. Test edilen cihazın kondenser tiplerine göre verimliliği elde edilen soğutma yükünün harcanılan elektrik enerjisine oranından hesaplanılmaktadır. Tablo. WB 24 6 24 19 26 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.4 : Erzurum ve Antalya Şartları için Test Sonuçları Tablo. bu değerler de tablo 7 ve tablo 8 de gösterilmiştir.4’de ise Erzurum ve Antalya şehirlerinin Yaz mevsimi projelendirme dış hava şartılarına göre yapılan soğutma test sonuçları gösterilmektedir. Tablo. Tablo.

5mm 2717 2808 2737 İstanbul Şartı 2772 2868 2808 Erzurum Şartı 2856 2910 2981 Antalya Şartı 2550 2590 2623 Standart Isıtma 3033 2969 3204 Şekil.6 : Toplu Olarak Test Ölçüm Sonuçları Standart Soğutma 1.I.8mm 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5 : Test Cihazı İç Ünite Hava Debisi Değerleri 103 .6mm 1. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Tablo.

Capacity and Performance Testing of Packaged Air Conditioners. Çev. Tokyo...: Genceli.F.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kondenser üretiminde patlatmalı fin kanadına sahip ünitelerde kirlenme faktörü göz önüne alıdığında bu fin aralığının altına düşmenin üretim açısından da uygun olmıyacağı görülmemektedir. İklimlendirme Esasları. JIS B 86151984. 2007 [3] Tamer. 1990 [4] TS / EN 14511 [5] Ravindra. Bunun sebebi olarak da kondenser yüzey alanı ile kondenser hava debisi oranının en yüksek olduğu şartların bu tip cihaz üzerinde sağlandığı düşünülmektedir. A. Tüm test sonuçları incelendiği taktirde 1.SONUÇ Entalpi tipi test odsında farklı fin aralıklarına sahip split klima cihazlarının farklı dış hava şartlarına göre testleri yapılmış ve bu değerler mukayese edilmiştir. W. Testing methods for unitary air conditioners.F. 1992 [2] Carrier-Alarko.No. Energy test procedures for appliances.K. Klima ve Havalandırma Cilt1.7 : Test Edilen Cihazın Toplu Olarak COP Sonuçları 5. 1984 104 . 9-12 EKİM 2008.E. KAYNAKLAR [1] Stoecker.5 mm fin aralığına sahip kondenserli cihazın genel olarak diğer cihazlara göre daha iyi performans sergilemiş olduğu görülmektedir. 6. Rep. Ş. Carrier hava Koşullandırma Sistem tasarımı.I. 1997..Meteksan A..6 : Test Edilen Cihazın COP Değerleri Tablo. İTÜ Makine Fakültesi. J. O.. pp. 1998 [6] Meier. Ayrıca üretim şartları açısından da.23-33 [7] Japan Industrial Standards Committee. Energy and Buildings.. D.. Hill. İZMİR Şekil.Ş..

I. Maurizio ZAGO – N.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM V KONTROL TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu Mr. 9-12 EKİM 2008. Güray ŞENOL 105 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

İKS SEKTÖRÜNDE F-GAZ İLE OTİM YÖNETMELİKLERİ ÇERÇEVESİNDE YETERLİLİK VE SERTİFİKASYON GEREKLİLİKLERİ
Kadir İSA*, İsmail EKMEKÇİ** * Öğr.Gör., Sakarya Üniversitesi, Akyazı MYO İKS Programı, Sakarya - kisa@sakarya.edu.tr ** Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Müh.Fak., Makina Müh. Bölümü, İstanbul – iekmekci@marmara.edu.tr

ÖZET F-Gaz yönetmeliği (EC 842/2006), soğutma, iklimlendirme ısı pompası sistemlerinin montaj, bakım ve tamiri konusunda faaliyet gösteren teknik elemanlar ve servis şirketlerinin, yönetmelikte belirtilen minimum yeterlilikler kapsamında eğitim ve sertifikasyonu konusundaki çerçeveyi belirlemektedir. Yönetmelik 17 Mayıs 2006 tarihinde yayınlanmış ve bir yıllık geçiş ve hazırlanma döneminden sonra, 4 Temmuz 2007’de uygulamaya geçmiştir. Bu yönetmelik, ülkemizde bu kapsamda atılan ve atılması muhtemel adımlara rehber teşkil edecek olması açısından da önem arz etmektedir. Keza, 23 Mayıs 2006 tarih ve 26176 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Ozon Tabakasını İncelten Malzemelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM)”in 5.bölümünün 15.maddesi de son kullanıcıların yeterlilik esaslarına işaret etmekte ve bu niteliklere sahip olmayan son kullanıcılar soğutkanların satışını yasaklamaktadır. Bu çalışmada, F-Gaz ve OTİM yönetmeliklerinin ana hatları ile yeterlilik ve sertifikasyon koşullarına ve ülkemizde soğutma/iklimlendirme servis sektöründe çalışanlar için orta vadede ortaya çıkacak yeni eğitim/sertifikasyon gereksinimlerine dikkat çekilmiştir. Anahtar Kelimeler: F-Gaz, sertifikasyon, yeterlilik, soğutkan, ozon. 1. GİRİŞ F-Gaz terimiyle, hidroflorokarbonlar (HFC), perflorokarbonlar (PFC) ve sülfürhegzaflor (SF6) kastedilmekte olup, bu maddeler endüstriyel soğutma uygulamaları, iklimlendirme sistemleri, izolasyon ürünleri, yangın söndürücüler gibi değişik uygulamalarda yaygın olarak kullanılmaktadırlar. F-Gazlar 1990’larda CFC ve HCFC’lerin yerini alan, ozon tabakasına zararlı olmayan, düşük toksik değerlere sahip ve çoğu yanıcı olmayan maddeleri içermektedir. Bununla beraber, küresel ısınma potansiyelleri (GWP) bağıl olarak yüksektir. 2. F-GAZ YÖNETMELİĞİ Avrupa komisyonu, Avrupa Parlamentosu, AB üyesi ülkeler, ilgili endüstriler ve sivil toplum kuruluşları ile üç yıl yoğun olarak süren müzakerelerden sonra, yönetmelik (EC 842/2006) taslağı 2006 yılının ilk yarısında sonuçlandırılmıştır. 2.1. Yönetmeliğin Amacı Yönetmeliğin amacı, Kyoto Protokolü kapsamındaki sera gazlarının (HCFC, PFC, PF6) emisyonunu azaltmaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için yürülüğe girecek alt başlıklar şöyledir: a. b. F-Gazların azaltılması, geri kazanımı, kullanımı ve imhası Etiketleme ve bu gazları içeren ekipmanın uygun tarzda devre dışı bırakılması

106

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

c. d. e.

Bu gazlarla ilgili raporlama sisteminin geliştirilmesi Bazı ürünlerin pazara arz edilmesi ile ilgili kısıtlamalar Bu sektörde faaliyet gösteren teknik elemanlar ve şirketlerin eğitim ve sertifikasyonu

Yönetmelik 4 Temmuz 2006 tarihinde yayınlanmış, bununla beraber birçok uygulamalarının 4 Temmuz 2007 tarihinde uyglamaya sokulması planlanmıştır. Avusturya ve Danimarka’da sera gazlarının yasaklanmasına ilişkin hali hazırda daha sıkı bir yönetmelik yürürlükte olduğundan, 31 Aralık 2012’ye kadar söz konusu ülkelerdeki yönetmeliklerin geçerli kalmasına izin verilmiştir. 2.1.1. Sera Gazlarının Azaltılması Bir soğutma, iklimlendirme ya da ısı pompası ekipmanına sahip tesisin işletmeni (operatörü), gaz kaçaklarını önlemek üzere gerekli tedbirleri almak ve mevcut kaçakları en kısa zamanda tamir etmekle mükellef kılınmıştır. Aynı zamanda, 3 kg’dan fazla F-gaz içeren sabit uygulamalarda kullanılan gazın kaydının düzenli olarak tutulması zorunludur. a. b. c. 3 kg ve daha fazla sera gazına sahip cihazlar, yılda en az bir kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 6 kg’den az sera gazına sahip hermetik sistemler bu kapsam dışında tutulmuşlardır. 30 kg ve daha fazla sera gazına sahip tesisler yılda en az iki kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 300 kg ve üstü sera gazı içeren tesislere ise yılda en az dört kez kaçak kontrolü yapılacaktır. Bu tesislerde aynı zamanda kaçak dedektörleri monte etme zorunlu olacak ve dedektörler yılda en az bir kere kontrol edilecektir.

Kaçaklar onarıldıktan sonra bir ay içinde tekrar kontrole tabi olacaklardır. Servis esnasında kullanılan soğutkanların kaydı tutulacaktır. 2.1.2. Geri Toplama 4 Temmuz 2007 itibarıyla tesisin işletmeni, F-Gazların sertifikalı eleman tarafından geri toplanabilmesi için gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır. Yönetmeliğin ilgili maddesi gereği, florlu sera gazlarının yeniden doldurulmayan tüplerde pazara arz edilmesi 4 Temmuz 2007 itibarıyla yasaklanmıştır. 2.1.3. Etiketleme 4 Temmuz 2007’den itibaren pazara arz edilen her cihazın üzerinde F-gazın kimyasal adı ve miktarı yazılmak zorundadır. GWP gibi bazı bilgiler, cihaz ile birlikte sağlanacak işletme el kitabında yer alacaktır. 2.1.4. Servis Personeli İçin Minimum Yeterlilik Şartları Yönetmeliğin 5. maddesine göre, ilgili sektör temsilcileriyle yapılacak görüşmeler sonucunda, söz konusu cihazlarla çalışacak olan personelin minimum yeterlilik koşulları belirlenerek, kişiler ve daha sonraki adımda da şirketlerin sertifikasyonu konusunda her üye ülke tarafından çalışmalar başlatılacaktır. 4 Temmuz 2008 itibarıyla, üye ülkelerin benimsediği yeterlilik ve sertifikasyon sistemi yürürlüğe girecektir. Üye ülkeler kurdukları sertifikasyon sistemi hakkında AB Komisyonu’nu haberdar edeceklerdir. Sonuç olarak, her ülke tarafından verilen sertifikalar karşılıklı olarak tanınacaktır. 4 Temmuz 2009 itibarıyla da, yalnızca bünyelerinde sertifikalı eleman bulunduran servis şirketlerinin söz konusu soğutkanları kullanmasına müsade edilecektir.

107

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

2.1.5. Raporlama Üretici, ithalatçı ve ihracatçıların söz konusu gazlara ilişkin rapor düzenleme gerekliliği ortaya çıkmıştır. 31 Mart 2008’den itibaren her yıl, 1000 ton/yıl ve üzeri işlem kapasitesine sahip yukarıda bahsedilen ilgililer AB Komisyonu’na rapor göndermek zorundadırlar. 3. OTİM YÖNETMELİĞİ Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 23.05.2006 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM), ülkemizin taraf olduğu Montreal Protokolü ve değişiklikleri ile kontrol altına alınan maddelerin kullanılmasına ve bazılarının tüketiminin bir takvim çerçevesinde azaltılarak kullanımdan kaldırılmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektir (Madde 1). Montreal Protokolü ve değişiklikleri uyarınca üretimi, tüketimi ve ticareti kontrol altına alınan bu maddelerden; Triklorflormetan (CFC-11), Diklordiflormetan (CFC-12), Triklortrifloretan (CFC-113), Diklortetrafloretan (CFC-114), Klorpentafloretan (CFC-115) servis amaçlı ithalatı 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren tamamen yasaktır. Bakanlık, sadece insan sağlığının söz konusu olduğu durumlarda yukarıda belirtilen maddeler için izin süresini uzatabilir. Bu Yönetmelik, kontrol altına alınan maddelerin dış ticaretini, kullanımını, bu maddelerin ve bu maddeleri içeren ürünlerin piyasaya sunulmasını, 2006 yılı ve sonrası ithalat ve kullanımları ile kamuoyunun bilgilendirilmesini kapsamaktadır (Madde 2). 3.1. Son Kullanıcıların Yeterlilik Esasları OTİM Yönetmeliği’nin 15. Madde’sinde ise son kullanıcının yeterlilik esasları şöyle tanımlanmaktadır. Son kullanıcı; a. Eğitim programında soğutma ve iklimlendirme konularında ders programı bulunan üniversite ve yüksek okul mezunları olması veya, b. 3308 sayılı mesleki eğitim kanunu kapsamında program içeriğinde soğutma ve iklimlendirme konuları bulunan programı (kalfalık, ustalık ve diploma) bitirmeleri veya c. Milli Eğitim Bakanlığı onaylı süresi en az 25 saatlik kurs programını başarı ile bitirmeleri gerekmektedir. Bunlar dışındaki belgelerin değerlendirilmesi Milli Eğitim Bakanlığı’nca denklik yolu ile yapılır. Soğutma ve iklimlendirme alanında eğitim veren üniversite, yüksekokul, endüstri meslek lisesi ve teknik liselerin müfredat programında geri dönüşüm programına yer vermek zorundadırlar. Süreklilik göstermeyen alanlarda (Bakanlıkça karar verilir), güvenlik amaçlı ihtiyaçların karşılanmasında, üretim ve servis amaçlı olmayan alanlarda, kullanılan gazın miktarının eğitim gerektirmeyecek derecede az olması durumlarında yukarıda belirtilen yeterlilik aranmaz. 4. SERTİFİKASYON GEREKLİLİĞİ Soğutma ve iklimlendirme sektöründe kullanılan soğutkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeniyle yasaklanmalarının soruna uzun vadede olumlu bir katkı sağlayamayacağı açıktır. Bu nedenle, özellikle F-Gaz yönetmeliği, eğitimli personel gereksinimine işaret etmektedir. Buradaki anahtar kelimeler ise “yeterlilik ve sertifikasyon” dur. 4.1. Yeterlilik Kavramı Yeterlilikler, çalışanın mesleki veya profesyonel becerilerinin resmi ifadesidir. Yeterlilikler sektörel ve ulusal seviyede tanınabilmektedir.

108

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Yeterlilik, bireyin öğrenmesinin belirli bir bilgi, beceri ve kapsamlı yetkinlik standardına ulaştığının yetkili bir makam tarafından belirlendiğinde kazanılır. Öğrenme çıktılarının standardı, bir değerlendirme süreci veya bir dersin başarıyla tamamlanması aracılığıyla doğrulanabilir. Yeterliliğe yönelik öğrenme ve değerlendirme, çalışma programı ve/veya işyeri deneyimiyle gerçekleşebilir. Yeterlilik, iş piyasasında ve ileri seviyeli eğitim ve öğretimde değerin resmi olarak tanınmasını sağlar. Yeterlilik, bir mesleğin uygulanması için yasal yetkilendirme şeklinde olabilir. 4.2. Yeterlilikler Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Yeterlilikler sistemi bir ülkedeki öğrenmeyi tanıtan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Yeterliliklerle ilgili meslek standartları, eğitim standartları, öğretim programları, değerlendirme, belgelendirme, kalite güvencesi, sektörler ve sivil toplum kuruluşları (STK) arasındaki işbirliği mekanizmaları, kurumsal, sektörel ve ulusal seviyede politikaların geliştirilmesi ve uygulanmasıyla ilgili araçların oluşturulması, yeterlilikler sistemi içerisindedir. Yeterlilikler çerçevesi, öğrenme seviyeleriyle ilgili bir takım kriterlere göre yeterliliklerin geliştirilmesi ve bunların sınıflandırılmasına yönelik bir araçtır. Çerçeveler, tüm öğrenme süreçlerini ve yollarını kapsayabilir veya belirli bir sektördeki, örneğin bir meslek alanıyla sınırlı olabilir. Bazı yeterlilik çerçeveleri bir yasal dayanağa sahip olabilirken diğerleri sosyal ortakların ortak görüşünü temsil edebilir. Ancak, tüm yeterlilik çerçeveleri, belirli bir ülkede veya uluslararası alanda kaliteyi, erişilebilirliği, bağlantıları arttıran ve yeterliliklerin kamuda veya iş piyasasında tanınmasını sağlayan bir temeli teşkil eder. 4.3. İKS Sektöründeki Durum 2003 yılı itibarıyla, 28 meslek yüksekokulunun (MYO) iklimlendirme-soğutma programlarında öğrenim gören öğrenci sayısı yaklaşık 5000’dir. 4702 sayılı kanun ile meslek liselerinden MYO’lara sınavsız geçişin başlamasıyla birlikte çeşitli sıkıntılar ortaya çıkmıştır. Bu yeni dönemde de, geçmişte olduğu gibi mezun öğrencilerin yegane beklentileri dört yıllık bir fakültede öğrenimlerine devam etmek üzere dikey geçiş sınavına girmek ve “mavi yakalı” kaderlerinden kurtulmak olmuştur. Bunun yanı sıra, ülkemizde henüz düşük doyma oranına (% 6’dan az) sahip soğutma-iklimlendirme pazarı gün geçtikçe büyümekte ve paralel olarak donanımlı iş gücü ihtiyacı da artmaktadır. Ülkemizdeki imalat sektörünün gelişmesi ve yeni yatırımlar, iç pazarda imalatçı firmaların etkinliğini arttırmıştır. Ülkemizde müstakil konut talebinin artmasının ve inşaat sektöründeki hareketliliğin sektörümüze olumlu yansımaları olmuştur. 2008 yılı sonlarına kadar bu hareketliliğin süreceği tahmin edilmektedir. Klima santralleri, soğutma grupları gibi alanlarda ülkemizde imalatın gelişmesi, hem sektörümüze hem de ihracat bazında ülke ekonomisine ciddi katkılar sağlamıştır. Split klima satışları da, bağıl olarak artan alım gücü doğrultusunda her yıl artmaktadır. Tüm bu alanlarda; montaj, işletmeye alma, bakım ve arıza giderme konularında sertifika edilmiş yeterliliğe sahip teknik elemanlara yoğun ihtiyaç hissedildiği/hissedileceği kaçınılmaz bir gerçektir.

25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 1998 2000 2002 2004
KLİMA SANTRALLERİ SOĞUTMA GRUPLARI

Şekil 1: Yıllar itibarıyla merkezi sistem üretim miktarları (Kaynak: İSKİD).

109

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Prensip olarak yeterlilikler, ulusal eğitim ve öğretim makamlarının yetkisindedir. Ancak, artan bir şekilde diğer kurumların ve kuruluşların yeterlilik sisteminde yetki talepleri Türkiye’de olduğu gibi Avrupa’da da dikkat çekmektedir. Çünkü, iş piyasasındaki işçi ve işveren kuruluşları, eğitim sektörünün mezunlarında aradıkları öğrenme çıktıları bulamamaktadırlar. Diğer bir ifadeyle, diploma ve sertifikalarda görünen yeterlilikler bireylere kazandırılamamaktadır. Diğer bir taraftan çevre konusu giderek önem kazanmaktadır. Kullandığımız soğutkanların çoğu, konusunda asgari servis becerisine sahip olmayan elemanların yanlış uygulamaları sonucunda atmosfere salınmaktadır. ABD’de EPA 608 (soğutkanlarla uygulama becerinizi test eden bir sertifika) sertifikasına sahip olmayan servis elemanları şirketlerde çalışma iznine sahip olamamaktadırlar. AB’de bu durum farklılıklar göstermekte, Almanya, Danimarka, İngiltere gibi ülkelerde ciddi eğitim/sertifikasyon süreci yaşanırken, topluluğa yeni katılan ülkelerin çoğu yeterlilik ve sertifikasyon sistemlerini henüz yeni geliştirmeye başlamışlardır. Ülkemizde de, soğutma ve iklimlendirme servis sektöründe çalışan elemanların, kabul gören uluslararası standartlar (ISO 17024 ve EN 13313) çerçevesinde eğitim ve sertifikasyon sürecine tabi tutulmaları, sektörümüzün geleceği açısından önem arz etmektedir. 5. SONUÇ AB için de yeni sayılan ve çevrenin korunması açısından önemli olan F-Gaz ve ulusal bazdaki OTİM yönetmeliklerinin, iklimlendirme soğutma sektörüne getireceği yenilik ve farklılıkların, AB ülkeleri ile paralel olarak ülkemizde de uygulanabilirliğinin temin edilmesi ve bu konuda çok fazla bilgi birikimine sahip olmayan sektördeki büyük bir çoğunluğun bilgilendirilerek söz konusu servis uygulamalarındaki kalitenin arttırılması ile eğitim ve sertifikasyon, gelecekteki öncelikli konular olarak ortaya çıkmaktadır. Ülkemiz ve AB ülkeleri arasındaki sektörel ticari bağlar ve sonucunda ortaya çıkan teknik eleman dolaşımı, uygulamalar konusunda da ortak davranmayı zorunlu kılacaktır. Sektörümüz içinde yer alan STK’lar ve öğretim kurumları, İKS alanında oluşturulması gereken sertifikanın gerektirdiği öğrenme çıktıları, yetkinlik tanımlamaları ile sertifikasyon için gerekli toplam kredi miktarı konularında çalışmalar yapmalıdır. Kaynaklar 2006, “Regulation (EC) No 842/2006 of the European Parliament and of the Council of 17 May 2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Official Journal of the European Union, Brussels, Belgium. 2. 26176 sayılı Resmi Gazete, 2006, “Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik”, Ankara. 3. Anonim, 2005, “Towards An European Qualifications Framework for Lifelong Learning”, Commission Staff Working Document, Commission of the European Communities, Sec. (2005) 957. Brussels. 4. Borat, O., 2006, “Avrupa Birliği ve Türkiye’de Yeterlilikler Çerçevesi”, Türkiye’de Mesleki Eğitim Öğretim Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Uluslararası Konferansı, Çalıştay raporu, İstanbul 5. EPEE, 2007, “EC Regulation No 842/2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Brussels, Belgium. 1.

110

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

MERKEZİ YÖNETİM SİSTEMİ YAZILIMI İLE SOĞUTMA OTOMASYONU
Maurizio Zago, Gabriele De Bona*, N.Güray Şenol** Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA *Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA **Ercan Teknik Ltd. Şti, İstanbul mzago@dixell.com, dbgabriele@dixell.com, info@ercanteknik.com

ÖZET Günümüzde enerji tasarrufu ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi temel hedef olmuştur. Otomasyona dayalı bir takip ve denetim sistemi yardımıyla emiş ve kondenser basınç değerlerinin ortam ve dış hava şartlarına göre dinamik olarak ayarlanması, merkezi soğutma ünitelerinde emiş basıncının tesisteki soğutucuların verimi ve çalışma şartlarına göre takibi, defrost optimizasyonu, tesislerin kullanım yoğunluğuna göre farklı set değerleri kullanımı v.b yöntemlerle soğutma tesisleri, market zincirleri, lojistik depolar, entegre üretim tesislerde önemli enerji tasarrufu sağlanabilir. Ayrıca enerji tüketimi analiz ve istatistiklerinin oluşturulması; aydınlatma, perde, merkezi klima v.b sistemlerin çalıştırılması ve defrost gibi bazı periyodik işlevlerin otomatik yürütülmesi ile lokal sistemlerden gelen alarmların takip ve yönlendirilmesi; periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin idaresi ve raporlamaları; tesislerdeki kritik olayların (sıcaklık/basınç değişimleri, güç kesilmesi, arızalar, açık kapı sinyalleri v.b.) takibi ve bildirimi, yedek parça ve stok takibi gibi hizmet maliyetini düşürecek uygulamalar da bu sistem ile gerçekleştirilebilir. Anahtar Kelimeler: Enerji tasarrufu, Maliyet, Otomasyon, Denetim, Takip

1. GİRİŞ 1970'li yıllarda yaşanan petrol krizi sonrasında enerji konusuna ilgi artmış ve enerji tasarrufu konusu gündeme gelmiştir. Artık hepimiz biliyoruz ki enerjinin fazla kullanılması sonucunda doğal kaynaklarımızı hızla tüketiyoruz, çevre kirleniyor ve enerji için ödediğimiz bedel gün geçtikçe yükseliyor. Ekonominin ana unsuru olan ve hayat kalitesini iyileştiren enerjinin verimli kullanılması gerekliliği ortadadır. Günümüzde her sektörde olduğu gibi soğutma sektöründeki uygulamalarda da enerji tasarrufu yapmak ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi en temel ve ekonomik hedef durumuna gelmiştir. Bu metinde esas olarak perakende sektörü (gıda perakendesi, süpermarketler v.b.) dahilinde yeralan soğutma otomasyonuna yönelik yeni teknolojik gelişmeler ve süpermarket kontrol ve denetim sistemleri alanında ileri düzeyde teknolojik atılımlar ve çalışmalar yapan İtalyan DIXELL firmasının geliştirdiği enerji tasarrufu uygulamaları konusunda bilgi aktarımı yapılacaktır. 2. PERAKENDE SEKTÖRÜNÜN HEDEFLERİ Esas itibariyle perakende sektöründe yeralan tesisler kapsamındaki uygulamalar göz önüne alındığında, enerji tasarrufuna da destek sağlayacak iki temel hedef karşımıza çıkmaktadır. Bunlar maliyetlerin düşürülmesi ve kalite kontrolünün sağlıklı yürütülmesidir. Söz konusu hedeflere ulaşmak için artık perakende

111

112 .1. 2. Diğer bir unsur ise tesislerin bakım masraflarıdır. Bununla birlikte merkezi denetim ve takip sistemi kapsamındaki cihazların dijital girişleri vasıtası ile yangın. ağ kurmak kolay ve ucuzdur. Diğer özel protokoller: Kapalı protokollerdir ve kullanıcılarını yalnızca bir üreticiye bağımlı kılar. Bu kayıpların önlenmesi için güçlü bir alarm takip ve yönetimi gereklidir. Soğutma otomasyonunda genellikle kullanılmakta olan üç iletişim protokolü vardır. Tesis genelindeki soğutma. Sistem kapsamındaki cihazların işbirliği haline olmaları aynı dili konuşmaları ile mümkündür.1. Bununla birlikte tesis kapsamında yer alan soğutma elemanlarının (kabin. soğuk depo v.b. 2. Kalite kontrolü Soğutulmuş gıda ürünlerinin kalitesinin devamlılığı HACCP şartlarının sağlanması ve hassas bir sıcaklık kontrol yöntemi elde edilebilir.b. İZMİR piyasasında teknolojik gelişmeler ışığında otomasyona dayalı kontrol ve takip mekanizmaları ile uygulamalar yapılmaktadır ve bu tür tesisler her geçen gün yaygınlaşmaktadırlar. İletişim protokolleri Otomasyon. sistemler tarafından harcanan güç etkili bir planlama ve kontrol mekanizması ile azaltılabilir. Tesis bünyesindeki sistemlerin periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin zamanında ve hata önleyici nitelikte olması. Soğutma otomasyonuna tesis dahilinde Modbus protokolünü kullanan diğer sistemlerin de entegre edilmesi mümkündür. Her üç kalem maliyetlerinin azaltılması otomasyona dayalı bir merkezi denetim ve takip sistemi ile mümkündür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1 2 3 Modbus: Farklı soğutma ve A/C ekipmanı üreticilerin cihazlarının en üst düzeyde müşterek çalışmasını sağlayan açık ve standart protokoldür. Tesislerde harcanan toplam güç miktarı da maliyetleri etkileyen temel unsurlardan biridir. Söz konusu her üç kalite koruma faaliyetinin yürütülmesi yine tesisin merkezi bir otomasyon ve kontrol sistemi kullanılarak işletilmesiyle mümkün olacaktır. LON: Atanmış bir mikroprosesör.I. reyon. aydınlatma v. klimalandırma. soygun ve gaz kaçağı gibi durumlarla ilgili koşullar sisteme dahil edilerek bu koşullara uygun hareketler yürütülebilir. bir alarm durumunda çabuk ve yerinde müdahale edilmesi masrafların azaltılmasında önemli bir fayda sağlayacaktır. duman. ayar yazılımı ve devreye alma süresi gerektirdiği için pahalıdır. Maliyetlerin düşürülmesi Perakende pazarında sistemin toplam maliyetini oluşturan ana unsurlardan biri satılan soğuk ya da donmuş ürünlerde yaşanacak kayıplardır.) arıza istatistiklerinin tutulması ekipman kalitesinin devamlılığını sağlar. Ayrıca bakım onarım faaliyetlerinin ilgili servis ekipleri tarafından ve verimli bir şekilde gerçekleştirilmesi de tesis bünyesindeki faaliyetin kalitesinin devamlılığını temin eder. su baskını. 3. Böylece tesiste bir sinerji ve daha yüksek güvenlik şartları yaratılabilir. SOĞUTMADA OTOMASYONA DAYALI DENETİM VE TAKİP 3. kapsamındaki tüm cihazların ve elemanların bir bütün olarak işbirliği yapmaları halinde gerçekleşir. 9-12 EKİM 2008.2.

Yerinden toplanan bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme. 113 . Süpermarketlerde bağlanabilirlik Süpermarketlerde genellikle muhasebe. Lokal alarmlar Lokal denetim ve takip sistemleri (ör. mağaza yönetimi. geciktirme v. güvenlik firmaları v. 9-12 EKİM 2008. servisler.I. Alarm yönetimi 3.2. Şekil 2: TCP/IP bağlantısı 3.) alarm mesajları gönderimi yapılır.s.: DIXELL XWEB serisi) bünyesindeki alarm yönetimi tesiste sisteme bağlı bulunan tüm cihazlardan gelen alarm bilgilerini toplar. depo gibi birimlerin ve kurumsal bağlantıların. Alarmın özelliğine ve önem derecesine göre gerekli adreslere (uzak denetim merkezi. İZMİR Şekil 1: Bir Modbus ağı örneği 3. müzik ve reklam yayınlarının bağlı olduğu geniş bir TCP/IP bağlantı imkanı bulunmaktadır.3.1.3. yazar kasa. Merkezi denetim ve takip sistemlerinin de aynı LAN TCP/IP ağına bağlanabilmesi mümkündür.) tabi tutulur.s.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

3.) ilgili adreslere alarm mesajları gönderimi yapılır.s. Böylece birimin ihtiyacı kadar soğutma yapılmasını sağlar. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ENERJİ TASARRUFU Bir süpermarkette enerji tasarrufu tesiste kullanılan her bir soğutma kontrol cihazı tarafından bireysel olarak sağlamak imkanı vardır.) tabi tutulur. 9-12 EKİM 2008. Uzak alarmlar Merkezi denetim sunucusu (ör. gündüz servisi.s. Bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme. Enerji tasarrufu ayar değerleri Sistem soğutma biriminin türüne göre (normal muhafaza. alarmın özelliğine ve önem derecesine göre her bir sistemin bağlı bulunduğu servis firması veya sözleşme tipine bağlı olarak (gece servisi. 1 Enerji tasarrufu ayar değerleri 2 Sistem dahilindeki yüklerin kontrolü 3 Buğu önleyici ısıtıcılar 4 Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu 4. v. Alarmın geldiği lokal sisteme.2. Soğutma kontrol cihazları teknolojisindeki gelişmeler sayesinde özel algoritmalar vasıtasıyla sistemin çalışmasını optimize etmek ve bu şekilde kullanılan eneri miktarını azaltmak mümkündür. Şekil 4: Uzak alarm yönetimi 4.) günde iki kez cihazlara yeni ayar değerini otomatik olarak gönderir. derin muhafaza. İZMİR Şekil 3: Lokal alarm yönetimi 3. Bununla birlikte forklift. kurum kalite departmanı ya da mağaza yönetimi v. Dixell firması tarafından geliştirilen merkezi denetim ve takip sistemi kapsamında enerji tasarrufuna yönelik aşağıdaki fonksiyonlar bulunmaktadır. reyon perdeleri.: DIXELL XCENTER uygulaması) kendisine bağlı tüm lokal denetim ve takip sistemlerinden gelen alarm bilgilerini bir çağrı merkezi gibi toplar.s. ışıklı panolar gibi birimlerin elektrik kullanımlarının 114 . aydınlatma.1. geciktirme v.I. Ancak bireysel bazda gerçekleştirilen bu işlevlerden ziyade sistemdeki tüm cihazların birlikte ve işbirliği yaparak çalışmaları ile en yüksek enerji tasarrufu perfomansı elde edilebilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

4. Reyon camına monteli sıcaklık sensörü bağlı olan kontrol cihazları da ortam şartlarına (sistemden alınan) ve cam sıcaklığına bağlı olarak ısıtıcıların çektiği gücü modüle eder. 4. İZMİR sadece gerçekten ihtiyaç olması durumu ile sınırlandırılması enerji tasarrufu açısından önemlidir. CRO (Compressor Rack Optimization) adı verilen bu algoritma ile temel olarak iki kriter kontrol edilir: 1 Soğutma ünitesi emiş basıncı 2 En kritik kabin Şekil 7: 115 . Dolayısı ile bu tip cihazların gerekli olduğunda çalışması bir zaman programlaması ile otomatik olarak yürütülebilir. Sensörden sıcaklık bilgisini alan cihazlar ise reyonun soğutmasını kontrol eden cihazlardır. Buğu önleyici ısıtıcılar Bir süpermarkette en çok enerji harcayan birimlerden birisi soğutmalı reyonlarda camların buğulanmasını önlemek için kullanılan ısıtıcılardır.2. Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu Dixell firmasının tasarladığı özel patentli bir algoritma ile market dahilindeki merkezi soğutma ünitelerinin ayar değerlerinin mümkün olan en uygun şekilde değiştirilmesi ve bu yolla ünitelerin çalışmalarının tesisteki ihtiyaca göre optimize edilmesi mümkün hale gelmiştir. Şekil 6: Buğu önleyici ısıtıcıların kontrolü Söz konusu uygulama ile ısıtıcıların harcadığı enerjiden yaklaşık %60 tasarruf edilebileceği çeşitli denemelerde kanıtlanmıştır.2. Dixell’in XWEB5000 merkezi denetim ve takip sistemi sıcaklık ve nem sensörleri ile tesis dahilinde anlık çiğ noktası değerini hesaplar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Yaygın uygulamada bu tertibatın kullanıldığı birimlerde cam sıcaklık sensörleri reyon üreticisi tarafından monte edilir.I.

alt grafikte ise CRO’nun aktif olduğu durumlarda ayar değerindeki haftalık değişimler görülmektedir. Üst grafikte ünitenin çektiği gücün haftalık değişimi. İhtiyaca göre ayar değeri yükseltildiğinde çekilen güçte belirgin bir azalma olmaktadır.I. Böylece daha fazla soğutma gücüne ihtiyacı olan birimi ve ne kadar ihtiyacı olduğunu belirler. 9-12 EKİM 2008. Aşağıdaki grafiklerde CRO algoritmasının kurulu olduğu gerçek bir tesiste CRO’nun aktif ve kapalı durumlar gözlemlenmektedir. CRO algoritması sisteme bağlı olan tüm birimlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder ve her birimin soğutma ihtiyacı oranını dinamik olarak hesaplar. 116 . Şekil 8: Kabinlerden gelen soğutma ihtiyacı listesi Bu bilgiler yardımıyla CRO otomatik olarak soğutma ünitesi ayar değerini ayarlanmış alt ve üst limitler arasında en kritik kabinin soğutma ihtiyacını dikkate alarak yeniden düzenler ve emiş basıncını bu duruma adapte etmeye çalışır. Noktalı çizgiler haftalık ortalama değerleri göstermektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR CRO tüm kabinlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder.

Kullanıcı şifreleri ve aktivite kayıtları yardımıyla sistemi kullanan kişilerin müdahale ve hareketlerinin izlenmesi mümkündür. 5. Bu uygulamada elektronik genleşme valfi kullanımı gerekli değildir.I. gece olduğunda enerji tasarrufu prosedürlerinin devreye alınması. kabinlerin ve süpermarketin aydınlatmalarının otomatik olarak kontrolü. Merkezi denetim ve takip sistemi HACCP kayıtlarının güncel tutulması ve çıktılarının hazır bulundurulması. Böylece tesis görevlilerinin bu tip tekrarlanan işlevler için eğitim almalarına ve sorumluluk yüklenmelerine gerek kalmaz. Sistemin devreye alınması ve teslimi aşamasında yapılmış olan ayarların çok hızlı bir şekilde onaylanması mümkündür. 117 . Garanti periyodu içerisinde tesise yerinde ve hızlı müdahale edilmesi mümkündür. e-mail ya da yazıcı yoluyla günlük raporların alınması gibi sisteme tanımlanacak tüm görevleri otomatik olarak ve gerektiği zamanda yerine getirir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 6. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – TAKİP VE MOBİL BAKIM Takip ve mobil bakım imkanı soğutma sistemleri üreten ve kurulumunu yapan firmalara en büyük desteği sağlar. 9-12 EKİM 2008. Merkezi denetim ve takip sistemi aracılığıyle yürütülen bu işlevler sayesinde 1 2 3 4 5 Sıcaklık grafikleri ve alarm kayıtları yardımıyla tesiste meydana gelen arızaların analiz edilmesi mümkündür. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ZAMAN PROGRAMLAMASI Süpermarket yöneticileri için işlevlerin bir program dahilinde yürütülmesi her zaman faydalıdır. Tesisteki görevlilerin müdahalelerinin ve işlemlerinin kalifiye teknisyenler tarafından uzaktan kontrol edilmesi imkanı yaratılır. İZMİR Şekil 9: CRO’nun aktif ve kapalı olduğu durumların karşılaştırılması Yapılan testler ve prototip uygulamalar sonucunda CRO algoritmasının kullanımının yaklaşık %20’ye varan enerji tasarrufu sağladığı ortaya çıkmıştır.

Bu programlamanın standart bir PLC’deki gibi özel bir programlama dili ile değil oldukça basit bir grafik arayüz yardımıyla yapılması mümkündür. ayar değerlerini yükselterek soğutma sisteminin daha az güç çekmesini sağlayabilir. forklift batarya şarjlarını devre dışı bırakır. 9-12 EKİM 2008.b. Böylece kullanıcının programlama dili öğrenmesi gereği kalmaz. İZMİR Şekil 10: Günlük bir zaman programlaması örneği 7.I. v. defrost döngülerini iptal edebilir. 118 . soğutma sistemlerinin kullanıldığı birçok farklı alanda bu denetim ve takip sistemlerinin uygulanması artık gereklilik arz etmektedir. market zincirleri. Kompresör arızası durumunda denetim sistemi kabinlerin ayar değerlerini yükseltip kondenzasyon ayar değerini düşürebilir. fırınları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. SONUÇ Konuya her ne kadar süpermarketlerde yapılan uygulamalar açısından yaklaşıldıysa da söz konusu merkezi denetim ve takip sistemlerinin uygulama alanlarını genişletmek mümkündür. gereksiz aydınlatmaları. Soğutma tesisleri. 8.s. Denetim sistemi elektrik kesintisi durumunda jeneratörün devreye girmesini takip ederek aşırı yüklenmeyi engellemek amacıyla örneğin klima sistemini. Aşağıda denetim mekanizmasının nasıl çalıştığı ile ilgili bazı örnekler verilmiştir. yakıt istasyonları. 4 Bu örneklerin sınırsız sayıda çoğaltılması ve dolayısı ile bir tesiste eneji kullanımını en aza indirgeyerek kullanılan enerjiden alınan verimin arttırılması söz konusu denetim ve takip sistemi ile mümkündür. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – DENETİM XWEB5000 denetim sistemi önceden programlanmış mantık ve alan girişlerine bağlı olarak tesis dahilinde otomatik işlemler yapar. entegre üretim tesisleri. Denetim sistemi dış ortamdaki ışık miktarını ölçerek market aydınlatma sisteminin bir bölümünün çalıştırılması veya kapatılmasını sağlar. v. 1 2 3 Denetim sistemi süpermarket genelinde harcanan güç miktarını izleyerek tarife sınırlarını aşmadan önce bazı yüklerin devre dışı bırakılıp bırakılmayacağına karar verir. lojistik depolar.

I. İZMİR OTURUM VI İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA 119 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

bu saatlerde elektrik çok kullanılmakta ve elektrik santrallerinde üretim için yoğun talep olmaktadır [1]. Gerçekleştirilen deşarj deneyinde ise mahal konfor şartlarının sağlandığı ve otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür.edu. Buz. buz ve faz değiştiren ötektik tuzlar olmak üzere üç farklı depolama ortamı kullanırlar [2]. oda içerisinde fan-coiller ve ölçüm için bazı sensörler (sıcaklık. Sistemde hava soğutmalı bir soğutma grubu. 9-12 EKİM 2008. Bu avantajından dolayı buz depolamalı sistemler. Anahtar Kelimeler: Soğu Depolama. nem. tunyil@ cu. minimum olduğu zaman dilimine kaydırmaktadır. Orhan Büyükalaca ve Tuncay Yılmaz Çukurova Üniversitesi Müh. Bu sistemlerdeki depo kapasitesi. Soğu depolama sistemleri su. iki ve üç yollu vanalar. DENEY DÜZENEĞİ Çalışmada kullanılan deney düzeneğinin şarj ve deşarj durumları için tesisat şeması. Buz depolamalı sistemler. ikincil bir akışkan tank içerisindeki borulardan geçirilir. Her iki sistemde de (içten ve dıştan eritmeli) şarj esnasında. İZMİR BUZ DEPOLAMALI BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN ŞARJ VE DEŞARJ PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ Ahmet Fertelli.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. orhan1@ cu. ADANA fertelli@ cu.tr. özel olarak tasarlanmış plaka veya serpantin yüzeylerinde oluşturulur. Şarj. Bu yoğun talebi ortadan kaldırmak için talebin azaltılması. Statik sistemlerde. hava sıcaklığındaki artışın sistem performansını olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiştir. Dinamik sistemlerde buz. Farklı yoğuşturucu hava giriş sıcaklıklarında sistemin şarj performansını belirleyebilmek için şarj deneyleri ve fan kontrol sisteminin kullanıldığı deşarj deneyleri yapılmıştır.tr ÖZET Bu çalışmada tam depolamalı işletme stratejisine dayalı. buz depolamalı bir iklimlendirme sistemi. şarj için kullanılan ikincil akışkan mahale gönderilir ve orada ısındıktan sonra depo içerisindeki borulara girer ve buzu içten eritir. Şarj deneyleri sonucunda. Soğutma ihtiyacı genellikle insanların çalışma saatleri olan gündüz (havanın sıcak olduğu) saatlerinde ortaya çıkmakta. Şekil 1’de gösterilmiştir. günümüzde büyük önem kazanmıştır. depolama tankının içerisine yerleştirilmiş borular üzerinde buz oluşturulur. uygulamada çok tercih edilmektedir. sirkülasyon pompası. basınç ve debi) yer almaktadır [3]. tank içerisine mahalden gelen ılık dönüş suyu buz üzerine pompalanarak buz eritilir. düzenlenmesi ya da daha fazla elektrik enerjisinin üretilmesi gerekmektedir. kendi içerisinde içten eritmeli ve dıştan eritmeli olmak üzere ikiye ayrılırlar. buz deposu. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. statik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılırlar [2]. iklimlendirilen binanın enerji ihtiyacının elektrik talebinin maksimum olduğu zaman diliminden. Deşarj 1.-Mim. GİRİŞ Çağın getirdiği konfor ihtiyaçlarından birisi olan soğutma. Buz depolamalı sistemler. Çukurova Üniversitesi Makine Mühendisliği Laboratuarlarındaki bir mahalin soğutulması için kullanılmıştır. 120 .tr.edu. 2.I. Soğu depolama sistemleri. Bu sistemler.edu. Sistemde aracı akışkan olarak %30 glikol-su karışımı kullanılmaktadır. İçten eritmeli istemlerde ise. Deşarjda ise dıştan eritmeli sistem için. suyun donma ve erime gizli ısısından faydalandıklarından küçük hacimlerde büyük miktarda ısıl enerji depolayabilirler. su depolamalı sistemlerde kullanılan depo kapasitesinin beşte veya altıda biri mertebesindedir.

Buz depolamalı iklimlendirme sistemi a) Sistemin genel görünüşü b) Isıl eleman çiftleri yerleşim planı Sistemin oda içerisindeki otomatik kontrolü.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Depodan çıkan glikol-su karışımı mahalde bulunan fan-coillere gönderilerek ortamı soğutur ve tekrar ısınarak depoya döner. Şarj esnasında glikol-su karışımı. gerekli olan soğutma ihtiyacını karşılamak için kullanılır. T7 T8 T9 T6 T5 T4 a) b) T3 T1 T2 Şekil 2. 16 mm dış çapında ve 2 mm kalınlığında polietilen borulardan yapılmıştır [4]. Buz depolamalı soğutma sistemi a) Şarj b)Deşarj Soğu deposu. iki adet fancoil ve oransal kontrollü bir selenoid vana bulunmaktadır. Tank içerisindeki serpantinlerde dolaşan karışım serpantinler üzerinde buz oluşturarak. oda termostatı. İZMİR Mahal a) Mahal b) 3 Yollu T Karıştırıcı Vana 3 Yollu T Karıştırıcı Vana Genleşme Deposu Tank Genleşme Deposu Tank Pompa Soğutma Grubu Pompa Soğutma Grubu Şekil 1. fan ve vana olmak üzere iki seçeneklidir. Bu işlemde soğutma grubu hiç çalışmaz ve gerekli soğu ihtiyacının tamamı depodan karşılanır.5 m yüksekliğinde su dolu bir plastik tank ve içerisine yerleştirilmiş serpantinlerden oluşmaktadır. buz tankına gönderilmektedir. Deşarjda ise. Her iki kontrol seçeneği de mahal içerisine yerleştirilmiş oda termostatından alınan sinyaller doğrultusunda çalışır. şarj süresince üretilen buz. 9-12 EKİM 2008. Soğutulan mahalde. soğutma grubunda -4 °C ile -6 °C aralığında istenilen bir değere kadar soğutulup. Serpantinler. Yapılan 121 . tekrar soğutma grubuna dönmektedir. 1 m çapında ve 1.

12 [kg] 424 405 395 410 392 427 430 365 425 400 406 390 405 420 [kJ] 27504 26136 27612 26928 25668 28116 26568 27396 27648 28152 25416 26856 26316 26352 [kJ] 142020 135648 132300 137340 131292 143028 144036 122256 142344 133992 135972 130644 135648 140688 [kJ] 169524 161784 159912 164268 156960 171144 170604 149652 169992 162144 161388 157500 161964 167040 1.38 1. Gerçekleştirilen şarj deneylerinin bazı parametreleri Çizelge 1’de verilmiştir.32 1. Ayrıca yoğuşturucuya giren ve çıkan havanın sıcaklıkları ve depo gidiş hattı üzerine yerleştirilen venturimetre ile karışımın debisi de ölçülmektedir. yoğunluk etkisinden dolayı doğal konveksiyon hareketinin 2000. orta ve alt bölgelerine toplam 9 adet ısıl eleman çiftleri yerleştirilmiştir.0 7.776 kg/s ve tank girişinde ortalama glikol-su karışım sıcaklığı yaklaşık -4.26 1. 3.83 37.0 7. ilk oluşan kristallenme birkaç saniye içerisinde.0 [°C ] 21 21 24 25 25 27 27 27 27 27 28 28 28 28 [kW] 31. glikol-su karışımının debisi 0. Ancak bu zamana ve bu sıcaklığa kadar depo içerisinde herhangi bir buz oluşumu başlamamaktadır.59 38.05 38.61 31.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Toplam şarj süresi 7 saattir. Şarj deneylerinde depolanan enerji miktarları Yoğuşturuc Depo İçi Oluşan Depolana Depolana Depolana u Girişinde Deney Şarj Başlangı Şarj Tüketile Buz n Duyulur n Gizli n Toplam Ortalama n Enerji No Süresi ç Su Performansı Miktarı Enerji Hava Enerji Enerji Sıcaklığı Sıcaklığı [h] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 7 7 7 7 7 8 8 7 8 7 7 7 7 8 [°C ] 7.48 30.47 1.4 1.8 7. İkinci aşamada. Sistemde şarj esnasında soğutma grubu ve pompanın enerji tüketimini ölçen bir akıllı sayaç bulunmaktadır. İZMİR şarj deneylerinde aracı akışkanın depo. ilk yaprak kristal (dentric) yapılar oluşmaya başlamaktadır [5]. soğuk su tankın alt bölgesinde bulunmaktadır. su sıcaklığının suyun faz değişim 122 .5 1. BULGULAR ve TARTIŞMA Bu çalışmada 21 °C ile 28 °C arasında değişen farklı yoğuşturucu hava sıcaklıklarında 14 adet şarj deneyi ve fan kontrollü bir deşarj deneyi gerçekleştirilmiştir.1 7.0 7. 9-12 EKİM 2008. ortama verilen ısıl enerji.7 31. Aşırı soğuma (supercooling) olarak adlandırılan bu aşamanın bitiminde. Şekil 3’de tank içerisindeki 9 farklı noktada deney süresince ölçülen su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. glikol buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır.24 1. Şekilden de görüldüğü gibi tank içerisinde ölçüm yapılan bütün noktalardaki sıcaklıklar birbirine oldukça yakın olmasına rağmen. Bu deneylerde şarj süresi 7 h ve 8 h.28 1.8 7.0 7.I.3 7.9 °C’dir.44 1. Deney süresince tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklığını ölçmek için.38 1.3 7.11 32.3 °C.61 37. ayrıca sıcak ve soğuk su tabakalarının yer değiştirdiği görülmektedir. Çizelge 1. Su sıcaklığının 4 °C’ye kadar azalmasıyla. soğutma grubu ve pompa giriş-çıkışlarında sıcaklığı ölçülmektedir. Sıcaklıklar yaklaşık 6000. s’de başladığı. suyun çekirdekleşme sıcaklığına ulaşmasıyla (-3 °C). Deney başlangıcında.25 32.3 7. tankın alt ve üst bölgeleri arasında az da olsa sıcaklık katmanlaşması mevcuttur.4 1. Deney başlangıcında sıcak su tankın üst bölgesinde toplanırken.4 6.05 33.07 32. s’ye kadar doğrusal olarak azalmakta ve bu süre sonunda su sıcaklığı -3 °C olmaktadır.26 1.2 6. Şekil 2b’de gösterildiği gibi tankın üst.5 7. suyun tamamını kaplayacak şekilde hızla yayılmaktadır. Faz değişiminin sonucu olarak.22 Yapılan şarj deneylerine örnek olarak.41 1.58 30. 18 Mayıs 2006 tarihinde yapılan şarj deneyinde (1 nolu) ölçülen çeşitli parametrelerin grafikleri aşağıda gösterilmiştir.6 33. depo içerisindeki su sıcaklığı 7.

İZMİR sıcaklığına (0°C) kadar yükselmesine yol açmaktadır. depolanan gizli ve duyulur ısıl enerji miktarları hesaplanarak deponun toplam soğu depolama kapasitesi belirlenmiştir. 9-12 EKİM 2008. Elde edilen verilerden her deney için.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. giriş ve çıkışı arasındaki sıcaklık farkı ise yaklaşık 10 °C’dir. Yapılan 14 adet deney için sistemin soğu depolama kapasitesi. deney süresince pompa ve soğutma grubunun tükettiği elektrik enerjisi ve deney sonunda da depo içerisinde oluşan buz miktarı ölçülmüştür. 15 8 6 T ( oC) 10 4 2 T (oC) 5 0 1000 2000 t (s) 3000 4000 0 -5 0 5000 10000 t (s) T1 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 15000 20000 25000 Şekil 3. yukarıda da açıklandığı gibi. Şekilden de görüldüğü gibi glikol-su karışımının depoya giriş sıcaklığı yaklaşık -7 °C ye kadar azaldıktan sonra hızla 2 °C artmış ve deneyin geri kalan bölümü içerisinde hemen hemen sabit kalmıştır. Kristal oluşumundan sonra borular üzerinde ince bir buz tabakası oluşmaya başlamakta ve kalınlığı zamanla artmaktadır. Farklı hava sıcaklıkları için yapılan deneylerde. Sonuçlar Çizelge 1’de gösterilmiştir. Yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığına bağlı olarak şarj performansının değişimi Şekil 6’da gösterilmiştir. Sistemin şarj performansı ise. Gün içerisinde dış hava sıcaklığının artışına paralel olarak yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı da artmıştır. 123 . kristallenmenin başlamasıyla ortama verilen ısıl enerjiden kaynaklanmaktadır. Sıcaklıktaki ani artış. sistemin enerji tüketimine (soğutma grubu+sirkülasyon pompası) bölünmesi ile hesaplanmıştır. Glikol-su karışımı sıcaklığının depo girişi ve çıkışı arasında yaklaşık 2 °C’lik fark tüm deney boyunca korunmaktadır. Havanın yoğuşturucu girişindeki ortalama sıcaklığı 21 °C. Hava sıcaklığının artması ile soğutma grubu etkinliğinin azalmasından dolayı sistem performansında oluşan azalma grafikten açıkça görülebilmektedir. Hava soğutmalı soğutma grubu yoğuşturucusunun giriş ve çıkışında ölçülen hava sıcaklıklarının zamanla değişimi Şekil 5’de gösterilmiştir. şarj performansı gibi parametreler hesaplanmıştır. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim Şekil 4’de ise glikol-su karışımının depoya giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. Deney başlangıcında karışımın buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır. depolanan soğu enerjisinin.I.

İZMİR 10 Depo Giriş Depo Çıkış 5 T ( C) 0 -5 o -10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Şekil 4.2 1.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0 20 22 24 26 o Hava Sıcaklığı ( C) 28 30 Şekil 6.1 1. Şarj performansının zamanla değişimi 124 .6 1.4 1.3 1. Glikol-su karışımının depo giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 35 30 T (oC) 25 20 15 10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Hava Giriş Hava Çıkış Şekil 5.5 Şarj Performansı 1. 9-12 EKİM 2008. Yoğuşturucu hava giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişim 1.

İZMİR Deşarj deneyi fan kontrol sistemi kullanılarak yapılmıştır. Daha sonra. Şekil 7’de tank içerisinde farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. Bunun sebebi mahal içerisindeki sıcaklığın. debi ve vana kontrol sistemi gibi farklı parametrelerin sistemin şarj performansına olan etkileri incelenecektir. 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 125 . 3 yollu karıştırıcı vananın. saat 16:00’ya kadar akışkanı ayarlanan sıcaklık değerinde mahale gönderebildiği görülmektedir (Şekil 8). tank içerisindeki buzun tamamen erimesinden dolayı karışımın sıcaklığı artmaya başlamış ve mahalin soğutulmasında sadece suyun duyulur ısısı kullanılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bundan sonraki çalışmalarda.I. oda sıcaklığı bu değerin üzerine çıktığında ise fan tekrar açılmaktadır. Fanın açılıp kapanmasıyla oluşan sıcaklık dalgalanmaları Şekil 10’daki mahal içerisinde ölçülen nem eğrisinde de görülmektedir. karışım depo giriş sıcaklıkları. Şekil 11’de deney süresince mahal içerisinde ölçülen sıcaklık ve nem değerlerinin psikometrik diyagram üzerindeki dağılımı gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008. saat 14:30 civarında orta bölgenin tamamen eridiği ve saat 16:00’dan sonra tamamen duyulur ısı ile soğutma yapıldığı görülmektedir. 12 T1 9 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 T ( C) 6 o 3 0 -3 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 7. Her deney için depolanan enerji miktarı ve şarj performansı hesaplanmıştır. Şekil 9’da görüldüğü gibi oda sıcaklığı için ayarlanan termostat değeri (23 °C) gün boyunca yaklaşık olarak elde edilmiştir. oda termostatında ayarlanan değere ulaşmasıyla fanın kapanması ve daha sonra tekrar açılmasıdır. SONUÇ Bu çalışmada buz depolamalı bir iklimlendirme sistemine ait depolama tankının şarj karakteristiklerini incelemek için 14 adet şarj deneyi yapılmıştır. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim 4. ayarlanan sıcaklığa ulaştığında (23 °C) fan kapanmakta. Bu deneyde mahale gönderilen aracı akışkanın sıcaklığı 6 °C’ye mahal sıcaklığı ise 23 °C olarak ayarlanmıştır. Şekilden görüldüğü gibi. mahaldeki hava sıcaklığı ve nem değerleri deney süresince ASHRAE tarafından belirtilen konfor bölgesinin içerisinde bulunmaktadır. otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. 9 Temmuz 2006 tarihinde yapılan deney sonuçları Şekil 7-11’de verilmiştir. Sıcaklık değerlerinde belirli zaman aralıklarında dalgalanmalar görülmektedir. Fan kontrollü yapılan deşarj deneyinde. Erimenin ilk olarak tankın alt bölgesinde başladığı. Elde edilen sonuçlardan yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığının artması ile sistem performansının azaldığı tespit edilmiştir. Mahal havası.

İZMİR 12 10 8 T ( oC) 6 4 2 0 -2 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 Tank Çıkış Mahale Gidiş Mahalden Dönüş 16:00 17:00 18:00 Şekil 8.I. Glikol-su karışımının mahale gidiş vemahalden dönüş sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 Mahal 35 T ( C) 30 25 20 15 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 9. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mahal ve dış ortam sıcaklıkları Dış Ortam o 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 100 80 ϕ (%) 60 40 20 0 08:00 Mahal Dış Ortam 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 126 .

. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj Karakteristikleri.02 60 50 20 ASHRAE Konfor Bölgesi 40 0... 5. 30 Mayıs . 1998. [4] Serin. 2000. Yılmaz. Ulusal Soğutma ve İklimlendirme Tekniği Kongresi. Harran Üniversitesi. Mahal ve dış ortam nemleri 100 rh(%) 0 9 h(kJ/kg) 70 80 70 60 50 0. 55-66. Yılmaz T. Design of An Air-Conditioning System with Ice Storage.. GAP V. Yüksek Lisans Tezi. O. Yılmaz T. Adana. KAYNAKLAR [1] Büyükalaca. T. Mahal sıcaklık ve nem değerlerinin ASHRAE konfor bölgesi ile karşılaştırılması 5. 315-319. Büyükalaca O. Adana. Kayseri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2Haziran.. ve Özgören. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Performansı. Şanlıurfa.01 W(kg/kg) 10 20 30 10 t(C) 20 30 40 Şekil 11. 9-12 EKİM 2008. Büyükalaca O. 2-3 Nisan. M. Çukurova Üniversitesi. Ulusal Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi. 127 . Konvansiyonel İklimlendirme Sistemine Buz Depolamanın Uyarlanması. [5] Fertelli A. ULIBTK’07 16. [3] Fertelli A. 1993. 273-280.. H. Mühendislik Kongresi.. 26-28 Nisan.. Design Guide for Cool Thermal Storage. 2007.I. İZMİR Şekil 10. [2] ASHRAE. 2006..

TEORİK ESASLAR Tek katmandan meydana gelen homojen yapılı topraklarda ısı transferi aşağıda verilen tek boyutlu zamana bağlı diferansiyel denklemden hesaplanır: ∂T ∂ 2T =a 2 ∂t ∂x (1) 128 . 50 ve 100 cm derinliklerde ölçülmektedir. Ülkemizde TYS ölçülmediğinden. bağıl nem ve rüzgar hızı gibi değerler kullanılıp.edu. Bu konuda en önemli çalışmalar [1]. güneş ışınımı. Homojen toprak özellikleri için bazı varsayımlar altında TYS ve TS’yi analitik olarak hesaplamak mümkündür.edu. ADANA tunyil@cu. 10. bağıl nem ve rüzgar hızı rasat bilgilerinin 23 yıllık günlük ortalama değerleri kullanılarak analitik olarak hesaplanmıştır. TKIP tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. Türkiye’de toprak sıcaklıkları Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından belirli istasyonlarda ölçülmekte olup. 01330. güneş ışınımı. farklı toprak özellikleri için elde edilen TYS’ler kıyaslanmıştır. arozbek@cu. orhan1@cu.tr.edu. Analitik hesaplama yönteminde sıcaklık sinüs fonksiyonu olarak tanımlanarak yeni sıcaklık değerleri bulunmuş ve daha sonra bu sıcaklıklar zamanın ve toprak derinliğinin bir fonksiyonuna dönüştürülmüştür. Arif ÖZBEK. bu değerler sadece ölçüm yapılan yerin iklim ve toprak özellikleri için geçerlidir. Alper YILMAZ. tek katmandan oluşan topraklar için TYS’ler ve TS’ler DMİ’den alınan hava sıcaklığı. Bu çalışmada da analitik çalışmalar dikkate alınarak İzmir için 23 yıllık ortalama meteoroloji rasat bilgileri kullanılarak çeşitli toprak özellikleri için toprak sıcaklıkları hesaplanacak ve toprak sıcaklığına çeşitli parametrelerin etkisi tartışılacaktır. İZMİR YER KAYNAKLI ISI POMPALARI İÇİN TOPRAK SICAKLIKLARININ BELİRLENMESİ Tuncay YILMAZ. TYS’nin ölçülen hava sıcaklığı. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından toprak içindeki sıcaklıklar bazı istasyonlarda 5. çeşitli toprak türleri için hesaplanarak bulunması gerekmektedir. Toprak yüzey sıcaklığı (TYS). Makine Mühendisliği Bölümü. Balcalı. Anahtar Kelimeler: Toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP). GİRİŞ Toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir.edu.tr ÖZET Son yıllarda dünyada ve ülkemizde toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) kullanımı hızla artmaktadır. 20.tr. Ancak bu ölçümler sadece ölçülen yerlerdeki toprak özellikleri ve toprak yapıları için geçerli olup. Orhan BÜYÜKALACA Çukurova Üniversitesi. Bu çalışmada.tr. Toprak sıcaklığı (TS) 1. alpyil@cu.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Verilen değerler TKIP’lerin yatay ısı eşanjörlü uygulamaları için çok yararlı olacaktır. diğer toprak yapılarına ve özelliklerine uygulanamaz. 9-12 EKİM 2008. 2. [2] ve [3] tarafından yapılmıştır. Bu çalışmada.

Bu diferansiyel denklem toprak yüzeyindeki ve yüzeyden çok uzaktaki durumlarda yazılacak iki sınır şartı ile çözülebilir. Eşt.(2)’deki sembollerden. h toprak yüzeyi ile ortam arasındaki ısı transferi katsayısını. 9-12 EKİM 2008.8 değeri de tavsiye edilmiştir [2]. as için 0.9 . k toprak ısı iletim katsayısını. q güneş ısı akım şiddetini. hgl buharlaşma gizli ısısı ve β’da konvektif kütle transferi katsayısıdır. εe=1 .I.95 arasında verilmiştir [5]. ΔR=63 W/m2 (3) (4) olarak alınabilir. İZMİR Bu eşitlikte T sıcaklığı. ρs ve ρa toprak yüzeyinde ve ortam havasında su buharının kısmi yoğunlukları olmak üzere. h = 2. rüzgâr hızı u [m/s] yardımıyla bulunabilir [1]: . Burada toprak fiziksel özellikleri sabit kabul edilmiştir. x toprak derinliğine doğru koordinatı ve a da ısıl yayınım katsayısını göstermektedir. as toprak yüzeyi yutma katsayısını. εe yayma katsayısını. Ts toprak yüzey sıcaklığını. Ta ortam sıcaklığını. Toprak ve yüzeyi Toprak yüzeyindeki sınır şartı en genel şekilde aşağıda verilmiştir: x=0 : . Koyu toprak için ise as’nin değeri 0. ΔR uzun dalga radyasyonunu ve q v de su buharlaşmasından dolayı yüzeyde olabilecek gizli ısı akım şiddetini göstermektedir. Şekil 1’de iki sınır şartının yeri gösterilmiştir. h ile orantılı alınabildiği için aşağıdaki eşitlik önerilmiştir [2] : 129 .8 + 3 u [4]’e göre as=0. 3.85 ile 0. Eşt. . β h gl ( Ps − Pa ) RT (5) Burada R su buharı gaz sabitini. T toprak yüzeyi ve ortam arasında ortalama bir sıcaklık olarak alınan mutlak sıcaklığı göstermektedir. Konveksiyonla ısı transferi katsayısı h [W/(m2K)]. ⎛ ∂T ⎞ − k ⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − q v ⎝ ∂x ⎠ s (2) Burada eşitliğin sol tarafı toprak içine iletimle transfer edilen ısıyı göstermektedir. ikinci terim yüzeye gelen toplam güneş enerjisini.(2)’deki son terim buharlaşmadan dolayı olan ısı transferidir. t zamanı. Ta x=0 x L q T o p ra k y ü zey i x=h Şekil 1. Kütle transferi katsayısı β. . terim uzun dalga ışınımı ile yüzeyden transfer edilen ısıyı ve son terim ise yüzeyden su buharlaşmasından dolayı meydana gelen ısı kaybını göstermektedir. Eşitliğin sağ tarafındaki ilk terim konveksiyonla ortamdan transfer edilen ısıyı. buharlaşma gizli ısısı aşağıdaki şekilde yazılabilir: q v = β h gl ( ρ s − ρ a ) = .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

29 ⎜ 0. Ap ve Bp ise eşt.(6)’daki f değeri çeşitli toprak yüzeylerini ve nemliliği dikkate alan bir parametre olup.9303 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 7. Çimle kaplı yüzeyler için yukarıda verilen değerlerin %70’i tavsiye edilmektedir [1].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5 f=0.(6) ile aşağıdaki bağıntı elde edilir: q v = C v h A p Ts − ϕA p Ta + Bp (1 − ϕ) (14) . (6) T ⎞ ⎛ Ps = 288.0 f=0.024 (7) 30-60°C arası için ise [4]’de verilen sayısal değerlerden aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir: T ⎞ ⎛ Ps = 975. Eşt.(2). Doymuş kısmi basınçlar için TS 825’te 0-30°C arası için aşağıdaki eşitlik verilmiştir [6]: .I. Bu değerlerden ve C v = 0.098 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 8.4-0.(7) ve (8)’de hesaplanan değerlerden aşağıdaki gibi elde edilir: Ap = Ps max − Ps min Tmax − Tmin (11) B p = Ps max − A p Tmax (12) Tmax ve Tmin değerlerinin yıllık en küçük ve en büyük günlük ortalama dış ortam sıcaklıkları olarak seçilmesi uygundur.1-0.6-0.(6)’daki Pss ve Psa’nın Ps = A p T + B p (10) şekline dönüştürülmesi gerekmektedir. (10) ve (21)’den sınır şartı 130 . (6).0168 f h (Pss − ϕ Psa ) Burada Pss ve Psa yüzey ve ortam sıcaklıklarında su buharının doyma basınçlarıdır. [ ] Eşt.68 ⎜1. 9-12 EKİM 2008.0168 f (13) kısaltmasından eşt.094 (8) Yukarıda verilen (7) ve (8) eşitliklerinde T [oC] olarak verildiğinde Ps’de Pa olarak elde edilmektedir. Eşt.2 doymuş toprak nemli toprak kuru toprak kurak toprak (9) şeklindedir. f=1. İZMİR q v = 0.8 f=0.

(2) ve (19)’un analitik çözümü.I. Burada aşağıdaki kısaltmalar yapılmıştır: h c = h (1 + C v A p ) (17) . ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − C v A p hTs + C v A p hTa ϕ − C v B p h (1 − ϕ) ⎝ ∂x ⎠ (15) haline gelir. Bunun için aşağıdaki sınır şartı yazılır: x⎯ ∞ : ⎯→ (19) ∂T =0 ∂x Eşt. sıcaklığın sinüs fonksiyonu olarak tanımlanmasıyla mümkün olmaktadır. 9-12 EKİM 2008. ⎡ ⎤ h (1 + C v A p ϕ) Ta + a s q − ε e ΔR − C v Bp h (1 − ϕ)⎥ ⎢ ⎦ Tse = ⎣ hc (18) Toprağın çok derinliklerinde sıcaklık gradyanı kaybolur. Bu eşitlik de basit olarak ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h c (Tse − Ts ) ⎝ ∂x ⎠ (16) şeklinde yazılabilir. Bu kabulle problemin analitik çözümü yapılmıştır [1]. İZMİR .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.(1). Sıcaklık zamanın ve x ekseninin bir fonksiyonu olarak aşağıdaki gibi bulunmuştur: T = Tsm + ΔTs exp( − x * ) Sin 2π t * − x * + φ s (20) Yüzey sıcaklığı da şu şekilde yazılabilir: ( ) Ts = Tsm + ΔT s Sin 2π t * + φs (21) ( ) Burada t* ve x* aşağıdaki gibi tarif edilmiştir: t* = t to (22) x* = x xo (23) 131 .

Bu eşitlikten de analitik metodun uygulanabilmesi için hc değerinin yıllık ortalamasının alınması gerektiği açıkça anlaşılmaktadır. DMİ Genel Müdürlüğünden alınan günlük güneş şiddeti. Eşdeğer güneş sıcaklığı Tse aşağıdaki gibi ifade edilmelidir: Tse = Tsem + ΔT se Sin 2 π t * + φ se (25) ( ) Bu eşitlikte yer alan Tse sıcaklığı yıllık hesaplarda yukarıdaki verilen eşitliğe uygun olarak belirlenmeli ve buradan da Tsem. SONUÇLAR Eşt.25 − (26) φ 2π olarak bulunabilir. rölatif nem ϕ.(18)’de tarif edilen Tse. 9-12 EKİM 2008. 132 . ΔTs ve φs değerleri aşağıda verilen bağıntılardan hesaplanmalıdır [1]: Tsm= Tsem (27) ΔTs = ΔTse (1 + μ ) + μ 2 2 [ ] −1 2 (28) ⎡ (1 + μ) 2 tan φ se − μ ⎤ φ s = tan −1 ⎢ ⎥ ⎣ (1 + μ) + μ tan φ se ⎦ (29) Burada verilen μ değeri μ= k hcxo (30) eşitliğinden bulunmalıdır. Bu çalışmada eğri uydurma için çeşitli yöntemler denenmiş ve en uygun olanının Rosenbrock yöntemi olduğuna karar verilmiştir. ortam sıcaklığı. ΔTse ve φse değerleri çeşitli eğri uydurma yöntemleri kullanılarak belirlenmelidir. Tsm .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR ⎛ at ⎞ xo = ⎜ o ⎟ ⎝ π ⎠ 1/ 2 (24) to yıllık değişim incelendiğinde 365 gündür. 3. φs ve φse’den de Ts ve Tse’nin minimum olma zamanı. ortam sıcaklığı Ta ve güneş enerjisi q değerlerinin günlük ortalamaları alınmıştır. Günlük ortalama rüzgar hızı değerinden de eşt.(3)’den günlük ortalama ısı transferi katsayısı hesaplanır.I. Bu . Tse değerinin hesaplanmasında rüzgar hızı u. günlük ortalama değerler kullanılarak hesaplanır. ΔTs ve ΔTse eksi işaretli olduklarından. t * min = 0. rölatif nem ve rüzgar hızı değerlerinin İzmir merkezi için verilen 1985-2007 yılları arasındaki ortalamaları kullanılmıştır.

6 0.I.8 (%) 0. İZMİR ortalama değerler de Şekil 2-5’de gösterilmiştir. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama bağıl nemin yıl boyunca değişimi 133 .4 0. 23 yıllık ortalamaların dalgalanması yıllık dalgalanmalardan çok daha az olmaktadır. 9-12 EKİM 2008.(4)’te verilen değerler kullanılarak İzmir için Tse değerleri gösterilmiştir.2 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama sıcaklığın yıl boyunca değişimi 1. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama güneş şiddetinin yıl boyunca değişimi 40 35 30 Ta (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 3. Şekil 6’da 23 yıllık ortalama değerler ve eşt. Şekil 2.2 1 0. 400 350 300 250 q (W/m 2) 200 150 100 50 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 .

40 35 30 Tse (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün as =0.142. Eşdeğer güneş sıcaklıkları ve toprak yüzey sıcaklığı parametrelerinin f değeri ile değişimi.45 f=0.5 2 1.7 211 241 271 301 331 361 Şekil 7.53x10-7 134 .45 f=0. εe=1. bu da yüksek bir değer değildir. a=2.0. φse ve t*min. Çünkü örtülü.3 f=0. İki şekil arasındaki fark en fazla 1. İZMİR 5 4.5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 5. φs ve t*min.9 f=0.7 181 211 241 271 301 331 361 Gün Şekil 6. 9-12 EKİM 2008.5 u (m/s) 3 2.9.8 alınarak hesaplanan Tse değerleri de şekil 7’de gösterilmiştir. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi Şekil 6’da verilen değerler için Tsem . k=1. nemli ve çıplak toprakların eşdeğer güneş sıcaklıklarında kışın 1 °C ve yazın 3 °C fark oluşmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Çizelge 1. Çizelge 1’de Tse ile ilgili değerlerin yanında toprak yüzey sıcaklığı Ts ile ilgili Tsm. Bu değerlerden toprak neminin ve yüzey örtüsünün belirli bir düzeyde eşdeğer güneş sıcaklığını etkilediği görülmektedir. as=0. ΔTsm.s değerleri de verilmiştir.8 f=0.9 yerine 0.5 4 3.I. ΔTse. Kuru ve nemli çıplak topraklar arasında eşdeğer güneş sıcaklığında kışın 1 °C ve yazın 4 °C fark oluşmaktadır. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama rüzgar hızının yıl boyunca değişimi 40 35 30 25 Tse (oC) 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 as =0. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi as değeri 0. Ancak as değerinin Tse’ye etki ettiği açıktır.7 °C olup.3 f=0.5 1 0.se değerleri çizelge 1’de gösterilmiştir.

45 01.0423 0.7217 20.8 9.9060 φse ve φs 1.0 .3271 -10.4 27.5574 -11. f=0.6 TYS (oC) 28. f=0.5xE-07 1Tem_a=5.Oca 01.94 15.8 0. Buradan da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisinin çok olmadığı görülmektedir. İZMİR f=0. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 135 TYS (oC) 9. 40 35 30 TS (oC) 25 20 15 10 5 0 0 1 2 3 4 5 Toprak derinliği (m) 6 7 8 9 10 a s=0.45 f=0.3 1.45 9.6 Şekil 9.s 0.2 27.6 28.88 15.3440 1.3052 1.6 0.Tem Şekil 8.0456 tmin.07 16.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0 9.7217 18.3 f=0.0739 -12. Şekil 11’de ise TYS’nin yüzey absorpsiyon katsayısı ile değişimi gösterilmiştir.4 0.9 1.2841 t*min.7239 -11.64 Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi şekil 8’de gösterilmiştir.se ve t*min.5 0.I. Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi(1Ocak ve 1 Temmuz için) 10.4 28.0435 0. ve ΔTs -13.9452 18. TYS’lerin absorpsiyon katsayısı ile önemli değişiklikler gösterdiği anlaşılmaktadır.4 1Ocak_a=2.44 13.0xE-07 1Tem_a=2.5xE-07 1Ocak_a=7. Bu şekillerden ısı iletim katsayısının TYS’ye etkisinin çok sınırlı olduğu görülmektedir. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi 1 Ocak ve 1 Temmuz için Şekil 9’da gösterilmiştir.0413 0.5 1.s 13.8 27.9109 ΔTse.0361 0.2 9.9452 16.0 8.7 Tse Ts Tse Ts Tse Ts Tsem ve Tsm 20.5xE-07 1Tem_a=7.se ve tmin.9.8 8.17 15.3305 1.2 1.7 0.0382 0.2 a s=0.4 1.0 k (W/mK) 1. Şekil 10’da da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisi gösterilmiştir.0 0.5xE-07 28.2972 1.3111 1.9109 16.1 1.1843 -9.6 27. 9-12 EKİM 2008.6 8.0xE-07 1Ocak_a=5.9.4 27.

0 0.9. 136 TYS (oC) 9. 181-190. Vol. [2] Mihalakakou G.6 0.0_a=5.0 axE-07(m2/s) Şekil 10. 1999.4. [4] Ashrae Handbook.4 1Ocak_k=0.0 27.5 1Ocak_k=1. Vol.0 5. Fundamentals.0 0.0 2.45 9.5 28.45 1 Oca_k=1.0 9. Solar Energy.5 8. 1997.0 4.. [3] Mihalakakou G.0 3. Energy And Buildings.6 28.4 27..0xE-07 0.6 8. 60.5 1Tem_k=1.0 . New York.2 27.4 28. A. 34. Toprak yüzey sıcaklıklarının absorpsiyon katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 4.6 TYS (oC) 28.I.0 25. İZMİR 10. Vol.. 251-259.0 Şekil 11.8 8. F. On estimating soil surface temperature profiles.5 7. Santamouris M. 2003.5 5.. N.8 0.2 a s=0.5 1Tem_k=1. 38-39.7 as f=0.25.8 27. 9-12 EKİM 2008. [5] Patrick E. KAYNAKLAR [1] Salah El Din M. Pp.0 15.0_a=5. [6] TS-825 Binalarda Isı Yalıtım Kuralları. f=0.0 1Tem_k=0...1999. Pp.0 10.0 30. 6.5 3. M. Pp.0 7.4 2. On the application of the energy balance equation to predict ground temperature profiles.8 9.5 4.0xE-07 1 Tem_k=1.2 9. 18.0 1Ocak_k=1. O.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6 27. Pp.5 6.9 1. Longman.0 5. Toprak yüzey sıcaklıklarının ısıl yayınım katsayısı ile değişimi ((1Ocak ve 1 Temmuz için) 35. and Asimakopoulos D.0 TYS (oC) 20.3-6. Pp. Lewis J.0 8. 473-490.0 6. On the heat flow in to the ground.1983. Soils. 2002. Renewable Energy. American Society of Heating Refrigeration and Air-Conditioning Engineers.

hava. ancak ortama ilave ısı verilerek bu hacim istenilen sıcaklıkta tutulabilir. İZMİR KLİMADA KONFORVE SAĞLIKSIZ BİNA SENDROMU Dr.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu hastalıklar nedeniyle ölüm söz konusu olmasa da sağlık harcaması giderleri ve iş gücü kaybı söz konusudur. • • • • • • • Ortamın kuru termometre sıcaklığı Bağıl nem Hava değişim oranı Dış hava (taze hava) oranı Hava kalitesi Ortamdaki basınç Kurulan sistemin ses seviyesi Isı kaybı olan bir ortamda ortam sıcaklığı zamanla düşecektir. Bu yazıda insanların rahat yaşamaları için gerekli klima koşulları ve olumsuz klima koşullarının yarattığı sorunlar tartışılmıştır. Nem verme işlemi su veya su buharı ile yapılır. hava oranı. 9-12 EKİM 2008. gürültü. ışık koku gibi faktörler gelmektedir. titreşim gibi fonksiyonların mükemmele yakın olarak sağlanması tesisat mühendislerinin en önemli hedefi olmalıdır.I. Isı kazancı olan bir ortamda da sıcaklık arzulanan değerin üzerine çıkacaktır bu durumda da soğutma yapmak gerekecektir. Atmosferik çevrenin istenilen değerlerde tutulmasından aşağıda belirlenen veya ilave olarak istenebilecek fiziksel büyüklüklerin müşterek olarak kontrolü anlaşılır. GİRİŞ Konfor insanların yaşamlarını sağlıklı bir şekilde sürdürebilmeleri için gerekli olan bir kavramdır. ancak nem almak için çoğunlukla soğutma yapılır. • Konfor iklimlendirmesi • Endüstriyel iklimlendirme Bizim için bu yazıda konfor iklimlendirmesi söz konusu olduğu için endüstriyel iklimlendirme dikkate alınmayacaktır. Soğutma işlemi ısıtma ve havalandırma gibi işlemlere göre çok daha pahalı ve komplike bir işlemdir. Bağıl nemi kontrol etmek için ortama ya nem vermek ya da nem almak gerekir. Veli DOĞAN ÖNSÖZ Yanlış seçilen ve yapıya uygun olarak projelendirilmeyen klima sistemlerinin çalışanlar üzerinde olumsuz etkileri sayılamayacak kadar çoktur. Konforsuz bir ortamda çalışan insanlarda muhtelif rahatsızlıklar ve sağlık sorunları görülmektedir. ses. 137 . kurulan sistemler ile arzulanan değerlerde tutulmaya çalışılır. sağlıksız kurulan tesis nedeniyle fazla enerji tüketimi ve bakım zorluğu vardır. Isıl konforu sağlamak her zaman kolay değildir. Konforu oluşturan diğer önemli bir faktör insanların solunum yoluyla tükettikleri hava kalitesidir. İklimlendirme sistemleri genel olarak. konfor ve endüstriyel iklimlendirme sistemleri olarak iki ana grup altında toplanabilirler. Daha sonra nem. Yine bu yanlış sistem seçimi. Bina içerisinde yaşayan insanların ihtiyacı olan ısıl konfor. yapıya uygun olmayan projelendirme. 1-KLİMADA KONFOR İnsan veya hayvanların ihtiyaçları için veya endüstriyel bir proses için atmosferik çevre. Konfor kavramının içinde en önemli olan faktörlerden birisi “ısıl konfor” dur.

hayvan veya bitkilerin yaşam faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürecekleri iklimsel çevrenin hazırlanması konfor iklimlendirmesinin konusunu teşkil eder.24°C KT ve %50 bağıl nem.I. İklimlere bağlı olarak çevre koşullarının sürekli değişmesi. Klima mühendisleri her oda için kullanım amacına bağlı olarak yaz ve kış sıcaklık değerini ve bağıl nemi tespit ederek proje hesapları yapmaktadırlar. Arıza durumunda sistem taze hava sağlayamazsa bina havasız kalacaktır.1-Ortamdaki ısıl konfor ve hava kalitesi Sıcaklık ve bağıl nemin yanında.1-Ortam sıcaklığı İnsanların çalışma verimleri bulundukları ortamın sıcaklığına bağlı olarak değişmektedir. yaşanılan çevredeki makine ve aydınlatmadan gelen enerji.1. yaz şartlarında 24°C .1 m ve (kafa ve ayak bileği boyu) 3°C. .Sıcak tavan ile diğer yüzeyler arasında 5°C Yukarıdaki şartlar insanların yaşamlarını en kolay şekilde sürdürebildikleri iklimsel çevre koşullarıdır.Yüzeyler arası sıcaklık farkları (pencere ile en sıcak yüzey arasında 10°C den az) . nem. İnsan.Döşeme sıcaklığı 19-26°C( 29°C döşemeden ısıtmalı sistemlerde). güneş radyasyonu.27°C KT ve %50 bağıl nem olarak tespit edilmiştir. İç ortam sıcaklığı tek başına ısıl konfora yeterli olmamaktadır. Bu nedenle taze hava sistemlerinde arızaya karşı her türlü tedbir alınmalı ve muhtemel arızalar en kısa zamanda giderilebilmelidir. [1] Bu ISO 7730-1984’ de belirlenen standartlar karışıktır ve çoğu zaman sağlanması zordur. Mekanik havalandırmadaki en büyük risk arıza durumudur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. örneğin ISO 77301984 den konfor gereksinimi için tavsiyeler: . İZMİR 1. Bina sahipleri için en iyi şekilde konfor sağlanmasında çeşitli standartlar belirlenmiştir. İnsanlar için iklimsel konfor şartları kış şartlarında 22°C . Çalışma ortamının ısıl şartları. Refrigerating and Air Conditioning ) ve mal sahibinin isteklerini dikkate alarak hesaplamaya esas olacak sıcaklık.1 m ve 0.Ortalama hava hızı 0. Klima mühendisleri yaygın olarak ASHRAE ‘ye ( American Society of Heating. Bu olaylar hayvan ve bitkiler içinde aynı şekilde geçerlidir. 1.1-Konfor iklimlendirmesi İnsan çevresindeki iklimsel koşullara uyum gösteren bir canlı olmasına rağmen.1. Bazen yukarıda verilen değerlerin çok dışına çıkarak dizayn sıcaklığını ve bağıl nemi daha düşük seviyelerde kabul ederler.Dikey hava sıcaklığı farkı 1. konforu aşağıdaki şartlar belirlemektedir. bedensel ve zihinsel üretim hızını etkilemektedir. ancak belli koşullar altında kendini rahat hisseder ve metabolizma faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürür.15 m/s ‘den az. . insanın yaşam faaliyetlerini sürdürmesini genellikle kötü yönde etkiler. 138 . • Ortam sıcaklığı • Odadaki taze hava miktarı • Hava hızı • Hava kalitesi • Bağıl nem • Duvar yüzey sıcaklığı • Cam yüzey sıcaklığı 1. Çok daha detaya girildiğinde verimli bir çalışma için kadın ve erkek çalışana göre ortam sıcaklığının farklılık gösterdiği bir gerçektir. Hayvan ve bitkiler için konfor şartları her hayvan ve bitki için farklılık gösterir. Örneğin çok soğuk ve kuru bir iklim bölgesinde kış aylarında ısıtma 18 °C de tutulurken % 20 bağıl nem yeterli kabul edilebilmektedir. .Odanın kullanımı anındaki iç ortam sıcaklığı 20-24 °C ( 22+/− 2 °C).1. . basınç gibi parametreleri belirlerler. Şekil 1 de bu etki açıkça görülmektedir.

İZMİR 1. Çalışılan ofisler pozitif basınçta tutulmalı ve kirli çevre havasının içeri girmesi önlenmelidir. tuvalet. .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 2 de iç ortam sıcaklığı ve bağıl nemin ısıl konfordaki etkisi görülmektedir [2] .Kişi başına düşen hava miktarı kişinin bulunduğu mekândaki aktivitesine bağlı olarak doğru seçilmeli ofis binalarında 10 l/s’den az olmamalıdır . Bunlardan bazıları aşağıdakiler olabilir. Sıcaklığın çalışma verimine etkisi Şekil 2. kişilerin aktivitesine ve yapıya göre farklı değerler alır. Örneğin.Fotokopi makinesi ve yazıcı gibi ofis aletleri ayrı egzoz sistemine sahip bir kapalı odada bulunmalıdır. Kış mevsimlerinde %50 civarındaki nem çok iyi bir değerdir.1. Taze hava solunum için gerekli olmasının yanında CO2 ve sigara dumanı ile diğer bulaştırıcıları seyreltmek için gereklidir.2-Bağıl nem Bağıl nem de ısıl konforda çok önemli bir parametredir.1.1 ila 0. . İç ortam sıcaklığı ve ortam bağıl nemine bağlı olarak konfor 139 .I.1.1. ASHRAE ve benzeri kaynaklardan kişi başına taze hava miktarı binanın kullanım amacına ve kullanan kişilerin yaptıkları işe bağlı olarak alınabilir.Oda içlerinde taze hava veriş ve egzoz atış noktaları iyi seçilmeli menfezler kısa devre oluşturmamalı .2 -Ortamdaki taze hava. bir ofis binasında kişi başına 10 l/s den başlayıp. 9-12 EKİM 2008.Mümkünse bağıl nem oranı %40-%60 düzeyi arasında tutulmalıdır.Oda içerisindeki hava hızı 0. Binanın yapısal sağlamlığı ve mimari anlamda doğru projelendirilmesi yanında yaşayan insanların tükettikleri havanın kalitesi son derece önemlidir. Ofislerde havalandırma ve taze hava sağlama oranlarında çeşitli standartlar vardır.Dış hava alış panjuru yerden toz emmeyecek kadar yüksekte olmalı mümkünse bir bahçeye bakan cepheden alınmalı. konforlu ve emniyetli ortamlar sağlaması gerekir. . hava kalitesi ve hava hızı Binaların. 1. Sistem kurulurken klima mühendisleri taze hava sağlama anlamında birçok parametreyi dikkate almak zorundadırlar. .Mutfak. .Hava dağıtımı doğru yapılmalı ve her mekâna istenilen debide taze hava ulaştırılmalıdır. trafik ve benzeri kirli hava riski olan kısımlardan kaçınılmalıdır. ancak soğuk iklim bölgelerinde hava çok kuru olduğundan % 50 değerine yaklaşmak her zaman kolay olmamaktadır.25 m/s ‘ye yükseltilmelidir. Şekil 1. . içinde yaşayanlar için asgari düzeyde sağlıklı.15 arasında tutulmalı yazın 0. şömine gibi bina içerisindeki ilave kirli hava kaynakları merkezi sistemden kesinlikle ayrı olarak binadan uzaklaştırılmalıdır. Bu hava miktarları. sigara içilen bir bölümde 25 l/s ye kadar çıkabilir.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3-Duvar yüzey sıcaklığı Duvar veya pencere iç yüzey sıcaklıkları konforu etkileyen en önemli parametrelerden biridir. İZMİR 1. 9-12 EKİM 2008.1.1. Bu nedenle konfor kliması yapılırken yalıtım hesapları ve bu hesaplara göre duvarların yalıtılması çok önemlidir.1. Yalıtıma bağlı olarak iç duvar yüzey sıcaklığı ciddi oranda değişmektedir. Duvar yüzeyleri genel olarak cam yüzeylerine göre daha büyüktür o nedenle ısıl konforda daha önemli yer tutarlar. Konforlu bir ortamda duvar yüzeyi ile ortam arasındaki sıcaklık farkı 3°C yi geçmemelidir. Duvar ve cam iç yüzey sıcaklığı ortam sıcaklığına ne denli yakın ise konfor o derecede iyidir.I.4-Cam yüzey sıcaklığı 140 . [2] Şekil 3 İklim şartları aynı olan üç duvarda iç yüzey duvar sıcaklığı değişimi 1. Şekil 3 de iklim şartları aynı olan üç adet dış ortama bakan duvardaki iç yüzey sıcaklıkları gösterilmiştir.1.

Genellikle mimarlar tarafından cam yüzeyleri mimari tasarım göz önüne alınarak belirlenir. İZMİR Bir yapıda cam yüzeyinden olan ısı kaybı ve ısı kazancının duvar yüzeylere göre çok daha fazla olacağı açıktır. Şekil 5 Salondan terasa olan geçişi engelleyen radyatör yerleşimi 141 . Camların çok katmanlı olması ve cam katmanları arasında çoğu zaman havanın boşaltılması taşınım ve iletimle olan ısı kaybı ve kazancını ciddi miktarda azaltmaktadır.I. Cam yüzeyi büyük ve insanların oturma ve yatma alanlarına çok yakın ise içerdeki insanlar rahatsız olacaktır. Cam yüzeylerinden olacak ısı kazanç ve kayıpları dikkate alınmadan mimari projeler tamamlanır. Her camın önüne bu radyatör veya fan-coil benzeri cihazları yerleştirmek mümkün olmaz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ancak camın çok katmanlı olmasının yaz aylarında büyük miktarda ısı kazancını sağlayan güneşin radyasyonunu azaltmaya fazla bir etkisi yoktur. Şekil 4 Radyatörler mümkün oldukça cam altlarına yerleştirilir. Kış aylarında camdan olan ısı kaybının fazla olması camın ısı transfer katsayısının çok yüksek olduğu anlamına gelir. Genelde bu nedenle klima mühendisleri ısıtıcı cihaz ve sistemlerini cam önlerine koymaya çalışırlar. Cam yüzeylerdeki bu etkiyi azaltmak çift veya 3 katlı camlar kullanılmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Fazla ısı kaybı olan bir camın iç yüzey sıcaklığı da oda sıcaklığından çok düşük demektir. Şekil 4 görüleceği gibi radyatörler salonda mümkün olduğunca cam kısma yanaştırılmıştır. Şekil 5 de görüldüğü gibi mimar haklı olarak salonda terasa açılan cam kapıların önüne böyle bir radyatör veya benzeri ısıtıcıyı koymamıza müsaade etmeyecektir.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu nedenle Şekil 7 de görüldüğü gibi yer seviyesinde fanlı veya fansız konvektörler konabilir veya sadece cam önlerine yerden ısıtma yapılabilir. Şekil 6 Şekil 7 Mekan içerisinde yer işgal etmeyen konvektör yerleşimi ve detayı 142 .I. İZMİR Ancak yine kış hava sıcaklığının sıfırın altında seyrettiği iklimlerde camın hemen yanındaki duvar dibine konulan ısıtıcılar (Şekil 6) konfordaki rahatsızlık hissini ortadan kaldırmayacaktır.

Hasta bina sendromları ne hayati tehlike arz eder ne de sakatlayıcıdır. duvar kâğıtlar ve bunların yapıştırılması için kullanılan yapıştırıcıların yaydıkları zehirli maddeler SBS riskini arttırmaktadır. kirli hava iç kısımlardan uzaklaştırılır. kronik yorgunluk gibi hastalıklar arasında SBS önemli bir yer tutmaktadır.5 metreden fazla ve kış şartları ağır ise tavandan çözüm etkisini kaybetmeye başlayacaktır.I. verimliliğin düşmesi.3 -Sağlıksız Bina Sendromu (SBS.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1980’ lerden sonra yaygınlaşan fotokopi. “Sağlıksız Bina Sendromu” (SBS) veya “Hasta Bina Sendromu” (HBS) olarak adlandırılan bu hastalık neticesinde sırf hasta için belli bir sorun değildir. ticari anlamda da işvereni ve ülke ekonomisini etkilemektedir. gibi nedeni belli olan hastalıkların yanında nedeni belli olmayan kesin tanımlanmamış çevre tahammülsüzlüğü. Tüm bu etkenlerin sonucu 1990 lı yıllarda bu tip binalarda yaşayanlarda.5 ] • Sersemlik hissi 143 .4] SBS’nin oluşumunu tanımlamak zordur. Bilindiği gibi binalardan kaynaklanan “legionella”. fakat rahatsızlığı çekenleri ciddi anlamda etkilemektedir. ABD’ de bu tip semptoma yol açabilecek bina oranı %30 civarındadır. tipik semptomlar: [ 3. is yeri büyük iş gücü kaybına uğramaktadır. İZMİR Çok tavsiye edilmese de eğer bina yüksekliği çok fazla değil ise ve mimari yapıda asma tavan yapılabiliyor ise bu cam yüzeylerine merkezi klima sisteminden hava üflenebilir (şekil 8) veya tavana fanlı ısıtıcılardan hava üflenebilir. soğutma ve havalandırma sistemlerinde hava genelde cam yüzeylerine yakın bölgeden üflenir. 1970’li yıllarda başlayan enerji krizi ile birlikte binalar mümkün olduğunca yalıtılmaya başladı.Sendromu) Son yıllarda insanların içinde bulundukları ortamlardan dolayı iş gücü kaybına uğradıkları ve sağlıksız binalarda çalışan birçok insanda bazı hastalıkların gözlendiği saptanmıştır. çalışanlarda önemli sağlık sorunlarının ortaya çıktığı görüldü. Bunun yanında duvardan duvara döşenen halılar. 9-12 EKİM 2008. Eğer bina net yüksekliği ( asma tavandan sonra) 3.Merkezi klima sistemi ile olan ısıtma. bu yalıtımla birlikte doğal havalandırılın bina yapımı azaldı özellikle büyük ofisler cebri havalandırmalı klima sistemleri ile donatıldı. yeni işçi sayısının artması. İnşaat tekniğindeki gelişmeler ile birlikte inşaat aşamasında kimyasal madde kullanımı da artmıştır. belli bir binada yaşayan kişilerin yaklaşık % 20 sinde de görülmektedir. Şekil 8 1. Dünya sağlık örgütü 1986 dan buyana binalardan kaynaklanan hastalıkları tanınabilen hastalık olarak kabul etmiştir. Özellikle insanların işyerlerinde rastladıkları bir grup semptomlardır. bilgisayar. güç kaynakları.1. fax makineleri. yazıcı ve benzeri malzemelerin kullandığı mürekkep toner ve benzeri kimyasallar ile özel kâğıtların vb gibi malzemelerin yaydığı toz ve kokular ciddi kirlilik kaynağıdır.4. devamsızlığın artması.[3.

.I.Klima sisteminin olması 144 .Cebri yoldan havalandırma .Kokular . idari personelden ziyade evrakla uğraşan memurlarda daha fazla risk var • En çok cebri havalandırma olan. boğazda kuruma ve tahriş Gözde batma. .Düşük frekanslı gürültü . kontak lenslerde batma ve tahammülsüzlük Burunda akıntı ya da tıkanma Cilt tahrişi ve kızarıklık bunun yanında ciltte yanma ve kuruma Göğüste sıkışıklık Nefes darlığı Öksürük Tüm toplum bu semptomları gösterdiği halde bazı binalarda çalışan insanlarda daha fazla hissediliyor.1-Nedenleri SBS nin aşağıda belirlenen bir veya birden fazla faktörlerden meydana geldiği düşünülüyor.Uzun süre bilgisayar ekranı kullanma (5 saatten fazla) . harıltılı soluma.Kirletici kimyasal maddeler. ofis binalarında yaygın • Daha çok kendi konfor şartlarını bireysel olarak ayarlayamayan insanlarda • Semptomlar sabahtan ziyade öğleden sonra daha yaygın • Çok zaman iç yüzeyler tekstil ile donatılmıştır.Yetersiz ışıklandırma . [3. kaşıntı yaşarma.4. İZMİR • • • • • • • • • • • Yorgunluk Konsantre kaybı Mide bulantısı ve baş dönmesi Baş ağrısı Boğuk seslilik.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5] • İş yerinden uzak semptomlar azalıyor veya yok oluyor • Ofis binalarında daha yaygınlar • Daha fazla kamu binalarında oluyor.İş ortamında sigara içilmesi .Düşük bağıl nem . döşemelik ve temizleyiciden solvent emisyonu.Yüksek sıcaklık ve yetersiz hava hareketleri .5] .Havasızlık . • Camları açılmayan giydirme binalarda daha fazla 1. 9-12 EKİM 2008.Yazıcı fotokopi.Havada uçuşan toz ve fiberler. [3.Düşük frekanslı flüoresan lambalar Kısaca bina ile ilgili SBS ye neden olabilecek faktörlere de bakacak olursak ** .Kirli ve bakımsız klima sistemi .İş memnuniyetsizliği ve stresi . .1.4.3.

Taze hava dağıtımına ait sistem seçimindeki önem kadar verilen taze havanın kalitesi de çok önemlidir.I. Havanın kirli olmasına yola açan başlıca nedenlere kısaca bakacak olursak. VRF (değişken soğutucu akışkan debili soğutma) + taze hava sistemleri tam havalı sistemlere göre taze hava sağlamada daha uygundur. örnek iç ortam sıcak olunca camı açabiliyorlar ve soğuk olunca kapatabiliyorlar. Bu maddeler CO2. ** Kaynak Deason JP Environ Engg and Policy 1998:37-45] • Bina sakinleri tarafından çevreye bırakılan kirletici maddeler.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yine duvar kağıdı ve halıları yapıştırmak için kullanılan kimyasallar havayı sürekli kirletirler. halı ve döşemelerden toz ve fiberler hava içerisine yayılır. Bu tür yapılarda klima sistemi seçimi çok önemli oluyor. hava kalitesi. Bizi tabi ki bu faktörler arasında havalandırma. Bu işlem hasta olan bir odadaki kirli havayı kolayca diğer odalara taşıyabilecektir. mikroorganizmaları.1. Bu sistemlerde ısıtma ve soğutma işlevini cihazlar görmektedir (fan-coil. Sigara dumanı hava kirliliğinin çok büyük nedenidir. 145 . Yoğuşma suyunun toplandığı tavalardan ve iyi izole edilmemiş borulardan akan sulardan mikro organizmalar klima sistemine geçebilir.4 m) 1. radyatör. su buharını. Özellikle tek kanallı (single. • Tam karışımlı santrallerde yeniden sirküle ettirilen hava bir mekândaki bakteriyi diğer temiz alanlara taşıyabilir. Merkezi olarak yapılan havalandırma sistemlerinde binayı komple kontrol etmek kolay oluyor ancak lokal kontroller zorlaşıyor. • Ofis makineleri: Fotokopi odaları ayrıca egzost edilmiyor ve bu makinelerin yaydığı kimyasallar ve tozlar ortama yayılıyor ise özellikle çok önemli bir kirleticidir. Cam açma ve kapama olanağı çoğunlukla yoktur.2-Havalandırma sisteminin ve kirli havanın SBS ye etkisi Doğal havalandırmada bina sakinlerinin seçenekleri var. • Binadaki dokuma ve döşemeler. Ayrıca karışımlı santral içindeki taze hava oranını her zaman istenilen seviyede tutmak ve arzulanan miktarda odalara göndermek kolay değildir. Hava miktarı azaldığında taze hava miktarı dizayn değerlerinin çok altına düşebilir Fan-coil+ taze hava. Bu tür sistemler ortamlardan aldıkları havanın büyük bir kısmını yeniden ortama basmaktadırlar. Tamamen sabit hava debili klima santralleri (CAV) ile veya değişken hava debili (VAV) klima santralleri ile yapılan ısıtma soğutma ve havalandırma sistemleri SBS açısından daha risklidir. İZMİR - Yetersiz bina bakımı Kamu binası Şehir merkezinde yer alma Su sızıntısı ya da nem sorunu Bina yaşı > 15 Dış ortamdan gelen havanın kalitesi Tavanların alçak olması (< 2. Kirletici maddelerin ana kaynağını oluştururlar. dolayısı ile klima sistemi ve bağıl nem oranı yakinen ilgilendirmektedir. Yüksek katlardan oluşan çoğu yeni ofis binalarında havalandırma merkezi bir klima santralinden cebri olarak sağlanıyor. 9-12 EKİM 2008. Hava birçok mekana tek bir klima santralinden gönderiliyor ise havanın her odaya istenilen miktarda dağıtımı çok önemlidir. • Nemlendirme olmasa bile havalandırma en önemli bakteri taşıyıcı ve yayıcı ortam olabilir. Bu tür makinelerin ayrı bir odada bulundurulmaları gerekir.duct) VAV sistemlerinde kullanıcı oda sıcaklığını ayarlamak için termostatla oynayacak ve hava miktarı azalacak veya çoğalacaktır. VRF vbg) dolayısı ile klima santralleri veya hava sağlayan cihazlar sadece taze hava sağlamakla meşguldürler.3. Özellikle VAV santralleri onlarca değişik mekandan aldığı havayı karıştırmakta ve klima santralinde şartlandırdıktan sonra geri basmaktadır. ihtiva eder. • Taze hava çok kirli ve tozlu bir bölgeden binaya alınıyor olabilir.

Yine Amerika’nın Çevre Koruma Ajansı (EPA) . Sıcaklık gibi nem oranının tek başına SBS ye sebep olma olasılığı yoktur ancak diğer semptomlara katkıda bulunmaktadır. Ancak kaynakların çoğu yetersiz havalandırmayı ve iç ortam havasının kalitesizliğini en büyük neden olarak göstermektedir. çoğunlukla hangi tür nemlendirici kullanıldığına. doğru projelendirilmiş ve temizlik kurallarına uygun monte edilmiş bakımı düzenli olarak yapılan binalarda hastalık riskinin daha az olduğudur. sorumluluğun %50 yetersiz havalandırmaya yüklemiştir. SBS ye yukarda sayılan bir veya birden çok faktör neden olabilmektedir. İZMİR • ABD de yapılan bir araştırmaya göre 800. Geri kalan miktar henüz bilinmemektedir. organizma üremesine ve salmasına uygundur ancak nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. • 30-70 milyon kişi etkileniyor.3-Nem oranı ve nemlendirme sistemlerinin SBS ye etkisi Nemin % 50 civarında olması durumunda mikro-organizmaların hayatta kalmaları zorlaşıyor. göz. a-Soğuk su buharlaştırıcılar su tutma özelliği olan ve hava geçiren bir malzeme üzerinden geçen havanın nemlendirilmesi esasına dayanır.1. Ofisler için tavsiye edilen bağıl nem %40%60 arasındadır.000 ticari binanın 1/3’ünde SBS sorunu yaşanmıştır.organizmaların gelişmelerini teşvik ediyor.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1. daha fazla nem olması rutubete neden oluyor ve mikro. Konfor ve sağlık için önemli olan nemlendirme sistemleri aynı zamanda hastalıklar için önemli riskler içerir.ofis personellerinin % 20-35’i düşük hava kalitesinden dolayı rahatsızlık çektiklerini ve bunun SBS’na katkısı olabileceğini. burun. • SBS nedeniyle sağlık harcamaları 1 milyar dolar • İşgücü kaybı 6 milyar dolar SBS (Sick Building Syndrome) nin tek nedeni klima ve havalandırma sistemleri değildir.3. bu etkinin semptomların bazılarını yaratabileceğine karar verdi. dokumalardan partiküller ve iç veya dış bulaşıcılar takriben hastalık kaynağının %25ni oluşturmaktadır. 1. 1.200.0000 ila 1. çok yüksek nem düşük hava sıcaklığı ile buluşursa cam yüzeylerinde yoğuşmalar başlar. solunum yollarında rahatsızlıklara neden olur. 146 .3. özellikle nemlendiricinin su tutup tutmadığına.1.[5] Dünya Sağlık Örgütü (WHO) SBS’in nedenleri bilinmiyor diyor fakat Strathclyde Üniversitesindeki araştırmacılar delillerin 1970’lerdeki enerji krizinden sonraki yapı değişikliklerinden kaynaklanmaktadır diyorlar.[3] Amerikan Ulusal İş Güvenliği ve Sağlık Enstitüsü SBS için geniş kapsamlı araştırmalar yapmış ve bu araştırmalar sonucunda.[3] İş yerindeki havada bulunan nem oranının birçok nedenden dolayı kontrol edilmesi gerekir. Uçucu (gaza dönüşebilen) maddeler.3.[3] Sonuç olarak binalardaki SBS’ nin ana nedeninin cebri havalandırma olup olmadığını kanıtlamak için yapılan tüm araştırmalar büyük oranda bunun en önemli neden olduğunu kanıtlamıştır. Mikroplardan kaynaklanan düşük hava kalitesi. Nemlendirici ateşinin olma riski. Düşük nem miktarı mukoza zarlarının kurumasına neden olur. Aynı suyun devamlı kullanılması durumunda “ legionella” hastalığı riski vardır. Yine yapılan tüm araştırmalar en hasta yapıların klimalı olduğunu ve en sağlıklı binalarında yine klimalı olduğunu göstermektedir.I.Yaygın olarak kullanılan nemlendirme sistemleri ve SBS’ ye etkileri[3] . Buradan biz klima mühendisleri için çıkan sonuç. Çok yüksek nem yüksek sıcaklıkla birleşir ise insanlarda bunalma hissi uyandırır. Nemlendirici veya hava temizleyicilerden kirlenmiş su havaya yayıldığı takdirde “Pazartesi hastalığı” veya “Nemlendirici ateşi” (humidifier fever) gibi hastalıklara neden olabilir veya mikro-organizmaların bulaşmasına yol açar. 9-12 EKİM 2008. aynı suyun tekrar sirküle edilip edilmediğine ve nemlendiricinin su damlalarını ortama gönderip göndermediğine bağlıdır.

ancak buharla işi olmayan bir ofis binasında durum farklıdır. Bu tür nemlendiriciler birkaç hastalıkta tartışma konusu olmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Emniyetli olmayan diğer sistemler kullanılıyor ola bilinir. [3] -Su sağlanması: Sağlanan su temiz. e-Püskürten dönen disk nemlendirici çoğunlukla nemlendirilecek ortamın içerisine yerleştirilir. Klima cihazları.Nemlendirici sistemler kurulurken alınması gereken tedbirler En önemli tedbir. buharın sterilize etkisinden dolayı en sağlıklı nemlendirme şeklidir. -Bakım: Su damlalarını tutan bölümlerin. Yinede bazı organik yoldan gelişen mikroplar başka yollarla etkisiz hale getirilemiyor ise kullanılması kaçınılmaz olabilir. suyu depolamak için bir tank kullanılacak ise. pisliksiz/mikropsuz olmalıdır.Projelendirme aşaması: HVAC Sistemlerinin seçimini en önemli etkileyen faktörler. Temizliğin sıklığı suyun depolandığı ve cihazın çalıştığı çevresel koşullara bağlı olacaktır.3.3. 1.3. nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. bu durumda diğer tedbirler daha önemli olacaktır. Uygun 147 .Sprey nemlendiriciler ve hava temizleyiciler. genelde iri taneli su damlaları oluşturur. Nemlendirici ateşi olmuş bir yerde. ağır şekilde kirlenmiş su zerreciklerinin ortama girmesini engellemektir. bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. Bakım mutlaka belli dönemlerde ve sürekli olmalı. . Buhar kullanan bir fabrikada ana buhar kazanından buhar almak ve kullanmak oradaki alt yapı ve teknik kadro için çok uygun olabilir.2. Bu hücrenin içinde alt kısımda su haznesi ve suyu püskürtmekte kullanılan pompa mevcuttur. 1. temizleme ve bakım yapıldıktan sonra hastalık devam eder ise sistem komple değiştirilmelidir. merkezi bir buhar üreten cihazdan veya buhar üreten lokal küçük makinelerden sağlanan buhar doğrudan havanın içerisine püskürtülür.1. havanın içerisine püskürtülür. Suyu mümkünse su sağlanan borulardan doğrudan almalı. esas olarak nemlendirme suyuna kimyasal katmak doğru değildir. Klima mühendisine danışılmadan geliştirilmiş olan bir mimari yapıya uygun sistem seçmek ve uygulamak her zaman mümkün olmaz. sistemin bakım ve temizliğini doğru şekilde hiç ara vermeden sürdürebilmektir. Son yıllarda artan hastalık riski ve özellikle tanımlanabilen bir hastalık olan legionella nedeni ile havuz tipi nemlendirme sistemleri konfor klimasında hemen hemen tamamen terkedilmiştir. Bu sistemlerle yapılan nemlendirme sonucunda bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. cihazın tamamının bakımı çok önemlidir. ancak buharın elde edilmesi ve dağıtımı kullanımı her zaman kolay olmaz.I. depo basınçlı su ile yıkanmalı. projelendirme ve montaj aşamasındaki çalışmaların SBS ye etkisi a. Su nemlendirici altındaki bir haznede bulunur. damlaların kanallara sürüklenmemesi için damla tutucular mevcuttur. Mimari projenin oluşumu aşamasında diğer mühendislik disiplinlerinin mimar ile birlikte çalışması çok önemlidir. d-Sıkıştırılmış hava püskürtme işleminde ise çok temiz olarak depolanmış olan su. düzenli olarak yıkama ve depo bakım işlemi yapılmalıdır.1. binanın amacı ve bina sahibinin istekleridir. Buharlı nemlendiriciler en risksiz olan sistemleri oluşturur. c-Buhar enjeksiyonu. 9-12 EKİM 2008. dönen disk. Bunun için ilk yapılması gereken doğru sistemi seçmek. su ağır bir şekilde kirlenir. f. Daha çok klima santralarında nemlendirici bir hücre bulunur. çabucak buharlaşan ince bir sprey oluşturur. Suyun kaçmasını önlememiz gereken bölümlere gerçekten suyu kaçırmamalı ve bakteri üremesini engellemeliyiz. kanalları ve boruları için yeterli ve uygun yer ayrılmadan tamamlanan mimarilere sistem uydurmak ve doğru olarak projelendirmek çok zordur. Nozullardan su. Bu tür sistemlerde hastalık vakalarına rastlanmıştır.Suyun tedavisi için kimyasal maddeler: Bina sakinlerine olan potansiyel zararlarından dolayı. sıkıştırılmış hava yardımı ile ortama bir dizi sprey yardımı ile püskürtülür.4 Klima Sisteminin. Pompa ile su nozullara sevk edilir. İZMİR b-Sıcak su buharlaştırıcı bir hazne içerisinde ısıtılan su buharlaşarak üzerinden geçen hava akımına karışır. -Temizleme ve dezenfekte etmek: Özellikle sistem sprey veya püskürtme türünden ise su depoları ve nemlendiricilerin düzenli olarak temizlik ve bakımları daha önemli bir konu olmaktadır.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Uygun yerlere konulmayan klima santralleri asma tavanlardaki kanal kargaşasını arttıracak ve düşük asma tavana yol açacaktır. . 9-12 EKİM 2008. .Borulara toz ve benzeri kirleticiler girmiş ise vakumlu bir sistem veya basınçlı hava ile temizlenmelidir. bina içinde pis su çukurları ve yağ tutucu gibi yerlerin lüzumundan fazlasını projelendirmek zorunda kalacaktır. . . kanal ve boru parkurları belirlenmeden yapılan klima ve tesisat sistemlerinde muhtemelen aşağıdaki sorunlardan birisi veya birkaçı aynı anda yaşanacaktır. Kirlenmiş kanalları temizlemek çok zordur. SBS ye katkıda bulunmayacak bir HVAC tesisi ancak bir bütün olarak inşaatın da temiz olduğu bir şantiyede mümkündür. Boru ve kanal devrelerine aksesuar montajı ve bakımı zor yapılacaktır.Boruların uçları montaj yerine nakledilene kadar kapalı tutulmalı. Sonuç olarak mimarinin gelişim ile birlikte kurgulanmamış sistemler genellikle daha fazla enerji tüketirler. SBS ye katkı yapacak faktörler içerirler. Temizlik esnasında mecbur kalmadıkça kimyasal madde kullanılmamalıdır.Montaj öncesi klima malzemelerinin tamamı kuru ve temiz tozdan uzak bir depoda tutulmalıdır.Temiz hava yapılar için hayati önem taşıdığına göre yapıya en uygun yerlerden toz duman gibi unsurlardan en uzak temiz yerlerden hava alınamayacaktır. . .Kule gibi dış üniteleri temiz ve yapıda görüntü çirkinliğine yer açmayacak yerlere konulamayacaktır. . dirsek sayısı artacaktır. . b-Montaj aşaması Montaj aşamasındaki en önekli faktör temizliktir. enerji kullanımında optimum rakamları yakalayamayacak belki sağlıklı enerji paylaşımını yapamayacak. bazı noktalarda standart ve kriterlerden sapmak zorunda kalacak. . mesai bitiminde açık boru uçları kapatılmalıdır. uzaklaştırmak kolay olmayacaktır.I.Yapıya yeterli taze hava dağılımı yapmakta zorlanacaktır. Kanal içerisinden akan havanın doğrudan insanların solunum yoluna ulaştığı düşünülürse kanal temizliği ve bakımının ne kadar önemli olduğu görülür. .Klima mühendisinin arzusu dışında oluşan zorunlu kanal ve boru hatlarının montaj ve bakım maliyetleri artacaktır.Küçük ve basık klima odaları cihazla servis vermeyi zorlaştıracak filtre temizliği gibi en gerekli bakım işlemi bile sağlıklı yapılamayacaktır. temizlik ve bakım kolay değildir. Basık ve dar hacimlerdeki bu zorlamalardan dolayı kanal ve boru devrelerinde kullanılan dirseklerin adeti artacaktır buda pompa ve fanların basma yüksekliğini artıracak fan ve pompaların ses seviyeleri ve enerji giderleri artacaktır. İZMİR makine daireleri. .Kanal imalatında kullanılacak saclar veya asıma hazır kanallar suya toza maruz kalan alanlarda bekletilmemelidir.Yeterli havalık ve armatür ile donatılmamış olan pis su hatlarında koku riski oluşacaktır. . 148 . . daha sesli cihaz ve sistemi içerirler. .Borular kesinlikle kuru yerde depolanmalı ve boruluma yapılan alanlarda ıslak olmamalıdır. egzoz havasının taze hava alış ağzından mümkün olduğunca en uzağa ve çatı seviyesine atmakta zorlanacaktır. Kanal ve borular lüzumsuz yere bir birini keserek asma tavan kotunun düşmesine neden olacak. .Yapıdaki kirli havaları en uygun noktadan.Klimacı o yapıya en uygun sistemi seçemeyecek.Küçük ve basık makine ve klima santral odalarında kanal ve boruların standartlara uygun montajı yapılamayacaktır. küçük hacimler yeterli sesi yutamayacaktır.Pis suların bina içinde toplanması ve uzaklaştırılması uygun olmayan şartlarda gerçekleşecek. Klima mühendis. . Bu güzergahlarda yeterli açıklık yok ise su ve hava hızları artacak küçük kesitli kanallarda temizlik zorlaşacaktır.

Önceden montajı yapılmış tüm makine ve armatürler işletmeye alınana kadar üzerleri kaplanarak korumaya alınmalıdır. Halı. nemli paspas ile paspaslanır ve parlatılır.3.1. ancak sık sık temizlik yaparak oluşacak kâğıt tozu ve kimyasallar yok edilmeli. açılan bu kaplamalar havayı bloke edebilir veya kirletebilir.Yazıcılar. Bunlar fırçalanıp. Eğer semptomlar devam ederse buharlı temizleme düşünülmeli. . . Perdelerin düzenli yıkanması gereklidir. . . koltuk gibi dokuma malzemeler soğuk şampuan lama metodu ile temizlenmeli. halıların. Vakumlar yüksek verimli filtreler ile donatılmalı veya su içerisine toz toplayan temizleme makineleri kullanılmalı. 1. parlak ve cilalanmış yüzeyler nemli paspas ile toz almaya yardımcı oluyor. Özel üretilmiş kanal ses izole malzemesi kullanılmalıdır. toz toplayıcı torbaların ve benzeri malzemelerin yıprandığında zamanında değiştirilmesi ve bakımlarının yapılması da son derece önemlidir.Tüm bu temizlik işlemlerini yapan aletlerin. .Fotokopi makineleri. evraklar insanların bulunmadığı odalarda düzgünce vakumlu temizliğe elverişli şekilde depolanmalıdır.Sert taban yüzeyler.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. paspasların.s normal toz tutma alanlarıdır. . telefon v. Özellikle As-Built gibi projelerin 149 . Bu tür teknik servis elemanlarının sağlamış olduğu hizmetler dışarıdan servis alınarak yapılan bakım ve servis hizmetlerine göre daha başarılı ve daha sağlıklıdır. . perdelerin temizlenme şekil ve periyotları dikkatle planlanmalıdır.Dağınık kâğıt ve kitap yığınları sırf toz yaratmakla kalmıyor kolay temizlenemediği için toz birikimine neden olur. İZMİR . sandalye. Bu nedenle çalışma alanları çok güzel kurgulanmalı.Kanal izolesinde yapışkan tür izole çivisi kullanılıyor ise bu çivilerin yapıştırıldığı kanal yüzeyleri mutlaka yapıştırmadan hemen önce hafif nemli bir bez ile silinmelidir. 9-12 EKİM 2008.Yumuşak döşemelerin. . Kâğıt tozu ve diğer tozların giderilmesi için vakumlu temizleyici kullanılması tavsiye edilir. . ayrı bir odada olmalı bu hacmin kirli hava tahliyesi bağımsız olmalı binada bulunan santral dönüş havassına karıştırılmamalı. .Kanal içerisine ses kesmek veya daha başka amaçla kaplanan malzemeler lifli havaya uçucu madde aktaran cam-yünü türü malzeme olmamalıdır. Panjurlar günlük vakum gerektirir. Temizlikte kullanılan maddeler SBS ye ilave potansiyel kaynak oluşturmamalıdır.Kanal içine çıkma riski çok fazla olduğundan kesinlikle yapıştırma türü çiviler ile kaplama yapılmamalıdır. Binalar işlevlerine ve kapasitelerine göre muhtelif merkezi veya münferit klima ve tesisat sistemine sahiptir. Çoğu teknik servis ve bakım elemanları inşaat döneminden kalmakta dolayısı ile asma tavan altında kalan boru ve kanal güzergâh ve armatür yerlerini çok iyi bilmektedirler. bu tür hizmeti veren elemanlar binaları kolay tanıyamazlar ve sistemleri kolayca algılayamazlar.1. süpürge ve benzeri aletler zamanında bakımlarının yapılması ayrıca fırçaların.3. 1. bu cihazların ve kablolarının her gün nemli bezile silinmesi gerekir. Genellikle teknik servis hizmetleri her binanın kendi bünyesinde bulunan ekiplerle sağlanmaktadır. Bu oda ve fotokopi makinesi düzenli temizlenmeli kimyasal ve kâğıt tozu yok edilmeli. Dosyaların masalardan taştığı evrakların karışık şekilde dolaştığı dağınık ve tozlu bir ofis huzursuzluk kaynağıdır ve çalışana huzur vermez. fotokopi makineleri kadar kirletici değiller. Dışardan servis veren firma sayısı son yıllarda artmaya başlamıştır. .5-Tertip ve Temizliğin SBS ye etkisi Düzgün planlanmış çalışma alanları çalışma verimini etkiliyor.Camların içerden en az ayda bir kez dışardan yılda en az iki defa silinmesi gerekiyor. .Sert çalışma yüzeyleri kuru bir şekilde silinmemeli silmede kullanılacak malzeme mutlaka ıslak olmalı.Mekanik tesisatın temizliği ve bakımın çok önemlidir. vakum ünitelerinin.I. . Çok büyük olan ofis ve benzeri binalarda teknik servis tüm bakım işlerini yapmakta ve klima sistemi ile birlikte diğer binaya hayat veren mekanik ve elektrik donanımlarının çalışmasını sağlamaktadırlar. aksi takdirde toz ve kir nedeni ile çiviler zamanla açılacak ve kanal izolasyonu dağılacaktır.6-Bakımın SBS ye etkisi Bakım temizlikte birlikte bina sağlığını ve dolayısı ile çalışanları etkileyen en önemli faktörlerden birisidir.Bilgisayar donatımı.

İZMİR bulunmadığı binalarda binadaki boru ve kanal güzergâhları ile kanal ve borulara ait armatürlerin yerlerini kolay kolay bulamazlar ve servis veremezler. “legionella” hastalığının en önemli kaynağı olarak bilinir. Makine dairelerine bırakılan her su zerresi ve buharın burada bulunan cihazları yıpratacağı unutulmamalıdır. bu nedenle özel bakım ve kontrol gerektirir. insanlar için çevresel yaşam koşulları son derece sınırlı bir sıcaklık aralığı ve bu sıcaklığa bağlı nem ve benzeri parametrelerle ilgilidir. Ali Çetin Gürses “Klima Ders Notları” [2]. yağ. bu kapalı devredeki kule suyu sürekli kontrol edilmelidir Yoğuşma sularını toplayan tavalar ve bunların tahliye hatları sürekli denetlenmeli suyun tahliye edilmesi bir yerlerde birikmesi engellenmelidir. Hayati öneme sahip olan malzemeler mutlaka binaya ait teknik servisin stoklarında bulundurulmalı Yedek olarak kurulmuş fan.I. SOYER Ö UYSAL “Hasta Bina Sendromu” Astım Alerji İmmünoloji 2005. KAYNAKCA [1]. özellikle klima ve tesisat sistemlerinde bakım kitaplar dolusu program ve ayrıntı gerektirecek kadar geniş ve kapsamlı bir konudur. Dr. bina üzerinde olumlu ve olumsuz bir dizi etki yaratmaktadır.Prof.Evyapan Fatma “Sağlıksız Bina Sendromu (SBS)” Türk Toraks Derneği Mesleki ve Çevresel Akciğer Hastalıkları Sempozyumu. etrafta bakteri üremesine yol açacaktır.. Kapalı devrelerde dolaşan suların PH ve diğer kimyasal denetimleri her gün yapılmalı ve istenmeyen şartlardaki suyun boruları ve sistemi kirletmesi ya da eritmesi önlenmelidir. Tüm makine ve klima dairelerinin son derce kuru ve temiz olması sağlanmalıdır. arızada yapılan işler. Bakım esnasında doğru bakım prosedürünün izlenmesi. Kaba başlıklarla mutlaka olması gereken işler. Bu tahliye boruları üzerine konulacak şeffaf hortum veya gözetleme camları ile suyun akışı izlenmelidir. izoledeki delik ve yırtıklar bu yüzeylerde terlemeye ve dolayısı ile borularda ve armatürlerde çürümeye neden olur. Pompa salmastralarından ve boru ek yerleri ile armatür bağlantı noktalarından su kaçağına bir damlada olsa asla müsaade edilmemeli. sonuç ve tarihlerini içeren detaylı bakım cetvelleri hazırlanmalı veya mevcut cetvellere işlenmeli Bakım esnasında üretici firmanın görüşü firmanın önerdiği yedek parça. Yine bu terleme sonucunda biriken sular.Tuncer A. Maalesef ülkemizde zemini ıslak. pompa gibi cihazlarda eş zamanlı kullanım sağlanarak bu aletlerin karıncalanma ve paslanmaları önlenmeli Özellikle hava filtreleri tavsiye edilen aralıklarla yenilenmeli.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sağlıklı binaların yaratılmasında klima mühendislerine sistem seçiminden başlayarak büyük sorumluluk düşmektedir. ya da su birikintisi dolu makine daireleri çoğunluktadır. Yaşanan ortamdaki hava kalitesi ve diğer gürültü ışık gibi faktörler.14-15 Aralık 2006 Ankara [5]. - SONUÇ Bu çalışmadan da görüleceği gibi.ODE Teknik Yayınları No: G 20 Eylül 1999 [3]. Her bakım sonunda arıza listeleri nedenleri. kullanıldığı yer çok olumsuz şartlarda ise bu süre üretici firmaların verdiği sürelerden kısa tutulmalı Soğutma sistemi gibi boru ve armatürleri terlemeye maruz olacak sistemlerde izolasyon bakımı çok önemlidir. rulman. Prüjör ve diğer hava alma maksadı ile yerleştirilen cihazlardan atılan sular ortama bırakılmamalı makine dairelerine yayılmadan ve ortamda buharlaşmadan tahliye edilmelidir. Mutlaka her cihazın bakımını deneyimli kişiler yapmalı. kayış ve benzeri yedek parçaların kullanılması Tavsiye edilen aralıklarda kullanılan malzemelerin yenilenmesi. Soğutma kuleleri. filtre. 9-12 EKİM 2008.Roster Jark “Sick Building Syndrome” E&FN SPON -1997 [4]. 3 (2):97-102 150 . Çok planlı ve periyotlara ayrılmış bakım programı. Bakım.

farklı dış hava ve su sıcaklıkları için çalıştırılmış ve sistem davranışının değişimi gözlenmiştir. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı transfer katsayılarının. Buharlaştırıcı tarafı ısı değiştirgeci kızdırma ve buharlaşma bölümlerinden. Lee ve Yoo tarafından yürütülen çalışmada ise.Serhan Küçüka* Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü * e-posta: serhan. Soğutma çevrimlerinin sayısal olarak modellenmesi hakkında literatürde farklı çalışmalar mevcuttur. Dış hava sıcaklığının değişmesi ile birlikte.kucuka@deu. akışkanın yoğuşturucu ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki termodinamik durumları hesaplanmıştır. Diğer yandan. Modelden elde edilen sayısal sonuçlar kullanılarak Soğutma gurubunun kapasite ve etkinlik katsayısının dış ortam sıcaklığına bağlı değişimi eğriler halinde sunulmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ε-NTU yöntemi.tr ÖZET Bir su soğutma gurubunda yoğuşturucu üzerinden geçen hava sıcaklığının ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığının değişiminin soğutma performansına olan etkisi araştırılmıştır. yoğuşturucu tarafı ise kızdırma. uyumlu olduğu gözlenmiştir. nemli havanın buharlaştırıcıdaki entalpi değişimini ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı taşınım katsayılarını esas alan bir model kullanılmıştır. Buna göre hiçbir deneysel veriye ihtiyaç duymadan sadece katalog verileri kullanılıp. Hesaplanan akışkan debisine göre 151 . kompresör emiş hacminin ve isentropik veriminin. Bu veriler yardımı ile. değişen hava ve su sıcaklıkları için yoğuşturucu ve buharlaştırıcıda gerçekleşen ısı geçişi ε-NTU yöntemi ile hesaplanmıştır. buharlaştırıcı 1.D.edu. Bu çalışmada farklı hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevrimi performansının değişimini inceleyebilmek amacı ile. Soğutucu akışkanın yoğuşturucuyu doymuş durumda terk etmesi için gerekli yoğuşma basıncı öngörülerek. Spitler. Jeffrey Hui Jin ve J. İZMİR HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ BİR SOĞUKSU GURUBUNDA DIŞ SICAKLIKLARIN DEĞİŞİMİNİN SOĞUTMA KAPASİTESİ VE ETKENLİĞİNE ETKİSİ Serkan Sunu . sistemin tüm çalışma noktalarını etkilemektedir. yoğuşturucu yüzey alanının değişimine bağlı olarak soğutma etkinliğinin değişimi hesaplanmıştır. yoğuşturucusu hava soğutmalı ve buharlaştırıcı tarafında su soğutulan 4 kW kapasiteli bir soğutma sistemi kurulmuştur. Yoğuşturucu tarafı hava soğutmalı bir soğuk su üretim grubu (chiller) tesis edilerek. Lee ve Yoo tarafından geliştirilen model basitleştirilerek kullanılmıştır. sudan suya ısı pompaları için bir parametre tahmin modeli geliştirmişlerdir. 9-12 EKİM 2008. soğutma etkinliği. yoğuşturucu. Scroll tip kompresör ve termostatik genleşme vanası kullanılan. bir ya da birkaç parametreyi eşzamanlı olarak tahmin ederek sistemi oluşturan elemanların kapasiteleri tespit edilebilmektedir. sistemin herhangi bir noktasında olan sıcaklık ve basınç değişimi. yoğuşma ve aşırı soğuma bölgelerinden oluşmaktadır. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcının ısı transferi kapasitelerinin çalışma etkinliğine etkisi tartışılmıştır Anahtar Sözcükler: Soğutma çevrimi. buna göre ısı yükü ve akışkan debisi hesaplanmıştır. benzeşim modeli. Yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığı ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığı değiştirilerek sistemin buharlaşma ve yoğuşma basınçlarının değişimi izlenmiştir. Sistem bilgisayar ortamında modellenerek. yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma ve buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarlarının bilindiği varsayılmıştır. Havanın giriş hızına bağlı olarak ısı taşınım katsayısı belirlenmiş ve ε-NTU yöntemi yardımı ile ısı transferi miktarı hesaplanmıştır. farklı çalışma koşullarında sistemin dinamik davranışı izlenmiştir. yoğuşma basıncı ve buna bağlı olarak sistemin tamamındaki çalışma noktaları değişmektedir. Farklı hava ve su sıcaklıkları için soğutma sisteminin performansının belirleneceği sayısal bir model geliştirilmiş ve sonuçlar deney sonuçları ile karşılaştırılarak. Değişen dış hava sıcaklığına bağlı olarak yeni bir yoğuşma basıncı öngörülmüş.I. GİRİŞ Bir soğutma çevriminde.

standartlarda kullanılan bir yöntemdir [ASHRAE 116]. Kanaldaki hava akışı 3000 m3/saat debili bir radyal fan tarafından sağlanmaktadır. Sistemde kullanılan soğutucu akışkan R-134a olup. Sistemin su tarafında ise. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun ısıl kapasitelerine ve kompresörün emiş kapasitesine bağlı olarak. 2. 2 ton kapasiteli bir su tankı bulunmaktadır. İZMİR buharlaştırıcının ısıl yükü ve kompresör emiş hacmi değişecektir. buharlaştırıcı. Tanktan sağlanan su buharlaştırıcı üzerinden geçirilerek soğutulmakta ve tanka geri döndürülmektedir. Sonuçta. Yaklaşık 10 m2’lik ısı transfer yüzeyine sahip 5 kW kapasiteli yoğuşturucu galvanizli sacdan yapılmış 0. Bu kanalın içinde havanın kütlesel debisinin ölçülmesini sağlayan 4 adet lüle bulunmaktadır (Şekil-2).65 m2 kesitinde ve 2 m boyutlarındaki kanal içine yerleştirilmiştir.65x0. DENEY DÜZENEĞİ Deney düzeneği temel olarak yoğuşturucu. Copeland Scroll ZR 28K3 – PFJ – 522 model.5 kW anma kapasitesinde scroll tip kompresör kullanılmaktadır.1 Deney düzeneği şematik gösterimi Yoğuşturucu üzerinden geçen hava debisinin belirlenebilmesi için kanalın sonuna 0. buharlaşma ve yoğuşma basınçları ve soğutucu akışkan debileri birbiri ile uyumlu olacak şekilde iterasyonla hesaplanmış ve yeni çalışma durumu belirlenmiştir. soğutma sisteminin farklı çalışma koşulları için sayısal benzeşimi gerçekleştirilmiştir. Hava debisinin lüle plakası ile ölçümü.55m2 kesitinde ve 1 m uzunluğunda bir ölçüm kanalı eklenmiştir. 3. Elektrikli su ısıtıcıları kullanılarak tanktaki su sıcaklığının sabit tutulması sağlanmaktadır. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.55x0. Benzer işlemin farklı dış hava giriş sıcaklıkları ve soğutma suyu giriş sıcaklıkları için yapılması ile. Yoğuşturucu öncesine yerleştirilmiş olan 2 adet 8 kW’lık elektrikli ısıtıcı hava sıcaklığının istenilen düzeye getirilmesi için kullanılmaktadır. Lüle Genleşme Vanası Gözetleme Camı Kurutucu Filtre Kompresör Buharlaştırıcı Ampermetre Yoğuşturucu Ventüri Elektrikli Isıtıcılar Su Isıtıcı Su Tankı Hava Akışı Pompa Fan Şekil . 152 .I. kompresör ve genleşme vanasından oluşmaktadır (Şekil -1).

3 Deney Düzeneği Genel Görünüşü 153 . Şekil . 9-12 EKİM 2008.Agilent 34970A Data Acquisition Unit) bağlanmış ve belirli aralıklarda ölçüm yapması üzere ayarlanmıştır. Kontrol panelinin üstündeki Bourdon tipi analog basınçölçerler ile de aynı noktaların basıncı tespit edilmiştir. Deney düzeneğinin genel durumu Şekil-3 te gösterilmiştir. sürekli kayıt yapan bir bilgi kaydediciye (Hp. buharlaştırıcı.2 Ölçüm lülesi ve lüle plakası Soğutucu akışkanın yoğuşturucu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu ısıl çiftler. İZMİR Şekil . kompresör ve genleşme vanasına giriş ve çıkış sıcaklıklarının ve hava ve su sıcaklıklarının ölçülmesi için gerekli yerlere T-tipi ısıl çiftler yerleştirilmiştir.I.

her deney için sıcaklıklar. kompresörde akışkana aktarılan işin toplamına eşit olmalıdır. Kompresöre verilen güç. Deneylerde bir noktada alınan 20 değerin en küçük ve büyüğü arasındaki fark 0. yoğuşturucuda çevreye atılan ısı. Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Kullanılan R134a soğutucu akışkanının ölçülen sıcaklık ve basınç değerlerine karşı gelen termodinamik özellikleri. Soğutucu akışkanın kütlesel debisi kompresör gücü ve akışkanın entalpi değişiminden hareketle hesaplanmıştır. 3. yeterli soğumanın sağlanamaması yüzünden soğutucu akışkan yoğuşturucuyu ıslak buhar durumunda terk etmiştir. Deneylerde aynı zamanda. soğutucu akışkanın faz değişim sıcaklığı ile dış akışkan (su veya hava) arasındaki logaritmik sıcaklık farkı olarak tanımlanmıştır. Bu yöntemle hesaplanan yoğuşturucu yükü havaya aktarılan ısı ile karşılaştırılmış ve aradaki farkın %3. debiler ve akım miktarları ölçülmüştür. soğutulan suyun kütlesinden ve sıcaklık değişiminden hesaplanır.5 mertebesini aşmadığı görülmüştür (Tablo-2). Yoğuşturucunun ısıl kapasitesi. Sıcaklıkların ölçümünde. Deney sonuçları Tablo-1 de verilmiştir. Yoğuşma ve buharlaşma basınçları giriş ve çıkış basınçlarının ortalaması ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ise karşı gelen sıcaklıklar olarak kabul edilmiştir. & mr = 0. her noktada 2s ara ile 20 ölçüm alınmıştır. Buharlaştırıcıda çekilen ısı. Aktarılan ısı miktarının ve logaritmik sıcaklık farkının bilinmesi durumunda bir ısı değiştirgecinin birim sıcaklık farkı için ısı aktarım kapasitesi UA = & Q ΔTlm (6) bağıntısı ile hesaplanır. Kompresör yüzey sıcaklıklarının ölçümü ile.1. deneylerde yoğuşturucu giriş ve çıkışı arasında 20 kPa ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışları arasında ise 30-40 kPa basınç farkı okunmuştur. Yoğuşturucudaki logaritmik sıcaklık farkı 154 . Logaritmik sıcaklık farkı. ηisen = & mr × ( h2 s − h1 ) W (3) Kütlesel debi akışkanın özgül hacmi ile çarpılarak kompresör emiş hacmi hesaplanmıştır. kompresör gücünün yaklaşık %5 inin çevreye ısı olarak yayıldığı gözlenmiştir. buharlaştırıcıda çekilen ısı ile. DENEYLER Deneylerde buharlaştırıcıya gelen su sıcaklığı değiştirilerek. Akışkanın yoğuşturucudan çıkış entalpisi ise. havanın kütlesel debisi ve sıcaklık değişiminden hesaplanmıştır. Ancak. CATT2 programı yardımı ile hesaplanmıştır.I. I kompresör akımını (A) ve V gerilimi (220 V) göstermek üzere W = I × V × Cosϕ (1) bağıntısı ile hesaplanır. & & V = mr × v1 h3 = h2 − (4) & Qyoğ & mr (5) bağıntısı ile hesaplanır. Buharlaştırıcıya giriş entalpisi yoğuşturucu çıkış entalpisine eşittir. İZMİR 3. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun yüzey alanı ile toplam ısı geçiş katsayısının çarpımını gösteren ısıl aktarım kapasiteleri değerlendirilmiştir.2°C‘ı aşmamış ve ölçüm noktası sıcaklığı olarak ortalama değer kullanılmıştır. Kompresörde akışkana aktarılan güç. basınçlar. 9-12 EKİM 2008. kompresör gücünün %95 i olarak kabul edilmiştir. Diğer yandan.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tablo-1 den görüleceği gibi. Deney sonuçlarının incelenmesinden anlaşılacağı gibi.95 × W h2 − h1 (2) İsentropik kompresör verimi kompresör gücünün isentropik durum değiştirme işi ile karşılaştırılmasından hesaplanır. yapılan deneyler çevrimin genel karakteristiğinin elde edilmesi açısından yeterli görülmüştür.

75 1 Su Giriş Sıcaklığı Soğutma Kapasitesi (kW) Soğutma Etkenlik Katsayısı ΔTlm .54 53.245 3.65 41. Hava Giriş Sıc.8 42.5 2 Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 21.64 42.65 41.78 1.69 34.I. giriş ⎟ ⎜T ⎟ hava .66 53 5.114 3.84 41.89 16.83 1.çıkış Şekil .17 14.91 13.62 16.55 14.981 1.4a Deney sıcaklıklarının değişimi 24 22 Soğutma Kapasitesi (kW) 3 3.277 3.71 52.76 9.69 34.5 Sıcaklık (°C) 20 18 16 14 12 10 Soğutma Etkenlik Katsayısı 1.79 1.85 14.58 12.2 52.68 54.1 3.345 3.67 42.18 34. Test 10 Test 11 Test 12 21. soğutma kapasitesinin ve etkinlik katsayısının değişimi (7) ⎛T − Tyoğuşma ⎞ ln ⎜ hava .62 16.13 17.85 53.78 34.79 20. 9-12 EKİM 2008.84 1.65 Şekil .24 13.77 2.85 53.4 35.21 18.81 1.56 20. Buharlaşma Sıc.5 8.6 7.75 3.79 34.56 20.13 19.68 54.58 16.166 3.83 1.8 8.96 54.13 3.55 14.93 42.4 34.293 3.36 17.61 42.48 13.1 5.85 18.44 53 4.91 41.77 35. Su Çıkış Sıc.2 6. yoğ = Thava .76 1.69 15. giriş − Thava .23 15.87 1.85 14.57 41.055 2.02 11.59 34.1 54.02 34.22 12.86 1.86 1.84 42.89 16.86 18.81 1.5 Su Giriş Sıcaklığı 2.95 5.çıkış − Tyoğuşma ⎠ ⎝ Buharlaştırıcıdaki logaritmik sıcaklık farkı ise 155 .38 3.21 18.13 19.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR 60 50 Sıcaklık (°C) 40 30 20 10 0 Test 1 Test 2 Test 3 Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Su Giriş Sıc. Hava Çıkış Sıc.79 20.43 35.4b Su giriş sıcaklığının.039 3.23 15.56 53.24 13. Yoğuşma Sıc.56 43 7.406 3.75 34.36 17.88 15.

Çevrim üzerinden hesaplanan buharlaşma ve yoğuşma ısı yükleri ilk değerleri sağlamadığı takdirde. Bu bağıntılarda. ısı yükleri değiştirilerek döngü tekrarlanmaktadır. & ⎛ ⎞ Qy Ty = Thava .buh = Tsu .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. hava ve soğutucu akışkanın Deney düzeneğinin farklı noktalarındaki sıcaklıkları grafik olarak gösterilmiş ve soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısının su giriş sıcaklığı ile değişimi verilmiştir (Şekil 4a. buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarını ve bunlara bağlı olarak soğutma sisteminin kapasite ve etkinliğini hesaplayabilmektedir. 4b). BİLGİSAYAR MODELİ Sıcaklık ve diğer değişkenlerin etkisi altında sistemin dinamik davranışını izleyebilmek amacı ile sayısal bir model geliştirilmiştir. Geliştirilen model. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu ısı yükleri tahmin edilerek önce buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları hesaplanmakta ve bu sıcaklıklar kullanılarak soğutma çevriminin termodinamik noktaları elde edilmektedir. ε b = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAb ⎞ ⎟ & ⎝ Csu msu ⎠ . 9-12 EKİM 2008. Buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarı termostatik vana tarafından belirlenmektedir.çıkış − Tbuharlaşma ⎠ (8) Şeklinde yazılabilir. ε y = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAy ⎞ ⎟ & ⎝ Chava mhava ⎠ (9a. geliş + ⎜ ⎜ ε ×C m ⎟ ⎟ & hava hava ⎠ ⎝ y (10a. geliş − ⎜ ⎟ & ⎝ ε b × Csu msu ⎠ . Su. 3. Model sonuçları Deney sonuçları ile karşılaştırılarak uyumlu oldukları görülmüştür (Şekil 5). giriş buharlaşma ⎟ ⎜T ⎟ ⎝ su . b alt indisi buharlaşma ve y alt indisi yoğuşma tarafını göstermektedir. giriş − Tsu . Buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun etkinlikleri.çıkış ⎛T ⎞ −T ln ⎜ su .b) bağıntıları ile hesaplanır. 156 . hava ve su geliş sıcaklık ve debilerine bağlı olarak. yoğuşma ve buharlaşma tarafı (UA) faktörlerine. hava ve su debileri değiştirilmediği takdirde ısı aktarım kapasitesi (UA) sabit kabul edilebilir. İZMİR ΔTlm . Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanları belirli olup.I. Sabit devirli kompresörle işletilen bir soğutma sisteminde soğutma kompresörünün emiş hacmi değişmemektedir.b) buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları ise & ⎛ ⎞ Qb Tb = Tsu . Soğutma çevrimini etkileyen bağımsız parametreler yoğuşturucuya gönderilen soğutma havasının ve buharlaştırıcıya gelen suyun geliş sıcaklıkları olmaktadır. 2007]. ısı transferi miktarlarını. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise çalışma şartları içinde sınırlı miktarda değişmesi beklenir. Çalışmada geliştirilen matematiksel modelde [Sunu.

77 41.84 9.15 Test 5 80.43 10.36 51. İZMİR Tablo-1 Deney sonuçları Ölçüm Noktası Kompresör çıkış sıc.02 33.667 0. (°C) Su çıkış sıcaklığı (°C) Çevre sıcaklığı (°C) Hava akışı kütlesel debi (kg/s) Su akışı kütlesel debi (kg/s) Kompresör çıkış basıncı (kPa) Yoğuşturucu çıkış bas.95 Test 8 80.00 20.85 34.76 42.67 34.17 33.29 51.667 0.(°C) Kompresör giriş sıc.03 52.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.06 15.48 33. (°C) Buharlaştırıcı giriş sıc.26 51.26 Test 2 79.667 0.00 Test 7 80.13 17.86 33.60 19.36 15.52 0.21 16.58 34.34 50.74 10.18 35.313 1460 1440 390 350 8. (kPa) Buharlaştırıcı giriş bas.66 52.99 54.78 42.75 11.28 0.19 50.79 18.313 1480 1470 400 370 8.65 0.01 53.22 0.89 10.10 17.667 0.667 0.30 Test 4 80.51 34.95 53.65 15.40 20.34 0.21 34.12 51.08 34.68 0.667 0.I.65 14.90 9.24 34.93 7.21 6.30 8.313 1500 1480 430 390 8. (kPa) Kompresör akımı (A) Test 1 79.68 8.667 0.30 12.66 41.04 35.04 50.93 Test 9 80.10 16.24 Test 3 80.60 15.667 0.92 11.45 0.313 1490 1470 420 380 8.53 0.57 33.667 0.85 12.41 10.69 33. (kPa) Kompresör giriş bas.69 41.43 43.56 18.13 33.313 1450 1430 380 340 7.667 0.74 49.313 1430 1410 360 320 7.26 6.313 1420 1400 350 320 7.40 21.82 11.03 50.89 14.95 16.95 0.44 34.36 51.82 Test 10 80.08 52.02 42.69 41.57 0.14 8.65 14.77 Test 12 80.89 35.62 15.02 5.58 33. (°C) Genleşme vanası giriş sıc.91 33.80 42.79 42.13 54.21 14.74 157 . (°C) Buharlaştırıcı Su giriş sıc.94 34.22 33.77 5.24 12.38 54.23 13.667 0.92 54.04 50.02 53.40 0.33 52.06 53.59 41.92 34.55 13. (°C) Yoğuşturucu çıkış sıc.84 Test 11 80. 9-12 EKİM 2008.20 18.50 13.06 Test 6 79.313 1490 1470 410 380 8.88 33.313 1430 1410 370 340 7.91 7.313 1400 1380 340 310 7.53 11.18 42.47 51.(°C) Yoğuşturucu Hava giriş (°C) Hava çıkış sıc.313 1460 1440 400 365 8.667 0.74 14.313 1460 1440 375 345 7.84 13.63 0.

591 0.20 1420 53.745 0.749 312.87 0.313 1.060 0.82 0.038 0. İZMİR Tablo-2 Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Test 1 Hava debisi (kg/s) Su debisi (kg/s) Kompresör işi (kW) Kompresörden olan ısı kaybı (kW) Buharlaşma basıncı (kPa) Buharlaşma sıcaklığı (°C) Yoğuşma basıncı (kPa) Yoğuşma sıcaklığı (°C) Kompresör emişi kızgınlığı (°C) Soğutucu akış.313 1.248 2.5 7.85 5.334 0.01 0.977 315.313 1.671 0.578 0.325 0.671 0.062 7.749 0.671 0.60% 0.338 0.758 315.066 7.25 0.350 0.709 0.24% 0.588 0.468 2.039 0.056 7. UA.324 Test 5 0.85 5.313 1.671 0.75 4.813 0.091 395 8.85% 0.720 0.85 5.56 6.41% 0.925 1.327 0.33 0.323 Test 3 0.055 7.589 0.66 0.328 0.75 5.033 0.64 1450 53.036 0.307 0.77 1410 52.74 4.74% 0.678 314.261 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.313 1.857 1.88 0.087 360 5.247 2.24 0.87 0. (m /kg) Kompresör emiş hacmi (m /h) Yoğuşturucu ısı yükü (Kw) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış entalpisi (kJ/kgK) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış kuruluk miktarı Buharlaştırıcı ısı yükü (su tarafına göre hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu ısı yükü (Buharlaştırıcı ve kompresör işinden hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu yükü Sapma oranı (%) Buharlaştırıcı ısı aktarım kap.328 0.84 1440 53.671 0.323 0.793 0.033 0.032 0.56 1480 54.313 1.285 4.325 0.035 0.068 7.325 Test 7 0.090 385 7.48% 0.43 4.66 0.671 0.895 4.313 1.42% 0.572 0.317 Test 9 Test 10 0.039 4.91 1390 52.66 5.335 Test 4 0.773 0.034 0.671 0.142 4.61 1450 53..307 3.057 7.827 315.16% 0.088 370 6.73 0.725 0.760 0.033 4.058 7.988 0.37 0.80 1475 54.522 5.37% 0.67 0. UA.81 0.804 0.850 4.68 6.679 310.519 3.321 0.54 6.96 6.671 0.671 0.191 1.599 311.66 4.28 0.671 0.260 3.263 3.056 7.60 4.691 1.595 0.34 0.85 4.185 4.325 5.102 320.703 0.061 7.917 315.087 360 5..313 1.319 158 .066 7.594 1.313 1.576 0.331 Test 6 0.826 0.980 318.67 1490 54.817 0.571 0.606 0.287 3.68 6.240 2.34 0.00 5.01 0.037 0.275 3.275 3.086 340 4.032 0.086 355 5.245 3.60 0.091 400 8.348 0.63 0.313 1.323 0.68 0.089 382.061 7.334 0.84 1450 53.261 2. kW/K 3 3 Test 2 0.264 3.325 0.062 7.313 1.589 0.564 0.469 5.23 0. 9-12 EKİM 2008.955 4.80% 0.091 410 9.I.085 325 2.48 5.71 5.035 0.079 319. kütlesel debisi (kg/s) Kompresör isentropik verimi (%) Kompresör emişi özgül hac.671 0. kW/K Yoğuşturucu ısı aktarım kap.44 1420 53.574 0.22% 0.671 0.59 0.241 4.133 323.51 4.04% 0.00 5.673 1.034 0.313 1.13 6.93 1480 54.321 Test 11 Test 12 0.03 0.36 4.085 335 3.324 Test 8 0.49 4.

326 kW/K Bir soğutma sisteminde.329 kW/K 0. 4. artan yoğuşma basıncı ile azalması beklenmekle birlikte. İZMİR Deneysel Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Yoğuşturucu Kapasitesi kW 5. soğutma çevrimi p-h diyagramının değişimi Şekil-6 da ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının hava giriş sıcaklığı ile değişimi Şekil-7 de gösterilmiştir.50 3.00 4.18 kJ/kg-K 1. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının değişiminin etkisi Yukarıdaki tasarım değerlerinin kullanılması ile 12°C sabit su giriş sıcaklığı ve 25 – 40°C arasında değişen soğutma havası sıcaklıkları için sayısal model işletilmiştir. 9-12 EKİM 2008.50 2. Tablo .50 5.00 2.006 kJ/kg-K 0. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise. kompresörün isentropik verimi %65 ve emiş hacmi 7. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının 25ºC ve 35ºC olduğu iki ayrı durum için. yoğuşma ve buharlaşma basınçları arasındaki fark yükseldikçe.50 4.6 m3/saat seçilmiştir. çalışmada 5°C sabit aşırı soğuma miktarı kabul edilmiştir.1. Ancak çalışmada kızgınlık miktarı 8°C olarak sabit alınmıştır. SAYISAL SONUÇLAR Soğutma sisteminin dış hava sıcaklığı ve diğer değişkenlere bağlı dinamik değişimi geliştirilen model kullanılarak irdelenmiştir.00 Test 1 Test 2 Test 3 Deneysel Yoğuşturucu Kapasitesi Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Test 10 Test 11 Test 12 Şekil . Deney düzeneğinde kullanılan kompresörün katalog verileri esas alınarak. soğutucu akışkan debisinin aşırı artışının engellenmesi termostatik vananın kısılması ve kızgınlık derecesinin azalması ile gerçekleşir. Bu değerler ve deney sonuçlarına göre hesaplanan ve sayısal modele esas alınan diğer değerler Tablo-3 de gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6 m /h 3 Suyun Özgül Isısı Havanın Özgül Isısı Suyun Kütlesel Debisi Havanın Kütlesel Debisi Buharlaştırıcı UA Değeri Yoğuşturucu UA Değeri : : : : : : 4.00 3.313 kg/s 0.3 Modellemede kullanılan veriler Kızdırma miktarı : Aşırı Soğutma miktarı Buharlaştırıcıda Basınç Düşümü Yoğuşturucuda Basınç Düşümü İsentropik Verim Kompresör Emiş Hacmi : : : : : 8°C 5°C 40 kPa 20 kPa %65 7.667 kg/s 0.I.5 Deney sonuçlarının sayısal model sonuçlarıyla karşılaştırılması 4. 159 .

yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı 25°C dan 40°C a kadar arttırılmıştır. soğutma kapasitesi 3. Yapılan çalışmada. İZMİR Şekil .6 25ºC ve 35 ºC hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevriminin değişimi 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 -5 Yoğuşma Sıcaklığı Sıcaklık (°C) Hava Giriş Sıcaklığı Su Geliş Sıcaklığı Buharlaşma Sıcaklığı Şekil 7’de görüldüğü gibi.5°C ile sınırlı kalmıştır. 39 9 0.75 ten 1. 50 3 0. 45 5 0. 42 7 0. 9-12 EKİM 2008. 41 7 0. 48 0 0. 49 3 0.5°C a yükselmiş.22 kW’a ve etkinlik katsayısı 2.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 0. Yoğuşma sıcaklığı 43. 51 4 1 / COP Şekil . 38 4 0. hava giriş sıcaklığıyla yaklaşık olarak doğru orantılı artarken. 39 2 0. ancak birim soğutucu akışkanın buharlaştırıcıda çektiği ısı azalmaktadır. 46 8 0. Yoğuşma basıncının artışı nedeni ile kompresör yükü artmakta. 40 8 0.7 Sistem sıcaklıklarının soğutma etkinlik katsayısına bağlı değişimi 160 .94 e düşmüştür (Şekil-8). Buharlaştırıcı çıkış şartlarının hemen hemen sabit kalması nedeni ile soğutucu akışkan debisi değişmemektedir. 43 7 0. yoğuşma sıcaklığı. buharlaşma sıcaklığının değişimi 0. 36 3 0.58 kW dan 3. 44 2 0. 37 5 0.6°C dan 53.

00 3.50 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Soğutma Etkenlik Katsayısı 2.25 2.: 30°C Şekil 9a – Sistem sıcaklıklarının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi 161 Soğutma Etkenlik Katsayısı . İZMİR 4.25 3. buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi 150-600 W/K aralığında değiştirilmiştir.50 3. Yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesine bağlı değişimi Şekil 9a’da gösterilmiştir. yoğuşturucunun ısı transfer kapasitesi 300 W/K sabit değerde tutularak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.50 3. 80 70 60 Sıcaklık (°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_buharlaştırıcı (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.00 Yük (kW) 3.50 2.00 3.75 1. 9-12 EKİM 2008.00 2.75 2. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc.25 Soğutma Yükü 4.75 3.I.00 1.00 1. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüklerinin ve kompresör yükünün değişimi ise Şekil 9b’de verilmiştir.2.75 3.50 Hava Giriş Sıcaklığı (°C) Şekil -8 Soğutma yükü ve etkinlik katsayısının hava giriş sıcaklığına bağlı değişimi 4. Yapılan sayısal çalışmada.75 2.75 1. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının değişiminin etkisi Çalışmada ayrıca buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanlarının sistem performansına etkisi incelenmiştir.25 2.50 2.

önce bir miktar artmakta.50 4. sistemin soğutma kapasitesi artarken.00 5. Yoğuşturucunun (UA) değerinin arttırılması durumunda ise yoğuşma sıcaklığı düşüş gösterirken. Aynı zamanda soğutma kapasitesi de artmakta.50 3.00 150 200 250 300 350 400 450 UA_buharlaştırıcı (W/K) 500 550 600 1.50 1. buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesinin (UA) 150 W/K değerinden 600 W/K değerine arttırılması ile. soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısı sabit bir değere yaklaşmaktadır (Şekil -10b).00 3. bunun sonucu olarak yoğuşturucuda havaya transfer edilen ısı miktarı ve yoğuşma sıcaklığı artmaktadır Grafiklerden görüldüğü gibi. Soğutma etkinlik katsayısı ise.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.00 1.50 Soğutma Kapasitesi Yoğuşturucu Yükü 3.50 4. Ancak ısı transferi kapasitesinin (UA) yüksek değerlerinde.50 2. 9-12 EKİM 2008.: 30°C Şekil 10a .I.74 kW dan 4 kW’a ve soğutma etkinlik katsayısı 1. kompresör gücü azalmaktadır.00 1. Çalışmada.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Kompresör Gücü 2. Sistemin soğutma kapasitesi 2.50 3.00 4. 12°C su giriş sıcaklığı için buharlaşma sıcaklığı -7.3°C dan 3.21 değerine yükselmiştir.50 Kapasite (kW) 5. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc. 162 .7°C ‘a artmıştır. 80 70 60 Sıcaklık(°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.Sistem sıcaklıklarının yoğuşturucunun UA değerine bağlı değişimi Yoğuşturucunun (UA) değerinin artması ile. buharlaşma sıcaklığı artarak soğutulan suyun sıcaklığına yaklaşmaktadır.10a).00 2. buharlaşma sıcaklığı yaklaşık sabit kalmaktadır (Şekil . soğutucu akışkanın kütlesel debisi ve buna bağlı olarak kompresör yükü ve soğutma kapasitesi artmaktadır. daha sonra yaklaşık sabit kalmaktadır.00 2.94 değerinde 2. buharlaşma basıncının artması ile birlikte.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Şekil 9b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi Buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi (UA) arttıkça. buharlaştırıcı yüzey alanının artması ile birlikte. İZMİR 6.

50 4.00 4.50 3.00 1.50 2. dış hava sıcaklığının 25°C tan 40°C a yükselmesi.50 1.00 Şekil 10b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının yoğuşturucu UA değerine bağlı değişimi SONUÇLAR Su soğutma guruplarının veya genel olarak soğutma sistemlerinin kapasite ve verimlilikleri. soğutma kapasitesi ve soğutma etkinlik katsayısı önemli ölçüde azalmaktadır.00 4. sistemin soğutma kapasitesi %45 ve etkinlik katsayısı %14 artmıştr. yoğuşturucu ve buharlaştırıcıya gönderilen akışkanların sıcaklıklarının değişmesi ile doğrudan değişmektedir.50 1. buharlaştırıcı ısıl aktarım kapasitesinin (UA) 4 kat arttırılması ile. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmemesi. Sonuç olarak. Çalışmada.I. Seçilen sistemde.00 Kompresör Gücü 1.50 Soğutma Etkenlik Katsayısı 5. Elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: • • Dış ortam sıcaklığının artması ile buharlaşma basıncı artmakta. Bir sonraki çalışmada.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.50 5.00 3. yoğuşturucuya gönderilen hava debisinin ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmesi bir soğutma sisteminin performansını doğrudan etkilemektedir. soğutma kapasitesinin yaklaşık %10 azalmasına neden olmuştur.00 2. Yapılan çalışmada.00 2.50 2. sistem kapasitesini ve soğutma etkinlik katsayısını doğrudan etkilemektedir. sistem tasarım kapasitesine bağlı olarak yüzey alanlarının ve yoğuşturucu hava debisinin optimizasyonu üzerinde durulması planlanmaktadır.00 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Soğutma Etkenlik Katsayısı Yoğuşturucu Yükü 6. Aynı sıcaklık değişiminde kompresör gücü %20 kadar artmış ve soğutma etkinlik katsayısı %30 oranında azalmıştır.50 3. 163 . bir su soğutma grubunun kapasite ve etkinliğinin yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığına bağlı değişimi sayısal model yardımı ile incelenmiştir. İZMİR 5.00 Kapasite (kW) Soğutma Kapasitesi 3.50 4.00 5. 9-12 EKİM 2008.

DEÜ Fen Bilimleri Ens. 1995 Jin H. “Performance analysis and simulation of automobile air conditioning system”..edu. G.2006 Lee. 243-254.. 2000 Sunu S. J. 9-12 EKİM 2008.. International Journal of Refrigeration.H. A parameter estimation based model of water to water heat pumps for use in energy calculation programs.).. 2007 164 .hvac. Yazarlar desteğinden dolayı Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Fonuna teşekkür ederler.I.11. 23.H.okstate. 2002 www. Bir Soğutma Sistemi Performansının Buharlaşma ve Yoğuşma Sıcaklıklarına Bağlı Olarak Değişimi.D. Methods of Testing for Rating Seasonal Efficiency of Unitary Air Conditioners and Heat Pump. Yüksek Lisans Tezi. KAYNAKLAR ASHRAE Standard 116.D.. bağlantı tarihi 13...055 numaralı “Buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarının değişiminin soğutma çevrimi performansına etkisi” isimli proje kapsamında hazırlanmıştır. Thesis.KB. Ph.FEN.(İng. Yoo...SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR TEŞEKKÜR Bu bildiri Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırma Fonu tarafından desteklenen 2005. Spitler J.

Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ 165 . Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi A. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi Nagihan BİLİR – H. 9-12 EKİM 2008.I. HOŞÖZ Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması M. İZMİR OTURUM VII SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi Ali KILIÇARSLAN – M.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Mühendislik Fakültesi. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkının.Kılıçarslanε.δ. Izantropik verimin arttırılmasıyla kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. kızgınlığın kaskat soğutma sisteminin soğutma tesir katsayısına (STK) etkisi araştırılmış ve en iyi soğutucu akışkan çiftleri bulunmaya çalışılmıştır [4-8]. çok düşük işletme basınçlarının oluşması ve çok büyük özgül hacime sahip olan soğutucu akışkanı sıkıştırmak için çok büyük kapasiteli kompresörler gerektirdiğinden dolayı düşük sıcaklık uygulamalarında uygun değildir [1. alçak ve yüksek kademe kompresörleri. R134a (HFC) ve R404a (Azeotropik) gibi farklı gruplara ait soğutucu akışkanlar kullanılırken. kaskat soğutma.I. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır.1-0. İZMİR BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN ELEMANLARININ TERSİNMEZLİK ANALİZİ A. doğal gaz sıvılaştırılmasında kullanılan çok kademeli kaskat soğutma siteminin ekserji analizi yapılarak en küçük iş’i δ Başlıca yazar: A. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezliği. Makina Eğitimi Bölümü. Teknik Eğitim Fakültesi. Umuttepe Kampusu. Kaskat soğutma sisteminin yüksek sıcaklık bölümünde. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisi gibi elemanlar tersinmezlik açısından analiz edilmiştir. alçak ve yüksek kademe genleşme vanaları. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıklarının. soğutucu akışkan.com 166 . Makina Mühendisliği Bölümü 19030 Çorum ξ Tel: 0364-2274533-34. Anahtar Kelimeler:Soğutma sistemleri. φM. politropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına(∆T) göre araştırılmıştır. yoğuşturucu. ∆T’nin arttırılması durumunda ise genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. Çevre yolu 19030 Corum Kocaeli Üniversitesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan.Hoşöz ε φ Hitit Üniversitesi.Kanunu) açısından incelemektedir. soğutucu akışkan olarak R12’nin kullanıldığı buhar sıkıştırmalı ısı pompası ile R11’in kullanıldığı buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminden oluşan kaskat sistem deneysel olarak incelenerek ekserji veriminin 0. Kaskat soğutma sistemleri ısı kaynağı ve kuyusu arasında yüksek sıcaklık aralıklarında (-70ºC / 100ºC) uygulama alanına sahiptir [3]. Makina Mühendisliği Bölümü. yoğuşturucu sıcaklığına. GİRİŞ Tek ve çok kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri. Termodinamiğin ikinci kanunu açısından yapılan incelemelerde ise. Mühendislik Fakültesi. akışkanın katılaşması.ξ . Bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken. tersinmezlik 1. 41380 Kocaeli ÖZET Bu çalışmada. R12-R13. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi yukarıda bahsedilen sorunlara çözüm getirmektedir. Literatürde yapılan çalışmaların büyük bir çoğunluğu buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerini enerji analizi (Termodinamiğin I. 9-12 EKİM 2008. R22 (HCFC). aşırı soğutmanın.15 aralığında değiştiği bulunmuş [9].2]. R22-R13. Hitit Üniversitesi. Yapılan çalışmalarda. Kılıçarslan. Fax: 0364-2274535 E-mail: alikilicarslan@gmail. R12 (CFC). alçak sıcaklık bölümünde ise uygun termodinamik özelliklerinden dolayı sadece R13 kullanılmıştır.

I. HCFC. • Kaskat soğutma sisteminin elemanlarında soğutucu akışkanın akışı sürekli ve homojen akış şartlarına göre olmaktadır. R134a-R13 ve R404a-R13 gibi farklı soğutucu akışkan çiftleri için.1. • Elemanlarda soğutucu akışkanın akışı esnasında kinetik ve potansiyel enerjilerdeki değişimler ihmal edilebilir derecededir. soğutucu akışkan çifti olarak CO2-C3H8’in kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde buharlaştırıcı sıcaklığı. Bu çalışmanın amacı. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına göre kıyaslamak. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerini R12R13. buharlaştırıcı sıcaklığı -85ºC’ye kadar azalabilir. yoğuşturucu sıcaklığı ve kaskat yoğuşturucudaki sıcaklık farkına bağlı olarak en az tersinmezliği veren kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmış [11]. soğutucu akışkan olarak sadece R134a’nın kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde entropi üretimini en aza indirme ilkesine dayalı olarak en uygun kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmıştır [12]. HFC ve Azeotropik gibi farklı soğutucu akışkan sınıflarına ait akışkan çiftleri kullanılarak kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezlik analizi detaylı bir şekilde yapılmıştır. Fakat bu çalışmada. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların (alçak ve yüksek kademe kompresörleri ve genleşme vanaları. Literatürde yapılan çalışmalardan araştırıldığı üzere. R22-R13. Isı değiştiricisi sistem A ve sistem B’yi birbirine bağlayan ortak bir elemandır. Çok düşük buharlaştırıcı sıcaklıkları elde etmek için uygulamalarda kullanılan buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde. en uygun akışkan çiftini seçmek ve elemanların tersinmezliklerini en aza yapılması gerekenleri tartışmaktır. 167 . Ayrıca. İKİ KADEMELİ KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN TERSİNMEZLİK ANALİZİ Alçak sıcaklık bölümü (sistem A) ve yüksek sıcaklık bölümünden (sistem B) oluşan buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sistemi Şekil 1’de gösterilmektedir. izantropik verim. buharlaştırıcı. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklığı. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerinin enerji analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalar yapılmasına rağmen. CFC. 9-12 EKİM 2008. İki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi 6 4 5 1 Buharlaştırıcı TEVA Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminin tersinmezlik analizi aşağıdaki kabuller dikkate alınarak yapılacaktır. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezliğini inceleyen bir çalışmaya literatürde rastlanamamaktadır. tersinmezlik analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalara rastlamak mümkün değildir. 2. ısı değiştiricisinden ve elemanları birbirine bağlayan boru hatlarından çevreye olan ısı geçişi ihmal edilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. • Kompresörlerden. genleşme vanalarından. 9 8 CompB B Yoğuşturucu 7 2 CompA A 12 11 TEVB 10 Isı Değiştiricisi 3 Şekil . İZMİR veren bir ifade geliştirilmiş [10].

168 . Genleşme vanası A ve B’nin tersinmezliği aşağıdaki şekilde ifade edilir. (2) (1) & & Burada. 10 9 8 A 1 5 6 11 B 7 12 s Şekil 2. sistem B ise kompresör B (CompB). (4) (3) & I TEVA ve & TEVB A ve B sistemlerinin genleşme vanalarının tersinmezliklerini. • Kompresörlerin izantropik verimlerinin aynı olduğu varsayılmıştır. sonlu sıcaklık farkında ısı geçişi. Ayrıca kompresörün tersinmezliği kompresörün basınç oranı sabit tutularak. s7 ve s8 ise B kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri ve T0 ise ortamın mutlak sıcaklığını göstermektedir. 4 3 2 T P=cons. genleşme vanası A (TEVA). yoğuşturucu ve ısı değiştiricinin tersinmezliği ayrı ayrı incelenecektir. ani sıkıştırma. buharlaştırıcı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Aşırı soğutmanın sıvı hattında. s10 ve s11 ise B genleşme vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri göstermektedir. akışkanın ani olarak genleşmesidir. akışkanın kompresörden çıkış sıcaklığının artmasıyla artar. a) Sistem A’nın T-s diagramı. b) Sistem B’nin T-s diyagramı s Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminde tersinmezlik genellikle. Sistem A. genleşme vanası B (TEVB). Ayrıca özgül soğutma kapasitesindeki azalma da genleşme esnasında tersinmezliği arttıran bir etkendir. Kompresör çıkış sıcaklığını dolayısı ile tersinmezliği azaltmak için genellikle ticari veya endüstriyel tip kompresörler hava veya su ile soğutulurlar. Kaskat soğutma sistemini oluşturan sistem A ve sistem B’ye ait sıcaklık-entropi (T-s) diyagramı şekil 2’de görülmektedir. m A ve m B A ve B I I sistemlerinde dolaşan soğutucu akışkanların kütle debilerini. kompresör A (CompA). Çevre ile ısı geçişi yapmayan (adyabatik) kompresör A ve kompresör B’nin tersinmezliği. Bir kompresörün tersinmezliği izantropik verimin artmasıyla artar. & & I TEVA = T0 m A (s 5 − s 4 ) & & I TEVB = T0 m B (s11 − s10 ) Burada. & compA ve & compB A ve B sistemlerinin kompresörlerinin tersinmezliklerini. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinin diğer kısmını kapsamaktadır. • T P=cons. 9-12 EKİM 2008. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların diğer bir ifade ile kompresör A ve B. s4 ve s5 A genleşme I vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. genleşme vanası A ve B. & & I compA = T0 m A (s 2 − s1 ) & & I compB = T0 m B (s 2 − s1 ) denklemleri ile ifade edilir. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisinin bir kısmından oluşurken. Genleşme vanasında soğutucu akışkanın genleşmesi esnasında meydana gelen tersinmezliğin temel nedeni.I. kızgınlığın soğutma ortamı içinde bulunan emme hattında ve sistemde meydana gelen basınç kayıplarının ihmal edilebilir seviyede olduğu varsayılmıştır. h=cons. Şekil 1’de gösterilen buhar sıkıştırmalı iki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi daha önce belirtildiği gibi sistem A ve sistem B’den oluşmaktadır. h=cons. s1 ve s2 A kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. ani genişleme ve sürtünme gibi etkenlerden oluşur.

Bu durumda. -51˚C / -45˚C aralığında ise genleşme vanası A almaktadır. Artan buharlaştırıcı sıcaklıklarında bütün soğutucu akışkanlar için en büyük tersinmezlik azalmasını %73 ile genleşme vanası A. İZMİR Buharlaştırıcıdaki tersinmezlik esas olarak esas olarak buharlaştırıcı ve soğutma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişinden kaynaklanır. bu durumda soğutucu akışkanın yoğuşturucuda geçişi sırasında meydana gelen tersinmezlik aşağıdaki şekilde yazılabilir. & = T m ⎡(s − s ) − (h1 − h 5 ) ⎤ & A⎢ 1 5 Ie 0 ⎥ Trs ⎦ ⎣ denklemi ile ifade edilir. Trs buharlaştırıcının ısı çektiği ortamın sıcaklığını. Aşırı soğutmanın yoğuşturucu içinde olduğu varsayılırsa. & = T [m (s − s ) + m (s − s )] & A 4 2 & B 7 11 I HE 0 denklemi ile ifade edilir. ısı değiştiricisinde akan sıcak ve soğuk akışkanlar arasındaki ısı geçişi ve akışkanlarda meydana gelen faz değişimidir. yoğuşturucu sıcaklığı. Buharlaştırıcıda olduğu gibi yoğuşturucuda tersinmezliğin temel sebebi. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi farklı soğutucu akışkan çiftleri için Şekil 3’de gösterilmektedir. h8 ve h10 yoğuşturucunun giriş ve çıkısındaki özgül Ic entalpileri göstermektedir. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanlarının (kompresör A ve B. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde basınç kayıpları ihmal edildiğinden dolayı akışkan hareketinden dolayı meydana gelen sürtünmenin neden olduğu tersinmezlik ısı değiştiricisinde söz konusu değildir. izantropik verim ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı(∆T) gibi parametrelerin. en küçük tersinmezlik azalmasını ise %14 ile aynı değerlere sahip olan kompresör B. 3. (7) Burada. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için incelenmiştir. Şekil 3’de görüldüğü gibi kaskat sisteminde kullanılan dört farklı soğutucu akışkan çifti için buharlaştırıcı sıcaklığı arttığı zaman kaskat sistemi oluşturan bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. Isı değiştiricisinde tersinmezlik. buharlaştırıcıdaki tersinmezlik. 169 . R22-R13. yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C’de. (5) & buharlaştırıcının tersinmezliğini. izantropik verim 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (6) & yoğuşturucunun tersinmezliğini.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur.I. ısı değiştiricisinde meydana gelen tersinmezlik. en küçük tersinmezlik değerini -65˚C / -51˚C aralığında buharlaştırıcı. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezlik analizi yapılmış ve tersinmezlik analizinin dayandığı termodinamik modeli ölçü alan bir bilgisayar programı geliştirilerek. Soğutma ortamı içindeki kızgınlık derecesi de buharlaştırıcıdaki tersinmezliği etkiler. yoğuşturucu ve yoğuşma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişidir. buharlaştırıcı. kaskat sistemin buharlaştırıcı sıcaklığı. Isı değiştiricisi. Buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C ile -45˚C arasında değiştirilirken. 9-12 EKİM 2008. Çalışmada kullanılan soğutucu akışkan çiftleri ve çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B alırken. Çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında R134a-R13 ve R404A-R13 akışkan çiftleri için yoğuşturucu ve genleşme vanası B yaklaşık olarak aynı tersinmezlik değerlerine sahip olmaktadır. h1 ve h5 Ie buharlaştırıcının giriş ve çıkısındaki özgül entalpileri göstermektedir. I Ayrıntıları önceki bölümlerde anlatılan bu çalışmada. yoğuşturucu ve genleşme vanası B göstermektedir. genleşme vanası A ve B. A soğutma sisteminden atılan ısının B soğutma sistemi tarafından alındığı ve çevreye karşı tamamen yalıtılmış olan bir elemandır. Sonuç olarak. & = T m ⎡(s − s ) − (h 10 − h 8 ) ⎤ & B ⎢ 10 8 Ic 0 ⎥ T0 ⎣ ⎦ Burada. kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri üzerine etkisi R12-R13. Burada. & HE ısı değiştiricisinin tersinmezliğini göstermektedir. A ve B soğutma sistemlerini birleştiren.

6 -57.8 0.14 0. genleşme vanası B ve kompresör B da meydana gelmektedir. 9-12 EKİM 2008. Şekil 5’de görüldüğü gibi sistem B’de kompresör B’den sonra en büyük tersinmezlik azalması yoğuşturucuda.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB -61. İzantropik verimde %5’lik artmaya karşın kompresör B’de tersinmezlik %16 azalırken.26 b) R22-R13 Tc=40 C. ΔT=5K. sistem A’da ise kompresör A’dan sonra en büyük tersinmezlik azalması kompresör A ile bağlantılı olan ısı değiştiricisinde meydana gelmektedir.31 0.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.2 -52.21 0.28 Tc=40 C. İzantropik verimin artması ile kompresörün soğutucu akışkanı sıkıştırması için gerekli enerji miktarı azalacak dolayısı ile Şekil 5’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kompresörde meydana gelen tersinmezlikler azalacaktır.00 -61. en küçük tersinmezlik değerini ise buharlaştırıcı almaktadır. fakat sistemin alçak sıcaklık bölümünü (sistem A) oluşturan elemanlarda.2 -52.21 0. kompresörde R404aR13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri ve ısı değiştiricisindeki tersinmezlik değerleri ise hemen hemen bütün soğutucu akışkan çiftleri için aynı olmaktadır. genleşme vanası A ve buharlaştırıcının tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik meydana gelmemektedir. ns=0. İZMİR Tc=40 C.4 -44 -66 -61. ΔT=5K. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi Şekil 5’de gösterilmektedir.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur.8 -48. ns =0.35 0. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması sadece sistemin yüksek sıcaklık bölümünü (sistem B) etkilediğinden dolayı kompresör B.I.24 0. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de. ΔT=5K.06 0. Yoğuşturucu sıcaklığı arttırıldığı zaman. Kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için izantropik verimin %50-%95 aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B. ns=0. kompresör A’da %50-%75 arasında tersinmezlikteki azalma ortalama olarak %19.12 0.2 -52. 170 .8 0. yoğuşturucu ve genleşme vanası B’de R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R134a-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.6 -57.2 -52. Kompresörün izantropik veriminin artması ile meydana gelen değişiklik soğutucu akışkanın kompresörden çıkış şartlarını değiştirdiğinden dolayı. izantropik verim 0.42 I (kW) I (kW) 0.8 -48.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. yoğuşturucunun ısı attığı ortam ile arasındaki sıcaklık farkı artacak ve sonuç olarak sonlu sıcaklık farkında meydana gelen ısı geçişi artacağından dolayı yoğuşturucunun ve yoğuşturucunun bağlantılı olduğu elemanların (kompresör B ve genleşme vanası B) tersinmezliği artacaktır. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’de gösterilmektedir.07 0. Sistem B’nin elemanları dikkate alındığında.4 -44 Te (C) Te (C) c) R134a-R13 c) R404a-R13 Şekil 3. Şekil 4’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için en büyük tersinmezlik artışı sırası ile yoğuşturucu.8 0.6 -57.52 0.32 0.06 0.8 -48. İzantropik verim %50-%95 arasında değiştirilirken yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C. genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliğinde değişiklik olmaktadır. ns=0. ΔT=5K. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri en küçük tersinmezlik genleşme vanası B’de meydana gelirken buharlaştırıcının ve genleşme vanası A’nın tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır.6 -57.4 -44 Te (C) Te (C) a) R12-R13 Tc=40 C.13 0. Yoğuşturucu sıcaklığı 30˚C ile 50˚C arasında değiştirilirken. %75-%95 arasında ise ortalama olarak %35 olmaktadır.18 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.10 0. kompresör A.8 -48.4 -44 -66 -61.19 0.

8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB b) R22-R13 Te=-65 C.16 0.00 32.15 0. İZMİR 0. Tc=40 C. ΔT=5K. ΔT=5K IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0. ns =0.I. ΔT=5K.00 45 56 67 I (kW) 89 100 0.34 0.75 0. ns=0.00 78 ns 45 56 67 78 89 100 ns a) R12-R13 0.80 0.64 I (kW) 0.04 Te =-65 C.4 47.64 0.51 0.26 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE 1.48 0. Tc=40 C.30 0.00 28 0.50 0.48 0.34 Te=-65 C.27 0.6 42.85 0.32 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.18 0. Tc=40 C. ΔT=5K.16 0.36 Te =-65 C.6 Tc (C) Tc (C) 42.10 0.8 37.25 0. 9-12 EKİM 2008.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 37. Tc=40 C. np=0.30 1. np=0.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.60 Te =-65 C.6 42. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.09 0.00 28 32.8 Tc (C) 28 32. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi 171 .30 0.45 0.2 52 I (kW) 0.4 47.00 45 56 67 78 I (kW) 100 0.4 47.17 0.80 0.78 0.00 89 45 56 67 78 89 100 ns ns c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5.6 Tc(C) 42.52 0.8 37. ΔT=5K.17 0.40 0.68 b) R22-R13 Te=-65 C.20 0.08 0.2 52 0.2 52 c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 4.2 52 a) R12-R13 Te =-65 C. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Te=-65 C.42 0.45 0.32 0.8 37.4 47.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.00 28 32.

32 0. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılması durumunda.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. R22-R13 durumunda ise en küçük tersinmezlikler oluşmaktadır. Te =-65C.00 3. ns =0.14 0.2 13. Te =-65C. kompresör B.2 13. en küçük tersinmezlik değerleri ise buharlaştırıcıda olmaktadır.00 0 0. ns =0.07 0.28 Tc=40 C.6 17 ΔT (K) ΔT (K) c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5. Te =-65C.12 0. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır.19 0. genleşme vanası B ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlikler oluşurken. İZMİR Şekil 6 buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye (kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı) göre değişimini göstermektedir. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye göre değişimi 4. ns =0.2 13.6 17 0 3.8 10.2 13.26 Tc=40 C.24 b) R22-R13 Tc=40 C.8 10. Şekil 6’da görüldüğü gibi çalışılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için ∆T arttırıldığı zaman büyük oranda tersinmezlik artışı sırasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucuda meydana gelirken kompresör B’nin tersinmezliğindeki azalma ise dikkate alınmayacak kadar küçüktür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 3.8 10. 172 .4 6.21 0.13 0.30 0.4 6.06 0. 9-12 EKİM 2008.4 6. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken.8 I (kW) I (kW) 0.30 0.06 0.SONUÇLAR Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri R12-R13.00 0 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. R22-R13. R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için ısı değiştiricisinde tersinmezlik artmaktadır. R404aR13 durumunda sırasıyla kompresör B.6 17 ΔT (K) ΔT (K) a) R12-R13 0.50 0. R134a-R13 ve R404a-R13 durumunda sıcak akışkanın tersinmezliğindeki azalmanın soğuk akışkanın tersinmezliğindeki artma miktarından daha az olmasıdır.8 0. yoğuşturucu sıcaklığına.8 10.I.6 17 0 3. 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. Her iki durumda da en büyük tersinmezlik değerleri yüksek kademe sisteminde bulunan kompresörde (kompresör B). Te =-65C.40 Tc=40 C. izantropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına (∆T) bağlı incelenmiştir.18 0. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken.10 0.35 0. Bunun nedeni ise R22-R13. yüksek kademe soğutma sisteminin sıcaklığı arttırılmak suretiyle yapıldığından dolayı alçak kademe soğutma sisteminde (sistem A) bulunan elemanların tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamakta fakat yüksek kademe soğutma sisteminin (sistem B) elemanlarının tersinmezliklerinde değişiklik gözlenmektedir.20 0. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına. yoğuşturucu.4 6. alçak kademe soğutma sisteminin sıcaklığı sabit tutulup. ns =0. ∆T’nin değiştirilmesi.

genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelirken. SEMBOLLER h ηs & m & I soğutucu akışkanın özgül entalpisi (kJ kg–1) kütle debisi (kg s–1) kompresörün izantropik verimi tersinmezlik (kW) özgül entropi (kJ kg–1K–1) sıcaklık (ºC) kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı (K) A soğutma sistemi B soğutma sistemi yoğuşturucu kompresör buharlaştırıcı Isı değiştiricisi çevre soğutma ortamı genleşme vanası Şekil 1’de gösterilen kaskat soğutma sisteminde elemanların giriş veya çıkış şartlarını gösteren noktalar s T ΔT İndisler A B c comp e HE 0 rs TEV 1…12 KAYNAKLAR [1] Dincer I. yoğuşturucu. kompresör B. Wiley. ∆T’nin arttırılmasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır.2 Haziran.I.. Kayseri. England. 305–319.. kompresör ve genleşme vanası B’de en küçük tersinmezlik değerleri ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. Heat Recovery Systems. Hoşöz M. buharlaştırıcı) tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır. 1126-1135. 173 . Numerical optimization of multi-stage cascaded refrigeration-heat pump system. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken. İZMİR yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla ve kompresörde ise en küçük tersinmezlik değerleri ise R12-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir.. Kompresör B ve genleşme vanası B’de ise en küçük tersinmezlik değerleri R22-R23 akışkan çiftinin kullanılması durumunda meydana gelmektedir. 16. 2007. [2] Gupta K. 1985. Sıcak ve soğuk akışkan arasındaki tersinmezlik artmasına ve azalmasına bağlı olarak ısı değiştiricisinde R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için tersinmezlik artarken sistemin diğer elemanların (kompresör A ve B.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 30 Mayıs. Kaskat soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkan çiftlerinin kıyaslanması. Refrigeration Systems and Applications. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılmasında olduğu gibi izantropik verimin arttırılmasında da kompresör B. 5(4). Türk Isı Bilim ve Tekniği Derneği. İzantropik verimin arttırılmasıyla çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir.Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi Bildiriler Kitabı. 9-12 EKİM 2008. 2003. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması durumunda. genleşme vanası A. [3] Kılıçarslan A.

. 29. [5] Agrawal DD. International Journal of Refrigeration. 595–600. Liu CH. 69(5l). 2004. Thermodynamic analysis of optimal condensing temperature of cascadecondenser in CO2/NH3 cascade refrigeration systems. [7] Cho K. Experiments on a cascaded R11-R12 vapor compression system for cogeneration of heat and cold. [10] Kanoglu M. Proceedings of the ASME NHTC’01 .I. [11] Lee TS. International Journal of Energy Research. 2611–2626. Cho H. 2000. Comparative optimum performance study of multi-stage cascade refrigerating systems. 23. 174 .. An experimental investigation of a different type vapor compression cascade refrigeration system. 5(6). 24. İZMİR [4] Gupta K. [8] Kilicarslan A. [9] Srinivasa Murthy SS. Applied Thermal Engineering.35th National Heat Transfer Conference Anaheim. 148–51.1. Performance of the cascade system using alternative refrigerants. Exergy analysis of multistage cascade refrigeration cycle used for natural gas liquefaction. 1989.. 1983. Park J.. 2002. Mechanical Engineering Bulletin Heat Recovery Systems. Journal of the institution of Engineers (India)-Mechanical Engineering Division. Prediction of optimum interstage temperatures for cascade systems. Brown JS. V. California. 519–26. 763–74. A finite time analysis of a cascade refrigeration system using alternative refrigerants. 1100–08.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1985. June 10-12. 9-12 EKİM 2008. 2006. Chen TW. International Journal of Refrigeration. Ameli SM. 26(8). 2257–65. [6] Agnew B. 24. Krishna Murthy MV. 353–65. [12] Ratts EB. Applied Thermal Engineering. 2004. A generalized analysis for cascading single fluid vapor compression cycles using an entropy generation minimization method. Heat Recovery Systems. Parasad M. 2001. 124–30. 14(4).

Bu modellerin kullanılması mühendislik uygulaması açısından kolay olduğu için tercih edilmektedir. 175 .tr. Düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. buharlaştırıcı boyutlarını küçülteceği gibi yatırım maliyetlerini azaltmakta.edu. GİRİŞ Gelişen sanayinin beraberinde getirdiği en önemli sorunlardan biri olan enerji kaynaklarının doğru ve optimum kullanımı. Fazların birbirlerine göre bağıl konsantrasyonu ve boru içinde dağılımları (akış rejimleri). Soğutma ve İklimlendirme sektörü ile Otomotiv sektöründe kullanılan çeşitli tipteki buharlaştırıcıların tasarımı ve optimizasyonu. viskoz ve basınç kuvvetlerinin yanında iki fazlı akışta fazlar arasında oluşan arayüzeydeki gerilmeler. buharlaştırıcının herhangi bir noktasında buhar kalitesinin ve boşluk oranının doğru bulunmasıdır. Buharlaştırıcı. Enerjinin optimum kullanımı sadece enerji dönüşüm sistemleri için değil. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için yaygın olarak kullanılan iki temel iki fazlı akış modeli vardır.tr ÖZET Soğutucu akışkanların faz değiştirdiği ısıtma-soğutma sistemlerinde tasarım ve optimizasyon için basınç kaybının doğru hesaplanması çok önemlidir. Müller-Steinhagen-Hack. buharlaştırıcıların daha kompakt bir yapıya sahip olmasını gerektirmektedir. fazlar arası yoğunluk farkının çok büyük olması basınç kaybını doğrudan etkileyen parametrelerdir. Bu suretle herbir fazın kütlesel ve hacimsel oranı tespit edilerek hızları bulunabilmektedir. Bu basınç kaybı da Reynolds sayısına. yani faz hızlarına bağlıdır. Özellikle ülkemizin lokomotif sektörlerinden biri olan Isıtma. gerek hidrodinamik gerekse ısı geçişi açısından daha karmaşık yapıya sahiptir. Basınç kaybı 1. İZMİR YATAY KONUMDAKİ BUHARLAŞTIRICILARDA BASINÇ KAYIPLARINI HESAPLAMAK İÇİN KULLANILAN METODLARIN GEÇERLİLİĞİNİN FARKLI SOĞUTUCU AKIŞKANLARA VE ÇALIŞMA ŞARTLARINA GÖRE KIYASLANMASI Gökhan ARSLAN. buna karşılık enerji kaynaklarının sınırlı olduğu ülkemiz için daha çok önem kazanmaktadır. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. En önemli husus.edu. Araştırmacılar bu konu üzerinde deneysel çalışmalardan yola çıkarak çeşitli korelasyonlar oluşturmakta veya var olanların geçerliliğini araştırmaktadırlar. Bu parametrelerden ötürü iki fazlı akışta tek fazlı akışta olduğu gibi basınç kaybı hesaplarında tek bir korelasyon grubu kullanılamamaktadır.I. Nurdil ESKİN İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü arslango@itu. Lockhart-Martinelli.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tek fazlı akışa göre iki fazlı akış. Bu çalışma kapsamında literatürde yer alan deneyler bir araya getirilerek. Hızların doğu tespit edilmesi. Homojen modelde sıvı ve buhar fazlar aynı hıza sahip homojen bir karışım olarak kabul edilir. enerji ihtiyaçlarının her geçen yıl arttığı. Ayrık akış modeli ise fazların farklı hız ve hidrodinamik özelliklerini dikkate almaktadır. 9-12 EKİM 2008. Fazların ortalama hidrodinamik özellikleri kullanılarak basınç kaybı tek fazlı akışa göre hesaplanır. Basınç kaybının doğru hesaplanması. cihaz ve sistemlerin tasarımı ve üretiminde de ön plana çıkmaktadır. farklı soğutucu akışkanlar ve çalışma şartları altında buharlaştırıcıda meydana gelen basınç kaybını hesaplamak için yaygın olarak kullanılan metodlar (Homojen. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Grönnerund) incelenmiştir. daha az miktarda malzeme kullanımını sağlamaktadır. gerek tüm sistemin performansının arttırılmasında ve gerekse sistemde kullanılan enerjinin tasarrufunda ve daha az enerji gereksinimine ihtiyaç duyulmasını sağlaması açısından çok önemli bir yer tutmaktadır. Bunlar homojen ve ayrık akış modelleridir. Bilhassa yer kısıtı olan iklimlendirme cihazları. kütle geçişi sonucu oluşan momentum değişimleri de basınç kaybını etkileyen parametrelerdir. eskinn@itu. Anahtar Kelimeler: İki fazlı Akış. Ayrıca tek fazlı akış açısından önemli olan atalet. basınç kaybının mümkün olduğunca doğru bulunması açısından önemlidir çünkü toplam basınç kaybı ağırlıklı olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kayıplarını içermektedir. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur.

Her iki fazın ortalama termodinamik ve hidrodinamik özelliklerinin kullanıldığı bu modelde ortalama yoğunluk ve boşluk oranı buhar kalitesinin bir fonksiyonu olarak tanımlanır. Toplam basınç kaybında sürtünmelerin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. ivmelenme ve sürtünmelerden kaynaklanmaktadır. BASINÇ KAYBI HESABI VE KULLANILAN METODLAR Buharlaştırıcı için genel enerji dengesini kinetik ve potansiyel enerjiler ihmal edilerek yazıldığında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi x= G A ( hv − hL ) π dqz (1) ifadelerinden tespit edilmiştir. Bu kabul kapsamında yer alan literatür deneysel çalışmaları tespit edilmiş ve elde edilen model sonuçları ile kıyaslanmıştır. 2. 1 ρm α= = x ρv + x 1− x ρL (2) 1− x ρv + x (3) ρL μm = μv ρv (4) 1 x 1− x + μL Yatay konumdaki buharlaştırıcıda yer çekimi etkisi ihmal edildiğinde toplam basınç kaybı. Toplam basınç kaybı yer çekimi etkisi. ⎡⎛ 8 ⎞12 ⎤ 1 ⎥ f = 2 ⎢⎜ ⎟ + 3/ 2 ⎢⎝ Re m ⎠ ⎥ ( am + bm ) ⎦ ⎣ (8) 176 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Bu çalışmada buharlaştırıcı boyunca meydana gelen basınç kaybı farklı metodlar ele alınarak incelenmiştir. Yaygın kullanımı açısından bu çalışmada ortalama viskozite için McAdams [1] modeli kullanılmıştır. Ortalama viskozite için tanımlanmış birçok ortalama değer mevcuttur. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tespit etmek için kullanılan modellerin ilki homojen akış modelidir.I. hem laminar hem de türbülanslı bölge için geçerli olan Churchill [2] modeli kullanılmıştır. Daha önce de belirtildiği gibi basınç kaybının bulunması için buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi bilinmesi gerekir. 9-12 EKİM 2008. ivmelenme ve sürtünmeden kaynaklanan kayıplar olarak 1− x ⎞ 1 ⎞ dx ⎧ dP ⎫ 2 d ⎛ x 2 ⎛ 1 ⎨ ⎬ =G ⎜ + ⎟=G ⎜ − ⎟ ρL ⎠ dz ⎝ ρv ⎩ dz ⎭ivme ⎝ ρ v ρ L ⎠ dz ⎛ 1 um 2 2 f G 2 ⎛ 1 1 ⎞⎞ ⎧ dP ⎫ = 2 f ρm = + x⎜ − ⎟⎟ ⎜ ⎟ ⎨ ⎬ ⎜ d d ⎝ ρL ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ ρv ρ L ⎠ ⎠ (5) (6) şeklinde tariflenir. Re m = Gd μm 1/12 (7) Sürtünme faktörü için yüzey pürüzlülüğünü dikkate alan. Buharlaştırıcı boyunca sabit ısı akısı ile doymuş sıvı soğutucu akışkanın ısıtıldığı kabul edilmiştir. Bu modele göre sürtünme faktörü . Sürtünme faktörünün (f) doğru tespit edilmesi bu nedenle önemlidir. Buharlaştırıcı yatay konumda olduğu için toplam basınç kaybında yer çekiminin etkisi ihmal edilmiştir. Bu modelde sürtünme faktörü ortalama Reynolds sayısına göre tariflenir. Buhar kalitesinin buharlaştırıcı boyunca doğrusal değiştiği göz önüne alınarak toplam basınç kaybı hesapları yapılmıştır.

⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ φL = ⎢ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠L ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ . φv = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠v ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ .07 0.457 ln ⎜ 0.36 0. İZMİR ⎡ ⎛ ⎢ ⎜ ⎢ 1 ⎜ am = ⎢ 2. Bu çalışma kapsamında Lockhart ve Martinelli [3] tarafından tariflenen bağıntı kullanılmıştır. Boşluk oranını tespit etmek için ise literatürde birçok korelasyon mevcuttur. Buharlaştırıcının herhangi bir noktasında sıvı ve buhar faza ait hızların kapladıkları alan boyunca düzgün dağılımlı ve birbirinden farklı oldukları kabul edilmiştir.64 ⎡ ⎛ 1 − x ⎞ ⎛ ρv ⎞ ⎛ μ L ⎞ ⎤ α = ⎢1 + 0.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 0.28 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎥ ⎝ x ⎠ ⎝ ρ L ⎠ ⎝ μv ⎠ ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ −1 (13) Ayrık akış modelinde basınç kaybı iki faz çarpanı tariflenerek bulunmaktadır. Sabit kesit alanı kabul edildiğinde bu değer buharlaştırıcı boyunca değişmemektedir. Lockhart ve Martinelli [3] hava-su karışımı için yapmış oldukları çalışma sonucu basınç kaybını bulmak için Lockhart-Martinelli parametresini tariflemişlerdir. ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠ L X2 = ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠v (15) Daha sonra Chisholm [4]. φL 0 = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎠L0 ⎥ ⎣ ⎝ ⎦ 1/ 2 (14) Burada (dp/dz)L buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın sıvı tarafı için tariflenmiştir ve buhar kalitesi değiştikçe bu değer sıvı kütlesel akısı [G(1-x)] değiştiği için değişmektedir. bu çalışmaya ek olarak Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak iki faz çarpanı tariflemiştir.27ε ⎜ ⎜ ⎜ Re ⎟ ⎢ ⎝ d ⎝⎝ m ⎠ ⎣ ⎛ 37530 ⎞ bm = ⎜ ⎟ ⎝ Re m ⎠ 16 ⎞⎤ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎞ ⎟⎥ ⎟ ⎟⎥ ⎠ ⎠⎦ 16 (9) (10) Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için kullanılan bir diğer model ise ayrık akış modelidir. Farklı olarak (dp/dz)Lo buharlaştırıcı içinde toplam kütlesel akı değerinde [G] sıvı aktığı kabul edilerek tariflenir. Burada görüldüğü gibi hızlar buhar kalitesi ve boşluk oranının fonksiyonu olarak tanımlanmıştır.9 ⎢ ⎜ ⎛ 7 ⎞ + ⎛ 0. 9-12 EKİM 2008. Müller-Steinhagen-Hack. Bu model kapsamında Lockhart-Martinelli. uv = Gx ρ v (1 − α ) (11) uL = G (1 − x ) ρL α (12) şeklinde tespit edilir. Aynı şekilde (dp/dz)v iki fazlı akışın buhar tarafı için tariflenir. Daha önce buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi tespit edilmişti. Bu modelde her iki fazın termodinamik denge halinde olduğu kabul edilmiştir. 177 . İki faz çarpanı buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın kütlesel akısına göre değişik biçimlerde tariflenir. sıvı ve buharın akış rejimine göre değişmektedir. Buharlaştırıcı için süreklilik denklemi yazıldığında fazların hızları. Grönnerund metodları irdelenmiştir. Bu çarpan.

İZMİR 1 ⎞ ⎛ C φL = ⎜ 1 + + 2 ⎟ ⎝ X X ⎠ 1/ 2 (16) Burada ‘C’ nin değeri sıvı veya buharın laminar veya türbülanslı olmasına göre değişmektedir. elde edilen gradyenlerin buharlaştırıcı boyunca integre edilmesi sonucu elde edilmiştir. Burada A ve B akışın tamamen sıvı olması ve tamamen buhar olması durumuna göre tariflenen basınç gradyenleridir. Eğer FrL ≤ 1 ise. f Fr = FrL FrL = 0. (22) Bir diğer metod ise Müller-Steinhagen-Heck [6] tarafından tariflenmiştir. ⎡ (1 − x )2 x2 ⎤ ⎧ dP ⎫ 2 d + ⎢ ⎥ ⎨ ⎬ =G dz ⎢ ρ L (1 − α ) ρ v α ⎥ ⎩ dz ⎭ivme ⎣ ⎦ ΔPivme ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ = ⎢G 2 ⎜ + + ⎟ ⎥ − ⎢G 2 ⎜ ⎟⎥ ⎜ ρL ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎜ ρ L ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎝ ⎠⎦ z ⎣ ⎝ ⎠ ⎦ z =0 ⎣ (24) (25) Toplam basınç kaybı. Sonuç olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kaybı. Bu model buharlaştırıcı içinde akışın tamamen sıvı ve buhar olması durumuna göre ampirik bir interpolasyondur. 9-12 EKİM 2008. Lockhart-Martinelli. 2 f G 2 (1 − x) 2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φL 2 ⎜ = φL 2 L ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭ fr ⎝ dz ⎠ L ⎡ ρ ⎤ L ⎢ ⎥ ⎧ dP ⎫ ⎢ ρv ⎥ 2 − 1⎥ φgd = 1 + ⎨ ⎬ ⎢ 0.8 10 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buna göre.25 ⎩ dz ⎭ Fr ⎢ ⎛ μ L ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ μv ⎟ ⎥ ⎣⎝ ⎠ ⎦ ⎧ dP ⎫ 1. FrL ≥ 1 ise sürtünme faktörü fFr = 1.3 ⎛ 1 ⎞ + 0. Homojen Model: 178 .0 alınmaktadır. Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak şu şekilde hesaplanmıştır. (17) Grönnerund [5] yukarıda bahsedilen metoda benzer bir şekilde soğutucu akışkanlar için bir metod geliştirmiştir. 1/ 3 ⎧ dP ⎫ = ( A + 2 ( B − A ) x ) (1 − x ) + Bx 3 ⎨ ⎬ ⎩ dz ⎭sürtünme (23) şeklinde tanımlanmıştır.I. 2 f G2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φgd 2 ⎜ = φgd 2 L 0 ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ dz ⎠ L 0 olarak tespit edilir. Grönnerund. Farklı olarak iki faz çarpanı Froude sayısına göre tanımlanmıştır.5 ⎨ ⎬ = f Fr ⎡ x + 4( x − x f Fr ) ⎤ ⎣ ⎦ ⎩ dz ⎭ Fr (18) (19) Bu metod da eğer sıvı tarafı Froude sayısı. Sonuç olarak sürtünmelerden dolayı basınç kaybı. Yukarıda bahsedilen üç metod. Müller-Steinhagen-Hack için ivmelenmeden dolayı meydana gelen basınç kayıpları aynı şekilde hesaplanmaktadır.0055 ⎜ ln ⎟ ⎝ FrL ⎠ 2 (20) G2 gD ρ L 2 (21) olarak alınmaktadır. Sürtünmelerden dolayı oluşan basınç gradyeni.

farklı noktalara yerleştirilen basınç ölçerler ile yerel basınç düşümleri kaydedilmiştir.1-20.6-10. Joule etkisi ile ısıtılmakta. Aprea ve diğerleri [7].4 2. Tablo 1: Literatürde yer alan deneysel çalışmalar Buharla ştırıcı iç çapı (mm) 6 10.2-90.5 5.914 Kütlesel Akı (kg/m2s) 195-706 405-540 33-832 Doyma Sıcaklığı ( ) ~ 16-18 ~ Soğutucu Akışkan C.46 Buharlaşt ırıcı Boyu (m) 6 2. Şekil 1 de deneysel veriler ile model sonuçları karşılaştırılmıştır. 179 .44 0. Doymuş sıvı olarak buharlaştırıcıya gönderilen soğutucu akışkan. Modellerin geçerliliğinin kapsamlı bir şekilde irdelenmesi için literatür araştırması farklı soğutucu akışkanları ve çalışma şartlarını içerecek şekilde yapılmıştır.8 Doyma Basıncı (bar) 3. [8] Tran[9] R407CR417A R12 R134a Isı Akısı (kW/ m2) 7.4-8. Aprea ve diğerleri [7] Wattelet ve diğerleri. buharlaştırıcının belli noktalarında basınç ve sıcaklık ölçümleri alınmaktadır. 9-12 EKİM 2008. R407C ve R417A soğutucu akışkanları için buharlaştırıcıda basınç kaybını araştırmış.I.3 ~ 1. Deneyler ile ilgili detaylar Tablo 1 de verilmiştir. SİMULASYON SONUÇLARININ DENEY VERİLERİ İLE KARŞILAŞTIRILMASI Buharlaştırıcılar üzerine yapılan güncel çalışmalar taranmış ve deney verileri toplanmıştır.5 C.21 2.6-28. İncelenen çalışmaların ortak yönü buharlaştırıcı cidarında sabit ısı akısı uygulanmasıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR ⎡ z 2 f G2 ⎛ 1 ⎛ 1 1 ΔP = ⎢ ∫ + x⎜ − ⎜ ⎜ ⎢ 0 d ⎝ ρL ⎝ ρv ρ L ⎣ Lockhart-Martinelli Modeli: ⎤ ⎞⎞ ⎤ ⎡z 2 ⎛ 1 1 ⎞ πdq dz ⎥ ⎟ ⎟ ⎟dz ⎥ + ⎢ ∫ G ⎜ − ⎟ ⎠⎠ ⎥ ⎣0 ⎝ ρv ρ L ⎠ A ( hv − hL ) ⎦ ⎦ (26) ⎡ L 2 2 f L G 2 (1 − x) 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φL dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Grönnerund Modeli: (27) ⎡ L 2 2 f L0 G 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φgd dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Müller-Steinhagen-Hack Modeli: (28) ⎡L ΔP = ⎢ ∫ ⎣0 (( A + 2 ( B − A) x ) (1 − x ) 1/ 3 ⎤ + B x3 dz ⎥ + ΔPivme ⎦ ) (29) 3.

Yaptıkları deneyler kapsamında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimini küçük tutarak basınç kaybını ölçmüşlerdir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. debiyi sabit tutup farklı ısı akısı değerlerinde deneyler yapmışlardır. İZMİR Şekil 1: C. 9-12 EKİM 2008.I. Sonuçlar Şekil 2 de verilmiştir. 180 . Aprea ve diğerlerinin [7] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Wattelet ve diğerleri [8] R12 soğutucu akışkanı için yaptıkları deneylerde.

232 27.474 24.73 34.74 0.18 24.53 28.28 55.03 9.56 6.22 4.5 4.12 6.45 95. metodların geçerli olduğu çalışma aralıkları ve sapma oranları belirlenmiştir.55 0.04 14.44 6.46 23.95 118.74 0. Buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişiminin düşük (fazla buharlaşmanın olmadığı hal) olmasının bağlı olarak akış rejiminde belirgin değişim olmadığı durumlarda.68 0.407 2.248 1.066 1.42 dph dpa Hata(%) (kPa) (kPa) 10. Lockhart-Martinelli.08 6.99 28.28 457.92 201. diğer metodlara göre yüksek buhar kalite değişimlerinde daha tutarlı sonuçlar vermektedir.27 39.623 0. Elde edilen sonuçlar hata payları ile birlikte Tablo 2 de verilmiştir.88 12.46 472.33 0.5 469.356 0.89 5.84 261. Sonuç olarak uygulanan metodların doyma basıncına.14 53.81 23.506 31.1 502.043 1.78 Homojen Model (Bu Çalışma) Grönnerund (Bu Çalışma) dpa (kPa) 10.60 9.44 5.81 17.54 9. Wattelet ve diğerlerinin [8] yapmış olduğu deneysel çalışmada buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi düşük kaldığı için Homojen ve Grönnerund modelinin yakın sonuçlar verdiği. R134a soğutucu akışkanı için farklı doyma basıncı ve farklı kütlesel akı değerlerinde deneyler yaparak basınç kaybını ölçmüştür.86 40.83 28.122 18. SONUÇ Yapılan çalışma ile R407C.10 6.14 4.468 10.96 4.09 36.656 0.89 48.956 0.49 9.324 17.50 35.25 19.29 2.24 4. bu modellerin deney verilerinden büyük oranda (%40 ve üzeri) saptığı tespit edilmiştir.51 20.27 33.73 0.62 0.56 34.619 Hata (%) 33.03 18.21 7.38 37.764 42.733 4.945 3.03 8.10 4.533 15.002 0.468 13.06 7.18 14.8 355.00 4.11 1.50 53.88 67.123 23.266 16.64 0.01 21. Aprea ve diğerlerinin [7] yapmış olduğu deneysel çalışmada 181 .63 1. kütlesel akı değerine ve soğutucu akışkan türüne göre belli şartlar altında geçerli olduğu tespit edilmiş.29 31.54 28.382 0.542 0.53 4.486 6.18 0.4 0.70 0. R134a soğutucu akışkanları için farklı doyma basıncı ve kütlesel akı değerlerinde.7 111. Tablo 2: Tran’ın [9] elde etmiş olduğu deney verileri ile metod sonuçlarının karşılaştırılması LockhartMartinelli (Bu Çalışma) Hata (%) 11.46 35. 9-12 EKİM 2008.58 0.03 7.46 0.99 5.79 8.38 44.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.88 0.83 43.08 0.61 16.352 1.417 3.368 6.16 49.5 0. Müller-Steinhagen-Hack.09 6.6 93.3 39.66 2. Buhar kalitesi değişimi arttığı zaman ise.2 150. diğer metodların ise yetersiz kaldığı görülmüştür.561 36.32 43.7 22.45 5.45 24.99 35. R417a.71 0.86 23.409 26.295 0.25 3. İZMİR Şekil 2 : Wattelet ve diğerlerinin [8] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Tran[9].40 23.70 8.39 34.41 58.96 43.57 44.63 22.53 0.35 17.63 54. literatürde yer alan deney sonuçları ile karşılaştırılarak araştırılmıştır.16 8.613 0.992 12.17 17.65 1.842 0.39 351. buharlaştırıcıda basınç kaybı incelenmiştir.142 35.7 42.57 38.08 1.61 54.08 5.12 8.36 41.47 6.623 44.236 44. R12. Grönnerund) geçerliliği.56 348.79 37.616 66.74 0.796 0.544 1.42 0.61 16.9 21.465 10. bu metodlar için yapılan kabuller geçerli olmuştur. Lockhart-Martinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodları ise.186 1.548 36.48 0.79 56.6 25.46 3.02 18.79 19.08 8.9 39.264 36. C.76 0.65 34.22 MüllerSteinhagenHack (Bu Çalışma) dpa Hata (kPa) (%) 13.55 0.57 34.08 5.55 60. Mühendislik uygulaması açısından uygun olan 4 farklı metodun (Homojen.89 26.816 27.19 Deney Sonuçları p(bar) G(kg/m2s) q(kw/m2) Xexit dp(kPa) 8.94 11.

buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Bu metodla 4-8 bar aralığında yüksek kütlesel akı değerinde (470 kg/m2s) basınç kaybını ortalama %10 hata payı ile hesaplanmaktadır. Müller-Steinhagen-Hack metodu. Tran [9] tarafından yapılan deneysel çalışma. Lockhart-Martinelli metodu ise R134a soğutucu akışkanı için diğer akışkanlara göre daha olumlu sonuçlar vermiştir. fakat buhar miktarı artıkça sonuçlar büyük oranda sapma göstermektedir. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. Sonuç olarak bütün deneysel çalışmalar gözönüne alındığında. Bu metod Müller-Steinhagen-Hack metoduna göre daha geniş doyma basıncı aralığında tutarlı sonuçlar vermiştir. İndis A : Buharlatırıcı dış yüzey alanı (m2) d : Buharlaştırıcı iç çapı (m) f : Sürtünme faktörü Fr : Froude sayısı g : Yerçekimi ivmesi (m/s2) G : Kütlesel akı (kg/m2s) h :Entalpi (kj/kg) ΔP : Basınç farkı (Pa) q” : Isı Akısı (W/m2) Re : Reynolds sayısı u :Faz hızı (m/s) x : Buhar kalitesi X : Martinelli parametresi z : Buharlaştırıcı boyunca konum (m) Alt İndis l : Sıvı lo : Her iki fazın toplam debisinde sadece sıvının akması hali m : Karışım v : Buhar Yunan Harfleri ρ : Yoğunluk (kg/m3) α : Boşluk oranı μ : Viskosite (Pa s) ε : Yüzey pürüzlülüğü (mm) ϕ : İki faz çarpanı 182 . Kütlesel akının 350 kg/m2s değerinden düşük olduğu tüm çalışmalarda bu metodun deney verilerinden büyük oranda saptığı görülmektedir. R134a gibi yaygın kullanılan soğutucu akışkan verileri içerdiği için önemlidir. bir önceki metoda göre 350 kg/m2s değerinden düşük kütlesel akı değerlerinde ve buhar kalitesi değişimin yüksek olduğu buharlaştırıcıların bilhassa giriş kısmında tutarlı sonuçlar vermekte.I. Doyma basıncı ve kütlesel akı değeri düştükçe hata payı büyük oranda (%30-40) artmaktadır. Kütlesel akı değeri düştükçe hata payı artmaktadır. Yüksek doyma basıncı (8 bar) ve kütlesel akı (470 kg/m2s) değerlerinde Müller-Steinhagen-Hack metodu ortalama %10 hata ile iyi sonuç vermiştir. İZMİR R407C için yüksek basınç ve kütlesel akı değerlerinde Lockhart-Martinelli metodu buharlaştırıcı boyunca sürekli basınç kaybını hassas bir şekilde hesaplayabilmekte. aynı şartlar altında R417A için ise bu metodun hata payı artmaktadır. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Heck. 84 (24). Chem. H. “Comparison of R407C and R417A heat transfer coefficients and pressure drops during flow boiling in a horizontal smooth tube”. W. Energy Conversion and Management. Rosato. R. J. vol. A. 39-48..” PhD. “A simple friction pressure drop correlation for twophase flow in pipes”. June 2008. 45 (1). Greco.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. A. 1977 [3] Lockhart. Eng. flow resistance and heat transfer in circulation type evaporators. 1986. 297-308.. Texas Tech University. 1767-1778. 64. Chato. J.. Process. C. W. “Proposed Correlation of Data for Isothermal TwoPhase. D. [7] C..I. pp. 91-92.. ASME. part IV: two-phase flow resistance in boiling refrigerants. 1967 [5] Grönnerud R. “Friction Factor Equation Spans all Fluid Flow Regimes. pp. Aprea. İZMİR 5. S. Vaporisation Inside Horizontal Tubes. Two. 193. Thesis. 9-12 EKİM 2008.1942 [2] Churchill. R. Bull De l‘Inst du Froid... pp. 20.” Annexe 1972–1. and Martinelli.Component Flow in Pipes. Trans. KAYNAKLAR [1] McAdams.” Chemical Engineering Progress Symposium Series. pp. “Design building and baseline testing of an apparatus used to measure evaporation characteristics of ozone-safe refrigerants. Wattelet. 1998 183 . “Investigation of liquid hold-up. 10 (12). Heat Mass Transfer. “A Theoretical Basis for the Lockhart-Martinelli Correlation for Two-Phase Flow. 1979 [6] Muller-Steinhagen. Volume 49.” ACRC-TR-90-02. H. et al.. 1949 [4] Chisholm. Air Conditioning and Refrigeration Center.” Chemical Engineering. and K. “Pressure drop and heat transfer study of two phase flow in small channels. University of Illinois at Urbana-Campaign (1990) [9] Thanh Nhon Tran.C.” Int. Issue 6. Pages 1629-1636 [8] J. W.

Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. Çeşitli soğutma akışkanlartı için sonuçlar iki klasik eğri uydurma denklemi sonuçlarıyla karşılaştırılmış ve kısmi devamlı fonksiyonların avantajı hata karşılaştırmasıyla gösterilmiştir. Bu denklemde tüm katsayılar yerine bir alt set alınabilir.I.a5 soğutucu akşkan verisinden elde edilen eğri uydurma parametreleridir. Burada verilen denklem sadece TLi ve THi sınırları arasında tanımlıdır. Mühendislik Fakultesi. a0. Örneğin sadece 2 katsayı kabul edersek denklem lineer polinom denklemi olur. tek bir eğri uydurmaya çalıştığımızda oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. Bornova. Sınır değiştikçe denklem de değişir. 9-12 EKİM 2008.GİRİŞ Doyma basıncının sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edildiği eğri..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.coban@ege. İZMİR Turhan. Denklem lineer olmıyan şekil aldığında eğri uydurma işleminin iteratif bir prosese dönüşmesi de ek bir zorluk getirebilir. T doyma sıcaklığı (K).. 2.n şeklinde tanımlanabilir. Toplam veri bölgesinin n alt bölgeye bölündüğünü varsayarsak.….DENKLEMLERİN TANIMI Kısmi devamlı lineer bir denklem Pdoyma = a 0i + a1iT + a 2 iT 2 + a3iT 3 + a 4 i / T + a5i / T 2 + a6 i / T 3 (1) TLi ≤ T ≤ THi i = 0. İZMİR KISMİ DEVAMLI FONKSİYONLAR KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA BASINÇ EĞRİLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M.tr ÖZET Doyma basıncının doyma sıcaklığının fonksiyonu olarak hesaplanması soğutucu akışkanların faz değişim termodinamik özelliklerinin en önemlilerindendir. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi. Bu yüzden bu çalışmada kısmi devamlı. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. Bu denklem Pdoyma = ( p(t ) − 1)( Pc − Pt ) + Pt p(t ) = {[ p0 (t )] N + [ p∞ (t )] N }1 / N t= T − Tt Tc − Tt (3-3) (3-1) (3-2) 184 . katsayıları lineer olarak tanımlanan eğriler kullanarak sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak tanımlanmasını sağlamaya çalışacağız. Karşılaştırma denklem sistemi olarak [3] log10 Pdoyma = a0 + a1 / T + a 2 log10 T + a3T + a 4 ((a5 − T ) / T ) log10 (a5 − T ) (2) bu denklemdeki Pdoyma doyma basıncı. Doyma sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak hesaplanması doyma entalpi değişiminin doğru olarak hesaplanması için de önemli bir parametredir. Makine Mühendisliği Bölümü. İkinci karşılaştırma denklemimiz Biraz daha kompleks bir form oluşturuyor. bu katsayılardan n set hesaplamamız gerekecektir.edu. 1. T (K) doyma sıcaklığı. Bu denklemi özellikle makale başlığındaki hassas sözcüğünden dolayı seçtim[2]. Tc (K) kıritik sıcaklıktır. Bu çalışmada kısmi devamlı lineer fonksiyonların kullanılmasının devamlı fonksiyon kullanımına göre daha hassas sonuçlar elde etmemizi sağlıyacağı örnekler üzerinden gösterilmiş ve kısmi devamlı fonksiyonları hesaplayabilecek lineer genel eğri uydurma programı geliştirilmiştir.

ağırlık katsayısı w( xi ) =1 olarak seçilirse genel en küçük kareler metodu (m) 0k ( m) mk n (6) [ ] 185 .. 3=T . Bunu yapmak için önce veri setimizi l alt veri setine bölüyoruz ve xLi ve xHi değerleri arasındaki her veri seti için en uygun ajk(m) (j=0…m) değerlerini bulmak m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ ⎢ i j =0 jk j i ⎥ (m) (m) (5) hata fonksiyonunun istiyoruz..ÇÖZÜM YÖNTEMİ Denklem katsayılarını bulmak için en küçük kareler metodundan yararlanacağız.. Buradaki j katsayıların çarpıldığı fonksiyonlardır.(l − 1) (4) j inci derece fonksiyon seti verilmiş olsun.0897816 * a − 0.00021222a2 a 4 = −0. 4=1/T.. m (l − 1) i =1 (l − 1) ∂a p ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ m n ⎧ w ( x )φ ( x )φ ( x ) ⎫ a ( m ) = ⎡ w ( x )φ ( x ) f ⎤ p = 0..... Bu durumda f k ( x) = ∑ a (jkm )φ j ( x). n olmalıdır. Bunun için H k (a0 k . amk ) = ∑ wk ( xi ) ⎢ ⎥ i = ( n −1) / l *k (l − 1) ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ minimum değerini bulmamız gerekir. i= i=(n1)/l*k...05322199a (3-10) (3-11) 3 a5 = 0.. m (7) ⎨ ∑0 k i j i p i ⎬ j ⎢∑ k i p i i ⎥ ⎣ i =1 ⎦ ⎭ ⎩ j= Bu denklem temel olarak m+1 lineer denklem sistemidir.00047188a2 θ = 0.06817687 * a22 + 0. l toplam toplam veri seti sayısıdır.. Tc(K) kritik nokta sıcaklığıdır. a1 ve a2 akışkan bağımlı katsayılarımızdır.. j =0 m xLi ≤ x ≤ xHi . a0..yi yi i=(n-1)/l*k..1546028 + 0. 2=T .. Bu fonksiyona xi...(n-1) verisi verilmiş olsun bu veriyi önce l veri setine bölelim..2950258 * a 22 − 0. Pc (kPa) kritik nokta basıncı.. Önce bu yöntemin genel bir tanımını yapalım. 2 3 2 3 1=T. 3. Verimiz xi.11599104 + 0. xi. a ) 2 ⎢ ⎥ j =0 = ∑ wk ( xi ) ⎢ (m) ⎥φ p ( xi ) = 0 p = 0.5725757 − 0. Tt üçlü nokta sıcaklığı(K)..2 (3-12) T N = 87 t (3-13) Tc bu denklem setinde Pt (kPa) soğutucu akışkanın üçlü nokta basıncı...(n-1)/k*(k+1) k=0…(l-1) halini alır. Buradaki n toplam veri sayısı... Fonksiyondaki wk(x) ağırlık fonksiyonu adını alır ve wk ( xi ) ≥ 0 i = 1.. 6=1/T değerlerini almıştır...yi i=0.... Pdoyma doyma basıncını verir. k = 0..I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. İZMİR p0 (t ) = 1 − A= r= Tc − Tt Tt Pt ARt {1 − [1 + At ] s exp( )} Pc − Pt 1 + At (3-5) (3-4) a1 a0 − RTt R (3-6) s= a0 (3-7) R p∞ (t ) = 2 − a2 (1 − t ) + a3 (1 − t ) 2−θ + a4 (1 − t ) 3 + (1 − t ) 4 2 2 3 2 (3-8) (3-9) 5 a3 = −0.. 5=1/T .yi. Fonksiyonun minimum noktası türevinin 0 a eşit olduğu nokta olacaktır. Örneğin denklem (1) için 0=1... 9-12 EKİM 2008.(n-1)/k*(k+1) verisini uydurmak istiyoruz. ( n −1) / l *( k +1) 2 m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ i jk j i ∂H k (a .

-13. .06 4.286557E+11 -2. ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ a ⎥ ⎢ ∑ φ1 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ 1 ⎥ ⎢ i =1 ⎥ (8) ⎪ n ⎪⎢ ⎥ n n n ⎥ ⎨ ⎬ a2 = ⎢ n 2 ∑ φ2 ( xi ) . 4.446613E+10 5......49094 123.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.30406185 04 1.954740E-29492.. amk ) ) k k =0 ( l −1) (9) şeklinde tanımlıyabiliriz....603528E-96629.06E+07 7.91 20.0078 6701.06 3.41871536 03 9660486.635314505 0.3746852 0. karşılaştırma denklemi (3) hata miktarı 4.. .649877E-9323.. Toplam hata fonksiyonunu (m H = ∑ H k (a0( m ) .85E+07 3.376..11E+07 6.. Bu denklemi k=0….528222E+09 4.SONUÇLAR VE KARŞILAŞTIRMA Sonuçları irdeleme için toplam hata teriminin standart sapmaya benzer bir tanımını aldık.30 21.164859} şekline verilmiştir.42906336 03 1..955226E+11 1.30 101. 2 m ⎧ ⎡ ( m) ⎤ ⎫ ⎪ n ⎢ yi − ∑0 a jk φ j ( xi ) ⎥ ⎪ ⎪ ⎪ j= H = ⎨∑ ⎢ ⎥ ⎬ (4.54.. Denklem katsayılarının hesaplanması için kısmi pivotlu gauss elimine yöntemi kullandık..757563.23651 514.749905E+11 -25. Tabi verilen sıcaklığa göre bilgisayarın katsayı setlerinden hangisini kullanacağına karar vermesi gerekir.3006 2993.5389941 olarak saptanmıştır. Hatamızı toplam hata ve hata dağılım fonksiyonu olarak irdeledik.4696 4. ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ .961433E+09 8..277886 5.0.22589326 04 2.. 6 katsayılı denklemlerin katsayıları Tablo 4.03 101. .652671 15.035070E214204. ..-2362.24 4.37562027 03 -1.616005e-3.2.278465E-904555.085494E+10 43..8038465 02 -7.87743805 0.4.94E+08 N=6 -3..06883.2342564. Toplam Hatanın kabul edilebilir olduğu bölgelerde eğer yerel hata çok büyükse uydurulan eğri yine de yeterli olmıyabilir.616456E+08 6.. R134a için denklem (2) katsayıları : a={40. .6 ve 24 denklemli..7. ∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎪ ∑ φ 0 ( xi ) ⎢ ∑ φ0 ( xi ) f ( xi ) ⎥ i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ i =1 ⎥ n n n ⎪ n ⎪ ⎡ a0 ⎤ ⎢ n ⎥ 2 ∑ φ1 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) .91 43.33E+08 2. 1/ 2 Tablo 1 R134a kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 a1 a2 a3 a4 N=1 4.100767E+10 6.056638 5. 1.0871 364.14381666 04 3..176530E-27568.45390573 03 -8.1 de verilmiştir. denklem (3) katsayıları : a={45. İZMİR n n n n ⎧ ⎫ ⎡ n ⎤ 2 ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) .. ⎥ ⎢ ∑ φ2 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎥ ⎪ i =1 ⎪ ⎢ ⎥ ⎢ i =1 ⎥ .746584E+09 4.584265E+11 103.120697E+09 2..25E+07 a5 a6 TL TH 1..6407515 1. Veri olarak ASHRAE el kitabında yayınlanan R134a verisi kullanıldığında Karşılaştırma denklemi (2) hata miktarı 0. 9-12 EKİM 2008..460077E244699.37032.88 66..69889..56E+08 N=2 1.. Bu yüzden katsayılar matrisine genellikle verinin geçerli olduğu minimum ve maksimum sıcaklık bölgesi de eklenir.036345E+11 20.2434 2946.254 1.06 4.9988208 2. Yöntem olarak kısmi devamlı fonksiyonun farkı bir fonksiyon yerine her biri bir alt bölgeyi kapsıyan bir fonksiyon serisinin bulunmasıdır.885. ⎪ ⎪ ⎢ am ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ ⎢ n ⎥ ⎪ n ⎪ n n n 2 ⎢ φ (x ) f (x ) ⎥ ⎪∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) . Daha küçük bölgelerde veriler daha uniform özellikler gösterdiklerinden üniversal veri uydurmaya göre çok daha hassas veri uydurma mümkün olacaktır.(l-1) için l kere çözmemiz gerekir.24 -2.931900E+09 103..772405E+11 103.1111}.30 -25.544514E+13 21. φm ( xi ) ⎪ ∑ i ⎢∑ m i ⎥ ⎪ i =1 ⎪ i =1 i =1 i =1 ⎩ ⎭ ⎣ i =1 ⎦ formunu alır.06 3.1) i =0 (n − 1) ⎪ ⎢ ⎥ ⎪ ⎪ ⎣ ⎦ ⎪ ⎩ ⎭ Denlem katsayılarının hesaplanması için Java programlama dilinde bir model geliştirdik.259262 17.85 1.03 1...934661E840330.88 186 .I...26233...

332 4453975.28670344 0.11664293 4.11740256 0.81016283 26.478198E+10 8.98 1.419927E+09 2.24 65.393822E04 5.657067E+11 43.45 43.26145298 0.48 -52.08878734 -0.625024E04 -5.00618748 67.100722E04 -6.35E+07 563154. Tablo 2 de toplam hata terimi denklem katsayısı ve kısmi denklem sayıları cisinden listelenmiştir.8057 116544.7942 1197142.411759E+11 14.12658113 82.293659E03 1.884 690926.590925E+09 3.026 3256098.848205651 0.978946 0.210256E04 1.7697 164718.6276 1741525.937001E+08 3.134566 8.994021 -13200.991250E1897.27288982 0.3172 9.803369E04 2.900459E+11 -25.695158E+08 9.0394252 187 .94 71.15 6. Tablo 2 R134a kısmi devamlı denklem toplam hata miktarları – denklem (1) denklem sayısı N= 1 2 6 24 126 7 katsayı (0.97 14.48 2.516355E+10 5.45428193 6.1478929 100.414763191 0.24843679 03 1706.66 101.070620E+12 65.693938E04 8.113400E04 1.27885053 -2473.85 2.79640588 1154.104815E+09 2.05194834 208.17E+07 4.14E+08 1.22114 -377522.8965 -970452.504659 3507.72E+07 6.62995 3396.059833E03 2.8485 71893.7159646 0.466136 6.51 1.191295E03 1.05057845 20.295269E04 1.30 6.276388E+11 -2.16384234 665.353564 1.973575E+09 1.302900E04 4.933177E+09 1.26E+07 2672358.658207E+12 -28.023486 -1522.12 1.36 26.661061 14.305816E+12 60.64847 1606.473018E05 5.118414E+12 -52.195686 4585.386 281963.172553E02 5.06 -2.526123E02 2.75274883 0.81E+07 -3.5674632 1.82 1.27196406 89.5166066 23.40 87.51 -13.2430062 0.93050792 4270.66228 9879.67 20.75345 1018303.89034722 9.06 1.27 8.352190E+11 31.381040E+11 8.97 8.43 -19.716 1.543176E+11 37.53074609 17.66 101.823689E+10 -8.031793E+12 48.235207E+11 103.360873E+09 5.36 -25.692595E04 3.94 1.86936823 6121.713995E+12 71.734008E+09 1.06 31.06965754 0.925850E+11 26.364833E04 9.3837773 0.82 -8.075560E04 1.73 5.841323E03 -7.760890E+09 2.098005 -76.25E+07 4.76 1.638724E+10 5.173397E+11 20.36 2.42 6.14378318 92.45592297 0.98 -28.27 7.976419E04 2.2819812 0.55 4.906745E03 3.6) 1.180342E+11 -13.031502E03 -5.580646 -11165.370489 -34612.532 1805484.40 1.64 8.7530640 0.76 37..615009 14481.02533453 99.929547 -3167.3878 9151208.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.327152E+13 87.14087792 54.069584E+11 54.161035E04 3.986118E+08 2.56463 -51463.146197E+10 1.153794E+08 1.714489E+10 2.64 77.0844095 28.327 1.85 54.1818417 771.03008 -55570.55 60.42752 -1936.015707E+09 2.20208725 10.43 6.288122 9.322234E+11 1.349 1251652.299923E+10 -19.I.467574E+11 -81.4130054 506.706539E+09 2.89E+07 1.87939048 0.2119138 0.616240E+12 66.04182792 0.3164135 0.448325E+08 1.15 48.318851E+13 77.1656055 143.42 3.20E+07 -2.67 5. İZMİR 414646.43209753 1749.3061 N=24 -97823.092656E+09 1.12 -2.45 1.850300E+09 1.66021 18226.36 5.06 Toplam hata değerleri hem denklem sayısı yönünden hem de fonksiyon katsayılarının sayısı yönünden iki boyutlu olarak incelenmiştir.436642 -7800.1509598 0.24 3.729027E+09 5.85 4.571 247028.198788E04 4.567156E+08 1.11E+07 6007559. 9-12 EKİM 2008.01E+08 -81.16939549 0.366322E+08 8.

7868067 0.0394958 3 katsayı (0.2. Bunu daha iyi irdelemek için grafik olarak vereceğiz.I.2523132 0. Bu değerler toplam hata olarak referans denklem (2) ye göre 5 kat küçük toplam hata vermektedir.703179}.3914927 2. Bunun sebebinin ölçüm hataları olabileceğini sanıyorum.17..0119228 5 katsayı (0.. İZMİR 6 katsayı (0..0393995 4 katsayı (0.4.0917940 1.0394999 Toplam hatadan denklem 7 katsayılı setin pratik kullanımlar için yeterli hassasiyeti vereceğini söyleyebiliriz. Karşılaştırmanın daha iyi gözlemlenebilmesi için ikinci bir soğutucu akışkanın verisine daha göz atalım.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Kısmi hataların – bölgelerde daha yoğun olsuğu da dikkat çekiyor.9433057 0.126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemlerin bize verdiği kısmi hataları veriyor.1519264 0.0363329715920164. R123 için Denklem (2) toplam hata miktarı 3.333.6986209 0.5019200 19.3052086 0.2.92522.1505238 0. Bir de yerel hatalara göz atalım.2) 142. İkinci akışkan olarak R123 alacağız..1560654 0. Şekil 1 : 2 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 ve Şekil 7 de referans denklemlerin (denklem 2-3 ) yerel hatalarını ve 22 ve 45 denklemli kısmi devamlı denklemlerin yerel hatalarını karşılaştırmalı olarak aynı grafiğin üzerinde gösterdik.5) 2. Denklem (3) toplam hata miktarı 2.24.4648869721150373 olarak bulunmuştur.3.86838e-2.3) 18.6439426 0.617861e2.4.666667e3} Referans denklemi (3) katsayıları : a={-49.1670640 0. R123 için referans denklemi (2) nin katsayıları : a={1656.81709.-8.6. Görüldüğü gibi denklem (3) daha hassas sonuç vermiştir.3101148 0. Şekil 1.3645418 0.999.2139137 0.4 ve 5 2.4) 5.480583e6.1. Şekil 2 : 6 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 188 .33076.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.I. İZMİR Şekil 3 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 4 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 189 .

I. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 5 : 126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 : 22 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referabs denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması 190 .

10785367 -0.94703075E+07 4.9 72.60053410 19615.56227558 -225.89010037 -0.12574886E+07 1.00037503 -0.07365039 -65761275.0 a1 a2 a3 a4 a5 a6 TL 191 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.00085074 -0.00001592 -0.77364871E+07 -7.18412354 0.03320076E+11 -80.00007038 -1.65976215E+10 -6.10061697E+10 -1.47284387E+07 7.62527208 -237.87032884 -119730.44858794 54.06043084 1.99226896 0.71984441 -487.80370820 -2.00070853 0.49888966 N=2 -85275.6 27.38031995 -0. 9-12 EKİM 2008.00074683 0.78277170E+08 -2.73786477 -70533.86669691E+10 -7.0 50.34771851E+09 -8.82094457E+12 2.11125041E+06 1.89301108 5168.48970307E+11 -80.3600 N=6 95647.17674200E+10 1.6 359.9 49.55476878E+10 1.40652251 130136.03702411E+09 2.77266805E+14 -80.57991001 24. İZMİR Şekil 7 : 45 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referans denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması Tablo 3 R123 kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 N=1 -470781.80330102 -137.35914455E+07 -1.24407853 1.27574479E+07 1.00151497 9.31395257E+11 1.99555272E+09 -1.00287017E+10 4.I.08415735E+12 -6.0 1360.0 6.28619061 0.24812165 0.17151668 0.22140278E+10 8.

24995294E+10 -5.05161825 -0.5 38.402549262 0.97205391E+11 -4.91023045E+08 4.33703993 625218.150993499 4.0 60.65272900E+06 5.62986816 -14.0 88.66623845E+13 -9.64646839 10.2 71.00016670 0. Fluid Phase Equilibria 111 (1995) 203-212 6.55687470E+11 -9.8 1.48744200E+07 1.20824694 9371.19057745E+09 1.98287643E+08 -3.69963572E+06 6.7 23.78877797 -53.451855006 0.42377271 88.79616023 553938.18941023 717.9 -23.00100805 0. Iglesias-Silva..00066744 0.0992362 N=2 0.329327305 N=124 0.60951184 -4.77966561E+05 -8.06877612E+10 -1.83767679 N=6 0.00148186 0.93729916E+09 -1.99941073 -3959. “Accurate vapor pressure equation for refrigerant”.74064282 0.297151582 0.02459654 0.28145367 -12.88525066E+13 95.75023344E+09 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.00764602 -0.02150291 N=24 44125.00003218 0.80865213 866920.01131794 -0.41469814E+08 -4.07707118E+07 -3.35851907E+13 8.4 83.39772363 10.5 6.00006676 0. İZMİR -89315. 9-12 EKİM 2008.01734529 -0. M.03846698 -3298.395846428 0.29041723 20284. Ana Diaz Ceballos.46288136E+11 -4.92304980E+10 -1.25967796E+11 8.06162840 0.72003320 -183.23483924 -2.00408228 0.00119733 0.23225571E+10 2.82676574E+12 -2.86147490 -56882.39152797 -0.36702548 N=24 0.66228162 -1718.57616057E+10 -3.43194553E+06 1.I.07547881 51088.34672247 -62.77150372 -8.33787419 -178.19015873E+09 3.98728661E+09 1.00933324 -0.05589328E+09 2.10966213E+08 1.21401809E+06 -2.35587662 6274792.402172036 14.14437653 -7.01772583 0. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme 192 .2) N=1 1.85340620E+10 -5. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals 5.00003988 0.4) 4 katsayı (0.2 99.21075528E+08 -2.38479464E+08 1. Technical Information.10579649E+07 1.20519400E+08 2.48687580 -31.7 49.04043336 -3.00359964 0..68942291 -1813.40795814E+11 -6.98618377E+11 -2.27232675 -0.56156988 -96182.37668937E+08 -5.70124733E+08 -3.59962147 81215.01458540E+07 3.72789399 -3182.71905950E+09 -1.0 -51.15513164E+09 3. Hall.68532583E+11 3.89434784 -3549.2 -80.32810945E+04 -9.82112058 5240.62284161 272.17080280 0.14901768 -1.46857999E+08 7.00025353 0.00018266 0. Miller.362185609 0.5) 5 katsayı (0..4 55.21945077E+07 1.48525001 17.4 155.838492994 2.09614087 1.25410555E+08 2.00203279 -0.31474648 -0.09189749 -0.00907398 0.018097292 0. Gustavo-A.172642988 20.70465590 6.98493967E+11 -7.9 32.853719599 0. Turhan Çoban.38086821E+05 -1.91847043 -679.21986167E+09 4.59020495 10340.07055061E+12 9.12683286 0.5 7 katsayı (0.23135866 5780.00008569 0.20524096 0.6 94.3 27.64078060 -4827.934157772 0. Reid C.19849217 -11.23906967E+04 -4.6 66.00593405E+05 -6.61073931E+09 5.56242954 1417.75298592 -42974.66894617 -2.00033409 0.715110267 5.60078412 -1710.1 17.97994353 -0. Kenneth R.60121867 -327615..00088018 0.00009219 0.00035708 -0.00123764 -0.15901060E+05 2.1 43.95917072 -9184.47309866E+05 -1.11446924E+10 -6.27632538E+10 -1.367762377 2.15517719E+10 -5.6 127.13272258 -177.00026623 -0.12398768 12.83429913E+06 -8.00006464 -0.79322936 -333.00484855 -8.06244901E+09 -5.274945933 9.85209276E+11 -7.29393990 76.81803266E+10 -3.88712109 0.09950462E+07 -1.67409849 123.8 77.017941743 REFERANSLAR 4.6) 6 katsayı (0.09820730E+08 2.46493897E+06 1.4 12.24810607E+06 1.75785742E+12 1.45248530E+07 -3.00001977 0.00006592 0.92052817E+05 -7. Elsevier. Thermodynamic Properties of R134a. Dupont Suva Refrigerants 7.85009055E+06 6.89855030E+10 -3.46953543 -3476.053398165 0.58703190E+13 1.02490207E+11 2.016373163 0.3) 3 katsayı (0.00088388 0.39034953E+10 3.55760746 0..019594301 0.00013240 -0.

Klasik sistem ile ejektörlü sistem arasındaki fark.tr. Ayrıca soğutma.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu yüzden gıdaların korunması.I.edu. H. Bu amaçla. Dolayısıyla. sesaltı akışa dönüşüp basıncı artar. Soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Bu araştırmalardan biri de sistemdeki tersinmezliği artıran genleşme valfindeki kısılma kayıplarını azaltma yönündedir. Bu olay sırasında sekonder akışkanın sıcaklığı ve basıncı bir miktar düşerek 2b durumuna iner. kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre daha yüksek olacaktır. ejektör çıkış basıncı ve COP değeri olduğu saptandı. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını (COP) yükseltici bir etki yapacaktır. her türlü konfor sistemlerinde (konutlarda.34 olarak bulundu. Böylece genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanacak ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılacaktır. Böylece ejektör yüksek basınçlı bir akışkanın enerjisini düşük basınçtaki diğer akışkana aktararak onun basıncını nispeten yükseltmiş olur. soğutma sistemlerinin önemli uygulama alanını teşkil eder.). 9-12 EKİM 2008. Kürşad Ersoy Selçuk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. verilen çalışma sıcaklıkları için optimum bir ejektör alan oranı. Sistemin çalışması şöyle gerçekleşir: Yüksek basınç ve sıcaklıkta kondenserden gelen sıvı haldeki primer akışkan önce sesüstü lülesine 1 durumunda girer. Genleşme valfi. Burada basınç ve sıcaklığı düşerken hızı sesüstü hıza ulaşır ve 1b durumuna gelir. genleşme işinin genleşme valfi yerine ejektörle yapılmasıdır. gıdaların bozulmadan uzun süre korunması amacıyla kullanılmıştır. Araştırmacılar halen bu alanda birçok çalışma yapmaktadır.edu. Bu sistemlere “ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemleri” adı verilmektedir.tr ÖZET Buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin soğutma etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün. Evaporatör sıcaklığı düşerken veya kondenser sıcaklığı artarken soğutma etkinliğindeki iyileşme oranının arttığı belirlendi. Elde edilen sonuçlara göre. taşıma araçlarında vb. GİRİŞ Soğutma. Anahtar Kelimeler: Ejektör. Bir ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Şekil 1. sabit basınç ejektör akış modeli kullanıldı. İZMİR EJEKTÖR KULLANARAK BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA SİSTEMİNİN ETKİNLİĞİNİN İYİLEŞTİRİLMESİ Nagihan Bilir. insanoğlu için geçmişten günümüze vazgeçilmez bir ihtiyaç olmuştur ve ilk olarak. 3m durumunda karışma basıncına yükselen karışım ejektörün difüzör kısmına girer ve burada akışkanın hızı. 1b durumundaki yüksek hızlı primer akışkan ejektörde ilerlerken emme odasında vakum oluşturur ve evaporatörden 2 durumunda doymuş buhar olarak gelen sekonder akışkanı ejektörün içerisine emer. Tkon=40°C ve Te= -25°C için COP’daki iyileşme oranı %22. sanayide ve sağlık sektöründe kısacası hemen birçok alanda karşımıza çıkmaktadır. Çoğu gıda oda sıcaklığında bozulur. Primer ve sekonder akışkanlar karışma odasında karışır ve sonra şok darbeleriyle akış. etkinlik katsayısı (COP) üzerine etkisi araştırıldı. Optimum etkinlik 1. genleşme valfi yerine ejektör kullanılması öngörülmektedir. Soğutma sistemi üzerinde yapılacak herhangi bir iyileştirme çok geniş bir sahayı ilgilendirir. Sistemin diğer elemanları her iki soğutma sistemi için de aynıdır. Soğutucu akışkan olarak R-134a seçildi.1’de gösterilmiştir. kersoy@selcuk. KONYA nbilir@selcuk. işyerlerinde. COP. 193 . Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma sıcaklıklarında klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. hemen hemen durgun hale gelinceye kadar düşürülür ve basıncı artmış şekilde ejektörü 3d durumunda terk eder.

Ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Ejektörü terk eden karışım. ejektör debi oranıdır ve Şekil 2. İZMİR Şekil 1.I. COPi şöyle tanımlanır: COPi = Qe . Wkomp (1) Şekil 1. Kompresörde akışkanın basınç ve sıcaklığı. genleşme valfi yerine ejektörü kullanan transkritik bir soğutma çevriminin teorik analizini yaptı. Burada çevreye ısı vererek 1 durumuna yoğuşur ve tekrar ejektöre gider. ayırma kabına (separatör) girer. Isıl tahrikli ejektörlü sistemlerde ejektördeki akış tek fazlı (buhar) alınarak çözümlenmişti [1-3]. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevrimin çalışması bu şekilde devam eder.1’de verilen çevrimin P-h diyagramına uygun olarak (1) denklemi düzenlenirse aşağıdaki denklem elde edilir: COPi = w h2 − h7 . Soğutma sistemlerinde genleşme valfi yerine ejektör kullanımı üzerine birçok araştırmacı teorik ve deneysel çalışmalar yapmıştır. evaporatör basınç ve sıcaklığına küçük bir genleşme valfi kullanılarak düşürülür ve 7 durumunda evaporatöre gönderilir. Denso firmasının bulduğu sonucun sadece optimum çalışma şartlarında elde edilebileceğini ifade etti. Çift fazlı ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemi üzerine yapılan çalışmalardan bazıları aşağıda kısaca özetlenmiştir.1’de gösterilen ejektörde sekonder akış (emilen akış) debisinin primer akış debisine oranı olarak ( m2/m1) tanımlanır. Ayırma kabından çıkan 6 durumundaki doymuş sıvının basınç ve sıcaklığı. Ayırma kabından ayrılan akışkanın doymuş buhar haldeki diğer kısmı ise kompresöre 4 durumunda girer. kondenser basınç ve sıcaklığına yükseltilir. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevriminin etkinlik katsayısı. Burada akışkan soğutulmak istenilen ortamdan ısı çekerek buharlaşır ve 2 durumunda doymuş buhar olarak tekrar ejektöre döner. 194 . h5 − h 4 (2) Burada w. Kompresörü 5 durumunda kızgın buhar olarak terk eden akışkan kondensere sevk edilir. Ejektör genişlemeli soğutma çevrim COP’unun kondenser ve evaporatör sıcaklığıyla. 9-12 EKİM 2008. Deng ve ark. [5]. Klasik soğutma çevrimine göre. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının %22 daha yüksek olduğunu belirledi. lüle ve difüzör verimiyle değiştiğini tespit etti.1. ejektör debi oranıyla. Ejektör kullanıldığı için kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre nispeten daha yüksektir ve bu nedenle kompresörde daha az iş harcanır. Araç kliması için tasarlanan transkritik ejektör genişlemeli soğutma çevrimin COP’unun klasik buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminkinden %25 daha fazla olduğu deneysel olarak saptandı [4]. Klasik sisteme ejektör modifiye edildiğinde ise ejektördeki akış çift fazlı olmakta ve ejektörün optimum alan oranının hesaplanması tek fazlı ejektöre göre daha karmaşık hale gelmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. burada doymuş sıvı ve doymuş buhar olarak ikiye ayrılır.

Bunlar. Yaptıkları çalışmadaki simulasyon sonuçları. Nehdi ve ark. Sistemin etkinlik katsayısının sesüstü lülesinin boğaz çapına bağlı olarak değiştiğini gözlemledi. Evaporatör sıcaklığı -15 oC ve kondenser sıcaklığı 30 oC olduğunda optimum alan oranının yaklaşık 10 olduğunu tespit etti. Soğutucu akışkan olarak R125’in kullanıldığını düşündü. ejektörü genleştirici olarak kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğini araştırdı. İZMİR Chaiwongsa ve Wongwises [6]. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. optimum alan oranının ve ejektör çıkış basıncının hesaplanması için bir prosedür sunulur. optimum ejektör alan oranı. iç ısı değiştiricisi ve ara soğutucu kullanan ejektörlü soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı.8] ve dikkate alan [10] modellerdir. klasik buhar sıkıştırmalı çevriminkinden de %21 daha yüksek olduğunu belirledi. ejektör genleşmeli transkritik soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. Li ve Groll [10]. Debi oranına ve emme odası basıncına bağlı olarak sistemin etkinliğini araştırdı. maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. çift fazlı ejektör kullanan soğutma çevriminin etkinliğini deneysel olarak araştırdı. Bu çalışmada. primer ve sekonder akışların ilk karşılaşmaları ve karşılıklı etkileşmeleri sabit alan karışma odasında olur ve bu sabit alanda karışma odası boyunca karışma tamamlanır. Deneylerden. akışkanın. geliştirilen sistem COP’unun klasik soğutma sisteminkinden %16 daha fazla olduğunu belirledi. bu çalışmada. Akışkan olarak R744 (CO2) kullanıldığını düşündü. sesüstü lülenin boğaz çapının sistem etkinliğine. Bu nedenle gerçeğe daha yakın olan model [10]. soğutma kapasitesine. kompresör sıkıştırma oranına. Ejektör modeli. ejektörün analizi yapılır. çift fazlı akışın olduğu ve transkritik çevrim için geliştirilen sabit basınç ejektör akış modelidir. Bu modeller. emme odasındaki basınç düşüşünü dikkate almayan [5. buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün sistem etkinliği üzerine etkisi araştırıldı. TEORİK MODEL Ejektörlerde kullanılan başlıca iki adet ejektör akış modeli vardır. Bu çalışmada. Şekil 2. Sabit basınç ejektör akış modelinde. lüle boğaz çapları farklı olan üç tane iki fazlı ejektör kullanarak. Bu model. ekserji azalma oranını ve debi oranını araştırdı. Çift fazlı ejektörde alan oranın hesaplanabilmesi için yeni bir teorik model sundu.1’de gösterilen ejektörde. primer ve sekonder akışkan debisine etkisini deneysel olarak araştırdı. ejektör dizaynının geometrik parametrelerinin sistem etkinliği üzerinde önemli derecede etkisi olduğunu gösterdi. Ayrıca. Bu modelde. Bu çalışmada. sirkülasyon oranına. ejektörün sabit alan karışım odasına girmeden önceki basıncı. Deneylerinde soğutucu akışkan R134a’yı kullandı. Tipik klima uygulamalarında. Ejektörün analizi için ilk önce. Sabit alan karışma modelinde ise. Ejektör genleşmeli soğutma 195 . [8]. 2. Bu çalışmada verilen çalışma şartları için. Soğutucu akışkan R-134a kullanıldığı düşünüldü. Şekil 2. Bu ön bölgenin geometrisi basıncı sabit tutacak şekilde tasarlanır [11]. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Enerjinin. Daha sonra bu iki akış. Pb ve ejektördeki debi oranı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Maksimum COP’un optimum alan oranında elde edilebileceğini belirledi. Bu sistemlerde kullanılan ejektör için farklı hesaplama modelleri vardır.12]. primer ve sekonder akışkanlar önce basıncın sabit kaldığı bir ön bölgede karşılaşırlar. Bu modeli esas alan ve CO2 akışkanı kullanan transkritik çevrimin COP ve soğutma kapasitesi için deneysel sonuçlarının teorik sonuçlarla ±%10 sapma ile uyuştuğu görülmüştür [13]. w kabul edilir. sabit alan karışma bölgesinde karışarak etkileşmeye devam eder. düşük evaporatör sıcaklığında klasik soğutma çevrimine göre. ilk başta emme odası basıncı ve debi oranı kabul edilir ve ejektör çözümünü sağlayan. sabit basınç ejektör akış modeli diğer modele göre daha yüksek etkinlik katsayısı verdiği için tercih edildi. Disawas ve Wongwises [7]. evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. 9-12 EKİM 2008. Evaporatör ve kondenser sıcaklığının sistem etkinliği üzerine etkisini. tercih edildi. Aynı ejektör alan oranı için sabit basınç ejektör akış modeli. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının daha fazla olduğunu tespit etti. kütlenin ve momentumun korunumu denklemlerini kullanarak. Yari ve Sirousazar [9]. sabit basınç karışım modelini esas almaktadır. sabit basınç ejektör akış model analizi [10] kullanıldı. Evaporatörden soğutucu akışkanın emilebilmesi için emme odasında basıncın daha düşük olması beklenir. sabit alan ejektör akış modeline göre daha yüksek debi oranı verir [2.I. sabit basınç ejektör akış modeli ve sabit alan ejektör akış modelidir. Geliştirilen yeni ejektörlü soğutma sisteminin COP ’unun klasik ejektörlü soğutma sisteminkinden %8. ortalama evaporatör basıncına.6.1’de ejektörün şematik resmi gösterildi. ikinci kanun verimini.

2. Şekil 2. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin optimum çalışma şartlarını veren iterasyon modeli akış şeması 196 .1.I. 9-12 EKİM 2008.2’de sunulmuştur. İZMİR sisteminin optimum çalışma şartlarını ve COP’daki iyileşme oranının hesaplama prosedürü [10] akış diyagramı olarak Şekil 2. Sabit basınç ejektör akış modeline dayanan ejektörün şematik gösterimi Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Devam ediyor 197 .2. İZMİR Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.I.

emme odası ve difüzör ) verimleri. ηn = 0.I.80 olarak alındı. Devam ediyor 3.1 Optimum Alan Oranı Yukarıdaki kabullerin yanı sıra evaporatör ve kondenser sıcaklıkları (Te=5°C ve Tkon=40°C) alınarak difüzör çıkış basıncının ve alan oranının optimum değerleri araştırıldı. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COPi’si aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COPk’sı ile kıyaslandı. ARAŞTIRMA SONUÇLARI Bu çalışmada. Te=5°C ve Tkon=40°C 198 .90. 3. optimum difüzör çıkış basıncının ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği araştırıldı.75 kabul edildi.1’e göre ejektör çıkış basıncının (Pd) maksimum değere ulaştığı sadece bir alan oranı (Ar) değeri vardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranı ile değişimi Şekil 3. ηs =0. Şekil 3. Kompresör izentropik verimi ise 0.1’de gösterildi.90 ve ηd=0. sabit basınç ejektör akış modeli [10] kullanıldı Evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı. Ejektör genleşmeli soğutma çevriminin karakteristikleri araştırılırken ejektör elemanlarının (sesüstü lülesi.2. İZMİR Şekil 2. 9-12 EKİM 2008.

Şekil 3.I.35 için. Bu alan oranı değeri için hem Pd hem de ejektörlü sistemin etkinlik katsayısı (COPi) optimum değerine ulaşmaktadır.1-2’ye benzer grafikler üretildi. Bu araştırma için önce kondenser sıcaklığı 40°C sabit alındı ve sadece evaporatör sıcaklığı 5°C den – 25°C’ye 10°C aralıklarla düşürüldü. optimum ejektör alan oranını azaltır. Evaporatör ve kondenser sıcaklıklarının farklı değerleri için optimum çalışma şartları da incelenmelidir. İZMİR olduğunda bu optimum alan oranı değeri 6. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının ejektör alan oranıyla değişimi Aynı çalışma şartlarında (Te=5°C.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2’ye göre evaporatör sıcaklığı 5°C. Bunun nedeni.3-8’de gösterildi. Bulunan optimum sonuçlar toplu olarak Şekil 3. Bu da. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranıyla değişimi Şekil 3. ejektör alan oranının ve etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının optimum değerleri Şekil 3. Buna göre kondenser sıcaklığı arttıkça debi oranının düştüğü görülmektedir. Her bir çalışma şartı için Şekil 3. hangi oranda iyileştiği araştırıldı. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr).35’dir.3’de farklı kondenser sıcaklıkları için.2’de verildi. 199 .78 daha büyüktür. alan oranına bağlı olarak Şekil 3. ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Şekil 3. kondenser sıcaklığı 40°C ve Ar. Daha sonra da evaporatör sıcaklığı 5 °C sabit tutularak. Şekil 3.1. Tkon=40°C) çalışan klasik soğutma sisteminin etkinliğinin (COPk) ejektör kullanıldığında.4’de. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser sıcaklığı arttıkça sesüstü lülesine giren primer akışkanın debisi artarken ejektör debi oranı da azalır.1-2’de gösterildi.2 Evaporatör ve Kondenser Sıcaklıklarının Optimum Çalışma Şartlarına Etkisi Evaporatör sıcaklığı 5°C ve kondenser sıcaklığı 40°C için.opt=6. Kondenser sıcaklığı arttıkça alan oranının düştüğü belirlendi. 3. Şekil 3. kondenser sıcaklığı arttıkça primer akışkanın debisi ve sesüstü lülesinin çıkış alanı da artması gerektiğindendir. farklı kondenser sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. ejektörle modifiye edilen sistemin etkinlik katsayısı klasik sisteme göre % 11. difüzör basıncının. kondenser sıcaklığı ise 35°C’den 50°C’ye 5°C aralıklarla değiştirilerek optimum çalışma şartları araştırıldı. 9-12 EKİM 2008.2.

klasik soğutma sisteminin genleşme valfinin kayıpları daha da artar. 200 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ejektör debi oranının değişimi Şekil 3. Bu sonuca göre hava soğutmalı kondenser kullanan ve dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde çalışan soğutma sistemine ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. COPr artar. İZMİR Şekil 3. Farklı kondenser sıcaklıkları için.I. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının kondenser sıcaklığıyla değişimi Kondenser sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3. Kondenser sıcaklığı arttığı zaman yüksek basınç farkı nedeniyle. kondenser sıcaklığı artıkça ejektörlü soğutma sistemin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının arttığı görülmektedir. Burada.3. Farklı kondenser sıcaklıkları için. Böylece. 9-12 EKİM 2008. optimum ejektör alan oranının değişimi Şekil 3. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu geri kazanılan iş ile kompresörün harcayacağı iş azalır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır.5.4.5’de verildi.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.6’da kondenser sıcaklığı sabitken, evaporatör sıcaklığıyla ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Evaporatör sıcaklığı azaldıkça debi oranı düşmektedir. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser basıncı sabitken evaporatör basıncı (sıcaklığı) düştükçe, evaporatör ve kondenser arasındaki basınç farkı artar ve evaporatörden emme odasına daha az akışkan emilir. Bu da ejektör debi oranını düşürür. Şekil 3.7’de, farklı evaporatör sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. Evaporatör sıcaklığı arttıkça sekonder akışın debisi yukarda açıklandığı gibi artacağından emme odası alanı da artar ve dolayısıyla optimum ejektör alan oranı artmış olur.

Şekil 3.6. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, ejektör debi oranının değişimi

Şekil 3.7. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, optimum ejektör alan oranının değişimi Evaporatör sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.8’de gösterildi. Buna göre, evaporatör sıcaklığı azaldıkça ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı lineer olarak artmaktadır. Tkon=40°C ve Te= 25°C için COP’daki iyileşme oranı %22.34’e ulaşmaktadır. Evaporatör sıcaklığı azaldığı zaman klasik soğutma sisteminde genleşme valfinin kayıpları da artar. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Bu teorik sonuç, deneysel olarak da [7] doğrulanmıştır. Soğutma sistemine ejektör uygulaması yapmak, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) soğutma sisteminin etkinliğini daha çok artırmaktadır.

201

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.8 Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının evaporatör sıcaklığıyla değişimi

4. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Ejektör genleşmeli soğutma sistemi, klasik soğutma sistemindeki genleşme kayıplarını azaltmak ve buna bağlı olarak sistemin soğutma etkinliğini artırmak için önerildi. Sabit basınç ejektör akış modeli kullanılarak ejektör genleşmeli soğutma sisteminin teorik analizi yapıldı. Her çalışma şartı için, optimum ejektör alan oranı, maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Ayrıca, evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sisteminin COP’u ile karşılaştırıldı. Bu çalışmadan çıkartılan sonuçlar, aşağıdaki gibi özetlenebilir: 1. Evaporatör sıcaklığı 5°C ile -25°C ve kondenser sıcaklığı 35°C ile 50°C aralığında iken COP’daki iyileşme oranı minimum %10.1, maksimum %22.34’dür. 2. Kondenser sıcaklığı arttıkça veya evaporatör sıcaklığı azaldıkça etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr) artmaktadır. Bu nedenle, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) veya dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde (yüksek kondenser sıcaklıklarında), soğutma sistemine, ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. 3. Kondenser sıcaklığı artarken veya evaporatör sıcaklığı azalırken optimum ejektör alan oranı küçülür. Güneş veya atık ısı tahrikli ejektörlü soğutma sistemi daha önce, bu çalışmadaki yazarlardan birinin ortak yazar olduğu yayınlarda teorik [2,14] ve deneysel [15] olarak, incelendi. Bu çalışmadaki ejektör uygulaması ise klasik soğutma sisteminin etkinliğini artırmak üzere bir ön çalışmadır. Bir sonraki aşamada hem teorik hem de deneysel sonuçların sunulması planlanmaktadır. 5. SİMGELER Ar a h m P s T u v W w w x Ejektör alan oranı [(a1b+a2b) / a1b] Alan (m2) Özgül entalpi (kj/kg) Kütle debisi (kg/s) Basınç (bar) Özgül entropi (kj/kgK) Sıcaklık (°C) Hız (m/s) Özgül hacim (m3/kg) Güç (kW) Birim kütle için harcanan iş (kJ/kg) Debi oranı (m2/m1) Kuruluk derecesi

202

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

η

İzentropik verim

Kısaltmalar ve İndisler b COP COPi COPk COPr d e f g i is k kon komp m n opt s 1b 2b 3m 3d Primer ve sekonder akışların karışma odasına giriş durumu Etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Klasik soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı ( COPr = Difüzör Evaporatör Doymuş sıvı Doymuş buhar Ejektörlü sistem İzentropik Klasik soğutma sistemi Kondenser Kompresör Karışmış akışın karışma odası çıkış durumu Sesüstü lülesi Optimum Emme odası Karışma odası girişindeki primer akışın durumu Karışma odası girişindeki sekonder akışın durumu Karışma odası çıkışındaki karışmış akışın durumu Difüzör çıkışındaki karışmış akışın durumu
COPi − COPk ) COPk

6. KAYNAKLAR [1] Sun D., Experimental Investigation Of The Performance Characteristics Of A Steam Jet Refrigeration System, Energy Sources, 19:349-367,1997. [2] Yapıcı R., Ersoy H.K., Performance Characteristics Of The Ejector Refrigeration System Based On The Constant Area Ejector Flow Model, Energy Conversion And Management, 46:3117-3135, 2005. [3] Aphornratana S., Chungraıbulpatan S., Srıkhırım P., Experimental Investigation Of An Ejektor Refrigeration: Effect Of Mixing Chamber Geometry On System Performance, International Journal of Energy Research 25:397-411, 2001. [4] http://www.globaldenso.com, 11.07.2007. [5] Deng J.-Q., Jiang P.-X, Lu T., Lu W., Particular Characteristics Of Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With An Ejektor, Applied Thermal Engineering, 27:381-388, 2007. [6] Chaiwongsa P., Wongwises P., Effect Of Throat Diameters Of The Ejector On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 30:601-608, 2007. [7] Disawas S., Wongwises S., Experimental Investigation On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device. Int. Journal of Refrigeration, 27 : 587-594, 2004. [8] Nehdi E., Kairouani L., Bouzaina M., Performance Analysis Of The Vapour Compression Cycle Using Ejector As An Expander, International Journal of Energy Research, 31:364-375, 2006. [9] Yari M., Sirousazar M., Performance Analysis Of The Ejector-Vapour Compression Refrigeration Cycle, J. Power and Energy, 221:1089-1098, 2007. [10] Li D., Groll E.A., Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With Ejector- Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 28:766-773, 2005. [11] Addy A.L., Dutton J.J. ve Mikkelsen C.D., Supersonic Ejektör-Diffuser Theory And Experiments, Report No:UILU-ENG-82-4001, Department Of Mechanical And Industrial Engineering. Universty Of Illions, Urbana-Champaign, Urbana, 1981. [12] Keenan J.H., Neumann E.P., Lustwork F., An Investigation Of Ejector Design By Analysis And Exd,periment, ASME J., Appl Mech. 229-309, 1950. [13] Li D., Investigation Of An Ejector-Expansion Device In A Transcritical Carbon Dioxide Cycle For Military ECU Aprlications, Ph. D. Thesis, Purdue University, USA, 2006.

203

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

[14] Ersoy H.K., Yalçın Ş., Yapıcı R. and Özgören M., Performance of A Solar Ejector Cooling System in the Southern Region of Turkey, Appl Energ 84 (9), 971–983, 2007. [15] Yapıcı R., Ersoy H.K., Aktoprakoğlu A., Halkacı H.S. and Yiğit O., Experimental Determination of the Optimum Performance of Ejector Refrigeration System Depending on Ejector Area Ratio, International Journal of Refrigeration, In Press, doi:10.1016/j.ijrefrig.2008.02.010, 2008.

204

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

BUZDOLAPLARINDA KULLANILAN BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA ÇEVRİMLERİNİN EKSERJİ ANALİZİ İLE İNCELENMESİ A.Bilgen Ekin, Yunus Çerçi

Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, MANİSA
bilgen.ekin@ bayar.edu.tr, ycerci @ bayar.edu.tr
ÖZET Tipik bir 250 L’lik soğutucuda, bileşen düzeyindeki kayıpları ölçmek ve herbir elemanın potansiyel verimliliğini belirlemek için, kararlı halde alınan deneysel veriler altında termodinamiğin birinci ve ikinci yasası uygulanmıştır.Buzdolabı sıcaklık, basınç, debi ve güç tüketimini ölçmek için soğutma çevriminin önemli noktalarında veri toplayıcılarla donatılmış ve standart test odasında çalıştırılmıştır. Soğutma çevrimi kararlı hale gelinceye kadar bütün veriler belirli aralıklarla ölçülmüş ve kaydedilmiştir. Elde edilen verilere dayandırılarak soğutucunun, entalpi ve entropi gibi bazı önemli özellikleri belirlenmiş ve komponentleri kararlı akış sistemleri olarak modelleyen enerji ve ekserji oranları, enerji ve ekserji kayıplarının miktarlarını ve yerlerini belirlemek için hesaplanmıştır.Sonuçlar tablolar halinde sunulmuş ve enerji, ekserji akış diyagramları kayıp ve verimsizliklerin nerelerde gerçekleştiğini aydınlatmak için çizilmiştir.Analiz göstermiştir ki birinci yasa verimliliği normal sınırlar içinde olmasına rağmen (Gerçekte, kompresörün teknik özelliklerinde verilen 1,3 değerine oldukça yakındır.) öteki soğutucularla karşılaştırıldığında %21,07 olan ikinci yasa verimi düşüktür.Bu şekilde düşük bir ikinci yasa verimi, kurutucu, kılcal boru, emme ısı değiştirici hattı, evaporatör ve kondenserden sonraki kompresördeki büyük ekserji yok oluşlarından kaynaklanmaktadır. Ekserji yokoluşlarının en önemli kaynağı soğutucu ve ortam arasındaki sonlu sıcaklık farklarından ötürü gerçekleşen ısı transferleridir. Ve bir o kadar önemli olan akış sürtünmeleri ve diğer elemanlarda gerçekleşen ısı transferleridir.Çalışmanın en önemli, sonuçlarından biri ise yüksek verimli bir soğutucunun en önemli bileşeninin kompresör olarak gözönüne alınması gerektiğidir. Anahtar kelime: buzdolabı, soğutucu, soğutma, performans, enerji, ekserji 1. GİRİŞ Günümüzde gelişen teknolojiyle enerji ihtiyacının artması buna karşın enerji kaynaklarının bulunduğumuz yüzyıl içinde tükenecek olan fosil yakıtlardan karşılanıyor olması, enerjinin verimli kullanımının önemi gün geçtikçe artmaktadır. Enerjinin verimli kullanılması enerji miktarının değil, ürün başına tüketilen enerjinin azaltılmasıdır. Bu aşamada karşımıza ekserji kavramı çıkmaktadır. Bir sürecin ekserjisel optimizasyonu genel olarak, enerji harcamalarının azaltılması amacı ile yapılır. Sanayi ve konut kesimi enerji tüketiminin en yüksek oranda olması nedeni ile enerji tasarrufunda öncelikli yerlerdir. Evde tüketilen enerjinin önemli bir bölümü, ısınma, aydınlatma ve günlük faaliyetler için gerekli olan elektrikli cihazların çalıştırılması amacıyla kullanılmaktadır. İklimlendirme makinelerinden en yaygın kullanıma sahip olan buzdolapları, soğutucu makinelerin evlerde kullanılan tipidir. Önemli bir enerji kullanıcısı olan buzdolapları, periyodik olarak çalıştırılan çoğu aracın tersine, günün 24 saatinde ve yılda 365 gün çalışmaktadırlar. Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde düşük sıcaklıktaki ortamdan ısı çekilir. Buzdolaplarında tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi kullanılmaktadır. Mekanik soğutma sistemi’nde 4 ana bileşen vardır: kompresör, kondenser, genleşme vanası ve evaporatördür. Çevrimde kullanılan soğutucu akışkan çevrim boyunca hal değişimiyle düşük sıcaklıktaki bir ortamdan ısının alınıp yüksek sıcaklıktaki ortama aktarılması ve böylece bulunduğu ortamın

205

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

soğutulması işlemi gerçekleştirilir. Bu işlemler soğutucu akışkanlar yardımıyla ve dışarıdan enerji harcanarak yapılır. Ve evde tüketilen enerjinin %15 buzdolabı tarafından tüketilmektedir. Bu çalışmada; ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Soğutma sisteminin her elemanı için I. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ve II. Yasa hesaplanmış ve her eleman için tersinmezlikler belirlenmiştir. 2. DENEY DÜZENEĞİ Soğutma, bir ortamı çevre sıcaklığından daha düşük sıcaklıklara getirerek bu sıcaklığı muhafaza etmektir. Düşük sıcaklıktaki bir ortamdan yüksek sıcaklıktaki bir ortama ısı geçişi ancak soğutma çevrimiyle gerçekleşebilir. Günümüzde soğutma çevrimlerinde en yaygın kullanıma sahip ve ev tipi buzdolabında da kullanılan çevrim buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimidir. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi; kompresör, kondenser (yoğuşturucu), kısılma vanası (kılcal boru), ısı değiştirici ve evaporatör (buharlaştırıcı) adı verilen elemanlardan oluşur. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde soğutucu akışkan (aracı akışkan) devir daim ettirilerek, ısı soğutulacak ortamdan alınır ve sıcak ortama aktarılır. Şekil 1’de dışarıdan iş verilerek, ısının soğuk kaynaktan sıcak kaynağa aktarıldığı bir çevrim olan buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi şematik olarak gösterilmiştir.

Şekil 1 Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi. Deneysel çalışmanın yapıldığı buzdolabı, ev tipi olup 250 L hacme sahiptir, ve 540x600x1440 mm ölçülerinde buzluğu olmayan (cooling tipi olarak da adlandırılan) tek kapılı bir buzdolabıdır. İzolasyon malzemesi olarak poliüretan kullanılmıştır. Şekil 2’de deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı görülmektedir.

Şekil 2 Deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı.

206

Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının kompresörü Şekil 2’de gösterilmiştir. Deneyde kullanılan buzdolabının kondenseri Şekil 4’te gösterilmiştir. Sistemin kalbini oluşturan kompresör. evaporatörden gelen soğutucu akışkanı sıkıştırarak basıncını kondenser basıncına yükseltir.8 mm iç çapa sahip yaklaşık 2. bakır boru üzerine tel kaynatılmış serpantin şeklindeki kondenserde çevre ortama ısı vererek (soğutularak) yoğuşur. kondenserden yüksek basınçta sıvı halde çıkan soğutucu akışkanın içinde bulunabilecek olan nem ve partiküller. Kaynama sonucunda kabarcıklar oluşur ve akışı engeller.937 mm’dir.2 m uzunluğunda bakırdan yapılmış bir kılcal boru kullanılmıştır. Kompresörden gelen yüksek basınç ve sıcaklıkta kızgın buhar halindeki soğutucu akışkan deney düzeneğinde buzdolabının arka kısmında bulunan. İZMİR Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin en önemli parçası olan kompresörlerin çeşitli tipleri mevcuttur. kurutucuda (drayer olarak da adlandırılmaktadır) bulunan silika jel ve filtre ile tutularak sisteme girişi engellenir. Deney düzeneğinde. 207 . Buzdolaplarında genellikle hermetik pistonlu kompresörler kullanılmaktadır. Bu işlem sırasında akışkanın sıcaklığı da artar ve akış enerjisi kazanır. Deneysel çalışmada kullanılan hermetik kompresör. soğutma çevriminin basıncını dengeleme işlemini de gerçekleştirir. ve sisteme ölçme cihazlarının hacmini telafi etmesi için normal gaz miktarı olan 43 g ’dan 2 g daha fazla gaz ilave edilerek toplam 45 g gaz basılmıştır. kompresör durduğu zaman. Bu basıncın doğrusal değil daha yüksek oranlarda düşmesini sağlar. Sistemde soğutucu akışkan olarak R600a kullanılmaktadır. Kılcal boru sistemde. sistemde 0. Kılcal boruda basıncı ve buna bağlı olarak sıcaklığı yüksek oranlarda azalan akışkan evaporatör de daha fazla ısı çekmesi sağlanır. Şekil 3 Kompresör. 9-12 EKİM 2008. Şekil 4 Kondenser.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kompresör emme hattı çapı 6.I. Ev tipi buzdolaplarında çevre ortama ısı verme işlemi yoğunluk farkından meydana gelen doğal taşınımla gerçekleşir.35 mm ve basma hattı çapı ise 7. Kurutucuda nemi alınan yüksek basınçtaki soğutucu akışkanın kılcal boru (kısılma vanası) içinde ilerken basınç soğutucu akışkanın doyma basıncının altına düşmesinden ötürü kaynamaya başlar. Kullanılacak kılcal boruların boy ve çapı kompresör gücüne göre seçilebilmekte olup. pistonlu tipte olup soğutma kapasitesi 140 W’tır ve nominal güç tüketimi ise 108 W’tır. Kondenser girişinde soğutucu akışkan kızgın buhar halinde olduğu için kondenser yükü evaporatörden biraz daha fazladır.

Evaporatör Şekil 5’te görülmektedir. Kompresörde yapılan güç analizi için bir wattmetre kullanılmıştır. Şekil 5 Evaporatör. kurutucu girişinde (T4).I. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (T2). Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının evaporatörü alüminyum olup sisteme kaynakla değil harici olarak plastik bantla monte edilmiştir. kılcal boru çıkışı (evaporatör girişi) (T6) ve Evaporatör çıkışında (ısı değiştiricisine giriş) (T7)olmak üzere 7 noktaya T tipi termoçiftler yerleştirilerek sıcaklık ölçümü yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları masa tipi ALMEMO marka bilgi yükleyiciden okunmuştur. güç ve debi ölçümleri yapılmıştır. kurutucu çıkışında (P5) olmak üzere üç noktada yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları yine masa tipi bilgi yükleyici kullanılarak okunmuş ve kaydedilmiştir. Deneyde Yapılan Ölçümler Deneyde sıcaklık. Böylece evaporatöre girecek olan akışkanın biraz daha soğuması ve kompresöre girecek olan akışkanın ise kesinlikle gaz fazında olması sağlanmıştır. ALMEMO marka basınç duyargalarıyla (sensör) basınç ölçümleri kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (P1 ). 9-12 EKİM 2008. Sistem sürekli duruma ulaştığı anda yapılan ölçümler sonucunda Tablo 1’de verilen sıcaklık ve basınç değerleri elde edilmiştir. pirinç. çelik. Debi ve güç ölçümleri manuel olarak okunmuş ve kaydedilmiştir. Vestel Ar-Ge biriminde bulunan test odasında TS 87 EN ISO 7371 standardının Madde 8 deney genel şartları ve Madde 15’deki enerji tüketim deneyi başlıklı bölümlerine göre test edilmiştir. Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (T1 ). kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (P2). Sistem sürekli durumdayken ölçümler alınmış ve sonuçları Tablo 1’de gösterilmiştir. kondenser çıkışında (T3). 3. ÖLÇÜMLER VE ANALİZ Buzdolabı. Şekil 6’da Buzdolabı soğutma sisteminin akış diyagramı ve ölçüm noktaları görülmektedir. 1. bakır ve alüminyum gibi malzemelerden imal edilir. Kılcal borudan evaporatöre(buharlaştırıcı) gelen düşük sıcaklık ve basınçtaki soğutucu akışkan soğutulan ortamdan ısı çekerek gaz haline gelir. basınç. İZMİR Deney düzeneğinde sistemin genel verimi artırmak ve kompresör emme hattında borunun dış yüzeyindeki nemlenmeyi önlemek amacıyla kılcal borunun bir kısmı. 208 . evaporatörden çıkan ve kompresöre gidecek olan (emme hattı) ile birleştirilerek bir tür ısı değiştiricisi oluşturulmuştur. 3. Evaporatör demir. Deneyde debi ölçümü için ABB FAM 3200 serisi bir değişken alanlı debimetre (rotametre) kompresör çıkışına monte edilmiştir. kurutucu çıkışında (buzdolabı izolasyonundan giriş) (T5).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

09 5. 5 1 Isı değiştirici 7 soğutulan ortam sınırı Evaporatör 6 Şekil 6 soğutma diyagramı ve önemli ölçüm noktaları. İZMİR 3 Kondenser 4 Debimetre 2 Kurutu Komp.17) Kızgın buhar Sıcaklık T (ºC) 27. 2.8 W olarak ölçülmüştür.2 59.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Buzdolabının iç hacmi sürekli durumda 14. 3.85 0.09 5.0003158 kg/s ve kompresörün çektiği güç 76. 4.9 Basınç P (bar) 0. 5. Ölçümler sonucunda elde edilen sıcaklık ve basınç değerleri EES (Engineering Equation Solver) programı kullanılarak çevrimdeki 1. 6 ve 7 209 . Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Faz Kızgın Buhar Kızgın Buhar Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Doymuş sıvı-buhar karışımı (x =0.8 35.9 27.34 0.9 -31.34 Test boyunca test odasının sıcaklığı 25ºC sabit sıcaklıkta tutulmuştur.34 5. Buzdolabı sisteminin akış Tablo 1 Önemli çevrim noktalarında sıcaklık ve basınç değerleri.6 36.8ºC’de sabit kalmıştır.09 3.4 -29. Sürekli duruma ulaşıldığında soğutma sisteminde devir daim eden R600a soğutucu gazının kütlesel debisi 0.I.

iç enerji (u) ve özgül hacim (v) gibi temel özellikleri hesaplanmış ve bu değerler Tablo 2’de verilmiştir Tablo 2 Önemli çevrim noktalarında termodinamik özellikler.4 395 301. İZMİR noktalarında soğutucu akışkanın termodinamik özellikleri.I.767 2. yasaya dayanan analizler sistemin sadece niceliğini (miktarını) değerlendirir.252 0.4 639.8 418. 3.003 Soğutma sistemi sürekli duruma ulaştığında hesaplanan termodinamik özelliklerden sistemin P-h diyagramı çizilmiş ve Şekil 7’de verilmiştir.4 769. Enerji ve Ekserji Analizleri Enerji. Ekserji ifadesi 210 .001867 0.1122 1. Termodinamiğin birinci yasası enerjinin korunumundan söz eder yani sisteme giren toplam enerji sitemden çıkan enerjiye eşittir.775 2. yasaya dayanan enerji analizi enerjinin niteliği değerlendirilmediği için karşımıza. Tersinmezliklerin (kayıpların) olmadığı I.4 417.808 İç Enerji u (kJ/kg) 685.2.4 395.897 2.1 Entropi s (kJ/kgK) 4.5 605 Özgül Hacim ν (m3/kg) 1. Şekil 7 P-h diyagramı.7 306.8 727. Ancak sistemlerin enerji analizleri diğer değişle I.7 416. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Entalpi h (kJ/kg) 728. 9-12 EKİM 2008.001827 0.137 3. entropi (s).08333 0. yasasına dayanan enerjinin kalitesini dikkate alan ve “Enerji Kullanılabilirliği” (İngilizdede “availability” olarak da adlandırılmaktadır) gibi isimlerle de adlandırılabilen ekserji analizi çıkar.398 3. termodinamiğin II.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.001863 0.701 2. entalpi (h).7 415. iş yapabilme kabiliyeti olarak tanımlanmıştır.

sistemden çıkan ısı (Q) negatif (-) ve sisteme giren iş (W) negatif(-). 9-12 EKİM 2008. e = h (kJ/kg) (1) şeklindedir. Şekil 9’da enerji. ΔKE (W) kinetik enerji değişimini. elemanlardaki basınç kayıpları. Sistemi oluşturan elemanlar. Denklem (3)'de potansiyel ve kinetik enerji değişimleri ihmal edilirse sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi aşağıdaki gibi bulunabilir. Yasa analizleri uygulanırken. Yasa analizi uygulanarak tersinmezlikler ve ekserji kayıpları tespit edilmiştir. Şekil 8 Enerji. sürekli akışlı açık sistem kabulü yapılarak analiz edilmiştir.I. Yasa analizi uygulanmış. Özgül enerjinin kütlesel debiyle çarpımından elde edilen toplam enerji denklemi. birinci yasaya dayanarak. kinetik ve potansiyel enerji değişimleri ihmal edilmiştir. Özgül enerji denkleminde kullanılan e özgül enerjiyi. Q − W = ΔH + ΔKE + ΔPE (3) Denklemde Q (W) ısı alış verişini . Sisteme giren ısı (Q) pozitif(+) . daha sonra ise Termodinamiğin II. Enerji denklemlerinden Özgül enerji (Akış enerjisi) denklemi . W (W) sisteme verilen ya da alınan işi ve ΔH (W) entalpi değişimini. sistemden çıkan iş (W) için ise pozitif(+) işaret kabulü yapılmıştır. kullanılabilirlik(Ekserji) ve tersinmezliklerin toplamından oluşur. & & E = mh (kW) (2) & & Bu denklemde m (kg/s) kütlesel debiyi ifade ederken. E toplam enerjiyi ifade eder ve birimi kW’tır. 211 . sistem ile çevre arasında gerçekleşen net iş ve ısı alış verişinde bulunan ve giriş ve çıkışı olan sürekli akışlı bir kontrol hacmi için şu şekilde ifade edilir. Ekserji analizinin amacı proseslerin tersinmezliklerini belirlemek ve değerlendirmektir. Genel enerji dengesi denklemi. Sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi. Enerji korunumu denklemleri. ekserji ve tersinmezlikler arasındaki ilişki şematik olarak verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Diğer bir değişle sürekli akışlı sistemler için birinci yasa verimi aşağıdaki şekilde yazılabilir. Termodinamiğin I ve II. h akışkanın entalpisini (özgül entalpi) temsil etmektedir ve birimleri kJ/kg’dır. İZMİR mevcut şartlarda elde edilebilecek maksimum iş olarak tanımlanmaktadır. & & & Q − W = mΔh (4) Soğutma makinelerinin ısıl verim değerlendirmesi etkinlik katsayısı ile yapılır. Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışan bir ev tipi buzdolabında bulunan sistem elemanlarına Termodinamiğin I. ΔPE (W)’de potansiyel enerji değişimini ifade eder.

dX sistem & & X giren − X çikan − X yokolan = =0 dt (10) & & şeklinde yazılabilir. (8) & & X = mψ (9) & & Bu denklemde X . 9-12 EKİM 2008. Toplam ekserji ise. (s0) özgül entropi (kJ/kgK)’dir. Çevresel parametreler referans durum olarak kabul edildiğinde.I. Ekserji ya da kullanılabilir enerji termodinamiğin ikinci yasasına dayanmaktadır. W ise sistemden elde edilen net işi ifade etmektedir. İş tüketen makineler için ikinci yasa verimi aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır. Wtr tersinir işi. Çevre sıcaklığı (T0) ile gösterilmiş olup birimi (0C)’dir. X çikan çevrimden çıkan toplam & ekserjiyi. X yokolan ise toplam yok olan (tersinmezlik) ekserjiyi göstermektedir. Denklem (7). Sistem için ikinci yasa verimi yazılırsa. özgül ekserji (Ψ) (sürekli akışlı sistemler için kullanılabilirlik). Denklemde X giren sisteme giren toplam ekserjiyi. g yerçekimi ivmesi (m/s2) ve z (m) yüksekliktir. ψ = (h − h7 ) − T7 ( s − s7 ) şeklinde olur. etkinlik katsayısıdır ve birimsizdir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ekserji belirli bir enerjiye sahip akışkanın çevre şartlarına indirgenerek kendisinden maksimum iş elde edilmesine denir [15]. Bu durumda. Akış ekserjisi denklemindeki. Birim zamanda kontrol hacmine giren ve çıkan soğutucu akışkanla birlikte gerçekleşen entropi transferi ( s − so ) olarak ifade edilmiştir. Sürekli akışlı bir sistem için ekserji dengesi. Burada (h) özgül entalpi (kJ/kg). ikinci yasa yazılacak olursa. ψ = (h − h0 ) + V 2 + gz − T0 ( s − s0 ) 1 2 (6) Denklemde görülen 0 alt indisi çevre şartları(ölü hal) referans alınarak bulunmuş değerlerdir. V akışkan hızı(m/s). ψ = (h − h0 ) − T0 ( s − s0 ) (7) Sistem için özgül ekserji (kullanılabilirlik) denklemi yazılırken 0 noktası özellikleri yerine bazı noktalarda ekserji değerlerinin negatif çıkmasını önlemek için evaporatör çıkışı olan 7 noktası özellikleri ölü hal özellikleri olarak kabul edilmiştir. η II = Wtr W (11) Burada η II ikinci yasa verimini. akış ekserjisinin(ψ ) kütlesel debiyle( m ) çarpımından elde edilen toplam ekserjiyi ifade etmektedir. potansiyel ve kimyasal ekserji miktarları çok küçük olduğu için ihmal edildiğinde aşağıdaki denklem elde edilir. İZMİR COP = & Q & W (5) COP . 212 .

Yasa verim tanımları Tablo 4’teki gibi elde edilmiştir. yazılan genel denklemlerden özgül enerji için denklem (1). toplam enerji için denklem (2).617 8. evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) (7) olmak üzere yedi & noktada EES programında özgül enerji (e).95 30.47 0 Toplam Ekserji & E (W ) 230 243.09 10. kurutucu girişi (4). Yasa ve II.2 105.1 132.307 0 Enerji ve ekserji analizlerinde yukarıdaki verilmiş olan genel denklemler. toplam enerji.9 -0.238 3. özgül ekserji ve bu değerler Tablo 3’te verilmiştir.45 9. toplam enerji E . 9-12 EKİM 2008. Denklemde COP sistemin gerçek birinci yasa verimini ifade ederken COPtr sistemin tersinir ikinci yasa verimini ifade eder ve COPtr = TL TH − T L (13) şeklinde tanımlanır.523 -28. özgül ekserji ve toplam ekserji sayısal değerleri. soğutma çevriminin her bir elemanına uygulanmasıyla her soğutma çevrim elemanı için enerji ve ekserji denge denklemleri ayrıca I.1 30. kondenser girişi (kompresör çıkışı) (2).I.773 9.45 26.Sistem = COP COPtr (12) şeklinde olur. Deneysel çalışmada kullanılan buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için.76 201.8 & Χ (W) 2.5 125 96. evaporatör girişi (kılcal boru çıkışı) (6).09 -110. kondenser çıkışı (3). Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) Özgül Enerji e (kJ/kg) 13. İZMİR η II.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. toplam ekserji için ise denklem (9) kullanılarak.94 34.7287 -6. özgül ekserji için denklem (7).1 28. kılcal boru çıkışı (buzdolabı izolasyonuna giriş) (5). toplam ekserji X hesaplanmış Tablo 3 Çevrimin Özgül enerji. Toplam Enerji & ψ .2 Özgül Ekserji ψ (kJ/kg) 9.309 109.2 131. kompresör girişi (ısı değiştirici çıkışı) (1). 213 .

= X 3 − X 5 ____ η II .komp.kond . = 1 − & X yokolan. & X 6 Genel Sistem & & Q − W = ΔU ____ COP = & Qevap & Wkomp. = 1 − η II . = m(h5 − h6 ) & = m(h1 − h7 ) & & Qevap. = 1 − & & X 1 + Wkomp. Yasa Verimleri II.ısıdeğiş.Sistem = COP COPtr 214 .elektrik η II. İZMİR Tablo 4 Denge denklemleri ve verim tanımları. = 1 − & X yokolan.komp . = (Wkomp . = 1 − & X yokolan.kurutucu − kilcalb. & & (X + X ) 5 7 Evaporatör (6-7) & & & X yokolan . 9-12 EKİM 2008. = X 2 − X 3 η II .evap.ısıdeğiş . & X 2 Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) & & & X yokolan. = m(h7 − h6 ) & & & & & X yokolan . = m(h3 − h5 ) & & & X yokolan. = & Welektrik ____ & W η II .kond .komp.kurutucu −kilcalb.(7-1) & & Qısıdeğiş. Enerji Dengesi Ekserji Dengesi I.kurutucukilcalb... Kondenser (2-3) & & Qkond . = m(h2 − h1 ) & & & & X yokolan .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.evap.komp..elektrik + X 1 ) − ( X 2 ) η I . = m(h3 − h2 ) & & Qkurutucu −kilcalb.evap.kond . = X 6 − X 7 ____ & X yokolan . = ( X 5 + X 7 ) − ( X 6 + X 1 ) ____ η II .I. & X yokolan. Yasa Verimleri Kompresör (1-2) & & Wkomp.ısıdeğiş.. & X3 Isı Değiştirici (56).

20 7. yok olan ekserji ve verim değerleri Tablo 5’te yer almaktadır.04 43. Yasa Verimleri η (%) & & Q veya W (W) Kompresör (1-2) 13.21 Kondenser (2-3) Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) Isı Değiştirici (5-6.29 17.01 W’lık bölümü çevrime devam ederken 7. soğutma kapasitesi 140 W ve anma gücü 108 W olduğu daha önce belirtilmişti.54 ____ 8. 13.90 24.8 W olarak ölçülmüştür.73 W olan enerjinin 110.07 4.07’si kompresördeki tersinmezliklere harcanmaktadır. Elde edilen denklemlerde çevrimin 7 noktasında termodinamik özellikler. Enerji Transferi Yok olan Ekserji I. Ancak test şarlarından dolayı buzdolabının kompresörünün çektiği güç veya soğutma sistemine giren enerji 76. ikinci sırada 63.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.98’i soğutucu akışkan R600a kurutucu ve kılcal boruya girmesiyle çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda enerji kaybı şeklinde olmaktadır.36 7.9 W enerji birleşerek çevrime transfer olmaktadır.07 W’lık akış enerjisi çevrime transfer olmaktadır. yok olan ekserji ve verim değerleri. Tablo 5 Enerji.09 & X Yokolan (W) 45.73 W ile kompresörde meydana gelmekte ve bunları 7. Enerji akış diyagramından da anlaşılacağı üzere çevrimde en fazla enerji transferi 110.68 ____ 28.I.31 ____ 35.87 ____ 75. İZMİR Sayısal analiz kısmında verilen genel denklemler kullanılarak soğutma çevriminde yer alan her eleman için denge denklemleri ve verim tanımları elde edilmiş ve bu denklemler Tablo 4’de verilmiştir. Enerjinin 132.16 W’lık enerji ile evaporatörden çekilen ısıyla gelen 104. Yasa Verimleri η (%) II. 9-12 EKİM 2008.25 1.24 W ile kurutucu-kılcal boru kaybı izlemektedir. BULGULAR VE TARTIŞMA Tablo 4’te verilen genel denklemler kullanılarak her eleman için çıkarılan enerji denklemlerinin sayısal değerleri Tablo 5’te tablo halinde verilmiş olup ayrıca enerji akış diyagramı çizilerek Şekil 10’da gösterilmiştir.69 Genel Sistem ____ ____ 1. Kılcal borudan ısı değiştiricisine geçen akışkanın ısı değiştiricisinde geri kazanılan 28.72 W ile kondenserde olurken.43 28.73 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %35.9’unu oluşturmaktadır.24 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %3. Şekilde gösterilen büyüklükler miktarlarla orantılıdır. Buzdolabının soğutma çevrimine ilk hareketi veren kompresör. 215 .83 Evaporatör (6-7) 105. denklemlerde gereken yerlerde kullanılarak bulunan enerji. Kompresör çıkışında çevrimden gelen enerjiyle birlikte 242.368 21. Bu değer toplam enerjinin %60.72 W’ı kondenserden ısıl enerji şeklinde çevreye transfer olmaktadır. Kompresörden çevrime. Bu enerjinin 63.7-1) 110.06 3.

9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 9 Enerji dengesi. 216 . Deneyde daha önce belirtilen ve her elemanın giriş ve çıkışındaki noktalarda belirlenen termodinamik özellikleri Tablo 4’te.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Soğutma elemanları için verilen ekserji kayıpları Şekil 11’de ekserji akış diyagramı şeklinde gösterilmiştir. verilen ekserji denklemleri uygulanarak bulunan sonuçlar Tablo 5’te verilmiştir.

6’a karşılık gelmektedir.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle yok olmaktadır.98’lik miktarı kadar enerji dönüşümü olmaktadır.9’na karşılık gelmektedir. çevrimin toplam enerjisinin %35. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır. Isı değiştirici çıkışında 2.6’ı olduğu belirlenmiştir.09’nu tersinmezliklere harcarken sisteme 31. 217 . Diğer soğutma elemanları. kılcal borudan çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda toplam enerjinin %3. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör 76. sisteme giren toplam ekserjinin %32.8 W olarak çekilen elektriksel gücün 45. enerji ve ekserji akışı diyagram çizilerek gösterilmiştir.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserji girişinin %2. akış enerjisi şeklinde çevrime transfer olurken. Evaporatördeki ekserji kaybı 3. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan. Analizlerde kullanılan denklemler ve sonuçları tablolar halinde verilmiş.3 W olarak belirlenirken.8 W olarak çektiği elektriksel gücün 45.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır. ısı değiştiricisi ve evaporatörde yok olmaktadır. Isı değiştiricisi çıkışında 2. Çevrimin devamını sağlayan bu ekserjinin 24. toplam ekserji girişinin yaklaşık üçte ikisi kompresörde. Kompresörde. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan.54 W’ını çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybetmektedir.72 W ile kondenserde gerçekleşmektedir ve bu değer çevrime transfer olan toplam enerjinin %60. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör. İZMİR Şekil 10 Ekserji dengesi.07 W. ısı değiştiricisi. Evaporatördeki ekserji kaybı 3. ve evaporatör izlemektedir.73 W’lık enerji kompresörde oluşan tersinmezliklere harcanmaktadır. 5.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserjinin %2.3 W olarak belirlenirken.34 W’ı yani toplam ekserji girişinin %59.I. Elde edilen sayısal sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı izlemektedir.07’si yani 63.46 W ekserji kazandırmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 76. Isı değiştiricide ise 1. Isı değiştiricide ise 1. üçte biri kondenserde ve geriye kalan on da biri ise kılcal boru. 9-12 EKİM 2008.09’u tersinmezliklere harcanırken. Elde edilen sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı. ve ardından kılcal boru.34 W’ı yani toplam ekserjinin girişinin %59. Ekserji analizi. Enerji analizi sonucunda en büyük enerji transferi 110. Genelleme yapmak gerekirse. 13.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır. ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır.SONUÇLAR Bu çalışmada. ekserjisinin %2’sini yani 1.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle kaybolduğu anlaşılmıştır. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır. ekserjisinin %2’sini çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybeder.64 W’ı ve toplam ekserjinin %32. enerji analizi gibi her soğutma elemanına uygulanmıştır.

. Buna karşın soğutma elemanlarının II.69 olarak hesaplanmıştır. Hepbaşli A. Ayrıca yardımlarını esirgemeyen değerli tez danışmanım Doç. yasa verimi %17. Volume 21. W. Khastoo. E. Özkaymak. yasa verimi ekserji kayıplarının yüksek olduğu kompresör ve kondenser gibi elemanlarda araştırma ve geliştirme faaliyetlerini yoğunlaştırarak artırılabilir.TEŞEKKÜR Bu çalışma TÜBİTAK ve VESTEL Teknoloji Geliştirme ve Endüstriyel Tasarım Laboratuarı destekleriyle TÜBİTAK MAG No:105M305 numaralı proje kapsamında gerçekleştirilmiştir. ve D. “A generalized model of a real refrigerator and its performance”.. Applied Energy. İlk olarak TÜBİTAK’a teşekkür ederim.. Razavi. Renewable Energy. Doktora Tezi. 7. (1998). Rebora A. N. C. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ise 1. 9-12 EKİM 2008. Teng.. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. Volume 19. Volume 23. R. ETEMOĞLU A. 4.04. (1997). Karabulut. International Journal of Refrigeration. pages 619-630 (2002). Neto. Melo C.. teşekkür ve şükranlarımı sunarım. (2005). M.. 5.html 218 . Internatıonal Journal Of Energy Research Int. Applied Thermal Engineering. ve M. pages 1391-1402 (2002). Volume 22. Energy Res. J. pages 417-429 (2003). International Journal of Refrigeration. Sun.. M. Gonçalves.yasa verimi ise %35. pages 461-469. Energy Res. R. ve L. “Thermoeconomic analysis of household refrigerators”. Şencan. 7. Rowe.I. “Exergy analysis of lithium bromide/water absorption systems”. A. “Exergy analysis: an absorption refrigerator using lithium bromide and water as the working fluids”. Wu. yasa verimleri. Ö. Daha sonra da Vestel Ar-Ge direktörü Halil Turan’a ve araştırma mühendisi Umut Yılmaz’a çalışmanın her aşamasında ve özellikle deneysel verilerin toplanması sırasında verdikleri destekten ötürü teşekkürü bir borç bilirim. Wu. Paignigiannis. Volume 28. Ankara.. pages 183-189 (2005). pages 511-518 (1993).. Evaporatörün II. B. Yunus ÇERÇİ’ye. Agnew. “Experimental evaluation of prototype thermoelectric domestic-refrigerators”. Tagliafico. ve C. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminde Aşırı Kızdırma ve Aşırı soğutma Eşanjörlerinin Termo-ekonomik Optimizasyonu. pages 311-316 (2004). ve S.ve H. K. 11. Kiang. J. Ülkemiz jeotermal kaynaklarının ikinci kanun verim değerlerine bağlı sınıflandırılması. 2. Applied Thermal Engineering. 6. ve R.2007. genel sistemin I. “A simple magnetic refrigerator evaluation model”.36’dir. B. L.tr/turkce/en_tasarrufu/konut_ulas/en_tasarruf_bina_ay. Volume 20. Journal of magnetism and magnetic materials. ve T. Chen L. Sistemin genel II. 27:1067–1078 15. Huang. Applied Thermal Engineering. pages 669-684 (1999). C. Applied Thermal Engineering. Issue 7. “Exergy analysis of refrigerators for large scale cooling systems”. (1997). Stegou-Sagian and N. Dr. Issue 6. ve G.. S.M.5’a kadar düşerken en yüksek verimi %75. International Journal of Refrigeration. Yasa verimi ise %21.Yasa verimleri (ekserjitik verimler) hesaplanmış ve kompresörün verimi %43. Applied Thermal Engineering. Fereira.ve B. Elektirik işletmeleri wep adresi http://www. A.21. 3. B. Mezavila. I. and S. J. Tagliafico L. G. 13. Fusion Engineering and Design. Volume 17. A. “Thermodynamic analysis of the V-type Stirling-cycle refrigerator”. C.36 olarak bulunmuştur. KILIÇ M. CAN M. Kalogirou. Porkhial S.gov. veri eksikliğinden dolayı tanımlanamamıştır. 10. M.. A. çünkü bu elemanlardaki kayıplar kompresör ve kondenser kayıplarına göre oldukça küçüktür. Cilt 9. 6. Issue 4. Genel sistemin II.eie. İZMİR Sistemin verimleri incelendiğinde kompresörün I. Ataer. pages 645-657 (2005). “Thermal performance analysis for hot-wall condenser and evaporator configurations in refrigeration appliances”. 2004 17.07 olarak belirlenmiştir. A. 2003. pages 490502. Volume 20.W. Diğer elemanlarda araştırma ve geliştirme çalışmalarının yürütülmesinin verime pek bir faydası olmayacaktır. pages 401-412 (1997). 102s.M. Volume 282. Kurutucu ve kılcal borunun verimi %8. Kompresör dışındaki soğutma çevrimi elemanlarının I. Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi. 16. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. A study forperformance comparisons in compressor and condenser”. M. Tanda. 9. volume 20. Fukano. “An experimental analysis of adiabatic capillary tubes”. Sayı 1. M. Volume 30.83 ile ısı değiştiricisi sahip olmuştur. T. Yakut.. M. 12. F. Talbi. Eames. 8.KAYNAKLAR 1. Löhlein K.31:947-959 14. “Transient characteristic of reciprocating compressors in household refrigerators”.”Exergy losses in refrigerating systems. “Radiation and natural convection heat transfer from wire-and-tube heat exchangers in refrigeration appliances”. ve kondenser verimi %28.. Min. “A valve operated absorption refrigerator”.

İZMİR OTURUM VIII ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi Canan CİMŞİT – İ. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA 219 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. 9-12 EKİM 2008.

Önemli oranda enerji kazançları sağlamasına rağmen bu sistemler çok fazla tanınmamaktadır. (2006) adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde absorbent olarak aktif karbonu kullanarak sistemin performans parametrelerini incelemişlerdir [5].tr. Bu amaçla bu çalışmada. katı fazındaki maddeye ise absorbent denilmektedir. Yong ve Sumathy (2004) güneş enerjisi ile çalışan iki yataklı bir adsorpsiyonlu soğutma sisteminin performansını belirlemek amacıyla bir matematiksel model oluşturmuşlardır [3]. sistemin enerji analizi nasıl yapılır gibi sorulara yanıt bulunmaya çalışılmıştır. Absorpsiyonlu soğutma sisteminde bir sıvı veya gaz akışkanın. ticari amaçlı soğutucu olacak ilk kez 1920’de kullanılmaya başlanmıştır.edu. adsorpsiyon nedir.gungor@ ege.edu. Faraday (1848) tarafından ilk kez tanımlanan adsorpsiyonlu soğutma çevrimi. adsorbent yüzeyine fiziksel bağlarla tutunur.tr ÖZET Son yıllarda önemi artan adsorpsiyonlu soğutma sistemleri ile ilgili çalışmalara her geçen gün yenileri eklenmektedir. İZMİR ADSORPSİYONLU SOĞUTMA TEKNOLOJİSİ VE ENERJİ ANALİZİ Gökhan Gürlek. Lu vd. Abdullah Yıldız. adsorplanan adsorbatın adsorbent yüzeyinden uzaklaşması söz konusu değildir. Ali Güngör Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü gokhan.edu. (2005a. başka bir sıvı veya katı içine difüzyonu söz konusu iken adsorpsiyonlu soğutma sisteminde ise bir gazın veya sıvının.gurlek@ege. 2. 220 . Wang vd. Desorpsiyon olayının olmadığı yani reaksiyonun tersinmez olduğu adsorbatın adsorbent yüzeyine tutunmasına kimyasal olarak adsorplama denir. 2005b) yaptıkları farklı çalışmalarda birinci bölümde silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminin tasarımını ve performans tahmini üzerine çalışmışlar. Bu çalışmada. Desorpsiyon olayının gerçekleştiği bu adsorplama şeklinde adsorpsiyon ortam sıcaklığının artışı ile azalmaktadır. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu soğutma sistemi.I. abdullah. ADSORPSİYON PRENSİBİ Adsorpsiyon işleminde gaz fazındaki maddeye adsorbat. Soğutma 1.tr. GİRİŞ Ticari uygulamalarda adsorpsiyonlu chiller olarak kullanılan soğutma sistemleri bir çeşit adsorpsiyonlu ısı pompaları olarak tanımlanabilmektedir. sistemin avantaj ve dezavantajları nelerdir. Adsorpsiyon. Liu ve Leong (2005) zeolit/su çifti ile çalışan adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde bu soğutma çiftinin sistem performans parametreleri üzerindeki etkisini nümerik bir model yardımıyla incelemişlerdir [4]. ikinci bölümde ise aynı sistemde deneysel olarak çalışmışlar ve sistem COP ve ısıtma ve soğutma kapasitelerini belirlemişlerdir [6. ali. adsorpsiyonlu soğutma sistemleri tanımlanmış ve enerji analizinin nasıl yapıldığı irdelenmiştir. Bu adsorpsiyon türünde. sıvı veya katı başka bir maddenin yüzeyi ile fiziksel ve kimyasal etkileşimi vardır [1]. İki fazlı bir kompresör gibi çalışan adsorber/desorber tipi bir yatakta metanolün sistem verimine etkisini incelemişlerdir [2].yildiz@ege. Oertel ve Fischer (1997) metanol/ silikajel çifti kullanan bir adsorpsiyonlu sistemi incelemişlerdir. Fiziksel adsorplamada ise adsorbat. Fiziksel adsorpsiyon işleminde reaksiyon sırasında adsorpsiyon ısısı açığa çıkar. adsorpsiyonlu soğutma sistemi nasıl çalışır. Enerji kaynaklarının türü ve çevrim sırasında meydana gelen fiziksel olaylar açısından benzer olduğunu düşündüğümüz absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle aslında belirgin farklılıkları vardır. fiziksel ve kimyasal olarak ikiye ayrılmaktadır. 9-12 EKİM 2008.7].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

vakum vanası. Şekilden de görüldüğü gibi sistem. Adsorbent. bu durumda aktif karbon-metanol çiftinin kullanımı daha uygun olmaktadır. üçüncül ısı kaynağının sıcaklığına ve sistemin kullanım amacına bağlı olarak absorbat ve absorbent seçimi yapılır ve uygun çalışma basıncı belirlenir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isı pompası odasının üst kısmını absorbat evaporatör. ısıtma-soğutma besleme hattı. katı adsorbent tarafından adsorbe edilir. Adsorbat-adsorbent çiftine ait özgül ısılar. Çalışma odalarındaki evaporatörler ısı pompasını desteklemektedir. Metanol evaporatörde borunun dışından metanol. • Adsorbent.30 0.350 0 . • Adsorbent yapısal değişikliğe ve hacimsel genişlemeye uğramadan adsorbatı kolaylıkla adsorbe edebilir. Buharlaşma prosesi sıcaklık ve basınca bağlıdır. Yeterli yüksek vakum değerlerinde adsorbat su düşük sıcaklıkta buharlaşır. Adsorpsiyon işleminde en önemli faktörleri bir kez daha hatırlatmak gerekirse [8]. Soğutma sistemlerinde adsorpsiyon prensibi.32 Adsorpsiyon ısısı (kJ/kgabsorbat) 4400 4400 4000 2560 1400 Çalışma sıcaklığı (oC) 0 .I.37 0. Adsorbentin ısı transfer katsayısının düşüklüğü. Örneğin. Bu soğutma sistemi iki sistemin bir arada olduğu tek bir sistem olarak çalışmaktadır. Basınç düşürüldüğünde buharlaşma sıcaklığı da düşmektedir. adsorbent yatakları. 221 .11 0. evaporatör sıcaklığı 0 oC’nin altında olan bir sistem için zeolit-su çifti kullanılamamakta. alt kısmını ise metanol evaporatör oluşturmaktadır. sistemin içerinde tekrar yoğuşur. Adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odalarında adsorpsiyon ve desorpsiyon işlemleri sırasıyla gerçekleşir. Bu adsorbent malzemeleri başta silika-jel olmak üzere aktif karbon ve zeolit olarak sayabiliriz. İZMİR Adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde soğutucu adsorbat olarak çoğunlukla su kullanılmakta. Bu işlem tersinir ve sürekli tekrarlanır. içinde ise soğutulmak istenen su geçmektedir. Normal atmosferik basınç (760 mmHg) altında absorbat su 100 oC’de buharlaşır. oda sıcaklığında vakum altında buharlaşır.350 0 . ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ÇALIŞMA PRENSİBİ Şekil 1’de adsorpsiyonlu soğutma sisteminde absorbat-absorbent çiftinin çalışma sistemi gösterilmektedir. Adsorpisyonlu soğutma sistemlerinde adsorbent yatağının kütle ve ısı transfer hızlarının kontrol edilmesi de önem taşımaktadır. bir absorbent yatağı ve evaporatörden oluşur. 9-12 EKİM 2008. Adsorpsiyonlu soğutma sistemi kapalı sistem olduğundan buharlaşmış absorbat çevreye buhar olarak bırakılmaz.150 -20 . ısı iletim katsayısı ve yoğunluk adsorpsiyon işleminde önem taşımaktadır. depoladığı adsorbatı sıcaklık artışı ile rahatlıkla bırakabilir.adsorbat çiftinin çalışma sıcaklıklarına göre özellikleri[1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Su-Zeolit 4A Su-Zeolit 13X Su-Mordenit Su-Silika Jel Metanol-Aktif Karbon Maksimum adsorplama kapasitesi (kg/kg) 0.140 3. Gereken buharlaşma ısısını çevresinden alan su. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminde. Bu işlem sırasında devrede soğutma meydana gelir. Adsorpsiyonlu soğutucular için 10-20 mm Hg vakum basıncı yeterlidir [8]. ısı transfer hızını düşürmektedir.250 0 . Böylece adsorbent malzeme rejenere olur. Termodinamik yasalara göre buharlaşmış absorbatın doğrudan yoğuşması mümkün olmadığına göre absorbat. bunu yanında metanol ve amonyak da kullanılmaktadır. kondenser ve evaporatörün dahil olduğu adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odaları ve ısı pompası çalışma odasından oluşmaktadır. Bu etki adsorpsiyon ve desorpsiyon periyotlarını uzatmaktadır. evaporatör ve kondenser sıcaklığına. örneğin su buharının adsorbentler tarafından toplanmasıdır. Absorbentin adsorplama kapasitesinin artması ile birlikte çevrim verimi de artmaktadır. Sıcak su kullanımıyla adsorbentteki adsorbe su tekrar buharlaşır.22 0. Tablo 1’de adsorbent-adsorbat çiftlerinin gerekli çalışma aralıkları için özellikleri verilmiştir. Tablo 1. Her bir adsorpsiyon/desorpsiyon odası bir kondenser.

P 2 3 4 1 6 5 Şekil 2. yataktan ısı çekilmeye devam edilmekte ve evaporatörde çevreden ısı çekerek buharlaşan adsorbat. Şekil 2’de bu soğutma çevrim görülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Absorbent yatağında kanatçıklı ısı değiştiricisi. Bu evrede desorpsiyon başlamakta ve desorpsiyonla açığa çıkan buhar. Adsorbent yatak sıcaklığının T6 sıcaklığına düşmesi ile çevrim tamamlanmaktadır. Bu çevrimdeki 3-4 ve 6-1 noktaları arası ise kütle geri kazanım işlemini gösterir. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Sistemde düşük sıcaklıktaki ısı kaynağını kullanılmasında yardımcı olan kütle geçiş işlemini sağlayan bir adet vakum vanası kullanılmıştır. desorpsiyon. 2-3 ve 5-6 noktaları sırasıyla ısıtma-desorpsiyon ve soğutma-adsorpsiyon işlemlerini içeren soğutma işini anlatmaktadır. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin ideal çevrim-1/Tdiyagramı P-T Şekil 2’de görülen 1-2-3-4-5-6-1 noktalarından oluşan çevrim işlemi. Bu işlem sırasında desorpsiyon olmaksızın buhar basıncı artmaktadır. adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde ideal çevrimi göstermektedir. Absorbent yataklarındaki kondenserler birbirine seri bağlanmıştır. İZMİR Şekil 1. Adsorpsiyon. 222 . Desorpsiyon işlemi bittikten sonra adsorbent yatağı T5 sıcaklığına soğutulmakta.I. Çevrimde adsorbent yatak sıcaklığı dışarıdan ısı girişi ile T6’dan T2’ye yükselmektedir. kondenserde ise gövde-boru tipi ısı değiştiricisi bulunmaktadır. sabit kondenser basıncında yoğuşmaktadır. 9-12 EKİM 2008. 6 noktasına kadar olan evrede. Birinci absorbent yatağına giren soğutma suyu ikinci absorbent yatağına geçmektedir. basınç düşmektedir. Bu çevrimde 1-2 ve 4-5 noktaları arası ısı geri kazanım işlemini anlatmaktadır. kütle ve ısı geri kazanım işlemlerinin ard arda uygulanmasıyla soğutma çevrimi gerçekleşir. adsorbent tarafından adsorbe edilmektedir. 2 ile 3 noktaları arasında da adsorbent yatağına ısı girişi devam etmektedir.

Soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Şekil3-a’da adsorbent yatağı 1’deki boruların içerisinden sıcak akışkan geçirilerek bu bölmede desorpsiyon işleminin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil3-b’de vakum vanası açılarak adsorbent yatağı 1’den adsorbent yatağı 2’ye kütle geçisi sağlanır. Şekil3c’de soğutma suyu öncelikle adsorbent yatağı 1’deki borulara daha sonrada adsorbent yatağı 2’deki boruya aktarılır. adsorbent yatağı 1’de ise adsorpsiyon işlemi gerçekleşir. Şekil3-d’de adsorbent yatağı 2’de desorpsiyon. Şekil 3’de çevrimin şematik diyagramı gösterilmiştir. Böylelikle adsorbent yatağı 2’yi desorpsiyon işlemine. İZMİR Tüm çevrim boyunca adsorbent yatağındaki sıcaklık ve basınç değişiklik göstermektedir.I. Çevrim Şekil3-f 223 . adsorbent yatağı 2’deki boruların içinden ise soğuk akışkan geçirilerek adsorpsiyon işleminin gerçekleştirilmesi sağlanır. 9-12 EKİM 2008. adsorbent yatağı 1’i adsorpsiyon işlemine hazırlar. Şekil 3. Adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e kütle geçişi Şekil3-e’de görüldüğü gibi vakum vanasının açılması ile gerçekleşir.

Tablo 2’de farklı adsorbat-adsorbent çiftine göre tipik COP değerleri verilmiştir. adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e aktarılırken adsorbent yatağı 1’i desorpsiyona hazırlar. 9-12 EKİM 2008. • Adsorbat ve adsorbentlerin çevreye zararı yoktur. Bu soğutma sistemlerinin avantajları ise şu şekilde sıralanabilir. Tablo 3. performanslarının düşük olmasına rağmen herhangi bir mekanik güç gerektirmeden çalışması nedeniyle tercih edilmektedir. 224 .8 0. Ticari uygulamaları sıklıkla rastlanan absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle karşılaştırıldığında avantajları görülecektir.3-0. • Düşük sıcaklıkta ısı kaynakları değerlendirilebilir. Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. pompalar.43 0. İZMİR ile son bulur. • Adsorbentler yaşlanmaz. Tablo 2. hava kaçağı. adsorpsiyon kapasitesinde kayıp olmaz. • Sistemde korozyona neden olan kimyasallar kullanılmadığından uzun ömürlü olması. Adsorbat-adsorbent çiftine göre COP değerleri [1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Aktif karbon-Metanol Zeolit-Su Silika Jel-Su Performans Katsayısı (COP) 0. • Elektrik kesintileri gibi güç kayıplarında makinada herhangi bir hasar olmaz. Adsorpsiyonlu soğutma çevrimi bu aşamalardan sonra tamamlanır.7-1. Bu aşamada soğutma suyu. Adsorpsiyonlu ve Absorpsiyonlu soğutma sisteminin karşılaştırılması [10] Adsorpsiyonlu Soğutma Sistemi Absorbat Su Absorbent Silika Jel Absorbent maliyeti Absorbentin yenilenmesine gerek yoktur Vakum Pompası Var (her 40 saatte bir çalışır) Absorbat Pompası Sadece sistem yüksüzken çalışır Absorbent Pompası Gereksizdir Otomatik Vanalar Kelebek vanalar COP 0. Bu bilgiler doğrultusunda adsorpsiyonlu soğutma sisteminin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. • Düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması ve yüksek vakum teknolojisi gereksinimi. • Sessiz ve sarsıntısız çalışma.1 Var Var 30 dakika 15 dakika 7-9 yıl 4-5 yılda bir değiştirilir Sıvı analizi. son yıllarda yapılan çalışmaların artmasıyla birlikte atık ısının doğrudan kullanımına olanak sağlaması nedeniyle daha önem kazanmıştır. Sistemin dezavantajları şunlardır: • Performans katsayılarının düşük olması. • Az hareketli parçalarla basit tasarım sağlar • Konvansiyonel sistemlere göre daha düşük işletme maliyeti.6 Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri.I.3-0.8 Korozyon Yok Kristalizasyon Yok Isınma Süresi 0-7 dakika Dilüsyon çevrimi süresi Uygulanmaz (durma) Ömrü 30 yıldan fazla Absorbat-absorbent Gerek yoktur değiştirme sıklığı Bakım Her 3 yılda bir vakum pompası yağ seviyesi Absorpsiyonlu Soğutma Sistemi Su LiBr 30 galon için 1200 $ Var Devamlı çalışır Devamlı çalışır 3 yollu kontrol vanaları 0. • Yaygın kullanım alanına sahip olmaması. diğer soğutma sistemlerine göre önemli avantajlara sahip oldukları görülmektedir. Tablo 3’de adsorpsiyonlu soğutma sistemi ile absorpsiyonlu soğutma sistemleri arasındaki farklar sıralanmış ve adsorpsiyonlu soğutma sisteminin avantajları göz önüne serilmiştir. Yapılan çalışmalar sonucundan adsorpsiyonlu soğutma sistemi kullanımının bazı avantaj ve dezavantajlarının olduğu gözlenmiştir.

38 olarak bulmuşlardır [7].çı kı ş ⎥ ⎦ = ⎣ i =1 n ( ) (3) Isıtma gücü : ⎡n ⎤ i i & ⎢∑ m sı cak su C p . giriş − Tchiller . Qh burada.I. (1-4) göz önüne alınarak. (1) ve (2)’de tanımlanan soğutma ısı gücü (Qref ) ve Eş.1 oC iken soğutma kapasitesinin 5 kW’a çıktığını gözlemlemişlerdir. w Tsı cak su . ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ENERJİ VERİMİ Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin verimi COP ve özgül soğutma gücü SCP (kW/kg) sırasıyla aşağıdaki eşitlikler ile bulunur.d.çı kı ş ⎥ ⎦ Qh = ⎣ i =1 n ( ) (4) & Eş.38 arasında olduğunu ve sıcak su giriş sıcaklığının artmasıyla COP değerinin arttığını ifade etmişlerdir [9]. Qref soğutma ısı gücü (kW) ve Qh ısıtma gücüdür (kW). Şekil 4’te görüldüğü gibi. tarafından yapılan silika-jel su adsorpsiyonlu soğutma sisteminde sıcak su sıcaklığı 84. 5.28 ile 0. soğuk su sıcaklığı 30. ısı değiştirici değişimi konularında sürekli bakım yapılır.15 kW ve 0. (1)’de tanımlanan ısıtma gücü (Qh ) sırasıyla Eş. Eş. (3) ve Eş. Wang v. Wang v. sıcak su sıcaklığı 67 oC. İZMİR ve kelebek vana yatağı bakımı yapılır Geri ödeme süresi 3 yıldan azdır LiBr değişimi. mchiller ve & msı cak su (kg/s) sırasıyla chiller suyu ve sıcak su kütlesel debileri. yaptıkları başka bir çalışmada iki adsorpsiyon/desorpsiyon veya buharlaşma/yoğuşma odası ve bir ısı borusu çalışma odasına sahip silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminde yaptıkları deneysel çalışmada 55-67 oC gibi düşük kaynaklı sıcaklıklar altında sistemi test etmişlerdir. 225 .6 oC ve chiller su çıkış sıcaklığı 11.d. COP = Qref (1) SCP = Qref m (2) Eş.5 o C ve chiller su giriş sıcaklığı 15. (3) ve (4)’de. (4) ile ifade edilir. w suyun özgül ısısı ve n (sn) çevrim çalışma süresidir. m chillerdeki adsorbent kütlesidir (kg). 9-12 EKİM 2008. Soğutma kapasitesi : Qref ⎡ n ⎤ i i & ⎢∑ mchiller C p .7 oC iken soğutma sisteminin soğutma kapasitesi ve COP değerini deneyler esnasında sırasıyla 7. (2)’de. giriş − Tsı cak su . Yapılan çalışmada 55-67 oC arasındaki sıcak su girişlerinde sistemin COP değerinin 0. w Tchiller .8 oC. soğuk su sıcaklığı 30. C p . Belli değildir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. UYGULAMALARDAKİ VE LİTERATÜRDEKİ ARAŞTIRMALARLA İLGİLİ BAZI DENEYSEL SONUÇLAR Eş. 4.

Günümüzde adsorpsiyonlu soğutma sistemine göre çalışan sistemler üzerinde araştırma ve geliştirme çalışmaları büyük bir hızla devam etmekte ve bunun yanı sıra endüstriyel üretimde devam etmektedir.Z. Performance analysis of an adsorption refrigerator using activated carbon in a compound adsorbent.Z. Wang L. Ayrıca. Shi Z..L.arch... Wu J.. 2007.. 2761-2775. Wang R. [5] Lu Z. Fischer M. [10] www. Part I. Ayrıca. Sıcak su sıcaklığına bağlı COP ve soğutma kapasitesi değişimi[9] Ticari uygulamalar kapsamında yapılan çalışmalarda adsorpsiyonlu soğutma sistemi COP değerinin 0..46 ile 0. The effect of operating conditions on the performance of zeolite/water adsorption cooling systems.Y. 2006. 1073-1083..C..pdf 226 . Chen C. 747-752. Modelling and simulaion of a solar powered two bed adsorption air conditioning system. 2005. Adsorbsiyonlu ısı pompaları. basit bir yapı olması ve kolay adapte edilebilir olması nedeniyle bu sistemlerin buhar sıkıştırmalı sistemlerle mukayese edildiğinde önemli bir avantaja sahip olduğu görülmektedir.. 773-786.. International Journal of Refrigeration 28.. 18.. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. Adsorption cooling system for cold storage using methanol/silicagel. Xia Z.. SONUÇLAR Bu çalışmada. 1084-1091. İZMİR Şekil 4.X. Energy Conversion & Management.C.D. 6..com/Library_files/WHS%20Adsorption%20vs%20Absorption. Leong K. Yang Q.Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri çok hacimli ve yer kaplamasına.Y.. Zhai H. Carbon. Applied Thermal Engineering. [3] Yong L. Bu özellikleriyle adsorpsiyonlu soğutma teknolojileri. Zhang J.. Experimental study.. 45..C. adsorpsiyonlu sistemler mekanik güç gerektirmeden atık ısı kaynakları ve diğer termal ısı kaynaklarının kullanılması ve soğutma etkisinin yaratılması. [8] http://smartenergy. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. [4] Liu Y. Tian X.Y.R. Zhai H. International Journal of Refrigeration 28. Ülkü S. [2] Oertel K.. S.wasteheat.Z.Z.. VII. 1998. Wang R. düşük verimliliklerine rağmen yaygınlaşması beklenmektedir. İzmir. Mobedi M.2005.. Applied Thermal Engineering.. Sumathy K. 1403-1418.. Wang R. Part II. Wu J. Wu J. 2004. Energy Conversion and Management 48. Dou W.edu/pdf/clearinghouse/adsorption%20chiller. 25.C. [6] Wang D.uiuc. Xia Z.. [7] Wang D. 2375–2381. 9-12 EKİM 2008.C.W.I.. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi.. Desing and performance prediction.Z. 2005. 23-26 Kasım. pahalı ve düşük verimli olmasına rağmen çevre ile dosttur.pdf [9] Wang D. 2005. Dou W.D.. 535-545. KAYNAKLAR [1] Demir H. 44...65 arasında değiştiği belirtilmiştir [8]. Experimental research on novel adsorption chiller driven by low grade heat source.J.. sistem ısıl kaynağı için düşük sıcaklıklar gerektirdiği için güneş ve jeotermal enerji kaynakları ile çalıştırılması sistem çalışma maliyetini düşürecektir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 7. literatürdeki ve endüstriyel üretimleri gerçekleştirilen adsorpsiyonlu soğutma sistemleri incelenmiş ve sistemin çalışma prensipleri gösterilmiş ve verimlilik ifadesinin hesaplanması için eşitlikler verilmiştir..

Adsorpsiyonlu ısı pompalı sistemler. Bu çalışmada.I. Urla. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu ısı pompası. Son zamanlarda. daha hacimli ve ağır olması gibi dezavantajlarından dolayı geliştirilmesi gerekmektedir. Sistemin basit çalışma prensibine sahip olmasına rağmen tasarlanması.tr ÖZET Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ısıtma ve soğutma gücünün arttırılması ve dolayısı ile pratikte uygulanabilirliğinin sağlanması için adsorbent yatağı tasarımı kilit bir öneme sahiptir. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının geçmişi eskiye dayansa da [3]. kesikli bir çalışma prensibine sahip olması. 9-12 EKİM 2008. düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması.edu. adsorpsiyonlu ısı pompaları konusunda çalışan araştırmacılar için adsorbent yatağının tasarımı ile ilgili faydalı bilgiler sağlayacaktır. sessiz ve sarsıntısız çalışabilmesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Atık ısı ve termal enerji kaynaklarını direkt olarak kullanabilmesi. araştırma ve geliştirmeye ihtiyaç duymaktadır. Semra Ülkü2 1 Makina Mühendisliği Bölümü. Yapılan araştırma. uzun süre incelenmemiş ve son yıllarda enerji krizlerinden sonra tekrar gündeme gelmiştir. Yüksek COP’lerinden dolayı mekanik ısı pompaları ısıtma ve soğutma sistemlerinde tercih edilen ısı pompaları olmuşlardır [1. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları konusundaki çalışmaların sayısı giderek artmaktadır. güneş ve jeotermal enerjilerini veya herhangi bir ısı kaynağını doğrudan kullanarak soğutma işlemini sağlayan termal ısı pompaları cazip hale gelmiştir. Adsorbent yatağında ısı ve kütle transferinin hızlandırılması için geliştirilen yöntemler ve özel tasarımlar üzerinde durulmuştur. uzun bir süre bakım gerektirmemesi. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. 35430. semraulku@iyte. Literatürde bulunan adsorbent yatak tasarımları sınıflandırılmış ve avantaj-dezavantajları anlatılmıştır. adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini arttırmak için yapılmış çeşitli tasarımlar incelenmiştir. Urla.edu. kullanılan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. 2]. Ancak bu tip ısı pompalarının. İzmir. Tasarlanan adsorbent yataklar. Termal ısı pompaları ile atık ısı geri kazanılarak değerlendirilebilmektedir. Özellikle termal ısı pompaları üzerine çalışmaların yoğunlaşması. Özellikle atık ısıyı. moghtadamobedi@iyte. GİRİŞ Isıtma ve soğutma sistemleri yaşam alanlarında konfor şartlarının sağlanması ve endüstriyel uygulamalarda da kullanılması açısından önemlidir. Adsorpsiyon. üretilmesi ve pratikte yaygın kullanılabilmesi. Türkiye Kimya Mühendisliği Bölümü. çevre dostu akışkanlar ile çalışması. Adsorbent yatağı 1.edu. Bu makale.tr. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. İzmir. farklı araştırmacılar tarafından geliştirilen adsorbent yatakları incelenmiştir. düşük sıcaklık kaynakları ile çalışabilmesi. Türkiye 2 gamzegediz@iyte. bu tip ısı pompalarının ileride yaygın olarak kullanılabileceğinin göstergesidir. adsorbent yatağının tasarımında ısı ve kütle transferinin arttırılması üzerine çalışmaların yoğun bir şekilde devam ettiğini göstermektedir. Bu çalışmada. adsorbent yatağının tasarımı ele alınmış. Moghtada Mobedi1. hareketli parça içermemesi. 227 . Ancak enerjinin oldukça pahalı olmaya başlaması nedeni ile ısıtma ve soğutma sistemlerinin enerji ihtiyacını karşılamak aynı paralellikte maliyetli hale gelmektedir. mekanik ısı pompalarında kullanılan soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeni ile alternatif ısı pompaları arayışı artmıştır.tr. İZMİR ADSORPSİYONLU ISI POMPALARINDA ADSORBENT YATAĞININ TASARIMI Gamze Gediz İliş1. 35430. enerji depolama imkânı sağlaması ve daha sonra değerlendirme imkânı yaratmasından dolayı da uygulama avantajı sağlamaktadır. enerjiyi depolama özelliğine sahip olması gibi avantajları sayesinde adsorpsiyonlu ısı pompaları cazip hale gelmiştir. yüksek vakum teknolojisine gereksinim duyulması.

evaporatör ve genleşme vanasıdır (Şekil 1). Şekil 1. kondenserin çevreye bıraktığı ısı miktarı. ADSORBENT YATAĞININ TASARIMININ ÖNEMİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarında evaporatör ve kondenser tasarımı. Kondenserde yoğuşan adsorptif daha sonra genleşme vanasından geçirilerek evaporatöre aktarılır. Ancak adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanı olan 228 . evaporatörden çekilen ısı miktarı. Qreg . adsorbent yatağı. İZMİR 2. kondenser. Adsorbent yatağının ısıtılması ile adsorbent tarafından tutulmuş olan adsorbat desorbe edilir ve adsorbent yatağını terk ederken kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşur. Bu sırada adsorbent yatağı çevresine ısı verir. 9-12 EKİM 2008. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının çalışma prensibi ve verim hesaplanması ile ilgili detaylı bilgiler referans [4] de bulunabilir. Adsorpsiyonlu ısı pompası çalışma prensibi Şekil 1’de gösterilen sembollere göre adsorpsiyonlu ısı pompasının ısıtma ve soğutma verimi aşağıdaki gibi tanımlanabilir. 3. kompresörlü ve absorpsiyonlu sistemlere benzemekte ve aynı yöntemler ile yapılabilmektedir. evaporatördeki çalışma akışkanı (adsorptif) buharlaşırken evaporatör çevresinden ısı çeker ve adsorbent yatağında bulunan adsorbent tarafından tutulur. Qkon . izosterik ısıtma ve desorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağına transfer edilen ısı miktarı ve Qads.I. ADSORPSİYONLU ISI POMPALARININ ÇALIŞMA PRENSİBİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ana elemanları. Soğutma sırasında. izosterik soğutma ve adsorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağından transfer edilen ısı miktarıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. η sog = Qevap Qreg (1) η ısıt = Qkon + Qads Qreg (2) Yukarıdaki denklemlerde Qevap.

metanol buharı vb. Ancak geliştirilen yöntemler kütle transfer hızının azalmasına neden olmuştur. 229 . Partikül içi kütle transfer mekanizmasının oluşmasında adsorptifin konsantrasyon farkı. ADSORBENT YATAKLARININ SINIFLANDIRILMASI 4. c) adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere üç sınıfta toplamanın mümkün olduğunu göstermiştir. Şekil 2’te adsorbent taneciklerini içeren bir adsorbent yatağı gösterilmiştir. ısı transfer hızının arttırılması için çeşitli yöntemler kullanılmıştır. Birinci kütle transfer mekanizması partiküller arası kütle transferi (interparticle mass transfer) olarak adlandırılabilir ve adsorbent tanecikleri arasındaki adsorptifin hareket edip ilerlemesi ile oluşmaktadır. Adsorpsiyonlu ısı pompalarında kullanılan adsorbentler gözenekli bir yapıya sahiptir. Isı transfer hızının yavaş olması kütle transfer hızının yavaşlamasına neden olmaktadır. Literatürde bulunan çalışmalarda adsorbent yatak tasarımlarında. a)adsorbent tanecikleri arasındaki açıklıklar. üç tip adsorbent yatak tasarımı örnekler ile anlatılmaktadır.). granül veya fiber şeklinde üretilmektedir. Adsorbent taneciklerinde bulunan gözenek yüzey alanı adsorpsiyon işleminde önemli rol oynamakta. adsorbent yataklarını. NH3 buharı. ortaya çıkan adsorpsiyon ısısı nedeni ile adsorbent yatağının sıcaklığı artmaktadır. ısı pompası gücünü direkt etkilemektedir. 4. Adsorbentlerde sıcaklığın artması ile adsorplama kabiliyeti azalmaktadır. Desorplama işlemi sırasında ise adsorbentteki adsorbat. Genel olarak. örneğin sentetik zeolitlerde gözeneklerin yüzey alanı 800-1000 m2/gr‘a ulaşabilmektedir. Pratikte adsorbentler pelet. Görüldüğü gibi. adsorbent taneciğinden ayrılmakta. Adsorbent yatağının tasarımı. Burada adsorbent yatakta kütle transferinin anlamı. Bu makalede literatürde bulunan çalışmalar incelenmiş ve adsorbent yatağında bulunan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. literatürde teorik ve deneysel birçok çalışma bulunmaktadır. Adsorbent yatak tasarımında yaşanan zorluklar aşağıda sıralanmıştır: Adsorbentlerin ısı iletkenlik katsayısının düşük olmasından dolayı. Yapılan değerlendirmeler.I. adsorbentlerin gözenekli yapısından dolayı ısı iletkenlik katsayısı düşüktür ve buna bağlı olarak adsorbent yatağında ısı transfer hızı yavaştır. - - Adsorpsiyonlu ısı pompasının yatak tasarımının öneminden ve yaşanan zorluklarından dolayı. moleküler difüzyon. Partiküller arası kütle transfer mekanizmasında adsorbent taneciklerinin boyutu önem taşımaktadır. Gaz fazında bulunan adsorptif bu gözeneklerin yüzeylerine tutunmaktadır. Knudsen difüzyonu ve yüzey difüzyonu farklı oranlarda etkili olabilir. a) adsorbenti özel işlenmemiş. 9-12 EKİM 2008. Bu nedenle bu tip adsorbent yataklarında iki farklı kütle transfer mekanizması oluşmaktadır. Isı ve kütle transfer hızlarının aynı anda arttırılması üzerine çalışmalar devam etmektedir. katı durumda bulunan adsorbent (silika jel. Adsorbent yataklarda kütle ve ısı transfer mekanizmaları birbirine bağlıdır. adsoptifin (su buharı. adsorbenti işlenmemiş yataklarda iki tip boşluk mevcuttur. Adsorbentin içyapısından dolayı adsorptifin adsorbent taneciğinde bulunan gözenekler içinde ilerleyişi veya adsorbatın ilerleyişi ile partikül içi kütle transferi oluşmaktadır. Adsorplama işlemi sırasında evaporatörde buharlaşan adsorptif. Aşağıda. İkinci kütle transfer mekanizması. Adsorpsiyon işlemi sırasında kısa sürede yüksek oranda adsorptifin adsorplanabilmesi ve desorpsiyon işleminin hızlandırılması için adsorbent yatağının soğuma ve ısınma hızının yüksek olması gerekmektedir.1 Adsorbenti Özel İşlenmemiş Yatak Bu tip adsorbent yataklarda adsorbent özel bir işlem görmeden (örneğin kimyasal) kullanılır. Adsorbent yatak tasarımı detaylı ısı ve kütle transferi bilgisini gerektirir. İZMİR adsorbent yatağının tasarımı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. b) adsorbenti kaplanmış. aktif karbon vb. adsorbent yatağına ısının transfer edilmesi veya adsorbent yatağından ısı çekilmesi oldukça yavaş olup bu da pompanın gücünün azalmasına neden olmaktadır. partikül içi kütle transferi (intraparticle mass transfer) olarak tanımlanabilir ve adsorbent taneciğindeki adsorptifin veya adsorbatın transfer edilmesi ile oluşur. zeolit. oldukça farklı olup tasarımı oldukça zordur. kondensere doğru yol almakta ve kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşmaktadır. Bu da adsorpsiyon ve desorpsiyon işlem sürelerinin uzamasına ve adsorpsiyonlu ısı pompasının gücünün azalmasına neden olmaktadır. Adsorpsiyon işlemi sırasında. tanecikler arasındaki boşlukları doldurmakta. b) adsorbent taneciğinin içinde ve adsorbent yapısı ile ilgili bulunan boşluklar. Genelde kütle transferi tanecikler arasındaki basınç farkından dolayı meydana gelmektedir.) içine transfer edilmesi veya tersidir. adsorbent yatağında bulunan pelet veya granül tip adsorbentlerin arasındaki boşluğa girer ve daha sonra adsorbent taneciği tarafından adsorplanır.

Adsorbent yatağını ısıtan ve soğutan akışkan boru içinde akmaktadır. Deneysel çalışmalar: Şekil 3’te bazı adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yatak tasarımları gösterilmiştir. Yatakta ısı transfer hızını arttırmak için çapraz kanatlar bulunmaktadır [12]. Bazı araştırmacılar. büyük adsorbent tanecikler kullanılarak arttırılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasında önemli rol oynamaktadır. Örneğin. Şekil 2. Aktif karbon fiberlerinde boşluk oranı yüksektir ve silika jele göre çok daha fazla adsorplama kapasitesine sahiptirler. başka yöntemlerin de denendiğini göstermektedir. Literatür araştırması. nümerik yöntemler kullanarak adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini incelemiştir. Bu kanatlar ısı transfer yüzey alanını arttırarak ısı geçiş hızını arttırır. Adsorbent yatağı ve adsorbent tanecikler Isı transfer hızının arttırılmasının bir diğer yolu ise adsorbent yatağındaki ısı transfer yüzey alanını arttırmaktır. Laboratuarımızda tasarlanmış olan adsorbent yatağı Şekil 3(d)’de gösterilmiştir. adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yataklarındaki ısı transfer hızının arttırılması için kanat kullanımından farklı. farklı boyutlarda taneciklerin kullanılması [6].I. adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak tasarımlarında deneysel ve teorik olmak üzere iki tip çalışma bulunmaktadır.[13]. Chahbani ark. Aktif karbon adsorbent olarak kullanılmış olup adsorbent yatağının ısıtılması ve soğutulması için kullanılan boruların arasına yerleştirilmiştir. Borular üzerine ısı transfer hızını arttırmak için kanatçıklar yerleştirilmiştir. aktif karbon fiberlerini adsorbent olarak kullanmıştır. Bu nedenle. İncelenen adsorbent yatağı silindirik olup adsorbent yatağın ısıtılması ve soğutulması için kullanılan akışkan borunun dışında akmaktadır. Ben Amar ark. Şekil 3(a)’da silindirik gövdeye sahip adsorbent yatağı görülmektedir [9]. 9-12 EKİM 2008. adsorbent yatağının metal örgüler ile desteklenmesi [7] ve çeşitli maddeler katılmış kompozit adsorbentler kullanılması [8] bu yöntemlere örneklerdir. [14]. Literatürde. 230 . Teorik çalışmalar: Birçok araştırmacı. çoğu adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda ısı transferini arttırabilmek için yatak içerisine kanatlar yerleştirilir ve adsorbent tanecikler kanatlar arasına konulur. Partikül içi kütle transfer (intraparticle mass transfer) hızı tane büyüklüğünü azaltarak arttırılabilir. Ancak çok küçük adsorbent tanecikler partiküller arası kütle transferini zorlaştırmaktadır. Şekil 3(b)’de görüldüğü gibi aktif karbon fiberler bakır kanatların arasına yerleştirilmiştir [10]. Ayrıca Şekil 3(c)’deki gibi ince tabaka halindeki monolitik karbon diskler ve alüminyum kanatlar bir araya getirilerek. Şekil 4(b)’de gösterilen adsorbent yatağını simüle etmiştir. Fakat yüksek yatak geçirgenliği adsorbent yatağında partikül içi kütle transfer hızını azaltmaktadır. Adsorbent tanecikleri ise boru dışına yerleştirilmiştir (Şekil 4(a)). Gösterilen adsorbent yatak için ısı ve kütle transferini modellemiş ve bu modellemeleri Zeolit NaX – Su ve Aktif karbon AX21Amonyum için simüle etmiştir. adsorbent yataklarda daha hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleştirebilmek ve yeni tasarımlara yönelik teorik çalışmalar yapmıştır. ısı transfer hızının arttırılması ısı pompasının gücünü arttırır [5]. Partiküller arası kütle transfer (interparticle mass transfer) hızı. hızlı bir adsorbent soğutucu prototipi geliştirilmiştir [11]. Adsorbent yatağındaki kütle transfer hızı düşürülmeden. gövde-borulu bir adsorbent yatağını ele almış.

I. İZMİR Şekil 3. [15]. 231 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. adsorbent yatağının ortasından girmekte ve adsorbent yatağın etrafından içeriye doğru yol almaktadır. Adsorbenti işlenmemiş adsorbent yataklar-deneysel çalışmalar [10-12] Adsorbent boru içerisine yerleştirilmiş. Isı transfer hızının arttırılması için boru dışına kanatlar yerleştirilmiştir. 9-12 EKİM 2008. silika jel ise boru dışında bulunmaktadır. Şekil 4(c)’de gösterilen adsorbent yatağını sayısal yöntemler kullanarak incelemiştir. Chua ark. Görüldüğü gibi ısıtıcı veya soğutucu akışkan boru içinden geçmekte. Şekil 4(a)’ya benzer bir şekilde. Adsorptif. Leong ark. borunun ortasında bırakılan bir boşluk ile adsorptifin boru boyunca ilerlemesi sağlanmıştır. [16] ise Şekil 4(d)’de gösterilen adsorbent yatağını incelemiştir. soğutucu akışkan boru içerisinden geçmekte ve adsorbent tanecikleri boru dışında bulunmaktadır.

21]. adsorbentin ısı iletkenliğinin arttırılması için CaCl2 ‘ün grafit ile işlenmesini göstermektedir. grafit ekleyerek yaklaşık 9. İZMİR Şekil 4. Görüldüğü gibi.) üretimi yaygınlaşmıştır. Daha sonra su ile karıştırılarak çamur haline getirilmekte ve CaCl2 ile karıştırılmaktadır.I. Elde edilen malzeme preslenerek istenilen şekle getirildikten sonra vakum altında kurutulmaktadır. 4. Al vs. 232 .3 Adsorbenti Özel İşlenmiş Yatak Adsorbent bir takım özel proseslerden (kimyasal ve termal) geçirilerek ısı transfer hızı arttırılabilir. Böylece ısı iletkenliği yüksek kompozit bir adsorbent elde edilmektedir. Şekil 6‘da. Şekil 5(a)’da gösterildiği gibi yataktaki ısı ve kütle transferini arttırmak amacı ile paslanmaz çelik borular üzerine adsorbent giydirilmiştir [17]. Kaplama yöntemi kullanıldığı için boru veya plaka ile adsorbent arasında temas yüzey alanı artmaktadır. Adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak-teorik çalışmalar [13–16] 4. Isı iletkenliği yüksek bir kompozit adsorbent. Şekil 5(c)’de açık hücreli bakır köpük. Bu tip uygulamalarda kaplanmış adsorbentin kalınlığı ince olup yatakta hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleşmektedir. adsorbent bir borunun etrafına veya metal bir kanat etrafına kaplanmış şekildedir. grafit tozu ilk önce ısıtılmakta ve genleştirilmektedir. Bazı araştırmacılar ısı transfer hızını arttırmak amacı ile gözenekli metal köpüklerin yüzeyini adsorbent ile kaplayarak adsorbent yatakta kullanmaktadır. Şekil 5(b)’deki tasarımda ise kanatlı borular üzerine adsorbent kaplanmış.) ile termal veya kimyasal proseslerden geçirilerek elde edilmektedir. adsorbentin ısı iletkenliğinin yükseltilmesi.2 Wm-1K-1 ‘e yükseltilebileceğini göstermektedir. 9-12 EKİM 2008. Yapılan çalışmalar bu tip adsorbent yataklarda ısı iletkenlikte kayda değer yükselmeler elde edilebileceğini göstermektedir [20.4 Wm-1K-1 civarında olan CaCl2 ‘ün ısı iletkenlik katsayısını.2 Adsorbenti Kaplanmış Yatak Adsorbenti kaplanmış tip adsorbent yataklarda.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu çalışma. Son yıllarda metal köpük üretim teknolojisi geliştirilmiş ve gözenekli metal (Cu. hidrotermal sentez sayesinde bu metal destek üzerindeki büyümesi ise Şekil 5(d)’de gösterilmiştir. Al vs. kütle transfer hızını etkilememelidir. toz halinde bulunan ve ısı iletkenlik katsayısı 0. Zeolit adsorbentin. Ancak tanecikler arasındaki boşlukların yok olması kütle transfer direncini arttırır. adsorbent yatak için hazırlanmıştır [19]. kanatlar vasıtası ile ısı transfer yüzey alanı arttırılmıştır [18]. Ancak. yüksek ısı iletkenlik katsayısına sahip malzeme (Grafit.

İZMİR Şekil 5. f)presleme. b)grafit ısıtma işlemi. d)su ile karıştırma işlemi. 9-12 EKİM 2008. a) grafit tozu. e)grafit ile CaCl2 karışması. Adsorbenti işlenmiş kompozit adsorbentin elde edilmesi için bir örnek. Adsorbenti kaplanmış yataklar [17-19] Şekil 6.I. h)ısı iletkenliği yüksek adsorbent [20] .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 233 . g)vakum ile kurutma. c)genleşmiş grafit.

Kluwer Academic Publisher. adsorbent yatak tasarımlarının üç grupta. editors. HVAC&R Res (2006) 767–82. Kilkis and Kakac (eds. [7] Lang R.). Adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda.H. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Enerjinin yüksek maliyeti nedeni ile atık ısıların değerlendirilmesi. (2004) 659–669. Ülkü S. (1986) 277–84. Adsorpsiyonlu ısı pompaları. solar energy utilization: fundamentals and applications. Telto TZ. Experiments for measuring adsorption characteristics of an activated carbon fiber/ethanol pair using a plate–fin heat exchanger. KAYNAKLAR [1] Ülkü S. A zeolite-coated bed for air conditioning adsorption systems: parametric study of heat and mass transfer by dynamic simulation. Energy Storage Systems. Freni A. Appl Therm Eng. Meunier F. International Sorption Heat Pump Conference. Performance modeling and testing on a heat-regenerativeadsorptive reversible heat pump. A prototype of a fast cycle adsorption refrigerator utilizing a novel carbon– aluminum laminate. and Mobedi M. Yüncü H. Appl Therm Eng (2002) 619–30. adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasını doğrudan etkilemektedir. Wang W. Sonuç olarak.I. jeotermal ve güneş enerjisinden elde edilen ısının kullanılmaya başlanması ile adsorpsiyonlu ısı pompalarının önemi giderek artmaktadır. Yapılan araştırmalar. Bu tip yataklarda. VII Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Paris J. [6] Gurgel JM. Adsorbenti kaplanmış yataklarda. Solar adsorption heat pumps. [10] Saha BB. adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanıdır. Ng KC. a)adsorbenti özel işlenmemiş. Sun L. Wang X. Transient modeling of a two-bed silica gel–water adsorption chiller. 234 . (1991) 991-1000. Xu YX. Chemical heat pump using carbon fibers as additive. b)adsorbenti kaplanmış. Labidi J. İzmir.T. Development of a modular zeolit. Adsorption (2001) 121-32.M. İZMİR 5. [5] Chahbani MH. Davies LNG. Sarmeo D. El-Sharkawy II. Mobedi M. Heat Recovery Syst. Sticker M. [17] Restruccia G. Wu JY. Appl Therm Eng (2002) 309–20. Ancak bu tip yataklarda metal ağırlığı oldukça fazladır. Modeling of adsorption heat pumps with heat regeneration. [14] Chacbani M. Paris J. Ülkü S. An experimental study on silica gel-water intermittent adsorption heat pump. Int J. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları üzerine birçok araştırma ve geliştirme yapılmıştır. Korea. [3] Ülkü S. [9] Gui YB. yüksek adsorplama kabiliyetine. kütle transfer hızının azalmasına neden olabilir. Grenier Ph. et al. Numerical modeling of combined heat and mass transfer in the adsorbent bed of a zeolite/water cooling system. Maggio G. Effect of mass transfer kinetics on the performance of adsorptive heat pump systems. Koyama S. Adsorbent yatağı. Applied Thermal Engineering (2004) 2359–2374. [8] Dellero T. [13] Ben Amar N. Yap C. [2] Ülkü S. Applied Thermal Engineering (2002) 23–40. Labidi J. Touzain Ph. water heat pump. Wang W. ısı transfer hızını arttırmak için genellikle kanatlar kullanılmaktadır. Ng b K. 2008. Appl Therm Eng (2004) 431–447. [15] Chua H. 9-12 EKİM 2008. Andrade Filho LS. adsorbent yatakları üzerine çalışmalar. Kariya K. [4] Demir H. Liu Y. Adsorption in energy storage.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.C. 6. Yataktaki ısı ve kütle transfer hızı. Wang RZ. Heat Mass Transfer/Waerme und Stoffuebertragung (1999) 229-34. Kuwahara K. Roth M. yüksek ısı ve kütle transfer hızlarına sahip adsorbent yataklarının geliştirilmesini amaçlamaktadır. (2000) 439-448. çeşitli üniversite ve araştırma kuruluşlarınca devam ettirilmekte ve yürütülen çalışmalar. et al. 487-507. 535-545. Adsorbenti özel işlenmiş yataklarda ise. [16] Leong K. Netherlands. 1987. 2005. Part I:enhancement of thermal conduction.C. c)adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere sınıflandırılabileceğini göstermiştir.L. Applied Thermal Engineering (1996) 405–418. pompanın ısıtma ve soğutma gücünü direkt etkilemektedir. Adsorption heat pumps. [11] Critoph RE. Thermal diffusivity and adsorption kinetics of silicagel/water. kaplama kalınlığı ve adsorbent ile metal yüzey arasında temas direncinin az olması nedeni ile ısı ve kütle transfer hızları yüksektir. Mobedi M. Numerical analysis of adsorptive temperature wave regenerative heat pump. The Netherlands: Martinus Nijkoff Publishers. 1989. In: Proceedings of the institution of mechanical engineers. [12] Demir H. Paykoç E. Yener Y. Heat Mass Trans. ısı transfer hızının arttırılması.

Effective thermal conductivity of expanded graphite–CaCl2 composite adsorbent for chemical adsorption chillers.Z.W.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 235 . Freni A.G. An advanced solid sorption chiller using SWS1L:performance analysis and hydrothermal cycling stability of the sorbent bed. Microporous Mesoporous Mater (2006) 7–14. [19] Bonaccorsi L. Renewable Energy.R. Wu J. İZMİR [18] Restuccia G. Wang R. Wang R. USA. 47 (2006) 1902–1912. Energy Conversion and Management. (2004) 1-17. Wang L. Research and development of consolidated adsorbent for adsorption system. Zeolite coated copper foams for heat pumping applications. Russo F. Freni A. In: Proceedings of the international sorption heat pump conference. Proverbio E. [21] Wang S.I. Aristov IY. Vasta S.Y. Russo F. 2005. [20] Wang K.Z. Denver. 9-12 EKİM 2008. Restuccia G. Li X.

Ahlby vd. Anahtar kelimeler: Soğutma.buhar sıkıştırmalı sistemi ile R12 soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi arasında bir karşılaştırma yapmıştır. [6]. R-410A ve NH3 akışkanlarının kullanılması durumları göz önünde bulundurularak toplam altı kaskad çevrimi incelenmiştir. 9-12 EKİM 2008. Kairouani ve Nehdi [2]. Prasanta ve arkadaşları tarafından [4]. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. Makine Mühendisliği Bölümü 2 Veziroğlu Kampüsü 41300 – Kocaeli (ilhan@kou.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.) % 34 ve % 30 daha yüksek elde edilebilmektedir. LiBr/H2O.tr) Kocaeli Üniversitesi. İZMİR LiBr-H2O AKIŞKAN ÇİFTİ İLE ÇALIŞAN ABSORBSİYONLU . Analiz edilen bu absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3/H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr/H2O akışkan çifti kullanılmıştır.Kocaeli (ccimsit@kou. 1. Soğutma elde etmek için buhar sıkıştırmalı sistemlerdeki mekanik enerji yerine absorbsiyonlu soğutma sistemlerinde ısı enerjisi kullanılmaktadır. Ayala vd. Sistemin yapısı diğer soğutma sistemlerine göre daha karmaşık ve soğutma tesir katsayısı daha küçüktür [1]. buhar sıkıştırmalı kısmında ise üç farklı akışkan (R717. Kaskad çevrimin yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığının yükseltilmesiyle çevrimin genel soğutma tesir katsayısının azaldığı ve generatör (kaynatıcı) sıcaklığının yükseltilmesi ile arttığı görülmüştür. soğutmada kullanımı hem çevre koruması hem de enerji tasarrufu sağlamaktadır. NH3-H2O kullanan absorbsiyonlu. Mühendislik Fakültesi. absorbsiyon. jeotermal enerjisiyle çalışan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti.GİRİŞ VE AMAÇ Yenilenebilir enerji kaynaklı (güneş enerjisi. [5]. Gölcük. R22. jeotermal enerji) destekli ve atık ısıların kullanımı ile çalıştırılabilen absorbsiyonlu soğutma sistemlerinin. Syed Md. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sistemi ile ilgili literatürde birçok çalışmalar mevcuttur.buhar sıkıştırmalı sisteminin performansının buhar 236 .tr) ÖZET Bu çalışmada düşük sıcaklıklarda etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu soğutma sistemleri ile buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinin kaskad kullanılması ile elde edilen soğutma çevrimine generatör sıcaklığı ile kondenser sıcaklığının etkisi teorik olarak analiz edilmiştir. soğutma tesir katsayısı. R22 ve R-134a soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı sisteminden %37-54 daha yüksek olduğunu belirtmiştir. soğutucu akışkan ve absorbent çifti olarak R22 ve DMETEG kullanarak ısıtma ve soğutmanın eş zamanlı yapıldığı uygulamalar için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı sisteminin termodinamik analizi yapılmıştır. ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada [3] aynı çalışma şartlarında amonyağı kullanan klasik buhar sıkıştırmalı sistemle NH3-NaSCN çözeltisini kullanan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sisteminin ekonomikliği ve performans bakımından karşılaştırılması yapılmıştır. İlhan Tekin ÖZTÜRK2 1 Kocaeli Üniversitesi.I. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemleri için genellikle absorbsiyonlu kısımda akışkan çifti olarak NH3/H2O kullanıldığı bilinmektedir.edu.edu. kaskad. Gölcük MYO. Aynı örnek çalışmada kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr-H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda generatör sıcaklığının 85oC’de ve 105 o C’de olması durumunda NH3/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumuna göre soğutma tesir katsayıları (STKçevg.BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAD SOĞUTMA SİSTEMLERİNİN ANALİZİ Canan CİMŞİT1. Bu analizde buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. R-134a ) kullanarak sistemin soğutma tesir katsayısının aynı çalışma koşullarında R717. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin genel soğutma tesir katsayısının değişiminde buhar sıkıştırmalı kısmında kullanılan akışkandansa absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu ve genel olarak absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının uygun seçilmesi durumunda absorbsiyonlu kısımda LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının avantajlı olduğu görülmektedir. NH3-LiNO3 akışkan çifti kullanan absorbsiyonlu.

R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilerek oluşturulan kaskad çevrimlerinin incelenmesi yapılmıştır. 237 .I. Bu analiz sonuçlarından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde buhar sıkıştırmalı kısmın buharlaşma sıcaklığının (T1) artması durumunda kompresör işi ve generatöre verilen ısı enerjisinin azaldığı görülmüştür. Hulten ve Berntsson [7] tarafından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sistemleri üzerine çalışmalar yapılmıştır. KONDENSER 2 11 12 8 GENERATÖR 7 Isı Eşanjörü 9 13 10 5 6 EVAPORATÖR 2 KONDENSER 1 14 ABSORBER 2 3 KOMP 4 EVAPORATÖR 1 1 Şekil 1. Bu çalışma kapsamında kaskad sistemin absorbsiyonlu kısmında yer alan generatör ve yoğuşturucu (kondenser) sıcaklıklarındaki değişimin çevrime etkileri incelenmiştir. Bir önceki çalışmada LiBr-H2O ve NH3-H2O kullanan bu kaskad sistemlerinin performansı buhar sıkıştırmalı kısmın değişik buharlaştırıcı sıcaklıklarına ve kaskad ısı değiştirgecindeki değişik sıcaklık farklarına göre analizi yapılmıştır[9].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ayrıca Kaynaklı vd. İZMİR sıkıştırmalı veya absorbsiyonlu soğutma çevrimlerinden daha yüksek olduğunu belirtmiştir. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. Ayrıca kaskad sisteminin absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının (T14) farklı değerler alması ve kaskad ısı değiştirgecindeki (artan) sıcaklık farklarında generatöre verilen ısı enerjisinin arttığı sonucu da elde edilmiştir.Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemi (Absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılmaktadır). 9-12 EKİM 2008. Bu çalışmada absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr-H2O akışkan çifti kullanıldığı. tarafından kullanım alanı yaygın olan LiBr-H2O ve NH3-H2O eriyiklerinin termodinamik özellikleri verilerek çevrimlerin analizi yapılmıştır [8].

& & m11 = m12 & & Qkon . Absorbsiyonlu sistemde pompanın tükettiği iş ihmal edilmiştir. doymuş sıvı fazındadır. ÇEVRİMİN ANALİZİ Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemi için absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr. Absorberden çıkan LiBr bakımından fakir olan eriyik bir pompa aracılığı ile ısı değiştiricisinden geçerek generatöre (ayrıştırıcıya) gelir. doymuş buhar fazındadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Çevrimin Termodinamik Analizi Çevrimin termodinamik analizine temel oluşturacak aşağıda belirtilen birtakım kabuller yapılmıştır. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. bunlar: 1. 2. Generatörden çıkan eriyik. 9-12 EKİM 2008. Generatör çıkışındaki akışkan kızgın buhar olup sıcaklığı. 8.2 = m11(h11 − h12) Absorber (1) (2) (3) & & & m5 = m10 + m14 238 . Bu kısımda analizlerin nasıl yapıldığı örnek olarak verilen Şekil 1 üzerinde açıklanmaktadır. 6. kısılma vanasında kısılarak evaporatöre girer.90 alınmıştır. 3. 4. Sistemi oluşturan her bir elemanın enerji ve kütle dengesi yazılarak ısıl kapasitelerinin hesabı aşağıdaki denklemler tarafından yapılabilir: Absorbsiyonlu soğutma sistemi: Kondenser 2 Analiz sürekli rejim şartlarında yapılmıştır. generatör sıcaklığı ve basıncında denge halindedir. absorber basıncı ve sıcaklığında denge halindedir. Absorberden çıkan eriyik. . Kondenserden çıkan soğutucu akışkan. Burada dışarıdan verilen ısı enerjisiyle soğutucu akışkan tamamen buharlaşarak eriyikten ayrılır ve kondensere girer. Sistemde bütün basınç kayıpları ihmal edilmiştir. İZMİR 2. Generatörde eriyikten soğutucu buharının ayrılmasıyla LiBr bakımından zenginleşen eriyik ısı değiştiricisinden geçerken fakir eriyiğe ısı vererek absorbere geri döner. 2. Kondenserden doymuş sıvı olarak çıkan soğutucu akışkan (su) kısılma vanası aracılığıyla buharlaştırıcı basıncına kadar genişletilir. 5. Evaporatörden çıkan soğutucu akışkan. Evaporatörde soğutucu akışkan soğutulan ortamının ısısını çekerek ortamı soğutur. Evaporatörde soğutucu akışkan. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilmiş olup toplam altı kaskad çevrim analiz edilmiştir. Yoğuşturucuda absorbsiyonlu soğutma sisteminin soğutucu akışkanına ısı vererek yoğuşan soğutucu akışkan.80 ve ηe=0.1. Ayrıca buhar sıkıştırmalı soğutma sistemindeki kompresörün izantropik ve elektrik verimi sırasıyla ηis=0. Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu Şekil 1’de gösterilmiştir.H2O ve NH3-H2O kullanıldığı. 7.I. generatör sıcaklığındadır. sıkıştırmalı soğutma sisteminin kondenserinden aldığı ısıyla buharlaşarak absorbere girer. Buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminde ise soğutucu akışkan kompresörde yüksek basınca kadar sıkıştırılarak yoğuşturucuya gönderilir.

8T + 32 ) + C (1 .(h14 − h13) & Q (5) (6) (7) (8) Buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi: Kompresör Kondenser 1 & & m1 = m 2 & komp .2 / Qgen .) & & STKbuh .). (18) 2. Termodinamik Özellikler Lityum Bromür-Su (LiBr-H2O) Eriyiği Lityum bromür-su eriyiğinin entalpisi. H = 2 . = Qevap . + Wkomp .h14 − m5. = Qevap .1 = m3(h 2 − h 3) (9) (10) (11) (12) (13) (14) Evaporatör 1 & & m1 = m 4 & & Qevap .h8 − m7. = m1. İZMİR & & & & Qab .1 /(Qgen. 9-12 EKİM 2008.h 7 & & & Q & & m13 = m14 & evap . f = & m8 x7 = & m11 x8 − x 7 (15) Kaskad sisteminin buhar sıkıştırmalı soğutma kısmının performans katsayısı (STKbuh.h 5 Generatör (4) Evaporatör 2 & & & m 7 = m11 + m8 & gen .2. = m11.(h1 − h 4) Dolaşım oranı.2 = m13.h11 + m8.h10 + m14. (17) Kaskad sisteminin genel performans katsayısı (STKçevg.I. = m10. 8T + 32 ) 2 ] (19) (16 ≤ T ≤ 166 C ) (40 ≤ X ≤ 70 %) o Denklem 19 ‘da kullanılan katsayıların değerleri: 239 . 326 [ A + B (1 .(h 2 − h1) & W & & m 2 = m3 & & Qkon .) & & & STKçevg .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1 / WC Kaskad sisteminin absorbsiyonlu soğutma kısmının performans katsayısı (STKabs. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [10].) (16) & & STKabs .1 = m1. = Qevap .

0001400261X 4 B = 4. h (T . 16 ni (20) Burada X amonyağın mol oranı olup eşitlik (21) ile bulunabilir. Örnek Bir Soğuk Hava Deposu Hesabı Bu bölümde daha düşük sıcaklıklara etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu teorik olarak analiz edilerek bir örnek uygulama yapılmıştır.590 0.015 X 18 .0001047721 X 3+0.0000001315 2 X 3−0. Akış T(oC) P(kPa) h (kj/kg) X(% LiBr) mzen .06 224.09 622.4314 1. 9-12 EKİM 2008.07 + 79.358016 X 2+0.Eşitlik 20 ‘de kullanılan katsayılar. (kg/s) msoğ .61080 25.2973 3 18 537.23 93.50716 Çevrimlerde kullanılan soğutucu akışkanların özellikleri ilgili tablolardan okunmuştur [12].03 (1 − X ) Tablo 1.9084 11.41609 891.000000480097 X 4 C = −0.844 -1613.000383184 X − 0.750 0.52 224. Şekil 1’de açıklanan çevrimin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikleri.0000107896 3 X 2+0.0049107 + 0.0000000005 897 X 4 Amonyak-su eriyiğinin entalpisi. 2.6905 -247.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2973 4 -10 200. (kg/s) & & & & mfak .719 0.I.3037766 X + 0.2161 - 240 . İZMİR A = −1015. Tbuh= T1=-10oC ve Tyoğ=T12=40oC sıcaklıkları için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikler hesaplanarak Tablo 2‘de verilmiştir.03031583X 3−0. Tablo 2. X ) = 100 ∑ a i ( i =1 16 T − 1) mi X 273 .588 -6.06 417.52 392.952 -158. (kg/s) No (LiBr-H2O) (LiBr-H2O) (H2O) (R-134a) 1 -10 200.68108 − 0. (21) X = 18 .87393 -3.015 X + 17 .2973 5 40 1.106 -207. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [11].18157 i 9 10 11 12 13 14 15 16 mi 2 3 5 5 5 6 6 8 ni 1 3 3 4 5 2 4 0 ai 2.3.854 61.00844845 X 2−0.84179 7.2973 2 25 537. (kg/s) msoğ . Sistemin soğutma yükü 50 kW olarak belirtilmiştir.5387 X − 2.590 0. i 1 2 3 4 5 6 7 8 mi 0 0 0 0 0 0 1 1 ni 1 4 8 9 12 14 0 1 ai -7.092 325.60 olarak alınmıştır.702 55 0. Tüm analizlerde eriyik ısı değiştirgeci etkenliği ε=0.

9-12 EKİM 2008.45 57.061 0.41 0. Bu analizlerde Tbuh=T1=-10oC.0244 0. (kW) Qevap2. ε=0.2161 0.87 8.487 6.72 0.487 6.2161 0.1917 0.I.30 0.30 72. Tgen=90oC.559 2670 167. (kW) Qevap. (kW) Qkon.24 50 65.559 164.86 57.396 117.41 72.592 Klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri R-134a 17.575 220.6.50 2518.50 167.398 118.76 57.38 1.702 143.=50 kW alınmıştır.76 61. R-410A ve NH3 kullanan klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleriyle bir karşılaştırması yapılarak sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerleri Tablo 3 ’te gösterilmiştir. STKçevg. Ayrıca parametrik çalışma sonuçları diğer bölümlerde sunulmuştur.38 7. 76.06 8.25 50 57.38 7.827 0.827 0.23 1.1. Tyoğ=T12=40oC ve soğutma yükü 50 kW) R-134a.4. 241 .16 3. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabulüyle aynı çalışma koşullarındaki (Tbuh=T1=-10oC .58 50 57.781 164.08 50 57.1917 0.0244 0.buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.750 6. Düşünülen çevrimlerin sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerlerinin karşılaştırılması.58 50 57.24 66 8.41 0.Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Farklı Yoğuşturucu (Kondenser) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde absorbsiyonlu kısmın farklı yoğuşturucu (T12) sıcaklıklarına göre teorik olarak analizi yapılmıştır.750 6. STKbuh.30 109.23 93. Tablo 3.37 8.23 50 66. T3=18oC ve soğutma yükü Qevap.52 2.061 0.188 0.41 109. (kW) Qkon.38 7.1917 0.1 (kW) STKabs.72 73.73 50 64. İZMİR 6 7 8 9 10 11 12 13 14 40 64 90 60 60 90 40 10 10 7.25 50 57.590 76. T14=10oC.393 NH3 15.64 57.30 0.74 - 2.06 8.18 - R-410A 18.41 2.586 117.23 7.45 57.0244 - Örnek olarak ele alınan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminde absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr-H2O ve NH3-H2O.38 1.85 66.487 5.72 0.0244 0.188 0.750 5. (kW) Qab.03 65.72 109. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemleri LiBr-H2O LiBr-H2O R-134a NH3 Qgen.38 7.2 (kW) Wkomp.52 57.31 8.76 61.90 - LiBr-H2O NH3-H2O NH3-H2O NH3-H2O R-410A R-134a NH3 R-410A 76.08 50 57.9 55 55 62 62 62 0.06 61.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Yoğuşturucu sıcaklığının değişimi sistemin üst basıncını da etkilemektedir. Şekil 2’den görüleceği gibi kaskad sistemlerinde yoğuşturucu sıcaklığı arttıkça generatöre (ayrıştırıcı) verilen ısı enerjisi de artmaktadır. İZMİR LiBr/H2O 190 180 170 160 150 NH3/H2O B C Qgen.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sistemin üst basıncı da artmaktadır. Artan kondenser sıcaklıklarında absorbsiyon kısmında akışkan çifti olarak amonyak-su kullanılması durumunda generatöre beslenmesi gereken ısı miktarında hızlı bir artış gözlenmektedir. Buda çevrimin soğutma tesir katsayısını olumsuz etkilemektedir. Bu artış NH3/H2O çevriminde fakir eriyik konsantrasyonunu artırırken LiBr/H2O çevriminde ise zengin eriyik konsantrasyonunu azaltmaktadır. (kW) 140 130 120 110 100 90 80 70 60 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 2. Qgen ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. 30 LiBr/H2O NH3/H2O B C 25 20 f 15 10 5 30 35 T12( C) o 40 45 50 Şekil 3. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla çevrimlerin dolaşım oranı da artmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Şekil 3 ‘de yoğuşturucu sıcaklığı ile dolaşım oranının (f) değişimi görülmektedir.I. Yoğuşma sıcaklığı 45oC geçince LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda dolaşım oranı NH3/H2O akışkan 242 . f Dolaşım Oranının T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi.

‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. 35oC yoğuşma sıcaklığında dolaşım oranında her iki akışkan çifti için çok az fark varken.55 0.75 0. İZMİR çiftine göre daha hızlı bir artış göstermektedir.35 0. ‘de beklendiği gibi azalmaktadır. 9-12 EKİM 2008.I. STKçevg. 243 . 30 35 T 12( C) o 40 45 50 Şekil 5.30 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 4. 40oC yoğuşma sıcaklığında NH3/H2O akışkan çiftinin dolaşım oranının LiBr/H2O akışkan çiftine göre yaklaşık % 13 daha az bir dolaşım oranı gerekmektedir.80 0. 0.35 0.65 LiBr/H2O NH3/H2O B C STKabs.60 0.45 0.55 0.30 STK çevg. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser) sıcaklığı ile değişimi. En yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimde elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir.50 0. 0.45 0.40 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ve STKçevg. LiBr/H 2O-R134a LiBr/H 2O-NH 3 LiBr/H 2O-R410A NH 3/H 2O-R134a NH 3/H 2O-NH 3 NH 3/H 2O-R410A B C D E F G 0.60 0. Şekil 4 ve Şekil 5 ‘te görüldüğü gibi yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin soğutma tesir katsayıları olan STKabs.40 0. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir.70 0. Absorbsiyonlu kısımdaki akışkan cinslerine göre fark LiBr/H2O akışkan çifti lehine sürekli korunmakla beraber yoğuşma sıcaklığının 45 oC’den sonrası için verim azalmaları hızlanmaktadır.50 0. STKabs.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu azalmanın NH3/H2O çevriminde ilk sıcaklıklarda daha belirginleşmiş olduğu gözlenmektedir. 244 .( k W ) 90 80 70 60 85 90 95 G e n e r a tö r S ıc a k lığ ı ( C ) o 100 105 Şekil 6. Yine aynı çalışma koşulları düşünülmüştür (Tbuh=T1=-10oC. T3=18oC ve soğutma yükü 50 kW).5. LiBr/H2O çevriminde daha düşük değerlerin sürekli elde edilebildiği görülmektedir. 12 11 10 9 LiBr/H2O NH3/H2O B C f 8 7 6 5 4 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı( C) Şekil 7. İZMİR 2. Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı Kaskad Soğutma Sisteminin Farklı Generatör (Ayrıştırıcı) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmındaki generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığının farklı değerler alması durumunda sistemin teorik analizi yapılmıştır. Buna göre generatör sıcaklığı arttıkça generatör için gerekli olan ısıl kapasite değeri de genel olarak azalmakta olup. L iB r /H 2 O N H 3 /H 2 O 120 B C 110 100 Q g e n .I. Şekil 6’da NH3/H2O ve LiBr/H2O çevriminde generatör sıcaklığı ile generatör kapasitesinin değişimi gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008. Qgen. f Dolaşım Oranının Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. Tyoğ=T12=40oC. T14=10oC.’in Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi.

1.45 0.H2O akışkan çifti için % 2.I.70 0. STK ‘nın Generatör sıcaklığı ile Değişimi. ve STKçevg. BULGULAR VE TARTIŞMA Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin performanslarının farklı generatör ve yoğuşturucu sıcaklıklarına göre değişimi incelenmiş olup sonuçlar aşağıda belirtilmiştir. NH 3/H 2O-STK çevg. NH3/H2O akışkan çift kullanımına göre oldukça düşük kalmaktadır.50 0. 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı ( C) Şekil 8.55 0. NH3-H2O akışkan çifti için ise % 7. 9-12 EKİM 2008.75 0. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda artan kondenser sıcaklıklarında generatöre beslenen ısı miktarı artışı. Şekil 8’den görüldüğü gibi sistemin generatör sıcaklığı arttıkça çevrimin performans katsayıları olan STKabs. Kaskad çevrimde generatör sıcaklığının 85oC’den 105 oC sıcaklığına yükseltilmesi sonucu çevrimin soğutma tesir katsayısı LiBr. 0. Absorbsiyonlu kısımda LiBr-H2O kullanımının NH3-H2O kullanımına nazaran STK’yı yükselttiği ve bu durumun artan generatör sıcaklıklarında da korunduğu görülmektedir.60 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin genel soğutma tesir katsayılarının (STKçevg.) elde edilebilmektedir. STK NH 3/H 2O-STK abs. Yüksek generatör sıcaklıklarında akışkan çiftleri için dolaşım oranı değerleri birbirlerine yaklaşmaktadır (Şekil 7).40 LiBr/H 2O-STK abs.65 0. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinin kullanımı ile alternatif enerji kaynaklarının ve atık ısıların değerlendirilmesi sonucu klasik buhar sıkıştırmalı çevrimlere nazaran daha az elektrik enerjisi sarf edilerek düşük sıcaklıklara soğutma yapma imkânı bulunmaktadır. İZMİR Generatör sıcaklığının artmasıyla birlikte hem NH3/H2O hem de LiBr/H2O çevriminin dolaşım oranı (f) azalmaktadır. 2. 245 . Aynı sıcaklıklar için.7. B C D E LiBr/H 2O-STK çevg.) azaldığı ve en yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimden elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir. kaskad çevrimin absorbsiyonlu çevriminde NH3/H2O akışkan çiftinin yerine LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda % 34 ve % 30 daha yüksek soğutma tesir katsayıları (STKçevg. ‘de artmaktadır.9 civarında artmaktadır. 3.

SEMBOLLER Semboller X: Konsantrasyon ε :Eriyik ısı değiştirgeci etkenliği f: Dolaşım oranı h: Entalpi.I. 6. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda NH3/H2O akışkan çifti kullanımına göre sürekli daha yüksek (STKçevg. kPa Alt indisler fak: Fakir zen: Zengin soğ: Soğutucu akışkan komp: Kompresör gen: Generatör kon: Kondenser evap: Evaporatör ab: Absorber çevg: Çevrim genel abs: Absorbsiyonlu soğutma sistemi & Q : Isıl güç.) değeri elde edilmiştir. Absorbsiyonlu çevrimlerdeki dolaşım oranlarının kondenser sıcaklığının artması ile arttığı ve 45 oC’den sonra hızlandığı ve LiBr için farkın daha da arttığı gözlenmekle beraber generatör sıcaklığının yükselmesi ile dolaşım oranının azaldığı ve iki akışkan çifti için farkın artan sıcaklıklarla kapandığı gözlenmektedir. kJ/kg & m : Kütlesel debi. Ayrıca NH3/H2O akışkan çifti kullanımı durumunda generatörden sonra çevrime ilave edilecek ayrıştırıcının enerji gereksinimi göz önünde tutulursa LiBr/H2O akışkan çiftinin avantajının daha da artacağı görülmektedir. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde artan generatör sıcaklığında absorbsiyonlu kısım ile kaskad çevrimin genel STK’sının iyileştiği ve bu iyileşmenin NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde daha belirgin olduğu fakat LiBr/H2O akışkan çifti kullanan kaskad çevrimde 105 oC generatör sıcaklığında bile NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimine göre yaklaşık % 33 daha yüksek (STKçevg. kg/s P: Basınç.SONUÇ VE ÖNERİLER Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevrimin kullanılması ile alternatif enerji kaynaklarının (güneş ve jeotermal enerji) ve atık ısıların kullanılması ile buhar sıkıştırmalı çevrimlerin yaklaşık yarısı kadar bir elektrik enerjisi sarfiyatı yaparak daha düşük sıcaklıklara soğutma yapmak mümkün olabilmektedir. Kaskad çevriminin yoğuşturucu sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma katsayısının azaldığı ve generatör sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma tesir katsayısının yükseldiği görülmektedir. Kaskad çevrimlerinin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin NH3/H2O akışkan çiftine nazaran daha yüksek bir dolaşım oranı gerektirdiği görülmektedir. kW T: Sıcaklık. 5. kW STK: Soğutma tesir katsayısı 246 . C o & W : Kompresör işi. 4. Kaskad çevrimlerin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda tasarım aşamasında LiBr’ün kristalleşme durumunun da göz önünde tutulması gerekir. Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevriminin optimum şartlarının belirlenmesinde kullanılabilecek maksimum generatör sıcaklığı ve çevre şartları göz önünde bulundurularak termodinamiğin ikinci kanununun dahil olduğu termoekonomik analiz yolu izlenmelidir. 5. 9-12 EKİM 2008. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının NH3/H2O akışkan çifti kullanımından daha avantajlı olacağı görülmektedir. İZMİR 3.) değerleri elde edilmektedir. 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Hulten. 8. R... Ahlby.No. and Holland F. L. T. Altamush Siddiqui.2006.C.. Kairouani. 2008.2001.. 575-591.Hodgett and Berntsson. 3. NH3-LiNO3 and Absorption Refrigeration Systems. 22.. Öztürk. 8.Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. Du-Wen. Verimlerini Artırmak İçin Geliştirilen Çevrimler.. Y. 28:567-580. Comparison Of The Performance of NH3-H2O. M. 9-12 EKİM 2008. R. Arora. Studies on Compression-Absorption Heat Pump For Simultaneous Cooling And Heating.I.Vol. Yamankaradeniz. International Journal of Refrigeration. T. 4. Kaita. Cimşit.2004. Heard C.374-390. International Journal of Refrigeration .L.Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sistemlerinin Analizi.. İZMİR 6.14. . 9. Nehdi... P. Sayı:2. Part I.. H2O-LiBr ve NH3-H2O Eriyiği Kullanan Tek Kademeli Soğurmalı Soğutma Sistemlerinin Karşılaştırılması. Vol.Ammonia/Lithium Nitrate Absorption/Compression Refrigeration Cycle. 91106.. 11. Mayıs 2003.. Ö.1997.The Compression/Absorption Cycle.. 247 .Cooling performance and energy saving of compression-absorption refrigeration system assisted by geothermal energy. Sun.A. Absorbsiyonlu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Applied Thermal Engineering 26. 357-368.Optimization Study Of The Compression-Absorption Cycle.. Bölüm 17. C. M. 10.3.1991. Applied Thermal Engineering. Ö. 2. Cilt:5.pp.. Absorbsiyonlu Soğutma Sistemleri . Energy Conversion & Management 40. Ayala. Güngör. Sh:73-87. Tarique. İstanbul. 1. 6. International Journal of Energy Research. DEÜ Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi. Uluslararası Yapıda Tesisat Teknolojisi Sempozyumu.Influence Of Some Major Parameters On COP And A Comparison With The Compression Cycle...1999.A. Ram Gopal.5/6. Kaynaklı.. International Journal of Energy Research. Ashrae Temel El Kitabı (Fundamentals) Soğutucu Akışkanların Özellikleri.223-233.1997.2001. Satapathy..V.1999.. Berntsson. R. İ.3. S. 7..Performans And Economic Study Of The Combined Absorption/Compression Heat Pump.24.L. KAYNAKLAR Akdemir. 12. M.Thermodynamic Properties of Lithium Bromide-Water Solutions at High Temperatures. Vol. 5. 288-294. E..

son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur.I.edu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Orhan BÜYÜKALACA. tunyil@cu.tr.edu. İnsanoğlunun konfor ihtiyacının artması ve iklimlendirmenin lüks olmaktan çıkıp. osman033@gmail. Diğer bir unsur ise iklimlendirme sistemlerinde kullanılan CFC esaslı soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdiği zararların anlaşılması üzerine. ADANA ertach@cu. 9-12 EKİM 2008. iklimlendirilecek mahale gönderilen hava. Osman KARA Çukurova Üniversitesi Müh. Tuncay YILMAZ.com ÖZET Bu çalışmada. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Bu teknolojilerin bazıları yeni olmayıp. Anahtar Kelimeler: Nem Alma. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. Nem alıcı üzerindeki nem ise rejenerasyon havası olarak bilinen ikincil bir sıcak hava akımı tarafından uzaklaştırılmaktadır [1]. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. İklimlendirme. ancak günümüzde yaygın olarak kullanılmamaktadır. Bu arayış içerisinde düşünülen sistemlerden birisi de nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemleridir. GİRİŞ Son yıllarda iklimlendirme teknolojisinde hızlı gelişmeler yaşanmaktadır. gerek konfor gerekse üretim açısından bir gereklilik olduğunun anlaşılması üzerine “iç hava kalitesi”nde istenen şartların ağırlaşması da iklimlendirme teknolojilerindeki değişikliği zorlayan parametrelerden birisidir. orhan1@cu. Bu çalışmada. Bunun birçok sebebi bulunmaktadır.edu.tr. bu akışkanlar yerine ozon tabakasına zarar vermeyen veya daha az zarar veren yeni akışkanların kullanılması veya ozon tabakasına zarar veren gazlar ihtiva etmeyen yeni iklimlendirme teknolojilerinin hayata geçirilmesidir. 248 . eskiden beri bilinmekte.-Mim. İZMİR DESİSİF BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN PSİKROMETRİK ANALİZİ Ertaç HÜRDOĞAN.tr. nem alıcı (kurutucu) madde (katı veya sıvı) üzerinden geçirilerek nemi düşürülmekte ve daha sonra istenilen konfor sıcaklığına kadar buharlaştırmalı soğutma veya konvansiyonel buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi tarafından soğutulmaktadır. Bu sebeplerin başında artan enerji talebi ve fosil kökenli enerji kaynaklarının gittikçe azalması sonucunda enerjinin çok önemli hale gelmesidir. Bu sistemlerde. Psikrometrik Diyagram 1.

Adana için tasarım değerleri olan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklığına göre. son olarak buhar sıkıştırmalı bir soğutma grubu tarafından soğutulan su yardımıyla kuru soğutucu serpantinde (3 numaralı ısı değiştiricisi) üfleme sıcaklığına kadar düşürülmektedir. Bu ısı değiştiricisinde hava.1x3. nemlendirilerek soğutulan (8 9) havadan yararlanılmaktadır (9 10). temiz hava 1 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (2 3). Rejenerasyon hava kanalı ise nem alma ünitesinde emilen nemi uzaklaştırmak için kullanılır. yine bir ısı değiştiricisinden (2 numaralı) geçirilerek (3 4) sıcaklığı bir miktar daha düşürülmektedir.8 m boyutlarındaki bir mahalin yaz şartlarında olası maksimum soğutma yükünü (temiz hava yükü hariç 11 kW) karşılayabilecek şekilde tasarlanmıştır. Döner nem alıcıda temiz havadan çekilen nemin (1 2) uzaklaştırılması için sıcak rejenerasyon havası kullanılmaktadır. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (12). Rejenerasyon kanalına 11 noktasında emilen dış hava.5x5. Serpantinde dolaşan soğutulmuş suyun sıcaklığının ayarlanması için. mahale nemi alınarak gönderilen temiz havadan (2) 1 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (3). atık ve rejenerasyon) bulunmaktadır. bir nemlendirme ünitesinde nemlendirilmekte ve sıcaklığı düşürülmektedir. nem alma ünitesinde (döner tip) düşürülmekte (1 2) ve kuru ancak daha yüksek sıcaklıkta bir hava elde edilmektedir (2). Bir sonraki aşamada ise temiz hava. Bu kanallara. soğu geri kazanımı amacıyla kullanılan 2 numaralı ısı değiştiricisine gelmeden önce. kullanılan havayı sistemin amacına uygun olarak şartlandırmak ve kontrol etmek amacıyla çeşitli elemanlar (nem alma ünitesi. daha düşük bir sıcaklığa sahip olan dış ortam havası ile (11) bir ön soğutma işlemine tabi tutulmakta ve sıcaklığı düşürülmektedir. nem alma ünitesinden çıkan ve hala yeterince 249 . mahalden çekilip. Doyma eğrisine yakın bir noktaya kadar nemlendirilerek soğutulan atık hava (9). Temiz hava kanalı.) yerleştirilmiştir. mahale gönderilen temiz havadan (3) 2 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (4). Atık hava kanalı yardımıyla. Tasarlanan bu sistemde mahale gönderilen temiz havadan nem alma işlemi sadece döner nem alıcıda gerçekleşmekte. Atık hava daha sonra dışarı atılmaktadır. Mahalden çekilen hava içerisinde hastalıklara sebep olabilecek bakteriler bulunabileceğinden. 2 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın sıcaklığı. Bu işlemin amacı soğu geri kazanımını artırmaktır. Burada temiz havanın içerisindeki su buharının yoğuşmaması için. Sistemde.I. soğutma grubu. vs. tamamı dışardan alınan taze havayı iklimlendirerek mahale iletmek için kullanılır. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (10). Nem alma ünitesinden sonra. ısı değiştiricisi. İZMİR 2. nem alma ünitesinden uzaklaştırılmaktadır (15 16). Bunun için sisteme gerekli otomatik kontrol elemanları ve sensörler yerleştirilmiştir. diğer hiç bir ünitede (3 numaralı serpantin dahil) nem alma işlemi gerçekleşmemektedir. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarı içerisinde yer alan 11.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. havanın mutlak neminde bir değişiklik olmamaktadır. 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricilerinde temiz havadan sadece duyulur ısı çekilmekte. Aynı anda bir miktar sıcak hava (rejenerasyon havası) ters yönden nem alıcıya gönderilerek (15) taze havadan çekilen nem. Rejenerasyon havası daha sonra 5 numaralı ısı değiştiricisinde (rejeneratif tip) yine bir ön ısıtma işlemine tabi tutulmaktadır (12 13). SİSTEMİN TANITIMI Sistem. Temiz hava kanalına 1 noktasında alınan havanın nemi. serpantine gönderilen soğuk su sıcaklığının. su hattında bir üç yollu karıştırıcı vana kullanılmıştır. fan. ısıtıcı ünitesi. kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü verilmiştir. hastane iklimlendirmesi düşünülerek %100 temiz hava kullanılmakta ve üç adet hava kanalı (temiz. soğutulan havanın çiğ noktası sıcaklığından en az 1oC daha yüksek olması sağlanmaktadır. 9-12 EKİM 2008. İklimlendirilen mahalden (7) atık hava kanalına emilen hava. Bu ısı değiştiricisinde temiz havayı soğutmak için. mahale verilecek temiz hava ile mahal havasının karışmasını engellemek amacıyla 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricisinin reküperatif tip olması gerekmektedir. mahal içerisinden emilen hava dışarı atılmaktadır. Şekil 1’de tasarlanıp.

KOMPRESÖR SOĞUK SU DEPOSU EVAPORATÖR KONDENSER GENLEŞME VANASI ÜÇ YOLLU VANA NEM ALICI ROTOR 1 TEMİZ HAVA 2 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 1 3 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 2 4 5 FAN 6 İKLİMLENDİRİLEN MAHAL ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 3 16 15 14 13 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 4 12 11 10 9 8 7 ELEKTRİKLİ ISITICI 17 NEMLENDİRİCİ FAN FAN ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 5 18 SICAK SU ÜNİTESİ REJENERASYON ATIK HAVASI HAVA Şekil 1. bilindiği gibi bir iklimlendirme sistemi. 9-12 EKİM 2008. 250 . Tasarlanıp kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü 3. Sezon içerisinde yer alan her bir saatteki dış hava kuru ve yaş termometre sıcaklığı farklı olabileceğinden.I. İZMİR yüksek bir sıcaklığa sahip olan rejenerasyon havası (16) kullanılarak ısıtılmaktadır. nem alıcıdaki nemi içine alarak soğumakta (16) ve 5 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (16 17) dışarı atılmaktadır (18). güneş enerjisi. Ancak. sezonun diğer gün ve günün değişik saatlerindeki davranışının bilinmesi de çok önemlidir. sistemin en kötü durum olan dış ortam tasarım şartlarında.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. atık ısı veya doğal gaz gibi ucuz ısıl enerji kaynakları kullanılarak ısıtılan su yardımıyla 4 numaralı ısı değiştiricisinde yükseltilmektedir (13 14). Bu sebeple. Rejenerasyon havası daha sonra. iklimlendirilen mahalde öngörülen iç ortam tasarım değerlerini sağlamasının yanında. SİSTEMİN DETAYLI ANALİZİ Ön çalışmalarda Adana için yaz koşullarında dış ortam tasarım değerleri olarak alınan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklıkları esas alınarak iklimlendirme sisteminin psikrometrik analizleri yapılmış ve buna göre sistemin çalışma prensibi oluşturulmuştur. 15 noktasında nem alma ünitesine giren rejenerasyon havası. nem alma ünitesindeki nemi uzaklaştırmak için gerekli olan sıcaklığa (rejenerasyon sıcaklığı) kadar elektrikli ısıtıcılar kullanılarak ısıtılmaktadır (14 15). o iklimlendirme sezonu boyunca sadece birkaç gün hatta birkaç saatte dış ortam tasarım değerlerinde çalışır [2]. 5 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın (13) sıcaklığı. öngörülen nem almalı iklimlendirme sisteminin sezon boyunca performansını belirleyebilmek için psikrometrik analizinin saatlik bazda yapılması gereklidir.

Programa girdi olarak iklimlendirilecek mahale gönderilecek taze. 251 . mutlak nem. 9-12 EKİM 2008. toplam sıcaklık artışına oranı (Fna) ve nem uzaklaştırma işlemi esnasında meydana gelen ek sıcaklık düşüşünün. Nem alma esnasında meydana gelen ek sıcaklık artışının. Bu girdiler kullanılarak. Nem alma rejeneratörleriyle ilgili bazı yayın ve tanıtım broşüründe nem alma ve uzaklaştırma işlemlerinin yaklaşık olarak sabit entalpide (yaklaşık sabit yaş termometre sıcaklığında) [4-6] gerçekleştiği belirtilmektedir. m h ve m c sıcak ve soğuk akışkanların kütle debilerini (kg/s). Benzer bir durum nem alma rejeneratöründeki nemin uzaklaştırma işlemi sırasında da söz konusudur. ε= Q Qmax . . 12. 4. nemi alınmak istenen havanın (proses) mutlak nemine (W) ve nemi uzaklaştıran havanın (rejenerasyon) kuru termometre sıcaklığına (Trej. fanların etkinlikleri. proses havasından nemin soğurulması esnasında açığa çıkan kimyasal ısıl enerji ve daha sıcak olan rejenerasyon havasından. (4) (5) Bu eşitliklerde (2-5) Q transfer edilen gerçek ısıyı (kW).652 (1) Tasarlanan iklimlendirme sisteminin 3. Cc) en küçük olanını (kW/K).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Cmin sıcak ve soğuk akışkan ısı kapasitelerinin (Ch . Q max da transfer edilebilecek en yüksek ısıyı (kW).507*Trej. (3) . rölatif nem. sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmediği görülmüştür. İZMİR Tasarlanan sistemin analizini saatlik olarak da yapabilmek için bir model oluşturulmuş ve Fortran programlama dili kullanılarak sistemde bulunan tüm noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir program yazılmıştır. üretici firmalardan temin edilen verilerin incelenmesinden. iklimlendirilecek mahalin duyulur ısı oranı ve toplam soğutma yükü. döner nem alma rejeneratörünün matrisi aracılığıyla taşınan enerjidir [7]. Bu değerlerin tespiti için üretici firmaların verdiği performans verileri ayrıntılı olarak incelenmiştir. doğru bir şekilde bilinmesi önemlidir. 13 ve 17 numaralı noktalardaki sıcaklıklar. nemlendirici etkinliği. Bu psikrometrik değerlerin hesaplanmasında ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler kullanılmıştır [3].I. döner nem alma rejeneratöründe nem alma işleminin. ilave bir miktar soğuma meydana gelmektedir. . . . çiğ noktası sıcaklığı ve yoğunluk gibi psikrometrik özellikler ayrı ayrı hesaplanmaktadır. ısı değiştiricilerinin etkinliği (ε) için verilen aşağıdaki eşitlikler [8] kullanılarak hesaplanmaktadır. toplam sıcaklık azalmasına oranının (Fnu). . ısı değiştiricilerinin etkinlikleri. 0. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri. anlık dış hava kuru termometre sıcaklığı ve mutlak nemi. Bu ilave enerjiden dolayı proses havasının sıcaklığında fazladan bir artış meydana gelmektedir. .82*W-0.) bağlı olduğu görülmüş ve aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir. sistemde yer alan her bir nokta için (toplam 18 nokta) kuru ve yaş termometre sıcaklığı. entalpi. cph ve cpc ise sıcak ve soğuk akışkanların özgül ısısını (kJ/kgK) ifade etmektedir. Bu işlem de sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmeyip. Bu inceleme sonucunda. Bunun sebebi ise. Thg ve Tcg sıcak ve soğuk akışkanların giriş sıcaklıklarını (oC). (2) Q max = Cmin * (Thg − Tcg ) Ch = m h * c ph Cc = m c * c pc . . Fna=Fnu=5. Nem almalı iklimlendirme sisteminin en önemli elemanı. Ancak. Fna ve Fnu değerlerinin. iklimlendirilecek mahalin konfor şartları (sıcaklık ve rölatif nem). döner nem alma rejeneratörüdür. fan motorlarının güçleri gibi parametreler verilmektedir. 10.

Wo mahal havasının mutlak nemi (kg/kg. To mahal havasının kuru termometre sıcaklığı (oC). fan motorları da hava kanalı içerisinde bulunduğundan. Q duyulur mahal duyulur soğutma yükü (kW). kuru hava). . . DIO = Q duyulur Q toplam . . Tü üfleme noktasındaki havanın kuru termometre sıcaklığı (oC)’nı ifade etmektedir. .I. meydana gelen kuru termometre sıcaklığı artışı (Tçıkış-Tgiriş) aşağıda verilen eşitlikler [10] kullanılarak hesaplanmıştır: . (6) Q toplam =Q duyulur +Q gizli Q gizli = m hava * hgl * (Wo −Wü ) Q duyulur = m hava *c p *(To −Tü ) Wo − Wü c p ⎛ 1 ⎞ = *⎜ − 1⎟ To − Tü hgl ⎝ DIO ⎠ . Q toplam mahal toplam soğutma yükü (kW). . (12) Eşitlik (11-12)’de. . Tgiriş ve Tçıkış fana giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığı (oC). m hava temiz havanın (proses havası) kütle debisi (kg/s). havanın kütle debisi (kg/s)’ni ifade etmektedir. İZMİR Tasarlanan iklimlendirme sisteminde üfleme noktasındaki (6 noktası) sıcaklık. 252 . cp fan girişindeki havanın özgül ısısı (kJ/kgK).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. . Wü üfleme noktasındaki havanın mutlak nemi (kg/kg. Sistemde kullanılan fanlarda. . . ηfan fan verimi (%). ⎟ ⎜ c * m hava ⎟ ⎝ p ⎠ . cp proses havasının özgül ısısı (kJ/kgK). m hava . 9-12 EKİM 2008. Wfan fan motorunun gücü (kW). . (7) (8) (9) (10) Eşitlik (6-10)’da. Q kazanç fandan havaya geçen ısı (kW). hgl buharlaşma gizli ısısı (J/kg). . Tasarlanan sistemde soğu geri kazanımı için kullanılan nemlendirme ünitesi çıkışındaki sıcaklık (9). nemlendiricilerin etkinliği (εnem) için verilen aşağıdaki eşitliği kullanılarak hesaplanmaktadır [8]. ⎛ η fan ⎞ Q kazanç = ⎜1 − ⎜ 100 ⎟* W fan ⎟ ⎝ ⎠ (11) Tçııkı − Tgiriş ⎛ . DIO mahal duyulur ısı oranı. önerilen psikrometrik eşitliklere ek olarak aşağıda verilen eşitlikler [9] kullanılarak hesaplanmaktadır. kuru hava). ⎞ ⎜ Q kazanç ⎟ =⎜ . Q gizli mahal gizli soğutma yükü (kW).

Bu psikrometrik diyagramlardan.2 oC kuru ve 24. BULGULAR VE TARTIŞMA Bu çalışmada. Karşılaştırma 80 oC rejenerasyon sıcaklığında iki farklı giriş havası (1 noktası) şartında elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar arasında yapılmıştır. odaya üfleme (6 7) ve nemlendirme (9 10) proseslerinde değiştiği diğer hiç bir proseste değişmediğidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.50 4000 65 85 90 60 1-3-4 Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların sağlıklı bir şekilde karşılaştırılabilmesi için sistemdeki tüm noktaların psikrometrik diyagram üzerindeki yerine bakmak gerekmektedir. 253 . Şekil 2’de 30. Twg ise nemlendiriciye giren havanın yaş termometre sıcaklığını (oC) ifade etmektedir.I. 9-12 EKİM 2008. Sistem üzerindeki her nokta için elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar psikrometrik diyagram üzerinde incelenmiştir. İZMİR ε nem = Tg − Tç Tg − Twg (13) Bu eşitlikte Tg ve Tç nemlendirme ünitesine giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığını (oC). ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler ile yukarıda verilen eşitliklere (1-13) ek olarak Tablo 1’de verilen varsayımlar kullanılarak hesaplanmıştır.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. mutlak nemin. Hesaplamalarda kullanılan varsayımlar Parametre Mahal soğutma yükü (kW) Mahal konfor şartı (sıcaklık (oC) .rölatif nem (%)) Taze. Tablo 1.3 oC kuru ve 22. 4. tasarlanıp kurulan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. sadece nem alma (1 2). Tablo 1’de verilen varsayımlarla hesaplanan değerlerin deneylerden elde edilen sonuçlar ile iyi bir uyum gösterdiği anlaşılmaktadır. nem uzaklaştırma (15 16).5 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. Şekil 3’de ise 33. Hesaplamalar sırasında yapılan bir diğer varsayım da. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri (m3\h) Reküperatör etkinliği (%) Rejeneratör etkinliği (%) Nemlendirici etkinliği (%) Fan verimi (%) Fan motor güçleri (kW) (atık-taze-rejenerasyon) Değer 10 26 . Sistemde bulunan noktaların psikrometrik özellikleri.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 8 0.03 h(kJ/kg) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 10 20 9 9' 1' 11 1 1011' 10' 12 12' 13' 13 15 15' 17 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 0. 9-12 EKİM 2008. 85 0. 9 0. 95 1 0 t(C) 10 20 30 40 50 60 70 80 90 Şekil 2.02 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 2 2' 0. 80 oC rejenerasyon sıcaklığında 30.01 W(kg/kg) 0 0. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 254 .3 oC kuru ve 22.I. 75 v(m^3/ kg) 0.

T. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0. ve Yılmaz. 75 v(m^3/ kg) 0. [4] Jia. “Analysis on a hydric desiccant air-conditioning system”.02 20 9' 9 1' 11 1 11' 10' 10 12 12' 13' 13 15 15' 2 2' 0. [3] ASHRAE Fundamentals Handbook.. J. 27. 255 . Vol. R.5 C yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 5.01 W(kg/kg) 0 0. 6. [2] Bulut H. 80 C rejenerasyon sıcaklığında 33. 55-77. T. New outdoor cooling design data for Turkey.. O. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile psikrometrik diyagram üzerinde karşılaştırılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Psychrometrics. 2006.Z. A. Wang R.Z. and Wang. 145-150. ve Büyükalaca. pp. pp. J. 923946. 10/2.. Tesisat Dergisi. 9 0. [5] Yılmaz. Desiccant cooling air conditioning: a review.. C. Sayı 34.. X.. Büyükalaca.. Energy. O. T. SONUÇ Bu çalışmada. 8 0. 1998.. O. 85 0. “Nem almalı (desisif) soğutma sistemleri”. 2006. 9-12 EKİM 2008. 26. Y. [6] Yılmaz. ve Xia Z.I.2 C kuru ve 24. 2393-2400. Dai. 95 1 0 t(C) o 10 20 30 o 40 50 o 60 70 80 90 Şekil 3. Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların birbiri ile iyi bir uyum sağladığı görülmüştür. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Renewable and Sustainable Energy Reviews. and Yılmaz. 2001. IV.03 h(kJ/kg) 100 90 80 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 70 60 50 40 30 20 10 10 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 17 0.. s. 2002.Z. Applied Thermal Engineering. Vol. Y. "Desisif-evoporatif soğutma sistemleri".. Wu.. Büyükalaca. KAYNAKLAR [1] Daou K.

Desiccant dehumidification and Pressure Drying Equipment. s..I. A.Ü. Ç.. 1999. 9-12 EKİM 2008. Doktora Tezi. Nonresidential cooling and heating load calculation procedures. 165-181.D. [8] Kreider J. Fen Bilimleri Enstitüsü. Makina Mühendisliği A. ve Rabl A. Influence of outdoor air conditions on operating capacity of air conditioning systems. [9] Aktacir. 2001. McGraw Hill. 2000.. [10] ASHRAE Fundamentals Handbook.. F. 2005. Heating and Cooling of Buildings. İZMİR İzmir. [7] ASHRAE Systems and Equipment Handbook. 256 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Cilt 1. 1994. 4-7 Kasım 1999. M.B.

I. İZMİR OTURUM IX GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler Fikret PAZIR – O. Kemal ÖZTÜRK Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM 257 . ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması H.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mutlu ÖZTÜRK – H. 9-12 EKİM 2008.

growing conditions. karbondioksit.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. depolanacak ürünün çeşidi. türü. Soğukta depolamada ilke. specie of the product. ölüm kendini gösterir. Her ne kadar topraktan çeşitli besin maddelerinin alınışı sona ermişse de dokuda yeni maddelerin oluşması mevcut maddelerin başka bileşiklere dönüşmesi gibi kimyasal ve biyokimyasal olaylar düzenli şekilde devam eder. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. su ve enerjiyi açığa çıkarırlar. hasat zamanı. meyve ve sebzelerin metabolizma faaliyetlerini kesinlikle durdurmamak koşuluyla en düşük düzeyde gerçekleşmesine olanak vermek üzere. vs) yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. solunum ve terlemedir. Abstract Storage conditions must be well determined to keep the fruits and vegetables in cold storage with minimal quality loss. ÖZDİKİCİERLER O. Meyve ve sebzelerin bu davranışı onların canlılığı demektir. taze haldeki niteliklerini bir süre. Bu faaliyetleri etkileyen depo sıcaklığı. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler etki etmektedir. The most significant point separating cold storage from freezing is that the vital activities of the products continue during cold storage.* *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü Bornova / İZMİR ÖZET Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. Ürünün depolama süresince kalitesini etkileyen bu “metabolizma” faaliyetlerinden en önemlileri. 9-12 EKİM 2008. meyve ve sebzelerin mikroorganizmalara gösterdiği direnç de azaldığından. önemli ölçüde korurlar. 258 . 1. hasat zamanı. harvest method. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı. In this study. ortam koşullarına bağlı olarak hızlı veya yavaş olarak devam eder. hasat şekli. Meyve ve sebzeler hasat edilince. hasat şekli. Metabolizma olayları içinde en önemlileri ise solunum ve terlemedir. Sebze ve meyvelerdeki bütün yaşamsal faaliyetlere “metabolizma” denir.* . oxygen/carbon dioxide ratio. Bu çalışma ile soğuk hava deposunda ürünlerin uzun süre kalitede en az değişime uğrayarak depolanmaları için dikkat edilmesi gereken hususlar açıklanmıştır. and allocation in storage also affects the shelf life of the product. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. türü. Besides those basic conditions. preharvest and afterharvest treatments. Meyve ve sebzelerin soğukta depolanma süresine depo koşullarının (sıcaklık. Soğuk depolamanın dondurarak depolamadan ayrıldığı en önemli nokta soğuk havada depolanan ürünlerin hayatsal (metabolizma) faaliyetlerinin minimum düzeyde devam ediyor olmasıdır. ayrıca mikrobiyolojik bozulma da başlayabilir. birçok sebzelerde hızlı bir hücre bölünmesi dahi devam eder. yani kendisini besleyen ana bitkiden ayrılınca. İZMİR MEYVE VE SEBZELERİN SOĞUKTA DEPOLANMASINDA TEMEL İLKELER PAZIR F. GİRİŞ Hasat edilmiş meyve ve sebzeler uygun koşullarda depolanınca. yetiştirilme koşulları. depolanacak ürünün çeşidi. presence of the ripening gaseous in depot and relative moisture are the basic conditions that optimum parameters of those must be determined. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. essential matters for the products to keep them under cold storage with a minimal quality loss are explained. bağıl nem. gerekli şartların sağlanmasıdır. The most significant ones from these metabolism activities affecting product quality during storage are respiration and transpiration. Ürünlerin depolama ömürlerine bu temel koşulların yanı sıra. variety and specie of the product. hasattan sonra da canlılıklarının devamı için kendi enerji gereksinimlerini karşılamak ve çeşitli kimyasal reaksiyonlara materyal sağlamak üzere solunum yaparak. Metabolizma. sahip oldukları karbonhidratları. harvest time. Storage temperature. yetiştirilme koşulları. yine de canlı kalırlar. SOLUNUM Taze meyve ve sebzeler. soğuk hava depolarında optimum parametreleri belirlenmesi gereken temel koşullardır. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler de etki etmektedir. 2. Artık kimyasal ve biyokimyasal olaylar kontrol dışında kalarak. package type. Öyle ki. Belirli bir süre depolama sonucunda meyve ve sebzenin yapısı bozulur. ortamdan sağladıkları oksijen ile yakar.I.

Bu türlü davranışa “klimakterik” davranış denir.3. kontrollü atmosfer (CA) yöntemiyle depolama tekniği geliştirilmiştir. meyve ve sebzenin bileşimindeki karbonhidratlar (glikoz vs.2. Buna göre bir ürünün solunum hızı ne kadar yüksekse depolanma ömrü o kadar kısalmaktadır.4oC ile -3oC’ler arası) olmasına karşın her ürünün farklı derecelerde depolama zorunluluğu bu ürünlerin soğuğa duyarlılıklarının değişik olmasından kaynaklanmaktadır. Klimakterik davranış göstermeyen sebze ve meyvelerde solunum hızı bir süre düz bir çizgi halinde devam ettikten sonra. ortamın sıcaklığı ve meyve ve sebzenin çeşidinin yanı sıra bu ürünlerin depolama sırasında yaydıkları “olgunlaştırma gazları” olarak adlandırılan etilen. ürün donunca solunum tamamen durmaktadır. Buna karşın ortamın sıcaklığı azaldıkça solunum hızı da azalmaktadır.) ortamdaki oksijen/karbondioksit oranı. Meyve ve sebzelerin solunum hızları ile depolanma ömürleri arasında yakın bir ilişki vardır. Soğuk depolamada bu ısının devamlı olarak depodan uzaklaştırılması zorunda olunduğundan deponun soğutma kapasitesinin belirlenmesinde farklı ortam sıcaklıklarındaki solunum ısısı verilerinden yararlanılmaktadır. soğuğun neden olduğu bazı zararlar ortaya çıkmaktadır. donma olmasa dahi. Bu yüzden bazılarında yavaş bir solunum ve buna bağlı olarak az bir ısı yayılması görülürken. Solunum sonucunda ortaya çıkan enerjinin bir kısmı hücrede gerçekleşen kimyasal reaksiyonlarda harcanırken büyük bir kısmı çevreye yayılır ve doğal olarak bizzat ürünü ısıtır. Bunlarda solunum hızı belli bir zirveye (pik) ulaştıktan sonra solunum tekrar yavaşlamaktadır. Şu halde tüm meyve ve sebzelerin donmaya başlama noktaları birbirine çok yakın (-0. Depo atmosferindeki O2 miktarının azaltılması. solunumu da hızlandırır. donma noktasına yakın bir derecede en düşük düzeyde olduğu sonucu çıkmaktadır. belirli bir sıcaklık derecesinin altında depolandığı zaman “soğuk zararlanması”na uğrar.Solunum hızı üzerine ürün çeşidinin etkisi Her meyve ve sebzenin solunum hızı farklıdır. bazılarında hızlı bir solunum ve aşırı ısı yayılması kendini gösterir. 2. erik gibi meyveler klimakterik davranış gösterdikleri halde turunçgiller. Bu nedenle hasat edilmiş meyve ve sebzelerin bir an önce soğutulmaları gerekmektedir.Solunum hızı üzerine ortam sıcaklığının etkisi Solunum hızı üzerine etki eden en önemli faktör ortam sıcaklığıdır. Ancak meyve sebzelerin soğukta depolanmalarında her üründe solunumun minimum düzeyde geliştiği bu kritik dereceye kadar inilemez. 9-12 EKİM 2008. Buna göre solunum hızının. karbondioksit oranı arttırılarak solunum hızı yavaşlatılabilme olgusundan yararlanılarak. kayısı. Ürünün ısınması. CO2 miktarının yükseltilmesi ile solunum hızı yavaşlamaktadır. 2. Sıkı bir şekilde istif edilen tarımsal ürünlerde “kızışma” denen bu olay sonucunda ürün tamamen bozularak elden çıkabilir. şeftali. Daha açık bir deyişle birçok meyve ve sebze belli derecelerdeki soğuğa karşı duyarlı olduklarından solunumun minimum düzeyde gerçekleştiği düşük sıcaklıklara kadar inmek olanaksızdır. kirazlar klimakterik davranış göstermezler. söz konusu ürünün donma noktasının hemen üstünde yani. Nitekim ortam sıcaklığı 37oC’ye kadar arttıkça solunum hızı yükselmekte ve buna bağlı olarak ürünün yaydığı ısı artmaktadır. Her şeyden önce meyve ve sebzelerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için belli bir enerjiye gereksinimleri vardır. armut. Her meyve ve sebze kendine özgü belli bir derecedeki soğuğa dayanabilmektedir. yavaş yavaş azalmaktadır. fasulye ve çilek gibi ürünler hızlı solunum yaparak fazla ısı yayarken. Nitekim solunun hızı en düşük sebzelerden biri olan patatesin diğer ürünlere göre daha fazla depolanabilmesi bunun bir sonucudur. İşte meyve ve sebzelerin soğukta depolanmasında bu olgudan yararlanılmakta ve en önemli metabolizma olayı olan solunum hızı depo sıcaklığının düşürülmesiyle sınırlandırılmakta ve kontrol altına alınmaktadır. Fakat daha önemlisi her ürün. asetilen vs. 2. 259 . soğan patates ve üzümlerde aksi görülür. Nitekim depo atmosferindeki oksijen oranı azaltılıp. üzüm ve çilek gibi üzümsü meyvelerle. Kritik sıcaklık denen bu derecenin altında. Elma. Sebze ve meyvelerin solunum hızları hasatta sabit düzeyde kalmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hasattan sonraki depolamada bazı meyvelerin solunumları hızlanmakta ve buna paralel olarak hızla olgunlaşmaya başlamaktadırlar. Örneğin bezelye. Ortam sıcaklığı düştükçe solunum hızı da yavaşlamakta.1.Solunum hızı üzerine oksijen/karbondioksit oranının (O2/CO2) etkisi Solunum hızını etkileyen diğer önemli bir faktör de depo atmosferindeki oksijen ve karbondioksit oranlarıdır.I. gazlar etkilemektedir. İZMİR C6H12O6 + 6O2 6H2O + 6CO2 + 2835 KJ Denklemde görüleceği gibi solunum hızını. incir.

meyvenin cinsi) yanı sıra meyvenin hasta ve zararlanmış olup olmadığı da etkilemektedir. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. depolama başlangıcında arzu edilen depolama sıcaklığına düşene kadar. Depo havasına karışan bu maddeler. Bu nedenle depo atmosferinde biriken olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılarak ürünlerin depolama sürelerinin uzatılması mümkün olmaktadır. solunum hızını arttırır. ürün devamlı olarak su kaybeder ve bunun neticesinde meyve ve sebzeler pörsür. Terleme sırasında su ile birlikte bazı uçucu metabolizma ürünleri de dokudan uzaklaşıp ayrılmaktadır. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. Bundan sonra depolama süresince dışarıdan alınan taze havanın oranı depolanan ürüne bağlıdır. Depolama sırasında bu suyun bir kısmı terleme ile kaybolur.TERLEME Meyve ve sebzelerin canlılığının en önemli belirtilerinden bir diğeri de terlemedir. 3.Solunum hızı üzerine olgunlaştırma gazlarının (etilen. yaprak ve meyve dökümü. ürünün daha hızlı solunum yapmasına. hasat zamanı.75 . yaşlanma. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı etkilidir. Soğan gibi bazı ürünlerin ise depo bağıl nemi % 70’e kadar düşebilmektedir. SONUÇ Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. asetilen vs) etkisi Solunum hızı üzerine etki eden diğer faktörlerden birisi de meyve ve sebzelerin bizzat oluşturduğu bazı metabolizma ürünleridir. buruşur ve görünüşe ait kalite kaybı belirir. 4. Klimakterik davranış gösteren meyvelerde içsel etilen konsantrasyonu belirli bir sınır değeri aşınca solunum yükselişi başlar ve meyve olgunlaşır. O2/CO2. Bu nedenle meyve sebzelerin soğukta saklanması sırasında depo neminin optimum seviyelerde tutulması önemlidir. Meyve ve sebzeler ortalama olarak % 75 – 95 arasında su içerirler. Ancak depo atmosferinin temizlenmesindeki en geçerli yol depoya zaman zaman bir miktar taze hava alınıp depo havasının bir kısmının atılmasıdır. Bitkilerde olgunlaşma. yağda iyi çözünen bir gazdır. Depo ortamındaki havanın bağıl nemi azalırsa. bazıları zararlı olan bu metabolizma ürünleri. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörlerin de etkisi vardır. Genel bir ilke olarak yaprak sebzeler % 90 – 95. Eğer terleme. daha hızlı olgunlaşmasına hatta yabancı bir aroma kazanmasına neden olur. Bu maddelerin en önemlileri olan etilen. Bu olguya “fizyolojik zararlanmalar” denir ve böylece ürünün kalitesi ve ticari değeri kaybolur. Soğukta depolama süresine depo koşullarının yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. 260 .5g/l). çiçek vb. asetilen vs. Bu gaz -103oC’de kaynar ve hava içinde % 2. Olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılması için farklı uygulamalar vardır. Meyve ve sebzelerden ayrılan bu uçucu bileşikler. Taze hava genellikle dış havanın nispeten soğuk olduğu gece saatlerinde alınmalıdır. solunum hızını etkileyen faktörlerin (sıcaklık. birçok meyveler ise % 85 – 90 bağıl nem içeren ortamda depolanmalıdır. Genel bir ilke olarak meyvelerin yaklaşık % 4 – 6.28. tarafından özellikle olgunlaşma döneminde salgılanır. Olgunlaştırma gazı olarak bilinen etilenin salınışını. havadan biraz hafif (1. Genellikle ürün.I. Gazların ortamda bulunması neticesinde ürünlerin depolama süreleri kısalmaktadır. Bu metabolizma ürünlerine “olgunlaşma gazları” ismi de verilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. şişme. Olgunlaşma hormonu olarak da bilinen etilen CH2 = CH2 molekül yapısında. 9-12 EKİM 2008. depo neminin gereğinden fazla yükseltilmesi ile durdurulursa. Bu amaçla deponun havasını atmadan temizlenmesi için düşünülen çeşitli yöntem ve filtreler bulunmaktadır. Terleme ürünün depolama sırasında devamlı olarak su kaybetmesidir. İZMİR 2. yani solunum hızının yoğun olduğu dönemde. bileşimin kısa sürede değişmesine neden olur. turunçgiller ve çilek gibi ürünlerde hava değiştirme günde birkaç defa yapılabilir. kabuk ve ette esmer leke veya bölgeler oluşur. uzama gibi olayları etkiler. hasat şekli. Depo atmosferine fazla koku veren. suda az. hoş kokulu bir gaz olarak birçok meyve. sebzelerin % 3 – 5 oranında su kaybetmeleri onların buruşup pörsümelerine ve ticari olarak değerlerinin kaybolmasına neden olmaktadır. ürün ile ortam arasındaki dengesizlik ortadan kalkana dek. Her ürünün kendine özgü nem düzeyindeki bir depoda saklanmasıyla su kaybederek buruşup pörsümesi önlenebilmektedir. depo atmosferinin kirlenmesine.4. yara onarımı. Bu basit hidrokarbon. meyve ve sebzelerin dış doku ve kabuklarında birikerek. hava değiştirilmez fakat bu dönemin sonunda içeriye taze hava alınabilir.6 dozlar arasında patlayıcı olur. Depo koşulları olarak da depo sıcaklığı. yetiştirilme koşulları. türü.

June 8-10 İstanbul/ Turkey Cemeroğlu B. Ege Üniversitesi Basımevi Bornova İzmir.. Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü 261 . KAYNAKÇA Ayanoğlu A. The effect of some different pretreatmens on the quality of cold storaged WASHINGTON NAVEL ORANGES.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Pazır F. Beslenme Eğitimi Seminer Notları.. 1982. Meyve ve sebze İşleme Teknolojisi Cilt : 1. 9-12 EKİM 2008. Gıdaların soğukta ve dondurarak saklanması. Bahçe Ürünlerinin Muhafazası ve Pazarlanması. Eğitim Semineri Yalova Ayfer M. Soğuk Tekniği ve Gıda Sanayiinde Uygulanması Sempozyumu SEGEM Bursa Azak M. Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Ankara.. 1990.. 2008.. 1994. S: 413 Pazır F. S: 669 Karaçalı İ.. 1982. International symposium on New Applications of refrigration to fruit and vegetables processing.I.. Soğuk Depolamanın Önemi ve Soğuk depolama Tekniği. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayın No:4 Pazır F. Meyve Sebze İşleme Teknolojisi Ders Notları. Meyvelerin soğukta depolanması. 1988.. İZMİR 5.. Türk R. 2004.

Kınıklı-20070 Denizli ÖZET Vakum soğutma.I. yiyeceklerin konulduğu yerdir ve burada iyi bir sızdırmazlık sağlanmalıdır. tekstür ve lezzet gibi kalite özelliklerini korumak amaçlanmaktadır. Ön soğutma ve soğutma. Vakum soğutma daha çok ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan. maddeden suyun buharlaştırılması yolu ile ürünlerin soğutulması tekniğidir. gıdanın kalitesi ve besinsel özellikleri korunabilmekte. yüksek soğutma yükleri için. Öte yandan. Bu soğutma yöntemlerinden en yaygın olarak kullanılanı geleneksel soğutma yöntemidir. tütsüleme ve fermantasyon gibi uygulamalar verilebilir. Bu tür bir uygulamanın ana amacı mikrobiyal ve biyokimyasal reaksiyonların hızını yavaşlatmak. vakum soğutma sistemleri. Anahtar Kelimeler: Vakum soğutma. tuzlama. Her soğutma tekniğinin avantaj ve dezavantajları vardır. klasik soğutma. Buhar/su oranları çok büyük olduğunda. Bu teknik ile gıdaların raf ömrünü uzatmak. buharı yoğuşturarak suya dönüştürmek daha pratik ve ekonomik olduğu için tercih edilirler [2]. İZMİR ICEBERG MARULUN VAKUM ALTINDA SOĞUTULMASI Hande Mutlu ÖZTÜRK. 262 . Vakum soğutma ürün içindeki suyun buharlaştırılması yöntemi ile soğutma gerçekleştirir ve bu özelliği ile diğer soğutma sistemlerinden ayrılır. sebze ve meyvelerin hasat sıcaklığının kısa bir zaman içinde hasat sonrası ve depolama öncesi yaklaşık olarak optimum depolama ve taşıma sıcaklığına indirgendiği bir işlemdir. Soğutma temel olarak gıda ürünlerinin saklanma süresini artırmak için en çok kullanılan yöntemler arasında yer almaktadır. vakum soğutma sisteminin sınırlı gıda ürünleri için uygulanabilmesi yaygın olarak kullanılmasının önündeki en önemli engel olarak durmaktadır. Bu amaçla çok farklı soğutma yöntemleri geliştirilerek gıdaların muhafazasında kullanılmıştır. Bu yöntemler fiziksel. İyi bir gıda muhafazası ile gıdalar mümkün olduğu kadar taze ve güvenli tutulabilmekte. Vakum soğutmanın prensibi ortam basıncının düşürülmesiyle suyun buharlaşmasına izin vererek ürünün sıcaklığının düşürülmesidir [3. 9-12 EKİM 2008. Son yıllarda vakum soğutma sistemine ilişkin birçok çalışma yapılmıştır. Mühendislik Fakültesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Vakum soğutma sisteminin en temel özelliği hızlı bir soğutma yöntemi olmasıdır. Vakum soğutmanın en önemli özelliği ise verimli olması ve hızlı bir şekilde soğutmanın sağlanabilmesidir. bozulmayı önlemek. Temel olarak. buharı hava ile birlikte emmek yerine. gözenekli yiyecekler ile serbest su içeriği fazla olan ürünler ile dokusundaki su vakum altında kolaylıkla buharlaşabilen ürünlerde uygulanmaktadır. 4]. yiyeceklerin soğutulması işlemi sırasında. iceberg marul GİRİŞ Gıda muhafazası gıda işleme tekniklerinden en önemlisi olarak görülmektedir. farklı soğutma yöntemlerine ilişkin çalışmalara da devam edilmektedir. bozulmanın önüne geçilebilmektedir. Diğer taraftan. vakum odası. Günümüzde gıdaların muhafazası için çok çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. Vakum odası. Vakum pompaları ise vakum işlemini oluşturmak için kullanılan pompalardır. renk. Vakum soğutma yapraksı sebzeler ve pişirilmiş ürünlerin ön soğutulması için uygun bir yöntemdir. Bunlara örnek alarak kurutma. Harun Kemal ÖZTÜRK Pamukkale Üniversitesi. kaliteyi korumak ve raf ömrünü uzatmaktır [1]. vakum pompaları ve yoğuşturucudan oluşur (Şekil 1). kimyasal ve biyolojik olmak üzere üç temel kategori altında incelenebilir.

25. Bu amaçla suyu ele almışlar ve kullanılan malzemelerin boyutlarının. pişirilmiş ürünlerde. 25. Yapılan çalışmada deneysel ve simülasyon sonuçları arasında 5°C sıcaklık farkı bulunmuş ve kütle kaybı için ise fark %4 olarak elde edilmiştir. Vakum soğutma sistemi Depolama öncesinde ön soğutma işlemi uygulayarak yeni hasat edilmiş ürünlerdeki bozulmanın önüne geçilebilmektedir. [12] çalışmalarında vakum soğutma ve hava üflemeli soğutmanın birlikte pişirilmiş et ürünlerinin soğutulmasında kullanılması konusunu ele almışlardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 30. ve Zheng [11] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmalar hakkında geniş bir literatür taraması vermişlerdir. Vakum soğutma hızlı bir soğutma tekniğidir ve ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan ürünlerde daha etkilidir. vakum soğutmanın avantaj ve dezavantajları üzerinde durmuşlardır. Önceki yapılan çalışmalarda kullanılan modellerden yararlanarak. Bu yöntemin temeli atmosfer basıncının altına inilmesi sonucunda suyun kaynama noktasının düşmesidir [7]. ekmek ve pastalarda. Deneysel sonuçlar yapılan simülasyon sonuçları ile karşılaştırılmıştır. Rennie [5] çalışmasında soğutma işlemini marul üzerinde laboratuar ortamında modifiye edilmiş bir vakum soğutma sisteminde gerçekleştirmiştir. pişirilmiş etlerin vakum soğutma sırasında buharlaşma olayını ve vakum soğutucuların performanslarını matematiksel olarak incelemişlerdir. balık ürünlerinde. soslarda. 30. Vakum soğutma hızı ile maksimum soğutma noktası arasında matematiksel modelleme çalışmaları yapılmış ve elde edilen sonuçlar göstermiştir ki daha yavaş bir vakum uygulamasına sahip küçük ölçeklerde vakum soğutucuların tasarımı mümkündür [5]. Sun. Yapılan çalışma sonunda ikinci yöntemin kütle kaybı açısından daha verimli olduğu sonucuna varılmıştır. Vakum soğutma aynı zamanda gözenekli yapıdaki gıdalarda da uygulanabilmektedir ve bu sayede gıdaların görsel özelliklerini geliştirdiği saptanmıştır [6]. Jin ve Xu [8] vakum soğutma yöntemini pişirilmiş gıdalarda uygulamışlardır. Yapılan çalışmada önce pişirilmiş et ürünlerinin sıcaklığı vakum soğutma yöntemi kullanılarak başlangıç sıcaklığından 35. vakum pompasının soğutulan suyun parametrelerindeki değişimi incelemişlerdir. Vakum soğutma yapraklı sebzelerin soğutulmasında oldukça etkili bir yöntemdir ancak ilk yatırım maliyetleri dezavantaj olarak ortaya çıkmaktadır.I. İZMİR Şekil 1. Diğer bir çalışmada ise hava üflemeli soğutma yöntemi ile ürünün sıcaklığı 35. hazır gıdalarda yapılan vakum soğutma çalışmaları konusunda geniş bir özet sunmuşlardır. Bu çalışmada vakum soğutmanın yapraksı ve gözenekli gıdalarda hızlı bir soğutma tekniği olduğu üzerinde durulmuştur. 263 . Hızlı soğutma teknikleri sadece raf ömrünü uzatmakla kalmaz aynı zamanda soğutucu sistemlerin boyutlarının azaltılmasına da olanak tanır. 20 °C sıcaklığa getirilmiş ve sonrasında vakum soğutma yöntemi kullanılarak ürün 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. 9-12 EKİM 2008. Vakum soğutma sistemlerinin genel elemanlarını vererek. Sıcaklık dağılımı. 20°C ye getirilmiş ve sonrasında hava üflemeli soğutma yöntemi kullanılarak ürünün sıcaklığı 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. sebze ve meyvelerde. Zheng ve Sun [10] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmaları incelemişler ve vakum soğutma sistemlerini detaylı bir şekilde açıklamışlardır. DoSal ve Petera [9] yaptıkları çalışmada vakum soğutma yöntemini matematiksel olarak incelemişlerdir. Çiçeklerde. kütle kaybı ve marulun kalitesi gibi soğutma karakteristikleri 4 farklı soğutma hızı için tanımlanmıştır. Jackman ve ark.

katalaz. Kanagawa.2 Vakum Soğutma Sistemi Deneylerin gerçekleştirilmesinde kullanılan vakum soğutma düzeneği. Almanya) kullanılarak ölçülmüştür. yüksek sıcaklıklarda.00 den %60. yiyecek soğutulur ve uzaklaştırılır. MATERYAL VE YÖNTEM 2. nemli hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma.’de vakum soğutmanın farklı gıda sektörler için kullanılmasının avantaj ve dezavantajları özetlenmektedir. Oysaki bu üretim yöntemi zaman alır ve verimli değildir. Bu durumda tutma süresi değişebilir. Verilerin elde edilmesi için Data Logger (TESTO 350-XL-450. Almanya) ile 2 adet vakum pompasından (ULVAC GVD-050A. Çoğu vakum soğutma aygıtı geri beslemeli bir şekilde çalışır. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktivitelerinin vakum soğutmada arttığını diğer yandan süperoksidaz anyon üretimi ve malondialdehit aktivitesinin az da olsa azaldığını gözlemlemişlerdir.31 azalmıştır. süperoksidaz enzimleri. Model RV8 New Jersey. Almanya) ölçülmüştür. Aynı zamanda bu yöntemde kütle kaybı ve ürünün kalitesi diğer yöntemlerdeki sonuçlar ile karşılaştırıldığında iyi sonuç vermektedir. katalaz. Veriler Data Logger kullanılmak suretiyle depo edilmiş ve soğutma işlemi sonunda elde edilen veriler Data Logger ile birlikte gelen Comfort Software (TESTO. Yapılan çalışmada vakum ortamında sıcaklığın dalgalanmalar gösterdiği görülmüştür. süperoksidaz anyon üretimi. Marullar. kuru hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. Yapılan inceleme sonucunda suda pişirme-vakumda soğutma yönteminin en hızlı proses olduğu gözlenmiştir. Soğutma işleminden önce marulların nem kaybını önleyecek şekilde kapalı kap içinde tutularak ortam sıcaklığına gelmesi sağlanmıştır. Şöyle ki. Mantarların yüzey ve merkez sıcaklıkları 2 farklı sıcaklık probu (T10000. Yapılan çalışma sonunda süperoksidaz enzimleri. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktiviteler üzerine etkisini incelemişlerdir. Lenzkirch. TESTO. 2. Danderyd. Tablo 1. Örneğin bazı pişirilmiş ürün yığınlarının. Numunelerin soğutma öncesi ve sonrasında nem kaybının tespit edilmesi için hassas terazi kullanılmıştır. vakum soğutma ekipmanları kullanarak ürünler soğuyuncaya kadar yiyecekleri geçici olarak orada tutmak zorunlu olabilir. Kullanılan pişirme ve soğutma yöntemleri şunlardır: suda pişirme-vakum altında soğutma. İZMİR Tao ve ark. esas itibariyle vakumlu bir etüv (MEMMERT VO-200. vakum odası basıncı önceki belirlenmiş vakum değerine kadar getirilir. Cheng ve Sun [14] yaptıkları çalışmada farklı yöntemlerle pişirilmiş domuz etinin farklı yöntemlerle soğutulması ve bu süreçlerin her birisi için üretim zamanı. Denizli’de yerel bir marketten satın alınmış ve laboratuara nakledilmiştir. diğer kimi gruplara göre daha fazla tutulması zorunlu olabilir ki bu her iki ürünün de kalitesi ve güvenliği açısından negatif bir etki yaratabilir. Vakum soğutma sırasında pişirilmiş etin nem oranı %10. Lenzkirch.1 Materyal Çalışmada kullanılan ice-berg türü marullar vakum altında soğutulmuştur. Japonya ve Edwards. 2. kuru hava ile pişirme-hava üfleyerek soğutma. Almanya) kullanılmıştır.I. Lenzkirch. ABD) oluşmaktadır. Kullanılan vakum soğutma sistemini oluşturan kısımlar Şekil 2’de detaylı bir biçimde gösterilmektedir. TESTO.69’a düşmüştür. Almanya) aracılığı ile bilgisayar ortamına aktarılıştır. kütle kaybı ve domuz etinin özelliklerinin değişimini incelemişlerdir. Aynı zamanda pişirilmiş etin ortalama nem miktarı %71. Lenzkirch.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bazı durumlarda. İsveç) bilgisayar ortamına aktarılmıştır. Vakum odası ile pompa arasına bir nem tutucu yerleştirilmiştir. nem oranı ve buharlaşma miktarını incelemişlerdir. Jin [16] yaptığı çalışmada pişirilmiş et ürünlerinin vakum soğutulmasında vakum odası içerisindeki sıcaklık değişimi. Yokohama City. İsveç) yardımıyla görüntülenmiş ve ThermaCAM QuickView (Flir Systems. Schwabach. [13] yaptıkları çalışmada vakum soğutma ve depolama şartlarının mantardaki lipit oksidaz. gıda maddesi vakum odasına yerleştirilir. 264 . 9-12 EKİM 2008. Danderyd. Marulun soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık dağılımı termal kamera (Flir Systems. Vakum soğutma sırasında vakum odasının sıcaklığı ile ortamın bağıl nem değerlerindeki değişim özel bir prob yardımıyla (T6000.

böylece eşanjör içerisinden geçen hava soğutularak havanın nemi alınmış ve bu yöntemle pompaya nemli havanın gitmesi önlenmiştir (Şekil 2. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Iceberg marulların geleneksel soğutma yöntemi ile ile soğutulması vakum soğutmayla karşılaştırıldığında çok uzun zaman almakta ve daha zahmetli olabilmektedir. 9-12 EKİM 2008. vakum ortamı öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülerek kütle kaybı belirlenmiştir. Vakum Soğutma Düzeneği 3. İZMİR Şekil 2. Deneyler iki pompanın paralel olarak birlikte çalışır durumda olması durumları için yapılmıştır. Bu çalışmada iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin sonuçlar 7 mbar vakum basıncı için ile 6°C ve -20°C buzdolabında soğutulması durumu için verilmiştir. 265 . merkez ve ortam sıcaklıkları ile. marul için kütle kayıbını belirlemek için.). Yapılan bu çalışmada hem iceberg türü marul için yüzey. Nem içeriği yüksek gıdaların soğutulmasından avantajlar sağlayan vakum soğutma marul için hem çok hızlı hem de üniform soğutma sağlamaktadır. Sirkülasyonlu su banyosu -20 °C de tutulmuş.I. ortamdaki nem de basınç değerleri ölçülerek grafik olarak verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Vakum soğutma sistemlerinin diğer soğutma sistemleri ile karşılaştırılması Uygulama Avantajları Sebze ve Meyveler Raf ömrü uzar Ürünün her noktasında eşit sıcaklık dağılımı ve hızlı soğutma zamanı Düşük işletme maliyeti ve doğru sıcaklık kontrolü Mantar Et Ürünleri Raf ömrü 24 saat uzar Üniform sıcaklık dağılımı sağlanır Soğutmadan dolayı bir zarar görmez Hijyen artar ve ürün daha güvenli olur Mikrobiyal yük sayısı azalır Çok hızlı soğutmadan dolayı finansal olarak bir kar sağlanır ve pişirilmiş etlerin soğutulması için uygundur Soğutma üniteleri bütün halindedir ve işletme giderleri düşüktür. 266 . diğer vakum soğutma sistemlerine göre daha kolayca kontrol edilebilir Kurutulması zor olan kimi yiyeceklerin soğutulması mümkündür Pasta ve kek gibi hassas yiyecekler hızlı soğutulabilir Vakum soğutmanın uygulandığı diğer yiyeceklerle karşılaştırıldığında ağırlık kaybı daha azdır AVS kullanarak ürünün şeklindeki bozulmaların önüne geçilebilir ve ekmeğin kabuğunun raf ömrü uzar Soğutma sırasında kalıp kullanılmasının zorunlu olmamasından dolayı. Soğutmadan dolayı meydana gelebilecek ağırlık kayıpları. üretim artar Birçok hazır gıda soğutulma işleminde kullanıma uygundur Eğer entegre bir sistem kurulursa. soğutma ortamından ürünün uzaklaştırılması için zaman harcanmaz Kremalı yiyecekler gibi ısıya duyarlı yiyeceklerin soğutulması için uygundur. İZMİR Tablo 1. özel Ayarlanabilir Vakum Soğutucular (AVS) kullanılması gerekir Vakum soğutmadan dolayı ürünün aromasının bir kısmı kaybolur Soslar ve Çorbalar Fırın Ürünleri Hazır Gıdalar Yüksek vakum. Dezavantajları Geniş yüzey alanlı yiyecekler için uygun Soğutma tekniğinin özelliğinden dolayı su ve dolayısı ile ağırlık kaybı Yüksek ilk yatırım maliyeti Belli bir topluluğa uygulanır Mantar yüzey alanı arttıkça ağırlık kaybı artar Düşük kaliteli mantarlarda renk bozulması olur Uygulama alanları sınırlıdır ve su kayıpları yüksektir Su kaybından dolayı ürün verimi düşüktür Ürünün kalitesi su miktarı azaldığından düşer. çoğu ürünün raf ömrü uzar Soğutma süresi kısa olduğundan dolayı. Kapalı sistemlerin geliştirilmesi ile birlikte. soslar aynı yerde pişirilir ve soğutulur. yiyeceklerin vakum pompası tarafından çekilmesine neden olabilir Düşük vakum soğutma süresini uzatır Sistemin emniyeti söz konusu olduğunda.I. 9-12 EKİM 2008. Soğutmada süreklilik sağlamak zordur Vakum sırasında yiyecekler veya soslar vakum odası duvarlarına savrulabilir Tatmin edici sonuç alabilmek için. geniş bir pozitif ve negatif basınç aralığında çalışmak gerekebilir.

3. 4.85 olarak gerçekleşmiştir. Şekilden de açıkça görüldüğü gibi. Şekil 4 de ise marulun vakum soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık değişimi termal kamerada çekilmiş olarak verilmektedir. buzdolabında soğutmada iceberg marulun sıcaklık değişimi Şekil 5’de verilmiştir. yapraksı marullardan farklı olarak yuvarlak. -20°C’de iceberg marulun 5°C’ye soğuması 4550 saniye (76 dakika) bir zaman almakta ve yüzeyde donmalar meydana gelmektedir. merkez ve yüzey sıcaklığı hızla düşmüştür. Şekilde açıkça görüldüğü gibi soğutma sonrasında hem yüzeyden alınan görüntülerde hem de marul ortadan ikiye kesilerek alınan görüntülerde üniform bir sıcaklık değişimi vardır. Iceberg marulların 6°C sıcaklıkta soğutulması Iceberg marulun klasik soğutma öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülmüş ve kütle kaybı belirlenmiştir.3 saat) olmuştur.1. 9-12 EKİM 2008.4 olarak bulunmuştur. 3.1.497 gr olarak gerçekleşmiştir. buna göre 6°C sıcaklıkta ürünün soğutulması sırasında kütle kaybı %2. marulun çapı belirtilerek ve probun merkeze gelecek şekilde dik olarak batırılması ile ölçülmüştür. merkez ve yüzey sıcaklıkları ile. Bu değerden sonra her ikisi de birlikte düşmeye devam etmiş ve 1370 saniyede (22 dakika) merkez ve yüzey sıcaklıkları sırası ile 6°C ve 5°C değerlerine gelmiştir. Iceberg türü marul için yapılan deneylerde merkez. Tablo 2’de iceberg marulun kütlesindeki değişim ve set edilen basınç değerleri verilmektedir. küre şeklindedir ve yaprakları sıkı bir şekilde birbirini sarmıştır.2. Iceberg türü marullarda merkez sıcaklığı.2. Basınç değeri ise 200 saniyede çok hızlı bir şekilde düşmüş sonrasında düşüş hemen hemen sabit kalmıştır. 267 .2. Şekil 3’de 7 mbar vakum basıncında iceberg türü marulun ortam. Bu değer vakum soğutma ile kıyaslandığında daha büyük olduğu görülebilir. ortam nemi verilmiştir.766 237. Iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin deneyler 7 mbar basınç ve vakum değeri istenilen basıncında iken pompanın açık tutulması şeklinde yürütülmüştür.497 gr %3. ortam basıncı. Tablo 2. yüzey ve ortam sıcaklıklar ölçülerek grafiklerde verilmiştir. Bunun nedeni buzdolabında bu sıcaklıkta soğutma süresinin oldukça uzun olmasıdır.85 7 mbar 3.2. 6°C sıcaklıkta. Iceberg Türü Marulun Vakum Altında Soğutulması Iceberg türü marul.I. Vakum soğutma ile karşılaştırıldığında (22 dakika) süre oldukça uzamıştır. Iceberg Yöntemle Soğutulması Marulun Klasik İceberg marulun geleneksel olarak soğutulması denemeleri buzdolabında 6°C. İceberg marulun başlangıç ve son kütleleri ve çalışma basıncı Başlangıç Kütle: Son Kütle: Kütle Kaybı Kütle Kaybı Oranı Set edilen basınç: 246. Kütle kaybı ise %0. Fakat deney esnasında ürünün yüzeyinde donma gerçekleşmiş ve üründe bozulmalar oluşmaya başlamıştır.269 9. Deneyler esnasında iki pompa birbirine paralel olarak çalıştırılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Iceberg marulun -20°C sıcaklıkta soğutulması Dondurucuda -20°C’de marulun soğutulmasına ilişkin deneysel sonuçlar Şekil 6’da verilmiştir. 6°C ve -20°C sıcaklıklarda yapılan denemelerde. Yapılan deneyde iceberg marulun merkez sıcaklığı başlangıç sıcaklığı olan 26°C’den 5°C’ye gelirken kütle kaybı 9. ve -20°C sıcaklıklarında gerçekleştirilmiştir. Kütle kaybı %3. Iceberg marulun 6°C’ye soğutulması için geçen süre 15510 saniye (258 dakika.85 olmuştur. merkez sıcaklığı 5°C’ye geldiğinde durdurulmuştur. İZMİR 3. 250 saniye (yaklaşık 4 dakika) sonra merkez ve yüzey sıcaklıklarının her ikisi de eşit değere (5°C) gelmiştir.

İZMİR 100 90 100 Sıcaklık C ve Basınç kPa 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 250 500 70 60 50 40 30 20 10 0 750 Zaman (Saniye) 1000 1250 Şekil 3. iceberg türü marulun yüzey.I. 7 mbar sabit basınç altında iki pompanın çalışması durumu için. Vakum Soğutma Başlamadan Vakum Soğutma Sonrası Vakum Soğutma Sonrası (Ortadan Kesilmiş) 268 Bağıl Nem Oranı (%) Merkez Sıcaklığı [°C] Yüzey Sıcaklığı [°C] Ortam Sıcaklığı [°C] Bağıl Nem [%rF] Basınç (kPa) 90 80 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nem oranı ve basınç değişimi. 9-12 EKİM 2008. merkez ve ortam sıcaklığı.

Buzdolabında 6°C sıcaklık altında zaman bağlı olarak iceberg marulların yüzey ve merkez sıcaklığı ile ortam sıcaklığındaki değişim. Şekil 6. klasik soğutmada yüzey hızla soğurken merkezde soğuma daha yavaş olmaktadır. Teşekkür: 269 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Buzdolabının derin dondurucusunda -20 °C sıcaklık altında iceberg marulun yüzey sıcaklığı. merkez sıcaklığı ve ortam sıcaklığındaki değişim. Aynı zamanda marulun hem yüzeyinde hem de merkezinde sıcaklık değişimi vakum soğutma için hemen hemen aynı değişimi gösterirken. Iceberg marul için vakum soğutma klasik soğutmaya göre 6°C için yaklaşık 13 kat ve -20°C için ise yaklaşık 3. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 4. Vakum soğutma klasik soğutma ile karşılaştırıldığında hızlı bir soğutma tekniğidir.7 kat daha hızlıdır. 7 mbar sabit basınç altında iceberg marulun vakum soğutma sonrası sıcaklık değişimi resmi Şekil 5. Bu nedenle vakum soğutma bir ön soğutma yöntemi olarak gıdalar için uygun bir teknik olarak ön plana çıkmaktadır.

T. Modelling vacuum cooling process of cooked meat-part 1: analysis of vacuum cooling system. W. 4. International Journal of Refrigeration. Zheng. D. Yüksek Lisans Tezi. (2002) Postharvest Physiology and Pathology of Vegetables. and Brecht.-W. Ltd. ABD. KAYNAKLAR [1] Dinçer. Effect of combined vacuum cooling and air blast cooling on processing time and cooling loss of large cooked beef joints. L. Effect of vacuum cooling on physiological changes in the antioxidant system of mushroom under different storage conditions.. Yu. 656s. İ. J. Energy Conversion and Management 47 (2006) 1830–1842 [9] Dostal. Effect of vacuum rate on the vacuum cooling of lettuce. Vacuum cooling for the food industry—a review of recent research advances. 780s.X. Journal of Food Engineering 78 (2007) 333–339 270 . L.J.. L ve Sun. Journal of Food Engineering 81 (2007) 266–271 [13] Tao. [8] Jin. T. McGill Universitesi. H. 2002. [12] Jackman. ve Petera. Zhang. D. Numerical study on the performance of vacuum cooler and evaporation-boiling phenomena during vacuum cooling of cooked meat.744s. W. Experimental investigation of the temperature variation in the vacuum chamber during vacuum cooling. Journal of Food Engineering 61 (2004) 533–539 [10] Zheng. P. CRC Press. 25:854-861.. Trends in FHood Science & Technology 15 (2004) 555–568 [11] Sun. İZMİR Bu makale.. D. J. L. and Sun. [4] Sofos. Yazarlar TÜBİTAK’a projeye verdikleri destekten dolayı teşekkür ederler. D. Vacuum cooling technology for the agri-food industry: Past. Boca Raton FL ABD.. [7] Bartz. Kanada. Sun.N... West Sussex. J..I. 1999 [6] Jongen. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. (2005) Improving the safety of fresh fruit and vegetables. CRC Press. Effects of combined water cooking–vacuum Cooling with water on processing tıme. [2] Wang. Boca Raton FL USA. A. M... (2002) Fruits & Vegetables Processing. CRC Press... T.. mass loss And quality of large pork ham. ve Zheng. W. Q. F. M. Boca Raton FL ABD.X. K. Vacuum cooling of liquids: mathematical model. D. K. Montreal. [5] Rennie. ve Sun. TÜBİTAK tarafından desteklenen 106M262 nolu “Vakum Soğutma Sistemi Geliştirilmesi ve Gıda Sanayisinde Uygulanması” adlı projeden üretilen sonuçlar kullanılarak hazırlanmıştır. İngiltere. 350s. present and future. (2005) Improving the safety of fresh meat.. Xu. Journal of Food Engineering 79 (2007) 1302–1309 [14] Cheng. [3] Jongen. John Wiley & Sons. (2003) Refrigeration systems and applications. Marcel Dekker Inc. Journal of Food Process Engineering 30 (2006) 51–73 [16] Jin. Journal of Food Engineering 77 (2006) 203–214. Newyork. 582s.

Birçok meyve çok düşük konsantrasyonlarda bile etilene duyarlıdır. Anahtar Kelimeler: Zeolit. Zeolitler. Mühendislik Fakültesi. 2002). ethylene. Vildan KÜÇÜK. 1996. 1930’larda çözümlenebilmiştir. Sensorially the bananas packed with KMnO4 impregnated zeolites was observed better than control samples. 1996). aktif paketleme ABSTRACT In the study.I. Yaşyerli ve ark. 271 . Weight loss in bananas stored room temperature was decreased. color in bananas stored both room temperature and +4°C was effected positively. hafiflik ve gözenek yapısı sayesinde çok çeşitli endüstriyel alanlanlarda kullanılmaktadırlar. Doç. adsorpsiyon ve buna bağlı moleküler elek yapısı.com. Decrease in vitamin C loss for bananas and positive effects on firmness of bananas was determined during packaging with KMnO4 impregnated zeolites. 1998).. SÇKM değerleri açısından istatistiksel olarak önemli bir farklılık saptanamamıştır (p<0. Peiser ve Suslow. 9-12 EKİM 2008. Nur DİRİM* *Ege Üniversitesi. hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. According to total soluble solid content the difference wasn’t found important statistically (p<0. Türkiye’de tespit edilmiş yataklardan yalnızca Balıkesir-Bigadiç yöresindeki sahada yapılan çalışmalar sonunda. Zeolitlerin bilinen 40’ı aşkın doğal minerali ve 150’yi aşkın sentetik minerali mevcuttur. muzların raf ömrünü uzatmak amacıyla potasyum permanganat (KMnO4) emdirilmiş doğal zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. İZMİR MUZLARDA RAF ÖMRÜNÜN UZATILMASI İÇİN ZEOLİTLE BİRLİKTE PAKETLEMENİN ÜRÜNÜN KALİTE ÖZELLİKLERİNE ETKİSİNİN İNCELENMESİ Gıda Yük. Gıda Mühendisliği Bölümü. silis içeriği.tr ÖZET Bu çalışmada.05).. Yrd.dirim@ege. Ülkemizdeki varlığı ilk defa 1971 yılında tespit edilmiştir (Anonim. Dr S.edu. Wills ve ark. iyon değişikliği yapabilme. doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Bu çalışmada da Bigadiç yöresinden çıkarılmış yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler kullanılmıştır. Etilen çeşitli nedenlerle meyvelerin kalite özelliklerini olumsuz etkileyerek raf ömrünü kısaltmaktadır. active packaging GİRİŞ Taze meyveler hasattan sonra da solunumlarına devam ederek karbondioksit. 1998. kolaylıkla işlenilebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon tonluk bir potansiyelin olduğu saptanmıştır (Anonim. Keyword: Zeolite. the effects of packaging with KMnO4 impregnated natural zeolites on quality characteristics to prolong shelf life of banana was researched. Duyusal olarak KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlenen muzların kontrol örneklerine göre daha iyi olduğu gözlenmiştir. etilen. KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı ve sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Başlıca fiziksel ve kimyasal özellikleri olan. nur. Ülkemizdeki zeolit oluşumları klinoptilolit ve analsim türlerinde olup diğer türlere çok az rastlanılmıştır. 1750’lerden beri bir mineral türü olarak bilinmesine karşın kristal yapıları ancak.05).İZMİR kvildan@hotmail.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. su ve etilen üretmektedirler. Meyvelerin raf ömrünü uzatmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamdan etilen uzaklaştırılmalıdır (Peiser ve Suslow. 1998. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken.Müh. Klinoptilolit.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Bu çalışmada ülkemizde bol miktarda bulunan ve gıdalarla birlikte kullanılabilecek saflık ve kalitedeki zeolit kaynaklakları değerlendirilerek, bazı taze meyvelerin KMnO4 emdirilmiş doğal zeolitler ile paketlenmesi böylece hızlı olgunlaşmaya ve doku yumuşamasına neden olan etilenin ortamdan uzaklaştırılarak meyve ve sebzelerin raf ömrünün uzatılması amaçlanmaktadır. Meyvelerde C vitamini, suda çözünür toplam kuru madde miktarı (SÇKM), sertlik, renk ve ağırlık kaybı ölçülerek KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Bu çalışma tüketiciye yönelik olup, meyvelerin marketlerdeki ve tüketici tarafından satın alındıktan sonraki raf ömrünün uzatılması amacını taşımaktadır. Aktif Paketleme Gıda sanayinde ambalaj; içine konulan gıdaların son tüketiciye bozulmadan, en az toplam maliyetle güvenilir bir şekilde ulaştırılmasının ve tanıtılmasını sağlayan bir araç olarak tanımlanmaktadır (Üçüncü, 2000). Geleneksel paketleme yöntemlerinde kullanılan ambalaj materyali sadece gıdayı dış etkenlerden belli bir miktarda koruyan bir bariyer görevi görmektedir. Ancak, çeşitli aktif bileşenlerin ambalaj materyaline katılmasıyla, ambalaja bariyer görevinin yanında diğer bazı fonksiyonlar da kazandırabilmektedir. Aktif paketleme gıdaların raf ömrünü, ürünün besleyicilik değerini koruyarak güvenli bir şekilde uzatmak amacıyla geliştirilmiş bir yöntemdir. (Rooney, 1995; Vermeiren ve ark., 1999). Bu yöntemde ambalaj materyali, bariyer özelliğinin yanında oksijen ve etilenin tutulması, CO2 tutulması veya dışarı verilmesi, nemin düzenlenmesi, antimikrobiyal ambalajlama, antioksidan ve aromanın korunması gibi özellikleri kazanmaktadır. Oksijen tutucular, karbondioksit tutucular, nem tutucular ve düzenleyiciler, etilen tutucular en önemli aktif paketleme tekniklerindendir (Özdemir ve Floros, 2004; Rooney, 1995; Vermeiren et al., 1999). Etilen Gazının Meyve ve Sebze Üzerine Hasat Sonrası Etkileri Olgunluk hormonu olarak tanımlanan etilen, birçok meyve ve sebzenin gelişmesinde ve raf ömründe önemli bir etkiye sahiptir. Meyveler hasat edildikten sonra da canlılıklarını devam ettirerek, solunum yaparlar. CO2, H2O ve etilen üretmeye devam ederler. Bunlardan etilen gazı, bazı meyvelerin solunum hızını arttırmakta ve bunun sonucunda birçok meyvenin olgunlaşmasını ve yumuşamasını hızlandırmaktadır. Sebep olduğu doku yumuşaması yüzünden gıda mikroorganizmalara karşı dirençsiz hale gelmektedir. Ayrıca klorofil yıkımını hızlandırarak yeşil meyvelerin sararmasına sebep olmaktadır (Saltveit, 1999; Vermeiren et al., 1999). Meyvelerin raf ömrünü arttırmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamda etilen birikimi önlenmelidir. KMnO4 bazlı etilen tutucular ticari olarak yaygın olarak kullanılmaktadır ve çalışma mekanizması etilenin KMnO4 ile oksidasyonu prensibine dayanır. KMnO4 toksik etkisi ve mavi rengi nedeni ile saketler şeklinde kullanılmaktadır. KMnO4 bazlı perlit, alumina, silikajel, aktif karbon gibi geniş yüzey alanına sahip inert substratlar ticari olarak kullanılmaktadır. Ayrıca ev tipi buzdolaplarında kullanılmak üzere geliştirilen etilen tutcularda mevcuttur. Bu sistemde KMnO4 emdirilmiş zeolitlerden yararlanılmaktadır (Vermeiren et al., 1999). Zeolit Bir zeolit kristalinin en küçük yapı birimi SiO4 veya AlO4 dörtyüzlüleridir. SiO4 ve AlO4 dörtyüzlülerinin üç boyutta sonsuz bağlanmaları ile oluşmaktadırlar. Yapıdaki her oksijen, iki dörtyüzlü tarafından paylaşılmaktadır. Bu şekilde bir zincir oluşturmaktadırlar. Bu zincirler birbirlerine aralarındaki Na, Ca, ve K iyonlarıyla bağlanarak, ortası kanal şeklinde bir yapı oluşturmaktadır. Bu boşluk, diğer yabancı iyonlar ve su gibi molekülleri rahatlıkla barındırabilmektedir (Anonim, 1996). Zeolitler, ısıtıldıklarında 100-350 °C'de su moleküllerini yapıda hiçbir bozunma olmadan yapıdan ayırmaktadırlar. Tamamen kurutulduktan sonra da boşluklarına tekrar su, amonyak, civa buharı veya başka malzeme alabilmektedir. Boşluklara girecek malzemenin molekül boyutları ile zeolitin molekül yapısının uygun olması gerekmektedir. Zeolitler bu özelliklerinden dolayı moleküler elek olarak kullanılmaktadırlar. Zeolitlerin diğer ayırt edici özelliklerinden biri de yapı içerisinde gevşek bağlı olarak değiştirilebilir özellikte bulunan katyonlara sahip olmasıdır. Zeolitten süzülen çözelti hiçbir engelle karşılaşmadan geçerken içlerindeki iyonlar zeolit yapısındaki iyonlar ile yer değiştirebilmektedir. Bu olaya iyon değişimi denir. Ayrıca zeolitler adsorpsiyon ve dehidrasyon uygulamalarında da kullanılmaktadırlar. Zeolitler, uçucu organik bileşikleri ppb düzeyinin de altında yüksek adsorpsiyon yeteneğine sahiptirler (Anonim, 1996).

272

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Başlıca zeolit mineralleri klinoptilolit, analsim, şabazit, erionit ve mordenittir. Klinoptilolit, doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Ülkemizde Bigadiç ve Gördes bölgelerinde bol miktarda klinoptilolit rezervleri bulunmaktadır. Manisa-Gördes civarındaki sahada 18 milyon ton görünür zeolit rezervi ve 20 milyon ton zeolitik tüf rezervi tespit edilmiştir. Balıkesir – Bigadiç bölgesinde ise, Türkiyenin en önemli zeolit yataklanmaları tespit edilmiş olup kolaylıkla işlenebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon ton rezerv tahmin edilmektedir. Diğer bölgelerde detaylı bir çalışma yapılmamış olup ülkemiz genelinde toplam rezervin 50 milyar ton civarında bulunduğu tahmin edilmektedir (Anonim, 1996; Yaşyerli et al., 2002). MATERYAL VE YÖNTEM Çalışmada materyal olarak, marketlerin depolarına satılmak üzere gelen muzlar kullanılmıştır. Çalışmamızda kullanılan Balıkesir- Bigadiç bölgesinden elde edilen yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler, çekiçli değirmende dövülüp elekten geçirilmiştir. 1-3 mm büyüklüğünde olanlar çalışmamızda kullanılmıştır. Zeolitlere 0.2 ml KMnO4/g zeolit olacak şekilde KMnO4 emdirilmiştir. Nem geçirgenliği 17.62 g/m2xgün ve O2 geçirgenliği 1714.29cm3/m2xgünxatmosfer olan 10.5 micron kalınlığında HDPE buzdolabı saklama poşetlerine 2 adet muz konulmuştur. KMnO4 emdirilen zeolitler, ambalaj içerisine konulan meyve miktarının %5 ve % 10’u oranında tartılarak laminasyonlu kuşe küçük poşetlere yerleştirilmiştir. Poşetler vakumsuz ortamda ısı ile kapatılmıştır. Meyvelerin konulduğu saklama poşetleri her meyve için kendi içinde 3 gruba ayrılmıştır. Bu gruplar; içerisine meyve dışında herhangi birşey konulmadan vakumsuz ısı ile kapatılan kontrol grubu, içerisine meyve miktarının %5’i ve % 10’u oranında KMnO4 emdirilen zeolitlerin bulunduğu poşetler konularak vakumsuz ısı ile kapatılan poşetlerden oluşmaktadır. Muz örnekleri hem buzdolabında, hem de oda sıcaklığında muhafaza edilmiştir. Ürünler yenilebilirlik özelliklerini kaybedinceye kadar saklanmıştır. Örneklerde 3-4 gün aralıklarla C vitamini tayini, sertlik, suda çözünür toplam kuru madde miktarı ve renk analizleri yapılmıştır. Ayrıca ağırlık kaybı miktarı belirlenmiştir. Tüm işlemler 2 paralel olarak tekrarlanmıştır. C vitamini tayini AOAC 967.21, 1995 yöntemine göre yapılmış ve örneklerin suda çözünür toplam kuru madde miktarı RFM 330 Digital Refraktometre ile Brix olarak ölçülmüştür. Sertlik tayin için örneklerden 1,5 cm genişliğinde kesit alınmış ve muz örneklerinin kabuğu soyulmuştur. Örneklerin sertliği Ablesung 1/10 mm Sur Berlin PN66 Penetrometre kullanılarak ölçülüp mm cinsinden batma derinliği belirlenmiştir. Renk analizleri Hunter Lab Renk Tayin Cihazı, Color Flex USA kullanılarak yapılmış, muzların kabuk rengi değerlendirilmiştir. Örneklerde L (parlaklık ), a (+ kırmızı, - yeşil) ve b (+ sarı, - mavi) değerleri ölçülerek toplam renk farkı (ΔE) hesaplanmıştır. Örneklerin ağırlık kayıpları Scaltec SBA53 terazi kullanılarak toplam kaybın yüzdesi cinsinden belirlenmiştir. Muz örneklerinin duyusal değerlendirmesi Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümündeki, yaşları 18-40 arasında değişen çalışanlardan ve öğrencilerden oluşan 6 kişilik panel tarafından gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen sıralama testi kullanılmış ve duyusal değerlendirme 2 tekrar olarak uygulanmıştır. Sonuçlar Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen %5 önem düzeyinde gerekli sıralama toplamları (p<0.05) tablosu ile değerlendirilmiştir. Çalışmada objektif ve subjektif analizler sonucu elde edilen bulgular EXCEL programı kullanılarak %95 güven aralığında varyans analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular ve Tartışma C Vitamini Tayini Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak C Vitamini miktarındaki değişimler Şekil 1.1 ve 1.2’de görülmektedir. Buzdolabında muhafaza edilen muzlarda %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerde C Vitamini değerinin ilk 4 gün içerisinde pek fazla değişmediği ancak 4. günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ve genel olarak azalmaya devam ettiği gözlenmiştir. Kontrol örneğinde ise ilk günden itibaren hızlı bir düşüş gözlenmiştir.

273

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

C vitamini ( mg/100ml )

5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.1. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi

5,00 C vitamini ( mg/100ml ) 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.2. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi Örneklerin C vitamini değerlerine uygulanan varyans analizi sonucunda örneklerin C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğinin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha düşük olduğu gözlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerin C vitamini değerlerinin ilk günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ancak kontrol örneğindeki düşüşün daha fazla olduğu gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha yüksek, kontrol örneklerinin C vitamini değerlerinin ise daha düşük olduğu gözlenmiştir. Suda Çözünür Toplam Kuru Madde Miktarı Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak suda çözünür toplam kuru madde miktarındaki değişimler Şekil 1.3 ve 1.4’de görülmektedir.

274

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40 Kontrol 5% 10%

Şekil 1.3. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.4. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi Yapılan varyans analizi sonucunda hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) olmadığı ortaya çıkmıştır. Sertlik Analizi Oda sıcaklığında ve +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak sertlik miktarındaki değişimler Şekil 1.5 ve 1.6’de görülmektedir. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin batma derinliği değerlerinin süreye bağlı olarak doğrusal bir artış gösterdiği gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde kontrol örneğinin batma derinliği değerlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir.

275

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

140,00 Batma Derinliği ( mm ) 120,00 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 S üre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.5. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi
140,00 120,00 Batma Derinliği ( mm ) 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 30 S üre ( gün )
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.6. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi Renk Analizi Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin belirli aralıklarla ölçülen L, a, b değerleri kullanılarak toplam renk farkı (ΔE) değerleri hesaplanmıştır. Yapılan varyans analizi sonucunda muzların ΔE değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ağırlık Kaybı Miktarı Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğindeki ağırlık kaybının daha fazla olduğu gözlenmiştir. Buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde ise yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olmadığı saptanmıştır. Duyusal Değerlendirme Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerine yapılan duyusal değerlendirme sonucunda benzer sonuçlar elde edilmiş ve % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler 1. ve 2. hafta doku açısından daha sert bulunmuş, kontrol örnekleri ise 1. hafta doku açısından en yumuşak örnek olarak saptanmıştır. 2. hafta ise % 5 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler ile kontrol örnekleri arasında önemli bir fark saptanamamıştır. Renk açısından yapılan duyusal değerlendirme sonucunda % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin 1. ve 2. hafta renk kalitesinin diğer örneklere göre daha iyi olduğu saptanmıştır. Ayrıca panelistlerin % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih ettikleri belirlenmiştir. SONUÇ

276

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muzların C vitamini değerleri zamanla azalmış ve varyans analizine göre C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin kontrol örneklerine göre daha yüksek olması, KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlemenin muzların C vitamini kayıplarını azalttığını göstermektedir. KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerlerine etkisi olmadığı belirlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmış (p<0.05) ve KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin örneklerinin sertliği üzerinde olumlu etki yarattığı gözlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de ve oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerinin L, a, b ve ΔE değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). Muz örneklerinin ΔE değerleri incelendiğinde hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin renk değişiminin kontrol örneklerine göre daha az olması, KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin ürünün renk kalitesini olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin ağırlık kaybı değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle önemli olmadığı saptanırken (p<0.05); bu farkın oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örnekleri arasında önemli olduğu saptanmıştır (p<0.05). % 10 KMnO4’lı zeolit ile paketlenen oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerindeki ağırlık kaybının diğer örneklere göre daha az olduğu gözlenmiştir. Yapılan duyusal değerlendirme sonucunda muz örneklerinde %10 oranında KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlenen örnekler diğer örneklere göre daha sert bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örnekleri için batma derinlikleri arasındaki fark istatiksel olarak önemli bulunmuş ve kontrol örneğinin batma derinliğinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Örnekler renk kalitesi açısından duyusal olarak değerlendirildiğinde, %10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin renk kalitesi daha iyi bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örneklerinin renk değişimleri arasında istatiksel olarak önemli bir fark saptanmış ve kontrol örneklerindeki renk değişiminin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ayrıca yapılan duyusal değerlendirme sonucunda panelistler % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih etmişlerdir. Yukarıdaki sonuçların ışığında çalışma değerlendirildiğinde KMnO4 ile paketlemenin muzların bazı kalite kriterlerini olumlu olarak etkilediği, bazılarında ise etkili olmadığı ortaya çıkmaktadır. Çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı, sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken, hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. KAYNAKLAR Altuğ, T. ve Elmacı, Y., 2005, Gıdalarda Duyusal Değerlendirme, Meta Basım, İzmir, 50-54 AOAC, 1995, Ascorbic Acid in Vitamin Preparations and Juices 2,6-Dichloroindophenol Titrimetric Method, Official Method 967.21 Anonim, 1996, Diğer Endüsti Mineralleri Çalışma Grubu Raporu, T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yayın No: DPT:2421 – ÖİK 480, Cilt 1, Mart 1996, http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/sanayiha/oik480c1.pdf Karaçalı, İ., 2004, Bahçe Ürünlerinin Muhafaza ve Pazarlanması, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir,51-99. Özdemir, M. and Floros, J.D., 2004, Active food packaging technologies, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 44:185-193. Peiser, G., Suslow, T.V., 1998, Factors Affecting Ethylene Adsorption by Zeolite:The Last Word (from us), Perishables Handing Quarterly, 95:17-19.

277

.. Wills. Ege ÜniversitesiBasımevi. L. 2000. and Doğu. Developments in active packaging of foods. Blackie Academic and Professional. 1999. S.L. Saltveit.. Trends in Food Science & Technology. Rooney. 42-45p. Chemical Engineering and Processing. London.. Üçüncü.. 1-3. Yaşyerli. McGlasson. 1999. and Debevere. Doğu. Removal of hydrogen sulfide by clinoptilolite in a fixed bed adsorber. Graham.E. Devlieghere. G. M. Active Food Packaging. Ar. 2002.. Gıdaların Ambalajlanması.. B. 1995.. M. J..10:77-80. 278 .. M.. 15:279-292.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Newyork. Postharves Biology and Technology. 41:785-786. Joyce. Vermeiren.. Effect of ethylene on quality of fresh fruits and vegetables.I. N. İ. İZMİR Rooney. 9-12 EKİM 2008. D. Postharvest... UNSW Press Ltd. Kruijt. İzmir 4s. M. Overview of active food packaging. F.L. 1998.. R.. Beest M. D. ed. T.

9-12 EKİM 2008.I. İZMİR OTURUM X GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler Hakan SEMERCİ 279 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

ve Tic. Bu %4-5’lik bir ağırlık kaybında bile meydana gelebilir. raf ömrünü uzatmak ve tüketiciye daha kaliteli ürün sunmak isteğinde söz konusu olur. Sonuçta sıcaklığı düşürerek raf ömrünü uzatabilirsiniz. Ürün hasattan sonra devam eden bir bozulma evresine girer ve başarılı bir pazarlama bozulmaya sebep olan işlemi yavaşlatmaya bağlıdır. Bu noktadan sonra ürüne yapılacak muamele ne kadar süre ile muhafaza edilebileceğini belirler. Fakat bu kayıplar azaltılabilir. Birincisi ön soğutma. ikincisi soğuk muhafazadır. Bunun için. tatil dönemleri için stok yapmak. üretimin fazla olduğu dönemlerde fiyat düşüşlerini önlemek veya dış pazarlara açılabilmektir. Hasat sonrası soğutma denildiğinde iki temel alan ifade edilmektedir. doğru muhafaza edilmiş ve ideal şartlar altında nakledilmiş vasat bir ürünün pazara ulaştığında kalitesi. 1. pazarlama süresini uzatmak. KOSB 37 Sk.I. Ön soğutma. Taze sebze ve meyvelerin hasat edilseler bile fizyolojik ve patolojik olarak yaşayan canlılar olduğu unutulmamalıdır. Üreticinin ürününü depolamadaki amacı. Bozulmayı veya yaşlanmayı yavaşlatmanın en etkin yolu ürün sıcaklığının hasat sonrası soğutma ile düşürülmesidir.GİRİŞ Hasat sonrasının basit olarak anlamı ürünün toplandıktan sonraki durumudur. Şti. Ürünün pazara en iyi kalitede gelebilmesi için hasat sonrası muamele. Bu sebeple üreticilerin yetiştirdikleri ürünün hasat sonrası muamelesi konusunda bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. No:11 Ulucak 35170 Kemalpaşa. Su kaybı kendini pörsüme ve buruşma şeklinde gösterir. Hasat sonrası ön soğutması yapılmış. üretim yerine uzaktaki pazarlara ulaşmak. gübreyi ve sulamayı seçmek için uzun araştırmalar yaparlar ama gerçekte pek çok durumda hasat sonrası kalitede soğuk zincirin kırıldığı nokta önemlidir. Ürün hasadından tüketimine kadar geçen sürede üründe kalite ve ağırlık kaybının olacağı kaçınılmaz bir gerçektir. Üreticinin yapabileceği en önemli işlem ise kaliteli ürünü yetiştirmektir. İkinci önemli etmen de dehidrasyon da denilen su veya nem kaybıdır. bazı ürünler için.İZMİR 1. Çoğu zaman ürünün ön soğutması yapılıp pazarlanacağı yere nakledilir. bozulmaya sebeb olan biyolojik ve çevresel faktörler anlaşılmalı ve bu etmenlerin etkisini minimuma indirebilecek hasat sonrası metod uygulanmalıdır. Soğutma tesisi planlanırken en ufak bir değişiklik soğutma sürecini ve depodan çıkan ürünün 280 . Bu işlem ve değişiklikler taze sebze ve meyvelerde tamamen durdurulamaz ama belirli oranlarda yavaşlatılabilir. üretici ve nakliyecinin yapabileceği ikinci önemli işlemdir. Unutulmaması gereken gerçek şudur: Ne ekersen onu biçersin! Çiftçiler ve üreticiler en iyi tohumu. İZMİR HASAT SONRASI ÖN SOĞUTMA VE SOĞUK DEPOLAMA TASARIM PARAMETRELERİ Turan ERKAN Makina Mühendisi TERKAN Isı San. hasat sonrası ön soğutmanın bir saatlik geçikmesinin pazardaki raf ömrünü bir gün kısalttığını ortaya koymuştur. Ön Soğutma Bir ön soğutma programı seçilmeden önce ürünün muhafaza sıcaklığı ve pazarlama şartları çok iyi anlaşılmalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. diğer durumlarda ürün soğutulur ve soğuk depolarda birkaç ay muhafaza edilir. Ltd. Enzimler sıcağa duyarlıdırlar ve aktiviteleri her 18°F'lık sıcaklık artışı için 2 ila 4 kat artar. Araştırmalar. Ürün pazara yakın bir yerde yetişiyorsa soğutmanın önemi azalır. çok kaliteli olarak üretilip de hasat sonrası doğru muamele edilmeyen ürününkinden fazladır. Su kaybı buharlaşma şeklinde olduğundan %90 ve üzerindeki bağıl nemli ortam su kaybını azaltır ve pazara daha kaliteli bir ürün sunmanızı sağlar.1. Bozulmaya müsait ürünlerin ömürleri enzim adı verilen büyük protein moleküllerinin katalitk aktiviteleri ile ayarlanır. Başarılı bir hasat sonrası muamele programında ön soğutma ve soğuk muhafazanın önemi büyüktür. 9-12 EKİM 2008.

Bu soğutmada ısı ürünün kütlesinden konveksiyon yolu ile ürün etrafında dolaşan havaya transfer olur. ürün başına düşen hava miktarını arttırarak sağlanabilir. Flow-through tip sulu soğutucular ürünü su duşunun altından bir bant üzerinden geçirir. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma (Forced Air Cooling) 3. 1. Buzla direk temas sırasında kondüksiyon yollu ısı transferi ile hızlı bir soğuma olur. Ayrıca pek çok ürün için en düşük hava sıcaklığı 32°F olmalıdır.1. Soğutma hızını arttırmak için oda içine daha büyük fanlar yerleştirerek hava dolaşım hızı arttırılabilir. ürün etrafında daha fazla hava dolaşımı ve daha hızlı bir soğuma demektir. Batch tip soğutucular ürün üzerine buzlu suyu sürekli fışkırtarak soğutma işlemi gerçekleştirirler.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR kalitesini etkileyebileceğinden. En fazla kullanılan ön soğutma metodları: 1. Buz eridikçe oluşan hava boşluğu ile kondüksiyonla ısı transferi başlar. Paket Buzlama (Package-Icing) 5. Vakumla Soğutma (Vacuum Cooling) 6. Önemli olan havalandırmayı iyi şekilde sağlayacak kutular kullanmaktır. Bu fan kapasitesini arttırarak veya sandıkların hava geçiş aralıklarını genişleterek sağlanabilir. Bu metod ıslanmaya dayanıklı ürünlerde kullanılabilir. fakat çoğu ürün için yavaş bir soğutma sistemidir.1. Su ile soğutma kolilerde. Bu. 281 . Bu tarz yapılanma havayı paletlerin arasına yönlendirmek için yarıklı duvar gerektirmektedir. Havalandırma deliklerinin şekilleri farklı olabilir. Konveksiyonal paket buzlamada paketli ürünün üzerine buz parçaları veya dilimleri yerleştirilir. paletle yapılan yüklemenin de soğuk hava dolaşımını. Nakliyede Soğutma (Transit Cooling) 1. Bu tür soğutma hem atmosfer kontrollü odalarda hem de soğuk odalarda kullanılmaktadır. aynı zamanda ürünün saklandığı kutular iyi havalandırılmalı ve suya dayanıklı olmalıdır. Zorlanmış hava akımı ile soğutmada en yaygın kullanılan yükleme şekli. Hava kartonlar arasından. Soğutma hızı paletlerin tek sıra halinde aralarında belli bir boşluk bırakılarak yüklenmesi ile arttırılabilir fakat bu da yer kaybına neden olmaktadır. paletler arası 24''-36'' olacak şekilde boşluklu olanıdır.2. 1. 1. fakat bu da motorlardan gelen ısı kazancının artmasına neden olacaktır. Su İle Soğutma Bu sistemde mekanik soğutma sisteminden veya buz bloğundan elde edilen soğuk su. 9-12 EKİM 2008. dolayısı ile soğuma süresini etkileyebileceği unutulmamalıdır. Günümüzde kullanılmakta olan pek çok ön soğutma metodu vardır ve her birinin ürüne göre ayrı kullanım alanı vardır. ürünün üzerinden ısıyı alarak geçmelidir.3.I. Paket Buzlama Yalnız buzlu su ile temasa dayanabilen ürünlere uygulanabilen çok eski bir metottur. Daha hızlı soğuma.1. Bir diğer yol da soğutucu havanın palet sıraları arasında dolaşımını sağlayacak dikey hava kanalları açmaktır. Su ile Soğutma (Hydro Cooling) 4. Bu yolla pek çok ürün soğutulabilir. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma Bu tarz soğutmada hava ürün istifleri arasından üflenir veya emilir. Soğuma hızını arttırmanın diğer yolu hava sıcaklığını düşürmektir fakat bu yol daha fazla soğutma kapasitesi gerektirir. Her iki tip de günlük temizlikleri yapılabilecek şekilde tasarlanmalıdır. Paketleme ve paket cinsi ürünün soğumasını. suyun dolaşım hızı arttırılabilir ve ürünün su ile teması arttırılabilir. Paletlerin üstü ve iki sıranın önü perde ile örtülmelidir.1. Oda Soğutması Oda soğutması nihai soğutma olarak kabul edilmiştir ve pek çok ürün için yaygın olarak kullanılmaktadır. ürünle ilgili bütün muameleler dikkate alınmalıdır.1. karton kutularda veya dökme ürünlerde uygulanabilir. ürün üzerinden akıtılır. Bu da maliyeti arttırmaktadır. Soğutma hızını artırmak için su sıcaklığı düşürülebilir. Oda Soğutması (Room Cooling) 2.4.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Günlük soğutulacak miktar tesis büyüklüğü ve gücünü etkileyecektir. 1. Sıvı-Buz %60 buz. Daima gelecekte olabilecek kapasite arttırımları göz önünde bulundurulmalıdır. B. buz serme.1. 2.2. karton kutu tasarımı ve paletli yükleme şekilleri ile arttırılabilir.5. Ürünün yoğunluğu ve boyutları soğuma hızını etkileyecektir. Vakum tüpü. Soğutma metodu soğutulacak ürüne uygun olmalıdır.I. C. Karton delikleri yükleme sırasında birbirlerini karşılamalıdır ki hava dolaşımı sağlanabilsin. Kullanılacak buz miktarı. bu basınç düşmesi ürünün içindeki suyun buharlaşmasına sebep olur. 1. Kartonon cinsi soğutma metoduna uygun olmalıdır. 1. E. 4. %40 sudan oluşan buzlu su karışımıdır. Nakliyede soğutma mekanik soğutma. Daha hızlı bir ön soğuma için yapılacak ek harcamalar bütün tesis için harcananın yanında pek fazla olmayacaktır. 1. Planlama Genel. 9-12 EKİM 2008. Buzu kartonların içine yerleştirmek için pek çok yol vardır. Soğuma hızı. Nakliye için kullanılan kutular veya koliler soğuma hızını etkileyecektir. Soğuma süresi ürünün yüzey alanının hacmine oranına bağlıdır. Başarılı pazarlama için hızlı soğutma ve uygun muhafaza sıcaklığı önemlidir. Ürünün son sıcaklığı soğuma hızını ve süresini etkileyecektir. Bu sebeble yapraklı sebzeler karnıbahar ve kerevizden daha hızlı soğurlar. Hava soğutmalı sistemlerde kutu üzerine hava geçişini sağlayacak delikler olmalıdır. 6. ilk sıcaklığına ve nakliye sırasındaki ortam sıcaklığına bağlıdır. önemli olan bu sistemlerin prensiplerini anlayarak en etkin olanını kullanmaktır. bu sebeble soğutma sistemlerine bir alternatif teşkil etmez. Ürüne yapılan muamelelerin soğuma hızına etkisi dikkate alınmalıdır. kereviz. İyi ve etkili bir hasat sonrası muamele için ürünün muhafaza şartları ve mümkün olan soğutma metodları çok iyi bilinmelidir. D. A. Su ile soğutma yapılacak ise karton mumlanmalıdır. nitrojen buharlaştırması veya bunların birleşimini içerebilir. 3. 5. Ön soğutma ve soğuk muhafaza şartları ve gereksinimleri farklıdır. Vakum ile Soğutma Vakum soğutma buharlaşma sırasında oluşan ısı transferi prensibine dayanır ve sadece yapraklı ürünlerde. Ön soğutma ürün muhafaza sisteminin bir parçasıdır. bazı tatlı mısır. Nakliyede Soğutma Bazı ürünler nakliye sırasındaki soğutma ihtiyacına göre nakliyeden önce soğutulmaz veya kısmen soğutulurlar. bu buzun daha iyi ve düzgün olarak dağılıp yerleşmesini sağlar. İZMİR Daha güncel bir metod sıvı-buzlama'dır. tüpe bağlı bir soğutma sistemine gereksinim duyarlar. Araştırma gereksinim ve ihtiyaçları. Vakum tankları farklı boyutlarda olabilirler. bazı yerlerde elle tutulan bir püskürtücü ile buz doldurulur.1. Tarla siloları ve sık yerleştirilmiş kartonları soğuma işlemini zorlaştırmaktadır. ürünün ağırlığına. Ürün büyük bir kapıdan tüpün içine tek veya çift taraftan yerleştirilir ve hareketli bir bant ile ileri geri hareket ettirilebilir. Farklı hızlı soğutma oranları veren pek çok sistem vardır.3. İlk tesis maliyeti yüksek ve kullanılabildiği sezon kısa olduğu için pek çok vakum soğutucusu mobildir. Atmosferik basıncı azaltmak için hava dışarı emilir. 3. 1. 282 . Soğutma sürecinde ürün sıcaklığının her 11°F’lik düşüşünde temelde su olarak %1 oranında ağırlık kaybı olur. bazı yerlerde paletli ürün kutularındaki deliklerden buzun içeri girmesi için basınç altında bırakılır. Paketleme 1. Var olan sistemlerin iyi tasarlanması veya değiştirilmesi bu zor şartlar altında daha iyi bir soğuma sağlanabilir. havanın iyi kullanımı (yönetimi). Nakliyede soğutma yoğun yüklemelerin olduğu durumlarda kullanılmaz.6. havuç ve tatlı biberlerde kullanılabilir. Bunları iki ayrı sistem olarak değerlendirmelisiniz. karnıbahar. 2. Ürün hava geçirmeyen çelik vakum tüpüne konulur. 7.

Su ile soğutma 4. Vakum soğutma Daha sonra soğutulacak ürün incelenmeledir.I. Binanın tasarımı da çok dikkat gerektirmektedir. İstenilen işe uygun soğutma sistemini seçin. Yaralanma etkileri azalır. A. Bakım kolaylığı H. 1. Paketleme 283 . 4. Sıcaklık düştükçe süre uzar. Ürünün büyüklüğü. Sadece ilk tesis masraflarını değil. Dikkat edilecek husular şunlardır. şekli ve yoğunluğu ürün içindeki ısı transferini etkiler. Bir kere bilgiyi toplayıp kullanıma koyduğunuzda ürününüzün kalitesi çok daha iyi olacaktır. 4. Soğutucu Tasarımı 1. 3. Sistemi geliştirmek yeniden yapmaktan çok daha ucuzdur. 2. 2. Forklift tipi G. Solunum ısısı azalır. Birinci olarak. günlük çalışma masraflarını. Su kaybı azalır. boyutları. bakım ücretleri. Işıklandırma C. 5. Soğutma sistemine olan ihtiyaç belirlendikten sonra. karton kutu ve nakliye sandıklarının maliyetini de dikkate alın. Hasat sonrası ürünün tarla sıcaklığının alınmadığı her zaman dilimi ürünün raf ömrünün kısaltmaktadır. Bina izolasyonu B. Soğutma kapasitesi günlük maksimum ortalama değere göre seçilmelidir. 1. ÖN SOĞUTMA TESİSİN PLANLANMASI VE TASARIMI Plan veya tasarımdan önce soğutma sisteminin ihtiyaçlarından bahsetmek faydalı olacaktır. Soğutma metodu ürüne uygun olmalıdır. Etilen üretim oranı azalır. Zorlanmış hava akımı ile soğutma 3. meyve veya bahçe ürünleri tüketilene veya işlenene kadar canlı varlıklardır. Ürünün son sıcaklığı soğuma süresini etkiler. 3. 2. Kök ve saplar su ile yapraklı sebzelerde vakumla en iyi şekilde soğurlar. Genel olarak meyveler zorlanmış hava akımı ile en iyi soğurlar. soğutulacak ürünün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir mühendislik gerektirmektedir. Hasattan sonraki muamelenin amacı daha uzak pazarlara ulaşmak. Bu da hasat ile tüketim arasındaki süreç ne kadar uzarsa soğutmanın önemi de o derece artar demektir. işçilik. 2. ihtiyaç olan sistemin tipi ve büyüklüğüne karar verilmelidir. 5. Çürümeye sebeb olan mikroorganizmaların üremeleri azalır. muhafaza süresini uzatmak ve tüketiciye istediği kalitede ürünü sunmaktır. Öncelikle yaygın olarak kullanılan soğutma metodlarına bir göz atalım. Isı kazancını azaltmak için şerit perde kapılar E.1. daha uzak pazarlara ürün gönderebilir. 2.4. Gelecekte olabilecek kapasite arttırımları dikkate alınmalıdır. Küçük parçalar büyüklere nazaran daha hızlı soğurlar. İyi bir soğutucu tasarımı. Bunun sebebi ürün hücrelerinin yüksek sıcaklıklarda daha hızlı bozulmasıdır. 3. Raf kullanımı ile depolama kapasitesini arttırma Önemli olan ihtiyaçları bilmek ve bunlara tam olarak karşılık verecek sistemi kurmaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Bu konulara odaklandığımızda amacımıza ulaşıp. Oda soğutması 2. 1. bir ürünün bahçe iç sıcaklığının 90°F veya üzerinde olduğunu unutmayınız. hatırlayacağınız gibi bütün sebze. Kamyon yükleme ve fork lift kapıları D. İZMİR 1. Paket buzlama 5. Hasat sonrası soğutma ile. muhafaza süresini uzatabilir ve tüketicinin istediği kaliteyi sunabiliriz. Zemin yapısı F. Bu sebeple daha düzgün ve hızlı soğutma gerekmektedir. Birim zamanda soğutulucak miktar soğutma kapasitesini ve maliyeti etkiler.

kullanılacak soğutma tipini ve hatta boyutlarını sınırlayacaktır. 5. (Örneğin çilek ve sofralık üzüm zorlanmış hava akımı ile soğutulmalıdır. Kendi soğutma tesisine olan ihtiyacımız 284 . Bazı sistemler az miktarda ürünle istenilen sonucu vermezler. 2. tropik olmayan ürünler için hazırlanmış hava akımlı depolarda soğutabilirsiniz ama. Planlamada şu hususlara dikkat edilmelidir. Soğutma sezonunun uzunluğu Bütün soğutma sistemleri hareketli ve elbetteki sabit yapılabilir. Planlama İyi bir soğutma sistemi makul bir planlama gerektirir. 10. Kutu veya sandık içinde poşetlenmiş. sarılmış olan ürünlerde kolayca soğumazlar. Önemli olan soğutmayı kısa sürede yapmanız değil. 4. yükleme yüksekliği. İZMİR 1. İstenilen zaman içinde işlemi tamamlamak istiyorsanız yükleme şekilleri. yükleme şekli soğutma sürecinde önemlidir. 4. ürünün sıcaklığı düştükçe kontrol etmeniz gerekmekte ve istenilen sınır sıcaklığına geldiğinde ürünü derhal yarı tropik ürünlerin muhafaza şartlarına uygun sıcaklıktaki bir depoya aktarmalısınız. Nakliye kutularının ve sandıklarının tipi soğuma hızını etkiliyecektir ki bu da soğutucunun verimini etkilemek demektir. Uzun sezonlar için sabit tesisler iyidir. Buraya kadar soğutma ihtiyacı. 3. 7. soğutmanın önemi ve kullanılmakta olan bazı soğutma metodlarından bahsettik. Örneğin kağıtla sarılmış bazı ürünlerin soğuması sarılmamışlara nazaran iki kat fazla zaman almaktadır. Bu durum her nokta için izoleli. Su ile soğutmalı sistemler. Farklı coğrafyalarda üst üste gelen sezonu olmayan üreticiler hareketli sistemi kullanabilirler. Su ile veya buzlu soğutmada ambalajın suya dayanıklı olmasına dikkat edilmelidir. günlük soğutulacak miktardan bahsedilmektedir ve önemli olan günlük miktarıdır. Soğutmanın yapıldığı yerdeki kullanıma uygunluk. Daima geleceğe yönelik düşünmelisiniz. İyi havalandırma ve delikli ambalajlar verimi arttırır. Soğutulacak ürünün cinsi Bu. Örneğin. paket veya kartonların içinde düzgün olarak akabilmelidir. hava almayan nakliye kutu veya sandıklarındaki ürünler kolayca soğumazlar. bazıları için tek yol vardır. 1. Sandığın delikleri ile havalandırma yarıkları hızlı bir soğutma için birbirlerine uygun olmalıdır. İstenilen soğuma süresi Bazı ürünlerin hücre bozulması çok hızlı olduğu için hasattan hemen sonra hızla soğutulmaları gerekirken. 6. temiz su kaynağı ve kullanılan suyun boşlatılabileceği yer gerektirmektedir. Ürünün soğutma metoduna dayanımı Bazı ürünler pek çok yolla soğutulabilirken. Eğer kutu ve sandıklar su ile soğutma veya buzla kaplanarak soğutma için kullanılacak ise suya dayanıklı hale getirilmelidir ki bu çoğunlukla mumla kaplanarak yapılmaktadır. soğutma işlemine kısa sürede başlamanız ve soğutma işlemine istenilen sıcaklığa kadar devam etmiş olmanızdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.) 2. Ambalaj delikleri ile kutu veya sandık delikleri iyi bir hava dolaşımı için birbirlerini karşılamalıdırlar. maliyet hesaplarında göz önünde bulundurulmalıdır. Yarı tropik ürünleri. seçtiğiniz metod yeni ürünlere ve kapasiteye uygun olacak mı? 3. Soğutulacak ürünün miktarı Ürün miktarı dendiğinde. Hasat edilen ürünü hemen soğutmaya başlayıp 6-7 saatte bitirmeniz. Kutu veya sandıkların havalandırması. Soğutma metounun uygunluğu Hali hazırda bir soğuk odanız var ise bunu zorlanmış hava akımlı bir odaya çevirmek mümkündür. Muhafaza edeceğiniz ürün artıp çeşitlendikçe. Soğutma verimi ambalaj malzemelerinin kalınlaşıp sıkılaşması ile azalır. Bunun getireceği ek masraf. Ambalaj ve ambalaj malzemeleri Sıkıca kapatılmış tüketici paketindeki. Kutu veya sandık yükleme düzenleri Hava veya su. ürüne bağlı olarak tek bir metod mu yoksa birkaç metodu birden mi uygulamamız gerektiğini belirler. 9. sanki sabit bir tesismiş gibi donatılmış bir tesis bulunmasını zorunlu kılmaktadır. Bu 6-7 saatlik bekleme sürecinde ürünün hücreleri düzelmeyecek şekilde hasar görebilir. Bir ürünü 33°F'ta soğutmak için kullanılan hava akımlı bir oda domatesleri 55-70°F'ta soğutmak için kullanılırsa ürünler zarar görebilir. Yükleme yükseklik ve şekilleri havalandırmayı en az etkileyecek şekilde olmalıdır. 2. 9-12 EKİM 2008.2. bundan sonra soğutma metodunu seçerken dikkat edilmesi gereken hususlara değineceğiz.I. Hangisinin kullanılacağı sezonun uzunluğuna bağlıdır. Paketleme malzemeleri soğutma verimini etkiliyecektir. ürünü 6-7 saat beklettikten sonra 1 saatte soğutmanızdan çok daha iyidir. 8. bazı ürünlerde bozulma yavaş olduğu için soğutma daha yavaş olabilir. akışı engelleyecek şekilde olmamalıdır. Tavsiye edilen sıcaklıklar Farklı ürünler için çoğu zaman farklı sıcaklık gerekeceğinden ayrı odalarda muhafaza edilmelidirler.

Yoğun sağnak yağış altında bile tesiste yükleme boşaltma yapılabilmelidir. Forklift seçimi 7. Sıcak bölgelerde tipik bir yapı. kanal vb. betonarme. metal karkaslı binalar. Yükleme odasında da soğutma sistemi bulunmalıdır ki soğuk depodan çıkan ürün üzerinde su yoğunlaşması olmasın.. Tesis büyüklüğü 3. beton panelli. 2. Kendi tesisinizi kuracak iseniz civarınızda soğutma ihtiyacı olan diğer üreticileri de dikkate alın. İnşaat tip seçiminde en önemli etmen hiç süphesiz ki maliyettir. Bu durumda paletli yükleme yolu ile iki palet üst üste konularak alan ihtiyacı yarıya indirilebilir. 2. su soğutmalı ve paket buzlamanın kendileri için en uygun soğutma sistemi olduğuna karar vermektedirler. Nakliye odası sıcaklığının soğuk deponunki kadar düşük olmasına gerek yoktur ama çiğ noktası en azından soğuk deponun çiğ noktasına eşit olmalıdır. Yapı (İnşaat) Tipi Uygun tasarım ve dikkatli bir inşaat ile hemen hemen her yapı soğuk depo tesisi amaçlı kullanılabilir.1.3. İyi bir tesiste yükleme odası da bulunmalıdır. 2. tuğla. ağaç karkaslı binalar.3. 9-12 EKİM 2008. daha sonra ürün soğuk muhafaza odalarına veya kamyona yüklenir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yapı Tipi (İnşaat tipi) 4. Pek çok küçük üretici ile bir araya gelerek bir tesis kurmanız daha ekonomik olabilir. ile sağlanmalıdır. Bu etmenler göz önüne alındığında küçük ve orta ölçekli üreticiler hava akımlı. Genelde tesis gölgelikli yükleme-boşaltma alanına da sahip olmalıdır. Yer seçimi 2. 2. Çatı bütün gün güneşe maruz kalacağı için en büyük ısı kazancının buradan olacağı göz önünde bulundurularak çatıya direnci (R değeri) yüksek izolasyon malzemeleri kullanılmalıdır. çatı için R-30. İZMİR Bu bir tesisin kurulma aşamalarında pek çok defa sorulması gereken bir sorudur. Hava muamele sistemi 2. Tasarım Uygulaması yapılacak bir soğutucu tasarımında dikkate alınacak hususlar. Yer Seçimi Yer seçiminde üretim alanları ile tesis uzaklığı dikkate alınmalıdır. Soğutma sistemi 8. Trafik akışı 6. 285 .I. İzolasyon malzemesi ısı akımına karşı olan direncine (R) göre seçilmelidir. bir günde soğutulacak ürünü ve muhafaza edilecek ürünü alabilecek büyüklükte olmalıdır. tuğla veya beton panel duvarları izole malzemeleri ile kaplamak şeklindedir. paletli ürün dışında ana koridor ve hava boşlukları da düşünülerek yapılmalıdır. bakım kolaylığı ve bazende dış görünüş önemlidir. Bu.2 Tesis Büyüklüğü Tesis. Bazı tipik izolasyon tipleri ahşap çerçeve içinde fiberglas izole. Basit etmenler olan drenaj. Drenaj. hatta toprakla yapılan binaları içermektedir. genişlemeye uygunluk dikkat edilecek hususlardır. kaynakların kullanımı. Ürünün ön soğutmadan sonra pakete konulduğu ve paketlerin üst üste yüklendiği kabul edilirse gerekli olan taban alan yarı yarıya azalmış olur. meyil. gerekli hacmin içinde yapılacak yükleme yüksekliğine bağlıdır. Alım alanından ürün ön soğutma odasına alınır.3.3. Tesiste makine ve ofisler için de yer düşünülmelidir. İzolasyon 5. Buhar tecridi.3. briket. Bazen birkaç günlük ürünün muhafazası gerekebilir. İzolasyon İnşaat tipi ve izolasyon malzemesinin bulunması kolaylığı kullanılacak malzemeyi belirleyen hususlardır. Taban alanı. duvar için R-25 değerine sahip malzeme ile kaplanmalıdır. 1.4. veya bu işi kiralama ile yapabilirsiniz.3. Pek çok ürün ambalajı nedeni ile üst üste yükleme yapmaya uygun değildir. Alan hesabı. Kamyon bu odada bulunan sızdırmaz kapılara arkadan yaklaşarak yükleme-boşaltmayı yapmalıdır.

Kullanılan soğutkandan bağımsız olarak sistem çok yüksek bir bağıl nem (%90 ve üzerinde) sağlayabilmelidir.000-84. çevreden. soğuma hızı. 9-12 EKİM 2008. malzemenin bulunabilirliğine ve tabii ki fiyatına bağlıdır. Normalde gerekenden daha fazla soğutma kapasitesi ekonomik değildir.3. Soğutma Sistemi Sistem tasarımı hasat sonrası soğutma ve muhafaza konusunu bilen bir kişi tarafından yapılmalıdır. Dikkat edilecek diğer hususlar. Elektrikli veya akülü forkliftler tehlikeli bir kirlilik yaratmazlar. 2. İzolasyon tipi seçimi bina tipine. 2. 2. soğutulan miktar. Ön soğutma sisteminin ısı yükleri üründen. palet ve kasalardan. Hava Muamele Sistemi Saatteki hava dolaşımı doğru miktarda hava sağlamalıdır. ürün miktarına ve istenilen sıcaklıklara göre yapılmalıdır. hava değişiminden. Sprey poliüretan bitmiş inşaata direk uygulanabilir. bulunabilirliği ve servis imkanıdır. Bunlara ek olarak sistem ürüne yüksek nem sağlamalıdır. Forklift hareketi yumuşak olmalı ve ani hareketler içermemelidir ki. yarıkları ve ambalaj kartonları üzerinde havalandırma delikleri olmalıdır.8.3.3.(USA) dökümantasyon 286 . Forklift seçiminde deponun hava değişiminin çok az olduğu kapalı bir mekan olduğu unutulmamalıdır. Soğutkanın fiyatı. bu sebeple tavsiye edilen tek tiplerdir. KAYNAKLAR Anonymous. Hava koli ve ambalaj deliklerinden geçerek dolaşabilecek kadar basınçlı olmalıdır. fan motorlarından. Bir diğer faktör de motor tarafından üretilen ısının 48. "L" şeklinde hatta "T" şeklinde olabilir.3. Forklift gidiş hatlarının birbirini kesmemesine ve çakışmamasına dikkat edilmelidir.3.7. Düz gidişi. Ürünün ısı yükü. styrapor veya sprey poliüretan izolasyon malzemesi olarak kullanılabilir.1. Isı yükünün ana bölümünü üründen gelen ısı oluşturmaktadır. bu da düz ilerleme hattı demektir. Ön Soğutma Sistemlerinin Tasarımı ve Kullanımı-Isı Yükü Ön soğutma için gerekli kapasite. İçten yanmalı motorlu forkliftlerin eksozları karbondioksit ve monoksit karışımıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Karbon monoksit kanda oksijen moleküllerine bağlanarak birikir ve ölümcül zehirlenmelere neden olur. Bu durumda ön soğutmanın getirdiği ısı yükü mümkün olduğunca doğru hesaplanmalıdır.5.7. giriş sıcaklığı. 2.000 BTU/saat veya 4-7 TON gibi bir ısı kazancı getirmesidir. büyük tesislerde amonyak kullanmaktadır. Pressure Cool Co. 2. ışık ve pompa gibi ısı üreten parçalardan gelmektedir. Genellikle küçük tesisler freon. Uygun soğutma zamanı için hava dolaşım sisteminin yanı sıra duvarlarda havalandırma kanalları. Forklift Modern tesislerde sandık veya paletle yüklemelerde forkliftin önemi büyüktür.6. Trafik akışı Trafik akışı tesis içinde güvenli işlem için gereklidir. soğuma süresi ve ürünün özgül ısısına bağlıdır.I. 1997. Hesaplar ürüne. çizgi halinde. uzun süre aynı sıcaklıkta muhafaza için gerekenden veya oda soğutmasında olduğu gibi uzun sürede yavaş yapılan soğutmanınkinden çok daha fazladır. İZMİR Poliüretan paneller.

Örneklerin donmuş durumdaki özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu ve sıcaklığın artmasıyla arttığı bulunmuştur. maddenin ısıtılmasında veya soğutulmasında faz değişikliği yada herhangi bir kimyasal reaksiyon olmaması koşuluyla. ürünün kimyasal kompozisyonuna (su. Ölçüm sonuçlarının literatürde bulunan değerlerle uyumlu olduğu görülmüştür. [5]. adyabatik metod. Donmamış durumda ise örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla artış gösterdiği saptanmıştır.( Δ T ) C P = (1) Bu denklemde Q aktarılan ısı miktarı (J).edu. soğutma işlemleri dizaynında işlenen gıdaya ait ısısal özelliklerin bilinmesi büyük önem taşır. 35100 Bornova-İzmir seher.tr ÖZET Bu çalışmada patates ve havucun özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) kullanılarak -60°C ile 60°C sıcaklık aralığında deneysel olarak belirlenmiştir. protein. elde edilen tek bir termogramla ve çok küçük bir örnekle hızlı ve basit bir şekilde çok önemli bilgileri vermesidir. ayrıca gıda maddesine fazla veya eksik ısı uygulaması da önlenerek önemli bir enerji tasarrufu sağlanmış olur. ısıl iletkenlik. Sabit basınçta özgül ısıyı ifade etmek için Cp sembolünden yaralanılır. Bu özelliğin hesaplanmasında ürünün entalpi değişiminden yararlanılır.I. örneğin boyutu. donmamış su içeriği. Anahtar Kelimeler: Özgül Isı.kumcuoglu@ege. Gıdaların bir çok özelliğinde olduğu gibi ısısal özelliklerinin değeri de gıdanın içerdiği suyun miktarına ve bu suyun durumuna bağlıdır.tr. Q m . donma başlangıç noktası. yağ. ΔT sıcaklık farkı (oC). Isı Kapasitesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ürüne doğru olan ısı akış yollarını etkileyen diğer özellikler) ve diğer etmenlere bağlı olarak değişim göstermektedir. özgül ısı. gıda alanında özellikle donmuş gıdaların ısıl özelliklerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır. Biyolojik maddelerin özgül ısılarının ölçümünde. faz değişim entalpisi çok geniş bir sıcaklık aralığında çalışılarak tespit edilebilmektedir [4]. [7]. m ise örneğin kütlesidir (kg). Isısal özellikler. kül. Isıl Özellikler 1. ısıtma hızı ve örnek kapsülünün kapatılma durumu önemlidir.tavman@ege. karbonhidrat içerikleri). geniş sıcaklık aralığında ölçüm yapılabilmesi nedeniyle özgül ısı ölçümlerinde çok kullanılan bir yöntemdir. Doğru verilerle dizayn edilen sistemlerde üründe meydana gelebilecek kalite kayıpları önlenir. ısıl difüzivite. Şebnem Tavman Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü. sebnem. entalpi. Termogramlardan yararlanarak özgül ısı. [6]. Özgül ısı. Özgül ısının belirlenmesinde karışımlar yöntemi. 9-12 EKİM 2008.GİRİŞ Gıda mühendisliğinde ısıtma. Bu teknik. sıcaklığına. boşluk hacmi ve büyüklüğü.edu. fiziksel yapısına (yoğunluk. DSC. Bu yöntemin avantajları. karşılaştırma metodu ve diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) gibi yöntemler kullanılmaktadır [3]. Faz değişiminin gerçekleştiği ısıtma ve soğutma işlemlerinde özgül ısı yerine faz değişim bölgesinde aktarılan faz değişim ısısını da içeren hissedilir ısı kullanılır [2]. belirli bir sıcaklık farkı için maddenin birim kütlesi tarafından kazanılan yada kaybedilen ısı miktarı olarak denklem 1’ de tanımlanmaktadır [2]. donma başlangıç noktası ve entalpidir [1]. DSC ile özgül ısı 287 . İZMİR BAZI SEBZELERİN ÖZGÜL ISILARININ DİFERANSİYEL TARAMA KALORİMETRESİ (DSC) KULLANILARAK BELİRLENMESİ Seher Kumcuoğlu. Gıda maddelerinin ısısal özellikleri. Diferansiyel Tarama Kalorimetresi.

Ölçüm sırasında örnekler.87 karbonhidrat) ve havuç (%88. [10]. 3. Bu çalışmada elma.59* (Xsu – Xb) (4) (3) 288 . 9-12 EKİM 2008. %1. DE. Deneme sonuçları TA Universal Analysis programı kullanılarak değerlendirilmiş ve termogramlar elde edilmiştir. Kalibrasyon maddesi olarak indium ve safir kullanılmıştır.I. patates ve havucun faz değişim entalpileri. Kütlesi bilinen örneğe verilen ısı akımı ölçülür ve denklem 2’ de yerine konularak özgül ısı hesaplanır [3]. Örnek kapsüle edilerek veya sızdırmazlık sağlanarak bu hatalar minimize edilebilir [8]. Referans olarak boş örnek kapsülü kullanılmıştır. ( dQ / dt ) m ( dT / dt ) Cp = (2) (dQ/dt) birim zamanda aktarılan ısı (J/s).3x(Xkarbonhidrat) ΔHf = 333. Faz değişim entalpisinin hesaplanmasında Lind [12]’de verilen ifade (denklem 3) kullanılarak bulunan bağlı su içeriği değeri denklem 4’ te yerine koyularak hesaplanmıştır. donma başlangıç sıcaklıkları ve özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi kullanılarak deneysel olarak belirlenmiştir. %0. sıvı azot kullanılarak –60°C’ye soğutulmuş ve aynı sıcaklıkta stabilize edilmiştir.92 karbonhidrat) kabuk soyma işleminden sonra homojenize edilmiştir.5x(Xprotein)+ 0. Tang ve ark. [9]. (dT/dt) ısınma hızı (oC/s). faz değişiminin gerçekleştiği bölgedeki pik alanı faz değişim entalpisini.98 protein.90 kül ve %13. Her materyal için iki farklı örnekte 4’er tarama uygulanmıştır.10 su.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. başlangıçta. donma başlangıç noktaları ve faz değişim entalpileri hesaplanmıştır. örnek ve örnek kapsülü sıcaklıklarının test süresi boyunca homojen dağıldığı kabul edilir. New Castle. [8]. 5 dakika orta hızda çalışan Cole Parmer parçalama cihazı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Homojenizasyon. Örneklerden 14-18 mg alınarak. –60°C’ den 60 °C’ye kadar örnekte meydana gelebilecek homojen olmayan sıcaklık dağılımını önlemek amacıyla 2 °C/dak’ lık sabit bir sıcaklık artışı ile ısıtılmıştır [3]. Örnekler. Bu tabloda gösterilen değerler örneklerin DSC ile elde edilen termogramları kullanılarak bulunmuştur. MATERYAL VE METOD Materyal Bu çalışmada materyal olarak kullanılan patates (%83. referans malzeme ile özgül ısısı ölçülecek madde arasında sıfır sıcaklık farkı oluşturmak için gerekli olan enerji ölçülmektedir. İZMİR ölçümü yapılırken. Ayrıca örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi incelenmiştir. Metod Örneklerinin özgül ısı değerlerinin ölçümünde TA 2920 Modulated DSC (TA Instruments Inc. hermetik olarak kapatılan alüminyum DSC kapsüllerine yerleştirilmiştir. %0. DSC metodunda. 2. Bu termogramlardan örneklerin özgül ısıları.90 kül ve %9.. pikin maksimuma ulaştığı sıcaklık değeri ise donma başlangıç sıcaklığını vermektedir [3].40 protein. Xb=0. [8]. Ölçüm sırasında sıcaklığın yükselmesi sonucunda örnek içindeki suyun buhar basıncının artması biyolojik materyalden suyun su buharı formunda uzaklaşması ve gizli ısının absorbe edilmesi de ölçümde hataya neden olur. DSC hücresi içindeki gıdanın sıcaklığının arttırılması sabit ısıtma hızı uygulanarak yapılır.74 su. düşük ısıl difüziviteye sahip biyolojik maddelerde özgül ısı ölçümü sırasında meydana gelen gecikmelerin hatalara sebep olduğunu belirtmiştir. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Patates ve havucun DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Tablo 2’de verilmektedir. Termogramlarda. %0. USA) cihazı kullanılmıştır. [11]. m ise örneğin kütlesidir (kg).

Ckm=0.47±0. Bu durum. Gıda maddelerinin özgül ısılarının donma noktasının üzerindeki sıcaklıklarda Rahman[3]’ da Cp= (Cpw-Cpkm). [14]. donmuş durumdaki değeri ise 1. Polley ve ark.47 Bağlı su içeriği (%) (denklem 3) Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (denklem 4) 263.769 kJ/kg. Örneklerin DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Materyal Tf (°C) Patates Havuç -1. Bu çalışmada kullanılan % 83.266. faz değişim sıcaklığından sonra ise ani bir azalma görülmektedir.47 nem içeriğine sahip patates örneğinin donmamış durumuna ait özgül ısısı bu ifade kullanılarak 3. Literatürdeki havuç için verilen özgül ısı değerleri şekil Şekil 1’de patates ve havuca ait ölçüm sonuçlarıyla birlikte gösterilmiştir. İZMİR Tablo 2.930 kJ/kgK olarak verilmiştir. Örneklerin donmuş durumuna ait özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu saptanmıştır.14 282. (4) nolu denklem kullanılarak hesaplanan değerlerden daha düşük olduğu saptanmıştır (Tablo 2).K olarak hesaplanmıştır.53 4. Literatürde havuç ve patatesin özgül ısılarının belirlenmesi konusunda yapılan çalışmalar bulunmaktadır [13]. faz değişiminin geniş bir sıcaklık aralığında meydana geldiği halde daha dar bir sıcaklık aralığındaki pik alanı için tespit edilmiş olmasından ve faz değişimi başlangıç noktasının tespiti için temel alınan pikin referans çizgisinden saptığı noktanın tam olarak belirlenememesinden kaynaklandığı söylenebilir.904 olarak verilmiştir. Nem içeriği %80 olan patatesin donmamış durumdaki özgül ısısı Rahman [3]’da 3. Bu denklemdeki katsayılar.33 Elma ve kayısı için DSC termogramları kullanılarak elde edilen faz değişim entalpisi değerlerinin.. [15]. nem içeriği % 50’den fazla olan patates için: (Cpw-Cpkm) = 3.K olarak verilmiştir. 289 . Elde edilen sonuçların literatürde verilen değerlerle uyumlu olduğu görülmektedir.08±6. Ayrıca hesaplanan faz değişim entalpilerinin DSC ile ölçülen değerlerden daha yüksek olması.641.I. örneğin aldığı ısıyı faz değişimi için kullanmasından kaynaklanmaktadır.1 olan havucun -30 oC’deki özgül ısısı 1. -30 oC’de ise 1.63±7.638 kJ/kg. 9-12 EKİM 2008.10 Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (deneysel) 248.Xw+ Ckm ifadesinden hesaplanabileceği belirtilmiştir. Bu farkın DSC yönteminde.86 3. [15]’ de %88 neme sahip havucun donmamış durumdaki Cp değeri 3. örnek içindeki suyun faz değişim entalpisinin sabit olmamasından ve bu değerin sıcaklıkla azalmasından kaynaklanmaktadır[12].902.21±0.77 kJ/kgK. 30 oC’de 3.Bu çalışmada % 83.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 1’de görüldüğü gibi faz değişiminin başlamasıyla birlikte özgül ısı değerinde hızlı bir artış.K olarak ölçülmüştür.89 274.640 kJ/kg. Bu çalışmada nem içeriği %88.K olarak ölçülmüştür.14 -1.47 nem içeriğine sahip patatesin özgül ısısı 30 oC’de 3. Örneklerin ölçülen özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişimi Şekil 1’de verilmektedir.701 kJ/kg.

°C 20 40 60 havuc-deneysel havuc(Rahman. Food properties During Freezing.Q. S... 285-319. 30.. Avelino. Journal of Food Engineering. [6] Tavman I. S. 1995. [8] Tang J.151-160. Flores E. 1982. 1997. 5. 1981. 517-522. Thermal properties of Foods and Agricultural Materials. donma noktasının altındaki sıcaklıklarda özgül ısı değerlerinin donmamış duruma göre daha düşük olduğu belirlenmiştir.... İzmir.M.D. [13] Rice P. 92-96. In Engineering Properties of Foods. and Abdul-Rezzak K..M. 303-310. 2005. Effect of Temperature on Thermal Properties of Record Potatoes. Journal of Food Science. 1991.S. S. Thermal Properties of Foods at Frozen State. 500 pp. H. New York. Ege Üniversitesi Fen bilimleri Enstitüsü Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı Doktora tezi. MR Rao. 137 s. and Kumcuoglu S.O. 34. 23. pp.. 2008.. S. 4. [14] Wang N. (eds).G.O.P..I. 1217-1221.184-191. International Journal of Food Properties. 1983) patates. and Mascheroni R... M.. The Influence of Moisture Content and Temperature on the Specific Heat of Potato Measured by Differential Scanning Calorimetry. Marcel Decker Inc. New York. 2003. Kolbe E. Lebensmittel-Wissenschaft und-Technologie. 46. 2003. and SSH Rizvi (eds. Yannacopoulos.F.. Thermophysical Properties of Apple in Relation to Freezing. Kakac. kJ/kg. 1993.R. Food Properties Handbook. Bazı Gıda Maddelerinin Donma Koşullarında Isısal Özelliklerinin Belirlenmesi.K 12 10 8 6 4 2 0 -60 -40 -20 0 Sıcaklık. Patatese göre daha yüksek nem içeriğine sahip olan havucun özgül ısısının donmuş ve donmamış durumda daha yüksek olduğu bulunmuştur. [4] Wang D. [12] Lind I. 2005.. [11] Kumcuoğlu S. 1988. International Journal of Food Science and Technology. 1995. Heat Capacity and Thermal Conductivity of Boneless Mutton between –40 and +40 °C.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 14 Görünür özgül ısı. [2] Singh R.A. Örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi Sonuç olarak örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişim gösterdiği. [10] Tocci A. Tavman S.E. [9] Mohsenin N. pp. 55. and Kasap.724-728. Journal of Food Science. 1995) havuc(Mellor. [7] Fasina O. Transactions of the ASAE. Specific Heat Capacity of Lentil Seeds by Differential Scanning Calorimetry..H. Thermal Properties of Frozen Foods. London. Kluver Publ.. 13. Enthalpy. Sokhansanj. Nato reference: ASI 978410.139-166. 281-286. Food technology. Inc.1991. [3] Rahman S. Thermophysical Properties of Sweat Potato Puree at Freezing and Refrigeration Temperatures. The Measurement and Prediction of Thermal Properties of Food During Freezing and Thawing – A Review with Particular Reference to Meat and Dough..Gordon and Breach Publishers.H. 290 . CRC Pres. KAYNAKLAR [1] Heldman D. and Brennan J. 8. 2.).S.R.deneysel Şekil 2. 19. Selman J. Smirnov. 36. In Low Temperature and Cryogenic Refrigeration Nato Science Series I (Mathematics. 473-480. [5] Ramaswamy H. Thermal Properties of Surimi Analyzed Using DSC. Journal of Food Engineering. Physics and Chemistry).. and Tung M.. 1991.

. and Kotnour P. A Compilation of Thermal Properties of Foods..L. 291 . 1980.I. Snyder O.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 [15] Polley S. Food Technology.P. November: 76-94.

Söz konusu uzay programında 1959'larda uzay uçuşlarında astronotlar için üretilecek gıdaların % 100 güvenli nitelikte olması NASA (Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Kurumu) tarafından Pillsbury şirketinden istenmiştir.I.Bu sistem firma içinde geniş çapta bir işbirliğini gerektirdiğinden günlük uygulamalarda uzun süre kullanılamamış ancak 90'lı yıllara kadar olan geçiş periyodundan sonra günümüzde hemen hemen bütün gıda endüstrilerinde kabul edilmiş ve uygulamaya geçirilmiştir. Bu faaliyetlerin sonucunda gıda kontrolünde HACCP (Tehlike Analizleri ve Kritik Kontrol Noktaları) sistemi doğmuştur.Şti.GİRİŞ HACCP Tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemi ilk olarak Amerika’da "Apollo" uzay programı için sağlıklı gıda üreten Pillsbury şirketindeki bir grup mühendis tarafından geliştirmiştir. Yönetim Sistemleri Danışmanı 292 . 1986 yılında "Challenger" uzay aracının 28 Ocak'taki trajik patlayışına aracın sağ roket motorundaki bir bağlantı yerinde küçük bir halkanın işlev görmemesinin sebep olduğu daha sonraki incelemelerde tespit edilmiştir. Bir uzay programı ile gıda sanayinde kullanımı önerilen kontrol sistemi arasındaki benzerlikler bir örnekle açıklanabilir.com. Sosyal Bilimler Enstitüsü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 GIDA MUHAFAZASINDA BRC STANDARDINDAKİ GELİŞMELER Hakan SEMERCİ* Arsi Soğutma San.tr 1. (*) Dokuz Eylül Üniversitesi. İlk olarak HACCP prensipleri düşük asitli konserve gıdalara uygulanmıştır. Ekonometri Anabilim Dalı Doktora öğrencisi. Ltd. Daha sonra Failure Modes Effect Analysis-FMEA yöntemi kullanılarak gıdanın üretiminde olması muhtemel tehlikeler ve kritik noktalar tespit edilmiştir. Bu amaçla başlatılan projede öncelikle belirlenmiş özelliklerde gıdanın imal edilebilmesi için tüm hammadde ve katkı maddelerinin özellikleri ve hammaddeleri üreten tedarikçi firmaların tesis ve çalışanları hakkında bile çok detaylı araştırmaları kapsayan ve gerekli tüm testlerinde bulunduğu bir araştırma yapılmış ve veri toplanmıştır. "Gerçekte bir uzay aracında kazaya neden olan bu ufak parça gıda üretiminde kritik kontrol noktasına karşılık gelmektedir". Zanotti Ege Bölge Distribütörü hsemerci@arsi. ve Tic. Konunun Amerika’da 1971 yılında sunuşu gerçekleştirilmiş ve gıda uzmanları tarafından ilgi ile karşılanmıştır.

hiçbir zaman da belirli bir sektörün tüm ihtiyaçlarını karşılayacak kadar özelleşemeyecektir. maddesinin şartları. 2005’de Uluslararası Standartlar Örgütü (ISO) tarafından ISO 22000:2005 standardının gıda tedarik zincirindeki kuruluşların nasıl yorumlanması gerektiğini tarif eden bir sertifikasyon standardı olan ISO 22000:2005 yayınlanmıştır. Bu durum. perakendecilerin kendi teknik denetimlerini ve yine İngiltere'deki perakendeciler için gıda ürünleri sağlayan tedarikçilerin denetlendiği diğer 3. Standardın 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Prensiplerinin ilk oluşturulduğu andan itibaren HACCP kuralları giderek ticaret hayatının içerisine girmiştir. Ve sonucunda gıda sektörünün uzun süreden beri beklenen standardı ISO 22000:2005 yayınlandı. genel standartlar olmaları nedeniyle gıda sektörünün bu özel ihtiyacına karşı yetersiz kalışı da doğal karşılanabilir. üçüncü şahısların EN45011 akreditasyonunu kazanabileceği yönünde değişmiştir ama hala yetkinliği ve değerlendirme şartlarının uygulandığı etkinlik alanları korunmaktadır. BRC NEDİR ? BRC Global Standard-Food' un ilk baskısı. ayrı denetimler ve bazen de ayrı sertifikalar almak zorunda kalıyorlardı. sektörün aslında doğasında yer alan gıda güvenliği ve hijyen prensipleri bu standartta tam olarak kapsanmamaktadır. Gıdada da uzun süredir kısaca HACCP adı verilen ve gıda güvenliği ve hijyen beklentilerini sektöre özel ve işleyişe en uygun tarif eden prensipler kullanılmaktadır. gıdada da otomotiv sektörü benzeri bir çözümü biraz daha geç de olsa getirmiştir. taraf denetim kuruluşlarına belgelendiren gıda sektörü firmaları. Henüz tüm dünyada çok yeni olan bu standart ile sistemlerini ilk kez ISO 9001’e göre kurmak isteyen gıda işletmelerinde ISO 9001-HACCP entegre sistem yapısını oluşturma imkanı yaratacaktır. taraf denetim kuruluşlarının yürüttüğü denetimleri elemine ederek tek bir denetimde birleştirmektir. ISO 22000 standardı tüm dünyada sektörün yakın ilgisi ile karşılanmıştır ve yaygın kullanımı ile bir süre sonra zorunlu standart haline dönüşeceği de bugünden öngörülebilmektedir. gıda güvenliği ve hijyen prensiplerini içermediği için sadece ISO 9000 serisi standartlarıyla oluşturdukları bir kalite yönetim sistemi ile yetinemiyorlardı. Zira otomotivden hizmete. giderek artan ilgi ile gıda ve içecek üretici. önceleri QS9000 ve son yıllarda da ISO/TS 16949 gibi ISO 9001 temelli fakat otomotiv sektörünün ihtiyaçlarını daha fazla karşılayan standartlar geliştirilmiştir. tekstilden elektronik ve diğer sektörlere kadar çok yaygın olarak kullanılan ve artık neredeyse kullanılmayan hiçbir sektör ya da faaliyet kolu kalmayan . United Kingdom Accreditation Service (UKAS) ile çalışmıştır. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. Bilindiği üzere ISO 9000 serisi standartların her sektöre hitap eden. dünyadaki en yaygın standarttır. 3. gıda gibi özellikli sektörlerin ISO 9001’e ilaveten söz konusu sektöre özel standartların oluşmasını hızlandırmıştır. 1996' dan beri. çıkar ortaklığı olan kişilerle (paydaşlar) birlikte çok sıkı çalışılmıştır.I. çoğu kez ISO 9001 için ayrı. Ekim 1998' de yayımlanmıştır. Bu genel yapısı ve ortaya çıkartılma misyonu gereği. Fakat zaman içerisinde kalite ve gıda güvenlik sistemlerini oluşturan ve bu sistemlerini 3. HACCP için ayrı dokümantasyon. Bu problemli durum. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. Proseste açıklık ve şeffaflık sağlamak için önemli çaba harcanmış ve sistemin güvenilirliğini ve sağlamlığını ölçmek için. 2. Perakendecilik teknik çalışanları. depolayıcı ve dağıtıcısı olan işletmelerin gıda kalite ve güvencesi yaratabilme aracı halini almıştır. pek çok senedir UK Gıda Güvenliği Yasası-1990 koşulları altındaki gerekli şartları karşılayacak noktaları tanıtmak doğrultusunda. ISO 9000’in yayınından çok önceleri. iki yıllık geliştirme sürecinden sonra. Örneğin otomotiv yan sanayinde de benzer durum ortaya çıktığında. BRC'NİN AMACI 293 . uygunluk kontrolü ile ilgili olarak. tedarikçilerinin gıda güvenlik sistemlerini izlemiştir. Öyle ki başlangıcında ortaya çıkmasına özel nitelikli projeler sebep olurken. BRC. Bilindiği üzere gıda sektöründe yer alan üretici ve bunların tedarikçisi olan firmalar. hizmetten tekstile.

Biçim ve içerik açısından Standart. Müşteri ürünleri ile ilgili olan BRC Standardının bazı bölümleri genel olarak uygulanabildiği gibi. dağıtım. Bu standart tüketici ürünleri tedarik eden firmaların belgelendirilmelerinde genel bir temel sağlayarak perakendecilerin yasal yükümlülüklerini yerine getirebilmelerine ve tüketicilerin korunmasına yardımcı olur.1. ham madde alımı. geliştirme. Kimyasal ve Biyolojik ürün bulaştırma riski Tehlike ve Risk Yönetim Sistemi Ürün Dizayn/Geliştirme Personel Hijyeni Eğitim 294 . hazırlık. 4. Yıllardan beri her perakendeci bu faaliyeti kendi bünyesinde belirlediği iç Standardlara göre yapıyordu. BRC STANDARTLARI THE BRC GLOBAL STANDARD – GIDA (FOOD) Bu standarda göre değerlendirilme yapılması birçok İngiliz. çalışma sistemleri ve yetkili üçüncü tarafın prosedürleri hakkında fikir verebilecek şekilde tasarlanmıştır. İngiliz perakendecilerin sorumlu oldukları yasal hükümler tedarikçi zincirinde en iyi uygulamayı sağlamayı amaçlar ve bu nedenle üreticilerin durum tespit sistemlerinin kritik noktalarını ortaya koyan standart maddelerini kabul edeceğini varsayar. (Not: Diğer bir gıda standardı IFS (Uluslararası Gıda Standardı) Fransız ve Alman perakendeciler tarafından oluşturulmuştur: Bu konuda ki temel verilerimize inceleyebilirsiniz) BRC Denetim raporlarının hemen hemen tüm perakendeciler tarafından kabul edilmesi nedeniyle BRC standardına göre yapılmış bir sertifikasyon müşteri denetimlerinde önemli bir azalma sağlar. bazı bölümleri ürüne özel uygulanır. üretim. paketleme ve depolama alanları Personel alanları Fiziksel. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için gerekli özeni göstermek zorundadırlar. Genel Bölümler : İmalat.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Global Standard – Food' un amacı bir imalatçı organizasyonu içinde yer alan İngiliz Perakendecilerine ürün sağlamak için gerekli Gıda Güvenlik ve Kalite kriterlerini açıklamaktır. BRC – Küresel Gıda Standardı sertifikasyonu sahibi olmayı isteyen firmalar aşağıdaki kazançları sağlacaklardır: Tedarikçi taleplerine uygunluk Gıda Güvenliğinin İngiliz tedarikçileri tarafından kabulü Tedarikçi denetim sayısında azalma Ürün güvenlik ve kalitesinde gelişim Şirket değerlendirme sonuçlarının savunulmasında önemli bir bölümü oluşturur Verimli çalışmada gelişim ve rekabetçi pazar yapılanması 4. Perakendeci markalı ürünlerle ilgili yasal yükümlülükler tedarikçilerin teknik yeterliliklerinin onaylanmasını da içeren faaliyetleri kapsar. Hollandalı ve Belçikalı perakendeciler tarafından talep edilmektedir. böylece gıda güvenlik kriterleri ve takip prosedürlerinin standardizasyonu sağlanmıştır.I. BRC KÜRESEL STANDARDI – MÜŞTERİ ÜRÜNLERİ (CUSTOMER PRODUCTS) Perakendeciler müşterilerine güvenli ve yasal ürünler sunmakla yükümlüdürler. tedarikçilerin temel dayanak noktaları. Bazı örneklerde perakendecinin büro içi teknisyeni onaylama işini sürdürmekte ve başka bir örneğe göre de üçüncü taraf denetim organları perakendecinin kendi hazırlamış olduğu standardı kullanmışlardır. Bu nedenle tüm gerekli önlemleri almak ve ürün geliştirme.

Denetim iki aşamadan oluşur: Dokümantasyonun gözden geçirilmesi (HACCP çalışması ve kalite prosedürleri) ve üretim tesislerinin detaylı teftişi. süreçlerin ve personelin kontrolü (İyi Üretim Uygulamaları. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için "tüm gerekli önlemleri almak ve gerekli özeni göstermek" zorundadırlar. Bu başvuru ve verilen teknik bilgilerden yararlanılarak denetimin süresi (ve dolayısıyla maliyeti) ve sektörel yeterliliklere sahip denetçi belirlenir. BRC/IOP MATERIALS) TEKNİK STANDARDI – AMBALAJ MALZEMELERİ (PACKAGING İngiliz Perakendeciler onların perakende markalı ürün tedarikçileri ürün geliştirme. Standart gereklilikleri şunlardır: HACCP Sisteminin adaptasyonu ve uygulanması Dokümante edilmiş ve verimli çalışan bir çevre yönetim sistemi Tesis çevre standartlarının. üretim. süreçleri ve personelin kontrolü Standardın temel bölümleri şunlardır: HACCP Sistemi Çevre Yönetim Sistemi Tesis Çevre Standartları Ürün Kontrol Süreç Kontrol Personel 5. Bu standarda uygunluğun sağlanabilmesi için gıda endüstrisi (tedarikçiler) üç temel kriteri yönetim sistemlerine adapte etmelidirler: HACCP ÇYS Tesis çevresi standartlarının. ürünün. Sertifika firmanın standart kriterleri karşıladığını onaylar ve ulaşılan serfitikasyon seviyesini belirler (Temel Düzey veya Yüksek Düzey) 295 .I. denetçinin denetim sonuçlarını açıkladığı kısa bir kapanış toplantısıyla son bulur.3. günlük gıda maddeleri. BRC ve IOP (Ambalajlama Enstitüsü) bu standardı perakendecilere ve gıda üreticilerine yasal yükümlülüklerini yerine getirme hususunda yardımcı olması amacıyla hazırlamıştır. ürünün.2. GMP). Standart perakendecilere gıda ürünleri için ambalaj tedarik eden firmaların denetlenmesi için genel bir temel sağlayarak tüketicilerin korunmasını sağlamaktadır. 4. BRC KÜRESEL STANDART – GIDA (FOOD) Gıda üretim tesislerinde minimum hijyen standardının sağlanması amacıyla BRC büyük İngiliz perakendecileriyle "BRC.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 4. Denetim. Karşılaşılan uygunsuzlukların belirtildiği geçici bir rapor sunulur. İngiliz perakendecilerinin ambalajlama tedarikçileri veya perakendeci markalı ürünler sağlayan gıda üreticilerinin ambalajlama tedarikçileri güvenli gıda kullanımı için gerekli uygun ambalajlamayı yaptıklarını garanti altına alacak uygun sistem ve kontrol mekanizmalarını oluşturmakla yükümlüdürler. BRC – Küresel Gıda Standardı ürün çeşidine veya üretildiği ülkeye bakılmaksızın İngiliz perakendecilerine gıda ürünleri tedarik eden tüm tedarikçiler için tasarlanmıştır. Nihai rapor denetçi bulgularını ve firmanın faaliyet planını kapsar.Küresel Gıda Standardını" yayınladı. Bu tarihten itibaren firmanın faaliyet planını oluşturması ve uygunsuzluklarını düzeltmesi için 28 gün süre tanınır. kümes hayvanları ve yumurtalardaki zehirlenmeye yol açan bakteri. koyun ve sığır bölgelerindeki yüksek listeria (süt ürünlerinde oluşan bakteri) gibi gıdayla ilgili korkulara karşı bir reaksiyon olarak ortaya çıktı. BRC BELGELENDİRMESİ Bu konuda yetkilendirimiş bir belgelendirme kuruluşuna başvurulur. Öncelikle bu faaliyet son zamanlarda yaşanan BSE bulaşmış biftek. dağıtım. Bu kapsama uygunluk yasal bir yükümlülük olmamasına rağmen İngiliz perakendeciler tarafından şiddetle tavsiye edilmektedir.

Mühendislik. firmalar üzerine sürekli bir gözetim ve kontrol aracı görevi yüklemektedir. bilgi ve kavramları karıştırıp motivasyonlarını düşürebilir. Gıda sektörü üretici ve tedarikçisi firmaların işletmelerinde yönetim sistemlerinin entegrasyonunu oluşturulmalıdır. elektronik. Günümüzde gıda güvenlik sistemleri ve bünyesinde bulundurduğu ön koşul programları (GMP. Kontrol zaman. HACCP ve BRC standartları “Kalite” . HACCP belirlenen tehlikelerin kontrolünü geleneksel kalite kontrolundan daha sistemli şekilde yapan bir yönetim aracıdır. Bir başka ifade ile sürekli gelişme ve iyileştirme çabaları bugün standart dediğinizi bir süre sonra revize etmenizi ve aslında onun da standart olmadığı anlamını çıkartmanıza yol açabilir. bu konuların işletmede daha iyi koordine edilmesini ve çalışanlar tarafından daha çabuk kabul görmesini sağlayacaktır. HACCP proses'in kritik yerlerinde kontrolun çok iyi yapılmasını sağlar. 4. Gözetim ve kontrol ihtiyacı arttıkça da standartlar değiştirilmekte ve geliştirilmektedir. Kontrol işleminde laboratuardan çok işlem operatörleri etkilidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Denetim aralığı ne kadardır? Denetimler firmanın ürettiği ürünlerin riskine ve ulaştığı düzeye (temel veya yüksek) göre 6 ila 12 ay arasındaki periyotlarla gerçekleştirilir. Bunun yanında işletmeye tüm sistemleri ile genel bakışı yakalamak daima önemli bir hedeftir. iyi üretim teknikleri) işletmelerin kendi isteklerine bağlı olarak değil 296 . 6. Gıda sektöründe kullanılmakta olan geleneksel kalite kontrol sistemleri artık yerini HACCP(Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları) gıda güvenliği sistemlerine bırakmıştır. Ayrı sistemler kurmanın. elektrik. İşte bunun en büyük sebebi bitmez tükenmez gelişim ve iyileştirme olanaklarının varlığı ve yaşamda kalite isteğinin gücüdür. 2. ISO 9001. BRC ile entegre sistem kurma yolundaki işletmelerde kalite yönetim ve HACCP sistemlerinin belli bir olgunluğa ulaştıktan sonra mevcut kalite sistemine katılmasında yarar vardır. Dolayısıyla. 6. sıcaklık. “Hijyen ve Gıda Güvenliği” kavramlarına özel ve alışılanın dışında anlamlar vererek. Potansiyel tehlikeler hesaba alınır. Bunun yerine. Yeni dünya düzeni değişen ekonomik sınırlar gelişen teknoloji ve kalite standartları ile gıda ve içecek sektörü için ürün ve ürün işleme koşullarına yönelik yeni gereksinimler ve zorunluluklar gündeme getirmiştir. 1. Böylelikle sistemde önleyici faaliyetler de yapılabilir.I. kalite kontrol maliyetlerini düşürür. HACCP ve BRC ile ilgili işletme kurallarının ortak olarak yazıldığı prosedürler.ENTEGRASYON Standartların hayatımızı kolaylaştırdığı ve sanayi toplumuna büyük olanaklar yarattığı kuşkusuzdur. 5. inşaat. Bununla birlikte iki değişik sistem yani iki değişik kurallar zinciri. görsel muayene gibi ucuz ve hızlı parametreler ile kolayca yapılır. hem de çalışanlar seviyesinde bazı dezavantajlar getirebilir. Gündemde olan ISO 9001. Sistemleri ayrı ayrı yürütmeye çalışmak hem yönetim. Başlıca yararları aşağıdaki gibidir. yol. ulaşım alanlarındaki standartların yaygın kabulü bol ve kaliteli ürünlerin üretilmesine olanak sağlamaktadırlar. Başarısızlıkların henüz meydana gelmeden önlenmesini sağlar. haberleşme. Bunun "Standart" anlayışı ve fonksiyonu ile ne kadar "ters" bir eğilim ve uygulama olduğu ise açıktır. otomotiv. işgücünü zaman zaman boşa harcama ve gereksiz masraflara yol açma riski de vardır. 3. Her şeyden önce BRC yayınlanmadan önce iki ayrı sistem olması üst yönetimin sistemler üzerindeki kontrolünü azaltacak ve vakit kaybına neden olabilecekti. çalışanların.

müşteri ihtiyaç ve beklentilerine odaklanan ISO 9001 kalite yönetim sistemleri ile entegre gıda güvenlik sistemleri kurmalı ve sürekliliğini sağlamalıdırlar. Bu muhafaza. ÜRÜNÜN KORUNMASI ISO 9001:2000 kalite yönetim sistem standardı ürünün taşınması.1998 tarihli ve 23367 sayılı Resmi Gazetede Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı tarafından yayımlanan "Gıdaların üretimi. muhafazası ve sevkiyatı için ilgili sistemin taşıması gereken şartları 7. depolanması. Bu gereklilik ürünün proses içerinde zarar görmesini önleyecek depolama.06. ambalajlama ve sevkıyatı aşamaları için yöntem tespitini ve belirlenen bu yönetim etkin olarak kullanımı şart koşmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 zorunlu uygulama haline getirilmiştir.I.11. depolamayı ve korumayı içermelidir. ISO 9001 gibi sistem standartları tarafından istenmese dahi zaten ürün performansında gözle görülür olumsuzluklar yaratmayacağı seviyeye kadar ticari sebeplerden dolayı sağlanır Örneğin yağmurun zarar verdiği bir ürünü hiçbir üretici ya da ticaret yapan korumamazlık yapmaz.5 maddesinde şöyle açıklamaktadır: 7. Aynı zamanda risk değerlendirme tehlikelerinin gerçekçi olarak olasılığının belirlenmesi için bilgi ve tecrübe gerektir. tüketimi ve denetlenmesine dair yönetmelik" ile gıda üreten işletmeler için yasal bir zorunluluktur. çalıştıracak ve iyileştirecek personelin gıda bilimleri konusunda bilgi ve beceriye sahip kişiler arasından seçilmesi ve çok fonksiyonlu ekiplerin kurulması gereklidir. Standardın her sektöre hitap eden genel yapısından dolayı bu gerekliliğin gıda sektörü için beklentileri çoğu sektörden daha fazladır. olası tehlikeleri belirleme ve buna bağlı kayıpları engelleme gereksinimleri üzerine kurulmuştur.1997 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan "Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği". 297 .5 Ürünün Korunması Kuruluş. Bu nedenle işletmelerde gıda güvenlik sistemlerini kuracak. Ülkemizde HACCP. süt ve su ürünü işleyen firmalar için HACCP uygulamalarına öncelik vermiştir ve sistemin kurulması için öngörülen süre Haziran 2000'de dolmuştur. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. 16. ambalajlanması. dayanıklı ve sağlıklı ürünler sunma ihtiyacından yola çıkarak diyebiliriz ki gıda ve içecek üreten firmalar. Bakanlık 1998 yılında yayınladığı yönetmelik ile özellikle gıdalar içerisinde en riskli grubu oluşturan et. 7. Gıda güvenliği kavramı risk değerlendirme. Risk değerlendirme tehlike analizinin ana konusudur ve bir kontrol noktasının ne şekilde risk taşıdığını ortaya koyan bilimsel bir süreçtir. taşıma. Muhafaza. tanımlamayı.5. Fakat gıda da durum biraz daha karmaşıktır. 09. Çünkü birçok sektörde ürünün korunması. Öyle ki gıdayı korumakta başarısız olduğunuz anlarda dahi insan duyuları bu riski taşıyan gıdayı çoğu kez fark edemeyebilir. taşımayı ambalajlamayı. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir.5. Uyum için gerekli zaman oluşabilmesi amacıyla yönetmelikler değişikliklere uğratılıp bu terminler uzatılsa da mevzuat açısından bugün itibariyle çoğu işletme eksik durumdadır. Gıda sektörü için en önemli müşteri beklentisi olan güvenli.

iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir.5 Ürünün Korunması Kuruluş. Bu muhafaza. Gıda güvenliğinde istenilen hata seviyesi 0'dır. Son ürünün tamamının örneklenmesi ve test edilmesi ise uygulamada pratik değildir. Muhafaza. sıcaklık ve nem oranlarını da içeren dağıtım koşulları. Kuruluş ürünün özel karakterini koruması için gerekli işleme. koruma ve dağıtım koşullarını sağladığından emin olmalıdır. ISO 22000:2005 standardı bu durumdan dolayı gıda ve içecek sektöründe ürünün korunmasına ilişkin ISO 9001:2000 standardının gereklerine ilave olarak aşağıdakilerin de yerine getirilmesini beklemektedir. kontaminasyon(bulaşma) tehlikesi. üretim ve paketleme öncesi ve sonrası hijyen ve haşere kontrolü. Ayrıca. stok rotasyonu. paketleme materyali üzerine belirlenmiş çizimin yapılması sıcaklık ve nem oranlarını da içeren depolama koşulları. taşımayı ambalajlamayı. raf ömrü veya müşteri gereksinimleri. gıda üreticisi tüm ürünün testini gerçekleştirse bile veri toplamadan doğan hatalar ve ekipmandan ileri gelebilecek sınırlamalar gibi nedenlerle yine de tam bir koruma sağlayamayacaktır. dağıtan ya da satan bir firmadan tek bir adet kontamine olmuş (bulaşmış) gıdanın sevk edilmesi belki de o gıdayı tüketen kişinin hastalanmasına ve hatta ölmesine sebep olmaktadır. paketleme. Bu bir çeşit ürün gerçekleştirmedir ve HACCP çalışmasında göz önüne alınmalıdır. hastalık yapıcı ve hatta öldürücü olabilmektedir.5. yasal ve düzenleyici gereksinimler. depolamayı ve korumayı içermelidir. Çünkü. yapısı ve yerleşimi. Ürün koruması aynı zamanda üretim süresince oluşabilecek istem dışı bulaşmayı da göz önüne almalıdır: son ürünün kalitesine ve güvenliğine etki edebilecek 298 . Fakat. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. uygun paketleme. Dolayısıyla örnekleme usulü ile yapılan testlerle gıdanın % 100 güvenli olması sağlanamaz. Bu alanla ilgili prosedürler üretimden sonra yetersiz muamele veya depolama sonucu tehlike ile karşılaşmasını engellemelidir. dizaynı. tanımlamayı. binaların çevresi. depolama. Not: “Koruma” bir ürün içine koruyucu bir katkı ilavesi anlamını değil. Örneklemeli kalite kontrol yaklaşımında hata oranının % 0 olması sağlanamaz. Bu bağlamda dikkate alınması gereken etkenler aşağıdaki gibidir. binlerce ton gıda üreten. Bunlar: 7. çok düşük miktarlardaki kirletici dahi. paketleme sonrası depolama faaliyetlerini kapsar.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Gıdada tehlikeler çoğunlukla düzenli olarak dağılmamıştır.

a) Depolama ISO 9001:2000 standardı ürünün depodaki durumunun ve deponun şartlarının uygun aralıklarla kontrol edilmesini istemektedir. zaman sayaçları. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. ISO 22000:2005 yardımıyla oluşturulacak olan HACCP sistemi yardımıyla bu kontrollerin türü ve sıklıkları tespit edilebilir. Yukarıdaki madde içerik açısından karşılaştırmaya gerek kalmayacak kadar ISO 9001:2000’in aynı maddesindeki beklentilerden farklıdır. Bu kez soğuk zinciri oluşturan sevkiyat araçları. gıda. Sistematik hale getirilen periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. Yukarıda italic biçimde yazılı ürünün korunmasına ilişkin ISO 22000:2005 şartı en basit haliyle aşağıdaki gibi yorumlanabilir. c) Muhafaza ISO 9001:2000 standardının bu maddesi ürünün muhafazasının güvence altına alınmasını ve bozulmasını veya hasar görmesini önleyecek tedbirler alınmasını istemektedir. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 tehlikelerle karşı karşıya kalınmadığından emin olmak için proses boyunca gerekli önlem alınmalıdır. d) Sevkiyat Firma. Dolayısıyla. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. standardın bu şartına göre ürününü sevk ederken ürünün zarar görmesini veya bozulmasını engellemek için önleyici tedbirler almalı ve teslim yerine kadar ürünü korumalıdır. kasayı soğutan soğutucu ünite ve soğutucu üniteyi kumanda eden parçalar sistematik bir biçimde periyodik bakımdan geçirilmelidir. firma bakım ekibi kayıtları ya da 299 . Yani. araçlardaki kasa. ambalaj kalitesi açısından değerlendirilmeli ve tehlike analizleri sırasında ambalajlama proseslerinde tehlike ve risk olduğu tespit edilirse bu proseslerde kritik kontrol noktaları tanımlanmalıdır. ambalaj üzerindeki mikronlarla ölçülebilecek bir delik. firma bakım ekibi kayıtları ya da elektronik sistemlerde soft ortamdaki bakım kayıtları olabilir.I. ekipman ve sistemlerin periyodik bakımlarının sistematik hale getirilmesi zorunludur. Bu husus gıda güvenliğini ortadan kaldırabilmektedir. ambalajlama ve işaretleme proseslerin kontrol edilmesi şartı ürün güvenliği açısından önemli unsurların da kontrol edilmesini şart koşmaktadır. b) Ambalajlama Paketleme. kelebeklerin larvalarını ürünün içine bırakmasına ve ürünün kurtlanmasına sebep olmaktadır. Bu maddenin şartlarını yerine getirmek için bir gıda işletmesinde yapılması gereken tehlike analizlerinin yapılmasıdır. Burada özellikle soğuk hava depolarındaki makine. Bu ilave beklentiler tamamıyla gıda sektörünün özel durumundan kaynaklanmaktadır. ortaya çıkabilecek tehlikelerin önceden simüle edilmesi ve buna göre bu tehlikeleri önlemek için tedbirler alınması gerekmektedir. Ayrıca soğuk hava depolarının çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. Bu durumda ele alınacak olan taşıma araçları ve özellikle gerekliyse soğuk zincir de aynı depolama fonksiyonundakine benzer gerekliliklere sahip olmalıdır. Mesela. Tehlike analizleri ise ISO 22000:2005 sisteminin bir parçasıdır. Bu periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir.

yaygın kullanımını ve işletmelerin bu yönlü çabalarındaki kolaylığı arttırmayı sağlayacaktır. Geneva. KAYNAKLAR • • • • • BRC Food. o depoları soğutan üniteleri imal edenler ve nihayetinde soğuk zinciri oluşturan sevk araçlarını dizayn ve imal edenler ISO 22000:2005’in gereklerinin sağlanabildiği ortamlara uygun ürünleri/üretimleri ile rekabette bir adım önde olabileceklerdir. ISO 22000:2005 Menemenlioğlu.2008 International Standards Organizations. ISO 9001:2000-Quality management systems-Requirements . December 2002 International Standards Organizations.Bunların dışında aracın soğuk hava bölmesinin çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. Codex Alimentarius Food Hygiene Basic Texts.I. V Edition. Depo işleyişinden farklı olarak sevkıyatta çalışan ve araca yükleme-boşaltma yapan personel ile aracın sürücüsü ISO 9001:2000-ISO 22000:2005-BRC ve HACCP eğitimlerinden geçirilmeli ve eğitimlerin etkinliği uygun metotlar kullanılarak ölçülmelidir. Bülten. Özellikle de bugüne kadar kapsama girmeyen ve tesis imalatını gerçekleştiren depo üreticileri. kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. gıda sektörü temsilcileri üniversiteler ve sektörün diğer meslek kuruluşları ile ortaklaşa olarak bu standardı bir an önce Türk Standardı olarak yayınlaması. standardın sektördeki kabulünü. ISO 22000:2005’in ülkemizdeki karşılık standardı bu makale hazırlandığı tarih itibariyle yayınlanmamıştır. 1997 300 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 elektronik sistemlerde soft ortamda kayıtlı olanlar olabilir. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak ayarlanmalı. D. Food and Agricultural Organization of the United Nations. Mayıs 2002 World Healt Organization. zaman sayaçları. Aksi takdirde bugün için sermaye gücü belirli düzeyin üzerindeki firmalar zaten yurtdışı olanaklarını kullanarak ve yabancı belgelendirme kuruluşları ile işbirliğine girerek uluslararası rekabette yapmaları gerekeni gecikmeksizin tamamlamaktadırlar. Zaten bugün için ilk olarak ihracat ağırlıklı çalışan ve uluslararası sermayeli firmaların ISO 22000:2005 kurulum çalışmalarına başlamış olması bu eğilimin en büyük kanıtıdır. Ülkemizde resmi standart yayın kurumu olan TSE ’nin..MMO İzmir Şubesi. 8. Rome. SONUÇ ISO 9001:2000’nin gıda sektörü için yorumu olan ISO 22000:2005-BRC sadece gıda üreticileri açısından değil onlara tedarikçi olanların da bundan sonra uyması gereken kuralları açıklamaktadır. “Gıda Sektöründe ISO 9001:2000 ve HACCP Uygulamaları:ISO 15161:2001”.

248 Turan ERKAN………… 279 301 . 183 Mehmet BİLGİLİ……… 81.128... Kürşad ERSOY…… 193 H. 258 Orhan BÜYÜKALACA. 106 Kıvanç ARSLANTAŞ…. 248 Özlem ÇETİN………… 12 Safiye Nur DİRİM……. 41 Korhan ALTINKAYA… 12 M. 19 Canan CİMŞİT……. Mutlu ÖZTÜRK…… 262 Hakan SEMERCİ…………292 Hasan ACÜL…… 31 Hüseyin PEHLİVAN… 58 İ.... 19.... 220 Ahmet COŞKUN... 220 Ali KILIÇARSLAN…… 165 Alper YILMAZ………. 97 Erdoğan ŞİMŞEK…….. 5 Arif ÖZBEK…………… 128 Beşir ŞAHİN………….248 Osman KARA…………. 89 Bülent Orhan…………... 106 İsmail EKMEKÇİ…… 97 Kadir İSA …………… 58.. Bilgen ETKİN……… 205 Abdullah YILDIZ…….89 Ertaç HÜRDOĞAN… 248 Fikret PAZIR…………. 120... ÖZDİKİCİLER……. 236 İsmail EKMEKÇİ…. 46 Mohgtada MOBEDİ… 227 Mr. 236 Dilek KUMLUTAŞ……… 46 Ebru HANCIOĞLU……. 286 Tansel KOYUN..53 Mehmet ORHAN… 53 Mete ÖZŞEN…………….SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 YAZARLAR DİZİNİ A.I.. 62 Tuncay YILMAZ………. 81.... 220 H...128. 151 Şebnem TAVMAN………... 120. 128 ARİF HEPBAŞLI………. 174 O... Maurizio ZAGO… 111 N. Turhan ÇOBAN…...89 Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU. 258 Gamze GEDİZ İLDİŞ… 227 Gökhan ARSLAN……. 81. 69. 97. Güray ŞENOL…… 111 Nagihan BİLİR……… 193 Nurdil ESKİN………. HOŞÖZ……………. 62 Ali GÜNGÖR…………... Tekin ÖZTÜRK…. 5 Ender ERDOĞAN…... 62 Ahmet FERTELLİ…… 120 Ali BOLATTÜRK. Kemal ÖZTÜRK…… 262 H. 174 Gökhan GÜRLEK……. 270 Seher KUYUMCUOĞLU 286 Semra Ülkü………… 227 Serhan KÜÇÜKA……… 151 Serkan SUNU…………. 165 M.

. 81.. 205 Yusuf POLAT………….I. 89 Ziya Haktan KARADENİZ…46 302 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Veli DOĞAN……………. 270 Yunus ÇERÇİ…………. 137 Vildan KÜÇÜK……….

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 AKDENİZ SOĞUTMA 303 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 304 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 DORİN SPA 305 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 306 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 307 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 308 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 309 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 310 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 311 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 312 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 313 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 314 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 315 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful