I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR DİZİN
OTURUM I : ISI POMPALARI Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar……………………………………………… Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI 5

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları…………………………………………………………………………………........... 12 Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı………… Bülent Orhan – Ali GÜNGÖR OTURUM II : SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler… Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar………………… Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel……………… ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ - Dilek KUMLUTAŞ - Mete ÖZŞEN OTURUM III : AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım………………………. Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi………………………………………… Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi.. Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması………………………………………………………… M. Turhan ÇOBAN OTURUM IV : SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü……………………………………………………………………….. Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları, Arızaları ve Çözüm Yöntemleri……………… Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri……………… İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA OTURUM V : KONTROL, TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri……………………………………………………………………………………....... Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu.....................…………………….. Mr. Maurizio ZAGO – N. Güray ŞENOL 106 111 81 89 97 53 58 62 31 41 46 19

69

1

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
OTURUM VI: İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi… Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi………………………………. Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu…………………………………………………………… Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi…………………………………………………………..……... 151 Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA OTURUM VII: SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi……………… Ali KILIÇARSLAN – M. HOŞÖZ 165 120

128 137

Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması……………………………. 174 Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması…………………………………………………………………………………………..... 183 M. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi… Nagihan BİLİR – H. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi………………………………………………………………………………………………. A. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ OTURUM VIII: ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi…………………………………………………. Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı…………………………………………. Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi…………………………………………………………………………………………. Canan CİMŞİT – İ. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi……………………………………………. Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA OTURUM IX: GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler…………………………………………. Fikret PAZIR – O. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması…………………………………………………………. H. Mutlu ÖZTÜRK – H. Kemal ÖZTÜRK 262 258 220 227 193

205

236 248

2

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi……………………………………………………………………………………. 270 Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM OTURUM X: GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri………………………………. Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi…………………. Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler………………………………………………. Hakan SEMERCİ YAZARLAR DİZİNİ................................................................................................................................ 279 286 292

301

3

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

OTURUM I ISI POMPALARI

Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN

Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı Bülent Orhan – Prof. Dr. Ali GÜNGÖR

4

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

TOPRAK KAYNAKLI ISI POMPASI SİSTEMİ UYGULAMALARI
Ebru Hancıoğlu*, Arif Hepbaşlı** *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, İZMİR **İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Jeotermal Enerji Araştırma ve Uygulama Merkezi, İZMİR ebrukuzgunkaya@ iyte.edu.tr, arifhepbasli@ ege.edu.tr ÖZET Isı pompalı sistemler, enerji verimli sistemlerdir. Bu çalışmada, iki farklı uygulama; soğutma ve kurutma uygulamaları ele alınmıştır. Birinci uygulamada, bir hacmin toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP) ile soğutulmasının performansının incelendi. İkinci uygulama ise, TKIP’lı bir kurutma kabininde defne yapraklarının tek katmanlı kurutma işleminin ve bileşenleri ile birlikte tüm TKIP’sı sisteminin enerji analizi yapıldı. Bu sistem, İzmir/Türkiye’deki, Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde, tasarlandı, kuruldu ve test edildi. TKIP cihazı ve tüm sistem için etki katsayısı (EK) değerleri, sırasıyla, 1,63-2,88 ve 1,45-2,65 aralığında bulunurken, sistem bazında özgül nem çekme oranı 0,122 kg/kWh olarak elde edildi. Anahtar Sözcükler: Etki Katsayısı, Soğutma, Kurutma, Özgül nem çekme oranı (ÖNCO), toprak kaynaklı ısı pompası.

1. GİRİŞ Ülkemiz jeotermal enerji potansiyeli bakımından, dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Bununla beraber, potansiyelimizin çok az bir kısmı, yaklaşık olarak % 3’ü kullanılmaktadır. Ülkemizde, aynı zamanda düşük sıcaklıkta jeotermal kaynaklar da mevcuttur. Ayrıca, ülkemiz bitki çeşitliliği bakımından dünyanın sayılı birkaç ülkesi arasında yer almaktadır. Yeni teknolojilerin, kalite, enerji ve çevre konularında son düzenlemelere uymayan proseslerin yerini alması beklenmektedir. Toprak kaynaklı ısı pompaları, enerji verimli ekipmanlardır. Isı pompaları çalışma sırasında, performans katsayılarının yüksek olmasından dolayı daha az enerjiye ihtiyaç duyarlar. Dolayısıyla elde edilen enerjinin sarf edilenden daha yüksek olması ile, enerji tasarrufu sağlarlar. Bu nedenle ısı pompaları hem kullanıcıya hem de ülke ekonomisine büyük katkı sağlarlar. Kurutma, sanayide oldukça yaygın kullanılan enerji yoğun işlemlerden biridir. Çoğu sanayileşmiş ülkede, kurutmada kullanılan enerjinin payı, ülkenin sanayide tükettiği enerjinin % 7-15 arasında olup, çoğunlukla ısıl verimi % 25’den % 50’ ye kadar değişir [1,2]. Bu değerler, kurutucunun seçiminde önemli rol oynayan gıda ürününün kurutma karakteristiklerine göre farklılık göstermekte olup, kurutma işlemlerinde enerji tasarrufuna odaklanılmasının açık birer göstergesidir. Kurutma, belki de en çok enerji yoğun proseslerden biridir. Tahminler; odun ürünleri imalatında toplam enerjinin % 70’inden fazlasının, tekstil ürünleri imalatında toplam enerjinin % 50’sinin ve buğday, mısır gibi tarım ürünlerindeki toplam enerji ihtiyacının % 60’ından fazlasının kurutma prosesinde tüketildiğini göstermektedir. Bu değerler, yürütülecek olan enerji verimliliği çalışmalarının önemini açıkça göstermektedir. 1980’lerden beri, enerji fiyatlarındaki artış, kirlilik üzerine yasal düzenlemeler, çalışma koşulları ve emniyet ihtiyaçları gittikçe sıkılaşmaktadır. Bu ihtiyaçları ve enerji tüketimini karşılamak için, kurutma metotları ve kurutucu tasarımı ile ilgili yeni teknolojilerin kullanılması gerekmektedir. Isı pompalı kurutucular, kurutucudan çıkan akışkan veya gazdan, enerjinin geri alımına izin vermesinden dolayı enerjiverimli kurutma ekipmanıdır. Çok değişik ısı geri kazanım uygulamaları söz konusudur. Bu bağlamda, kurutucudan

5

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
çıkan sıcaklığın veya nemli havanın ısıl enerjisinin, dışarı atılması yerine, tekrar ısı pompasında kullanılmasıyla enerji tasarrufu sağlanmış olunur. Isı pompalı kurutucu (IPK), alışıla gelmiş sıcak havalı kurutucular ile kıyaslandığı zaman, daha yüksek enerji verimini, daha iyi kalitede tutmayı ve çevre koşullarından bağımsız olarak işletilebilmeyi sağlar. Ayrıca, enerji yoğun bir işlem olan kurutmada, iyileştirmenin yapılabilmesi için araştırma ve geliştirme çalışmaları gereklidir. Ancak, bu teknolojinin ülkemiz sanayisinde uygulaması, diğer ısı pompası sistemlerinde olduğu gibi, pek yaygın olmayıp, sınırlı sayıdadır [3]. Yukarıdaki açıklamalardan, IPK’nun hibrit bir kurutma sistemi olduğu açıkça görülmektedir. Başka bir deyişle, IPK; ısı pompası ve kurutucu olmak üzere, iki mühendislik sisteminin kombinasyonundan oluşur. Isı pompası destekli kurutmayla, düşük enerji tüketilerek, daha iyi ürün kalitesinin sağlanması için kontrol edilebilir bir kurutma ortamı (sıcaklık ve nem) sağlanır [4]. Bu çalışmada, ısı pompasının hem soğutmada hem de kurutmada kullanılan enerji verimliliği kavramları sunularak, enerji verimliliği hesaplanmıştır. 2. SİSTEM TANITIMI Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde daha önce yüksek lisans tezi kapsamında taban alanı 65 m2, ısıtma kapasitesi 3,8 kW ve soğutma kapasitesi 4,2 kW olan bir dersliğin, TKIPsı ile ısıtılması/soğutulması amaçlanmış ve toprak kaynaklı ısı pompalı bir sistem kurulmuştur. Bu konuda değişik çalışmalar yapılmıştır. Doktora tezi kapsamında bu düzeneğe bir kurutma kabini eklenerek kurutma amaçlı olarak çalıştırılması öngörülmüştür [5]. TKIP sistemin ısıtma kapasitesi 3,8 kW olduğu için TKIPK sistemi ona göre tasarlanmıştır. Ülkemizde giderek artan kurutma proseslerine ihtiyaç göz önüne alınarak, kurutma işlemlerinin yoğun enerji kullanımı ve ısı pompalarının enerji tasarrufu özellikleri birleştirilerek kurutma işlemlerinde enerji tasarrufu sağlanması amaçlanmaktadır Toprak kaynaklı ısı pompalı kurutma sistemi, üç üniteden oluşmaktadır: (a) ısı pompası devresi, (b) toprak ısı değiştiricisi devresi ve (c) kurutma kabini. Sistemin şematik gösterimi Şekil 1’de ve gösterilmiştir. (a) Isı pompası devresi: İki adet plakalı ısı değiştiricisi, dört yollu vana, selenoid vana ve kılcal borudan oluşmaktadır. Soğutucu akışkan olarak R-22’nin kullanıldığı sistemde, ölçüm yapmak amacıyla, kompresörün emme ve basma hattına birer manometre konulmuştur. (b) Toprak ısı değiştirici devresi: Toprak altına düşey olarak yerleştirilen 50 m derinliğinde, U-şeklinde 32 mm çapında polietilen borudan oluşmaktadır. Antifiriz-su karışımı (salamura)nın sirkülasyonu için bir pompa, genleşme tankı, hava alma ve emniyet ventilinden oluşmaktadır. Ölçüm amacıyla; bir adet rotametre, ısı değiştiricisine giren ve çıkan suyun sıcaklıklarını ölçmek için 2 adet termometre bulunmaktadır. (c) Kurutucu devresi ve fan-coil devresi: Kabin 1 m x 1 m x m ebatlarındadır. 0.5 x 1 m ebatlarında 18 tepsi bulunmaktadır. Yoğuşturucu ve fan kurutma kanalı içine yerleştirilmiştir. Yerleştirilen yoğuşturucu hava soğutmalı tiptir ve çalışma akışkanı olarak R-22 ve hava kullanmaktadır. Egsoz havası dışarı atılmayıp tekrar sisteme kurutma kanalı vasıtasıyla geri gönderilmekte ve böylece ısıdan geri kazanım sağlanmaktadır. Nem ölçer ve sıcaklık ölçerler giriş ve çıkış havalarını ölçmek amacıyla kanalın giriş ve çıkışlarına yerleştirilmiştir. Hava debisi orifizmetre ile ölçülmektedir. (d) Fan-coil devresi: İki adet fan-coil ve sirkülasyon pompasından oluşmuştur. Devrede dolaşan suyun sıcaklığının tespiti için pompanın giriş ve çıkışına birer termometre konulmuştur.

6

sürekli-akış olduğu varsayılarak hesaplanmıştır.I. ω9 T6 T7. İZMİR T8*. hü.1 Isı pompasının performansının değerlendirilmesi 7 . sistemin kütle ve enerji denklikleri hem ısı pompası hem de kurutma fırınına ve soğutma için uygulanarak iki kademede incelenmiştir.ISI POMPASI Yoğuşturucu T2. Genişleme Valfi T3. ısı çıktısını ve enerji verimliliklerini bulmak için kullanılmaktadır. PERFORMANS DEĞERLENDİRME Kütle ve enerji denklikleri. P1 FAN-COİL ÜNİTESİ T4. ω8* KURUTUCU Eksoz Havası T8. Sürekli-hal. sü . 9-12 EKİM 2008. Sistemde ısı pompası ana sistem olmakta soğutma ve kurutma uygulaması. ω8 BuharlaştırıcıYoğuşturucu Buharlaştırıcı. 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. P2 W Kompresö r a c Ürün mü. 3. P4 T5 T9. Tü. Sistemin şematik gösterimi[5]. Isı pompası dört yolu vana ile sistem çalışması soğutma ve ısıtma olarak ayarlanmaktadır. P3 Dört-yollu vana Buharlaştırı cı- d T1. ω7 Taze H b TOPRAK ISI DEĞİŞTİRİCİSİ Şekil 1.

9-12 EKİM 2008. Buharlaştırı cıGenleşme Vanası Yoğuşturuc u- Kompres ör W Şekil 2. giren enerji terimlerini çıkan enerji terimlerine eşitleyerek yazılır. sırasıyla aşağıda gösterilmiştir: EK IP & & Q yoğ veya Qbuh = & W komp (5) veya elektrik girişi terimi yerine.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. dört yollu vana ile sistem çalışması ayarlanmaktadır. net iş çıktı akımıdır. & & ∑ m giren = ∑ mçikan (1) & şeklindedir.I. Enerji dengesi Genel enerji dengesi.elek (6) 8 . EK IP = & & Q yoğ veya Qbuh & W komp . net ısı giriş akımı ve W = Wnet . Burada. Şekil 2’de verilmiştir. m kütlesel debidir. Isı pompalı sistemin şematik gösterimi Kütle dengesi Genel kütle dengesi. daha açık bir şekilde de yazılabilir: & & & & Q + ∑ m giren h giren = W + ∑ mçikan hçikan (3) & & & & & & & & Burada. İZMİR Toprak kaynaklı ısı pompasının şematik gösterimi.çikti = W giren − Wçikan . Enerji dengesi eşitliği. & & m sa ( h giren − hçikan ) = m s ( h giren − hçikan ) (4) IP ünitesinin ( EK IP ) ve tüm IP sisteminin ( EK sis ) enerji-bazlı verimliliği. Q = Qnet . aşağıdaki gibi gösterilebilir: & & ∑ Qgiren = ∑ Qçikan (2) Genel enerji dengesi.giren = Q giren _ Qçikan . Soğutma ve kurutma uygulamasına göre sistem.

elek η pompa . & & W komp . 9-12 EKİM 2008.elek = W komp /( η komp .elek + W pompa . İZMİR ve soğutma istemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W (7) pompa veya elektriksel terimlerle EK sis = & Wkomp .elek Kurutma sistemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W pompa & + W fan veya elektriksel terimlerle.I. 3. Tablo 1. 4. İncelenen ısı pompasının EK ve ÖNÇO değerleri Tanım Soğutma EK IP 4.elek + W fan . (9) EK sis = & Q yoğ & & & Wkomp .elek (10) verilmektedir. m s .71 Sistem 3.elek (14) & Burada.mek ) olmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.12 ÖNÇO (kg sb/hm2) - 9 .elek η fan .2 Kurutucunun performansının değerlendirilmesi ÖNÇO = & ms & & Wısıtıcı .elek = W pompa /( η pompa .elek + W fan . BULGULAR VE TARTIŞMA Toprak kaynaklı ısı pompası siteminin iki uygulaması için soğutma ve kurutma olarak iki bölümde incelemiş ve EK ve ÖNÇO değerleri.elek & Q yoğ & +W (8) pompa .elek η komp .elek = W fan /( η fan .mek ) & & W pompa . ÖNÇO değeri bu çalışmada iki farklı kurutucu tipinin maydanozun kurutulması sırasındaki performanslarını kıyaslama amacıyla kullanılmıştır.mek ) ve (11) (12) (13) & & W fan . bir saatte alınan suyun miktarıdır (kg). Burada. Tablo 1’ de özetlenmiştir.

Avrupa da ve Amerika da çok yaygın olarak kullanılan toprak kaynaklı ısı pompalarına. toprak kaynaklı ısı pompalarının SEK’sı 3' ün üzerindedir. enerji yoğun sistemlerdir ve ısı pompalı hibrit sistemlerin kullanılması ile enerji tasarrufu sağlanmaktadır. kondenser basıncını düşürmek.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Evaporasyon sıcaklığı 2 oC sağlanarak fan-coil devresine yaklaşık 8 oC su gönderilmiştir. bu verimlilik bir ısı pompası için uygun değerdir.71 ve 3. ülkemizde de gereken önem verilmelidir. ısı kaynağı olarak. Elde edilen ana sonuçlar aşağıda özetlenmiştir: a) TKIP soğutma ünitesi için. Bu çalışmada dış sıcaklık 36 oC iken 50 m deki toprak sıcaklığı 28 oC civarında ölçülmüştür. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri.88 1. İlk maliyetin pahalı olmasına rağmen. kızgın buhar soğutucusuz ise 2. ısı pompalarında kullanılmasını cazip hale getirmiştir. Eşitlik (7) ve (8) kullanılarak. 15 oC ölçülmüştür. Bu manada hedefe ulaşılmıştır.88 ve 1.6 ila 2. 2. TKIP kurutma istemi için. iki farklı ısı pompası sistemi uygulaması verilmiştir. Eldeki imkanlar ölçüsünde deney düzeneği için 50 m sondaj yapılarak.122 bulunmuştur. 470 m’dir. Bu çerçevede. SONUÇ Bu çalışmada.39 2. Fan-coil'de hava üfleme sıcaklığı. Bu çalışmada elde edilen sonuçlardan görüleceği gibi. EK değerleri. Kurutma için ÖNÇO değeri 0. Bu değer daha önce yapılan denemelerle literatürde verilen değerle aynı. 2. İZMİR elek Kurutma elek 3. Toprak altına bıraktığımız prob ısı değiştiricisi borusuna hemen bitişik bırakıldığından yüksek değer okunmuştur. İzmir şartlarında toprak ısı değiştiricisinde iyi bir verim elde edilmiştir.4 W/m). 36 oC 'ye göre daha iyi bir sıcaklık olduğundan toprak kaynaklı ısı pompaları daha verimli çalışmaktadır. Elde edilen ısının atılmasında 25 oC.12 olarak bulunurken.65 1. 3. kızgın buhar soğutuculu ile yaklaşık 3.88 ve 1. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri. Bunun en büyük nedeni toprak altında sıcaklığın mevsimlere göre çok fazla değişkenlik göstermemesidir. “Sanayi-Üniversite İşbirliği” kurulmalı ve bu teknolojinin ülkemizde yaygınlaşması sağlanmalıdır. Hesaplanan ÖNÇO değeri 0. Kurutma sistemleri. sırasıyla. sırasıyla 2. yani. Sistem yeterince çalıştırıldığında oda sıcaklığı hedeflenen 21 oC 'ye düşürülmüştür. sisteme kızgın buhar soğutucusu konulmuştur. teorik analiz yapılmış ve deneysel veriye dayalı olarak ele alınan sistemlerin performansı değerlendirilmiştir. Bu sonuçla her bir metreye 84.12 bulunmuştur. temiz bir enerji kaynağı olması ve yıl boyunca toprak sıcaklığının sabit kalması.I. 10 .63 bulunmuştur. Eşitlik (5) ve (6) kullanılarak. sırasıyla 2. ön görülen toprak ısı değiştiricisi boyu. Isı pompalı sistemler ile desteklenmelidir. kızgın buhar soğutuculu ve kızgın buhar soğutucusuz olarak incelendiğinde. Bu bağlamda.45 olarak bulunurken. Sistemin verimliliği.8 arasındadır. Normal şartlarda bu derinlikte toprak sıcaklığı 15 ila 25 oC arasındadır. sırasıyla 4.39 ve 2. sırasıyla. Soğutma için hesaplanan bu değerler ısıtmada daha yüksek çıkacaktır.12 2.45 0. Havadan havaya ısı pompalarında soğutma için etki katsayısı 2. 5. Soğutma mevsimi için.63 bulunmuştur. sırasıyla. gerek maliyetlerin düşürülmesi gerekse etki katsayısının arttırılması konusunda. Sistemi kızgın buhar soğutucusu devreye alınmadan test edilmiş ve toprak ısı değiştiricinin net kapasitesi tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu sıcaklık yukarı çıktıkça bu sıcaklık düşmektedir. IP ünitenin EK değerleri.1.45 olarak bulunurken. Sistemde yeterli toprak ısı değiştirici boru boyu ile COP yaklaşık 3 olup.122 bulunmuştur. IP ünitenin EK değerleri. kış şartı için 106 m ve yaz şartı için ise. Dolayısıyla. c) Toprağın. toprak ısı değiştiricisine gitmesi gereken enerjiyi atmak dolayısıyla evaparasyon basıncını düşürmek için. b) TKIP kurutma sistemi için.1 olarak tespit edilmiştir. IP ünitenin EK değerleri. 1800 kg/h debide 2 oC lik bir sıcaklık farkı elde edilmiştir. 9-12 EKİM 2008.4 W ısı enerjisi toprağa atılmıştır (84. 100 m’lik toprak ısı değiştiricisi dikey olarak gömülmüştür.0455880 Hesaplanan soğutma ve ısıtma kapasitesine göre.65 ve 1.65 ve 1.63 2. bir çoğundan da daha yüksektir.

Isı Pompalı Kurutucularla Emisyonların Azaltılması. [2] Chua K. 1998. Chou S. yazarlar tarafından da başka yerde yapıldığı gibi.. 235250. 9-12 EKİM 2008. 6. KAYNAKLAR [1] Dincer. [5] Hancıoğlu E. 1998. Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü Doktora tezi. 2001. 16(1-2). 2000. Heat and Mass Transfer. ekserji ve eksergoekonomik analizlerinin de yapılması önerilmektedir. İZMİR d) Sistemin performansının değerlendirilmesinde.S. Temiz Enerji Sempozyumu Bildiriler Kitabı. 11 .. 2006. ve Hepbaşlı A.A.. Cilt: II. [4] Prasertsan S. salt enerji analizi yerine. Mujumdar A.C.J. Moisture transfer analysis during drying of slab woods. 721-731. 121-128.K ve Ho J. Drying Technology. Güneş enerjisi destekli toprak kaynaklı (jeotermal) ısı pompalı bir kurutucunun enerji ve ekserji analizi. 34:317-320.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hawlader M. I.N.I. Heat Pump Drying of Agricultural Materials... [3] Akın A. and Saen-saby P. Food Research International. Sayı: 34. III. Batch Drying of Banana Pieces-effect of Stepwise Change in Drying Air Temperature on Drying Kinetics and Product Colour.

25m2 hamam yerden ısıtmasının ve 2 Adet 18 ton su kapasiteli sağlık havuzunun termal suyu 2 adet 17kW ortalama kapasiteli sudan suya ısı pompası ile ısıtılmaktadır. Yerden doğal olarak çıkan termal su otel çevresindeki doğal havuzlarda birikmekte ve kullanılmaktadır. Bu çalışmada yer kaynaklı ısı pompalarıyla düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakların kullanımı incelenmektedir. Isı kaynağı olarak toprak.İstanbul altinkaya@isimas. ihtiyaç olan ısıyı bir kaynağı (doğal gaz. yaşanılan ortamın soğutulması istendiğinde içerideki ısıyı daha soğuk olan kaynağa (ısıl kuyuya) taşır.Ş-Isı Makineleri San. Bu proje Muğla’ nın Dalaman ilçesinde bulunan bir termal otelde uygulanmış ve iki yıl süreyle incelenerek çalışma değerleri kayıt altına alınmıştır. Bu sistemde verim kaynak sıcaklığı ile doğru orantılıdır.com. Isımas A. GİRİŞ Yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) bundan yaklaşık 10 yıl önce ülkemizde HVAC sektörüne girdi. düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakla ısı pompası kullanımı alternatif yakıt olan LPG’ ye göre %87. Kaynak sıcaklığı yaklaşık olarak 270C-300C aralığındadır.tr.tr ÖZET Yer kaynaklı ısı pompalarının verimi kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır. Anahtar Kelimeler: Düşük Sıcaklık Jeotermal Kaynak.Ş’ de 2003 yılından beri WaterFurnace (USA) marka ısı pompalarıyla sektörde yer almaktadır. ozlemcetin@isimas.Ş. Bu verimin asıl nedeni. kömür v. uygulanmış bir projemize ait bazı bilgiler verilmektedir. 2. UYGULAMASI TAMAMLANMIŞ ISITMA SİSTEMİ GENEL TARİFİ Uygulama yapılan bina termal sağlık merkezi olarak kullanılan Therme Maris otelidir. 89 otel odası ve villalara sahip otelde. 9-12 EKİM 2008. Tic.com. Jeotermal kaynak kullanılması ile elde edilecek işletme maliyetleri karı LPG’ ye göre yaklaşık %70-%80 arasında iken soğutmada split klimaya göre %40 karlıdır.5 işletme tasarrufu sağlamıştır.. Sistem. 12 . Bu çalışmamızda düşük sıcaklıklı jeotermal kaynağın yer kaynaklı ısı pompasına kaynaklık ettiği ısıtma uygulamalardan birine örnek vermek amacıyla.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. deniz. A. Bilindiği gibi yer kaynaklı ısı pompası birçok kaynağı kullanarak ısıtma ve soğutma yapabilen sistemlerdir.b) harcayarak değil hali hazırda bir yerde bulunan ısı kaynağını ihtiyaç duyulan yere taşımasıdır. Isı Pompası 1. İZMİR DÜŞÜK SICAKLIKLI JEOTERMAL KAYNAKLARIN YER KAYNAKLI ISI POMPALARINDA ISITMADA VE SOĞUTMADA KULLANIMI VE UYGULAMALARI Korhan Altınkaya. Sistem konvansiyonel sistemlere göre daha yüksek verim ile çalışabilmektedir. Otel Muğla’ nın Dalaman ilçesi sınırlarında bulunmaktadır. Özlem Çetin ISIMAS A. Bu durumda da ısıl kuyunun soğukluğu sistem verimini belirler.I. Sistem enerjiyi sadece bir kaynaktaki enerjiyi taşımak için kullandığından dolayı işletme maliyetlerinde tasarrufludur. Isıtma durumunda bir ısı pompasının 27 0C jeotermal kaynak suyu sıcaklığında nasıl çalıştığı ve ilk yatırımını ne kadar zamanda karşıladığı uygulanmış bir proje üzerinde incelenerek ortaya çıkarılmıştır. Buna göre. İşletme maliyetlerindeki farkın diğer yakıtlara göre oldukça büyük olması sistemi cazip kılan en önemli etken olmuştur. Ayrıca aynı otel için yapılmış jeotermal kaynak ile soğutma çalışması da irdelenmiştir. göl veya yeraltı suyu kullanıldığı gibi yeraltı jeotermal sularda kaynak olarak kullanılabilir. Isı pompasının piyasaya ilk girişinde her yeni konuda olduğu gibi bir direnç oluşmuş bu direnç artan örnek uygulamalarla ortadan nispeten kalkmıştır. ve Taah.

yine kullanım suyu olarak kullanılacak düşük sıcaklıklı yeraltı suyu (jeotermal su) ısıtılmaktadır. Havuz içerisinde ısınmadan dolayı oluşan tortuyu temizlemek için her günün sonunda havuz suyu boşaltılmakta ve yeniden doldurularak ısıtılmaktadır.6 COP’ de çalışmaktadır. Kaynak suyu aşırı mineralli olduğu için ısıtılma durumunda aşırı tortulaşma meydana gelmektedir. Şekil 2. Bu sebepten dolayı ısıtma için kaynak suyu direk olarak cihaz içerisinde dolaştırılmamakta. Therme Maris SPA & Termal Otel – Dalaman Sistem yukarıdaki açıklamadan da görüldüğü gibi verimini öncelikle kaynaktan sağlamaktadır. yük tarafında ise istenen sıcaklığın 450C olmasından dolayı ısı pompası ısıtmada ortalama 5. Bu incelemede anlatılan uygulamada da kaynak olarak düşük sıcaklıklı yeraltı (jeotermal su ) suyu kullanılarak. Kaynak tarafı sıcaklığı 270C. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz.5. Sağda Isıtılan Sağlık Havuzları Yük tarafı tesisatı suyun fiziksel özelliklerinden dolayı kapalı devre olarak tatlı su ile yapılmıştır. İZMİR Şekil 1. Bu kaynak proje yerine göre faklılık gösterebilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. havuzlar yerden ve duvardan ısıtma boruları ile ısıtılmaktadır.I. 13 . 9-12 EKİM 2008.

Pompa olarak plastik pompaların kullanılması daha uygun olabilmektedir fakat uygulama yapıldığı yıllarda plastik pompalar konusunda düzgün teknik değerlere ulaşılamadığı için bu yol seçilmiştir. (Bkz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bunun yanında suyun özelliğinden dolayı pompaların gövdeleri ve çarkları paslanmaz seçilmiştir. Titanyum Plakalı Eşanjör ve Tesisatı 3. Termal kaynaktan gelen 270C sıcaklığındaki termal su. Jeotermal Kaynak ile Isıtma Sağlayan Isı Pompaları. ISITMADA ISI POMPASI KAYNAK TARAFI Bu uygulama bir açık sistem uygulamasıdır. Sistemin Tesisat Şeması Kaynak tarafı bir plakalı ısı değiştiricisi ile kaynak suyundan ayrılmaktadır. Devre soğuk olduğu için eşanjör içinde herhangi bir tortulaşma sorunu yaşanmamıştır. ısısını ısı pompası soğutma devresinden gelen suya vererek ısı değiştiricisinden çıkmakta daha sonra termal kaynak havuzuna bırakılmaktadır.I. Bu kaynak sıcaklığında. Bu yüzden kaynak tarafı sirkülasyon pompaları daha küçük basma yüksekliğine sahip pompalardır ve buna bağlı olarak daha az elektrik harcamaktadırlar. 17kW nominal ısıtma kapasitesi değerine sahip ısı pompası yaklaşık 26kW ısıtma kapasitesinde çalışmaktadır. İZMİR EKW17 Filtre EKW17 M T M T M T M T FS T M FS M T M T M T T M M T M T T M HAMAM T M FS HAVUZ 1 HAVUZ 2 T M Şekil 3. Şekil. Belli dönemlerde pompaların çarkları temizlenip değiştirilmektedir. Isı değiştiricisi içerisinde suyun sıcaklığından başka hiçbir fiziksel ya da kimyasal özelliği değişmemektedir. 9-12 EKİM 2008. Şekil 4.3-Sistemin Tesisat Şeması) Kapalı sistem uygulamalarından farklı olarak kaynak içerisine döşenen polietilen borular yoktur. Tümüyle titanyum olan bir pompa kullanılması durumda ilk yatırım maliyeti çok fazla yükseleceği için ucuz ve kolay bulunabilir paslanmaz pompa kullanılması ve birkaç yılda bir çarkının ve gövdesinin yenilenmesi müşteri tarafından 14 . Termal suyun aşırı agresif olmasından dolayı ısı değiştiricisi olarak titanyum eşanjör kullanılmıştır.

İZMİR tercih edilmiştir. Her ne kadar sirkülasyon pompasında tüketilen elektrik miktarı artacak olsa da sistem daha sorunsuz ve masrafsız olarak çalışacaktır. (Bkz. 5. Şekil. 4. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz. Bu da yaklaşık olarak %87.5 COP’ de çalışan ısı pompası ve kaynak tarafı sirkülasyon pompası 12 ay 365 gün ortalama günlük 14 saat çalışma ile bir yıl boyunca 6. Sağda-Kullanılıp Geri Boşaltılan Koy Kaynak tarafından alınan ısı. Sistem kendini ilk kurulum maliyetine göre yaklaşık 6 ay gibi kısa bir sürede geri ödemiştir. Sağlık havuzu ortalama 380C’dir ve cihaz bu sıcaklığı elde etmek için 2 yıldır sorunsuz bir şekilde ortalama olarak günde 14 saat çalışmaktadır. Hamamda ısıtma zemin altına. Havuz içerisindeki su günlük olarak değiştirilmektedir. Bu yüzden bu yöntem kullanılmamıştır. 9-12 EKİM 2008. gece kapalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 15 .128$’ lık yakıt tükettiği kayıtlardan elde edilmiştir. Bu değerlere göre. Bu sayılan avantajlardan dolayı sistemin ilk yatırım maliyeti kapalı sisteme göre çok daha az olmuştur.5’ lik bir tasarruf yüzdesi demektir. ISI POMPASI YÜK TARAFI Şekil 5. kaynak tarafında boş alana ihtiyaç duyulmaması ve sistemin daha basit olmasıdır.856$ tasarruf etmiştir.272$ tüketmektedir. Açık sistemin kapalı sisteme göre diğer avantajları ise kaynak içerisine döşenen boruların maliyetinden tasarruf edilmesi. sağlık havuzlarındaki sıcak su ise havuz tabanına ve duvarlarına döşenen yerden ısıtma boruları ile yapılmaktadır. ALTERNATİF YAKITLA KARŞILAŞTIRILMASI Bu sayılan ısıtma ihtiyaçlar için daha önce bir LPG kazanı kullanılmaktaydı.720 kcal/h’ lik ısıtma kapasitesi ile 5. Kaynak tarafının açık sistem değil de kapalı sistem yani polietilen borularla yapılması bu pompa masrafını ortadan kaldıracaktır. Otel bakım onarımı tarafından daha önce kullanılan LPG sisteminin ve yeni kurulan ısı pompası sisteminin tüketimleri izlenerek kayıt altına alınmıştır. Isı pompaları gece suyu ısıtmakta gündüz ısı kayıplarını karşılamaktadır. Buna karşın eski LPG sistemi aynı değerler için 50. Yük tarafı kapalı bir çevrim olarak tasarlanmıştır. Karşılaştırmanın düzgün olabilmesi için LPG tüketimi kıyaslamanın yapıldığı günkü fiyatıyla değerlendirilmiştir.3-Sistemin Tesisat Şeması) Havuz ve hamam gündüz saatlerinde açık. ortalama 44. Bu durumda sistem bir yılsonunda 43.I. Sağlık havuzlarındaki suyun ısıtılması ve hamamın ısıtılması bu sıcak su ile sağlanmaktadır. Fakat otelde kaynak olarak kullanılan termal kaynak havuzları aynı zamanda müşterilere havuz olarak da hizmet verdikleri için kapalı sistem boruları görüntü olarak sorun teşkil edecektir. ısı pompasında kompresörde sıkıştırılarak yük tarafına 550C sıcak su olarak verilmektedir.

6. İşletim Maliyetleri Tablosu Bakım giderleri hesaplanacak olursa. Bu çalışmada verilen tüketim değerleri sistemin 2 yıllık çalışması boyunca izlenerek ortalaması alınmış tüketim değerleridir. Cihaz oteldeki ısıtma ve soğutma ihtiyaçlarını karşılayarak en yüksek çalışma saatlerine çıkmaktadır ve böylece yukarıdaki tasarruf miktarları hesaplanmıştır. Sisteme ait işletim maliyetleri aşağıdaki gibidir.93 0.186 198. Bu tasarruf miktarının en yüksek seviyede tutulması için dış hava algılayıcısına bağlı küçük bir otomasyon kurulması gerekmektedir. kullanım sıcak suyunun ve kapalı havuzun LPG ile ısıtılmasının yanı sıra otel odalarının chiller ile soğutulmasına alternatif olacak ısı pompası sistemi kurulması tasarlanmıştır. Bu sayılan bakım giderleri edilen tasarrufun yanında çok küçük kalmaktadır.98305 1.80 0.120 YTL 29.69000 2.865 149.002 69.380 YTL 38.54000 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.92 Isıtma Enerjisi 148. Havuz.78 Kcal/h 148.883 YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg 16 .968 223. Bu sistemde ayrıca ısıtmanın yanı sıra soğutmada da faydalı olacaklardır.78 Kcal/h 148.463 YTL Maliyet * (Yıl) 98.84 0.78 Kcal/h Maliyet (saat) 19.I.80 0. Bu araştırma sonunda otel odalarının. kaynak tarafı plakalı ısı değiştirici temizliği.127 YTL 13. Otelin olduğu bölge düşünüldüğünde yaz aylarında hava sıcaklığının kaynak havuz sıcaklığından daha yüksek olduğu dönemlerde ısı pompası chiller cihazı yerine soğutma ihtiyacını karşılayabilir ve sistem daha fazla tasarruf etmiş olabilir. ısı değiştiricisinin 5-6 yılda bir değiştirilmesi. JEOTERMAL KAYNAK İLE SOĞUTMA Sağlık havuzlarının ısıtılması daha önceki bölümlerde anlatıldığı şekilde 17kW nominal kapasiteli iki adet ısı pompası ile 27°C’ deki jeotermal kaynak suyu açık sistem olarak kullanılarak gerçekleştirilmiştir.78 Kcal/h 148. Sistemin ısıtması ve performansı geçen yıllar içerisinde incelenmiş ve ısı pompası ile otel içerisinde sağlanabilecek diğer faydalar araştırılmaya başlanmıştır.78 Kcal/h 148. ISITMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Yakıt Cinsi Fuel Oil No:6 Kalorifer Yakıtı Motorin Doğal Gaz LPG Dökmegaz Birim Fiyat 0.003 YTL 43.64000 Yakıt Isıl Değeri 9562 Kcal/Kg 9875 Kcal/Kg 10256 Kcal/Kg 8250 Kcal/Kg 11100 Kcal/Kg Verim 0. boyler veya otel ısıtması için LPG’ ye göre %84 karlı olan jeotermal kaynak sistemi soğutmada da chillere göre %40 karlıdır. 9-12 EKİM 2008. kaynak tarafı filtreleri bakımı haricinde bir cihaz bakımı söz konusu değildir. İZMİR Şekil 6.49724 0.

99 Isıtma Enerjisi 3.08 Kcal/h 3.80 0. Pomp.2 YTL ** Yakıt alt ısıl değerleri ve birim fiyatları Aralık -2007 tarihli Tesisat Dergisi' nden alınmıştır.478 Tasarruf miktarında kaynak olarak kullanılan suyun 270C olmasının büyük bir etkisi vardır.44 Kcal/h 3.12094 0.65 0.00000 Birim Fiat YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh COP 860 Kcal/Kwh 860 Kcal/Kwh 3. Bu durumda cihazlar soğutmada konvansiyonel sistemlerden daha yüksek bir verimde çalışabileceklerdir. (Yük) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Toplam: * :12ay :365 gün :17 Saat 0. Pomp. Bu durumda COP kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır. Tamamlanan ısıtma uygulamasında kaynak olan jeotermal sıcak su ısı pompasına 5.776 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.489 YTL 3.530 YTL 54. 7.32203 0. Bu da bize gösteriyor ki nispeten düşük sıcaklıkta olan termal kaynakların da ısıtma için verimli olarak kullanılması birçok diğer yakıtın kullanılmasından ciddi şekilde daha tasarrufludur.12094 COP 2.5 COP gibi yüksek bir verim sağlamıştır. SONUÇLAR 110.78 Kcal/h 95. her türlü ısıl kaynağı kullanarak düşük işletme maliyetleriyle karşılayabilmektedir.506 0. 17 . Düşük sıcaklık jeotermal kaynaklar uygun sıcaklıklarda soğutma için de daha verimli olarak çalışabilmektedirler. uzunca bir süre termal kaynak sıcaklığı olan 270C’ den daha yüksek bir değerdedir. Yer kaynaklı ısı pompası ısıtma.78 Kcal/h 148. 9-12 EKİM 2008.46 Kcal/h 10.489 YTL 2. Dalaman yaz şartlarında hava sıcaklığı.47 YTL 33. Burada anlatılan örneği ele alacak olursak.256 YTL 73.5 Kcal/Kg Kcal/Kg Kcal/Kwh 0.718 21.527 0.99 148.12094 0. İZMİR İthal Sibirya Kömür Yerli Linyit Kömürü Elektrik SPLIT KLİMA Kazan+Chiller Toplam: 0.46 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 0.527 5.28900 0.78 Kcal/h 95.I.28 5. (Kaynak) 0.12094 YTL/Kwh 860 Kcal/Kwh 0.12094 YTL/Kg 7000 YTL/Kg 4640 YTL/Kwh 860 YTL/Kwh 2.099 Sirk. var olan bir kaynaktan alınmakta ayrı bir yakıt yakılarak karşılanmamaktadır.370 YTL 12.000 YTL 28.12094 0.78 Kcal/h 148. Ayrıca bilindiği gibi ısı pompasının çift yönlü çalışma özelliğinden dolayı ısıtma için yapılan yatırımla soğutmada elde etmek mümkündür.44 Kcal/h 3. Pomp.44 Kcal/h 148.5 Soğutma Enerjisi 110.80 3.134 YTL 109.12094 0. Bunların ekonomimize kazandırılması için ısı pompalarının uygun bir aracı olabileceği görülmüştür. Uygulanan projeden de görüldüğü gibi yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) birçok değişik ısı kaynağından değişik çözümlerle yararlanabilmektedir. (Kaynak) Sirk.964 YTL 513 4.12094 YTL/Kwh (EKW130) 4. Sonuçta suyu ısıtmak için gereken enerji.216 211.524 - Çalışma Saati Soğutma için 2730 Çalışma Saati SOĞUTMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Birim Fiyat 0.192 YTL 6.10 Sirk.08 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 6. Ayrıca kaynağın kendiliğinden yeryüzüne çıkıyor olmasından dolayı açık sistemin en basit ve ucuz şekliyle uygulanabilir olması ilk yatırım maliyetini çok aşağılara çekmiş ve sistemin kendisini 6 ay gibi kısa bir sürede amorti etmesini sağlamıştır.99 YKIP Toplam: * : 6ay :180 gün:7 saat saat 1$=1.99 0.502 SPLIT KLİMA YTL/Kwh YKIP Isıtma 0. Bu şekilde düşük sıcaklık jeotermal kaynaklarına ülkemizde sıkça rastlanmaktadır.449 14.65 0. soğutma ve kullanım sıcak suyu ihtiyaçlarını.489 YTL 2.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Closed – Loop / Ground . KAYNAKLAR [1] International Ground Source Heat Pump Association (IGSHPA).Source Heat Pump Systems. İZMİR 8. Yer Kaynaklı Isı Pompası Uygulamaları 18 .Oklahoma University [2] ISIMAS A.Ş.I. .

tr ÖZET Bu çalışmada. geleneksel elektrikli su ısıtıcıları ve gazlı termosifonlar termodinamik verimlilik limitlerine yaklaşmışlardır. Elektrik veya gaz kullanarak ısının yaratılması yerine ısı pompaları ile bir kaynaktan ısıyı taşıyarak su ısıtmak. bir ev için yapılan toplam enerji harcamalarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır. Bu çalışma ile aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı termodinamik analizi ve tasarımı yapılarak bir ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi yapılmıştır ve tasarım sonucu üretilen ürünle ilgili performans deneyleri gerçekleştirilmiştir. elektrik enerjisi tüketiminde yapılan küçük orandaki tasarrufların.edu. üretim maliyetlerinde ve elektrik enerjisi elde etmek için tüketilen kaynak miktarında önemli oranda azalma sağlayacaktır. enerji tüketiminin azalmasını sağlayacaktır.com. Isı pompaları. Su Isıtıcısı. Prof. su ısıtma amacıyla kullanılması verimli çözümler sunabilmektedir. sistemin performansının beklenen 19 . ali. Elektrik enerjisinin tüketici sayısının fazla olması ve yaygın olarak kullanılması nedeniyle.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dr. Bununla birlikte. Ayrıca. Elde edilen sonuçlara göre. verimlilik değerlerini daha önce yapılan çalışmalar ile ortaya koymuştur. Geliştirilen aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi için değişik şartlarda uygulama yapılması ile veriler elde edilmiş ve sistemin yeterliliği değerlendirilmiştir. geleneksel sistemlere göre 2 veya 3 kat daha verimli olabilmektedir [1]. Ali GÜNGÖR Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü.gungor@ege. Isı pompalarının gelişen teknolojisi ile birlikte ısı pompalı su ısıtıcılarının elektrikli su ısıtıcılara göre enerji verimliliği önemli ölçüde arttırılmış ve elektrikli su ısıtıcılar ile aynı karakteristik özellikte tasarlanarak montaj zorlukları aşılmıştır. Sistemin bileşen seçimleri yapılarak bir prototip tasarlanmıştır. Bu yüzden. sistem prototipi yapılarak. İZMİR AİLE TİPİ HAVA KAYNAKLI ISI POMPALI SU ISITICISI TERMODİNAMİK ANALİZİ VE TASARIMI Bülent ORHAN. Sıcak su ihtiyacı günümüz modern yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. ısı pompalı su ısıtıcıları (IPSI). Böylece. Ancak. Diğer yandan. bu konuda sınırlı sayıda çalışma yapılmıştır. bu tür ısı pompalı su ısıtıcılarının yapılabilirliği gösterilmiştir. Günümüzün ileri üretim teknolojisi ile birlikte güvenirliliği ve pratikliği oldukça geliştirilmiştir. Bu önem. Bir miktar enerji girişi ile ısı pompaları. Ayrıca sistemin kapasite limitleri ve su ısıtma performansı kontrol edilerek deneysel olarak belirlenmiştir. su ısıtıcıların verimliliğinin artırılması. Sistemin çevrim prensipleri incelenip teorik analizi yapıldıktan sonra 80 litrelik su hacmi için tasarım koşulları belirlenmiştir.GİRİŞ Elektrik enerjisinin verimli kullanımı günümüzde oldukça önem kazanmıştır. hem ekonomik açıdan hem de doğal kaynakların israf edilmeden tüketimi açısından gittikçe artmaktadır. ısı pompalarının. sıcak su üretimi için harcanan enerjinin azaltılmasını sağlayabilecek alternatif bir yöntem olan ısı pompası kullanarak sıcak su üretme tekniği incelenmiştir. 9-12 EKİM 2008. Anahtar Kelimeler: Isı Pompası. düşük sıcaklık bölgesindeki ısı enerjisini yüksek sıcaklık bölgesine aktarır.I. Prototipin güvenilirlik ve verimlilik durumu değerlendirilerek sistemin yararlılığı incelenmiştir. ülkemizdeki çoğu bölge için kullanımının oldukça avantajlı olacağının öngörülmesine rağmen ısı pompalı su ısıtıcılarının ülkemizde ticari üretimi çok az olmakla birlikte. Öncelikle. Sıcak Su Üretimi 1. İzmir-Bornova bulentorhan2000@superposta. Belirlenen sonuçlarla. ısı pompalı su ısıtıcıları için daha önceden yapılan tasarımlar incelenmiş ve kısa bilgiler verilmiştir. Su ısıtmak için kullanılan enerji. ısı pompası ile sıcak su üretim işleminin verimliliği ve kullanım süresi boyunca ortaya çıkacak değerlerin uygunluğu bulunmuştur. doğal veya yapay ısı kaynaklarından aldığı ısıyı bir yapıya veya uygulamaya transfer edebilir.

temel olarak hava kaynaklı ısı pompalarının çalışma prensibine sahiptir. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı (COPIP) değerinin 3 olması durumunda. düşük oranda enerji girişi ile bu akışı ters yönde gerçekleştirebilir. hava kaynaklı ısı pompası sistemi ve sıcak su tankıdır (Şekil 1). Isı pompalarında tasarımı etkileyen önemli unsurlardan biri sistemin enerji kaynağıdır.5 değerinde COP vermiştir. yüksek hacimde sıcak su çekimi sırasında geri ısınmanın yetersiz olması ve kompresörün çalışırken gürültü yapması olarak düşünülebilir [2]. Buharlaştırıcı aracılığıyla havadan çekilen ısı. doğası gereği yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru yayılır. Isı pompalarının aynı anda soğutma ve su ısıtma amacıyla kullanılabilmesi için bir evin hava iklimlendirmesi ve sıcak su üretimi üzerinde iki yıl boyunca yapılan çalışmalar sonucunda. hava kaynaklı sistemlerin diğerlerine göre basit tasarımda yapılabilmesidir. Yeni Zelanda’da bir eve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı kurularak gerçekleştirilen deneyler sonucunda. Benzer şekilde.I. yüksek ilk fiyat. Bununla birlikte. 9-12 EKİM 2008. diğer ısıtıcıların daha kolay montaj edilebilmesi. Isı pompaları. binaların hava soğutmasını sağlamak için hava iklimlendirme cihazları olmadan sadece IPSI sistemlerinin kullanılabileceği söylenmiştir [6]. yıllık enerji tüketiminde bir elektrikli su ısıtıcı kullanımına göre % 50 ila % 58 arasında tasarruf sağlandığı hesaplanmış ve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısının elektrik tüketimini azalttığı ortaya konulmuştur [3]. harcanan ek ilk maliyetin geri kazanım süresinin. yoğuşturucuda çevrim akışkanının yoğuşması ile suya verilir ve böylece sıcak su elde edilmiş olur. Şekil 1. Isı pompalı su ısıtıcısı kullanılarak değişik test şartlarında yapılan araştırmalar sonucunda ortaya konulan alan değerlendirme raporları. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılar. Isı pompalı su ısıtıcısı temel bileşenleri 20 . ISI POMPALI SU ISITICISI TASARIMLARI Isı pompalarının su ısıtma uygulamalarında kullanımı 1950’li yıllarda keşfedilmeye başlanmıştır. ısı pompalarında en yaygın kullanılan enerji kaynağı çevre havasıdır. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılarının ana bileşenleri. Isı pompalı su ısıtıcılarının geniş tabanda kabul edilmesi durumunda elektrik enerjisi tüketiminde önemli azalma olacağı Amerikan Enerji Dairesi tarafından fark edilmiş ve ilgili çalışmalar 1980 yılından sonra tekrar yoğunlaşmaya başlamış ve bu konuda birçok araştırma yapılmıştır. evsel uygulamalara göre geniş aralıkta değişerek 3 ila 20 sene arasında olduğu belirtilmiştir [8]. sistem üzerine bir miktar iş yapılarak. Fonksiyonel olan bu sistem üzerinde estetik tasarım çalışmaları ile endüstriyel ürün haline getirilebileceği de belirlenmiştir 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ısı pompalarının hava soğutma ve sıcak su üretiminde aynı anda kullanılması ile önemli oranda enerji tasarrufunun olacağı gösterilmiştir [7]. Bunun nedeni. Enerji kaynağı olarak su. ısı pompalı su ısıtıcısı kullanımı ile enerji kazanım oranının %40-%70 arasında olabileceğini göstermiştir. toplum tarafından yüksek oranda kabul görerek kullanımı yaygınlaşmamıştır. Isı. Ancak. elektrikli su ısıtıcısına göre enerji tüketiminin 3’te 2 oranında azalacağı belirtilmiştir [4]. Diğer bir çalışmada ise. hava kaynaklı su ısıtıcılarının performansının ortam hava sıcaklığı ve havanın nemine bağlı olduğu gösterilmiş ve hava kaynaklı su ısıtıcısının COPIP değerinin buharlaştırıcıdan geçen havanın kuru olması durumda yaklaşık % 5 oranında düşeceği savunulmuştur [5]. Bu yıllarda yapılan çalışmalar ile ısı pompalı su ısıtıcıları elektrikli su ısıtıcılara göre daha yüksek verimlilik sağladığının ortaya konulmasına rağmen. Isı pompaları. bir kaynaktan ısı çekilip bunun başka bir kaynağa aktarılması esasına göre çalışır. toprak ve ortam havası kullanılabilir. Bu çalışmada. Hawaii’de kurulan büyük ölçekli ısı pompalı su ısıtıcısı test ederek incelenmiş ve sistem yaklaşık olarak 2. Bu yetersiz kabulün nedenleri olarak. İZMİR düzeylerde olduğu belirlenmiştir.

Tank. Buharlaştırıcının yüksekliği 330 mm. Isı pompalı su ısıtıcısı prototipi temel şeması Suyu depolamak ve ısıtmak için 80 litre hacimde krom saçtan yapılmış yalıtımlı ısı tankı kullanılmıştır. filtre kurutucu. İZMİR 3. Şekil 3. suya batırılmış yoğuşturucu. Şekil 2.I. Tank içerisine uygun yerleşim için 45 santimetre uzunluğunda 30 sargılı iki parça halinde birleştirilerek tank içerisine batırılmıştır (Şekil 3). Bu tabla üzerine ısı pompası sistemi kurulumu yapılmıştır. Yoğuşturucu için yivli boru kullanılması ile ısı transfer yüzeyi arttırılmıştır. uzunluğu 415 mm ve genişliği 120 mm’dir. DENEY SİSTEMİNİN TANITIMI Kurulan ısı pompalı su ısıtıcısı çevrimi Şekil 2‘de görüldüğü gibi kompresör. 3/8’’ çapında. Sistemde kullanılan helisel kıvrılmış yoğuşturucu Sistemde.5 m2 ve nominal soğutma kapasitesi 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ısı transfer yüzeyi 4. iç yüzeyi yivli bakır boru yoğuşturucu olarak kullanılmak üzere tankın içine batırılmıştır. 9-12 EKİM 2008. Diğer bileşenler elektrik kontrol elemanları. Böylece düz boruya göre daha kısa uzunluğa sahip boru kullanılabilmiştir. Helisel olarak kıvrılmış 17 metre uzunluğunda. toplayıcı depo ve yüksek alçak basınç otomatlarıdır. altındaki metal ayaklar üzerinde durabilmektedir ve üzerine 60x52 cm boyutlarında tabla yerleştirilmiştir. gözetleme camı.9 kW olan Friterm TT75 tipi standart hava soğutmalı kondenser. paralel olan bakır boru hattı seri hale dönüştürülerek sistemde buharlaştırıcı olarak kullanılmıştır. termostatik genleşme valfi ve buharlaştırıcı olmak üzere 4 ana bileşenden oluşmaktadır. 70 W gücündeki fan kullanılarak 21 .

R-134a çevrim akışkanı ile şarj edilerek çalıştırılmıştır. sistemin harcadığı elektrik enerjisi değerleri ölçümleri yapılmıştır. ve R-404a soğutma gazlarını kullanan -30 °C ve +10 °C arasındaki sınır içinde bulunan buharlaşma ısılarında çalışan soğutma sistemlerine takılmak üzere tasarlanmıştır. çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı termostatik genleşme valfi ile sezilmektedir. 9-12 EKİM 2008. Su ısıtma performansını ölçmek için su giriş ve çıkış sıcaklıkları. Kompresörden çıkan kızgın buhar çevrim akışkanı yoğuşturucuda ısısını vererek yoğuşturucu çıkışında bulunan toplayıcı depoda toplanır (Şekil 5).5°C yoğuşma sıcaklığı için 1569 Watt kompresör kapasitesi vardır.I. su sıcaklık değişimleri. R-502. tek silindirli hermetik tip L’Unite Hermetique CAJ 4461 Y model kompresör kullanılmıştır. Kompresör emme ve basma hatlarında bulunan manometreler ile yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ölçülmektedir. Sistemde kullanılan buharlaştırıcı ve fan Genleşme valfi olarak buharlaştırıcı girişinde termostatik genleşme valfi kullanılan sistemde. buharlaştırıcı üzerindeki ısıl yüke bağlı olarak çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlığı sabit bir değerde kalacak şekilde çevrim akışkanı debisini ayarlamaktadır. Isı pompası sisteminin performansını belirlemek üzere buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki basınçlar ölçülmüştür. Şekil 4. Deneysel çalışmada beş adımdan oluşan performans deneyi yapılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. akıtılan sıcak su debisi. Sistemde kullanılan kompresör ve toplayıcı depo Tasarlanan prototip. +7. Kompresör ve fan tarafından harcanan elektrik tüketim miktarını ölçmek için dijital sayaç sisteme bağlanmıştır. Şekil 5. Termostatik genleşme valfi. Depo içindeki su sıcaklığını ölçmek için 65 cm uzunluğundaki deponun alt yüzeyinden 15 cm ve 30 cm yükseklikte mekanik termometre kulpları ve 45 cm yüksekliğinde termostat görevi de gören dijital termometre kulpu. R-12. R-22. basit etkili. 4. DENEY SONUÇLARI Tasarımı ve kurulumu yapılan aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı için laboratuar ortamında yapılan çalışmalar ile sistemin uygun çalışma performansı elde edilmiştir.2 °C buharlaşma ve 54. Akıtılan sıcak su debisini ölçmek için debimetre kullanılmıştır. depo içine girinti yapan ucu kapalı boru içerisine konulan yağa batırılmıştır. Sistemde ½ HP. Sistemin enerji tüketimini ve su ısıtma yeterliliğini 22 . R-134a. İZMİR düşük basınçta buharlaştırıcıya giriş yapan sıvı-buhar karışımındaki çevrim akışkanının dış yüzeyden geçirilen hava akımından ısı çekerek kızgın buhar haline dönüşmesi sağlanmaktadır (Şekil 4).

Son akıtma süresinde alınan verilerden kullanma sıcak suyu için bir performans katsayısı ( COPIP ) belirlenir. referans su sıcaklığı ( Tref (oC)) Eşitlik 3’e göre hesaplanır. Bu akıtma sırasında birinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) ölçülür. ikinci kez depo hacminin yarısı kadar sıcak su akıtılır. COPIP = Qak & Wıs − Wbek ⋅ t ıs (2) & Eşitlik (2)’de. tanktaki termostat tarafından bir tam (açma-kapama) çevrimini kapsamalıdır. Wbek bekleme etkin giriş gücüdür (kW). başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa gelmesiyle termostatın ısı pompasını ilk defa devreden çıkarmasına kadar geçen sürenin ölçülmesi ile yapılır. Kullanma sıcak su akıtma debisi ( q ak (m3/s)). Isıtma periyodu ( t ıs ). 5) Tek akıtmada. Bu akıtmaya. 24 saatlik bir bekleme çalışmasından sonra.5 ⋅ Vdepo (m3)) kadar sıcak su doğrudan akıtılmaya başlanır. Son boşaltma periyodu için suyun boşaltılması ve yeniden ısınma süresi ölçülür. Sıcak suyun akıtılması sonucunda soğuyan suyun ısınmasına. 4) Bekleme giriş gücünün belirlenmesi. sistem & çalışmaya bırakılır. fazla miktarda su hacminin akıtılmasına karşılık gelen. 2) Sıcak suyu ısıtma performans katsayısının belirlenmesi. Akıtılan su enerjisi ( Qak (kJ)). birkaç tam çevrim yapacak şekilde. İZMİR ölçmek amacı ile sistem üzerinde Türk Standartları Enstitüsü EN 255-3’te tarif edilen performans deneyi uygulanmıştır. referans su sıcaklığı deneyi başlatılır. 1) Isıtma periyodu. tanktaki termostatın ilk 23 . Performans deneyleri. Isıtma periyodundan sonra sıcak su depo hacminin yarısı ( 0. Q ak = (1) ∫ρ 0 t ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt Eşitlik (1)’de. 9-12 EKİM 2008. Tanktaki termostat. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan sıcak su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi. son yarım tank hacminin akıtılmasını izleyen yeniden ısıtma periyodundan sonra kompresörü ilk defa devreye soktuğunda. 2 1 Tref 1 2 Tort + Tort = 2 (3) Referans su sıcaklığı deneyi sonrası sistemden sıcak su almaksızın.I. Bu ortalama sıcaklık ve maksimum kullanılabilir sıcak su deneyinde ölçülen ikinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) kullanılarak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu süre içinde tüketilen elektrik enerjisi girdisi ( Wıs (kWh)) ölçülür. 3) Referans su sıcaklığının belirlenmesi. Bu. sistemin bekleme giriş gücünün ( Wbek (kW)) belirlenmesine hazırlık için dengeleme periyodudur. Eşitlik 1’e göre hesaplanır. depolanan suyun. oC). Yeniden ısıtma enerji girdisi ( Wıs (kJ)) son akıtma periyodunda belirlenir. ısı pompası devreden çıkıncaya kadar izin verilir. aşağıda belirtilen beş temel adımdan meydana gelir [10]. ρ ak (kg/m3) debimetredeki sıcak suyun yoğunluğu ve C Psu (kJ/kg. Isı pompasının kapanmasından sonra. Isı pompası yeniden devreden çıkıncaya kadar suyu ısıtmasına izin verilir. Bu dengeleme periyodu 24 saatten az olmamalı ve en azından. akıtılan su sıcaklığı ( Tak ) ile gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel ) aralığında sabit basınçta suyun ortalama özgül ısısıdır. su sıcaklığı ( Tak (°C)) 40 °C'nin altına düşünceye kadar devam edilir. Performans deney metodu sıcak su hazırlamak amacı ile kullanılan ısı pompalarının verimliliğini tespit etmek için uygulanır.

İZMİR kapatmasıyla. Sistem 1 saat 26 dakika 8 saniyede. COPIP = Qsu WT (8) Qsu (kJ) depo içindeki suyun.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ortam hava sıcaklığının 20 oC ve nem oranın %55 olduğu kapalı ortam bir odada yapılmıştır. 24 . sistemin tükettiği elektrik enerjisi girdisi deney süresince ölçülmüştür. Qsu = m su ⋅ Δhsu Eşitlik (9)’da. ilk başlangıç sıcaklığından termostatın kapandığı son sıcaklığa ulaşmak için ihtiyaç duyduğu enerjidir. Bu süre içinde 1. sistemden ortama olan ısı transferi ihmal edilirse Eşitlik 8 kullanılabilir. 9-12 EKİM 2008. su sıcaklığının çok düşük olduğu değere ulaşana kadar sıcak suyun sürekli olarak akıtılmasına başlanır. Depo içinde 80 litre su bulunduğundan belirtilen özgül hacim için su kütlesi 80 kg olacaktır (Çengel. depo içindeki suyun başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa ısıtılması arasındaki süreyi kapsar. Sistemin performans deneyi.1 Su ısıtma periyodu (7) Su ısıtma periyodu. Q maks = t maks ∫ρ 0 ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt (5) Tek bir akıtmada kullanılabilir maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks (lt)) Eşitlik 6’ya göre belirlenir. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıkları.5 MPa (5 bar) basınç değerlerine karşılık gelen değerler olarak alınırsa Eşitlik 7 bulunur [10]. 21 oC ortalama sıcaklığında bulunan suyu 51.7 oC ortalama sıcaklığa ısıtmıştır. W & Wbek = bek tbek (4) Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarı. Depo suyu sıcaklık değişimi.I. Maksimum sıcak su enerji miktarı ( Qmaks (kJ)) Eşitlik 5’e göre belirlenir. 1996). termostatın ilk kapatmasına kadar devam eder ve en az bir tam açma-kapama çevrimini kapsar. Oda sıcaklığına yakın sıcaklıklarda suyun özgül hacmi 0. Eşitlik 9 ile ihtiyaç duyulan enerji değeri bulunabilir. Bunun için.042 kWh elektrik enerjisi tüketmiştir. Vmaks = 34. Bu periyot. Bu ölçmelerden bekleme etkin giriş gücü Eşitlik 4’e göre ölçülür.001 m3/kg alınabilir. minimum diğer bir 24 saatlik periyottan sonra. Bekleme süresi ( t bek ) ve enerji girdisi ( Wbek (kWh)) belirlenir. (9) m su (kg) depo içindeki su kütlesi ve Δhsu (kJ/kg) sıcaklık aralığındaki entalpi farkıdır. bir defada akıtılacak sıcak su miktarının ölçülmesi ile belirlenir. Vmaks = Qmaks ρ s ⋅ C psu ⋅ 25 (6) ρs ve C psu değerleri 0.73 ⋅ Qmaks 4. bekleme güç girişinin belirlenmesine başlanır. Isı pompası ısıtma tesir katsayısını bulmak için. Akıtma debisi ( q ak (m3/s)).

sistemin soğutma etkisi sıcak aylar için bina içi soğutmaya bir fayda unsuru olarak düşünülürse. güç değişimi Şekil 9’da verilmiştir. sistemin performans katsayısı çok daha yüksek çıkacaktır.I.50 3. Sistemin su ısıtma periyodu süresince ısı pompası ısıtma tesir katsayısı Eşitlik 8 kullanılarak 2.2 kJ enerji harcamıştır.7 oC çıkarmak için sistemin yoğuşturucudan suya aktardığı enerji.79 olarak hesaplanabilir. çalışma esnasında ısı pompası ısıtma tesir katsayısı değişimi Şekil 7’de.00 0. Sistem bu süre içinde fan ve kompresörde toplam 1.50 1. ısı pompası tarafından soğutulan hava soğutma yükünü azaltacağından.74 olarak hesaplanır. COPıs + soğ = Qsu + Qbuh WT (10) 21 oC sıcaklıktaki 80 kg suyu 51.00 1.00 2. Sistemin su ısıtma performansı Şekil 6’da. enerji değişimi Şekil 8’de.00 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 7 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu COPIP değişimi 25 . İZMİR Bunun yanında.50 COPIP 2.042 kWh yani 3751. Bununla birlikte. 9-12 EKİM 2008. sistemin hem soğutma hem de su ısıtma modunda çalıştığı düşünülürse sistemin COPıs + soğ değeri Eşitlik 10 kullanılarak hesaplanabilir. DEPO SUYU ORTALAMA SICAKLIĞI BUHARLAŞTIRICI SICAKLIĞI YOĞUŞTURUCU SICAKLIĞI 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 0 10 20 30 41 51 63 ZAMAN (DAKİKA) 69 80 T(OC) Şekil 6 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma performansı ISI POMPASI PERFORMANS KATSAYISI 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Eşitlik 10 kullanılarak sistemin COPıs + soğ değeri 4. belirtilen sıcaklıklardaki entalpi farklarını bulunarak 10263.2 kJ olarak hesaplanır.50 0. Sistemin yoğuşturucuya verdiği enerjinin % 25’lik kısmının ½ HP kompresörden geldiği kabul edilirse buharlaştırıcı çalışma süresince havadan yaklaşık 7697 kJ ısı çekecektir.

Su tankının yarım hacminin akıtılması (40 litre) ve tekrar ısıtılmasını içeren deneyin toplam süresi 1 saat 4 dakika 8 saniye olarak ölçülmüştür. 9-12 EKİM 2008. Bekleme giriş gücünü belirlenmesi deneyi yapılarak sistemin bekleme etkin enerji tüketimi 24 saat 8 dakika 24 saniye sonunda 1. Bununla birlikte.I.665 kWh yani 2394 kJ elektrik enerjisi kullanılmıştır. suyun özgül hacmi 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.509 kWh olarak ölçülmüştür.5 kJ hesaplanmıştır. Sıkıştırılamayan madde için sabit basınçta ve sabit hacimde özgül ısılar eşittir. Tank içindeki su sıkıştırılamayan madde sayılabilir. depo yarım hacmi akıtma 26 .2 Kullanma sıcak suyu akışında performans katsayısı tespiti 80 lt hacimdeki tank hacminin yarısının akıtılması ile elde edilecek verilerle ısı pompalı su ısıtıcısının ısıtma tesir katsayısı hesaplanır. Eşitlik 1 kullanılarak depodan akıtılan 40 litre suyun enerjisi 6053.134 kJ/(kg.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilebilir [11]. Depo hacminin yarısının akıtılmasından sonra ısı pompası soğuyan suyu tekrar ısıtmak için 0. Suyun özgül ısısı 4. Böylece.oC) alınabilir. İZMİR HARCANAN ENERJİ SUYA VERİLEN ENERJİ 12000 10000 8000 Q (kJ) 6000 4000 2000 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 8 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu enerji değişimi HARCANAN GÜÇ SUYA VERİLEN GÜÇ 3000 2500 2000 GÜÇ (W) 1500 1000 500 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 9 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu güç değişimi 4.

kabul edilen ve hesaplanan değerler ile Eşitlik 2 kullanılarak sistemin ısı pompası etkinlik katsayısı 2.8 oC olarak bulunur.63 48. 4.066 kWh yani 236. Temel Sonuçlar Isıtma periyodunda performans katsayısı ( COPIP ) Kullanma sıcak su akışında performans katsayısı ( COPIP ) Tek akıtmada maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks ) Isıtma süresi ( t ıs ) Isıtma enerji girdisi ( Wıs ) Bekleme giriş gücü ( Pbek ) 2. Ölçülen. İZMİR deneyi periyodunda ısı tankından 0. Maksimum sıcak su akıtma deneyi için referans su sıcaklığı 30.134 kJ/(kg.042 kWh 62.4 Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi Suyun özgül ısısı 4.2 o C bulunmuştur.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilirse Eşitlik 5 kullanılarak maksimum sıcak su hacmi 48.5 Temel sonuçlar Sistem üzerinde yapılan performans deneyi sonucu ölçülen ve hesaplanan temel sonuçlar Tablo 1’de ve depo içindeki suyun performans deneyi süresince gerçekleşen sıcaklık değişimi Şekil 10’da verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.74 2.3 Referans su sıcaklığının belirlenmesi Performans deneyinde tarif edilen deney uygulanarak referans su sıcaklığının hesaplanması için ihtiyaç duyulan ortalama sıcaklığın birincisi 41.I.oC) ve özgül hacminin 0.7 litre olarak bulunur. 9-12 EKİM 2008.63 olarak hesaplanmıştır. Tablo 1.4 oC olarak bulunmuştur.5 W Şekil 10 Isı pompalı su ısıtıcısı performans deneyi sıcaklık değişimi 27 .2 oC ikinci ortalama su sıcaklık değeri ile Eşitlik 3 kullanılarak referans su sıcaklığı 35.7 litre 1 saat 16 dk 8 sn 1.3 kJ enerji ortama verilmiş olur. 4. Maksimum hacim deneyinde bulunan 30. 4.

C.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Enhancing the impact of heat pump water heater in the south african commercial sector.H.P. onların yerine ısı pompalı su ısıtıcıları kullanılması enerji tasarrufu açısından uygun olacaktır.A.. bu sıcaklıklara ulaşmak için ısı pompasına destek olarak elektrikli direnç elemanı sisteme eklenebilir. ulusal bilgi birikimleriyle ülkemizde de tasarlanılabilir. Yurt dışında üretimleri gerçekleştirilen ısı pompalı su ısıtıcısı sistemleri.A. J.J.. ısı pompası performans katsayısı 4. soğutma ve ortam nem alma özelliklerinin de kullanılması uygulamanın ekonomik değerini oldukça arttırır. soğutma ihtiyacının olduğu yerlerde sistem kullanılırsa çok daha verimli sonuçlar ortaya çıkacaktır. Heating/Piping/Air Conditioning.5 değerinin üzerinde olacaktır. Ancak. Heat pump water heating Systems.. Su ısıtmanın yanında. Bu yüzden. 9:77-89p [4] Rosseau. G. 25:51-70p [5] Meyer. ancak sistem limitlerinin zorlandığı ve performans değerlerin düştüğü göz önüne alınarak daha üst sıcaklıklara ulaşmak için sistem çalıştırılmamıştır. and Zogg R. fosil yakıtlarının çevreye verdiği zararların dikkat çekici boyutlara ulaşması.. Elektrikli su ısıtıcıların verimliliği ısı pompalı su ısıtıcılarına göre oldukça düşük olmasından dolayı. Teagan W. Energy Research. uzun ve düzenli sıcak su ihtiyacı olan yerlerde kullanılması veya sıcak su üretebilme kapasitesinden daha büyük su tanklarının sisteme bağlanması ile uygun bir durum sağlanabilir.P. özellikle gereksinim duyulan küçük kapasitelerde (50-100 litre) ekonomik olarak üretmeleri gerekmektedir. 14(2):44-50p [6] Lyod. Bunun için.. Bunun yanında. and Carrington. sistemin verimli çalışmasıyla elde edilecek düşük enerji maliyeti ile kurulum için harcanan ek maliyetin geri kazanılabilmesi için ısı pompalı su ısıtıcısı kullanım süresinin uzun olması gerekmektedir. 1993. Bununla birlikte. G. moteller.. Isı pompalı su ısıtıcılarının. 2000. SONUÇ Bu çalışmada hava kaynaklı ısı pompası kullanılarak su ısıtma tekniği incelenmiştir. Assessment of a heat pump water heater.S. Commercial Heat Pump Water Heaters. and Greyvenstein. United States Patent Documents. elektrik ve fosil yakıt fiyatları artışı nedeniyle 1980’li yıllardan itibaren önem verilerek incelenmeye başlanmıştır. 1995. ASHRAE Transactions. Nowicki B. J. Yapılan tasarım sonucu ortaya konulan prototip ile yapılan deneylerde. İZMİR 5. 2000. 1985.. 12p [3] Anderson. Isı pompalı su ısıtıcısı üniteleri çalışma prensipleri ve tasarımları ilk olarak 1950’li yıllarda ortaya konulmasına rağmen. Üretici firmaların konuya eğilmeleri ve enerji etkin su ısıtma sistemlerinden olan ısı pompaları teknolojisini kullanarak. Isı pompalı su ısıtıcıların verimli sistemler olduğunun ortaya konulmasına rağmen kurulum maliyetlerinin diğer sistemlere göre genelde daha yüksek olmasından dolayı toplum tarafından genel kabul görmesi açısından sıkıntılar ortaya çıkabilir. aynı zamanda düşük kapasite ve daha ekonomik ısı pompalı su ısıtıcısı tasarımı anlamında da değerlendirilebilir. United States of America. KAYNAKLAR [1] Oak Ridge National Laboratory. 23p [2] Dieckman J. ısı pompalarının su ısıtma amaçlı kullanılması durumunda oldukça verimli sonuçlar ortaya çıkacağını göstermektedir. Ancak. Field monitoring of a variable speed integrated heat pump water-heating appliance. sistemin bina içinde yaratacağı soğutma etkisi sıcak aylar için bir fayda unsuru olarak düşünülürse. Heat Transfer Engineering. Büyük tank hacmi ile ısı pompalı su ısıtıcısının sürekli çalışması sağlanabilir. sistemin ekonomik olarak işlemesi ve ilk maliyet geri kazanım süresinin azalması için kurulum yapılacak bölge. Influence of height above sea level on the COP of air source heat pumps used for water heating. Böylece. Uzun çalışma yükü. okullar ve çoklu ailelerin kaldığı apartmanlar ısı pompalı su ısıtıcılarının kullanımının uygun olacağı binalardır [9]... Heat Pump Water Heater and Storage Assembly. bina ve tasarımın uygun şekilde belirlenmesine dikkat edilmelidir.P. Ancak.P. Ülkemizde de büyük kapasiteli (300 litre) ısı pompalı su ısıtıcıların üretimleri bazı firmalar tarafından gerçekleştirilmektedir.I.G and Greyvenstein. United States of America. 9-12 EKİM 2008. 101(2):101-115p 28 . A.. hastaneler. Isı pompalı su ısıtıcısı ile yapılan deneylerde sistemin 65 oC depo üst sıcaklığına kadar sıcak su ısıtılabilmiş.T. 8394p [7] Faney. Bradford. sıcaklığın çok düştüğü durumlarda ısı pompası verimliliği de düştüğünden hem ısıtma hem de soğutma modlarında çalışan sistemler için özel tasarım yapılması gerekmektedir. 1983. P.5 değerinin üzerinde çıkmıştır. A. su ısıtma işlemi ile birlikte hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı tarafından sağlanan ortam havası soğutma etkisinin kullanılabilmesi en iyi uygulama olarak değerlendirilebilir. Energy.G. bulaşıkhaneler. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı 2. oteller. restoranlar. R. 1999. Department of Energy. Bu durum. elektrikli direnç elemanının sık devreye girmesi durumunda verim de o ölçüde düşer. elektrikli ısıtıcılarda 90 oC’ye kadar termostat ayarlarının olduğu düşünülürse. Ticari ve aile tipi uygulamalar için çamaşırhaneler.

Özellikleri ve İşaretlenmesi. Boles. İZMİR [8] Pacific Northwest Laboratory. Residential Heat Pump Water Heaters. 865s 29 . 2005. United States of America.A.. Prototype Design. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik. 1999. (Çev. Literatür Yayıncılık. 16s [11] Çengel. Department of Energy. 24p [9] California Energy Commision.I. Testing and Analysis. United States of America. M. 1995. Derbentli).A.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. T. 9-12 EKİM 2008. Ankara. Y. 79p [10] Türk Standartları Enstitüsü. TS EN 255-3 Sıcak Kullanma Suyu Hazırlama Ünitelerinin Deneyleri. 1996.

Dilek KUMLUTAŞ .I. 9-12 EKİM 2008.Mete ÖZŞEN 30 . İZMİR OTURUM II SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel Ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

) and urges manufacturers to develop high performance. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır. 9-12 EKİM 2008. 2. proses soğutma vb. şoklama. yukarıda belirtilen tasarım verileri ve istenen ek özelliklerin bilinmesi sureti ile kendi üretim tekniklerine uygun olarak kondenser tasarımı ve üretimi yapabilir. 31 .1 Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi Soğutucu akışkan yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklığı genel uygulamalarda hava giriş sıcaklığının 6 oC–20 oC üzerinde olacak şekilde düşünülmektedir. Takip eden sayfalarda kondenserlerin enerji verimliliğine etki eden veri ve kriterler açıklanmıştır. industrial and commercial cooling applications. energy efficiency affects design of chillers (and its equipment such as condensers. and long life products. süper market. This paper is intended to provide information on the factors that affects energy efficiency of finned air cooled condensers used on chillers. Bildirimizde hava soğutmalı kondenserlerde enerji verimliliğini arttırıcı uygulamalar hakkında detaylı ve karşılaştırmalı bilgiler -bu alanda uygulanan en son standartlar ışığında. compressors etc. Bir kondenserin ihtiyaç duyulan performansı verimli bir biçimde uzun vadeli gösterebilmesi için dikkat edilmesi gereken temel tasarım veri ve kriterleri vardır.aktarılacak olup. endüstriyel soğutma. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. İstenen Kondenser Kapasitesi Kullanılacak Soğutucu Akışkan Cinsi Ortam Giriş Havası Kuru Termometre Sıcaklığı Tasarım Kondenzasyon ve Evaporasyon Sıcaklıkları İstenen Akışkan Tarafı Basınç Kaybı Değerleri İstenen Ortam Ses Seviyesi Limitleri İstenen Enerji Verimliliği Sınıfı İstenen Ünite Boyutları Fanların izolasyon. Becoming a matter of primary importance in air conditioning. energy-efficient. Üretici firmanın performans onaylı tasarım yazılımının olması ve bataryaların bu yazılım/program yardımı ile tasarlanması sonradan ortaya çıkabilecek telafisi zor olumsuz durumları önlemede çok önemlidir. blast freezing and process cooling applications. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. soğutma tesisatlarında enerji verimliliği vurgusu öne çıkartılacaktır. ticari soğutma. environment friendly. Bu durumda uygulamalarda yaygın olarak yoğuşma sıcaklığı 30-60 oC arasında kabul edilmektedir. İZMİR KANATLI BORULU TİP HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hasan ACÜL ABSTRACT Decreasing energy consumption and increasing efficiency is one of the most important points in our era. uygulamalarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. KONDENSERLERİN TASARIM VERİLERİ VE PERFORMANSLARINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hava soğutmalı kondenserlerin tasarım ve seçimi için gerekli veriler aşağıda belirtilmiştir [1]. GİRİŞ Enerji verimliliğinin iklimlendirme. supermarket cooling. Kondenzasyon sıcaklığı seçimi sistemin çalışacağı ortam sıcaklığına bağlı olarak değişir. 1. sıcaklık dayanım ve koruma sınıfı özellikleri Üretici firmalar. economic.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir. 2.I.

Aşağıda.93 6.41 1.82 3.03 2.545 9. ΔT sıcaklık farkı ortam sıcaklığı yüksek olan yerlerde düşük seçilmelidir.49 6.23 Tablo 1. 9-12 EKİM 2008. Kondenserlerde Eurovent Standardına göre nominal kondenser kapasitesi verilirken. elde edilen soğutma kapasitesi ve etkenlik değerlerinin değişimi [2] Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 -30 -25 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) Komp. Örnek olarak seçilen soğutucu gaz R134A’dır.Soğutma Kapasitesi (W 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 1. örnek olarak. BOCK firması tarafından imal edilen yarı hermatik tip HGX4/555-4 model bir kompresörde R134A gazı kullanımı için değişik kondenzasyon sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç ve elde edilen soğutma kapasiteleri verilmiştir (Tablo 1) [2]. • Soğutucu akışkanın termo fiziksel özellikleri • Seçilmiş olan kompresörün özellikleri • Kondenser boyutlarıdır.10° C aralığında tercih edilmelidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.665 16.5 ve COP değeri (Soğutma kapasitesinin kompresörün çektiği güce oranı) % 51azalmakta.43 7.586 Kompresörün Soğutma Etkenliği ( COP ) Çektiği Güç (kW) 5.99 7. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Soğutma Kapasitesinin Değişimi [2] 32 . İZMİR Yoğuşma sıcaklığı belirlenmesinde göz önüne alınan faktörler : • Ortam sıcaklığı.997 19. Örneğin. kompresör % 25 daha fazla enerji çekmekte.Yüksek Kondenzasyon sıcaklığının kompresörün üzerinde verimlilik düşürücü ve çalışma ömrünü kısaltıcı yük oluşturduğu unutulmamalıdır. Tabloda görüldüğü üzere kondenzasyon sıcaklığı 30°C’dan 60°C’ye yükseldiğinde.Sabit buharlaşma (evaporasyon) ve değişik yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç.71 3.876 13.I. bazı şartlarda kondenzasyon sıcaklığının düşük alınması mümkün değildir.82 1. tasarlanan soğutma kapasitesini elde etmek için % 38. Tasarımda kondenzasyon sıcaklığının olabildiğince düşük tespit edilmesi oldukça yararlıdır. Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı ( °C ) 30 40 50 60 70 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (°C ) -5 -5 -5 -5 -5 Soğutma Kapasitesi (W) 21. 25°C hava giriş sıcaklığı ve 40°C kondenzasyon sıcaklığı baz alınmaktadır. Türkiye şartlarında dış mahalde çalışacak sistemler için kuzeyden güneye indikçe sıcaklık farkı düşürülmeli ve seçimler bu duruma göre yapılmalıdır. buna karşın soğutma kapasitesi %38. Ancak. Örneğin Antalya şartlarında bir dizayn yapılıyorsa ΔT değeri 7° . Diğer bir deyişle ΔT = 15 °C’dır. dış ortamın 50° – 55°C derece olduğu Arap ülkelerinde kondenzasyon sıcaklığının yüksek olması kaçınılmazdır.5 daha büyük bir ünite kullanmak gerekmektedir.

fakat bu durumda basınç kayıpları da artacağı için optimizasyona gidilmesi gerekmektedir. ağ yüzeyine püskürtüldüğü için lamellerin üzerinde kireç tabakası oluşmaz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Lamel geometrisi. Su spreyleme. 1.A. Ağ üzeri su spreyleme sistemi. [1] 2. Belirlenmiş set değerlerinin aşılması ile kontrol sistemi ısı değiştirgecine giren hava sıcaklığını düşürmek için su spreyleme sistemini başlatır. ısı değiştirgeci yüzeyine doğrudan püskürtülmediği. hava soğutmalı kondenserin ön kısmına yerleştirilmiş geniş sık gözlü ağ yapılı malzemenin üzerine belirli mesafelerde bulunan nozullardan aralıklı olarak sistemin ihtiyacı kadar su spreyleme ve spreylenen suyun adyabatik olarak buharlaşması sonucu ısı değiştirgeci yüzeyine temas eden giriş havası sıcaklığının düşürülerek. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Kompresörün Çektiği Gücün Değişimi [2] Hava soğutmalı kondenserlerin enerji verimliliğini arttırmak için uygulanan sistemlerden bir tanesi ağ üzeri su spreyleme sistemidir.I. aynı ısı transfer yüzeyine sahip fakat 33 . İZMİR Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kompresörün çektiği güce etkisi 14 Kompresörün Çektiği Güç (kW 12 10 8 6 4 2 0 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 2. Su spreyleme sisteminin çalışma süresi ve frekans ayarı. Yoğun borulu geometrilerin daha avantajlı kapasite/fiyat değeri verdikleri söylenebilir. Pratik olarak. kapasite ve basınç kayıpları üzerinde etkilidir. Su. 9-12 EKİM 2008.2 Lamel Geometrisinin kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerin tasarımında boru çapı ve borular arasındaki mesafeleri tanımlayan lamel geometrisi. giriş havası akışında adyabatik soğutma etkisi meydana getirir. soğutmada verimin arttırılmasını sağlama mantığı ile çalışan sistemdir [3]. tasarım şartlarında ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesinin uygun basınç kayıpları dahilinde sağlanacağı şekilde üretici tarafından kendi standartları arasından seçilir.B Dik ve Yatık Tip Ağ Üzeri Su Spreyleme Sistemli Hava Soğutmalı Kondenserler [3]. Şekil 1. Böylelikle ısıl transfer verimliliğinin düşmesi engellenir. sistem performansının optimizasyonu ve su tüketiminin en aza indirilmesi amacı ile sürekli olarak kontrol cihazı tarafından sağlanır. Bu sistemde su yumuşatma işlemine ayrıca gerek de kalmamaktadır.

standart ses seviyelerinde. Hava soğutmalı kondenser tasarımında. ve Grafik 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0 m/s civarındadır. İZMİR farklı lamel geometrisi kullanılmış Hava soğutmalı kondenserin. 25 °C hava giriş sıcaklığı ve R404A gazı kullanımı şartlarında Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular arasında yapılan karşılaştırmada. 9-12 EKİM 2008. 40°C kondenzasyon. Yivli boru yada düz boru kullanımı için kullanılacak akışkan ve uygulama özellikleri irdelenmelidir.3 Hava Hızının kapasiteye etkisi Hava hızı. bununla birlikte hava tarafı basınç kaybının artması nedeniyle yüksek hızlarda fan performansı düşer. Hava hızı arttıkça ısı transferi arttığı için daha küçük bir ısı değiştiricisi yeterli olacaktır. Şekil 2. hava soğutmalı kondenserlerde yivli boru kullanımı ile kapasitenin batarya alın yüzeyi hava hızına bağlı değişimine yönelik deneysel bir çalışma yapılmıştır. Farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri [4] Bakır boru üreticisi uluslar arası bir firma tarafından. Tablo 2. Çalışmada beş farklı yiv geometrisine sahip prototip üniteler kullanılmıştır. Şekil 2. Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular kondenser bataryalarında kullanılabilmektedir. Belirtilen hız değerlerinin altında hava hızları ısı değiştirgecinin büyük seçilmesini gerektirir.’de Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler ve Şekil 3. Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler [4] Şekil 3.4 Yivli Boru kullanımının kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerde kullanılan boruların iç yüzeyi tasarıma ve maliyet optimizasyonuna göre farklılık gösterebilmektedir.’te yapılan testlerin verileri ve sonuç değerleri mevcuttur. tavsiye edilen hava hızı 3. Daha düşük ses seviyesi arandığı ortamlarda hava hızının seviyesi de düşecektir.70 yüksek kapasite elde edildiği gözlemlenmiştir [4]. 2. hava tarafındaki kısmi ısı transfer katsayısını etkilediği için önemli bir kriterdir. 2.I. 34 .’de farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri verilmektedir. Bu nedenle hava hızının optimum değerlerde seçilmesi gereklidir. yivli (grooved) boru kullanımı ile %11. aynı şartlarda farklı soğutma kapasitesi ve farklı basınç kayıpları vereceğine dikkat edilmesi önemlidir.0 – 4. Yüksek hava hızları ise daha güçlü ve pahalı fanlar gerektirir. Test edilen prototiplerin çalışma koşulları ve kullanılan akışkan aynı tutulmuştur.

089 Tablo 2.288 14.Smooth Tip Yiv Geometrisi 40 25 15 2 1069. İZMİR Test n°1 Wavy Test n°2 Wavy Test n°4 R404A Wavy Wavy Test n°3 Test n°5 Wavy Test n°6 Wavy Test n°1 Wavy Test Test n°2 n°3 R22 Wavy Wavy Test Koşulları Akışkan Kanat Tipi Test Koşulları ENV327 Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı (°C) Hava Giriş Sıcaklığı (°C) dT Aşırı Soğutma(K) Hava Debisi (m3/h) Hava Hızı (m/s) Kapasiteler-Test Sonuçları (Watt) CV Tip Yiv Geometrisi CVS Tip Yiv Geometrisi CF Tip Yiv Geometrisi V veya VA Tip Yiv Geometrisi Düz .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4 26 11.583 11.5 4 Grafik 3.4 4 37. proses soğutma sistemlerinde vs.2 1 40 25 15 2 1603. klimalarda.074 9.154 14.5 1 1.771 7.5 Fan seçiminin kapasiteye ve Ses seviyesine etkisi & Kontrol Seçenekleri Soğutma grupları yerleşim merkezlerinin içerisindeki süper marketlerde.5 2 V air m/s 2.4 4347 1440 3. Temel olarak fan motorundan 35 .518 - 14. soğuk depolarda. R404A gazı için yapılan deneylerin sonuçları –Grafik halinde gösterim [4] 2.764 12.563 4.950 4. R404A ve R22 gazı için test edilen farklı yiv geometrili prototiplerin test sonuçları [4] Farklı Kondenserler Kapasiteleri (R404A için) 16000 14000 12000 CVS profile P Watts CV CVS CF VA S 8000 11.915 12.172 11.I.571 7.422 11.713 3.600 7.492 5.5 40 25 15 2 3207.4 2 40 25 15 2 2673 2.6 3 40 25 15 2 37.802 4.5 3 3.081 13.577 5.4 26 11.492 5.644 4.5 5.967 10.593 3. 9-12 EKİM 2008.960 9.970 9.894 - 11. Kondenser fanları ve kompresörler soğutma gruplarında ses kaynağı olan iki birleşendir. kullanıldığı için grupların çalışması esnasında fazla gürültülü olmaması önemli bir kriterdir.70% 10000 6000 smooth 4000 0 0.869 4.531 6.4 4 1728 3 37.5 40 25 15 2 2138.998 12.8 1.172 - 12.886 4.219 7.4 26 11.696 - 4.4 4 1958 3.5 2.

ortam sıcaklığı 33 ºC’tan 20 ºC’a düştüğünde fan devri düşürülerek çalıştırılabilir.I. fanların sırayla devreye girdiği ve devreden çıktığı step kontrol sistemleri uygulanır.37 kW 0. 4 fanlı bir kuru soğutucunun step kontrollü çalışmada elektrik harcamasındaki tasarruf görülmektedir. Fanların step kontrol uygulanarak ihtiyaca göre devreye alındığı bir kondenserde bir günlük periyodda fanların elektrik harcaması. üretici verileri değerlendirilerek belirlenir ve uygun sınırlar arasında kalıp kalmadığı kontrol edilir. tüm fanların sürekli kullanılmaması sayesinde tasarruf edilen elektrik miktarını kWh olarak göstermektedir. Örneğin. En yüksek çalışma devrinin 3 / 4 ’ü gibi bir ikinci hızda da çalışabilen bu fanlar sayesinde. çift devirli fanlarda da kullanılabilen kontrol üniteleri ile de hava debileri ihtiyaca göre değiştirilebilir. fan devrinin kontrol edildiği sistemlerden daha ucuza mal edilebilmektedir. Step kontrol üniteleri fanın sadece açık ya da kapalı olması esasına göre çalıştığı için. çok sayıda fanın bulunduğu ve hassas kontrol gerektirmeyen sistemlerde genellikle bu yöntem tercih edilir. 2.20 kW 2. İZMİR ve fan kanatlarının yapısından kaynaklanan ses seviyesi.sıcaklığı üzerinden kontrol edilen sistemlerde. tasarımın ortam sıcaklığının yüksek olduğu zamanlarda ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesini sağlayacak şekilde yapılması gerekliliğidir.) Kullanılan fan adedinin az olduğu ve sıcaklık-basınç farklarının hassas olduğu durumlarda step kontrol ile yeterli sonuç alınamaz.2 Frekans invertörleri ve Step Kontrol Üniteleri kullanımı Tek devirli fanlarda da.5. Elektrik Harcaması (kW) Zaman-Saat Grafik 4.00 kW 1. Bu durumda fan başına 0. (Taralı alan. Örnekte kullanılan 800 mm çaplı fanın her iki devirde harcadığı güç ve daha düşük devirlerde kullanılabilecek diğer bir fana ait veriler aşağıdadır [5]. Gerekirse motor devri düşürülerek ses seviyesi azaltılabilir. Kondenser basıncı . Bu nedenle. Kondenser seçiminde dikkat edilmesi gereken bir nokta da. bu durumda gerekli soğutma kapasitesinin sağlanması için ısı değiştiricisinin ısı transfer yüzeyi artırılmalıdır. Böyle yerlerde fan devirlerinin kontrol edildiği ve dolayısıyla hava debisi üzerinde çok daha hassas kontrol sağlayan sistemler (frekans invertörleri/konvertörleri) kullanılır. en serin saatlerde ise tek fanın yeterli olduğu kabul edilmiştir. Aşağıdaki grafikte. çoğu tesiste çok daha fazla fanlı sistemler kullanılmaktadır. hava giriş sıcaklığının tasarım sıcaklığının çok altına düştüğü zamanlarda önemli oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Bu örnek 4 fan içindir. Fanların hangi sırayla çalışacakları kullanıcı tarafından tariflenebilmektedir. fan çalışma sürelerinin dengeli dağıtıldığı alternatifler de vardır. Günün sıcak saatlerinde 4 fanın da çalıştığı.75 kW az güç harcanır ki bu da % 40’a yakın tasarruf demektir. Fan devirleri üzerinde hassas kontrol gerekmeyen yerlerde. 880 d/d 660 d/d 440 d/d 330 d/d 2. Frekans invertörleri/konvertörleri ilk yatırım maliyeti açısından step kontrol ünitelerinden daha pahalıdır. fanların düşük devirle çalıştırılması veya devreden çıkarılması ile sistem için uygun debide hava tedariki sağlanır. Hava sıcaklık değerlerinin düşük olduğu zamanlarda istenen kapasitenin elde edilmesi için fanların hepsinin tam devirde çalışması gereksiz ve masraflı olur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.1 Çift Devirli Fanlar Değişken debide hava sağlanması için en pratik yol. çift devirli fan kullanımıdır. bu nedenle genellikle tüm fanların ayrı frekans 36 . 4 fanlı bir kondenser.5.25 kW 0.

2.I. Şekil 4.A’ da verildiği üzere EC Motor sistemleri. EC fanlar kutup sayılarından bağımsız olarak fan motorunun tüm hızlarda kontrol edilebilmesini sağlamaktadır.A EC-Motor Güç Tüketimi [6] Grafik 5. Internet ve telekomünikasyon veri merkezleri soğutma uygulamaları için alternatif sistemdirler.3 EC Fanlar Farklı devir aralıklarındaki motor seçeneklerinin yanı sıra son yıllarda kullanım alanları hızla artan EC Motor teknolojisi kondenser uygulamalarında da kullanılmaktadır. Örneğin İngiltere’de yıllık soğutma ihtiyacının %62’sinin doğal soğutma ile sağlanmasında entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma gruplarının etkisi vardır.5. Hem mekanik soğutma hem de doğal soğutma (kısmi ve tam) yapabilme kabiliyetine sahiptirler [7].A’da entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma grubunun kasetlenmiş ünite halinde resmi . Şekil 4. Grafik 5. Doğal soğutma ortamın düşük hava sıcaklığından faydalanarak soğuk su üretici grubun (chiller) kompresörünün çalışması olmaksızın yada kısmen çalıştırılarak soğutma suyu elde edilmesidir [7]. [9]. Grafik 5.B’den görüldüğü üzere EC motor sistemleri faz kontrollü ve frekans konvertörlü sistemlere nazaran asgari 4 dBA avantaj sağlamakla birlikte özellikle düşük fan hızları ve hava debilerine inildiğinde bu fark 15~30dBA civarına çıkmaktadır. 9-12 EKİM 2008. konvansiyonel hız kontrol sistemleri ile karşılaştırıldığında nominal hızlarda ortalama % 10 enerji tasarrufu sağlamaktadır. [8]. Doğal soğutma bataryası hava soğutmalı kondenser bataryasının –ünitenin hava giriş yönüne göre. Entegre doğal soğutma bataryalı gruplar yirmi dört saat soğutma ihtiyacı olan büyük bilgisayar ve server odaları.B’de ise bu tip grupların yapısı basitleştirilmiş olarak gösterilmektedir. Ortam sıcaklığının dönüş suyu sıcaklığının altına düşmesi ile birlikte kontrol vanası dönüş suyunu doğal soğutma bataryasına ön soğutma yada tam doğal soğutma amaçlı olarak gönderir [7]. 37 . fanların gruplar halinde kontrol edildiği ve step kontrol üniteleri ile frekans invertörleri/konvertörlerinin birlikte kullanıldığı sistemler tercih edilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. EC Motorların akustik avantajlı tasarımı sayesinde ne frekans konvertörlü sistemlerin istenmeyen rezonansları ne de faz kontrollü sistemlerin uğultuları. EC Motorlarda gözükmez. Grafik 5.B EC Motor Ses Seviyesi [6] 3. Bu sayede EC motor sistemlerinde daha düşük ses seviyeleri sağlanır. İZMİR invertörleri/konvertörleri ile kontrol edildiği sistemler yerine. vb. frekans invertörü-step kontrol-trafo. Bu ülkede yıllık soğutma ihtiyacının yalnızca %38’i mekanik soğutma ile sağlanmaktadır [7].ön kısmına yerleştirilir. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ SOĞUTMA GRUPLARINDA DOĞAL SOĞUTMA BATARYASI KULLANIMI Geleneksel hava soğutmalı kondenserli soğutma gruplarından farklı olarak entegre doğal soğutma bataryalı grupların kullanımı son yıllarda yaygınlaşmaya başlamıştır.

Kondenser bataryaları.I. 97/23/EC PED (Basınçlı Ekipmanlar Direktifi) altında tanımlanan SEP ( Sound Engineering Practice ) kapsamına uygun üretilmeli.’de verilmiştir. Avrupa’daki dört farklı şehirde çalışan klima sistemine uygulanan doğal soğutma bataryalı gruba ait dış sıcaklık verilerine bağlı enerji kazanç değerleri [11] 4. 38 . ünitenin tümü CE şartlarını karşılamalıdır [13].B Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu şematik [7] Doğal soğutmanın soğutma sistemlerinde kullanılması esnasında oluşan kazancı göstermek amaçlı olarak chiller üreticisi bir firmanın entegre doğal soğutma bataryalı soğutma gruplarına yönelik olarak Avrupa’nın dört farklı şehrinde yaptığı ölçümlere bağlı sonuçlar Grafik 6.’te verilen değer aralıkları için hesaplanabilir [14]. 9-12 EKİM 2008. Grafik 6. İZMİR Şekil 4. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE STANDARTLAR VE ENERJİ SINIFLANDIRMASI Hava Soğutmalı Kondenserlerde standart kapasiteler TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) standardında belirlenen şartlarda tanımlanmaktadır [12].A Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu [10] Şekil 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ürünlerde enerji verimliliği EUROVENT Rating Standard (for Forced Convectıon Air Cooled Condensers For Refrigeration “Aır Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 standardına göre Tablo 3.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3 500 900 8 2.52 72 40 107.1 E 2. İlk yatırım maliyeti fazla olan ünitenin boyutları ve ısı transfer alanı daha fazladır.396 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro D 160. Ünite boyutları. Bu kısım maliyete doğrudan etki etmektedir. Örnek üniteler arasındaki temel farklar: Isı transfer yüzeyleri. dolayısıyla hava tarafı basınç kaybının düşüklüğü fanların elektrik tüketim değerine etkimekte ve tüketim değerleri düşmektedir. Tablo 4.250 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 461. 9-12 EKİM 2008.9 yıl içerisinde geri kazandırdığı görülmektedir.3 3200 1500 39.6 4000 1800 40.5 6.430 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 522.1 Q 2.’te aynı şartlarda çalıştıkları. 39 . Ancak hava hızı.396 Isı Transfer Yüzeyi Batarya Uzunluğu Batarya genişliği Hava Debisi Hava Hızı Fan Çapı Fan Devri Fan Adedi Toplam Fan gücü Ses Gücü Seviyesi (LwA) Ses Basınç Seviyesi (LpA) Enerji oranı (R) Ünite Fiyatı 543. İlk yatırım masrafı yüksek olan A sınıfı ürünün.5 S A Enerji Verimliliği Sınıfı Q (Kondenser Kapsitesi) 161.’te ise A sınıfı ürün ile D sınıfı ürün arasındaki fark gösterilmiştir.4 5. aynı cins soğutucu akışkan kullandıkları ve eşit kapasiteye sahip oldukları varsayılan dört farklı hava soğutmalı kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma görülmektedir.730 1. İZMİR Tablo 3. Ses seviyeleri ve Maliyetlerdir.I.56 78 46 63. Batarya alın hava hızları. Enerji verimliliğinin arttırılması ile ilk yatırım masrafları arasında ciddi bir ilişki söz konusudur.3 3600 2150 39.6 630 480 8 1. ürün standart kapasitesinin fan motorlarının toplam enerji tüketimine bölünmesi ile elde edilir.150 1. Bu durum ünitenin enerji verimliliğini artırmakta.2 4. Elektrik güçleri. D enerji sınıflandırmalarında ifade ettirmektedir.5 8.525 € B Sınıfı KW 163. Varsayılan dört kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma [1] Tablo 5.2 68 36 134.676 € C Sınıfı KW 162.1 L 2. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin ilk yatırım maliyetleri göreceli olarak yüksek olsa da aradaki maliyet farkını kısa zamanda geri kazandırdıklarını ifade etmek mümkündür.530 2.0 630 900 6 4.170 272. D sınıfı ürün kullanımına göre kendisini 2.4 800 330 6 1.68 84 52 34. Enerji Verimliliği Sınıfı [9] Sınıf A B C D E Enerji Sarfiyatı En Düşük (Extremely low) Çok Düşük (Very low) Düşük (Low) Orta (Medium) Yüksek (High) Enerji Oranı (R)* R > =110 70 =< R < 110 45 =< R < 70 30 =< R < 45 R < 30 * Enerji oranı “R”. Karşılaştırmada sistemdeki kondenser kapasitesi ihtiyacının 160 kw olduğu varsayılmış ve alternatif kondenser dizaynları bu kapasiteye göre yapılmıştır. Enerji verimliliği sınıfları.515 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro Tablo 4. B. ÖZELLİKLER MODEL KONDENSER 1 KONDENSER 2 KONDENSER 3 KONDENSER 4 FUH YK 80 23 C1 FUH YK 63 24 C1 FUH YK 50 24 C3 FUH YK 63 23 A1 2.1 3000 1800 57.640 3. C. buradaki örnekte olduğu gibi üniteleri A.

friterm.0 € 4. Building Service Journal. BSRIA. şoklama.010. KAYNAKLAR [1] Friterm A.” BSRIA Guide: Free Cooling Systems”.. 2000 [9] Oliver P. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Enerji verimliliğinin iklimlendirme. endüstriyel soğutma.3 $ 1..it) [12] TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) [13] 97/23/EC The Pressure Equipment Directive [14] EUROVENT Rating Standard (for Forced Convection Air Cooled Condensers For Refrigeration “Air Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 40 .ebmpapst.uk) [4] KME Firması Teknik ve Test Dokümanları (http://www.404 kw 0. tesisatlarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir. proses soğutma vb. süper market.” Making use of free cooling”. 9-12 EKİM 2008.0 € 2.48 kw/h 25. Bu sistemlerin aynı zamanda çevreci sistemler olduğu da akıldan çıkartılmamalıdır.com) [7] De Saulles. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin kullanımının yaygınlaştırması ile birlikte sistemlerimizde verimlilik artacaktır.T.2004 [8] ASHRAE Handbook 2000 Systems And Equıpment. ticari soğutma.Ş Teknik Dokümanları ve Uygulamaları (http://www.com) [2] BOCK Firması Teknik Kataloğu (Seçilen model HGX4/555-4 R134A) (http://www.I. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte.de) [3] EPS (Environmental Process Systems Ltd) Firması Ecomesh Teknik Kataloğu (www.9 Yıl HESAPLAMALAR Ünitelerin fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark Yıllık olarak fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark (20 saat/gün) Birim elektrik harcaması maliyeti Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (USD) Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (EURO) Üniteler arası maliyet farkı Ünite Maliyet Farkının geri kazanım süresi Tablo 5. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır.com) [11] Climaveneta Firması FOCS-FC/NGTeknik Kataloğu (http://www. Chapter 36. November 2001 [10] Airedale Firması Teknik Kataloğu (http://www. proje ve uygulama mühendislerinin yukarıda tanımlanan konular hakkında bilgi sahibi olmaları gerekmektedir.co. Chapter 38.com) [5] Ziehl Abegg Firması Teknik Kataloğu (www.bock.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.371.159.epsltd.airedale.com) [6] EBM-PAPST GmbH Firması “EC Fans” Teknik Broşürü (http://www. İZMİR A sınıfı ve D sınıfı ürün arası fark 3. 6.085 $/kW 2. ASHRAE. Soğutma sektörü içerisinde yer alan yatırımcıların.ziehl-abegg.climaveneta. Varsayılan kondenserlerin karşılaştırması ve İlk yatırım maliyeti geri ödeme süresi hesabı 5. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir.kme.

aynı zamanda işletme ömrünün uzaması. soğutma sistemine ait tanımlar. Soğutma grupları ve buna bağlı donanımlar bir işletmede en fazla enerji tüketen cihazlar arasında yer alırlar. maksimum tasarruf ve verimliliği sağlamak açısından önemlidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. uygulamalar. Marketlerde enerji tüketiminin dağılımı( İklimlendirme hariç) Soğutma alanında enerji tasarrufu öncelikle mükemmel bir yalıtımla başlar.I. Anahtar Kelimeler: Soğutma. Enerji tasarrufu. Bu nedenle soğutma cihazlarında enerjinin bilinçli kullanımı. 41 .com. İzmir kivancaslantas@ahmetyar.tr ÖZET Küresel ısınma ve ozon deplesyonunun getirdiği problemler ve bununla beraber ön plana çıkan sorunlar son dönemlerin güncel tartışma konularıdır. Endüstriyel ve ticari tip soğutma yatırımlarında verimliliği belirleyen en önemli unsurlardan birisi gider maliyetlerinin mümkün olduğunca düşük tutulmasıdır. GİRİŞ Enerji günlük yaşantımızda çok büyük bir yer tutar. İZMİR SOĞUTMADA ENERJİ TASARRUFUNA YÖNELİK MEKANİK VE ELEKTRONİK UYGULAMALAR Kıvanç Aslantaş Ahmet Yar Soğutma Sanayi A. bilimsel anlamda optimize edilerek seçilmiş makine ve elemanlarıyla devam eder ve kontrol sisteminin üstünlükleriyle sonlanır.Ş. Aşağıda. öneriler ve sistem kontrolüne ait bilgiler sunulacaktır. yapılan yatırım maliyetinin yanında işletme maliyetinin de olabilecek en düşük seviyeye indirilmesiyle doğrudan ilgilidir. Bu konu. Kontrol 1. Bu çalışmada soğutma sistemlerine ait enerji tasarrufunun sağlanmasına yönelik uygulamalar hakkında genel bilgiler verilmesi amaçlanmıştır. Şekil 1. 9-12 EKİM 2008. Bunun sağlanması ise doğru mekanik uygulamalar ve etkin bir kontrol sistemiyle mümkündür. Bu ise ancak tasarrufu sağlayacak etkin bir kontrol sisteminin kullanılmasıyla mümkündür.

Bu ise iki farklı ortam arasında bulunan malzemelerin nem geçişine karşı gösterdikleri dirence bağlıdır. Bu sayede seperatör tarafından sisteme geri kazandırılamayan yağın sağlıklı bir şekilde geri dönüşü sağlanabilir. DENEYSEL ve TEORİK MODEL Yalıtım Uygulaması Enerji tasarrufunun ilk adımı istenmeyen ısı geçişlerinin engellenmesidir. 9-12 EKİM 2008. Böylesi tesislerde yalıtım faaliyetleri inşaat aşamasında başlar. b. uygulamanın doğru yapılmasıyla devam eder ve ilgili aksesuarların kullanılmasıyla son bulur. Özellikle lojistik merkezler gibi büyük alana ve hacme sahip işletmelerde. Kompresör kontrolünde diğer önemli bir nokta ise yağ basınç değeridir. Bu sayede hem kompresörlerin eşit zaman aralıklarında çalıştırılarak eşit yıpranma oranına sahip olmaları. yalıtımın mümkün olan en üst seviyede olması işletme giderlerine doğrudan etki etmektedir. Bu anlamda sistemin en temel elemanı olma özelliğine sahip olan kompresörlerin uygun kapasitede seçilmesi en önemli adımdır. İZMİR 2.I. Kompresörün kapasitesi genellikle emme basıncı ile kontrol edilir. Kapasite kontrolü. Ayrıca son dönemde vidalı kompresörlerin kapasite aralıkları elektronik kontrol yardımıyla oransal – invertor . Yani şartlandırmak istediğimiz sisteme ait enerji (ısı) akışı kontrol edilebilir olmalıdır. Merkezi sistem tasarımında kullanılabilecek bir diğer yol da ara soğutucu uygulamasıdır. Yine benzer bir metotla yani bir ara ısıtıcı isi değiştirgecinin kullanılmasıyla kondensere giden basma – discharge – hattı üzerindeki ısı kullanım suyuna kazandırılabilir. bu sayede sistem ihtiyacına tam karşılık gelen enerji değeri kullanılarak kayıplar önlenmektedir. hem de atmosfere verilmek üzere evaporatör vasıtasıyla alınan enerjinin faydalı bir amaca hizmet etmesini sağlayacaktır. 42 . Burada kullanılacak bir ara soğutucu eşanjör ve genleşme valfi ile atıl durumdaki enerjinin likit soğutmasında kullanılarak sisteme geri kazandırılması mümkün olabilmektedir. böylece hava veya su soğutmalı kondenserler gibi mevcut elemanlarla yoğunlaştırılmasını sağlamaktır. Kompresör ve Merkezi Sistem Uygulaması Bilindiği gibi kompresörün görevi evaporatörden gelen soğutucu akışkan gazın basıncını ve sıcaklığını arttırmak. Ancak unutulmamalıdır ki yalıtım uygun kalınlığın kullanılması kadar doğru uygulamayla elde edilebilir. Küçük kapasiteli sistemlerde kompresör. Soğutmada farklı uygulamalar için gerekli yalıtım kalınlıkları teorik ve deneysel sonuçlarla birçok kaynakta bulunabilir. Böyle bir sistemde ayri kondisyonlara sahip iki ayrı merkezi sistemin birbirlerinin atıl enerjisinden faydalanması da mümkün olmaktadır. silindirlerin devreye alınması ya da elektrik motorunun devrini kontrolü ile yapılır. Bu hem kondenser basıncının düşürülmesine yardımcı olacak. Her ne kadar kompresör çıkışlarında yağ seperatörü uygulamasıyla önlem alınsa da tesisat güzergâhına bağlı olarak yükselen hatlarda yağ cebi uygulaması yapılmalıdır. kapasite kontrolü olmaksızın termostat ile eş zamanlı olarak kontrol edilir. Yağ basıcı değeri mekanik otomatikler ve regülâtörler yardımıyla ya da doğrudan sistem otomasyonuna bağlı elektronik yağ regülâtörleri ile çok daha etkin bir şekilde kontrol edilebilmekte ve gerekli hallerde ilgili kompresör ya da sistemin tamamı durdurularak kalıcı hasarlar önlenmektedir. Ancak “Merkezi Sistem” olarak adlandırılan ve çoğunlukla üç ve daha fazla sayıda kompresör içeren gruplarda artık çok daha etkin elektronik kontrol uygulamaları yapılmaktadır. Soğuk oda yalıtımlarında ısı köprüsünün engellenmesinde nem difüzyonunun da önlenmesi gerekliliği unutulmamalıdır. Doğru yalıtım tedbirlerinin alınmasıyla bu durum sağlanabilir. sistem ihtiyacına göre uygun sayıda devreye girmeleri sağlanarak hem bakım maliyetleri en düşük seviyede tutulmakta hem de sistem adımlama yöntemiyle olabilecek en yüksek – yaklaşık % 25 ~ % 30 – enerji tasarrufuyla çalıştırılmaktadır. a.olarak sağlanabilmekte. Dolayısıyla özellikle soğutulan hacimlerin tabanlarında özel nem kesici malzemelerin kullanılması zorunludur. Özellikle adımlama metodu ile yapılan kontrollerde ne kadar kapasiteye uygun güç elde edilmeye çalışılsa da belli oranda fazla güç kullanımı karşımıza çıkmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

dolayısıyla kompresör ve fanlar gibi doğrudan elektrik enerjiyle çalışan donanımların yol açacağı fazla enerji kullanımının önüne geçilecektir.I. Likit tankı sistemde meydana gelen dalgalanmaların karşılanmasını ve böylece evaporatöre düzenli sıvı akışının sağlanmasını temin eder. Evaporatörün üzerindeki kanatçıklar ısı transferi sağlayan yüzeyi. gerekli miktarda likit ihtiva edip etmediğinin belirlenmesi de aynı oranda önemlidir. Kondenser fanlarının kontrolü de iki ayrı metotla sağlanabilir. Bu sayede neredeyse % 20’lere varan enerji tasarrufu sağlanabilir. Bu sayede hem gereksiz defrostlar atlanabilmekte hem de gerekli durumlarda daha uzun süre defrost uygulanarak sistem veriminin korunması dolayısıyla %5’e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. İlki bilinen belirlenen zaman aralıklarında defrost işleminin yapılmasıdır. basınca bağlı doğru kontrolün sağlanması ve kondenserin yerleştirildiği yerin hava akışına sahip olması dolayısıyla rahat ısı transferinin yapılmasıyla sağlanabilir. Bunlardan ilki ihtiyaç nispetinde yeterli sayıda fanın devreye girmesiyle olurken. Uygun büyüklükte seçilmeyen kondenser gerekli miktarda ısıyı sistemden uzaklaştıramayacağı için soğutma faaliyeti istendiği gibi gerçekleşemeyecektir. Kondenser kontrolündeki en önemli detay ise basıncın mümkün olan en düşük seviyede tutulmasıdır.sadece homojen çalışmayla birlikte verim artışını getirmekle kalmayıp. belirlenen tüm yükleme şartlarında doğru miktarda soğutucu akışkanın gitmesini sağlamaktır. Bu sayede ısı transfer verimine bağlı olarak sistem performansı da artacak. Bu sayede yüzeyin buzla kaplanarak ısı transferinin azalması engellenmiş olur. Bu anlamda elektronik valf uygulaması. evaporatörün sensorlardan gelen bilgiler vasıtasıyla ihtiyaca göre likit beslemesinin yapılmasıyla sistem verimine %12’ ye kadar katkıda bulunmaktadır. kompresörün bastığı gazı sıvı hale getirmektir. Likit tankının uygun hacimde seçilmesi ne kadar önemliyse.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İkinci yol ise özellikle tüm etkin elektronik kontrol sistemlerinin sahip olduğu gibi gerekli noktalara yerleştirilen sensorlar vasıtasıyla ihtiyaç nispetinde defrost uygulanmasıdır. Devir kontrolü – invertor . Böylece. e. Soğutucu akışkanın buharlaşmasını ve evaporatörden çıkarken belirli bir ısıya ulaşmasını sağlar. Defrost işlemi elektrikli rezistans ya da hava ile yapılabilmektedir. dolayısıyla verimi arttırmaya yarar. 43 . Bunu için kullanılacak bir seviye sensoru yardımıyla olası bir problemde sistem devre dışı bırakılarak daha büyük hasarlara yol açılmasına engel olunabilir. evaporatöre. aynı zamanda yerleşim mahallerinde sıkça karşılaşılan ses probleminin önlenmesini sağlayacaktır. 9-12 EKİM 2008. Defrost iki şekilde takip edilebilir. Kondenser uygulamasında yüzey temizliği çok önemli olup. İZMİR c. Evaporatörün sıcaklığı ve hava sıcaklığı arasındaki fark uygulama sahasına göre değişmekle birlikte genellikle 6 – 10 °K arasıdır. evaporatörün en uygun şekilde kullanılması ve akışkan sıvının kompresöre geri gelmemesi sağlanır. Genleşme Valfi ( Expansion Valf ) ve Evaporatör Uygulaması Expansion ( genleşme ) valfin görevi. d. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan likit tankında (receiver) depolanır. periyodik aralıklarla bu işlemin yapılması gereklidir. diğeri tüm fanların birlikte çalışıp sistem ihtiyacı nispetinde devirlerinin kontrol edilmesidir. Kondenser ve Likit Tankı Uygulaması Kondenserin görevi. Evaporatörün temel görevi ortamı istenilen derecede soğutmaktır. Ayrıca gerekli durumlarda servis amacıyla soğutkanın depolanması için kullanılır. Bu ise uygun cihazın seçilmesi kadar. Evaporatörün efektif olmasını ve havayı soğutmasını sağlamak için belirlenen aralıklarla defrost uygulanır. Özellikle küresel ısınma ve su kaynaklarının azalmasıyla birlikte oluşan tropikal iklim şartlarının göz önüne alınmasının zorunlu olduğu son dönemde kondenser seçimlerinin sistem ihtiyacına göre belirlenmesi önem arz etmektedir. sadece ayrıca bir solenoid valf gereksinimini ortadan kaldırmakla kalmayıp. Reyonlara Ait Uygulamalar Yukarıda anlatılan ve özellikle ana ekipmanlara ait uygulamalara ilave olarak aşağıdaki maddeleri de ekleyebiliriz.

4.I. ii. Böylesi doğru uygulamalar ve gerekli elektronik ya da mekanik kontrol ekipmanları kullanmanın yatırım maliyetine katkısı ne olacaktır? Sistem geri dönüş zamanları göz önüne alındığında ilave kontrol yatırımına değer mi? 44 . Uygulama sonucunda elde edilen enerji tasarrufu oranları Burada unutulmaması gereken en önemli noktalardan birisi de periyodik aralıklarla sisteme bakım yapılmasının gerekliliğidir. 3. 9-12 EKİM 2008. Bu sayede %4’ e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilir. TARTIŞMA Yukarıda anlatılan genel tanımlar ve bu tanımlara ait uygulamalar dikkate alındığında karşımıza çıkan iki önemli husus olduğu görülmektedir. Reyonların evaporasyon değerinin gece şartlarında daha yüksek tutulması. Operasyon bakımında ilk etapta olumsuz görünmekle birlikte toplamda % 30’lar nispetinde enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Özellikle dikey tip raflı duvar reyonları için elektrikli otomatik gece perdesi kullanılması. MODELDEN ÇIKAN SONUÇLAR Yukarıdaki tanımlamalara göre özellikle sistemin doğru kurulumu ve beraberinde etkin bir elektronik kontrol sonucunda sahada tatbik edilerek elde edilen enerji tasarrufu uygulamaları ve sonuçları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Bu sayede gereksiz ısı transferi önlenecektir. iii. İlki enerji tasarrufu diğeri ise bu tasarrufu sağlayacak sistemlerin maliyeti olacaktır. Fonksiyonlar Elektronik Termostat Reyonlarda gece çalışma değerlerinin arttırılması Havuz deep freezlerde kapak uygulaması Defrost saati İhtiyaca göre defrost Fanın aralıklı çalıştırılması (termostat kapalı iken) Reyon rezistansının aralıklı çalıştırılması Modülasyonlu termostat kontrolü Elektronik genleşme valfi Kondenser basıncının düşürülmesi Emme basıncı otomasyonu Kondenser basıncının otomasyonu Tasarruf %0 % 4 e kadar % 30 a kadar %0 % 5 e kadar % 3 e kadar % 3 e kadar % 8 e kadar %12ye kadar %20ye kadar % 5 e kadar % 3 e kadar Tablo 1. Havuz tip derin dondurucularda kapak uygulaması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR i.

www. Kıvanç.dtu. f. Ancak optimizasyon için elbette tüm sistemin değerlendirmesi.dinamik-izmir.com 45 . 6. www. Uygulamalı Soğutma Tekniği. Nuri. Diğer taraftan CO2 gibi alternatif soğutucu akışkanların gelişimiyle birlikte çok daha verimli ve çevreye duyarlı sistemler çok yakın bir tarihte uygulamaya geçecek gibi görünüyor… 5.com/makale2. 2006 [2] Akdaş. h.dk [5] Gren Cool. araçlar ya da herhangi bir nem kaynagı gibi ısı kaynaklarını asgariye indirilmesi Sisteme ait yağ sirkülasyonunun sağlıklı bir şekilde sağlanması Amacına uygun tasarımların kullanılması Merkezi sistemler için ara soğutucu uygulaması Dondurulmuş ürünlerin uzun süre sıcak ortamlarda kalmasının engellenmesi Soguk ortamların yalıtımlarının eksiksiz olarak yapılması ve olası tüm ısı köprülerinin engellenmesi Self kontrol ve alarm özelliğine sahip sistemler kullanılması Tüm sistem komponentlerinin gerektiği gibi çalışıp çalışmadıklarının etkin bir kontrol sistemi ile takip edilmesi Fanların düzenli olarak kontrol edilmesi ve temizliğine özen gösterilmesi Fanlarda hız kontrolü – invertor . Adap Kool Sistemi ile Ahmet Yar Ayrıcalığı. b. İZMİR Yapılan deneysel çalışmalar ışığında bu soruyu rahatlıkla “Evet” olarak yanıtlayabiliriz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Metin.kullanılması Evaporatorlerin ihtiyaç duyulan sıcaklıklardan daha düşük sıcaklıklarda çalıştırılmaması Kondenserler hava akımının nispeten fazla olduğu ve serin yerlere yerleştirilmesi TEŞEKKÜR Bu çalışmayı yapmamda gerek araştırmalarıma yaptıkları katkılar ve gerekse manevi destekleri için eşim Sayın Gözde Aslantaş’a ve Sayın Halit Turgut Salaçin’ e teşekkürü bir borç bilirim.org. 2007 [4] Coolpack software. 9-12 EKİM 2008. i. e. d. Soğutma Sistemleri Yalıtımında Malzeme Seçimi ve Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar. KAYNAKLAR [1] Aslantaş.I. TMMOB. SONUÇ Sonuç olarak soğutmada enerji tasarrufunun sağlanması için önerilen çözümler aşağıdaki gibi özetlenebilir. k.greencoolco2. c. l. a. www. j. Örnek olarak sadece ara soğutucu sistemin maliyeti göz önüne alındığında ortalama %7’lik bir enerji tasarrufu getireceği göz önüne alınırsa geri ödeme süresi 3 yılı geçmemektedir. 7. g. www.perakende. Department of Energy Engineering Technical University of Denmark. m. kurulmak istenen işletmenin ömrüne bağlı olarak yapılmalıdır. Sisteme ait tüm komponentlerin uygun ölçülerde tasarımlarının yapılması Işıklar.doc [3] Özkol.

edu. Besinlerin uzun süreler saklanabilmesi için buzdolapları içerisindeki farklı bölgelerin istenilen sıcaklıklarda tutulabilmesi ve bu bölgelerdeki havanın sıcaklık dağılımının mümkün olduğunca düzgün olması gerekmektedir. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. Isıl çiftlerin buzdolabı üzerindeki konumları Şekil 1’de gösterildiği gibidir. ancak uzun süreli ilk örnek (prototip) hazırlama süreçlerinden kurtulabilmek için. Bazı yiyeceklerin saklanma ihtiyaçları göz önüne alındığında bu fark. Makina Mühendisliği Bölümü. cihaz içerisindeki ve dışındaki farklı noktalara ısıl-çiftler yerleştirilerek. yiyeceklerin tüketiciler tarafından buzdolabı içerisindeki belli konumlarda saklanmalarını gerektirmektedir. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. Deneysel çalışma kapsamında. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımının düzgün olmasının önemi ortaya çıkmaktadır. Dilek Kumlutaş. bir veri toplayıcı aracılığıyla kaydedilmiştir. bir veri toplayıcı yardımıyla sıcaklık bilgileri alınmıştır. iç ortam sıcaklığı ve buzluk (buharlaştırıcı) yüzey sıcaklığı ile dış yüzey üzerindeki farklı noktalardaki sıcaklıklar toplam 12 adet ısıl-çift kullanılarak ölçüldükten sonra. Ancak. İZMİR haktan. 46 . Böylece.tr ÖZET Bu çalışmada. cihazın üç boyutlu sayısal modeli oluşturularak. Mete Özşen Dokuz Eylül Üniversitesi. GİRİŞ Çağdaş yaşamın hızlı akışında yiyecek ve içeceklerin sağlıklı bir şekilde saklanabilmesi için buzdolapları ve derin dondurucular yaşamımızda önemli bir yere sahiptir. Sayısal inceleme sonuçları ile deney sonuçları arasında uyum olduğunu göstermişlerdir. [2]. 1. ev tipi fansız bir buzdolabının içerisindeki sıcaklık dağılımını ve buzdolabı içerisine yerleştirilen bir sıcak yiyeceğin soğuma davranışını doğal taşınım koşullarında deneysel ve sayısal olarak incelemişlerdir. ev tipi bir karlanmayan (no-frost) buzdolabının dondurucu ve soğutucu kısımlarını sayısal olarak incelemiş ve elde ettikleri sonuçları deney sonuçları ile karşılaştırarak. sistemlerin. Bu çalışmada. Sayısal çalışmada ise. ısı aktarımı ve akış özellikleri açısından ayrıntılı olarak incelenmeleri gereklidir. 9-12 EKİM 2008. Diğer bir çalışmada Laguerre ve Flick [3].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mühendislik Fakültesi. DENEYSEL ÇALIŞMA Çözümleme için gerekli sınır şartlarını belirleyebilmek ve analiz sonucu bulunan dolap içi sıcaklık dağılımlarının doğruluğunu sağlamak için. Böyle bir saklama yönteminin her tüketici tarafından düzgün şekilde uygulanmasının imkansız olması nedeniyle. bu modellerden sayısal çalışma sonunda uygun görülenlerinin ilk örnekleri hazırlanıp bunlar üzerinde deneyler yapılarak zaman ve para tasarrufu sağlamak mümkündür. Gupta ve diğ. 2.edu. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. Bu incelemeler deneysel olarak yapılabilir. gelişen bilgisayar yetenekleri sayesinde sayısal yöntemler kullanılarak incelemeye değer görülen modellerin ön araştırmaları yapılabilir.karadeniz@deu. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. İZMİR TEZGAH SEVİYESİ TİPİ BİR BUZDOLABI İÇERİSİNDEKİ ISI AKTARIMI VE AKIŞIN DENEYSEL VE SAYISAL OLARAK İNCELENMESİ Ziya Haktan Karadeniz.I.kumlutas@deu. özel olarak buzdolapları içerisindeki akışı ve ısı aktarımını inceleyen az sayıda çalışmaya ulaşılabilmiştir. buzdolapları içerisindeki ısı aktarımı ve akışın sayısal olarak modellenmesinin gerçeğe yakın sonuçlar verdiğini göstermişlerdir. Laguerre ve diğ. ısı-akış analizleri yapılmış ve cihaz içindeki sıcaklık ve hız dağılımları belirlenmiştir. [1]. dilek. Bu nedenle buzdolabı iç tasarımında. ev tipi kullanım için üretilmiş buzdolaplarını günlük kullanımları sırasında deneysel olarak incelemişler ve buzdolabı içerisindeki en düşük ve en yüksek sıcaklıklar arasındaki farkın bazı modellerde 10 °C’ye kadar çıkabildiğini göstermişlerdir.tr. kapalı hacimler içerisindeki akışkanların ısı aktarımı ve akış özelliklerinin farklı koşullar için incelendiği birçok çalışma bulunduğu görülmektedir. Araştırmalar incelendiğinde.

105 104 112 Ağırlık Ağırlık 110 102 103 a b Şekil 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buzdolabı dışında (a) ve içindeki (b) ısıl çiftlerin konumları Şekil 2.I. kararlı duruma ulaşıldıktan sonra buzluk (buharlaştırıcı) yüzeyinde üç ayrı noktadaki sıcaklık salınımını göstermektedir. 9-12 EKİM 2008. Şekil 3 ise. İZMİR Buzdolabı boş halde ve çevresiyle ısıl denge durumunda iken deneye başlanmış ve ölçümlere sistem kararlı duruma gelinceye kadar devam edilmiştir. sınır şartlarını belirlemek ve çözümleme sonuçlarının doğruluğunu sağlamak için kullanılmıştır. Soğutucu bölümde zamana bağlı sıcaklık değişimi 47 . Kaydedilen sıcaklık verilerinin kararlı durum ortalama değerleri. soğutucu kısma yerleştirilmiş üç ayrı ısıl çiftten kaydedilen sıcaklık verileri kullanılarak oluşturulmuştur. Kararlı duruma ulaşma sürecinin gösterildiği Şekil 2.

9-12 EKİM 2008. Buzluk yüzeyindeki sıcaklık salınımı 3. bu parçalar üzerinde iletimle olan ısı aktarımları ihmal edilmiştir. çözümlemeler için ise HADIA (Hesaplamalı Akışkanlar Dinamiği ve Isı Aktarımı) temellerini kullanarak çözüm yapan ANSYS CFX programı kullanılmıştır. sıcaklık ayar düğmesi ve aydınlatmaya ait boyutların. Raflar ve buzluk sadece akış önündeki engeller olarak modellenmiş. İZMİR Şekil 3.I. Sıcaklık ölçümleri yapılırken de modellenmeyen bu yerler çıkarılmıştır. İç yüzeyindeki ana rafların yerleştirildiği çıkıntılar. Ayrıca buzluk bölümünün ön kısmında bulunan buzluk kapağı. Çözümlemeler kararlı durum koşulları için yapılmıştır. yuvarlatmalar. 3. modelde bu kısımlar yer almamaktadır. bunlar kullanılarak yapılan çözümlemelerden elde edilen sonuçlar arasında deney sonuçlarıyla en çok uyum gösteren model seçilmiştir. Çözümlemelerde kullanılan model ve oluşturulan ağ yapısı Şekil 4’de gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ağ yapı (mesh) oluşturulmasında sorunla karşılaşmamak için ve bu ayrıntıların sonuçlara etkilerinin ihmal edilebilir olması nedeniyle. Uygun çözüm ağını elde edebilmek için farklı sıklıkta eleman atamaları yapılarak birçok ağ oluşturulmuş. SAYISAL ÇALIŞMA Sayısal çalışmada. 48 . modelin oluşturulmasında ANSYS Workbench. Dolabın dış kabuğu (dış sac. dolabın geneli düşünüldüğünde çok küçük olması söz konusudur. Modelin ve Çözüm Ağının Oluşturulması Çözümlemelerde kullanılan model. Seçilen çözüm ağında 688731 eleman ve 168861 düğüm noktası bulunmaktadır.1. poliüretan yalıtım ve iç plastik) basitleştirme amacıyla modellenmemiştir. buzluk bölümünün hemen altında bulunan damlalık ve sebzelik bölümü de modellenmemiştir. ticari olarak satılan bir buzdolabının üzerinden ölçüm alınarak oluşturulmuştur.

578 [W/m2K]. BULGULAR VE TARTIŞMA Çözümlemelerde iterasyonlara.743 [W/m2K]. Dolap içindeki raf ve sebzelik yüzeylerine adyabatik. T = 26.405 [°C] U = 0.0233214 β (1/K) 0.502 [°C] U = 0.147 [K] Hava Debisi [kg/s]. Doğal taşınım koşullarını oluşturmak için Boussinesq yaklaşımı kullanılmıştır. buharlaştırıcı yüzeyine ise sabit sıcaklık sınır koşulu verilmiştir.003806 49 .743 [W/m2K]. havanın özellikleri ise Tablo 2’de gösterilmiştir. Havanın özellikleri Tf [°C] ρ (kg/m3) -10.3351256 4. Sınır şartları U = 0.66E-05 k (W/mK) 0. İZMİR Şekil 4. T = 26. Havanın özellikleri. Buharlaştırıcı yüzeyinin sıcaklığı.2. Kullanılan sınır şartları Tablo 1’de. model için film sıcaklığındaki havanın özellikleri olarak alınmıştır.405 [°C] U = 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. dengesizlikler de % 1 değerlerinin altına ininceye kadar devam edilmiştir. Sac ve plastik kalınlıkları poliüretanla karşılaştırıldığında küçük ve ısı iletim katsayıları da büyük olduğundan dirençleri ihmal edilebilir kabul edilmiştir. Buzdolabı modelinin izometrik görünüşü ve oluşturulan ağ yapısı 3. artıklar 10-3. Tablo 1. Sınır Şartları Modelin dış yüzeylerine ısı transferi katsayısı (U) ile dış yüzey sıcaklıkları (T) tanımlanmıştır. T = 26.65 [W/m2K]. deney sonuçlarında kararlı duruma ulaşıldıktan sonra yüzeydeki zamana bağlı sıcaklık salınımı eğrisinden elde edilen ortalama değer olarak alınmıştır. T = 26.142 [°C] Adyabatik T = 258.502 [°C] U = 0.I. Sınır şartları Yüzey Ön Duvar Arka Duvar Üst Duvar Alt Duvar Yan Duvarlar Raf ve Sebzelik Yüzeyleri Buharlaştırıcı Yüzeyleri Giriş Yüzeyi Çıkış Yüzeyi Tablo 2. 9-12 EKİM 2008.2554 μ (Ns/m2) 1. T = (Tort)çıkış [°C] Pbağıl = 0 Pa Cp (J/kgK) 1006.213 1.578 [W/m2K]. Isı transferi katsayılarının belirlenmesinde sadece dolap kabuğundaki poliüretan yalıtım malzemesinin iletim direnci göz önüne alınmıştır. T = 34.

I. orta düzlem üzerinde. kapı raflarının hava akışını engellemesi nedeniyle. yerçekimi etkisiyle dolabın aşağılarına doğru hareket ederken. sıcak ön bölümden buzluğun üst bölümü boyunca arka duvara doğru ilerlemesidir. Şekil 5.963 Deneysel Çalışma -5. Sayısal ve deneysel çalışmalardan elde edilen ortalama sıcaklık değerleri. biri arka duvarda ısınan havanın buzluk alt yüzeyine çarpıp soğuyarak aşağıya tekrar arka duvara doğru yönelmesiyle oluşan. Sayısal modelden elde edilen ortalama sıcaklık değerinin deney sonucu ortalamasına göre 1. Bu nedenle. Yüksek sıcaklığa sahip olan bu bölge.a’da. kapı tarafının diğer kısımlarına göre daha sıcak olduğu görülmüştür. çözümleme sonuçlarının deney sonuçları ile uyum içerisinde olduğu görülmektedir (Tablo 3). Tablo 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. dolabın üst ön bölümünde olduğu görülmektedir (Şekil 5a). buzluğun altında soğuyarak ön kapı tarafına dönmesiyle oluşan iki ana hücre belirlenmiştir. dolap içerisindeki en yüksek hızlar (0. Bu karşılaşma sonucu. Genel olarak bakıldığında. havanın.612 Dolabın içerisindeki en sıcak bölgenin. soğutucu kısımda ısının yayılmasını sağlayan ana etkenler olduğu söylenebilir. Buzluk bölümünün alt tarafında (soğutucu bölüm). Şekil 5b’de buzdolabı içerisindeki hız dağılımı gösterilmiştir. Soğutucu bölümde elde edilen sıcaklık aralığı (-3±2 °C). Buzluk yüzeyinde soğuyan ve ağırlaşan hava. a) Orta düzlemde sıcaklık dağılımı b) Orta düzlemde hız dağılımı Buzluk kısmında ise ısı yayılımını sağlayan akış hareketi. buzdolabının tamamıyla karşılaştırıldığında oldukça küçük bir hacmi kaplamakta ve sıcaklık değerlerinin buzdolabı içindeki öngörülen sıcaklık sınırları arasında olduğu görülmektedir (5 ±1 °C). buzdolaplarının soğutucu kısımlarının olması istenen 4 °C [3] değerine göre oldukça düşüktür. Soğutucu bölüm için. Sıcaklıkların bu kadar düşük çıkmasının nedeni. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımı gösterilmiştir.285 m/s). buzluk kapağı ve damlalığın modellenmemiş olmasıdır. sıcaklık farkının en büyük olduğu üst ön taraf ile buzluk üst yüzeyi arasında oluşmaktadır. diğeri ise ön duvar tarafında ısınarak yükselen havanın kapı raflarının engellemesi nedeniyle dolabın orta kısmına doğru yükselip. bağlantı noktalarından gerçekleşen hava sızıntılarından ve/veya sayısal hesap hatalarından kaynaklandığı düşünülmektedir. Ortalama Sıcaklık [°C] Sayısal Çalışma -3. yerel düşük sıcaklıklı bölgeler dışında sıcaklıklar -3±2 °C aralığındadır. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 5. SONUÇ 50 . Bu iki hücrenin.6 °C fazla olmasının. 5. Dondurucu bölümdeki hava sıcaklıkları kaydedilmediğinden bu bölge için bir sıcaklık karşılaştırması yapılmamıştır. duvarlarda ısınarak yükselen nispeten sıcak hava akımı ile karşılaşır.

elde edilen en uygun tasarım prototip haline getirildikten sonra yine deneysel çalışma yapılmalıdır.. Bu yöntemle. Chakraborty S.. 653-659. KAYNAKLAR [1] Laguerre O. 9-12 EKİM 2008. sayısal çözümleme yönteminin buzdolabının içerisindeki sıcaklık ve hız dağılımları hakkında fikir sahibi olabilmek için etkili bir araç olduğu görülmüştür. Heat Transfer by Natural Convection in Domestic Refrigerators. Journal of Food Engineering. 25. Ancak günümüz buzdolaplarında. Flick D. raflarla kapı arası ve raflarla arka duvar arası uzaklıkların düzgün ayarlanması. Palagos B. İZMİR Yapılan çalışmalardan elde edilen veriler ışığında.I. [2] Gupta J. Derens E. çoğunlukla cam raf kullanıldığından. 79-88. tasarımın iyileştirilmesi açısından önem arz etmektedir. International Journal of Refrigeration. İncelenen modelde.. öngörülen farklı tasarımlar öncelikle sayısal olarak incelenmeli.. International Journal of Refrigeration. 2007.. tel raf kullanıldığından buzdolabı içerisinde düzgün sıcaklık dağılımını sağlamak mümkün olmuştur. 30.. 62.. [3] Laguerre O. Böylece. zaman ve para tasarrufu sağlanabilir. raflar arası. Gopal M. 2002. K. 311-322. özellikle büyük hacimli karlanmayan ürünlerde. soğuk havanın dolap içerisinde düzgün dağıtılabilmesi için sayısal çalışmalar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. R. Modeling of a Domestic Frost-Free Refrigerator. 2004 51 . Study of domestic refrigerator temperature and analysis of factors affecting temperature: a French survey.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM III AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması M.I. Turhan ÇOBAN 52 .

ısı transfer yüzeyinin artırılması beraberinde sistem boyutlarında artımı getirdiği için bu geleneksel yöntem bir alternatif yöntem olmaktan çıkmaktadır. ısı iletimi ve taşınımı karakteristikleri. çözülmeyi bekleyen mevcut problemleri ve ayrıca açılımları tartışılacaktır. 53 . bu çalışmada. Bu nedenlerle. Basınç düşümünün kayda değer bir şekilde artması. Nano-parçacık ilavesine rağmen saf akışkana göre basınç düşümünde pek bir artışın gözlemlenmemesi de diğer bir avantajdır. Isı iletim katsayısı artımının yüksek parçacık derişimlerinde gerçekleşmesi. küçük parçacık boyutu ve derişimi nedeni ile basınç kayıplarında kayda değer bir yükselme olmamaktadır. Isı iletimi. Bu nano-parçacıklı akışkanların önemli bir avantajı olarak durmaktadır. Bütün bu nedenlerle. saf taşıyıcı akışkana göre çok farklı ısı transferi karakteristiklerine sahiptirler. TR-20070 Denizli mfkoseoglu@ pau. Bu yöntem ile akışkanın ısı iletim katsayısında inanılmaz yükselmeler gözlenirken. büyük boyutlardaki bu parçacıklarla ısı transferinde aşağıdaki dezavantajların gözlemlendiği de belirtilmektedir [7]: • • • • • Parçacıkların çökelmesi sonucu ısı transfer yüzeyinde bir tabaka oluşumu ve taşıyıcı akışkanın ısı kapasitesinin düşmesi. ısı transferi kabiliyeti yüksek alternatif akışkanların kullanımına yönelik teknolojilerin geliştirilmesi yeni bir alternatif olarak durmaktadır. Mehmet Orhan Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.edu.tr ÖZET Hem tasarım kıstasları gereği giderek küçülen ısı değiştiricileri boyutları hem de artan ısı akıları ısı transferinde iyileştirilmeleri gerekli kılmaktadır. Bu nedenle. Artan akışkan hızı ile birlikte ısı transferi donanım ve borularında erozyon oluşması. nanoparçacıklı akışkanların hazırlanması ve ısı transferi yetenekleri üzerine bir analiz yapılacaktır. 2. İZMİR NANO PARÇACIKLI AKIŞKANLAR: SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİNDE YENİ BİR AÇILIM Mehmet Fevzi Köseoğlu.tr. Bu akışkanların ısı iletim katsayısının saf taşıyıcı akışkana göre çok daha büyük olması difüzyonla ısı transferini etkin hale getirir. ısı transferine maruz kalan yüzey/hacim oranının makroskopik sistemlere göre yaklaşık dokuz mertebesinde yüksek olması eşsiz bir ısı transfer yüzeyini kullanıma sunmaktadır. nano-parçacıklı akışkanların. Diğer taraftan. iklimlendirme ve soğutma sistemleri. Bu derleme çalışmasında. Bahsedilen sistemlerin her geçen gün artan ısıl yükleri verimli soğutma ve ısıtmaya yönelik yeni teknolojilerin geliştirilmesi ihtiyacını doğurmaktadır. Nano-parçacıklı akışkanlar. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLAR VE HAZIRLANMA YÖNTEMLERİ Soğutma sistemlerinde kullanılan sıvı akışkanlar genellikle düşük ısı iletim katsayısına sahiptirler. Anahtar Kelimeler: Nano-parçacıklı akışkanlar. üretimi. Artırılmış ısı transferi. morhan@ pau. Taşıyıcı akışkana 1− 100 nm boyutlarında nano parçacık veya nano-fiber ilavesi ile elde edilen iki fazlı süspansiyonlar diğer değişle nano-parçacıklı akışkanlar bu alternatif akışkanlardan birisidir.edu. Isı transferi artırımı için. Ancak. parçacıklar etrafında gerçekleşen mikro-dolaşım ısı transferini artırıcı bir etkiye sahiptir.I. 9-12 EKİM 2008. GİRİŞ Mikro-elektronik. Isı taşınımı 1. Henüz gelişim aşamasında bulunan taşıyıcı akışkana nano-parçacık ilave etme yöntemi ısı transferi artırımında gelecek vadetmektedir. Bu soruna çözüm olarak taşıyıcı akışkana mikro veya makro boyutlarda parçacık eklenmesi yeni bir fikir değildir [1-6]. yüksek güç üreten sistemler gibi birçok endüstriyel uygulamada ısıl yönetim hayati önem arz etmektedir. Ek olarak. bu akışkanların kullanıldığı değişik ısı transferi artırım yöntemleri yetersiz kalmaktadır. Özellikle dar kanallarda büyük parçacık boyutu sebebi ile tıkanma oluşması.

Silikon nano-parçacıkları Lazer Buhar Depozisyonu “Laser Vapor Deposition (LVP)” yöntemiyle üretilmekte. sadece düşük buharlaşma basıncına sahip akışkanlar kullanıldığı için uygulama alanı kısıtlıdır. metalik parçacıklı olanlarda pek başarılı değildir. metal buharının doğrudan düşük buharlaşma basıncına sahip akışkan ile teması neticesinde nano-parçacık elde edilmesi prensibine dayanmaktadır [10]. Ancak Eastman ve diğerlerine göre tek adımlı metot kararlı akışkan hazırlama açısından daha başarılıdır [12]. çökelmeyen bir karışım elde etmek amacıyla ultra sonik veya mekanik karıştırma yöntemleri ile belirli sürelerde ve sıcaklıklarda karıştırılır. Wang ve diğerlerine göre [11] çift aşamalı metot oksit parçacıklar için iyi sonuç verirken. Çift adımlı yöntem ve CuO nano-parçacıkları ile elde edilen süspansiyon (orta).parçacıkları ile hazırlanmış süspansiyon (sol). NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLARDA ISI TRANSFERİ Nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı transferi. Nano-Parçacıkların Hazırlanma Yöntemleri Metallerin ve metal oksitlerin nano tozlarının üretimi farklı yöntemler ile gerçekleştirilebilmektedir. AuPd nano-parçacıklı süspansiyon (sağ)[13]. bu tekniğin oksit nano-parçacıklı akışkanların hazırlanmasında başarılı olup olmadığı kanımızca halen açık değildir. İZMİR Nano-boyutlu parçacıkların üretiminin mümkün hale gelmesi ile birlikte. • Parçacıkların hareketli olması nedeni ile ısı transferi artırımına neden olan mikro taşınım mekanizmasının oluşması. Nano parçacıklı ısı transferi akışkanlarının aşağıdaki faydalarından söz etmek mümkündür: • Nano boyutlardaki cisimlerin yüksek alan/hacim oranlarından dolayı. • Düşük boyut ve ağırlık nedeni ile çökelme ihtimalinin düşük olması. 9-12 EKİM 2008. Ancak. • Erozyona sebebiyet vermemesi. 3. kararlı. Karbon nano tüplerin üretiminde ise Kimyasal Buhar Depozisyonu “Chemical Vapor Deposition (CVD)” yöntemi kullanılmaktadır [9]. Örneğin. • Mikro/nano kanallarda kullanılabilir olması. 2. Çift Adımlı Yöntem. Bu yöntem ile topaklaşma minimize edilirken. • Basınç düşümünde pek bir atışa neden olmaması ve • Makro ve mikro boyutlu parçacıkların aksine. nano boyutlarda yüzey/hacim oranının çok büyük olması ve parçacı etrafında mikro akım gerçekleşmesi gibi mekanizmalardan dolayı. düşük derişimlerde de karışım akışkanının ısı iletim katsayısında büyük artışların elde edilmesi.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1. saf taşıyıcı akışkana kıyasla oldukça fazla artmaktadır. Belirtilen iki farklı yöntemle elde edilen nano-parçacıklı süspansiyonların TEM ile elde edilmiş görüntüleri Şekil 1’de gösterilmiştir. Isı transferi artımında diğer bir önemli etkende nano-parçacıklı akışkanın ısı iletim katsayısındaki artıştır. Tek adımlı yöntem ve Cu nano. Al2O3 ve CuO gibi oksit parçacıkları İnert Gaz Yoğuşması “Inert Gas Condensation (IGC)” metodu veya daha az topaklaşmaya neden olan Doğrudan Buharlaşma Yoğuşma “Direct Evaporation Condensation (DEC)” tekniği ile üretilirken. Nano-parçacıklı akışkanlar tek adımlı ve çift adımlı olmak üzere iki farklı yöntemle üretilebilmektedir. topaklaşmayan. ısı transfer yüzeyi makroskopik yüzey alanlarından çok çok daha yüksek olması. Daha sonra. Şekil 1. Tek Adımlı Yöntem. Bu yöntem ile nano-parçacıklı akışkanların elde edilişi. Bu yöntemde ise yukarıda belirtilen farklı yollarla üretilen nano-parçacıklar doğrudan akışkan içine belirli derişimlerde ilave edilir. Hazırlanan akışkanın uzun süre çalışabilmesi için oleik asit ile kararlılığı artırılır. yeni olmayan akışkana parçacık ekleme fikri yeniden güncellik kazanmıştır [8]. 54 .

Jang ve Choi ve de Prasher ve arkadaşlarına göre Brownian hareketin bu artımda temel rol oynadığı hükmüne varılmıştır [17. 9-12 EKİM 2008. moleküler tabakalaşmanın daha etkin rol oynadığını belirtmişlerdir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5 AIN derişiminde %20’ye varan bir artım gerçekleşmektedir. Ancak diğer taraftan.2.5) %0.6-1. Oksit nano akışkanlalar artırılmış ısı iletim katsayısı [14] (sol). Şekil 2.18].5-4 derişim oranında) parçacıklarından %0. farklı nano akışkanlar için ısı iletim katsayıları [12] (orta). Nano-parçacıklı Akışkanlarda Isı İletimi – Kuramsal ve Deneysel Yaklaşımlar Nano-parçacıklı akışkanların ısı iletim katsayısındaki artışı kesin olmakla birlikte (Şekil 2). Özellikle ısıl gelişme bölgesinde saf akışkana göre belirgin bir artış gözlemlenmiş ve bu artışın sadece ısı iletim katsayısı ile açıklanamayacağı rapor edilmiştir. 3.1.5 derişim değeri için yaklaşık %350’ye varan bir ısı transferi artımı sağlamaktadır (Şekil 3). Karbon nano-tüplü akışkanın diğer nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı iletim katsayısı yönünden karşılaştırılması [15] (sağ) Keblinski ve diğerleri ve Evans ve diğerleri [13. Isı taşınımının değişik modlarında gerçekleştirilen deneysel çalışmalar.1-0. Onlara göre. Yang ve diğerleri [19]. esas itibari ile ısı transferinin parçacık boyutundaki azalma ile arttığını ve parçacıkların şekil faktörünün bu artımda oldukça önemli olduğunu göstermektedir. Ding ve diğerlerinin çalışması [20] ise ısı transferinde oldukça fazla bir artımı özetlemektedir. otomatik transmisyon yağı ve sentetik yağla birlikte ağırlıkça %2-2.16] ısı iletim katsayısındaki büyük artışın muhtemel sebebi olarak düşünülen Brownian hareketin aslen çok önemli olmadığını ve bu yükselişte parçacıkların kümelenmesinin.5 arasında kullandıkları 20-40 nm boyutlu grafitler ile laminar akım şartındaki tüp ısı değiştiricisinde saf akışkana göre %1-22 arasında bir oranda artım elde etmişlerdir. İZMİR 3. Choi ve diğerleri çalışmasına [21] göre transformatör yağına ilave edilen farklı şekillerdeki ve derişimlerdeki (küre. çubuk şekilli) γ -Al2O3 ve AIN (50 nm ve %0. Klasik bir yöntem olan taşıyıcı akışkana grafit ekleme nanoparçacıklı akışkan çalışmalarında da kendine yer bulmuştur. Taşıyıcı saf akışkana ilave edilen parçacık derişimi de bir diğer önemli faktördür.I. sebepleri üzerine henüz bir fikir birliği oluşmamıştır. Nano parçacıklı Akışkanlarda Isı Taşınımı Nano-parçacıklı akışkanlar üzerinden ısı transferini etkileyen parametreler çok çeşitlidir.6 hacimsel derişim oranlarında eklenen 27-56 nm boyutlarındaki γ -AL2O3 nano-parçacıklarının laminar akım şartlarında ısı transferini artırdığı belirtilmiştir. Xuan ve Li [23] türbülanslı zorlanmış akım şartlarında deiyonize suya eklenen bakır nano-parçacıklarının ısı taşınımını artırdığını ve saf akışkana göre kayda değer bir basınç düşümü artımı gözlemlenmediğini dile getirmişlerdir. 55 . saf su-çok duvarlı karbon nano-tüp karışımı (ağırlıkça %0. Wen ve Ding çalışmasında [22] deiyonize suya %0.

C. 78. Boston. 751183. ve diğerleri. 1964. 1989. 5.U. Enhancing Thermal Conductivity of Fluids with Nanoparticles. [14] Lee. S. nano-parçacıkların akışkanın ısı iletim katsayısını artırdığı ve bu artışın nano-parçacık tipine ve boyutuna göre değiştiği görülecektir. 231/MD-Vol. 1999. ve diğerleri. V. FED-Vol. 1956. [7] Das. 1-19. International Chemical Engineering. M. Nanofluids for Thermal Transport. 6. [5] Miller. Chalk. 15-21. Developments and Applications of Non-Newtonian Flows. C. [11] Wang. Deiyonize su içinde dağılmış karbon nano tüpler (sol). Anomalously Increased Effective Thermal Conductivities of Ethylene Glycol Based Nanofluids Containing Copper Nanoparticles. heat Transfer Engineering.F. 2007. J. 36-44.. Heat Transfer Design Characteristics Water Suspensions of Solids.Q. X. 1953. 1955. 1976.. 1997. Şu ana kadar yapılan çalışmalar incelendiği taktirde.A.1954. J. and Water in Turbulent Flow. sebebi açıklığa henüz kavuşturulamamış ısı iletişim katsayısı artışına sebep olan mekanizmaları belirlemeye yönelik mikroskopik ölçeklerde benzetimlere ihtiyaç vardır. GELECEĞE YÖNELİK AÇILIMLAR Nano-parçacıklı akışkanların soğutma ve ilgili teknolojilerde kullanımı gelecek vadetmektedir. [4] Salamone.S. ve Dallavalle. Applied Physics Letters. ve diğerleri. International Journal of Thermal Sciences. [2] Orr. [9] Gleiter. 280-289. ve Mujumdar. ve diğerleri. Materials Today. 56 .I. 29-45. 2. Chemical Engineering Progress Symposium Series. 327-333.. Heat Transfer and Hydraulic Resistance in Flowing Liquid Suspensions in Piping. 10. Industrial Engineering Chemistry. 718720. [13] Keblinski. AIChE Symposium Series. C. Kuramsal açıdan ise. Progress in Materials Science. [3] Bonilla. 2005. kaynama ve yoğuşma gibi faz değişimi içeren ısı transferi modlarında nano-parçacıklı akışkanların davranışı hala incelenmeyi beklemektedir. Heat Transfer to Slurries in Pipe. 4. A. 46. ve diğerleri. 3.. R. S. Encyclopedia of Nanoscience and Nanotechnology.J. 283-288.S. 1995. April.. Nanocrystalline Materials.W. ve Newman. karbon nano-tüp derişimine karşın ısı taşınımındaki artım [20]. İZMİR Şekil 3. Son olarak. 27.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [10] Eastman. 9.U. ve diğerleri. ve diğerleri. [6] Bergles. Heat Transfer in Nano-Fluids – A review. S.K. P. Materials Research Society Symposium – Proceedings.. A. H. Advanced Cooling Systems for Agricultural and Industrial Machines. Heat Transfer Properties of Liquid-Solid Suspensions. J. A.I. Enhanced Thermal Conductivity through the Development of Nanofluids. 99-105. Heat Transfer Characteristics of Nanofluids: A review. Measuring Thermal Conductivity of Fluids Containing Oxide Nanoparticles. 47. 3-19. SAE. 2006. KAYNAKLAR [1] Kofanov. 74. 121. 2001. [8] Choi. The Trend in Engineering. farklı parçacık parametrelerinin ısı iletim katsayısı ve ısı transferi üzerindeki etkilerinin belirlenmesi öncelik konular olacaktır. 50. S. Journal of Heat Transfer. 457.. 3-11. 426-430. Dolayısı ile gelecekte yapılacak çalışmalarda nano-parçacıklı akışkanların ısı iletkenliğini ölçmeye yönelik standart yöntemlerin ulunması. 9-12 EKİM 2008.M. ve diğerleri. 223-315. [12] Eastman.E.A. 66. Nanofluids. “Heat Transfer to Liquid Solid Suspensions in Turbulent Flow in Pipes. 4. 33.. [15] Choi.S. 174. Makale no. 4.P. ve Moulton.

G. 025901-1 – 025901-4. [21] Choi. Grulke. C.. 2004. 2005. 1107-1116..M.2007. R. Preparation and Heat Transfer Properties of Nanoparticle in Transformer Oil Dispersions as Advanced Energy Efficient Coolants. Current Applied Physics.B. Applied Physics Letter.060. R. H. 093116-1 – 093116-3. ve Phelan. 2003. Fish. [16] Evans. J. 125. 2007. [19] Yang.. 151-155. 2004. 57 . 10. Zhang.E. D. H. Anderson. Experimental Investigation into Convective Heat Transfer of Nanofluids at the Entrance Region under Laminar Flow Conditions.. 4316-4318.S.A.. E.. Yoo. 240-250. P.A.. V. pp.04... [18] Prasher. doi. 94. Thermal Conductivity of Nanoscale Colloidal Solutions (Nanofluids). Heat Transfer of Aqueous Suspensions of Carbon Nanotubes (CNT Nanofluids). W. 2004. 2005. Role of Brownian Motion in the Enhanced Thermal Conductivity of Nanofluids. ve Ding. Z. Los Angeles. International Journal of Heat and Mass Transfer. P.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. İZMİR American Scientific Publishers. [23] Xuan. 9-12 EKİM 2008. 2006. Y.. Alias. ve Williams. Y. Bhattacharya. [22] Wen. Physical Review Letters. S. Y..U. 5181-5188.P... ve Wu. W. [17] Jang. ve Oh. 2006. ve Keblinski.. Y. International Journal of Heat and Mass Transfer. 88.G. [20] Ding. S. Applied Physics Letters.. Investigation on Convective Heat Transfer and Flow Features of Nanofluids. J. 84. 48.cap. 49. ve Li.1016/j. Role of Brownian Motion Hydrodynamics on Nanofluid Thermal Conductivity. Journal of Heat Transfer.S. International Journal of Heat and Mass Transfer. D. Heat Transfer Properties of Nanoparticle-in-Fluid Dispersions (Nanofluids) in Laminar Flow. Wen. Q. 47.. ve Choi.

Bazı doğal soğutkanların karakteristikleri 58 . Anahtar Kelimeler: Doğal Soğutkan.edu. ancak su ve CO2’de sorun görünmemektedir. Bu incelemede. Klor ve flor içermeyen ve ihmal edilecek düzeyde GWP değerine sahip amonyak (R-717). İZMİR ALTERNATİF DOĞAL SOĞUTKANLARIN GENEL DEĞERLENDİRİLMESİ * Hüseyin PEHLİVAN*. kimyasal bileşiminin sabit olması. göz önüne alınması gereken diğer etkenlerdir. 9-12 EKİM 2008. enerjinini kullanımındaki kontrol stratejisi gibi bir dizi prametreyi dikkate alan TEWI (Toplam eşdeğer ısınma etkisi)‘nın kullanılması daha gerçekçi sonuçlar elde etmemizi sağlayacaktır [1]. çevrimin verimi. Soğutkanların çevresel etkilerinden söz ederken belirleyici parametreler olarak ODP ve GWP değerleri dikkate alınırken.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. soğutkanın ısı alışverişinde bulunduğu iki ortamın. ekonomik yeni soğutkanlar üzerinde çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Kadir İSA** Sakarya Üniversitesi. ayrıca CO2 konusuna özel bir vurgu yapılmıştır. Bilindiği üzere CFC ve HCFC’ler ozon tabakasına olan zararlı etkileri ve küresel ısınma potansiyelleri (GWP) nedeniyle çeşitli uluslararası anlaşmalarla sınırlandırılmışlardır. izobütan (R-600a). Bölümü. Ancak zehirli ve kolaylıkla tutuşabilir olmaları nedeniyle. Amonyak ve hidrokarbonlar emniyetli soğutkan gereksinimlerini zehirlilik ve tutuşabilirlik kriterleri açısından karşılamamakta. 1930’lu yıllara kadar soğutkan olarak amonyak ve CO2 yaygın olarak kullanılmışlardır.I. HCFC. Hidrokarbon. 54187 SAKARYA ** Sakarya Üniversitesi.edu. Bunun tek istisnası amonyak olmuş ve günümüzde özellikle büyük uygulamalarda halen yaygın olarak kullanılmaktadır. belirledikleri takvimi daha öne çekmeyi başarmışlar ve doğal soğutkan içeren soğutma sistemlerinin tasarımı konusunda çalışmalarına hız vermişlerdir. Fakat. CO2. CFC ve HCFC’nin yerine geçebilecek çevreye daha duyarlı.tr kisa@sakarya. kolay uygulanabilir. Sonuç olarak. İKS Programı. buharlaşma entalpisinin yüksek olması ve doğal olarak ucuz ve kolaylıkla bulunabilir olması. Bazı Avrupa ülkeleri. Soğutkanın zehirli olmaması. yapılmış olan çalışmalar ışığında söz konusu alternatif doğal soğutkanların genel özelliklerine dikkat çekilmiş. o günlerde daha güvenilir olarak nitelendirilen CFC ve HCFC’ler pazarı ele geçirmişlerdir. Bunun sonucunda söz konusu doğal soğutkanlar ortadan kaybolmuşlardır.tr ÖZET Montreal Protokolü ile kloroflorokarbon (CFC) ve hidrokloroflorokarbon (HCFC) türü soğutkanların kullanımı çevreye olan zararlarından dolayı kademeli olarak sona erdirilmiş veya erdirilecektir. soğutulan yer ve çevrenin sıcaklığıdır.DOĞAL SOĞUTKANLAR Bu kısımda doğal soğutkanların özelliklerine genel bir bakış yapılacak ve bunlardan CO2 konusunda nispeten detaylı bir incelemeye yer verilecektir [2]. ototmobil klimalarında yaygın olarak kullanılan R-134a’ya bir alternatif olarak geliştirilen DP-1 bunlar arasında sayılabilir. Bunun sonucunda bir çok AB ülkesinde tekrar doğal soğutkanlara dönme eğilimi başlamıştır. Makina Müh. Bunlara ilk alternatif olarak HFC’ler (klorsuz hidroflorokarbonlar) ve bunların karışımları geliştirilmiştir. Ozon. CO2. amonyak. Akyazı MYO. 54400 SAKARYA pehlivan@sakarya. DP-1 ve bazı hidrokarbon bileşimleri bu anlamda ön plana çıkmıştır. hidrokarbonlardan propan (R-290). Amonyak. Tablo 1. 2. pas yapmaması. ozon tabakasını tahribat potansiyelleri (ODP) düşük olmasına rağmen GWP’lerinin yüksek olması uzun vadede kalıcı bir çözüm sağlamamaktadır. son yıllarda CO2 (R-744). 1-GİRİŞ Soğutkan seçiminde etkili olan iki parametre. su (R-718). yanıcı olmaması. Mühendislik Fakültesi.

HFC’lerle kıyaslandığında oldukça ucuzdur ve çevre dostudur. okları bu yöne döndürmüştür. yapılan yeni çalışmaların konularındandır. Ancak. 40 olan GWP değeriyle de AB normlarına uymaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bununla beraber güncel test verileri umut vericidir. Propan (R-290) R-22 ile çalışan sistemi propana adapte etmek için sadece birkaç değişiklik yapmak yeterlidir. diğer uygulamalarda olduğu gibi çevrim.4. R-22’li sistemin yoğuşma sıcaklığı ortalama 57 oC iken propana dönüşüm sonrası sadece 65 oC‘ye yükselmektedir. Bu konuda yapılan çalışmalar amonyağın küçük ve orta büyüklükteki sistemlere uygulanabilmesi konusundadır. Dolayısıyla. Bakır. DP-1 Yakın zamana kadar R-134a’ya alternatif olarak CO2 görünmekteydi.4.2. Özellikle soğuk hava depoları ve endüstriyel uygulamalarda ekonomik bir alternatif olarak öne çıkmaktadır.4 MPa)’dır.9 100. R-290 için tek sorun kolaylıkla tutuşabilmesidir. CO2 Soğutma Çevriminin Karakteristikleri Eğer soğutulacak akışkan (hava veya su) 20 oC’nin altındaysa.I. Amonyağın zehirli olması. İZMİR Soğutkan Amonyak Propan İzobütan Su Karbondioksit Sembolü (ASHRAE) R717 R290 R600a R718 R744 Bileşimi NH3 C3H8 C4H10 H2O CO2 Buharlaşma Sıcaklığı -33. Dezavantajı ise.0 -78. Fakat zehirli olması gibi bir dezavantaja sahiptir. Ancak. Bunlar. 2. termodinamik özellikleridir. PAG (Poli Alkalin Glikol) ve POE (Poliolester) cinsi kompresör yağlarıyla da -40 ila +65 oC aralığında sorunsuz karışma kabiliyetine sahip olduğu görülmüştür.1.4 ODP 0 0 0 0 0 HGWP 0 0 0 0 0 2. CO2 (R-744) AB’de soğutma sistem üreticilerinin ve kullanıcıların beklentisi. Çevre dostu olması ve göze batan enerji verimliliği nedeniyle gelecekte başarıyla uygulanması beklenmektedir [4]. Amonyak kullanan tesislerdeki teknolojide de bazı farklılıklar vardır. değişik alanlardaki testleri devam etmektedir. 2. amonyak için uygun bir malzeme değildir.3.0 -11.6 -42. Aynı zamanda taşmalı tip buharlaştırıcıdan kuru tip buharlaştırıcıya geçmek ve soğutkan miktarını kapasitede çok fazla düşüşe meydan vermeden azaltmak. çalışma basınçlarını yüksekliği ve düşük termodinamik verimliliği nedeniyle ekipman ve dolaylı maliyetlerin artması. 2. kritik basıncı ise 74 bar (7. basma sıcaklığının tahlikeli bir şekilde yükselmesine meydan vermeden artmaktadır. Bu değişim sonrasında cihazın kapasitesi ve COP’u. Açık tip pistonlu veya vidalı kompresörlerin büyük kapasiteli sistemlerde kullanılması sorun teşkil etmemektedir. Çalışma basınçları ve fiziksel özelliikleri açısından R-134a’ ya benzer olup. Hermetik kompresörlerin kullanılması da henüz mümkün değildir. genleşme elemanının ve kompresör yağının değişimidir. bir çok ülkedeki yönetmelikler bu çevre dostu ve yüksek verimli soğutkanın kullanımını kısıtlamaktadır [3]. 2. CO2’nin doğal soğutucu akışkan olarak geniş kullanım alanına sahip olmasıdır. alt kritik (subcritical) noktanın altında gerçekleşir.1. özellikle otomobil iklimlendirme sistemlerinde DP-1 isimli yeni bir soğutkanın geliştirilmesine ön ayak olmuştur. 9-12 EKİM 2008. özellikle küçük çaplı alüminyum boruların lehimi oldukça zor olmaktadır. Çelik ve alüminyum yaygın olarak kullanılan malzemeler olup. 59 . Kritik sıcaklığı 31 oC. Amonyak (R-717) Amonyak. Cihazın performansını arttırmak için bir ısı değiştiricinin eklenmesi de gerekmektedir. özellikle büyük soğutma sistemlerinde kullanılan mükemmel bir soğutkandır.

Bu durum ilk yatırım maliyetini arttırmaktadır. Şekil 2.2. CO2’in alt kritik (1-2-3-4) ve ara kritik (trans-critical) (1’-2’-3’-4) çevrimi. Buharlaşma sıcaklığının -10 oC’de gerçekleştiği uygulamalarda dahi kompresör çıkış sıcaklığı 200 oC’ye ulaşabilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sonuç olarak. 60 . Dolayısıyla.4. 2. CO2’in hacimsel kapasitesi (özgül hacmi) yaygın olarak kullanılan soğutkanlara nazaran 5-10 kat daha fazladır. Pistonlu kompresör kullanılması durumunda soğutkan sıcaklığının kontrolü önem kazanmaktadır. CO2’li soğutma çevriminin tasarımında dikkat edilecek hususlar Çevrimde yüksek çalışma basınçları ve sonuç olarak kompresördeki sıkıştırma işleminin sonunda yüksek sıcaklık söz konusudur (Şekil 1 ve 2).I. CO2 için alt-kritik çevrim Ancak akışkan sıcaklığı 20oC’nin üzerinde ise. İZMİR Şekil 1. CO2 kritik noktanın üzerindeki şartlarda kullanılacağından dolayı yüksek basınçlar söz konusu olduğundan çevrimin çok iyi kontrol edilmesi gerekmektedir. bir ısı değiştiricisi kullanarak bu aşırı sıcaklığı kontrol etmek gereklidir. kütlesel debisi daha düşüktür. 9-12 EKİM 2008.

İtalya. an option to reduce GHG Emission from Refrigeration. CO2 as a refrigerant. İtalya. Milano. [3] Minor B. HFCs or the old refrigerants-what is the best choice ?. 61 . Innovative refrigeration systems using natural cooling fluids. Özellikle AB’de geçtiğimiz yıl yayınlanan 842/2006 sayılı F-Gaz yönetmeliği bu konuya dikkat çekmektedir.. 3-SONUÇLAR Küresel ısınma ve oluşan sera etkisi nedeniyle yayınlanan çeşitli yönetmelikler nedeniyle CFC ve HCFC’lerin kullanımına getirilen kısıtlamalar ve yasaklamalar.. Milano. XII. XII. The latest refrigeration technologies: how to lower environmental impacts?. HFC’ler için de söz konusu olabilecektir. 8-9 Haziran 2007. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Eğer yağ sıcaklığı 65 oC’nin üzerindeyse ayrı bir yağ soğutma sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry... European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Innove A. KAYNAKLAR [1] Halozan H. [4] Neksa P. 8-9 Haziran 2007.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [2] Amirante P. İtalya. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Didonna G. XII.I. Milano. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Girotto S. New refrigerant fluids to meet demanding environmental criteria. Bu durum.. Bu konudaki gelişmeleri sektör olarak yakından izlememizin yararlı olacağı inancındayız. Air conditioning and heat pump systems .. 8-9 Haziran 2007. Milano. Sciascia F. XII. Bu durum yağlama özelliğini olumsuz etkileyebilmektedir. Youngdale E.. İtalya. 8-9 Haziran 2007. İZMİR Tek kademeli kompresör kullanılması durumunda gerçekleşen yüksek sıkıştırma oranı nedeniyle. AB’deki bu gelişmelerin artan ekonomik ilişkilerimiz sebebiyle orta vadede ülkemizi de etkileyeceği görülmektedir. Milano. Bu konudaki çalışmalar CO2 üzerine yoğunlaşmış olup prototip üretimler ve testler halen devam etmektedir. Kompresörde kullanılan polyester yağlar yüksek sıcaklıklarda CO2 içinde çözülmektedir. CO2 kompresörlerindeki yüksek sıkıştırma oranları nedeniyle oluşan aşırı gürültü ve titreşim de tasarım kriterlerinde göz önünde tutulması gereken hususlardır [5].. özel malzeme kullanma gerekliliği ortaya çıkmaktadır. İtalya. 9-12 EKİM 2008. XII. Bu nedenle yağ sıcaklığının 30 ila 65 oC arasında tutulması önem kazanmaktadır.. belli başlı üreticileri doğal soğutkanlarla çalışacak sistemler konusunda araştırma yapmaya yöneltmiştir. 8-9 Haziran 2007.. Kompresör karterinde kullanılacak yağın buharlaşma sıcaklığının da 200 o C’den yüksek olması ön görülür. [5] Clodic D.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-12 ve R-500 SOĞUTUCU AKIŞKANLARA ALTERNATİF AKIŞKANLARIN PERFORMANS DEĞERLENDİRİLMESİ
Ahmet Coşkun, Tansel Koyun, Ali Bolattürk Süleyman DemirelÜniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, ISPARTA acoskun@mmf.sdu.edu.tr , tansel@mmf.sdu.edu.tr, abolatturk@mmf.sdu.edu.tr ÖZET Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinde kullanılan (CFC) R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ve bu soğutucu akışkanlara alternatif olan (HFC) R-125, R-134a, R-143a, R-152a ve R-32 soğutucu akışkanları karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmada tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi ele alınmıştır. İncelenen soğutucu akışkanların farklı buharlaşma sıcaklıklarına göre etkinlik katsayısı, soğutucu akışkan debisi, kompresör gücü ve basınç oranına göre değişimleri grafikler halinde verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Soğutucu Akışkan, Ozon Tabakası, Etkinlik Katsayısı

1. GİRİŞ İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için her zaman yeni teknolojiler geliştirerek başta yiyecek ve içeceklerini korumak, konforlu yaşamak ve ürünlerini daha sağlıklı muhafaza etmek için soğutma ve iklimlendirme alanında büyük atılımlar yapmışlardır. Bu teknolojik gelişmeler sonucu ortaya çıkan soğutucu akışkanların atmosferin yukarı stratosfer katmanında oluşan ozon tabakasını deldiği ve küresel ısınmaya neden olduğu tespit edilmiştir [1]. Ozon, oksijen atomunun üçlü birleşimiyle oluşan molekül türüdür (O3). Normal olarak atmosfer tabakasında iki atomlu (O2) olarak bulunan oksijen molekülü insan ve diğer canlıların yaşamlarını sürdürmesi için vazgeçilemez bir ihtiyaçtır. Üç atomlu oksijen formasyonu (O3) ozon teneffüs edildiğinde zehirleyici hatta aşırı miktarda olursa öldürücüdür. Canlıların yaşadığı atmosfer tabakasında ozon molekülleri doğal etkiyle devamlı oluşmakta, fakat devamlı yok olmaktadır. Güneşin ultraviyole (morötesi) ışınları oksijen moleküllerini atomlara ayırmakta ve oksijen atomları geride kalan oksijen molekülleri (O2) ile birleşip ozon (O3) meydana getirmektedir [2]. Güneşten gelen zararlı ültraviyole ışınlarının yaklaşık %90’nın dünya’ya ulaşması koruyucu ozon tabakası tarafından önlenmektedir [1]. Ozon tabakasını etkileyen gazlar; soğutucu akışkanlar olan CFC’ler, HCFC’ler ve halonlar’dır. Ayrıca karbon tetraklorür (CTC), trikloretan, metil bromür, halonlar olan; flor, brom, ve karbon bileşikleri de ozon tabakasını etkileyen gazlara eklenebilir [2]. Yapılan araştırmalar sonucunda dünyamızı güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlarından koruyan ozon tabakasının CFC’ler tarafından yok edildiği anlaşılmıştır [3]. Soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkanlar genel olarak CFC’ler kloroflorokarbon ve HCFC’ler hidrokloroflorokarbon’dur. Bu akışkanlar zehirleyici ve yanıcı olmayıp, elde edilişleri masrafsız ve kolaydır. Ancak ozon takasına zararlı etkileri vardır [2]. Soğutucu akışkanları kloroflorokarbon (CFC), hidrokloroflorokarbon (HCFC), hidroflorokarbon (HFC) şeklinde üç kategoride inceleyebiliriz [4]. 1.1. Kloroflorokarbon (CFC) CFC’ler ozon tabakası üzerinde en fazla tahribat yapan soğutucu akışkanlardır. Ayrıca küresel ısınma potansiyelleri oldukça yüksektir. Bundan dolayı CFC’lerin kullanımı için bazı yasaklar ve önlemler dünya çapında alınmaktadır. CFC’ler için önemli bulgular şunlardır: Atmosferde 75-120 yıl arasında kimyasal yapıları bozulmadan kalabilirler. Ozonu delme potansiyelleri yüksektir. Uygulamada en çok kullanılanları şunlardır: R-11, R-12, R-13, R-114 ve R-115. 1.2. Hidrokloroflorokarbon (HCFC) HCFC’ler de klor atomu içerdiği için ozon tabakası ile reaksiyona girerler. Buna rağmen HCFC’lerin yapısında hidrojen bulunduğu için kimyasal kararlılıkları çok zayıftır. Atmosferde yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar. HCFC’ler atmosfere doğru yükselirken yapılarındaki hidrojen havadaki su molekülleri ile reaksiyona girerek yapıları

62

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
bozulur. HCFC’lerin ozonu delme potansiyelleri azdır. HCFC’lerin önemli özellikleri şunlardır: Atmosferde kimyasal yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar (15-20 yıl). Ozonu delme potansiyelleri düşüktür. Uygulamada en çok kullanılan HCFC’ler şunlardır: R-22, R-124, R-123. 1.3. Hidroflorokarbon (HFC) HFC’lerin yapısında klor atomu bulunmadığı için ozonu delme potansiyelleri sıfırdır. Yani ozon tabakası üzerine hiçbir olumsuz etkileri yoktur. Buna rağmen küresel ısınmaya biraz etki yaparlar. 1.4. Karışım ve İnorganik Soğutucu Akışkanlar 1987’de imzalanan Montreal Protokolü gereği, ozon tüketim potansiyeline sahip CFC ve HCFC grubu soğutucu akışkanlar kullanılmayacaktır. Bu yüzden ozon tabakasına zarar vermeyecek yönde farklı soğutucu akışkanlar araştırılmıştır. İki veya daha fazla soğutucu akışkanın belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen soğutucu akışkana karışım denilmektedir. En popüler karışımlar R-500, R-502, 404A ve 407C’dir. Yapılan çalışmalar ozon tabakasına zarar vermeyecek akışkanlar yönündedir. Günümüzde inorganik soğutucu akışkan olarak zehirleyici özelliği olmasına rağmen termodinamik özellikleri mükemmel olan amonyak (NH3) kullanılmaktadır. CFC ve HCFC gazların zarar verdikleri anlaşılmış olup buna dayanarak (uluslararası anlaşmalarla) alternatif soğutucu akışkanların geliştirilmesi ile ilgili çalışmalar başlamıştır. Gelişmiş ülkeler 2000 yılından itibaren alternatif soğutucu akışkanlara geçişi tamamlamışlardır. Gelişmekte olan ülkeler gurubunda yer alan Türkiye’de ise bu geçiş 2010 yılına kadar uzatılmıştır [5]. 2. ÇALIŞMADA İNCELENEN SOĞUTUCU AKIŞKANLAR R-12: Molekül formülü CCl2F2 dir. Bugün, soğutma maksadı ile en çok kullanılan soğutucu akışkandır. Zehirli, patlayıcı ve yanıcı olmaması sebebiyle tamamen emniyetli bir maddedir. Bunlara ilaveten, en ekstrem çalışma şartlarında dahi stabil ve bozulmayan, özelliklerini kaybetmeyen bir maddedir. Ancak, açık bir aleve veya aşırı sıcaklığa haiz bir ısıtıcı ile temas ettirilirse çözüşür ve zehirli bileşkelere ayrışır. Kondenserde, ısı transferi ve yoğuşma sıcaklıkları bakımından oldukça iyi bir durum gösterir. Yağlama yağı ile tüm çalışma şartlarında karışabilir ve yağın kompresöre dönüşü basit önlemlerle sağlanabilir. Yağı çözücü (Solvent) özelliği, kondenser ve evaporatör ısı geçiş yüzeylerinde yağın toplanıp ısı geçişini azaltmasını önler [4]. R-500: R-500, R-12 ve R-152a’dan oluşan bir azeotropik bir karışımdır. Karışım oranı ağırlıkça %73.9 R-12, %26.2 R152a’dır. Düşük oranda R-12’ye alternatif olarak kullanılmaktadır. R-12’ye göre daha iyi COP değerine ve %10-15 daha yüksek hacimsel soğutma kapasitesine sahiptir [4]. Bu çalışmada R-12 ve R-500’e uzun dönemde alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar aşağıda belirtilmiştir. • R-12 (CFC) yerine: HCFC-22, 124, 401A, 409A (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 143a, 152a (Uzun dönem için) • R-500 (CFC) yerine: HCFC-22 (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 32, 143a, 152a (Uzun dönem) [6] R-134a: Soğutucularda kullanılan renksiz inert gaza verilen addır. Tam adı 1,1,1,2-Tetrafloretan olan gaz, 90’lı yıllarda ozon tabakasına zararlı olduğu için birçok ülkede kullanımı yasaklanan R-12 (diklordiflormetan) gazının yerine kullanılmak üzere üretilmiştir. Genellikle R-134a, Freon-134a, HFC-134a ya da tetrafloretan olarak adlandırılır. Üretim amacına uygun olarak ozon tabakası üzerinde herhangi bir zararlı etkisi yoktur. Moleküler formülü CH2FCF3 şeklinde olan R-134a termodinamik ve fiziksel özellikleri R-12 gazına en yakın olan soğutucu gazdır. R-134a, taşıt araçlarının iklimlendirme donanımları, konut tipi soğutucular ve orta çaplı işletmeler veya yapılarda su soğutma cihazlarında kullanılır [7]. R-152a: Molekül formülü C2H4F2 ve tam adı 1,1-Difloroetan olan akışkan genellikle R-152a, HFC-152a veya difloroetan olarak adlandırılır. Standart sıcaklık ve basınç altında renksiz bir gazdır. Soğutucu akışkan olarak kullanımda küresel ısınmaya katkısı düşüktür. Son zamanlarda otomobil uygulamalarında R-134a’ ya alternatif olarak uygulanmaktadır [7]. R-125: Pentafloroetan, molekül formülü CF3CHF2 olan akışkan 1,1,1,2,2-pentafloroetan, HFC-125, veya R-125 olarak da adlandırılır. Ozon delme potansiyeli sıfırdır [7].

63

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-143a: 1,1,1-Trifloroetan veya R-143a soğutucu akışkanı basitçe trifloroetan olarak adlandırılır. Kritik sıcaklığı 73 °C’dir. Kendi başına bir soğutucu akışkan olarak kullanılabildiği gibi yaygın bir şekilde karışım içinde bir bileşen olarak da kullanılır. Soğutucular olarak kullanılan CFC’lerin aksine, Trifloroetan hiç klor atomuna sahip olmadığı için ozon delme potansiyeli yoktur [7]. R-32: Diflorometan soğutucu akışkanı HFC-32 veya R-32 olarak adlandırılır. Molekül formülü CH2F2’dir. R-32 sıfır ozon delme potansiyeline sahiptir [7]. Bu çalışmada, CFC grubuna giren R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ile HFC grubuna giren alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar ele alınmıştır. Ele alınan soğutucu akışkanlarda farklı buharlaşma sıcaklığına göre etkinlik katsayısı, kompresör gücü ve kütlesel debilerin değişimleri analiz edilmiştir. Her bir soğutucu akışkanın buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimdeki performansları değerlendirilerek, elde edilen sonuçlar grafikler halinde sunulmuştur.
QH
P

3

QH

2

3 Kısılma Vanası 4

Kondenser

2 Kompresör
4 QL 1 Wk

Evaporatör

1

h

QL

(a) 3. TEORİK MODEL

(b)

Çalışmada ele alınan tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine ait tesisat şeması ve P-h diyagramı aşağıda verilmiştir. Şekil 1. (a) Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi (b) Çevrimin P-h diyagram

64

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Buhar sıkıştırmalı çevrim soğutma makinelerinde, iklimlendirme sistemlerinde ve ısı pompalarında en çok kullanılan çevrimdir. Bu çevrimi oluşturan hal değişimleri şöyledir [8]: 1 2 3 4 2 3 4 1 Kompresörde sıkıştırma Yoğuşturucuda çevreye sabit basınçta ısı geçişi Kısılma (genişleme ve basıncın düşmesi) Buharlaştırıcıda akışkana sabit basınçta ısı geçişi

3.1. Kabuller Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için soğutucu akışkanların her bir noktasındaki termodinamik özellikleri EES paket programı yardımıyla hesaplanmıştır. Bu çalışmada bahsedilen buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için aşağıdaki kabuller yapılabilir: • • • • • Evaporatördeki soğutma yükü 500 W, Evaporatör sıcaklığı çalışma aralığı -40 °C-0 °C, Yoğuşturucu sıcaklığı 40 °C, Kompresörün adyabatik verimi %90 Evaporatör ve kondenser çıkışında soğutucu akışkanlar doymuş halde alınmıştır [9].

3.2. Çevrimin Termodinamik Analizi Kompresör çıkışındaki soğutucu akışkanın entalpisi kompresörün adyabatik veriminden,

ηK =

h2 s − h1 h2 − h1

(1)

bulunmaktadır. Kompresör özgül işi ise,

wK = h2 − h1
bağıntısıyla hesaplanmaktadır. Soğutma çevriminde dolaşan soğutucu akışkanın kütlesel debisi,

(2)

& & Q L = m(h1 − h4 )
ile bulunmaktadır. Kompresör gücü ise,

(3)

& & WK = m(h2 − h1 )
denklemi ile hesaplanmaktadır. Kondenserde çevreye atılan ısı miktarı,

(4)

& & QH = m(h2 − h3 )
ifadesi ile belirlenir.Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinlik katsayısı,

(5)

COP =

& QL & WK

(6)

denklemiyle ifade edilir.

65

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
4. SONUÇLAR Bu çalışmayla R-12, R-500 ve bu soğutucu akışkanlara alternatif soğutucu akışkanlar için aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir. Şekil 2’de farklı soğutucu akışkanlar için buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Hemen hemen bütün soğutucu akışkanlar için benzer değişimlerin olduğu görülmüştür. Şekil 2’den de görüleceği üzere; farklı soğutucu akışkanlar için, buharlaştırıcı sıcaklılığı arttıkça soğutma çevriminin etkinlik katsayısı artmaktadır. R-32 en yüksek etkinlik katsayısına sahiptir. Çevreye zararlı olan soğutucu akışkanlar ile çevre dostu soğutucu akışkanlar kıyaslandığında, R-32 ve R-500 en yüksek etkinlik katsayılarına sahip soğutucu akışkanlardır.
9.0 8.0 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Etkinlik Katsayısı, COP

7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 2. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 3’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Şekilden de anlaşılacağı üzere, kompresör gücü buharlaştırıcı sıcaklığı ile azalmaktadır. En yüksek kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan R-125, düşük kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan ise, R32’dir. R-12 ve R-500 karşılaştırıldığında kompresör güç gereksinimleri yaklaşık olarak benzer sonuçlar göstermektedir. Alternatif olan soğutucu akışkanlar incelendiğinde, R-32 ile R-152a’nın güç gereksinimleri daha azdır.
0.40 0.36 0.32 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kompresör Gücü, Wk

0.28 0.24 0.20 0.16 0.12 0.08 0.04 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 3. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’te farklı soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. Belirli bir buharlaştırıcı sıcaklığı dikkate alındığında; R-134a, R-152a ve R-32’nin, R-12 ve R-500’e göre kütlesel

66

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
debilerinin daha az olduğu görülmektedir. Bu durum, sisteme şarj edilebilecek akışkanının kütlesel debisinin azalması anlamına gelmektedir. Bu özellik ile hidrokarbon akışkanların patlayıcı ve yanıcı özellikleri azalmaktadır. R-125 için sistemde dolaşması gereken kütlesel debinin, R-12 ve R-500’den daha yüksek değerlerde olduğu gözlemlenmektedir. R-143a’nın gereken kütlesel debisi ise, R-12 ve R-500’ün kütlesel debileri arasındadır.
0.011 0.010 0.009 0.008 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kütlesel Debi, m

0.007 0.006 0.005 0.004 0.003 0.002 0.001 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 4. Soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 5’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. En yüksek ve en düşük basınç oranlarına sahip soğutucu akışkanlar sırasıyla R-32 ile R-143a’dır. Düşük buharlaştırıcı sıcaklıklarında basınç oranları arasındaki fark daha belirgindir. Yüksek buharlaştırıcı sıcaklıklarında ise basınç oranları arasındaki fark azalmaktadır. R-12 ile R-500 hemen hemen aynı basınç oranlarına sahip olup, basınç oranları dikkate alındığında bu akışkanlara alternatif olabilecek akışkanlar R-152a, R-125 ve R143a’dır.
22 20 18 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Basınç Oranı, rp

16 14 12 10 8 6 4 2 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 5. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi

5. TARTIŞMA VE SONUÇ

67

R -12. çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında R-32’nin en yüksek etkinlik katsayısına sahip alternatif akışkan olduğu belirlenmiştir.T. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. 46-53. [7] http://tr.wikipedia.. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sistemleri İçin Soğutucu Akışkan Seçimi.ve Bıyıkoğlu.. R-12 ve R-500’e göre sistemde dolaşması gereken kütlesel debilerinin daha düşük olduğu görülmüştür. 2001. KAYNAKLAR [1] Onat A. 9-12 EKİM 2008. Soğutucu Gazların Ozon Tabakasına Etkileri ve Kimyasal Özellikleri. Çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında yer alan R-32 ve R-152a’nın.867 . R-152a ve R-134a’nın. ve İnan A. R152a ve R-134a. ve Özdemir B. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik. Bu sebeple dünya üzerinde yapılan toplantı ve anlaşmalarla geçiş döneminde ozon delme potansiyeli düşük olan HCFC. 2005.. [4] Koyun T. Sistemde daha düşük debiye sahip soğutucu akışkanların kullanımıyla daha emniyetli bir soğutma sistemi tasarlanması mümkün olacaktır. [2] Bulgurcu H.. Uygulamalı Soğutma Tekniği. C.. ozon tabakasını delme ve küresel ısınmaya sebep olmaları bakımından tercih edilmemektedir.. 481-488. 2006. Tesisat Mühendisliği Dergisi. Kon O.. Özalp M. İstanbul. 2. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi.org [8] Çengel Y. A. s. Fen-Edebiyat Fakültesi. Soğuk Depoların Soğutma Sisteminde Kullanılan R407c Alternatif Soğutucu Akışkanına Göre Sistem Eleman Kapasitelerinin Bilgisayar Programıyla Belirlenmesi. 68 . Soğutma sistemlerinde Kullanılan Soğutucu Akışkanlar ve Bu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkileri. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi 7(1). [9] Ataer Ö. VIII. Soğutucu Akışkanların Çevresel Etkileri İle İlgili Yeni Yasal Düzenlemeler ve Hedefler.I..A. 6. s..709... İZMİR Isı pompası ve soğutma sistemlerinde CFC sınıfına giren çevreye zararlı soğutucu akışkanlar.A. Soğutucu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkilerinin Araştırılması ve Alternatif Soğutucu Akışkanlar. [5] Kırmacı V. [6] Özkol N. Bu çalışmayla.A. V. R-12 ve R-500 soğutucu akışkanlarına göre kıyasla güç gereksinimlerinin daha az olduğu tespit edilmiştir. 1999. İmal M. ve Tengilimoğlu Y. 2004. İzmir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. [3] Kuğu İ. Koyun A.ve Boles M.Ü. Bu bakımdan R-32. ve Acar M. Cilt 27. uzun dönemde de ozon delme potansiyeli sıfır olan HFC ve ayrıca da soğutucu akışkanların karıştırılmasıyla elde edilen akışkanların kullanılmasına karar verilmiştir. incelenen alternatif soğutucu akışkanlar arasında tavsiye edilebilir. Fen Bilimleri Dergisi. Alternatif soğutucu akışkan olarak bilinen R-32. 03-06 Ekim. 88. OTİM 2007. Literatür Yayıncılık. Yayın No:115. ve İlten N. R-500 ile bu soğutucu akışkanların alternatifleri karşılaştırıldığında. SEMBOLLER η h w & W & QL s COP & Q H Verim Entalpi Özgül iş Güç Soğutma yükü İdeal Etkinlik katsayısı Kondenser kapasitesi Buharlaştırıcı sıcaklığı Kompresör Basınç oranı TL K rp 7.

Makine Mühendisliği Bölümü. doyma 1. Eğri uydurmada en küçük kareler metodunun kullanılmasının bir sebebi verilerimizde bulunabilecek hataları ortalamasıdır. Çeşitli verilerin uyumu irdelenecektir. Ancak en küçük kare metodunda oluşan hataların miktarı çok büyük olabilir. doyma entalpisi.3) üçüncü dereceden polinom için ikinci türevleri de eşitleyebiliriz. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. entalpi. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi. KÜBİK ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Kübik şerit eğri uydurmanın temeli tüm noktalardan geçen polinomlarla noktaları bağlamaktır. buharlaştırıcı gibi alt birimlerin modellenmesinde oldukça önemlidir. aynı zamanda göreceli olarak basit bir denklem elde edebiliriz. Mühendislik Fakultesi. Bornova. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. Bu tür parametrelerin oluşturulmasında genellikle lineer ve lineer olmayan en küçük kareler eğri uydurma yönteminden yararlanılır. 9-12 EKİM 2008. soğutma ve havalandırma derneği (ASHRAE) 2005 temeller el kitabında[1] verilen temel verileri kullanarak oluşturulacaktır. Her iki metoddaki soğutma endüstrisinde kullanılan başlıca termofiziksel özelliklerin eğri uydurmasını Amerikan ısıtma. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. Bu çalışmada ikinci dereceden B şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodu kullanılarak termofiziksel verileri tablo verilerinden oluşturacağız. entropi. doymuş sıvının viskozite. Örneğin üçüncü dereceden bir polinom düşünebiliriz. 69 . Bu çalışmada temel metod olarak B-şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodunu kullanacağız ve sonuçları karşılaştırarak daha kararlı sonuçlar veren metodu saptamaya çalışacağız. B-şerit metodu göreceli olarak basit bir hesaplama metodu kullandığından eğer aynı fonksiyon uyumu yakalanabilirse temel metod olarak değerlendirilebilir. İZMİR KUBİK ŞERİT VE B ŞERİT İNTERPOLASYON YÖNTEMİ KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA TERMOFİZİKSEL ÖZELLİKLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M. yoğunluk. GİRİŞ Doyma basıncı. Eğer verimizde hata yoksa en küçük kareler yöntemi bu alandaki avantajını da yitirir. ısıl iletkenlik. thermofiziksel özellikler.coban@ege. İZMİR Turhan. aksi takdirde Cubik şert metodu temel metod olarak değerlendirilecektir.1) Kübik şerit veri uydurma prosesinde polinomların veri noktalarından geçmesi gerekir. Sonuçları karşılaştırarak hangi metodun daha iyi sonuç vereceğini değerlendireceğiz.edu.tr ÖZET Soğutma endüstrisinde doyma Doyma basıncı. rk(x)=ak(x-xk)3+ bk(x-xk)2+ ck(x-xk)+yk 1 ≤ k ≤ n (2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. rk(xk+1)=yk+1 1 ≤ k ≤ n (2. vizkozite gibi termofiziksel doyma eğrilerinin veriden sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edilmesi için lineer veya lineer olmıyan en küçük kareler metoduyla bir eğri uydurmaya çalıştığımızda bunun oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. r’k-1(xk)= r’k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2. Anahtar kelimeler : soğutucu akışkanlar. ısıl iletim katsayısı. yüzey gerilim kuvveti gibi parametreler gerek termodinamik çevrimin oluşturulması ve analizi gerekse yoğuşturucu. doyma sıvı ve gaz fazı yoğunluğu.2) aynı zamanda birinci türevlerin de sürekli olması gerekir. Önce kullanacağımız iki temel eğri uydurma metodunu tanıtalım 2.I.

..9) 3ak-1hk-12+ 2bk-1hk-1+ck-1-ck = 0 =0 . . ⎢.... . ⎥ = ⎢ . .. A ⎤ ⎤ ⎡ c0 ⎤ ⎡ ⎥ ⎢ c ⎥ ⎢ 6( w − w ) ⎥ 2 1 ⎥ ⎥⎢ 1 ⎥ ⎢ 0 0 0 ⎥ ⎢ c2 ⎥ ⎢ 6( w3 − w2 ) ⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ .5) r”n-1(xn)=0 (2. .11) 2b0 =0 (2. hk-1ck-1+ 2( hk-1..bk+ [(x-xk)2 ck+1 .6) olarak alınırsa buna doğal kübik şerit interpolayonu adını veririz.4) tüm sistemi çözmek için iki şart daha gerekir. ak=[6yk+1-hk2ck+1]/(6hk). Bu sayıda denklemi bir arada çözme işlemi matris çözümlemesine oldukça ağır bir yük getirebilir artı hata olasılıklarını arttırır. 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU... .. 70 . hk=xk+1-xk 1 ≤ k ≤ n (2.. ⎥ hn−2 2(hn−3 + hn−2 ) 0 ⎥ ⎢cn−2 ⎥ ⎢6( wn−2 − wn−3 )⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ hn−2 2(hn−2 + hn−1 ) hn−1 ⎥ ⎢ cn−1 ⎥ ⎢ 6( wn−1 − wn−2 ) ⎥ ⎥ 0 0 1 ⎥ ⎢ cn ⎥ ⎢ B ⎦ ⎦⎣ ⎦ ⎣ 0 0 0 0 0 0 (2.hk )ck+ hk ck+1 = 6 ⎢ ⎡ yk +1 − yk yk − yk −1 ⎤ − ⎥ hk −1 ⎦ ⎣ hk .. 9-12 EKİM 2008. 1 ≤ k ≤ n (2..12) 6an-1hn-1+ 2bn-1 seti oluşur bu set 3n-3 denklem içerir.. hk 1≤ k ≤ n (2. Bu şartlar r”1(x1)=0 (2. .10) 6ak-1hk-1+ 2bk-1+2bk =0 (2.. Toplam çözülmesi gereken denklem sayısını azaltmanın bir yolu değiştirilmiş özel bir üçüncü dereceden polinom kullanmaktır. . bk=[6yk-hkck]/(6hk).. 1 ≤ k ≤ n (2.16) (2. İZMİR r”k-1(xk)= r”k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2.17) 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2.18) bu sistemde toplam n-2 denklem mevcuttur.I..13) şeklinde verilmiş ise s’k(x)=ak..7) Tum bu şartlar bir denklem sistemi olarak bir araya toplanırsa : = yk+1-yk...... .19) tanımını yaparsak çözülecek denklem sistemini 0 0 ⎡1 ⎢h 2(h + h ) h2 1 2 ⎢ 1 ⎢0 h2 2(h2 + h3 ) ⎢ . 1 ≤ k ≤ n (2.. Eğer kübik polinomumuz sk(x)=ak(x-xk)+ bk(xk+1-x)+ [(x-xk)3 ck+1 +(xk+1-x)3 ck]/(6hk) 1 ≤ k ≤ n (2.15) Bu durumda çözülmesi gereken denklem sistemi sadece ck terimlerine dönüşür.. 1 ≤ k ≤ n (2.20) şeklini alır.. wk = yk +1 − yk . Başka sınır şartları belirlememiz de mümkündür.14) (2. ⎢0 0 0 ⎢ 0 0 ⎢0 ⎢0 0 0 ⎣ . . ⎥ ⎢ .8) akhk3+ bkhk2+ckhk ...(xk+1-x)2 ck]/(2hk) s”k(x)=[(x-xk) ck+1 + (xk+1-x) ck]/hk olur burada ak ve bk ck nın fonksiyonu olarak yazılabilir... Burada A ve B kullanıcı tarafından verilmesi gereken ikinci türev sınır şartlarıdır.

1 B şerit interpolasyon formülü k inci dereceden B şerit için 71 .4) Şekil 2 B1i şerit tanımı Bu fonksiyon için de i =∞ i = −∞ ∑ Bi ( x) = 1 (3. ti ile ti+1 arasında ti+1 noktası hariç olmak üzere yine bir.I. Aynı zamanda tüm x değerleri ⎛ x − ti B ( x) = ⎜ ⎜t −t ⎝ i+1 i k i 0 ∑ Bi ( x) = 1 (3. B0i tanımlandığında daha ⎞ k −1 ⎛ t i+2 − x ⎞ k −1 i = −∞ ⎟ Bi ( x) + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi+1 ( x) üst dereceden B şerit fonksiyonları bu tanımdan yola ⎠ ⎝ i+2 i+1 ⎠ çıkılarak tanımlanabilir. bu bölgenin dışında 0 değeri almaktadır. Yani tüm x ve i değerleri için Bi0 ( x) ≥ 0 yazılabilir.2) olur. İZMİR 3. B-ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Bu bölümümüzde B şerit interpolasyonunu inceleyeceğiz.3) ⎞ ⎛ ⎟ ⎜ ⎜ 0 x ≥ ti + 2 veya x ≤ ti ⎟ ⎟ ⎜ x − ti Bik ( x) = ⎜ ti < x < ti +1 ⎟ ⎟ ⎜ ti +1 − ti ⎟ ⎜ ⎜ ti + 2 − x t < x < t ⎟ i+2 ⎟ ⎜ t − t i +1 ⎠ ⎝ i + 2 i +1 B1i şerit fonksiyonu şekil 2 de gösterilmiştir. Fonksiyonun değeri ti noktasında t i > x ≥ t i +1 ⎭ ⎩0 1 ti+1 noktasında 0.5) bağıntısı geçerlidir. B şerit fonksiyonu aynı zamanda her durum için pozitif tanımlı bir fonsiyondur. Başlangıç olarak sonsuz sayıda noktadan oluşmuş bir set düşünelim Şekil 1 B0i şerit tanımı ….SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu fonksiyon dirac-delta fonksiyonu olarak bilinir. i =∞ için (3.. (3. 9-12 EKİM 2008.< t-2 < t-1 < t0 < t1 < t2 < …… Bu noktalar için tanımlayacağımız sıfırıncı dereceden bir B0i şerit elemanının tanımı t i ≤ x < t i +1 ⎫ ⎧1 Bi0 ( x) = ⎨ ⎬ (3.1) bu tanım Şekil 1 de grafik olarak gösterilmiştir.

bu denkleme t0 t1 … y0 y1 ….6) şeklinde ifade edilir.14) i =0 i =∞ k ∑ Ai Bi −2 (t j ) = i =n şeklinde olacaktır. Burada yine Ai=yi 0 ≤ i ≤ n olmuştur. tn Yn verisini uyduracağız.8) formuna dönüştürebiliriz. En genel formda interpolasyon formülümüz : S ( x) = ∑ Ai Bik−k ( x) (3.17) formunda yazılabilir. Buradan da denklemimizi ⎥ i+2 i +1 ⎠ ⎠ ⎝ ⎦ f ( x) = ∑ Cik −1 Bik −1 ( x) (3. 9-12 EKİM 2008. Yani S(ti)=yi 0 ≤ i ≤ n olmasını istiyoruz. Eğri uydurmaya Bi0 şeridinden başlarsak i = j⎫ ⎧1 Bi0 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. (3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu durumda şerit n S ( x) = ∑ y i Bi0 ( x) (3.12) formunu alacaktır.16) Bu denklem sistemini çözmenin bir yolu A0 değerine herhangi bir değer atayarak geri kalan değerleri A0 değerinden türetme yoluna gitmektir.11) olduğundan problemin çözümü basit olarak 0 i ≠ j⎭ ⎩ Ai=yi 0 ≤ i ≤ n seçmekten ibarettir.13) i ≠ j⎭ ⎩0 S ( x) = ∑ yi Bi1−1 ( x) (3.7) formunu alır. Daha yüksek dereceden polinomlar için.I. örneğin 2 derece polinom için i = −∞ 1 Aj (t j +1 − t j ) + Aj +1 (t j − t j −1 ) t j +1 − t j −1 [ ] (3. İZMİR f ( x) = ∑ Cik Bik ( x) (3. Katsayılar arasında i = −∞ ⎛ x − ti Ci j −1 = Ci j ⎜ ⎜t −t ⎝ i+ j i i =∞ ⎞ ⎛t −x⎞ j ⎟ + Ci −1 ⎜ i + j ⎟ ⎟ ⎜t −t ⎟ ⎠ ⎝ i+ j i ⎠ (3. Oıncı derece şeritten birinci derece şerite geçersek çözümümüz i =0 yine basit bir denklemdir.15) bağıntısını yazabiliriz. Ancak bu denklem yukarıdaki denklemle birlikte değerlendirilir i = −∞ ise: i =∞ ⎡⎛ x − ti i =∞ f ( x) = ∑ Cik ⎢⎜ ⎜ i = −∞ ⎢⎝ ti +1 − ti ⎣ i =∞ ⎞ k −1 ⎛ t − x ⎞ k −1 ⎤ ⎟ Bi ( x) + ⎜ i + 2 ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi +1 ( x)⎥ (3.10) ise i = −∞ X Y Önce 0ıncı dereceden şerit interpolasyon ile başlarsak. i = j⎫ ⎧1 Bi1−1 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. Bu durumda denklem Buradaki katsayılar 72 .9) Bu temel bağıntılardan yararlanarak B şerit interpolasyonu adım adım oluşturabiliriz. Bu durumda aşağıdaki denklem sistemi elde edilir Aj (t j +1 − t j ) + A j +1 (t j − t j −1 ) = y j (t j +1 − t j −1 ) 0 ≤ j ≤ n Aj +1 = α j + β j Aj 0≤ j≤n (3.

9-12 EKİM 2008."R1270"."R507A"."R728"."R123".18) şeklinde yazılabilir. 4."R702"."R23". İZMİR α j = yi ⎜ βj = ⎛ t j +1 − t j −1 ⎞ ⎟ ⎜ t −t ⎟ ⎝ j j −1 ⎠ 0≤ j≤n t j − t j +1 t j − t j −1 (3."R455fa". dΦ = 2 A0 + 2(γ 0 + δ 0 A0 )δ 0 + 2(γ 1 + δ 1 A0 )δ 1 + . + 2(γ n + δ n A0 )δ 1 = 0 (3..23) dA0 bu denklem kısaca qA0 + p = 0 şeklinde yazılırsa q = 1 + δ 02 + δ 12 + ."R744"."R1150". Aj +1 = γ j + δ j A0 0 ≤ j ≤ n (3."R125".20) γ 0 = α0 δ 0 = β0 γ j = α j + β j γ j −1 δ j = β jδ j −1 0 ≤ j ≤ n Φ = A + A + A ."R12"."R152a". BİLGİSAYAR KODLARININ GELİŞTİRİLMESİ Soğutucu akışkanların termofiziksel özelliklerinin hesaplanması için gereken kodlar Java programlama dilinde geliştirilmiştir.21) Φ = A02 + (γ 0 + δ 0 A0 ) 2 + (γ 1 + δ 1 A0 ) 2 + ..19) fonksiyonunu minimum yapacak şekilde seçilmesi tavsiye edilir. Temel olarak programlar kübik şerit ve B şerit interpolasyonu için iki set olarak geliştirilmiştir. Geçerli soğutucu akışkan isimleri programda çağırılacağı şekliyle şunlardır: "R134a".22) olur. + (γ n + δ n A0 ) 2 (3. Programlar açık kod olarak verildiğinden java programlama dilinde kendi soğutma sistemi analizlerini yapanlar tarafından kullanılabilir."R404A"."R124"."R22".."R732".. Bu dil nesne kökenli bir dildir. Katsayıların değerlerini küçük tutabilmek için bizim seçtiğimiz A0 değeri Φ = ∑ Ai2 i =0 n +1 (3.."R70 4". Buradan A0 değerini bulmak için (Bütün Ai değerlerinin A0 dan türediğini hatırlayalım) şu şekilde bir denklem yazabiliriz denklemdeki γ j ve δ j ardışık yerine koyma prosesi ile saptanabilir. + γ nδ n (3.java programıyla tanımlanmıştır."R717"."R600"."R718". Girdi ve çıktı metodlarının tanımı altta verilmiştir: Kübik şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_CS2. A 2 0 2 1 2 2 2 n (3." R407C"."R123". Buradaki değişken ismi değişkenin kullanılacak değişkenin ismi olması gerekir...25) şeklinde yazabiliriz.."R410A".I. Bu denklem sisteminde herhangi bir matris çözümü olmadığından ve değerler ardışık yerine koyma ile oluşturulduğundan programın oluşturulması kübik şerit interpolasyonuna göre çok daha kolaydır."R702P"."R290"."R740" Açık olarak soğutucu akışkanların ismini yazarsak Kloro-Floro Karbon Soğutucu akışkanlar 73 . Bu yüzden programlarımız nesneler şeklinde geliştirilmiştir.."R143a"."R50".SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU."R170". A0 ın minimum değerini seçmek için bu fonksiyonun türevini 0 a eşitlememiz gerekir."R32".. + δ n2 (3. Bu tanımla ikinci dereceden B şerit interpolasyon katsayılarını bulmak için gereken tüm denklemler oluşmuş olur.24) p = γ 0δ 0 + γ 1δ 1 + γ 2δ 2 + . public ref_CS2(String soğutucu_akışkan_ismi) kurucu metoduyla çağrılabilir.

Kurucu metodun program içinde çağrılması ref_CS2 a=new ref_CS2(“R134a”).3. SABİTLER ve anlamlar a. şeklinde olacaktır.1.1.1.2-tetrafloroetan) R-143a (1.2-dikloro-1.3-pentafloropropan Zeotropic karışımlar (% kütle oranı) R-404A [R-125/143a/134a (44/52/4)] R-407C [R-32/125/134a (23/25/52)] R-410A [R-32/125 (50/50)] Azeotropik karışımlar R-507A [R-125/143a (50/50)] İnorganic Soğutucu Akışkanlar R-717 (amonyak) R-718 (su/buhar) R-744 (carbondioksit) Hidrokarbon gurubu R-50 (metan) R-170 (etan) R-290 (propan) R-600 (n-butan) R-600a (izobutan) R-1150 (etilen) R-1270 (propilen) Kryojenic (çok düşük sıcaklık) Soğutucu Akışkanlar R-702 (normal hydrogen) R-702p (parahydrogen) R-704 (helium) R-728 (nitrogen) R-732 (oxygen) R-740 (argon) Akışkanlarla ilgili veriler Amerikan Isıtma havalandırma ve soğutma derneği(ASHRAE) verilerinden alınmıştır[1] sınıf tanımlandıktan sonra çeşitli termofiziksel özellikler direk olarak çağrılarak kullanılabilir.1-difloroetan) Propan Serisi R-245fa (1.1. 1. Molekül ağrılığı kg/kmol a.1.M.1.I.Tc. 9-12 EKİM 2008.01325 barda kaynama sıcaklığı a.2-tetrafloroetan) R-125 (pentafloroetan) R-134a (1.1.Pc.BP. kritik basınç kPa a.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.roc. kritik sıcaklık derece C a. Bundan sonra çeşitli termofiziksel özellikler sabitler ve alt metodlar üzerinden direk olarak çağrılabilir. kritik yoğunluk kg/m3 74 . 1.01325 barda donma sıcaklığı a. İZMİR Metan serisi R-12 (diklorodiflorometan) R-22 (klorodiflorometan) R-23 (triflorometan) R-32 (diflorometan) Etan Serisi R-123 (2.FP.1-trifloroetan) R-152a (1.1-trifloroetan) R-124 (2-kloro-1.1.

KJ/kg a.h_l(t). Tsb (ps). t (derece C) sıcaklığında gaz-sıvı entropi farkı KJ/kgK a.s_v(t). derece C a. Bu kullanıcı arayüz programlarının direk olarak çalışan versiyonları ref_CS.java programları hazırlanmıştır. t (derece C) sıcaklığında sıvı yoğunluğu kg/m3 a.k_v(t).Psd(t).jar programı kullanıcı arayüzü görülmektedir. derece C a. Şekil 1 de ref_CS.s_l(t).jar ve ref_BS. Bu iki programı internet ortamında çalıştırmak içinde ref_CS. t (derece C) sıcaklığında gaz entalpisi KJ/kg a.soundv_v(t). public ref_BS(String soğutucu_akışkan_ismi) ref_BS a=new ref_BS(“R134a”).I. Ayrıca her iki programıda bilgisayar programcıları dışındaki soğutma sektöründe kullanılmasını sağlamak için kullanıcı arayüzü programları ref_CS_Table2. t (derece C) sıcaklığında gaz sıvı entalpi farkı. KJ/mK : t (derece C) sıcaklığında gaz ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a.Cpv(t). t (derece C) sıcaklığında kaynamaya başlama basıncı. t (derece C) sıcaklığında gaz yoğunluğu kg/m3 a. t (derece C) sıcaklığında kaynama bitiş basıncı.jar da hazırlanmıştır. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama bitiş sıcaklığı. t (derece C) sıcaklığında sıvı ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a. t (derece C) sıcaklığında sıvı vizkozite Pas a.html ve ref_BS. Tsd (ps).viscosity_l(t). : t (derece C) sıcaklığında gaz entropisi KJ/kgK a. t (derece C) sıcaklığında sıvı entalpisi KJ/kg a.viscosity_v(t). KJ/kgK: t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a.k_l(t).Psb(t).html internet versiyonları mevcuttur. KJ/kgK : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a. B şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_BS.java ve ref_BS_Table.rov(t).java programıyla tanımlanmıştır. : t (derece C) sıcaklığında sıvı entropisi KJ/kgK a. İZMİR METODLAR ve anlamları a.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Cpl(t). 75 . kPa a. ps (kPa) basıncında sıvı kaynama başlama sıcaklığı.h_lv(t).rol(t).soundv_l(t). t (derece C) sıcaklığında gaz vizkozite Pas a. : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s a. kPa a. : t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s B şerit interpolasyonu programları temel olarak aynı formdadır.s_lv(t).h_v(t). 9-12 EKİM 2008.

9-12 EKİM 2008. Burada Kubik şerit ve B şerit yöntemlerinin Soğutucu akışkanların eğri uydurmasındaki performanslarını anlamak için uydurulan eğrilerin grafiklerini çizerek problem görülen bölgelerin genişletilerek grafik formda incelenmesi yöntemi kullanılacaktır. İZMİR Şekil 3. ancak bu eğri uydurmamızın mükemmel olduğu anlamına gelmez.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. B ŞERİT VE KÜBİK ŞERİT METODLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Şerit eğri uydurma metodları için ene küçük kareler metodu ile eşdeğer bir hata terimi oluşturmak mümkün değildir. Veri tüm noktalardan geçtiği için böyle bir hata hesaplaması 0 hata verecektir.I. Şekil 4. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 76 .jar kullanıcı arayüzü programı görünümü 5. ref_CS.

I. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü Şekil 6. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 77 . İZMİR Şekil 5. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İlk örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için başlangıç doyma basıncı grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. İZMİR Şekil 7. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 4 de Kübik şerit ve Şekil 6 de B şerit interpolasyonu fonksiyonları görülmektedir. Kübik şerit metodunun daha iyi bir uyum fonksiyonu verdiğini gözlemleyebiliriz. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü 78 . Ancak eğrileri -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümlerini detaylı olarak çizdiğimizde (Şekil 5 ve Şekil 7) B şerit metodunda bu bölgede dalgalanmalar görüyoruz.I. Şekil 8. Bu grafiklerde her iki grafikte nerdeyse mükemmel bir uyum eğrisi göstermektedir.

The Properties of Gases and Liquids. 6. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme . R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İkinci örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için sıvı entalpisi grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. ISBN 978-975-27200-3 3. REFERANSLAR 1. ancak uydurulan eğrilerde B-şerit yönteminde görülen küçük salınımlar. SONUÇLAR Kübik şerit eğri uydurma yöntemi. Prausnitz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. B şerit yöntemine göre daha fazla hesaplama gerektirdiğinden iki yöntemin aynı hassaslğı vermesi durumunda normal olarak standart metod olarak B şerit metodunun kullanması gerekir. Robert s. Bileşim yayınları. İZMİR Şekil 9. John M. M. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals.I. 9-12 EKİM 2008. kübik şerit metodunu daha kararlı sonuçlar vermesi sebebiyle standart olarak kullanılan temel metod haline getirmektedir. ISBN 0-07-051799-1 79 . Turhan Çoban. 2005 ISBN 1-931862-71-0 ASHRAE Inc. Burada da B şerit metodunda bir üstteki kadar ciddi olmamakla beraber yine sinizoidal bir salınım gözlenmektedir. 7. Mc Graw Hill. Reid. Bruce E. Her iki metod da en küçük kareler metodu sonuçlarına göre çok iyi sonuçlar sunmaktadır. Şekil 8 da Kübik şerit ve Şekil 9 da B şerit interpolasyonu fonksiyonlarının -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümleri genişletilmiş olarak görülmektedir. 2. Pooling.

Arızaları ve Çözüm Yöntemleri Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA 80 . 9-12 EKİM 2008.I. İZMİR OTURUM IV SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Soğutucu akışkanın iç ya da dış üniteye yönlendirilmesi dört yollu vana vasıtasıyla sağlanır [2].com. Mehmet Bilgili. dış ünite tarafından gazdan alınarak dış ortama atılır. toz ve partikülleri filtre eden cihazlardır. Bu çalışmasının esasını oluşturan ana etken. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. teknik eleman. İZMİR SPLİT KLİMA ARIZA SİMÜLATÖRÜ GELİŞTİRİLMESİ Erdoğan Şimşek. Bu iki ünite arasında soğutucu akışkan sirkülâsyonunu. Günlük yaşantımızın her alanında klima kullanımı her geçen gün yaygınlaşmaktadır. böylece ortamın ısıtılması sağlanır. insanların daha rahat ve konforlu bir şekilde yaşaması amacıyla kapalı ortamların havasını soğutan.tr ÖZET Duvar tipi split klimaların ülkemizde çok yaygın bir şekilde kullanılıyor olması nedeniyle bu tarz klimaların servis ihtiyacını karşılayabilecek ara eleman ihtiyacı her geçen gün artmaktadır. Yusuf Polat ve Beşir Şahin* Çukurova Üniversitesi. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. 9-12 EKİM 2008. Anahtar Kelimeler: Arıza simülatörü. dış ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. gösterge cihazları. Duvar tipi split (ayrık) klima ülkemizde en fazla kullanılan klima türü olup. Bu çalışmada bir split klima arızalarının oluşturulabildiği bir 81 . Böylece ortamın soğutulması sağlanır. arızaların hızlı bir şekilde giderilmesini sağlamaktır. Adana Meslek Yüksekokulu. açma-kapama anahtarları yardımıyla 16 adet ayrı arıza oluşturulmakta ve bu arızalar karşısında cihazın çalışmasındaki değişiklikler görsel. elektriksel ve basınç ölçüm cihazlarında sayısal değer olarak okunabilmektedir. İklimlendirme-Soğutma Programı. Split klima soğutma amaçlı kullanılıyorsa iç ortamdan iç ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. Bu amaçla.I. servis eğitimi. Eğer sistem ısıtma amaçlı kullanılıyorsa dış ortamdan. Bu simülatörde. Gerek mesleki eğitimde gerekse servis içi eğitimlerde teknik elemanların sektörün ihtiyacı olan mesleki deneyimi kazanması için geleneksel yöntemlerin dışında çalışmalarımızda kullandığımız tarzda simülatör cihazlarının kullanımının yaygınlaştırılması ile teknik elemanların eğitiminde hem zaman tasarrufu sağlanacak hem de niteliğini artıracaktır.edu. yuspol@mynet.edu. Makine Mühendisliği Bölümü. isteğe bağlı olarak ısıtan. bsahin@cu. iç ortama iç ünite vasıtasıyla verilir. GİRİŞ Klimalar.tr. Klima artık lüks olmaktan çıkıp ihtiyaç duyulan bir cihaz olmuştur [1]. soğutulacak ya da ısıtılacak iç mekana.tr. diğer ana kısım olan dış ünite ise dış ortama yerleştirilmektedir.tr. Split klima sistemini oluşturan ana kısımlardan birisi olan iç ünite. mbilgili@cu. 1. sinyal alışverişini ve yoğuşan suyun dışarıya atılmasını sağlayan bakır boru. nemini alan. Adana *Çukurova Üniversitesi. bu çalışmada duvar tipi split klimada oluşabilecek arızaları gösteren bir arıza simülatörü oluşturulmuştur. elektrik kabloları ve drenaj borusu bulunur. Adana esimsek@cu.edu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. split klima. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. iç ve dış ünite olmak üzere iki ayrı üniteden oluşmaktadır.

dış ünite ve elektriksel bağlantı elemanları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. hızlı ve uygun bir şekilde algılayabilmesi amaçlanmıştır. Split klima arıza simülatörü.71 kg Bu arıza simülatöründe dış ünite şeffaf hale getirilmiştir. dört yollu vana. Şekil 1.71 kg 0. Split klima arıza simülatörü Çizelge 1. klima üreticileri tarafından servis personeli eğitiminde de kullanılabilir. elektriksel ölçü cihazları.I.9 A 3.8 A Voltaj 220-240 Volt. sıcaklık ölçü aletleri ve basınç ölçü aletleri. Duvar tipi split klima arıza simülatörünün teknik özellikleri Teknik özellik Soğutma için Isıtma için Kapasite 9000 Btu/h . 9-12 EKİM 2008. 2. kendine güvenen ve çözüm getirebilen bir teknik eleman demektir. DENEYSEL MODEL 2. kondenser ve kondenser fan motorunun çalışması izlenebilmektedir. bir split klimanın iç ünite ile birlikte kontrol devreleri. Kompresör. kumanda ve kontrol elemanları.2844 W Anma gücü 900 W 870 W Anma akımı 3. Dış ünitede bulunan bileşik kapasitör (dış ünite fan motoru ve kompresör 82 . arıza oluşturma panosu ve gösterge cihazları olmak üzere dört kısımdan oluşmaktadır. Split Klima Arıza Simülatörü İç ve dış ünitenin aynı kaide üzerine yerleştirilmesiyle oluşturulan 9000 BTU soğutma kapasiteli duvar tipi bir split klima arıza simülatörünün. elektronik kart devreleri.2639 W 9700 Btu/h . bu simülatör üzerinde teknik elemanın arıza teşhisini doğru. Bu arıza simülatörü. Bu daha iyi yetişmiş. elektrik bağlantıları. mesleki teknik eğitim alanında eğitim veren teknik okullarda kullanılabileceği gibi. İZMİR arıza simülatörü oluşturulmuş. 50 Hz Soğutucu akışkan R22 R22 Soğutucu akışkan miktarı 0. Bu split klimanın teknik özellikleri Çizelge 1’de verilmiştir.1. yardımcı elemanlarla bir araya toplanıp Şekil 1’de görüldüğü gibi bir duvar tipi split klima arıza simülatörü oluşturulmuştur. 50 Hz 220-240 Volt.

3. Simülatörün Çalışması Klima kumandasıyla sisteme enerji verilip soğutma konumunda çalıştırıldığında flap motora enerji gelir. Dış ünitedeki fan motoru.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yardımcı sargı. voltaj değişikliklerini voltmetreden. Ortam sıcaklığı ayarlanan değerin altındaysa. Oluşan bu arızalarda arıza simülatörü gösterge panosunda akım değişikliklerini ampermetreden. boru sensöründen gelen sinyalle evaparatör sıcaklığı belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoru çalışır (ısıtmada dört yollu vana devrededir).4]. İç ünitede bulunan güç kartı. Böylece ortamın soğutulması sağlanır [3. kapasitörün (HERM) ucuna bağlanır. Fan motoru çalışır. kompresör termiği ve kompresör emme ve basma basınçlarını gösteren iki manometre kumanda ve kontrol panosuna yerleştirilmiş. kapasitör üzerinden devreyi tamamlar [6]. İç üniteden dış üniteye 5x1. Kullanıcı tarafından klima ısıtma konumuna alındığında. Bu kapasitör daimi olarak devrede kalacak şekilde dizayn edilmiştir. İç ünitede ise. flap motor yarım devir açılır. İç ünite fan motoru nötr kablosu nötr soketine bağlanır. ana kart üzerinden almış olduğu fazı. Gelen faz termikten geçer. kompresör emme ve basma basınçlarını manometrelerden görebilmekteyiz. Sistem çalıştırılmadan önce veya çalıştırıldıktan sonra mekanik olarak devre elemanlarının enerjileri kesilerek sistemde arızalar oluşmaktadır. Fazın diğer girişi. Bu şekilde iç ortamda iç ünitede gaza yüklenen ısı. iç ünite fan motoruna enerji gelerek dış üniteden hareket eden gaza ortamın ısısının yüklenebilmesi için hava hareketi sağlanır. Faz ana karta altılı soket vasıtasıyla taşınır. fanı harekete geçirmek için sinyal klemensinin diğer bağlantı ucuna gelir. dış ortamda dış üniteden dışarı atılır. 83 . 2. bu sayede dış ünite fan motoru ve kompresör ve dört yollu selenoid vana bobinine enerji gelerek gazın hareketi iç üniteye yönlendirilir. Böylelikle dış ortamda dış ünitede gaza yüklenen ısı. İç Ünite Elektrik Devresi İç ünite elektrik devre şeması Şekil 2’de gösterilmiştir [5].2. kapasitör müşterek ucunda devresini tamamlar ve kompresör yol alır. Ana sargı. kapasitörün müşterek ucuna (C) bağlanır. Devrede bir daimi devre kapasitörü (kondansatör) vardır. iç ortamda iç ünitede ortama verilir ve ortamın ısıtılması sağlanır. Faz cam sigorta çıkışından bir uçla dört yollu vana rölesine gelir ve dış ünitedeki vana bobinini harekete geçirmek için sinyal klemensine ulaşır. 2. İZMİR daimi devre kapasitörü). fan motoru müşterek ucuna verir. iç ve dış ünite üfleme ve emiş sıcaklıklarındaki değişimleri dijital termostatlardan. Soğutmada flap motoru yarım devir hareket edince tüm sistem devreye girer (soğutmada dört yollu vana devre dışıdır).I. Sıcaklık belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoruna enerji gelir ve fan motoru çalışarak ortamın ısıtılmasını sağlar. Soğutucu akışkan hareketiyle birlikte hava hareketi de sağlanır. Ortam sensörü belli bir sıcaklığı algılayıncaya kadar iç ünite fan motoru çalışmaz. kompresörün müşterek ucuna gelir. kumanda kartı. 2. Şebekeden gelen ve W-Otomattan geçen faz direkt olarak röleye girer. Kompresör. Faz 250 Volt – 2 Amperlilik cam sigortadan geçirilir. Dağıtılmış fazın diğer girişi triyak üzerinden geçer ve soket bağlantısıyla iç ünite fan motoruna bağlanır. Kart üzerindeki enerji beslemeleri birer anahtara bağlanmıştır.4. boru ve elektrik bağlantıları yapılmıştır. algılayıcı (display) ve iç ünite fan kapasitörü kumanda panosuna şeffaf olarak yerleştirilmiş ve devredeki tüm elemanların açık olarak görülmesi sağlanmıştır. flap motor yarım devir hareket edince dış ünitedeki kompresör ve kondenser fan motoruna enerji gelerek kompresör ve kondenser fan motoru çalışır. Burada cam sigortanın görevi.5 mm2 TTR (çok telli termoplastik yalıtkanlı) kablo çekilir ve dış ünite klemensine bağlanır. kart devresini herhangi bir nedenle oluşabilecek aksaklığa karşı korumaktır. Ana sargı ve yardımcı sargı. 9-12 EKİM 2008. Topraklama ise iç ünite (evaparatör) sacına bir vida ile tespit edilir. fan rölesinden çıktıktan sonra. Nötr iç ünite klemensinden geçerek ana karta soket vasıtasıyla bağlanır. Isıtmada flap motoru yarım devir hareket edince dış ünite devreye girer. Dış Ünite Elektrik Devre Şeması Dış ünite elektrik devre şeması Şekil 3’de gösterilmiştir [5].

split klima üzerinde sistem çalıştırılmadan ya da çalıştırıldıktan sonra 16 farklı arıza oluşturulmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu arızalar Çizelge 2’de verilmiştir. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 2.5. basınç ve sıcaklık değişiklikleri göstergelerden sayısal değer olarak okunabilmektedir. Simülatör Arıza Oluşturma Panosu Normal açma-kapama anahtarlarından meydana gelen anahtarlarla. Cihazın bu arızalar karşısında çalışmasındaki değişiklikler görsel olarak izlenebilmekte ve akım. Split klima arıza simülatörü ile mekanik anahtarlarla besleme enerjileri kesilerek hem ısıtma hem de soğutma konumunda cihaza bir ya da birkaç arıza birlikte oluşturulabilmektedir. Split (ayrık) klima sisteminin dış ünite elektrik devre şeması[5] 2.I. Split (ayrık) klima sisteminin iç ünite elektrik devre şeması [5] Şekil 3. 84 .

Fan rölesi kontrol edilir. hızlı. Emme ve basma basıncının İç ünite fanı yavaş dönüyor ve fan kademesi çalışmıyor Fan kapasitörü sökülür ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. İç ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı W-otomat yenisiyle değiştirilir. Fan motoru soketleri kart üzerinden sökülür ve ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir.5 Zaman [dk] Emme Basma 230 220 210 200 240 Basma basıcı [Psi] Emme basıncı hızlı bir şekilde düşerken basma basıncı emme basıncına göre daha yavaş şekilde düşmektedir. Fan motoru. Karttan sökülerek kontrol 85 edilmesi gerekir. Kapasitörün sızdırmazlığı ve akım depolama kabiliyeti kontrol edilir. yavaş kademe sargıları ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. Varistörü kontrol edin. 70 Emme basıncı [Psi] 60 50 40 30 20 10 0 0 0.I.5 2 2. Kontak uçlarının arza tespitinde röleyi karttan sökmek gerekir. Kart üzerinde kontrol edilemez.6. karttan havya ile sökülerek değiştirilir. akım olarak ampermetreden.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Arızalı olan iç ünite fan motoru yenisi ile değiştirilir. Cam sigorta faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. İZMİR Çizelge 2. BULGULAR VE TARTIŞMA Split klima arıza simülatöründe oluşabilecek arızalar ile elde edilen sayısal değerler ve bu arızalar için çözüm önerileri belirlenerek aşağıda sunulmuştur. Bu arada iç ünite sıcaklığı oldukça yavaş bir şeklide yükselmektedir. . Arızalanması durumunda değiştirilir. 3. Patlamış cam sigorta orijinaliyle değiştirilir.5 1 1. Fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan fan motoru yenisiyle değiştirilir. Şekil 4. Klima çalışmıyor W – Otomat faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. Simülatörde oluşturulan arızalar Arıza Kodu 1 2 3 4 5 6 7 8 Arıza İç ünite fan motoru arızası İç ünite fan kapasitörü arızası Ortam sensörü arızası Boru sensörü arızası Kompresör arızası Kompresör daimi devre kapasitör arızası Dış ünite fan motoru arızası Dış ünite fan motor kapasitör arızası Arıza Kodu 9 10 11 12 13 14 15 16 Arıza Kompresör termik arızası Dört yollu vana röle arızası Dört yollu vana selenoid bobin arızası Display enerji besleme arızası Display algılayıcı arızası Mikroişlemci besleme arızası Flap motor arızası Dış ünite fan rölesi arızası 2. Fan kapasitörü sökülerek ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. alçak ve yüksek basınç olarak manometrelerden. Simülatörde oluşturulan arızalar neticesinde basınçlar. genelde kondansatör arızalıdır. voltaj olarak voltmetreden. 9-12 EKİM 2008. Simülatör Gösterge Panosu Split klima arızalarında basınç. sıcaklık ve akım değerleri arızanın tespitinde oldukça önemli bir yer teşkil eder. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. Röle bobini kart üzerinde kontrol edilebilir. üfleme ve emiş sıcaklıkları dijital termometrelerden okunabilmektedir. Gözle muayenede. Patlamış varistör şekil değişikliği göz ile belli olur. orta.

I. Kart besleme arızalı (mikroişlemci besleme arızalı) Arızalı olan ana röle yenisi ile değiştirilir. Boru sensörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Kumanda kontrol edilir. 9-12 EKİM 2008. Kompresör çalışmıyor Kompresör sargıları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Display soket bağlantıları kontrol edilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Flap Motoru çalışmıyor Transformatörün primer sargısı kart üzerinde ölçülebilir. İZMİR İç ünite çalıştıktan bir süre sonra devre dışı kalıyor Ortam termistörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Kompresör basıncı kontrol edilir. Flap motoru yerinden sökülerek dişlileri kontrol edilir. Transformatörün sargılarının kısa devre ya da açık devre olup olmadığı kontrol edilir. Kompresör üzerine bağlanmış olan kapasitör daimi devre kapasitörü olduğu için kapasitör devre dışı kaldığında . Seconder sargının ölçülebilmesi için trafonun karttan sökülmesi gerekir. Arızalı olan display veya kumanda yenisi ile değiştirilir. 12 V bağlantı kabloları kontrol edilir. Display çalışmıyor Kumanda pilleri değiştirilir. Uzaktan kumanda algılamıyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. Transformatörün aşırı voltaja maruz kalıp kalmadığı kontrol edilir. 6 5 300 250 200 150 Akım Basma basıncı 100 50 86 4 3 2 1 Basma basıcı [Psi] Akım [A] Arızalı olan kapasitör yenisi ile değiştirilir. Basınçtan düşmüş kompresör yenisi ile değiştirilir. Enerji girişi olmasına rağmen iç ünite çalışmıyor Arızalı olan display yenisi ile değiştirilir. Kumanda pili kontrol edilir. Display ve bağlantıları kontrol edilir. Arızalı olan flap motoru yenisi ile değiştirilir. Mikroişlemci güç ve kumanda çıkışlarında bir sorun varsa kumanda kartı değiştirir Arızalı olan kompresör yenisi ile değiştirilir. İç ünite çalışmıyor ve uyarı sinyali veriyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. Transformatör 12 V sarımı ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Klima soğutma yapmıyor (kapasitör arıza) Kompresör soket bağlantıları ve kapasitör kontrol edilir. Ana röle çalışmıyor Ana röle bobini ve kontakları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir.

Şekil 4.5 2 Arızalı fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. Diyotun muayenesi için elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. triyak. Kapasitör kontrol edilir. Elektronik karttaki eleman arızaları Arızalı olan fan motoru veya fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. İç ünite sinyal klemensi üzerinden geçen faz kontrol kalemi ile kontrol edilir. transformatör. Mikroişlemci. transistör. Mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemeleri kontrol edilir.I. 87 . 10 8 Akım [A] 6 4 2 0 0 0. varistör. Dış ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı olan röle kart üzerinden sökülerek yenisi ile değiştirilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Arızalı olan fan motoru yenisi ile değiştirilir. Fan motoruna faz gelip gelmediği kontrol kalemi ile kontrol edilir. Selenoid bobin ölçü aleti kontrol edilir.5 1 Zaman [dk] 1. diot. Dış ünite bağlantı klemensi kontrol edilir. 9-12 EKİM 2008. röle. Fan kapasitörü kontrol edilir. Dört yollu vana rölesi arızalı Arızalı olan dört yollu vana veya selenoid bobin yenisi ile değiştirilir. bir süre sonra kompresör termik açtırmaktadır. İZMİR Klima ısıtma yapmıyor Dört yollu vana kontrol edilir. İç ünite elektronik kart sinyal klemensi üzerinden geçen fazın röle üzerinden geçip geçmediği kontrol edilir. Mikroişlemci ve entegre arızalarında elektronik kart yenisi ile değiştirilir. Dış ünite fan motoru arızasında akım düzenli olarak yükselmekte. kondansatör. Diğer elemanların arıza tespitinde daha güvenli sonuç alabilmek için elemanların elektronik karttan sökülmesi gerekir. entegre. direnç arızaları avometreyle kontrol edilir. Arızalı elemanlar yenisi ile değiştirilir. Akımın zamanla değişimi Dış ünite fanı yavaş dönüyor ve kompresör devre dışı kalıyor Fan motoru kontrol edilir.

İZMİR Kompresör çalışmıyor (termik arıza) Kompresör termiği giriş ve çıkışları kontrol kalemi ile kontrol edilir. Yayın No: AC01-06. 88 . Isıtma & soğutma sistemleri. çözüm getirmesi için gerekli uygulamalı eğitim bu simülatör sayesinde verilebilir. http://www. [4] Airfel. Mono split klimalar (Servis el kitabı). elektriksel arıza oranına göre oldukça düşüktür.htm. Yayın no: 2.com. Klima servis el kitabı (servis manuelleri).com/dersnotları. kompresörün emme ve basma basınçları. Split klima montaj ve klimacılık. İstanbul. Geliştirdiğimiz split klima arıza simülatörü ile teknik eleman yetiştiren mesleki teknik eğitim okullarında. iklimlendirme eğitimi veren bölümlerde eğitim esnasında kullanılabilir. [2] Bulgurcu Hüseyin. Değişen teknolojiler. Sonuç olarak bu arıza simülatörü.alperen. 4. [3] Şimşek Erdoğan. Split klima Türkiye’de en fazla kullanılan klima türü olup özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde sadece yazın soğutma amaçlı değil. Bu tip klimalarda mekaniksel arıza oranı. teknik elemanda sektörün ihtiyacı olan arıza takibindeki temel becerilerin kazanılması ihtiyacını büyük ölçüde giderecektir. split klimaların enerji sarfiyatını oldukça düşürmüş ve geliştirilen yeni gazlarla da oldukça düşük ortam sıcaklıklarında iç ortamları ısıtma imkanı sağlamıştır. KAYNAKLAR [1] Alperen. Ayrıca. 2006. yakın zamanda Anadolu’nun iç kısımlarında da yaygın şekilde kullanılacaktır. Dolayısıyla split tip klimalar yalnızca Akdeniz ve Ege bölgelerinde değil. Bu eğitim sonrasında teknik eleman arıza çözümlerinde fikir yürütme yeteneği kazanacak. İSKAV. sistemin gösterge panosundan okunabilmekte ve cihazın bu arızalar karşısında nasıl davranacağı açıkça görülebilmektedir. 2006. SONUÇ Arızalı olan termik yenisi ile değiştirilir. http://deneysan. İklimlendirme sistemleri.htm. Ayrıca bu simülatör. Split klimalarda elektronik kart arızaları. 9-12 EKİM 2008. [6] Fuji Electric Klima. Klima nedir?. Split klima arıza simülatörüyle split klimada çıkabilecek arızalar mekanik olarak oluşturulabilmekte ve split klimanın çektiği akım. klima servislerinde. piyasada karşılaşabileceği arızalar karşısında çözüm getirebilecektir. Arçelik yayınları (174). bu konuda yetiştirilecek teknik elemanın yetişmesine büyük katkıda bulunacak. [5] Arçelik. E-yayınlarımız.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr/sss. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. kışın da ısıtma amaçlı olarak kullanılmaktadır. firmalarca verilen servis eğitiminde teknik elemanın klima arızalarını kolaylıkla tespit edip. Bu durumda. Yıldız Teknik Üniversitesi. iç ve dış ünite emme ve üfleme sıcaklıkları.I. karşımıza ülkemizin en önemli sorunlarından birisi olan teknik eleman yetiştirme ve yetişmiş teknik elemanı geliştirme problemi ortaya çıkmaktadır. mesleki ve teknik eğitimini tamamlamış teknik elemanların da kendilerini geliştirmelerinde büyük fayda sağlayacaktır. 4.

İZMİR DUVAR TİPİ SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. Ancak. İklimlendirme-Soğutma Programı. teknik eleman. buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışırlar. yazın soğutma kışın ise ısıtma yapılabilmektedir. özellikle elektronik kart devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. Klima sistemleri çok çeşitli olmasına karşın ülkemizde en çok duvar tipi split klimalar kullanılmaktadır [1]. mikroişlemci. 2. Anahtar Kelimeler: Elektronik kart. Nitelikli ara eleman yetiştirilmesi ile bu tür arızalara ekonomik çözümler bulunması yaygınlaşacaktır. SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. kumanda kartı ve algılayıcı kart split klimanın iç ünitesine yerleştirilmiş ve soket çıkışları ile sinyal alacakları ya da kumanda edilecekleri elemanlara bağlanmışlardır [2. Beşir Şahin* ve Yusuf Polat Çukurova Üniversitesi. evaporatör (buharlaştırıcı) ise iç ünitede bulunur. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. elektrik ve elektronik arızaları hem fazla. Mehmet Bilgili. mbilgili@cu. Duvar tipi split klimalar. Güç kartı. Bu klimaların mekanik arızaları azdır.I. Adana Meslek Yüksekokulu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kompresör ve kondenser (yoğuşturucu).3]. Isı pompası özelliği olan bu klimalarla. Adana esimsek@cu. 9-12 EKİM 2008. Adana *Çukurova Üniversitesi. dört yollu vana ve akışkan kontrol cihazı (kılcal boru) dış ünitede. bsahin@cu. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ Erdoğan Şimşek. GİRİŞ Oturulan ve çalışılan ortamları. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. Bu çalışmada ülkemizde yaygın şekilde kullanılan duvar tipi klimalarda son yıllarda sıkça karşılaşılan kart arızaları anlatılmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. bir split klima üzerindeki kumanda ve güç kartında bulunan elektronik elemanların görevlerinin tanıtılması ve arızalarının nasıl tespit edilmesi gerektiğini ortaya çıkarmaktır. kumanda kartı.com. yuspol@mynet. hem de bu arızaların tespit edilmesi ve giderilmesi zordur. Bu çalışmanın amacı. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi.tr. entegre. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde. Bu kartlarda karşılaşılan basit ve giderilebilecek arızalarda komple kartın değiştirilmesi müşteriye gereksiz ek maliyet getirdiği gibi ülke ekonomisine de zarar vermektedir.edu.edu. İç ve dış ünite olmak üzere iki kısımdan meydana gelirler. Duvar tipi split klimalar çok kolay bir şekilde monte edilirler. 1.edu. tamamen klima kartları üzerindeki elektronik elemanlarla kontrol edilmektedir. Makine Mühendisliği Bölümü.tr.tr. Çağın mesleklerinden biri olan iklimlendirme ve soğutma alanında da bu ihtiyaç kendini belirgin şekilde hissettirmektedir. Klimalardaki devre elemanlarının çalışması. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ 89 .tr ÖZET Yetişmiş ara eleman ihtiyacı ülkemizde sanayinin karşılaştığı en büyük sorunlardan biridir. istenilen sıcaklık ve nemde tutabilmek için klimalara ihtiyaç duyulmaktadır.

röle. Elektronik kart üzerinde yarı iletken malzemelerden üretilen entegre devre. Güç ve kumanda kartına ait elemanların görevleri ve arızaları aşağıda anlatılmaktadır. Split klima güç kartı [5] Buzzer Entegre Mikroişlemci a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 2. Şekil 1’de bir split klima güç kartının önden ve arkadan görünüşü ve elamanları gösterilmiştir. voltajı tolere edememekte ve kart arızaları ortaya çıkmaktadır [4]. elemanlar bulunur [4]. kumanda ve algılayıcı kartlarından oluşur. 90 . Klimalarda elektronik PCB (Baskı Devre Kartı) kartlar iç ve dış ünitenin haberleşmesini ve kumandayla verilen komut doğrultusunda çalışmasını sağlar. 9-12 EKİM 2008. kondansatör. oksidasyon ve Türkiye'deki elektrik voltaj limitlerinin sabit olmamasından kaynaklanan nedenlerle arızalanmakta ve sistemin çalışmasını engellemektedirler. Genelde düşük voltajdan fazla etkilenmemekte ancak çalışma voltajının aşırı yükselmesinde. sigorta vb. Triyak Transistör Kondansatör Entegre Direnç Sigorta Röle Varistör Trafo Diot a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 1. Ayrıca PCB kartlar sistemin çalışma karakteristiğini de düzenleyen elektronik elemanlardır. diyot. transformatör. Elektronik PCB kartlar bakımsızlık.I. transistör. Algılayıcılar vasıtasıyla ortamdan aldığı bilgileri ve kullanıcı tarafından gönderilen bilgileri değerlendirip sistemi yöneten ekipmandır. Güç.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. mikroişlemci. İZMİR Elektronik kart klima sisteminin beynini oluşturur. Split klima kumanda kartı [5] Şekil 2’de split klimanın kumanda kartı gösterilmiştir.

çevre şartlarından dolayı sigortanın aşırı ısınması. dört yollu vana. arıza mikroişlemcide olabilir. Röle bobini. devrenin diğer elemanlarında herhangi bir arıza yok ise ve aynı zamanda mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemesinde bir sorun gözlenmiyorsa. Sigorta atması halinde. Şekil 3’de mikroişlemcinin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir Şekil 3. Aksi takdirde insan üzerinde biriken durgun elektrik. İZMİR Mikroişlemci Yazılımla desteklenen mikroişlemci. temas noktalarındaki zayıflık. mikroişlemcinin yapısı nedeniyle arızalanmasına neden olabilir. güç ve kumanda elemanlarının bir arada bulunmasından oluşmaktadır. vb. kontakları hareket ettirmek için gerekli manyetik alanı oluşturmaya yetecek. Herhangi bir nedenle. Mikroişlemci arızalanınca tüm kartın değiştirilmesi gerekir. Devreyi besleyen tüm elektrik enerjisi kontaklar üzerinden geçer [4.6. rölenin elektrik enerjisini ileten ve bobin vasıtası ile açılıp kapanabilen kontaklarıdır.) belirli sıra ile sinyaller gönderir ve sistemin optimum çalışmasını sağlar.6. Bir sigortanın patlaması (atması). zayıf bir akımdır. Patlamış sigortaya tel sarılmamalı orijinali ile değiştirilmelidir [4. Sigortalar Şekil 4’de sigortanın güç kartındaki yeri gösterilmiştir. Şekil 3. nedeni tespit edilip yenisiyle değiştirilir. 91 . titreşim ve oksidasyon gibi nedenlerden kaynaklanabilir. 9-12 EKİM 2008. Sigorta bir elektrik devresinde. Elektronik kart sökülürken. devreyi aşırı akıma karşı korumak amacıyla konulmuş bir devre elemanıdır. Bobin ucu kart üzerinde kontrol edilebilir. klima sistemindeki diğer ekipmanlara (kompresör. Güç elemanları.I. Sigorta Röle Şekil 5’de kumanda kartı üzerindeki yerleşimi gösterilen röle. anahtarlama düzenine bağlı olarak manyetik bir bobin ve endüvi düzeninin ürettiği harekete göre. elektrik devresini veya devrelerini kontrol etmek üzere kullanılan. manyetik olarak kumanda eden anahtardır. içerisindeki metal tel eriyerek kopar ve cihazın elektrik akımı ile irtibatını keserek cihazı veya devreyi korur. aşırı akım. devrenin üzerinden tasarlandığından daha fazla akım geçerse. çok küçük miktarda. Kontak uçlarının arızalarının tespitinde daha doğru sonuç alabilmek için rölenin elektronik karttan sökülmesi gerekir. kısa devre. direnç tespiti yapılarak veya röle enerji besleme uçlarına çalışma voltajı uygulanarak kontrol edilebilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.7]. Kumanda elemanı rölenin bobini olup. Mikroişlemci Sistemin çalışmasında tam anlamıyla bir düzensizlik var ise. mikroişlemcinin arızalı olma ihtimali yüksektir. Röle devreleri. Tüm devre kontrol edildikten sonra. elektrik sinyallerine dönüştürerek. kullanıcıdan aldığı komutları. Düşük akımlarla büyük güçlerin anahtarlanmasında kullanılır. elektronik kart üzerindeki mikroişlemciye çıplak elle dokunulmamalıdır. AC veya DC akımla enerjilenebilir. fan motoru. yanlış amperajda sigorta.7]. üzerinden geçen akım.

Trafonun primer sargısına (giriş sargısı) uygulanan 220 (AC) voltluk şebeke voltajını gerekli voltaj değerine düşürür. Sargının arızalanması durumunda bu test yapıldığında eğer sargı kopuk ise açık devre gözükür. Bu durumda varistör açık devre gibi davranır. Varistör Şekil 7’de varistörün güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Sekonder sargıları ise daha kalın kesitli ve daha az sarımlıdır. Varistörün görevi. Sisteme giren şebeke voltajı varistörün sınır değerinin altında olması nedeniyle. Arızalı röle yenisi ile değiştirilir. nötr hattından devresini tamamlayıp elektronik kartın yüksek voltaja maruz kalmasını önlemiş olacaktır. Rölenin karttan sökülmesi sırasında. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Arızalı varistörün şekil değiştirdiği göz kontrolü ile tespit edilebilir.I. Doğrultma devreleri genellikle diot. Gerilimle ters orantılı değişen direnç olarak tanımlanır. Faz hattından gelen şebeke voltajı 250 (AC) voltun üzerine çıktığında varistör değerinin üzerinde bir değer olması nedeniyle. Şebeke cereyanı trafo ile voltajı düşürülüp doğrultma devresi ile doğru akıma dönüştürülür. varistörün sınır değeri 250 (AC) volt olsun. Sağlam bir trafonun primer sargısına direnç testi yapıldığında. Faz hattından gelen şebeke voltajı 220 (AC) volt. kumanda devresini aşırı voltajdan ve bundan dolayı oluşabilecek arızalardan korumaktır. 92 . İZMİR Şekil 5. akım direnci düşük varistör üzerinden geçecek. transistör ve dirençten oluşur. Primer sargı kart üzerinde ölçülebilir. Bu durumda varistörün direnci çok küçüleceğinden kısa devre gibi davranıp kendini patlatarak imha edecektir. Trafo Voltaj düşürücü tip trafolarda primer sargısı ince kesitli ve sekonder sargısına oranla çok sarımlıdır. Yani gerilim miktarı ile ters orantılı olarak direnci değişen bir devre elemanıdır. Trafo (Transformatör) Elektronik kart devreleri doğru akım (DC) voltaj ile çalışır. Şekil 6’da trafonun güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. 9-12 EKİM 2008. gerilim düştüğünde direnci artar. Elektronik kartta oluşabilecek bir kısa devre durumunda. kondansatör.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Fakat sekonder sargının ölçülebilmesi için trafoyu karttan sökmek gerekir. tanım gereği varistörün direnci transformotorun iç direncinden yüksek olacaktır. trafo sargılarının aşırı ısınması ve buna bağlı olarak sargının yanması veya izolasyonunun deforme olması sonucu kısa devre olup görev yapamayabilir. Sargı izolesi deforme olmuş ise ya kısa devre ya da çok küçük bir direnç okunur. Bu durumda röle görev yapamaz. trafo sargısı ile orantılı bir direnç okunması gerekir. Gerilim yükseldiğinde direnci düşer. Şekil 6. Röle Rölelerde kontak uçlarında aşırı akımdan meme yapabilir ya da oksitlenme olabilir. Elektrik akımı kendine direnci düşük bir yol tercih etmesi sebebiyle transformotorun primer sargıları üzerine bir elektromanyetik alan oluşturur. ısı ayarlı havya kullanılmasına ve karta takılması işleminde soğuk lehim yapılmamasına dikkat edilmesi gerekir. sekonder sargıda ise elektronik kart için düşük gerilim oluşacak ve böylece elektronik kart çalışacaktır. Arızalı varistör yenisi ile değiştirilir.

güç çıkış. Enerji depolayabilme özelliği kapasite sözcüğü ile ifade edilir. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. dielektrik denen bir madde ile yalıtılmış. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. devrenin diğer elemanlarına da zarar verme ihtimali yüksek olduğu için tüm kartın değiştirilmesi uygundur. Yapılan işlem esasta. paralel iki metalik plakadan oluşur. Şekil 9’da bir entegre devresi gösterilmiştir. Kondansatör ve kontrolü Kondansatörlerin güvenirlilik muayenesi avometrenin Ω kademesinde yapılır. üzerindeki (+) veya (-) işarete dikkat edilerek. (-) kutbu da (-) ucuna bağlanmalıdır. Kondansatör. Entegre 93 . Şekil 9. Ayrıca akım depolama kabiliyetinin kontrolü ampermetre ile yapılmalıdır. Kondansatörler kullanım alanlarına göre AC ve DC olarak ikiye ayrılır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dielektriğin özelliği akım geçirmemesine karşın enerji depolayabilmesidir. boş olduğundan emin olunmalıdır. Arızalanması halinde. Karttan sökülürken aşırı ısıya maruz kalmamalıdır. tümleşik bir devredir. kumanda çıkış bacakları ölçülerek arızalı olup olmadığı konusunda bilgi sahibi olunabilir.7]. 9-12 EKİM 2008. Bu bakımdan DC devreye bağlanırken. voltaj uygulandığında enerji depolayabilen. Kontrol için karttan sökülmesi gereklidir. Entegreler çeşitli teknikler kullanılarak üretilirler.I. Karttan sökülerek kontrol edilmesi gerekir.6. gerektiğinde bu enerjiyi geri verebilen devre elemanıdır. ölçü aletinin içindeki pil voltajı ile. (+) kutbu devrenin (+) ucuna. kullanılan dielektrik maddesine göre adlandırılırlar [4. İZMİR Şekil 7. kondansatörün sızdırmazlığı kontrol edilir. Kart üzerinde kontrol edilemez. Gözle muayenede. Muayeneden önce kondansatörün. kumanda giriş. Kondansatörler. Entegrenin. Şekil 8. prensip olarak. güç giriş. küçük hacme sığdırılmış karışık kumanda devrelerinden oluşmuş. Varistör Kondansatör Şekil 8’de güç kartındaki yerleşimi gösterilen kondansatör. Yani 8–10 transistörle yapılabilecek olan karışık kumanda ve filtrasyon işlemlerini tek bir entegre ile yapılabilir. genelde kondansatör arızalıdır. Entegreler Entegreler.

gerekse muayenesinde esas. base ve kolektör uçlarına. Cinsine göre iki sembolü vardır. ters polarmada ise çok yüksek bir direnç gözleneceği bilinmektedir. akımı tek yönde ileten devre elemanıdır. Diyot ve kontrolü Triyak Kontrollü olarak. ters polarmada kesimi sağlayıp sağlayamadığının belirlenmesidir. P ve N tipi iki yarı iletken maddenin birleşiminden oluşmuştur. Muayene avometrenin Ω kademesinde yapılır. içindeki pil voltajından yararlanarak transistor emiter. Triyak ve kontrolü Transistör Kontrollü olarak. Şekil 11’de triyakın güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. yapısı gereği eklem bölgesinde oluşan eşik voltajının elektriksel olarak aşılması gerekir. Triyakı tetiklemek için. İletim yönüne göre. Şekil 11. diğer yönde durduran devre elemanıdır. esasta avometrenin içindeki pil voltajından yararlanarak doğru polarmada iletimi. Şekil 12’de transistörün güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. akımı iki yönde iletebilen devre elemanıdır. diak veya transistör kullanılır. Şekil 10’da diyotun güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. İZMİR Diyot Akımı bir yönde ileten. Bir diyotun iletime geçebilmesi için. birbirine zıt iki ayrı polarma sağlanır. 9-12 EKİM 2008. Diyotun muayenesi. 94 . Arızalanması durumunda yenisi ile değiştirilir. Bir transistorun güvenirlilik muayenesini yapmadan önce onun NPN veya PNP olduğunun belirlenmesi gereklidir. PNP ve NPN olarak tanımlanır [4. bir AVO metrenin Ω kademesinde. Triyakın iletime geçmesi için. Gerek cinsinin belirlenmesinde. Muayene için ölçüm esnasında elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. kritik eşik voltaj değerinin aşılması gerekir.I. doğru veya ters polarma uygulama.7].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6. Şekil 10. doğru polarmada düşük bir direnç.

Arızalandığında yenisi ile değiştirilir. Amaca bağlı olarak transistörün iletimde kalması gerektiği sürece emiter (–) base. Şekil 14’de buzzerin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Transistörün cinsine göre cetveldeki Ω değeri tespit edilirse. titreşerek sese dönüştürür.6. base (–) olmak üzere ölçüm yapıldığında. bir kez de base olmak üzere. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Analog avometre ile ölçüm yapılacaksa ölçüm yapılmadan önce skalanın sıfır ayarının yapılması doğru bir ölçüm için gereklidir. pratik olarak elektrik akımının geçişine zorluk gösteren devre elemanıdır. sağlam olduğu sonucuna varılır. sistemin ana güç kaynağından uygun değerdeki dirençler yoluyla elde edilen voltajlar kullanılır. bir avometre (multimetre) ile. Ω ise açık devreyi gösterir. 9-12 EKİM 2008. Transistör ve kontrolü Transistör cinsinin tespiti için. aynı zamanda hareketli mekanizmanın ayar yapıp yapamadığı kontrol edilmelidir. Uygulamada. yüksek bir direnç değeri elde edilirse transistör NPN’dir (ters polarma). Buzzer (Sinyal Verici) İkaz sinyalini veren elemandır. Direnç Şekil 13. Transistör muayenesinde. 95 . Genellikle elektronik devrelerin akım sınırlaması için kullanılır [4. Ölçüm için elektronik karttan sökülmesi gereklidir.7]. Elektrik enerjisini. Dirençlerin güvenirliği. base (–) emiter ve base (–) kolektör dirençleri ölçülerek yapılır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. her bir transistör için ayrı ayrı voltaj kaynağı yerine. Ölçümlerin herhangi birinde off elde edilirse kısa devre. Direnç ve kontrolü Şekil 13’de güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilen direnç. Emiter (+).I. Direnci ölçerken direncin karttan sökülmesi uygundur. sürekli doğru polarmada (enerji iletiminde) kalır. Sabit dirençlerde. Arızası halinde yenisi ile değiştirilir. direnç değerinin ölçümü suretiyle belirlenir. İZMİR Şekil 12. Ayarlanabilir dirençler de ise üç uçtan da ölçüm yapılmalı. bir kez base (–) emiter ve base (–) kolektör. emiter ve base uçlarına ölçüm yapmak yeterlidir. base (+) olmak üzere. ∞. Düşük bir direnç değeri tespit edilirse transistör PNP’dir (doğru polarma). ölçümün iki ucundan yapılması yeterlidir.

Klima kartlarının genellikle yurtdışından ithal edilmesinin ekonomiye ek bir yük getirmesi kaçınılmazdır. http://www. Ülkenin bu konuda yetişmiş teknik eleman ihtiyacı bu şekilde karşılanabilir. 96 . oluşabilecek mekanik arızaları gidermek için yeterli gelirken elektronik kart arızalarında oluşabilecek arızaları gidermek için yetersiz kalmaktadır. akıllı kart denilen kartların piyasaya girmesine yol açmış fakat bunlardan da gerekli verim alınamamıştır. diyot. KAYNAKLAR [7] Alperen. 4. [12] Wapedia. direnç.megep. iklimlendirme-soğutma eğitimi veren mesleki eğitim okullarında pratik ve teorik eğitimle yetiştirilebilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. varistör. genellikle kartı komple değiştirerek sorunun giderilmesi yoluna gitmektedir.meb. Split klima montaj ve klimacılık. E-yayınlarımız. Mikroişlemci ve entegre arızalarında genellikle kartı değiştirmek uygundur. Orijinal klima kartlarının bulunamaması. obtukupler gibi eleman arızaları az bir işçilik ve oldukça ucuz bir maliyetle giderilebilir. tiryak. http://deneysan.mobi/tr/Kategori:Elektronik_devre_elemanlar%C4%B1. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. buzzer. transistor. 2006. [10] Şimşek Erdoğan.htm. [9] Airfel. Sonuç olarak kart arızalarında parça değişimi yapmak her yönüyle daha uygundur. İstanbul. trafo. İSKAV. Elektronik devre elemanları. T. Bu konuda yetişmiş teknik eleman. İklimlendirme sistemleri. Temel elektrik ve elektronik 2. Buzzer 4.C. [11] Arçelik. Bir klima kartının komple değişimini gerektiren birkaç arıza bulunmasına karşın.com/dersnotları.gov.tr. 9-12 EKİM 2008. Ankara. Kondansatör. 2005. Milli Eğitim Bakanlığı. 9000 Btu/h’lık duvar tipi split klima elektronik kartları. http://wapedia. http://www. röle. [7] Megep. birçok arıza basit bir avometre ile gerekli ölçümler yapılarak havya ve lehimle parça değiştirilerek giderilebilir.I. Çok basit ve oldukça düşük maliyetle giderilebilecek arızalarda dahi kartın komple değiştirilmesi hem tüketiciye hem de ülke ekonomisine ek bir yük getirmektedir. Isıtma & soğutma sistemleri. [8] Bulgurcu Hüseyin. Yayın No: AC01-06. Mesleki eğitim ve öğretim sisteminin güçlendirilmesi projesi.com.alperen.tr/sss. İZMİR Şekil 14.htm. Klima nedir?. SONUÇ Son yıllarda klima üreticilerinin maliyetin ucuz ve kalitesiz olduğu yerlere yönelmesi ve üretimde maliyeti düşürmek için malzeme kalitesinden ödün vermesi klimalarda oluşabilecek arızaları oldukça artırmıştır. Yıldız Teknik Üniversitesi. Klima servisleri kart arızalarında. Split klimalarda elektronik kart arızaları. Ülkemizde yetişen teknik elemanların mesleki deneyimleri.

kapasite tayini. 9-12 EKİM 2008. e. Avrupa.. split klima. performans tayini 1. . 1990 lı yıllarda yıllık %20-25’ lik bir artışla. hem de yurt dışına ihraç edilecek klimaların kapasitelerinin standartlara uygun olarak gerçekçi bir yöntemle test edilerek belirlenmesi büyük önem kazanmaktadır.Müh.edu. 150 kelimeyi geçmeyecek şekilde çalışmanızın anahtar kelimelerini ve sonucunu içerecek kısa bir özet ile başlamalıdır. Bu paragraf için yazı tipi Times New Roman ve karakter boyutu 10 punto. Böl. hem ithal edilen. kisa@sakarya. Dr. fin yüksekliği . Ender ERDOĞAN * . Müh.edu. entalpi tip kalorimetre. Kondenser üzerinden geçebilen hava debisi.doc ) Tam metinler. Airfel A. sol ve sağ satır başı boşlukları 1. Sakarya Üniversitesi. Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere 2003 yılında bu pazarda sırf split klima sayısı 600. Özetinizi kaydederken dosya ismi olarak verdiğiniz ismin soyadınız olması bizlere yardımcı olacaktır (ad-soyad-bilim alan kodu-poster (veya bildiri). Türk Cumhuriyetleri. ve Kadir İSA** Prof.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kalorimetre. Bu çalışmada aynı duvar tipi split klima cihazının iç ünitesi sabit bırakılarak dış ünitesine farklıfin aralıklarında kondenserler monte edilip değişik dış ortam şartları simule edilerek performansı ölçülmüştür. Sakarya ** Öğr.tr. Marmara Üniversitesi. zamana bağlı kirlenebilirlik ve özellikle heat pump sistemlerde kondenser üzerindeki yoğuşma sistem performansını etkileyen ana parametreler içerisinde yer alır.. Pazarın büyüme hızının bu trendi takip edeceği ön görülmektedir. bireysel klima. Anahtar Kelimeler: Fin aralığı. Yeni kurulacak tesislerle Türkiye’deki split klima üretiminin. farklı bir yazı tipi kullanmayınız. Akyazı MYO İKS Programı. Orta Doğu ve Kuzey Afrika pazarlarını da her yıl artan oranda besleyebileceği öngörülmektedir. psikometrik test odası .000 pencere tipi olmak üzere toplam 210. yurt-içi.erdogan@airfel. 1998 yılında 160. Split klimaların %90’ı ithal edilmektedir. İstanbul * Yük. Müh. ütfen tam-metinlerinizi yollarken bu dosyanın bir kopyasını kullanınız.000 civarına ulaşmıştır. Fak. fin (kondanser kanadı) geometrisi.com. Bu aşamada.tr ÖZET İklimlendirme sistemlerinin ana bileşenlerinden olan kondenserlerin sistem performansına etkisi azımsanmayacak kadar büyüktür. Aşağıda split klima sistemleri için yıllara göre yıllık satış istatistikleri sunulmuştur : 97 . Ancak bu pazardaki büyüme 70 milyonluk ülkemiz için henüz başlangıç aşamasındadır. Mak.000 split ve 50.Ş . test. Mak. dir. Bu konuda ülkemizde test sistemleri konusunda yeterli yatırım ve tesis bulunmamaktadır. Sakarya iekmekci@marmara. GİRİŞ Türkiye’de bireysel klimaların kullanımı bilhassa son yıllarda büyük bir artış göstermektedir.I.000 bireysel klima rakamına ulaşılmıştır.. İZMİR FARKLI FİN ARALIKLARINA SAHİP KONDENSERLİ SPLİT KLİMALARIN PERFORMANS TESTLERİ İsmail EKMEKÇİ .tr.Gör... Tanımlanan yazı tipi sadece Times New Roman’dır.5 cm.

Bu test sadece iç ünite veya dış ünite yada iki üniteye birden uygulanabilir. 1.872 68. JIS C 9612 . 2.853 2000 2001 2002 2003 2000 2001 2002 2003 SPLİT KLİMA (Dış Ünite) (2002'den önce VRF dış üniteler ve Kanallı Splitler de bu kalem içerisindeydi. HAVA ENTALPİSİ VEYA PSİKOMETRİK TİP TEST METODU Bu metotda.488 105.360 İMALAT 21. Test sırasında ölçülen hava debisi AMCA 21085/ ASHRAE 41.488 103. Bu amaçla kullanılan iki temel metod bulunmaktadır : 1. Test edilen cihazların belli bir süre kapasiteleri izlenir ve ölçüm sonuçları sabit bir değere ulaşınca test değerleri kaydedilmeye başlanılır.143 İTHALAT 122. kapasite test edilen cihazın (UUT) giriş ve çıkış hava entalpilerinin ve hava debilerinin sabit test ortamı şartlarında (kuru ve yaş termometre sıcaklıkları) tespit edilmesi esastır. ünitenin giriş ve çıkış havasının yaş ve kuru termometre sıcaklıkları vasıtası ile bulunur.604 53. Metoda göre yani hava-entalpisi metoduna göre ölçüm yapılabilen psikometrik tip test sistemi daha çok kullanılmaktadır.872 68.847 53. ölçüm metodu daha çok oda tip klima cihazları için kullanılmakta olup 1.057 233.501 204.142 100. fakat yatırım maliyeti hemen hemen yarı yarıya düşmektedir.640 128. 2.610 378. cihazların SEER ve HSPF değerleri de belirlenmeye çalışılmıştır.) Türkiye’deki illerin yaz mevsimi dış kuru termometre dizayn sıcaklıkları 30 – 43 ºC ve bağıl nemleri de %20 – 73 aralığında değişmektedir.056 128.658 İÇ ŞATIŞ 139.1 : Split Klima İstatistik Değerleri SPLİT KLİMA (İç Ünite) (2002'den önce VRF iç üniteler de bu kalem içerisindeydi.527 99.445 İHRACAT 538 8.175 230. 9-12 EKİM 2008. ISO DIS 5151. ya da Psikometrik Tip Test sistemi . Yapılmış olan test odası çalışmalarında ASHRAE 37 ve ARI 210/240 .2-1987 nozullarda basınç düşümü standartlarına dayanılarak tespit edilmektedir. metoda göre ölçüm hassasiyeti ±%6 olmakta.932 225. Bundan dolayı 1. fakat yatırım maliyeti çok pahalı olmaktadır. İZMİR Tablo. Metod: Dengelenmiş Dış Oda Tipi Kalori Ölçüm Metodu.687 390. Bahsi geçen hava entalpileri standart psikometrik diyagram yardımı ile.) İMALAT 21. 98 . Bireysel klima cihazlarının soğutma ve kış için de ısıtma kapasiteleri dış hava şartlarına bağlı olarak değiştiğinden herhangi bir klima cihazının kapasitesinin kullanılacağı bölge hava şartları için standartlara uygun test edilerek verilmesi gerekir.315 224.795 377. Gerçek meteorolojik değerler ise daha geniş bir alanda değişebilmektedir.486 211..2 standartları göz önünde bulundurulmuş. JIS B 8615 .282 392. Metod: Hava-Entalpisi Metodu.604 İÇ ŞATIŞ 140.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Metoda göre biraz daha hassas (±%4) ölçüm yapılabilmekte.191 İHRACAT 538 8.653 206.I.970 214.317 İTHALAT 120. 2.

Böylece hem oda içi sıcaklık farklarıoluşmamakta hem de oda içi hava hızı değeri 2. Oda duvarları sağlıklı test sonuçları elde edilebilmesi için ısı ve nem geçişini minimize edecek şekilde dizayn edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Test odası soğutma gruplarının kompresörleri ile nemlendirici ünitelerin buharlaştırıcıları ek ısı yükleri oluşturacağından oda dışarısında bulunmaktadırlar.1 Test Odaları Şekil 1 de görüldüğü gibi testler iç ünite tarafı ve dış ünite tarafı olarak iki ayrı odada yapılmaktadır. Oda içerisindeki hava sürekli şartlandırıcıüzerinde geçirilmekte ve şartlandırılmış hava oda tavanından tekrak homojen olarak oda atmosferini katılmaktadır. Test odalarında hassas kontrolü sağlamak için soğutma gruplarını destekleyen oda içi ısıtıcıbataryalar bulunmakta böylece ortam şartları sağlanırken istenilen oda sıcaklıkların sağlanmasındaki tepki süresi düşürülmektedir.%85 Dış ünite test odası sıcaklık değerleri : -10°C – 52 °C Dış ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .5 m/s yi geçmemektedir.1 Test Laboratuarının Tarifi 2. 9-12 EKİM 2008.1 : Entalpi Tipi Test Odası Şematik Gösterimi 2.%90 Max. İZMİR 2. Şekil.5 hp.I. Ölçülebilir cihaz kapasitesi : 7.2. 99 . Bu odaların sıcaklık ve nem değerleri hassas kuru ve yaş termometre sıcaklık algılayıcılarıtarafından sürekli cok kısa aralıklarda kontrol edilerek sabit tutulmaktadır. Test Odası Ölçüm Aralıkları : İç ünite test odası sıcaklık değerleri : 10°C – 50 °C İç ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .1.

Bahsi geçen il şartları birbirinden çor faklı değerler göstermediği için illerin meteoroloji kayıtlarında geçen en ekstrem yaz koşullarında test edilmiştir. Şekil 4 de test cihazı görülmektedir. İZMİR 2. 9-12 EKİM 2008.2 Test Şartları Her kondanser tipi ile standart ısıtma.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3 Test Odası Ölçüm Programı Şekil.2’ de gösterilmiştir. İstanbul. gerekli bütün işlemler Şekil.2: Test Odası Fotoğrafı 3. sadece dış ünite üzerindeki mevcut kondenser demonte edilip yerine test sırası gelen kondenser monte edilmiştir. Test hazırlıkları tamamlandıktan sonra test bu program tarafından otomatik olarak yapılmakta ve raporlanmaktadır. Şekil. heat pump özellikli duvar tipi split klimadır.2’de resmi verilen test odasına cihazların montajı yapıldıktan sonra. Antalya ve Erzurum şartlarında test yapılmıştır. 3.1. Tüm testlerde düzenek sabit bırakılmış.I. 100 . standart soğutma. Bu şartlara ait kuru ve yaş termometre sıcaklıkları Tablo. Test Cihazı ve Ölçüm Şartları 3.3’ de bulunan uygulama ekranı vasıtası ile yapılmakta ve sonuçlar da bu ekrandan izlenebilmektedir. Test Cihazı Testlerde kullanılan cihaz 12000 Btu beyan değeri bulunan.

2 : Test Ünitesi Şartlandırma Değerleri 101 .3: Test Odası Uygulama Programı Görünümü Şekil. 9-12 EKİM 2008.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4 : Test Edilen Split Klima Cihazı Tablo. İZMİR Şekil.

3’ de standart soğutma test değerleri ile İstanbul Yaz Projelendirme değerlerine göre soğutma test değerleri gösterilmektedir. Test Sonuçları Tablo.4’de ise Erzurum ve Antalya şehirlerinin Yaz mevsimi projelendirme dış hava şartılarına göre yapılan soğutma test sonuçları gösterilmektedir. Tablo. 9-12 EKİM 2008. Tablo. DB 35 7 33 30 40 Dış Üni.I. Bu veriler tablo 9 ve tablo 10 de belirtilmiştir. bu değerler de tablo 7 ve tablo 8 de gösterilmiştir. WB 24 6 24 19 26 4. İç ünite test düzeneği hava debilerinin her koşul için sabit kalması istenmesine rağmen bu değerler testten teste ufak farklılıklar gösterebilmektedir.3 : Standart Şartlar ve İstanbul Şartları için Test Sonuçları Tablo.6’da ise bu değerler toplu olarak gösterilmektedir. Test edilen cihazın kondenser tiplerine göre verimliliği elde edilen soğutma yükünün harcanılan elektrik enerjisine oranından hesaplanılmaktadır.4 : Erzurum ve Antalya Şartları için Test Sonuçları Tablo.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tablo.5 ise standart ısıtma şartlarına göre ölçülen Watt cinsinden cihaz kapasitelerini göstermektedir. Tablo.5 : Standart Şartlara göre Isıtma için Test Sonuçları 102 . WB 19 15 19 19 19 Dış Üni. DB Standart Soğutma Standart Isıtma İstanbul Şartı Erzurum Şartı Antalya Şartı 27 20 27 27 27 İç Üni. İZMİR İç Üni.

İZMİR Tablo.5 : Test Cihazı İç Ünite Hava Debisi Değerleri 103 .I.5mm 2717 2808 2737 İstanbul Şartı 2772 2868 2808 Erzurum Şartı 2856 2910 2981 Antalya Şartı 2550 2590 2623 Standart Isıtma 3033 2969 3204 Şekil.6 : Toplu Olarak Test Ölçüm Sonuçları Standart Soğutma 1.8mm 1. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6mm 1.

J. 1992 [2] Carrier-Alarko.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İklimlendirme Esasları. D. Energy and Buildings. 1990 [4] TS / EN 14511 [5] Ravindra.No. İZMİR Şekil. 1984 104 . Testing methods for unitary air conditioners. JIS B 86151984. Rep. 9-12 EKİM 2008. Tüm test sonuçları incelendiği taktirde 1.Meteksan A. Hill. 1998 [6] Meier.5 mm fin aralığına sahip kondenserli cihazın genel olarak diğer cihazlara göre daha iyi performans sergilemiş olduğu görülmektedir.E.. W. 6.F. 1997. kondenser üretiminde patlatmalı fin kanadına sahip ünitelerde kirlenme faktörü göz önüne alıdığında bu fin aralığının altına düşmenin üretim açısından da uygun olmıyacağı görülmemektedir.7 : Test Edilen Cihazın Toplu Olarak COP Sonuçları 5.SONUÇ Entalpi tipi test odsında farklı fin aralıklarına sahip split klima cihazlarının farklı dış hava şartlarına göre testleri yapılmış ve bu değerler mukayese edilmiştir. Klima ve Havalandırma Cilt1. pp. Bunun sebebi olarak da kondenser yüzey alanı ile kondenser hava debisi oranının en yüksek olduğu şartların bu tip cihaz üzerinde sağlandığı düşünülmektedir. Ayrıca üretim şartları açısından da. Çev.23-33 [7] Japan Industrial Standards Committee. O... Energy test procedures for appliances. İTÜ Makine Fakültesi.. Tokyo.K.F. KAYNAKLAR [1] Stoecker. 2007 [3] Tamer. Capacity and Performance Testing of Packaged Air Conditioners..: Genceli.. Ş.Ş. A.I. Carrier hava Koşullandırma Sistem tasarımı.6 : Test Edilen Cihazın COP Değerleri Tablo...

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Güray ŞENOL 105 . İZMİR OTURUM V KONTROL TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu Mr.I. Maurizio ZAGO – N. 9-12 EKİM 2008.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

İKS SEKTÖRÜNDE F-GAZ İLE OTİM YÖNETMELİKLERİ ÇERÇEVESİNDE YETERLİLİK VE SERTİFİKASYON GEREKLİLİKLERİ
Kadir İSA*, İsmail EKMEKÇİ** * Öğr.Gör., Sakarya Üniversitesi, Akyazı MYO İKS Programı, Sakarya - kisa@sakarya.edu.tr ** Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Müh.Fak., Makina Müh. Bölümü, İstanbul – iekmekci@marmara.edu.tr

ÖZET F-Gaz yönetmeliği (EC 842/2006), soğutma, iklimlendirme ısı pompası sistemlerinin montaj, bakım ve tamiri konusunda faaliyet gösteren teknik elemanlar ve servis şirketlerinin, yönetmelikte belirtilen minimum yeterlilikler kapsamında eğitim ve sertifikasyonu konusundaki çerçeveyi belirlemektedir. Yönetmelik 17 Mayıs 2006 tarihinde yayınlanmış ve bir yıllık geçiş ve hazırlanma döneminden sonra, 4 Temmuz 2007’de uygulamaya geçmiştir. Bu yönetmelik, ülkemizde bu kapsamda atılan ve atılması muhtemel adımlara rehber teşkil edecek olması açısından da önem arz etmektedir. Keza, 23 Mayıs 2006 tarih ve 26176 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Ozon Tabakasını İncelten Malzemelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM)”in 5.bölümünün 15.maddesi de son kullanıcıların yeterlilik esaslarına işaret etmekte ve bu niteliklere sahip olmayan son kullanıcılar soğutkanların satışını yasaklamaktadır. Bu çalışmada, F-Gaz ve OTİM yönetmeliklerinin ana hatları ile yeterlilik ve sertifikasyon koşullarına ve ülkemizde soğutma/iklimlendirme servis sektöründe çalışanlar için orta vadede ortaya çıkacak yeni eğitim/sertifikasyon gereksinimlerine dikkat çekilmiştir. Anahtar Kelimeler: F-Gaz, sertifikasyon, yeterlilik, soğutkan, ozon. 1. GİRİŞ F-Gaz terimiyle, hidroflorokarbonlar (HFC), perflorokarbonlar (PFC) ve sülfürhegzaflor (SF6) kastedilmekte olup, bu maddeler endüstriyel soğutma uygulamaları, iklimlendirme sistemleri, izolasyon ürünleri, yangın söndürücüler gibi değişik uygulamalarda yaygın olarak kullanılmaktadırlar. F-Gazlar 1990’larda CFC ve HCFC’lerin yerini alan, ozon tabakasına zararlı olmayan, düşük toksik değerlere sahip ve çoğu yanıcı olmayan maddeleri içermektedir. Bununla beraber, küresel ısınma potansiyelleri (GWP) bağıl olarak yüksektir. 2. F-GAZ YÖNETMELİĞİ Avrupa komisyonu, Avrupa Parlamentosu, AB üyesi ülkeler, ilgili endüstriler ve sivil toplum kuruluşları ile üç yıl yoğun olarak süren müzakerelerden sonra, yönetmelik (EC 842/2006) taslağı 2006 yılının ilk yarısında sonuçlandırılmıştır. 2.1. Yönetmeliğin Amacı Yönetmeliğin amacı, Kyoto Protokolü kapsamındaki sera gazlarının (HCFC, PFC, PF6) emisyonunu azaltmaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için yürülüğe girecek alt başlıklar şöyledir: a. b. F-Gazların azaltılması, geri kazanımı, kullanımı ve imhası Etiketleme ve bu gazları içeren ekipmanın uygun tarzda devre dışı bırakılması

106

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

c. d. e.

Bu gazlarla ilgili raporlama sisteminin geliştirilmesi Bazı ürünlerin pazara arz edilmesi ile ilgili kısıtlamalar Bu sektörde faaliyet gösteren teknik elemanlar ve şirketlerin eğitim ve sertifikasyonu

Yönetmelik 4 Temmuz 2006 tarihinde yayınlanmış, bununla beraber birçok uygulamalarının 4 Temmuz 2007 tarihinde uyglamaya sokulması planlanmıştır. Avusturya ve Danimarka’da sera gazlarının yasaklanmasına ilişkin hali hazırda daha sıkı bir yönetmelik yürürlükte olduğundan, 31 Aralık 2012’ye kadar söz konusu ülkelerdeki yönetmeliklerin geçerli kalmasına izin verilmiştir. 2.1.1. Sera Gazlarının Azaltılması Bir soğutma, iklimlendirme ya da ısı pompası ekipmanına sahip tesisin işletmeni (operatörü), gaz kaçaklarını önlemek üzere gerekli tedbirleri almak ve mevcut kaçakları en kısa zamanda tamir etmekle mükellef kılınmıştır. Aynı zamanda, 3 kg’dan fazla F-gaz içeren sabit uygulamalarda kullanılan gazın kaydının düzenli olarak tutulması zorunludur. a. b. c. 3 kg ve daha fazla sera gazına sahip cihazlar, yılda en az bir kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 6 kg’den az sera gazına sahip hermetik sistemler bu kapsam dışında tutulmuşlardır. 30 kg ve daha fazla sera gazına sahip tesisler yılda en az iki kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 300 kg ve üstü sera gazı içeren tesislere ise yılda en az dört kez kaçak kontrolü yapılacaktır. Bu tesislerde aynı zamanda kaçak dedektörleri monte etme zorunlu olacak ve dedektörler yılda en az bir kere kontrol edilecektir.

Kaçaklar onarıldıktan sonra bir ay içinde tekrar kontrole tabi olacaklardır. Servis esnasında kullanılan soğutkanların kaydı tutulacaktır. 2.1.2. Geri Toplama 4 Temmuz 2007 itibarıyla tesisin işletmeni, F-Gazların sertifikalı eleman tarafından geri toplanabilmesi için gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır. Yönetmeliğin ilgili maddesi gereği, florlu sera gazlarının yeniden doldurulmayan tüplerde pazara arz edilmesi 4 Temmuz 2007 itibarıyla yasaklanmıştır. 2.1.3. Etiketleme 4 Temmuz 2007’den itibaren pazara arz edilen her cihazın üzerinde F-gazın kimyasal adı ve miktarı yazılmak zorundadır. GWP gibi bazı bilgiler, cihaz ile birlikte sağlanacak işletme el kitabında yer alacaktır. 2.1.4. Servis Personeli İçin Minimum Yeterlilik Şartları Yönetmeliğin 5. maddesine göre, ilgili sektör temsilcileriyle yapılacak görüşmeler sonucunda, söz konusu cihazlarla çalışacak olan personelin minimum yeterlilik koşulları belirlenerek, kişiler ve daha sonraki adımda da şirketlerin sertifikasyonu konusunda her üye ülke tarafından çalışmalar başlatılacaktır. 4 Temmuz 2008 itibarıyla, üye ülkelerin benimsediği yeterlilik ve sertifikasyon sistemi yürürlüğe girecektir. Üye ülkeler kurdukları sertifikasyon sistemi hakkında AB Komisyonu’nu haberdar edeceklerdir. Sonuç olarak, her ülke tarafından verilen sertifikalar karşılıklı olarak tanınacaktır. 4 Temmuz 2009 itibarıyla da, yalnızca bünyelerinde sertifikalı eleman bulunduran servis şirketlerinin söz konusu soğutkanları kullanmasına müsade edilecektir.

107

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

2.1.5. Raporlama Üretici, ithalatçı ve ihracatçıların söz konusu gazlara ilişkin rapor düzenleme gerekliliği ortaya çıkmıştır. 31 Mart 2008’den itibaren her yıl, 1000 ton/yıl ve üzeri işlem kapasitesine sahip yukarıda bahsedilen ilgililer AB Komisyonu’na rapor göndermek zorundadırlar. 3. OTİM YÖNETMELİĞİ Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 23.05.2006 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM), ülkemizin taraf olduğu Montreal Protokolü ve değişiklikleri ile kontrol altına alınan maddelerin kullanılmasına ve bazılarının tüketiminin bir takvim çerçevesinde azaltılarak kullanımdan kaldırılmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektir (Madde 1). Montreal Protokolü ve değişiklikleri uyarınca üretimi, tüketimi ve ticareti kontrol altına alınan bu maddelerden; Triklorflormetan (CFC-11), Diklordiflormetan (CFC-12), Triklortrifloretan (CFC-113), Diklortetrafloretan (CFC-114), Klorpentafloretan (CFC-115) servis amaçlı ithalatı 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren tamamen yasaktır. Bakanlık, sadece insan sağlığının söz konusu olduğu durumlarda yukarıda belirtilen maddeler için izin süresini uzatabilir. Bu Yönetmelik, kontrol altına alınan maddelerin dış ticaretini, kullanımını, bu maddelerin ve bu maddeleri içeren ürünlerin piyasaya sunulmasını, 2006 yılı ve sonrası ithalat ve kullanımları ile kamuoyunun bilgilendirilmesini kapsamaktadır (Madde 2). 3.1. Son Kullanıcıların Yeterlilik Esasları OTİM Yönetmeliği’nin 15. Madde’sinde ise son kullanıcının yeterlilik esasları şöyle tanımlanmaktadır. Son kullanıcı; a. Eğitim programında soğutma ve iklimlendirme konularında ders programı bulunan üniversite ve yüksek okul mezunları olması veya, b. 3308 sayılı mesleki eğitim kanunu kapsamında program içeriğinde soğutma ve iklimlendirme konuları bulunan programı (kalfalık, ustalık ve diploma) bitirmeleri veya c. Milli Eğitim Bakanlığı onaylı süresi en az 25 saatlik kurs programını başarı ile bitirmeleri gerekmektedir. Bunlar dışındaki belgelerin değerlendirilmesi Milli Eğitim Bakanlığı’nca denklik yolu ile yapılır. Soğutma ve iklimlendirme alanında eğitim veren üniversite, yüksekokul, endüstri meslek lisesi ve teknik liselerin müfredat programında geri dönüşüm programına yer vermek zorundadırlar. Süreklilik göstermeyen alanlarda (Bakanlıkça karar verilir), güvenlik amaçlı ihtiyaçların karşılanmasında, üretim ve servis amaçlı olmayan alanlarda, kullanılan gazın miktarının eğitim gerektirmeyecek derecede az olması durumlarında yukarıda belirtilen yeterlilik aranmaz. 4. SERTİFİKASYON GEREKLİLİĞİ Soğutma ve iklimlendirme sektöründe kullanılan soğutkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeniyle yasaklanmalarının soruna uzun vadede olumlu bir katkı sağlayamayacağı açıktır. Bu nedenle, özellikle F-Gaz yönetmeliği, eğitimli personel gereksinimine işaret etmektedir. Buradaki anahtar kelimeler ise “yeterlilik ve sertifikasyon” dur. 4.1. Yeterlilik Kavramı Yeterlilikler, çalışanın mesleki veya profesyonel becerilerinin resmi ifadesidir. Yeterlilikler sektörel ve ulusal seviyede tanınabilmektedir.

108

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Yeterlilik, bireyin öğrenmesinin belirli bir bilgi, beceri ve kapsamlı yetkinlik standardına ulaştığının yetkili bir makam tarafından belirlendiğinde kazanılır. Öğrenme çıktılarının standardı, bir değerlendirme süreci veya bir dersin başarıyla tamamlanması aracılığıyla doğrulanabilir. Yeterliliğe yönelik öğrenme ve değerlendirme, çalışma programı ve/veya işyeri deneyimiyle gerçekleşebilir. Yeterlilik, iş piyasasında ve ileri seviyeli eğitim ve öğretimde değerin resmi olarak tanınmasını sağlar. Yeterlilik, bir mesleğin uygulanması için yasal yetkilendirme şeklinde olabilir. 4.2. Yeterlilikler Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Yeterlilikler sistemi bir ülkedeki öğrenmeyi tanıtan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Yeterliliklerle ilgili meslek standartları, eğitim standartları, öğretim programları, değerlendirme, belgelendirme, kalite güvencesi, sektörler ve sivil toplum kuruluşları (STK) arasındaki işbirliği mekanizmaları, kurumsal, sektörel ve ulusal seviyede politikaların geliştirilmesi ve uygulanmasıyla ilgili araçların oluşturulması, yeterlilikler sistemi içerisindedir. Yeterlilikler çerçevesi, öğrenme seviyeleriyle ilgili bir takım kriterlere göre yeterliliklerin geliştirilmesi ve bunların sınıflandırılmasına yönelik bir araçtır. Çerçeveler, tüm öğrenme süreçlerini ve yollarını kapsayabilir veya belirli bir sektördeki, örneğin bir meslek alanıyla sınırlı olabilir. Bazı yeterlilik çerçeveleri bir yasal dayanağa sahip olabilirken diğerleri sosyal ortakların ortak görüşünü temsil edebilir. Ancak, tüm yeterlilik çerçeveleri, belirli bir ülkede veya uluslararası alanda kaliteyi, erişilebilirliği, bağlantıları arttıran ve yeterliliklerin kamuda veya iş piyasasında tanınmasını sağlayan bir temeli teşkil eder. 4.3. İKS Sektöründeki Durum 2003 yılı itibarıyla, 28 meslek yüksekokulunun (MYO) iklimlendirme-soğutma programlarında öğrenim gören öğrenci sayısı yaklaşık 5000’dir. 4702 sayılı kanun ile meslek liselerinden MYO’lara sınavsız geçişin başlamasıyla birlikte çeşitli sıkıntılar ortaya çıkmıştır. Bu yeni dönemde de, geçmişte olduğu gibi mezun öğrencilerin yegane beklentileri dört yıllık bir fakültede öğrenimlerine devam etmek üzere dikey geçiş sınavına girmek ve “mavi yakalı” kaderlerinden kurtulmak olmuştur. Bunun yanı sıra, ülkemizde henüz düşük doyma oranına (% 6’dan az) sahip soğutma-iklimlendirme pazarı gün geçtikçe büyümekte ve paralel olarak donanımlı iş gücü ihtiyacı da artmaktadır. Ülkemizdeki imalat sektörünün gelişmesi ve yeni yatırımlar, iç pazarda imalatçı firmaların etkinliğini arttırmıştır. Ülkemizde müstakil konut talebinin artmasının ve inşaat sektöründeki hareketliliğin sektörümüze olumlu yansımaları olmuştur. 2008 yılı sonlarına kadar bu hareketliliğin süreceği tahmin edilmektedir. Klima santralleri, soğutma grupları gibi alanlarda ülkemizde imalatın gelişmesi, hem sektörümüze hem de ihracat bazında ülke ekonomisine ciddi katkılar sağlamıştır. Split klima satışları da, bağıl olarak artan alım gücü doğrultusunda her yıl artmaktadır. Tüm bu alanlarda; montaj, işletmeye alma, bakım ve arıza giderme konularında sertifika edilmiş yeterliliğe sahip teknik elemanlara yoğun ihtiyaç hissedildiği/hissedileceği kaçınılmaz bir gerçektir.

25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 1998 2000 2002 2004
KLİMA SANTRALLERİ SOĞUTMA GRUPLARI

Şekil 1: Yıllar itibarıyla merkezi sistem üretim miktarları (Kaynak: İSKİD).

109

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Prensip olarak yeterlilikler, ulusal eğitim ve öğretim makamlarının yetkisindedir. Ancak, artan bir şekilde diğer kurumların ve kuruluşların yeterlilik sisteminde yetki talepleri Türkiye’de olduğu gibi Avrupa’da da dikkat çekmektedir. Çünkü, iş piyasasındaki işçi ve işveren kuruluşları, eğitim sektörünün mezunlarında aradıkları öğrenme çıktıları bulamamaktadırlar. Diğer bir ifadeyle, diploma ve sertifikalarda görünen yeterlilikler bireylere kazandırılamamaktadır. Diğer bir taraftan çevre konusu giderek önem kazanmaktadır. Kullandığımız soğutkanların çoğu, konusunda asgari servis becerisine sahip olmayan elemanların yanlış uygulamaları sonucunda atmosfere salınmaktadır. ABD’de EPA 608 (soğutkanlarla uygulama becerinizi test eden bir sertifika) sertifikasına sahip olmayan servis elemanları şirketlerde çalışma iznine sahip olamamaktadırlar. AB’de bu durum farklılıklar göstermekte, Almanya, Danimarka, İngiltere gibi ülkelerde ciddi eğitim/sertifikasyon süreci yaşanırken, topluluğa yeni katılan ülkelerin çoğu yeterlilik ve sertifikasyon sistemlerini henüz yeni geliştirmeye başlamışlardır. Ülkemizde de, soğutma ve iklimlendirme servis sektöründe çalışan elemanların, kabul gören uluslararası standartlar (ISO 17024 ve EN 13313) çerçevesinde eğitim ve sertifikasyon sürecine tabi tutulmaları, sektörümüzün geleceği açısından önem arz etmektedir. 5. SONUÇ AB için de yeni sayılan ve çevrenin korunması açısından önemli olan F-Gaz ve ulusal bazdaki OTİM yönetmeliklerinin, iklimlendirme soğutma sektörüne getireceği yenilik ve farklılıkların, AB ülkeleri ile paralel olarak ülkemizde de uygulanabilirliğinin temin edilmesi ve bu konuda çok fazla bilgi birikimine sahip olmayan sektördeki büyük bir çoğunluğun bilgilendirilerek söz konusu servis uygulamalarındaki kalitenin arttırılması ile eğitim ve sertifikasyon, gelecekteki öncelikli konular olarak ortaya çıkmaktadır. Ülkemiz ve AB ülkeleri arasındaki sektörel ticari bağlar ve sonucunda ortaya çıkan teknik eleman dolaşımı, uygulamalar konusunda da ortak davranmayı zorunlu kılacaktır. Sektörümüz içinde yer alan STK’lar ve öğretim kurumları, İKS alanında oluşturulması gereken sertifikanın gerektirdiği öğrenme çıktıları, yetkinlik tanımlamaları ile sertifikasyon için gerekli toplam kredi miktarı konularında çalışmalar yapmalıdır. Kaynaklar 2006, “Regulation (EC) No 842/2006 of the European Parliament and of the Council of 17 May 2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Official Journal of the European Union, Brussels, Belgium. 2. 26176 sayılı Resmi Gazete, 2006, “Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik”, Ankara. 3. Anonim, 2005, “Towards An European Qualifications Framework for Lifelong Learning”, Commission Staff Working Document, Commission of the European Communities, Sec. (2005) 957. Brussels. 4. Borat, O., 2006, “Avrupa Birliği ve Türkiye’de Yeterlilikler Çerçevesi”, Türkiye’de Mesleki Eğitim Öğretim Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Uluslararası Konferansı, Çalıştay raporu, İstanbul 5. EPEE, 2007, “EC Regulation No 842/2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Brussels, Belgium. 1.

110

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

MERKEZİ YÖNETİM SİSTEMİ YAZILIMI İLE SOĞUTMA OTOMASYONU
Maurizio Zago, Gabriele De Bona*, N.Güray Şenol** Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA *Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA **Ercan Teknik Ltd. Şti, İstanbul mzago@dixell.com, dbgabriele@dixell.com, info@ercanteknik.com

ÖZET Günümüzde enerji tasarrufu ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi temel hedef olmuştur. Otomasyona dayalı bir takip ve denetim sistemi yardımıyla emiş ve kondenser basınç değerlerinin ortam ve dış hava şartlarına göre dinamik olarak ayarlanması, merkezi soğutma ünitelerinde emiş basıncının tesisteki soğutucuların verimi ve çalışma şartlarına göre takibi, defrost optimizasyonu, tesislerin kullanım yoğunluğuna göre farklı set değerleri kullanımı v.b yöntemlerle soğutma tesisleri, market zincirleri, lojistik depolar, entegre üretim tesislerde önemli enerji tasarrufu sağlanabilir. Ayrıca enerji tüketimi analiz ve istatistiklerinin oluşturulması; aydınlatma, perde, merkezi klima v.b sistemlerin çalıştırılması ve defrost gibi bazı periyodik işlevlerin otomatik yürütülmesi ile lokal sistemlerden gelen alarmların takip ve yönlendirilmesi; periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin idaresi ve raporlamaları; tesislerdeki kritik olayların (sıcaklık/basınç değişimleri, güç kesilmesi, arızalar, açık kapı sinyalleri v.b.) takibi ve bildirimi, yedek parça ve stok takibi gibi hizmet maliyetini düşürecek uygulamalar da bu sistem ile gerçekleştirilebilir. Anahtar Kelimeler: Enerji tasarrufu, Maliyet, Otomasyon, Denetim, Takip

1. GİRİŞ 1970'li yıllarda yaşanan petrol krizi sonrasında enerji konusuna ilgi artmış ve enerji tasarrufu konusu gündeme gelmiştir. Artık hepimiz biliyoruz ki enerjinin fazla kullanılması sonucunda doğal kaynaklarımızı hızla tüketiyoruz, çevre kirleniyor ve enerji için ödediğimiz bedel gün geçtikçe yükseliyor. Ekonominin ana unsuru olan ve hayat kalitesini iyileştiren enerjinin verimli kullanılması gerekliliği ortadadır. Günümüzde her sektörde olduğu gibi soğutma sektöründeki uygulamalarda da enerji tasarrufu yapmak ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi en temel ve ekonomik hedef durumuna gelmiştir. Bu metinde esas olarak perakende sektörü (gıda perakendesi, süpermarketler v.b.) dahilinde yeralan soğutma otomasyonuna yönelik yeni teknolojik gelişmeler ve süpermarket kontrol ve denetim sistemleri alanında ileri düzeyde teknolojik atılımlar ve çalışmalar yapan İtalyan DIXELL firmasının geliştirdiği enerji tasarrufu uygulamaları konusunda bilgi aktarımı yapılacaktır. 2. PERAKENDE SEKTÖRÜNÜN HEDEFLERİ Esas itibariyle perakende sektöründe yeralan tesisler kapsamındaki uygulamalar göz önüne alındığında, enerji tasarrufuna da destek sağlayacak iki temel hedef karşımıza çıkmaktadır. Bunlar maliyetlerin düşürülmesi ve kalite kontrolünün sağlıklı yürütülmesidir. Söz konusu hedeflere ulaşmak için artık perakende

111

Bununla birlikte merkezi denetim ve takip sistemi kapsamındaki cihazların dijital girişleri vasıtası ile yangın. bir alarm durumunda çabuk ve yerinde müdahale edilmesi masrafların azaltılmasında önemli bir fayda sağlayacaktır. Diğer özel protokoller: Kapalı protokollerdir ve kullanıcılarını yalnızca bir üreticiye bağımlı kılar. klimalandırma. Söz konusu her üç kalite koruma faaliyetinin yürütülmesi yine tesisin merkezi bir otomasyon ve kontrol sistemi kullanılarak işletilmesiyle mümkün olacaktır.1. İZMİR piyasasında teknolojik gelişmeler ışığında otomasyona dayalı kontrol ve takip mekanizmaları ile uygulamalar yapılmaktadır ve bu tür tesisler her geçen gün yaygınlaşmaktadırlar. ağ kurmak kolay ve ucuzdur. SOĞUTMADA OTOMASYONA DAYALI DENETİM VE TAKİP 3. Kalite kontrolü Soğutulmuş gıda ürünlerinin kalitesinin devamlılığı HACCP şartlarının sağlanması ve hassas bir sıcaklık kontrol yöntemi elde edilebilir. ayar yazılımı ve devreye alma süresi gerektirdiği için pahalıdır. Soğutma otomasyonunda genellikle kullanılmakta olan üç iletişim protokolü vardır. Bu kayıpların önlenmesi için güçlü bir alarm takip ve yönetimi gereklidir.2. 112 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Diğer bir unsur ise tesislerin bakım masraflarıdır. Maliyetlerin düşürülmesi Perakende pazarında sistemin toplam maliyetini oluşturan ana unsurlardan biri satılan soğuk ya da donmuş ürünlerde yaşanacak kayıplardır. LON: Atanmış bir mikroprosesör. Tesis genelindeki soğutma.I. 3. Tesislerde harcanan toplam güç miktarı da maliyetleri etkileyen temel unsurlardan biridir.1. Böylece tesiste bir sinerji ve daha yüksek güvenlik şartları yaratılabilir. duman. soygun ve gaz kaçağı gibi durumlarla ilgili koşullar sisteme dahil edilerek bu koşullara uygun hareketler yürütülebilir. Bununla birlikte tesis kapsamında yer alan soğutma elemanlarının (kabin. aydınlatma v.) arıza istatistiklerinin tutulması ekipman kalitesinin devamlılığını sağlar. Soğutma otomasyonuna tesis dahilinde Modbus protokolünü kullanan diğer sistemlerin de entegre edilmesi mümkündür. Ayrıca bakım onarım faaliyetlerinin ilgili servis ekipleri tarafından ve verimli bir şekilde gerçekleştirilmesi de tesis bünyesindeki faaliyetin kalitesinin devamlılığını temin eder. sistemler tarafından harcanan güç etkili bir planlama ve kontrol mekanizması ile azaltılabilir. kapsamındaki tüm cihazların ve elemanların bir bütün olarak işbirliği yapmaları halinde gerçekleşir. su baskını. soğuk depo v.b. Sistem kapsamındaki cihazların işbirliği haline olmaları aynı dili konuşmaları ile mümkündür. Tesis bünyesindeki sistemlerin periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin zamanında ve hata önleyici nitelikte olması. 1 2 3 Modbus: Farklı soğutma ve A/C ekipmanı üreticilerin cihazlarının en üst düzeyde müşterek çalışmasını sağlayan açık ve standart protokoldür. 2. 9-12 EKİM 2008. Her üç kalem maliyetlerinin azaltılması otomasyona dayalı bir merkezi denetim ve takip sistemi ile mümkündür. reyon. İletişim protokolleri Otomasyon. 2.b.

Lokal alarmlar Lokal denetim ve takip sistemleri (ör. İZMİR Şekil 1: Bir Modbus ağı örneği 3. güvenlik firmaları v. depo gibi birimlerin ve kurumsal bağlantıların.2. servisler.) tabi tutulur. mağaza yönetimi. müzik ve reklam yayınlarının bağlı olduğu geniş bir TCP/IP bağlantı imkanı bulunmaktadır. Alarmın özelliğine ve önem derecesine göre gerekli adreslere (uzak denetim merkezi.I. geciktirme v.) alarm mesajları gönderimi yapılır. Merkezi denetim ve takip sistemlerinin de aynı LAN TCP/IP ağına bağlanabilmesi mümkündür.3. Yerinden toplanan bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme. Alarm yönetimi 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3.: DIXELL XWEB serisi) bünyesindeki alarm yönetimi tesiste sisteme bağlı bulunan tüm cihazlardan gelen alarm bilgilerini toplar. Süpermarketlerde bağlanabilirlik Süpermarketlerde genellikle muhasebe.1.s. yazar kasa.s. 113 . Şekil 2: TCP/IP bağlantısı 3. 9-12 EKİM 2008.

Alarmın geldiği lokal sisteme.) günde iki kez cihazlara yeni ayar değerini otomatik olarak gönderir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. v. İZMİR Şekil 3: Lokal alarm yönetimi 3.s. Uzak alarmlar Merkezi denetim sunucusu (ör. geciktirme v.: DIXELL XCENTER uygulaması) kendisine bağlı tüm lokal denetim ve takip sistemlerinden gelen alarm bilgilerini bir çağrı merkezi gibi toplar.s.) ilgili adreslere alarm mesajları gönderimi yapılır.2. 9-12 EKİM 2008. gündüz servisi. alarmın özelliğine ve önem derecesine göre her bir sistemin bağlı bulunduğu servis firması veya sözleşme tipine bağlı olarak (gece servisi. Dixell firması tarafından geliştirilen merkezi denetim ve takip sistemi kapsamında enerji tasarrufuna yönelik aşağıdaki fonksiyonlar bulunmaktadır. reyon perdeleri. ışıklı panolar gibi birimlerin elektrik kullanımlarının 114 . Şekil 4: Uzak alarm yönetimi 4. kurum kalite departmanı ya da mağaza yönetimi v. derin muhafaza. Enerji tasarrufu ayar değerleri Sistem soğutma biriminin türüne göre (normal muhafaza.1. Bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme.I. Böylece birimin ihtiyacı kadar soğutma yapılmasını sağlar. Ancak bireysel bazda gerçekleştirilen bu işlevlerden ziyade sistemdeki tüm cihazların birlikte ve işbirliği yaparak çalışmaları ile en yüksek enerji tasarrufu perfomansı elde edilebilir. Soğutma kontrol cihazları teknolojisindeki gelişmeler sayesinde özel algoritmalar vasıtasıyla sistemin çalışmasını optimize etmek ve bu şekilde kullanılan eneri miktarını azaltmak mümkündür. Bununla birlikte forklift.3. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ENERJİ TASARRUFU Bir süpermarkette enerji tasarrufu tesiste kullanılan her bir soğutma kontrol cihazı tarafından bireysel olarak sağlamak imkanı vardır. aydınlatma.) tabi tutulur. 1 Enerji tasarrufu ayar değerleri 2 Sistem dahilindeki yüklerin kontrolü 3 Buğu önleyici ısıtıcılar 4 Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu 4.s.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dixell’in XWEB5000 merkezi denetim ve takip sistemi sıcaklık ve nem sensörleri ile tesis dahilinde anlık çiğ noktası değerini hesaplar. Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu Dixell firmasının tasarladığı özel patentli bir algoritma ile market dahilindeki merkezi soğutma ünitelerinin ayar değerlerinin mümkün olan en uygun şekilde değiştirilmesi ve bu yolla ünitelerin çalışmalarının tesisteki ihtiyaca göre optimize edilmesi mümkün hale gelmiştir. Buğu önleyici ısıtıcılar Bir süpermarkette en çok enerji harcayan birimlerden birisi soğutmalı reyonlarda camların buğulanmasını önlemek için kullanılan ısıtıcılardır. 9-12 EKİM 2008.I.2. İZMİR sadece gerçekten ihtiyaç olması durumu ile sınırlandırılması enerji tasarrufu açısından önemlidir. Sensörden sıcaklık bilgisini alan cihazlar ise reyonun soğutmasını kontrol eden cihazlardır. Dolayısı ile bu tip cihazların gerekli olduğunda çalışması bir zaman programlaması ile otomatik olarak yürütülebilir. Şekil 6: Buğu önleyici ısıtıcıların kontrolü Söz konusu uygulama ile ısıtıcıların harcadığı enerjiden yaklaşık %60 tasarruf edilebileceği çeşitli denemelerde kanıtlanmıştır. 4. Reyon camına monteli sıcaklık sensörü bağlı olan kontrol cihazları da ortam şartlarına (sistemden alınan) ve cam sıcaklığına bağlı olarak ısıtıcıların çektiği gücü modüle eder. 4. CRO (Compressor Rack Optimization) adı verilen bu algoritma ile temel olarak iki kriter kontrol edilir: 1 Soğutma ünitesi emiş basıncı 2 En kritik kabin Şekil 7: 115 . Yaygın uygulamada bu tertibatın kullanıldığı birimlerde cam sıcaklık sensörleri reyon üreticisi tarafından monte edilir.2.

alt grafikte ise CRO’nun aktif olduğu durumlarda ayar değerindeki haftalık değişimler görülmektedir. Noktalı çizgiler haftalık ortalama değerleri göstermektedir. İhtiyaca göre ayar değeri yükseltildiğinde çekilen güçte belirgin bir azalma olmaktadır. Şekil 8: Kabinlerden gelen soğutma ihtiyacı listesi Bu bilgiler yardımıyla CRO otomatik olarak soğutma ünitesi ayar değerini ayarlanmış alt ve üst limitler arasında en kritik kabinin soğutma ihtiyacını dikkate alarak yeniden düzenler ve emiş basıncını bu duruma adapte etmeye çalışır. Aşağıdaki grafiklerde CRO algoritmasının kurulu olduğu gerçek bir tesiste CRO’nun aktif ve kapalı durumlar gözlemlenmektedir.I. Üst grafikte ünitenin çektiği gücün haftalık değişimi. İZMİR CRO tüm kabinlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder. Böylece daha fazla soğutma gücüne ihtiyacı olan birimi ve ne kadar ihtiyacı olduğunu belirler. 116 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. CRO algoritması sisteme bağlı olan tüm birimlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder ve her birimin soğutma ihtiyacı oranını dinamik olarak hesaplar.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. e-mail ya da yazıcı yoluyla günlük raporların alınması gibi sisteme tanımlanacak tüm görevleri otomatik olarak ve gerektiği zamanda yerine getirir.I. İZMİR Şekil 9: CRO’nun aktif ve kapalı olduğu durumların karşılaştırılması Yapılan testler ve prototip uygulamalar sonucunda CRO algoritmasının kullanımının yaklaşık %20’ye varan enerji tasarrufu sağladığı ortaya çıkmıştır. Tesisteki görevlilerin müdahalelerinin ve işlemlerinin kalifiye teknisyenler tarafından uzaktan kontrol edilmesi imkanı yaratılır. gece olduğunda enerji tasarrufu prosedürlerinin devreye alınması. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ZAMAN PROGRAMLAMASI Süpermarket yöneticileri için işlevlerin bir program dahilinde yürütülmesi her zaman faydalıdır. Merkezi denetim ve takip sistemi aracılığıyle yürütülen bu işlevler sayesinde 1 2 3 4 5 Sıcaklık grafikleri ve alarm kayıtları yardımıyla tesiste meydana gelen arızaların analiz edilmesi mümkündür. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – TAKİP VE MOBİL BAKIM Takip ve mobil bakım imkanı soğutma sistemleri üreten ve kurulumunu yapan firmalara en büyük desteği sağlar. 9-12 EKİM 2008. Merkezi denetim ve takip sistemi HACCP kayıtlarının güncel tutulması ve çıktılarının hazır bulundurulması. kabinlerin ve süpermarketin aydınlatmalarının otomatik olarak kontrolü. Kullanıcı şifreleri ve aktivite kayıtları yardımıyla sistemi kullanan kişilerin müdahale ve hareketlerinin izlenmesi mümkündür. Sistemin devreye alınması ve teslimi aşamasında yapılmış olan ayarların çok hızlı bir şekilde onaylanması mümkündür. Böylece tesis görevlilerinin bu tip tekrarlanan işlevler için eğitim almalarına ve sorumluluk yüklenmelerine gerek kalmaz. Garanti periyodu içerisinde tesise yerinde ve hızlı müdahale edilmesi mümkündür. Bu uygulamada elektronik genleşme valfi kullanımı gerekli değildir. 5. 117 . 6.

SONUÇ Konuya her ne kadar süpermarketlerde yapılan uygulamalar açısından yaklaşıldıysa da söz konusu merkezi denetim ve takip sistemlerinin uygulama alanlarını genişletmek mümkündür. yakıt istasyonları. 118 . Bu programlamanın standart bir PLC’deki gibi özel bir programlama dili ile değil oldukça basit bir grafik arayüz yardımıyla yapılması mümkündür. soğutma sistemlerinin kullanıldığı birçok farklı alanda bu denetim ve takip sistemlerinin uygulanması artık gereklilik arz etmektedir. 9-12 EKİM 2008.I. Kompresör arızası durumunda denetim sistemi kabinlerin ayar değerlerini yükseltip kondenzasyon ayar değerini düşürebilir. ayar değerlerini yükselterek soğutma sisteminin daha az güç çekmesini sağlayabilir. 8.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. defrost döngülerini iptal edebilir. 4 Bu örneklerin sınırsız sayıda çoğaltılması ve dolayısı ile bir tesiste eneji kullanımını en aza indirgeyerek kullanılan enerjiden alınan verimin arttırılması söz konusu denetim ve takip sistemi ile mümkündür. entegre üretim tesisleri. lojistik depolar. Böylece kullanıcının programlama dili öğrenmesi gereği kalmaz. forklift batarya şarjlarını devre dışı bırakır. v. Denetim sistemi dış ortamdaki ışık miktarını ölçerek market aydınlatma sisteminin bir bölümünün çalıştırılması veya kapatılmasını sağlar.b. market zincirleri. Aşağıda denetim mekanizmasının nasıl çalıştığı ile ilgili bazı örnekler verilmiştir. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – DENETİM XWEB5000 denetim sistemi önceden programlanmış mantık ve alan girişlerine bağlı olarak tesis dahilinde otomatik işlemler yapar. Soğutma tesisleri. 1 2 3 Denetim sistemi süpermarket genelinde harcanan güç miktarını izleyerek tarife sınırlarını aşmadan önce bazı yüklerin devre dışı bırakılıp bırakılmayacağına karar verir. İZMİR Şekil 10: Günlük bir zaman programlaması örneği 7.s. gereksiz aydınlatmaları. Denetim sistemi elektrik kesintisi durumunda jeneratörün devreye girmesini takip ederek aşırı yüklenmeyi engellemek amacıyla örneğin klima sistemini. fırınları. v.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. 9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM VI İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA 119 .

edu. DENEY DÜZENEĞİ Çalışmada kullanılan deney düzeneğinin şarj ve deşarj durumları için tesisat şeması. Şarj. şarj için kullanılan ikincil akışkan mahale gönderilir ve orada ısındıktan sonra depo içerisindeki borulara girer ve buzu içten eritir. İZMİR BUZ DEPOLAMALI BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN ŞARJ VE DEŞARJ PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ Ahmet Fertelli. Orhan Büyükalaca ve Tuncay Yılmaz Çukurova Üniversitesi Müh.I. Buz depolamalı sistemler. Bu sistemlerdeki depo kapasitesi. orhan1@ cu. düzenlenmesi ya da daha fazla elektrik enerjisinin üretilmesi gerekmektedir. GİRİŞ Çağın getirdiği konfor ihtiyaçlarından birisi olan soğutma. 2. Şarj deneyleri sonucunda. Bu yoğun talebi ortadan kaldırmak için talebin azaltılması. tank içerisine mahalden gelen ılık dönüş suyu buz üzerine pompalanarak buz eritilir. Farklı yoğuşturucu hava giriş sıcaklıklarında sistemin şarj performansını belirleyebilmek için şarj deneyleri ve fan kontrol sisteminin kullanıldığı deşarj deneyleri yapılmıştır. nem. suyun donma ve erime gizli ısısından faydalandıklarından küçük hacimlerde büyük miktarda ısıl enerji depolayabilirler. Soğutma ihtiyacı genellikle insanların çalışma saatleri olan gündüz (havanın sıcak olduğu) saatlerinde ortaya çıkmakta. Dinamik sistemlerde buz. basınç ve debi) yer almaktadır [3]. Soğu depolama sistemleri. kendi içerisinde içten eritmeli ve dıştan eritmeli olmak üzere ikiye ayrılırlar. günümüzde büyük önem kazanmıştır. buz ve faz değiştiren ötektik tuzlar olmak üzere üç farklı depolama ortamı kullanırlar [2]. Soğu depolama sistemleri su.tr. 9-12 EKİM 2008. Bu sistemler. tunyil@ cu. iki ve üç yollu vanalar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.-Mim. iklimlendirilen binanın enerji ihtiyacının elektrik talebinin maksimum olduğu zaman diliminden. Buz. uygulamada çok tercih edilmektedir. su depolamalı sistemlerde kullanılan depo kapasitesinin beşte veya altıda biri mertebesindedir. sirkülasyon pompası. hava sıcaklığındaki artışın sistem performansını olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiştir. Şekil 1’de gösterilmiştir. ADANA fertelli@ cu. statik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılırlar [2]. ikincil bir akışkan tank içerisindeki borulardan geçirilir. 120 . bu saatlerde elektrik çok kullanılmakta ve elektrik santrallerinde üretim için yoğun talep olmaktadır [1]. Deşarj 1. Sistemde hava soğutmalı bir soğutma grubu. Bu avantajından dolayı buz depolamalı sistemler.tr. minimum olduğu zaman dilimine kaydırmaktadır.edu. buz depolamalı bir iklimlendirme sistemi.edu. oda içerisinde fan-coiller ve ölçüm için bazı sensörler (sıcaklık. Deşarjda ise dıştan eritmeli sistem için. Çukurova Üniversitesi Makine Mühendisliği Laboratuarlarındaki bir mahalin soğutulması için kullanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Soğu Depolama. depolama tankının içerisine yerleştirilmiş borular üzerinde buz oluşturulur. özel olarak tasarlanmış plaka veya serpantin yüzeylerinde oluşturulur. Buz depolamalı sistemler. Sistemde aracı akışkan olarak %30 glikol-su karışımı kullanılmaktadır.tr ÖZET Bu çalışmada tam depolamalı işletme stratejisine dayalı. buz deposu. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Statik sistemlerde. İçten eritmeli istemlerde ise. Her iki sistemde de (içten ve dıştan eritmeli) şarj esnasında. Gerçekleştirilen deşarj deneyinde ise mahal konfor şartlarının sağlandığı ve otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür.

Soğutulan mahalde. 16 mm dış çapında ve 2 mm kalınlığında polietilen borulardan yapılmıştır [4]. tekrar soğutma grubuna dönmektedir. oda termostatı. Buz depolamalı soğutma sistemi a) Şarj b)Deşarj Soğu deposu. buz tankına gönderilmektedir. Buz depolamalı iklimlendirme sistemi a) Sistemin genel görünüşü b) Isıl eleman çiftleri yerleşim planı Sistemin oda içerisindeki otomatik kontrolü. gerekli olan soğutma ihtiyacını karşılamak için kullanılır. Tank içerisindeki serpantinlerde dolaşan karışım serpantinler üzerinde buz oluşturarak. Bu işlemde soğutma grubu hiç çalışmaz ve gerekli soğu ihtiyacının tamamı depodan karşılanır. soğutma grubunda -4 °C ile -6 °C aralığında istenilen bir değere kadar soğutulup. iki adet fancoil ve oransal kontrollü bir selenoid vana bulunmaktadır. Serpantinler. Depodan çıkan glikol-su karışımı mahalde bulunan fan-coillere gönderilerek ortamı soğutur ve tekrar ısınarak depoya döner. 9-12 EKİM 2008. fan ve vana olmak üzere iki seçeneklidir. Şarj esnasında glikol-su karışımı. Her iki kontrol seçeneği de mahal içerisine yerleştirilmiş oda termostatından alınan sinyaller doğrultusunda çalışır. 1 m çapında ve 1. İZMİR Mahal a) Mahal b) 3 Yollu T Karıştırıcı Vana 3 Yollu T Karıştırıcı Vana Genleşme Deposu Tank Genleşme Deposu Tank Pompa Soğutma Grubu Pompa Soğutma Grubu Şekil 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Deşarjda ise. şarj süresince üretilen buz.5 m yüksekliğinde su dolu bir plastik tank ve içerisine yerleştirilmiş serpantinlerden oluşmaktadır. Yapılan 121 . T7 T8 T9 T6 T5 T4 a) b) T3 T1 T2 Şekil 2.I.

tankın alt ve üst bölgeleri arasında az da olsa sıcaklık katmanlaşması mevcuttur. su sıcaklığının suyun faz değişim 122 .2 6. s’de başladığı.05 38.3 °C. ayrıca sıcak ve soğuk su tabakalarının yer değiştirdiği görülmektedir.776 kg/s ve tank girişinde ortalama glikol-su karışım sıcaklığı yaklaşık -4. 3.6 33.26 1.83 37. 18 Mayıs 2006 tarihinde yapılan şarj deneyinde (1 nolu) ölçülen çeşitli parametrelerin grafikleri aşağıda gösterilmiştir. BULGULAR ve TARTIŞMA Bu çalışmada 21 °C ile 28 °C arasında değişen farklı yoğuşturucu hava sıcaklıklarında 14 adet şarj deneyi ve fan kontrollü bir deşarj deneyi gerçekleştirilmiştir. glikol buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır.22 Yapılan şarj deneylerine örnek olarak.38 1.05 33. ortama verilen ısıl enerji.5 7. Deney başlangıcında.8 7.61 37. Deney başlangıcında sıcak su tankın üst bölgesinde toplanırken.48 30. glikol-su karışımının debisi 0.07 32.44 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sıcaklıklar yaklaşık 6000.5 1.3 7.11 32.38 1. Şekilden de görüldüğü gibi tank içerisinde ölçüm yapılan bütün noktalardaki sıcaklıklar birbirine oldukça yakın olmasına rağmen. 9-12 EKİM 2008.4 1.25 32.24 1.47 1. suyun tamamını kaplayacak şekilde hızla yayılmaktadır. Gerçekleştirilen şarj deneylerinin bazı parametreleri Çizelge 1’de verilmiştir.32 1.0 7.4 6. soğutma grubu ve pompa giriş-çıkışlarında sıcaklığı ölçülmektedir. Aşırı soğuma (supercooling) olarak adlandırılan bu aşamanın bitiminde. Ayrıca yoğuşturucuya giren ve çıkan havanın sıcaklıkları ve depo gidiş hattı üzerine yerleştirilen venturimetre ile karışımın debisi de ölçülmektedir.1 7.0 7. depo içerisindeki su sıcaklığı 7.26 1. orta ve alt bölgelerine toplam 9 adet ısıl eleman çiftleri yerleştirilmiştir. Ancak bu zamana ve bu sıcaklığa kadar depo içerisinde herhangi bir buz oluşumu başlamamaktadır.0 7. Su sıcaklığının 4 °C’ye kadar azalmasıyla. Bu deneylerde şarj süresi 7 h ve 8 h.4 1. yoğunluk etkisinden dolayı doğal konveksiyon hareketinin 2000. İkinci aşamada.61 31. s’ye kadar doğrusal olarak azalmakta ve bu süre sonunda su sıcaklığı -3 °C olmaktadır. ilk yaprak kristal (dentric) yapılar oluşmaya başlamaktadır [5].0 [°C ] 21 21 24 25 25 27 27 27 27 27 28 28 28 28 [kW] 31.58 30. Şekil 2b’de gösterildiği gibi tankın üst.59 38.3 7.41 1. Çizelge 1. ilk oluşan kristallenme birkaç saniye içerisinde. Toplam şarj süresi 7 saattir.0 7.I.28 1.12 [kg] 424 405 395 410 392 427 430 365 425 400 406 390 405 420 [kJ] 27504 26136 27612 26928 25668 28116 26568 27396 27648 28152 25416 26856 26316 26352 [kJ] 142020 135648 132300 137340 131292 143028 144036 122256 142344 133992 135972 130644 135648 140688 [kJ] 169524 161784 159912 164268 156960 171144 170604 149652 169992 162144 161388 157500 161964 167040 1. Şekil 3’de tank içerisindeki 9 farklı noktada deney süresince ölçülen su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir.8 7.3 7. soğuk su tankın alt bölgesinde bulunmaktadır. Deney süresince tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklığını ölçmek için. Faz değişiminin sonucu olarak. Sistemde şarj esnasında soğutma grubu ve pompanın enerji tüketimini ölçen bir akıllı sayaç bulunmaktadır. Şarj deneylerinde depolanan enerji miktarları Yoğuşturuc Depo İçi Oluşan Depolana Depolana Depolana u Girişinde Deney Şarj Başlangı Şarj Tüketile Buz n Duyulur n Gizli n Toplam Ortalama n Enerji No Süresi ç Su Performansı Miktarı Enerji Hava Enerji Enerji Sıcaklığı Sıcaklığı [h] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 7 7 7 7 7 8 8 7 8 7 7 7 7 8 [°C ] 7.9 °C’dir. suyun çekirdekleşme sıcaklığına ulaşmasıyla (-3 °C).7 31. İZMİR şarj deneylerinde aracı akışkanın depo.

kristallenmenin başlamasıyla ortama verilen ısıl enerjiden kaynaklanmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. deney süresince pompa ve soğutma grubunun tükettiği elektrik enerjisi ve deney sonunda da depo içerisinde oluşan buz miktarı ölçülmüştür.I. Kristal oluşumundan sonra borular üzerinde ince bir buz tabakası oluşmaya başlamakta ve kalınlığı zamanla artmaktadır. Glikol-su karışımı sıcaklığının depo girişi ve çıkışı arasında yaklaşık 2 °C’lik fark tüm deney boyunca korunmaktadır. Gün içerisinde dış hava sıcaklığının artışına paralel olarak yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı da artmıştır. 9-12 EKİM 2008. Yapılan 14 adet deney için sistemin soğu depolama kapasitesi. Deney başlangıcında karışımın buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır. Sonuçlar Çizelge 1’de gösterilmiştir. depolanan gizli ve duyulur ısıl enerji miktarları hesaplanarak deponun toplam soğu depolama kapasitesi belirlenmiştir. Elde edilen verilerden her deney için. Farklı hava sıcaklıkları için yapılan deneylerde. yukarıda da açıklandığı gibi. depolanan soğu enerjisinin. 15 8 6 T ( oC) 10 4 2 T (oC) 5 0 1000 2000 t (s) 3000 4000 0 -5 0 5000 10000 t (s) T1 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 15000 20000 25000 Şekil 3. 123 . Havanın yoğuşturucu girişindeki ortalama sıcaklığı 21 °C. Şekilden de görüldüğü gibi glikol-su karışımının depoya giriş sıcaklığı yaklaşık -7 °C ye kadar azaldıktan sonra hızla 2 °C artmış ve deneyin geri kalan bölümü içerisinde hemen hemen sabit kalmıştır. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim Şekil 4’de ise glikol-su karışımının depoya giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. Hava soğutmalı soğutma grubu yoğuşturucusunun giriş ve çıkışında ölçülen hava sıcaklıklarının zamanla değişimi Şekil 5’de gösterilmiştir. Sıcaklıktaki ani artış. giriş ve çıkışı arasındaki sıcaklık farkı ise yaklaşık 10 °C’dir. Yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığına bağlı olarak şarj performansının değişimi Şekil 6’da gösterilmiştir. şarj performansı gibi parametreler hesaplanmıştır. sistemin enerji tüketimine (soğutma grubu+sirkülasyon pompası) bölünmesi ile hesaplanmıştır. İZMİR sıcaklığına (0°C) kadar yükselmesine yol açmaktadır. Sistemin şarj performansı ise. Hava sıcaklığının artması ile soğutma grubu etkinliğinin azalmasından dolayı sistem performansında oluşan azalma grafikten açıkça görülebilmektedir.

1 1. Glikol-su karışımının depo giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 35 30 T (oC) 25 20 15 10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Hava Giriş Hava Çıkış Şekil 5. İZMİR 10 Depo Giriş Depo Çıkış 5 T ( C) 0 -5 o -10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Şekil 4. 9-12 EKİM 2008.3 1.I.4 1. Yoğuşturucu hava giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişim 1.2 1.6 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şarj performansının zamanla değişimi 124 .0 20 22 24 26 o Hava Sıcaklığı ( C) 28 30 Şekil 6.5 Şarj Performansı 1.

Şekil 11’de deney süresince mahal içerisinde ölçülen sıcaklık ve nem değerlerinin psikometrik diyagram üzerindeki dağılımı gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 7’de tank içerisinde farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim 4. karışım depo giriş sıcaklıkları. Sıcaklık değerlerinde belirli zaman aralıklarında dalgalanmalar görülmektedir. Daha sonra. Fan kontrollü yapılan deşarj deneyinde. oda termostatında ayarlanan değere ulaşmasıyla fanın kapanması ve daha sonra tekrar açılmasıdır. mahaldeki hava sıcaklığı ve nem değerleri deney süresince ASHRAE tarafından belirtilen konfor bölgesinin içerisinde bulunmaktadır.I. Bunun sebebi mahal içerisindeki sıcaklığın. 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 125 . Şekilden görüldüğü gibi. Fanın açılıp kapanmasıyla oluşan sıcaklık dalgalanmaları Şekil 10’daki mahal içerisinde ölçülen nem eğrisinde de görülmektedir. saat 14:30 civarında orta bölgenin tamamen eridiği ve saat 16:00’dan sonra tamamen duyulur ısı ile soğutma yapıldığı görülmektedir. ayarlanan sıcaklığa ulaştığında (23 °C) fan kapanmakta. 12 T1 9 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 T ( C) 6 o 3 0 -3 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 7. Mahal havası. saat 16:00’ya kadar akışkanı ayarlanan sıcaklık değerinde mahale gönderebildiği görülmektedir (Şekil 8). debi ve vana kontrol sistemi gibi farklı parametrelerin sistemin şarj performansına olan etkileri incelenecektir. oda sıcaklığı bu değerin üzerine çıktığında ise fan tekrar açılmaktadır. Bu deneyde mahale gönderilen aracı akışkanın sıcaklığı 6 °C’ye mahal sıcaklığı ise 23 °C olarak ayarlanmıştır. SONUÇ Bu çalışmada buz depolamalı bir iklimlendirme sistemine ait depolama tankının şarj karakteristiklerini incelemek için 14 adet şarj deneyi yapılmıştır. Elde edilen sonuçlardan yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığının artması ile sistem performansının azaldığı tespit edilmiştir. Bundan sonraki çalışmalarda. Her deney için depolanan enerji miktarı ve şarj performansı hesaplanmıştır. Erimenin ilk olarak tankın alt bölgesinde başladığı. Şekil 9’da görüldüğü gibi oda sıcaklığı için ayarlanan termostat değeri (23 °C) gün boyunca yaklaşık olarak elde edilmiştir. 9 Temmuz 2006 tarihinde yapılan deney sonuçları Şekil 7-11’de verilmiştir. 3 yollu karıştırıcı vananın. 9-12 EKİM 2008. tank içerisindeki buzun tamamen erimesinden dolayı karışımın sıcaklığı artmaya başlamış ve mahalin soğutulmasında sadece suyun duyulur ısısı kullanılmıştır. otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. İZMİR Deşarj deneyi fan kontrol sistemi kullanılarak yapılmıştır.

Glikol-su karışımının mahale gidiş vemahalden dönüş sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 Mahal 35 T ( C) 30 25 20 15 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 9.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mahal ve dış ortam sıcaklıkları Dış Ortam o 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 100 80 ϕ (%) 60 40 20 0 08:00 Mahal Dış Ortam 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 126 . İZMİR 12 10 8 T ( oC) 6 4 2 0 -2 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 Tank Çıkış Mahale Gidiş Mahalden Dönüş 16:00 17:00 18:00 Şekil 8. 9-12 EKİM 2008.I.

İZMİR Şekil 10...SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Ulusal Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi.02 60 50 20 ASHRAE Konfor Bölgesi 40 0. Büyükalaca O. 2-3 Nisan. H.2Haziran. Yılmaz. 127 ... Yılmaz T.. Mahal ve dış ortam nemleri 100 rh(%) 0 9 h(kJ/kg) 70 80 70 60 50 0. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Performansı. Büyükalaca O. Mühendislik Kongresi. 55-66. Kayseri. Yılmaz T. 273-280. Harran Üniversitesi.. ULIBTK’07 16.01 W(kg/kg) 10 20 30 10 t(C) 20 30 40 Şekil 11. 9-12 EKİM 2008. Design Guide for Cool Thermal Storage. 315-319. Adana. 26-28 Nisan. 30 Mayıs . Design of An Air-Conditioning System with Ice Storage. Konvansiyonel İklimlendirme Sistemine Buz Depolamanın Uyarlanması. M. [4] Serin. [5] Fertelli A. Mahal sıcaklık ve nem değerlerinin ASHRAE konfor bölgesi ile karşılaştırılması 5. [2] ASHRAE.. 2000. 2006.. 5.. [3] Fertelli A. O. Adana. Ulusal Soğutma ve İklimlendirme Tekniği Kongresi. Şanlıurfa. Çukurova Üniversitesi. ve Özgören. Yüksek Lisans Tezi. 1993. 2007. 1998. KAYNAKLAR [1] Büyükalaca. GAP V. T. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj Karakteristikleri.

güneş ışınımı. [2] ve [3] tarafından yapılmıştır. Ülkemizde TYS ölçülmediğinden. 10. Analitik hesaplama yönteminde sıcaklık sinüs fonksiyonu olarak tanımlanarak yeni sıcaklık değerleri bulunmuş ve daha sonra bu sıcaklıklar zamanın ve toprak derinliğinin bir fonksiyonuna dönüştürülmüştür. diğer toprak yapılarına ve özelliklerine uygulanamaz. Bu konuda en önemli çalışmalar [1]. güneş ışınımı. 50 ve 100 cm derinliklerde ölçülmektedir. Bu çalışmada. Orhan BÜYÜKALACA Çukurova Üniversitesi.edu.tr. Alper YILMAZ. TYS’nin ölçülen hava sıcaklığı. Verilen değerler TKIP’lerin yatay ısı eşanjörlü uygulamaları için çok yararlı olacaktır. bağıl nem ve rüzgar hızı gibi değerler kullanılıp. alpyil@cu. Toprak sıcaklığı (TS) 1. 2. Ancak bu ölçümler sadece ölçülen yerlerdeki toprak özellikleri ve toprak yapıları için geçerli olup. ADANA tunyil@cu. TKIP tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. arozbek@cu.edu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 01330.tr. Bu çalışmada. bağıl nem ve rüzgar hızı rasat bilgilerinin 23 yıllık günlük ortalama değerleri kullanılarak analitik olarak hesaplanmıştır. Toprak yüzey sıcaklığı (TYS). çeşitli toprak türleri için hesaplanarak bulunması gerekmektedir. Makine Mühendisliği Bölümü.tr. 20. Anahtar Kelimeler: Toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP).edu. orhan1@cu. GİRİŞ Toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir.tr ÖZET Son yıllarda dünyada ve ülkemizde toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) kullanımı hızla artmaktadır. tek katmandan oluşan topraklar için TYS’ler ve TS’ler DMİ’den alınan hava sıcaklığı. Balcalı. Bu çalışmada da analitik çalışmalar dikkate alınarak İzmir için 23 yıllık ortalama meteoroloji rasat bilgileri kullanılarak çeşitli toprak özellikleri için toprak sıcaklıkları hesaplanacak ve toprak sıcaklığına çeşitli parametrelerin etkisi tartışılacaktır. farklı toprak özellikleri için elde edilen TYS’ler kıyaslanmıştır. İZMİR YER KAYNAKLI ISI POMPALARI İÇİN TOPRAK SICAKLIKLARININ BELİRLENMESİ Tuncay YILMAZ.I. TEORİK ESASLAR Tek katmandan meydana gelen homojen yapılı topraklarda ısı transferi aşağıda verilen tek boyutlu zamana bağlı diferansiyel denklemden hesaplanır: ∂T ∂ 2T =a 2 ∂t ∂x (1) 128 .edu. bu değerler sadece ölçüm yapılan yerin iklim ve toprak özellikleri için geçerlidir. Arif ÖZBEK. Türkiye’de toprak sıcaklıkları Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından belirli istasyonlarda ölçülmekte olup. 9-12 EKİM 2008. Homojen toprak özellikleri için bazı varsayımlar altında TYS ve TS’yi analitik olarak hesaplamak mümkündür. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından toprak içindeki sıcaklıklar bazı istasyonlarda 5.

h toprak yüzeyi ile ortam arasındaki ısı transferi katsayısını.I. ΔR uzun dalga radyasyonunu ve q v de su buharlaşmasından dolayı yüzeyde olabilecek gizli ısı akım şiddetini göstermektedir. ⎛ ∂T ⎞ − k ⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − q v ⎝ ∂x ⎠ s (2) Burada eşitliğin sol tarafı toprak içine iletimle transfer edilen ısıyı göstermektedir. Eşitliğin sağ tarafındaki ilk terim konveksiyonla ortamdan transfer edilen ısıyı. as için 0. εe yayma katsayısını. β h gl ( Ps − Pa ) RT (5) Burada R su buharı gaz sabitini. İZMİR Bu eşitlikte T sıcaklığı.8 değeri de tavsiye edilmiştir [2]. rüzgâr hızı u [m/s] yardımıyla bulunabilir [1]: . buharlaşma gizli ısısı aşağıdaki şekilde yazılabilir: q v = β h gl ( ρ s − ρ a ) = .(2)’deki sembollerden. Koyu toprak için ise as’nin değeri 0. Ta x=0 x L q T o p ra k y ü zey i x=h Şekil 1. as toprak yüzeyi yutma katsayısını.9 .(2)’deki son terim buharlaşmadan dolayı olan ısı transferidir. ikinci terim yüzeye gelen toplam güneş enerjisini. ΔR=63 W/m2 (3) (4) olarak alınabilir. . hgl buharlaşma gizli ısısı ve β’da konvektif kütle transferi katsayısıdır. Bu diferansiyel denklem toprak yüzeyindeki ve yüzeyden çok uzaktaki durumlarda yazılacak iki sınır şartı ile çözülebilir. 3.95 arasında verilmiştir [5]. . Ta ortam sıcaklığını. Konveksiyonla ısı transferi katsayısı h [W/(m2K)].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. terim uzun dalga ışınımı ile yüzeyden transfer edilen ısıyı ve son terim ise yüzeyden su buharlaşmasından dolayı meydana gelen ısı kaybını göstermektedir. Burada toprak fiziksel özellikleri sabit kabul edilmiştir. h ile orantılı alınabildiği için aşağıdaki eşitlik önerilmiştir [2] : 129 . Eşt. k toprak ısı iletim katsayısını. Kütle transferi katsayısı β. x toprak derinliğine doğru koordinatı ve a da ısıl yayınım katsayısını göstermektedir.8 + 3 u [4]’e göre as=0. q güneş ısı akım şiddetini. t zamanı. 9-12 EKİM 2008. Eşt. Ts toprak yüzey sıcaklığını. ρs ve ρa toprak yüzeyinde ve ortam havasında su buharının kısmi yoğunlukları olmak üzere. h = 2. Toprak ve yüzeyi Toprak yüzeyindeki sınır şartı en genel şekilde aşağıda verilmiştir: x=0 : .85 ile 0. εe=1 . Şekil 1’de iki sınır şartının yeri gösterilmiştir. T toprak yüzeyi ve ortam arasında ortalama bir sıcaklık olarak alınan mutlak sıcaklığı göstermektedir.

9303 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 7.0168 f h (Pss − ϕ Psa ) Burada Pss ve Psa yüzey ve ortam sıcaklıklarında su buharının doyma basınçlarıdır.5 f=0.0168 f (13) kısaltmasından eşt.(6)’daki f değeri çeşitli toprak yüzeylerini ve nemliliği dikkate alan bir parametre olup.094 (8) Yukarıda verilen (7) ve (8) eşitliklerinde T [oC] olarak verildiğinde Ps’de Pa olarak elde edilmektedir. (10) ve (21)’den sınır şartı 130 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.024 (7) 30-60°C arası için ise [4]’de verilen sayısal değerlerden aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir: T ⎞ ⎛ Ps = 975. 9-12 EKİM 2008. (6). (6) T ⎞ ⎛ Ps = 288. Eşt.(6)’daki Pss ve Psa’nın Ps = A p T + B p (10) şekline dönüştürülmesi gerekmektedir.0 f=0.1-0.098 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 8.(2). Bu değerlerden ve C v = 0.2 doymuş toprak nemli toprak kuru toprak kurak toprak (9) şeklindedir.(7) ve (8)’de hesaplanan değerlerden aşağıdaki gibi elde edilir: Ap = Ps max − Ps min Tmax − Tmin (11) B p = Ps max − A p Tmax (12) Tmax ve Tmin değerlerinin yıllık en küçük ve en büyük günlük ortalama dış ortam sıcaklıkları olarak seçilmesi uygundur.(6) ile aşağıdaki bağıntı elde edilir: q v = C v h A p Ts − ϕA p Ta + Bp (1 − ϕ) (14) .68 ⎜1. f=1.8 f=0.6-0. Eşt. [ ] Eşt. İZMİR q v = 0.29 ⎜ 0.I.4-0. Ap ve Bp ise eşt. Çimle kaplı yüzeyler için yukarıda verilen değerlerin %70’i tavsiye edilmektedir [1]. Doymuş kısmi basınçlar için TS 825’te 0-30°C arası için aşağıdaki eşitlik verilmiştir [6]: .

9-12 EKİM 2008. Bu kabulle problemin analitik çözümü yapılmıştır [1]. ⎡ ⎤ h (1 + C v A p ϕ) Ta + a s q − ε e ΔR − C v Bp h (1 − ϕ)⎥ ⎢ ⎦ Tse = ⎣ hc (18) Toprağın çok derinliklerinde sıcaklık gradyanı kaybolur. Sıcaklık zamanın ve x ekseninin bir fonksiyonu olarak aşağıdaki gibi bulunmuştur: T = Tsm + ΔTs exp( − x * ) Sin 2π t * − x * + φ s (20) Yüzey sıcaklığı da şu şekilde yazılabilir: ( ) Ts = Tsm + ΔT s Sin 2π t * + φs (21) ( ) Burada t* ve x* aşağıdaki gibi tarif edilmiştir: t* = t to (22) x* = x xo (23) 131 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sıcaklığın sinüs fonksiyonu olarak tanımlanmasıyla mümkün olmaktadır.(1). ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − C v A p hTs + C v A p hTa ϕ − C v B p h (1 − ϕ) ⎝ ∂x ⎠ (15) haline gelir. Burada aşağıdaki kısaltmalar yapılmıştır: h c = h (1 + C v A p ) (17) . (2) ve (19)’un analitik çözümü. Bunun için aşağıdaki sınır şartı yazılır: x⎯ ∞ : ⎯→ (19) ∂T =0 ∂x Eşt. İZMİR .I. Bu eşitlik de basit olarak ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h c (Tse − Ts ) ⎝ ∂x ⎠ (16) şeklinde yazılabilir.

Eşdeğer güneş sıcaklığı Tse aşağıdaki gibi ifade edilmelidir: Tse = Tsem + ΔT se Sin 2 π t * + φ se (25) ( ) Bu eşitlikte yer alan Tse sıcaklığı yıllık hesaplarda yukarıdaki verilen eşitliğe uygun olarak belirlenmeli ve buradan da Tsem. ortam sıcaklığı. Tse değerinin hesaplanmasında rüzgar hızı u. 3. Günlük ortalama rüzgar hızı değerinden de eşt. φs ve φse’den de Ts ve Tse’nin minimum olma zamanı. İZMİR ⎛ at ⎞ xo = ⎜ o ⎟ ⎝ π ⎠ 1/ 2 (24) to yıllık değişim incelendiğinde 365 gündür. 9-12 EKİM 2008. 132 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ΔTs ve ΔTse eksi işaretli olduklarından.(18)’de tarif edilen Tse. günlük ortalama değerler kullanılarak hesaplanır. DMİ Genel Müdürlüğünden alınan günlük güneş şiddeti.25 − (26) φ 2π olarak bulunabilir. t * min = 0. SONUÇLAR Eşt. ΔTse ve φse değerleri çeşitli eğri uydurma yöntemleri kullanılarak belirlenmelidir.(3)’den günlük ortalama ısı transferi katsayısı hesaplanır. rölatif nem ve rüzgar hızı değerlerinin İzmir merkezi için verilen 1985-2007 yılları arasındaki ortalamaları kullanılmıştır. rölatif nem ϕ. ΔTs ve φs değerleri aşağıda verilen bağıntılardan hesaplanmalıdır [1]: Tsm= Tsem (27) ΔTs = ΔTse (1 + μ ) + μ 2 2 [ ] −1 2 (28) ⎡ (1 + μ) 2 tan φ se − μ ⎤ φ s = tan −1 ⎢ ⎥ ⎣ (1 + μ) + μ tan φ se ⎦ (29) Burada verilen μ değeri μ= k hcxo (30) eşitliğinden bulunmalıdır. Bu eşitlikten de analitik metodun uygulanabilmesi için hc değerinin yıllık ortalamasının alınması gerektiği açıkça anlaşılmaktadır. ortam sıcaklığı Ta ve güneş enerjisi q değerlerinin günlük ortalamaları alınmıştır. Bu .I. Tsm . Bu çalışmada eğri uydurma için çeşitli yöntemler denenmiş ve en uygun olanının Rosenbrock yöntemi olduğuna karar verilmiştir.

23 yıllık ortalamaların dalgalanması yıllık dalgalanmalardan çok daha az olmaktadır. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama güneş şiddetinin yıl boyunca değişimi 40 35 30 Ta (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 3.I.2 1 0. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama sıcaklığın yıl boyunca değişimi 1. Şekil 6’da 23 yıllık ortalama değerler ve eşt. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama bağıl nemin yıl boyunca değişimi 133 .8 (%) 0.2 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 4.(4)’te verilen değerler kullanılarak İzmir için Tse değerleri gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6 0. 9-12 EKİM 2008. 400 350 300 250 q (W/m 2) 200 150 100 50 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 . İZMİR ortalama değerler de Şekil 2-5’de gösterilmiştir.4 0. Şekil 2.

45 f=0.s değerleri de verilmiştir. k=1.I.8 alınarak hesaplanan Tse değerleri de şekil 7’de gösterilmiştir.53x10-7 134 . Çünkü örtülü. ΔTsm. bu da yüksek bir değer değildir.7 °C olup.9 f=0. Çizelge 1. Çizelge 1’de Tse ile ilgili değerlerin yanında toprak yüzey sıcaklığı Ts ile ilgili Tsm. Bu değerlerden toprak neminin ve yüzey örtüsünün belirli bir düzeyde eşdeğer güneş sıcaklığını etkilediği görülmektedir.3 f=0.45 f=0.8 f=0. φse ve t*min.5 2 1. İki şekil arasındaki fark en fazla 1.5 4 3.142. εe=1.5 1 0.9. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi as değeri 0. φs ve t*min.7 181 211 241 271 301 331 361 Gün Şekil 6. 9-12 EKİM 2008. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama rüzgar hızının yıl boyunca değişimi 40 35 30 25 Tse (oC) 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 as =0. as=0. İZMİR 5 4.9 yerine 0. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi Şekil 6’da verilen değerler için Tsem . Ancak as değerinin Tse’ye etki ettiği açıktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. a=2. 40 35 30 Tse (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün as =0.7 211 241 271 301 331 361 Şekil 7.3 f=0.5 u (m/s) 3 2. Eşdeğer güneş sıcaklıkları ve toprak yüzey sıcaklığı parametrelerinin f değeri ile değişimi. nemli ve çıplak toprakların eşdeğer güneş sıcaklıklarında kışın 1 °C ve yazın 3 °C fark oluşmaktadır. Kuru ve nemli çıplak topraklar arasında eşdeğer güneş sıcaklığında kışın 1 °C ve yazın 4 °C fark oluşmaktadır.se değerleri çizelge 1’de gösterilmiştir. ΔTse.5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 5.0.

0xE-07 1Ocak_a=5.0 k (W/mK) 1.5574 -11.64 Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi şekil 8’de gösterilmiştir.5 0.9 1.2972 1.7239 -11.2 27.0 8.9.2 a s=0.0 0.Oca 01.3 1. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi 1 Ocak ve 1 Temmuz için Şekil 9’da gösterilmiştir.7217 18.45 01.5xE-07 1Tem_a=5.0435 0.1843 -9. Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi(1Ocak ve 1 Temmuz için) 10.0 9.9452 18.6 0.0382 0.0 .s 0. TYS’lerin absorpsiyon katsayısı ile önemli değişiklikler gösterdiği anlaşılmaktadır.8 27.0361 0.s 13.4 27.4 1.3052 1.4 1Ocak_a=2. İZMİR f=0.6 27. f=0.se ve tmin.07 16. 9-12 EKİM 2008.94 15. f=0.2 1. ve ΔTs -13.4 27.8 0.7 0.2841 t*min.45 f=0.5xE-07 28.0423 0. Şekil 10’da da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisi gösterilmiştir.5xE-07 1Tem_a=7.44 13.3 f=0.0xE-07 1Tem_a=2.9.Tem Şekil 8. 40 35 30 TS (oC) 25 20 15 10 5 0 0 1 2 3 4 5 Toprak derinliği (m) 6 7 8 9 10 a s=0.3271 -10. Bu şekillerden ısı iletim katsayısının TYS’ye etkisinin çok sınırlı olduğu görülmektedir.1 1.8 9.9109 ΔTse. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 135 TYS (oC) 9.3440 1.45 9.2 9.4 28.6 8.6 Şekil 9.0413 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.9452 16.6 28.3305 1.3111 1.9060 φse ve φs 1.7 Tse Ts Tse Ts Tse Ts Tsem ve Tsm 20.4 0. Buradan da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisinin çok olmadığı görülmektedir. Şekil 11’de ise TYS’nin yüzey absorpsiyon katsayısı ile değişimi gösterilmiştir.5xE-07 1Ocak_a=7.0456 tmin.5 1.se ve t*min.9109 16.7217 20.8 8.17 15.I.6 TYS (oC) 28.88 15.0739 -12.

M. Toprak yüzey sıcaklıklarının ısıl yayınım katsayısı ile değişimi ((1Ocak ve 1 Temmuz için) 35.8 9. Pp.0 27. 2002. A. and Asimakopoulos D. Santamouris M.0_a=5.6 28.1983.0 TYS (oC) 20. 1999.5 1Tem_k=1..9 1.5 3.6 TYS (oC) 28. 136 TYS (oC) 9.0 1Tem_k=0.4 27. [2] Mihalakakou G.0 5.9. 34. [3] Mihalakakou G.4 28.4 2.0 . 1997.3-6.6 8.0_a=5.0 4. Vol.5 1Ocak_k=1. On the heat flow in to the ground. 181-190.0 7.. Vol. N.0 8..0 9. f=0.0 2. On estimating soil surface temperature profiles. Longman.5 6. KAYNAKLAR [1] Salah El Din M..8 0. Pp. 473-490. 251-259. Vol. Energy And Buildings. F.6 27. Soils.. [6] TS-825 Binalarda Isı Yalıtım Kuralları.4 1Ocak_k=0. [4] Ashrae Handbook.0 15. On the application of the energy balance equation to predict ground temperature profiles.4. Solar Energy.5 1Tem_k=1.0 0. Pp.0 axE-07(m2/s) Şekil 10.0 3.8 8.5 28.0 Şekil 11.5 5.0xE-07 0. Pp.1999.2 9.0xE-07 1 Tem_k=1.5 4.5 8.0 5.I.8 27. 18.45 9. [5] Patrick E. O. 9-12 EKİM 2008.7 as f=0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Lewis J. Renewable Energy..6 0. 6. Pp.2 27. Fundamentals.0 6.2 a s=0.0 1Ocak_k=1. New York.45 1 Oca_k=1. İZMİR 10.5 7.0 10.0 25. 38-39.0 30.0 0. 2003. 60. Toprak yüzey sıcaklıklarının absorpsiyon katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 4.25. American Society of Heating Refrigeration and Air-Conditioning Engineers.

Isı kazancı olan bir ortamda da sıcaklık arzulanan değerin üzerine çıkacaktır bu durumda da soğutma yapmak gerekecektir. Soğutma işlemi ısıtma ve havalandırma gibi işlemlere göre çok daha pahalı ve komplike bir işlemdir. Konforu oluşturan diğer önemli bir faktör insanların solunum yoluyla tükettikleri hava kalitesidir. ses. İZMİR KLİMADA KONFORVE SAĞLIKSIZ BİNA SENDROMU Dr. GİRİŞ Konfor insanların yaşamlarını sağlıklı bir şekilde sürdürebilmeleri için gerekli olan bir kavramdır. Bağıl nemi kontrol etmek için ortama ya nem vermek ya da nem almak gerekir. 9-12 EKİM 2008. hava oranı. Bu hastalıklar nedeniyle ölüm söz konusu olmasa da sağlık harcaması giderleri ve iş gücü kaybı söz konusudur. Atmosferik çevrenin istenilen değerlerde tutulmasından aşağıda belirlenen veya ilave olarak istenebilecek fiziksel büyüklüklerin müşterek olarak kontrolü anlaşılır. 137 . titreşim gibi fonksiyonların mükemmele yakın olarak sağlanması tesisat mühendislerinin en önemli hedefi olmalıdır. Bina içerisinde yaşayan insanların ihtiyacı olan ısıl konfor. Yine bu yanlış sistem seçimi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ancak ortama ilave ısı verilerek bu hacim istenilen sıcaklıkta tutulabilir. kurulan sistemler ile arzulanan değerlerde tutulmaya çalışılır. Isıl konforu sağlamak her zaman kolay değildir. Nem verme işlemi su veya su buharı ile yapılır. 1-KLİMADA KONFOR İnsan veya hayvanların ihtiyaçları için veya endüstriyel bir proses için atmosferik çevre.I. Konfor kavramının içinde en önemli olan faktörlerden birisi “ısıl konfor” dur. gürültü. hava. yapıya uygun olmayan projelendirme. konfor ve endüstriyel iklimlendirme sistemleri olarak iki ana grup altında toplanabilirler. • • • • • • • Ortamın kuru termometre sıcaklığı Bağıl nem Hava değişim oranı Dış hava (taze hava) oranı Hava kalitesi Ortamdaki basınç Kurulan sistemin ses seviyesi Isı kaybı olan bir ortamda ortam sıcaklığı zamanla düşecektir. sağlıksız kurulan tesis nedeniyle fazla enerji tüketimi ve bakım zorluğu vardır. Bu yazıda insanların rahat yaşamaları için gerekli klima koşulları ve olumsuz klima koşullarının yarattığı sorunlar tartışılmıştır. Daha sonra nem. İklimlendirme sistemleri genel olarak. • Konfor iklimlendirmesi • Endüstriyel iklimlendirme Bizim için bu yazıda konfor iklimlendirmesi söz konusu olduğu için endüstriyel iklimlendirme dikkate alınmayacaktır. Veli DOĞAN ÖNSÖZ Yanlış seçilen ve yapıya uygun olarak projelendirilmeyen klima sistemlerinin çalışanlar üzerinde olumsuz etkileri sayılamayacak kadar çoktur. ancak nem almak için çoğunlukla soğutma yapılır. Konforsuz bir ortamda çalışan insanlarda muhtelif rahatsızlıklar ve sağlık sorunları görülmektedir. ışık koku gibi faktörler gelmektedir.

.27°C KT ve %50 bağıl nem olarak tespit edilmiştir.I. ancak belli koşullar altında kendini rahat hisseder ve metabolizma faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürür. İklimlere bağlı olarak çevre koşullarının sürekli değişmesi. . Çalışma ortamının ısıl şartları.1 m ve 0.Yüzeyler arası sıcaklık farkları (pencere ile en sıcak yüzey arasında 10°C den az) . konforu aşağıdaki şartlar belirlemektedir. . 1. Refrigerating and Air Conditioning ) ve mal sahibinin isteklerini dikkate alarak hesaplamaya esas olacak sıcaklık.1-Konfor iklimlendirmesi İnsan çevresindeki iklimsel koşullara uyum gösteren bir canlı olmasına rağmen. örneğin ISO 77301984 den konfor gereksinimi için tavsiyeler: .24°C KT ve %50 bağıl nem. nem. Klima mühendisleri yaygın olarak ASHRAE ‘ye ( American Society of Heating.15 m/s ‘den az. Hayvan ve bitkiler için konfor şartları her hayvan ve bitki için farklılık gösterir. bedensel ve zihinsel üretim hızını etkilemektedir. yaşanılan çevredeki makine ve aydınlatmadan gelen enerji.1 m ve (kafa ve ayak bileği boyu) 3°C. İZMİR 1. insanın yaşam faaliyetlerini sürdürmesini genellikle kötü yönde etkiler. Bazen yukarıda verilen değerlerin çok dışına çıkarak dizayn sıcaklığını ve bağıl nemi daha düşük seviyelerde kabul ederler.Ortalama hava hızı 0.1-Ortamdaki ısıl konfor ve hava kalitesi Sıcaklık ve bağıl nemin yanında. İç ortam sıcaklığı tek başına ısıl konfora yeterli olmamaktadır. Örneğin çok soğuk ve kuru bir iklim bölgesinde kış aylarında ısıtma 18 °C de tutulurken % 20 bağıl nem yeterli kabul edilebilmektedir. güneş radyasyonu.1-Ortam sıcaklığı İnsanların çalışma verimleri bulundukları ortamın sıcaklığına bağlı olarak değişmektedir. .1. Bina sahipleri için en iyi şekilde konfor sağlanmasında çeşitli standartlar belirlenmiştir.1.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Odanın kullanımı anındaki iç ortam sıcaklığı 20-24 °C ( 22+/− 2 °C). hayvan veya bitkilerin yaşam faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürecekleri iklimsel çevrenin hazırlanması konfor iklimlendirmesinin konusunu teşkil eder. Klima mühendisleri her oda için kullanım amacına bağlı olarak yaz ve kış sıcaklık değerini ve bağıl nemi tespit ederek proje hesapları yapmaktadırlar. Çok daha detaya girildiğinde verimli bir çalışma için kadın ve erkek çalışana göre ortam sıcaklığının farklılık gösterdiği bir gerçektir.Dikey hava sıcaklığı farkı 1. • Ortam sıcaklığı • Odadaki taze hava miktarı • Hava hızı • Hava kalitesi • Bağıl nem • Duvar yüzey sıcaklığı • Cam yüzey sıcaklığı 1. basınç gibi parametreleri belirlerler. yaz şartlarında 24°C . İnsanlar için iklimsel konfor şartları kış şartlarında 22°C . Bu olaylar hayvan ve bitkiler içinde aynı şekilde geçerlidir. Şekil 1 de bu etki açıkça görülmektedir. 138 . İnsan.Döşeme sıcaklığı 19-26°C( 29°C döşemeden ısıtmalı sistemlerde). Arıza durumunda sistem taze hava sağlayamazsa bina havasız kalacaktır. Mekanik havalandırmadaki en büyük risk arıza durumudur.Sıcak tavan ile diğer yüzeyler arasında 5°C Yukarıdaki şartlar insanların yaşamlarını en kolay şekilde sürdürebildikleri iklimsel çevre koşullarıdır. [1] Bu ISO 7730-1984’ de belirlenen standartlar karışıktır ve çoğu zaman sağlanması zordur. 9-12 EKİM 2008. Bu nedenle taze hava sistemlerinde arızaya karşı her türlü tedbir alınmalı ve muhtemel arızalar en kısa zamanda giderilebilmelidir.

Şekil 2 de iç ortam sıcaklığı ve bağıl nemin ısıl konfordaki etkisi görülmektedir [2] .2-Bağıl nem Bağıl nem de ısıl konforda çok önemli bir parametredir. Bu hava miktarları. Şekil 1. Çalışılan ofisler pozitif basınçta tutulmalı ve kirli çevre havasının içeri girmesi önlenmelidir.Fotokopi makinesi ve yazıcı gibi ofis aletleri ayrı egzoz sistemine sahip bir kapalı odada bulunmalıdır. . Kış mevsimlerinde %50 civarındaki nem çok iyi bir değerdir. Sistem kurulurken klima mühendisleri taze hava sağlama anlamında birçok parametreyi dikkate almak zorundadırlar. .1.1. ancak soğuk iklim bölgelerinde hava çok kuru olduğundan % 50 değerine yaklaşmak her zaman kolay olmamaktadır.25 m/s ‘ye yükseltilmelidir. İç ortam sıcaklığı ve ortam bağıl nemine bağlı olarak konfor 139 .Mümkünse bağıl nem oranı %40-%60 düzeyi arasında tutulmalıdır. sigara içilen bir bölümde 25 l/s ye kadar çıkabilir. Binanın yapısal sağlamlığı ve mimari anlamda doğru projelendirilmesi yanında yaşayan insanların tükettikleri havanın kalitesi son derece önemlidir. .2 -Ortamdaki taze hava. 1. Ofislerde havalandırma ve taze hava sağlama oranlarında çeşitli standartlar vardır. Örneğin. bir ofis binasında kişi başına 10 l/s den başlayıp.Hava dağıtımı doğru yapılmalı ve her mekâna istenilen debide taze hava ulaştırılmalıdır. .Oda içlerinde taze hava veriş ve egzoz atış noktaları iyi seçilmeli menfezler kısa devre oluşturmamalı .Oda içerisindeki hava hızı 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1 ila 0. Sıcaklığın çalışma verimine etkisi Şekil 2. trafik ve benzeri kirli hava riski olan kısımlardan kaçınılmalıdır. şömine gibi bina içerisindeki ilave kirli hava kaynakları merkezi sistemden kesinlikle ayrı olarak binadan uzaklaştırılmalıdır. . kişilerin aktivitesine ve yapıya göre farklı değerler alır. .I. 9-12 EKİM 2008. içinde yaşayanlar için asgari düzeyde sağlıklı.Kişi başına düşen hava miktarı kişinin bulunduğu mekândaki aktivitesine bağlı olarak doğru seçilmeli ofis binalarında 10 l/s’den az olmamalıdır . Bunlardan bazıları aşağıdakiler olabilir. İZMİR 1.Mutfak.Dış hava alış panjuru yerden toz emmeyecek kadar yüksekte olmalı mümkünse bir bahçeye bakan cepheden alınmalı. hava kalitesi ve hava hızı Binaların.1.15 arasında tutulmalı yazın 0. konforlu ve emniyetli ortamlar sağlaması gerekir.1. tuvalet. Taze hava solunum için gerekli olmasının yanında CO2 ve sigara dumanı ile diğer bulaştırıcıları seyreltmek için gereklidir. ASHRAE ve benzeri kaynaklardan kişi başına taze hava miktarı binanın kullanım amacına ve kullanan kişilerin yaptıkları işe bağlı olarak alınabilir.

Yalıtıma bağlı olarak iç duvar yüzey sıcaklığı ciddi oranda değişmektedir.1. Şekil 3 de iklim şartları aynı olan üç adet dış ortama bakan duvardaki iç yüzey sıcaklıkları gösterilmiştir. Konforlu bir ortamda duvar yüzeyi ile ortam arasındaki sıcaklık farkı 3°C yi geçmemelidir. Duvar yüzeyleri genel olarak cam yüzeylerine göre daha büyüktür o nedenle ısıl konforda daha önemli yer tutarlar.3-Duvar yüzey sıcaklığı Duvar veya pencere iç yüzey sıcaklıkları konforu etkileyen en önemli parametrelerden biridir.I. İZMİR 1. Bu nedenle konfor kliması yapılırken yalıtım hesapları ve bu hesaplara göre duvarların yalıtılması çok önemlidir.4-Cam yüzey sıcaklığı 140 . [2] Şekil 3 İklim şartları aynı olan üç duvarda iç yüzey duvar sıcaklığı değişimi 1.1.1. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Duvar ve cam iç yüzey sıcaklığı ortam sıcaklığına ne denli yakın ise konfor o derecede iyidir.1.

I. Fazla ısı kaybı olan bir camın iç yüzey sıcaklığı da oda sıcaklığından çok düşük demektir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Genellikle mimarlar tarafından cam yüzeyleri mimari tasarım göz önüne alınarak belirlenir. ancak camın çok katmanlı olmasının yaz aylarında büyük miktarda ısı kazancını sağlayan güneşin radyasyonunu azaltmaya fazla bir etkisi yoktur. Camların çok katmanlı olması ve cam katmanları arasında çoğu zaman havanın boşaltılması taşınım ve iletimle olan ısı kaybı ve kazancını ciddi miktarda azaltmaktadır. İZMİR Bir yapıda cam yüzeyinden olan ısı kaybı ve ısı kazancının duvar yüzeylere göre çok daha fazla olacağı açıktır. Genelde bu nedenle klima mühendisleri ısıtıcı cihaz ve sistemlerini cam önlerine koymaya çalışırlar. Şekil 5 de görüldüğü gibi mimar haklı olarak salonda terasa açılan cam kapıların önüne böyle bir radyatör veya benzeri ısıtıcıyı koymamıza müsaade etmeyecektir. Cam yüzeylerinden olacak ısı kazanç ve kayıpları dikkate alınmadan mimari projeler tamamlanır. Şekil 4 görüleceği gibi radyatörler salonda mümkün olduğunca cam kısma yanaştırılmıştır. Cam yüzeylerdeki bu etkiyi azaltmak çift veya 3 katlı camlar kullanılmaktadır. Cam yüzeyi büyük ve insanların oturma ve yatma alanlarına çok yakın ise içerdeki insanlar rahatsız olacaktır. Kış aylarında camdan olan ısı kaybının fazla olması camın ısı transfer katsayısının çok yüksek olduğu anlamına gelir. Her camın önüne bu radyatör veya fan-coil benzeri cihazları yerleştirmek mümkün olmaz. 9-12 EKİM 2008. Şekil 5 Salondan terasa olan geçişi engelleyen radyatör yerleşimi 141 . Şekil 4 Radyatörler mümkün oldukça cam altlarına yerleştirilir.

I. Bu nedenle Şekil 7 de görüldüğü gibi yer seviyesinde fanlı veya fansız konvektörler konabilir veya sadece cam önlerine yerden ısıtma yapılabilir. İZMİR Ancak yine kış hava sıcaklığının sıfırın altında seyrettiği iklimlerde camın hemen yanındaki duvar dibine konulan ısıtıcılar (Şekil 6) konfordaki rahatsızlık hissini ortadan kaldırmayacaktır. Şekil 6 Şekil 7 Mekan içerisinde yer işgal etmeyen konvektör yerleşimi ve detayı 142 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

4] SBS’nin oluşumunu tanımlamak zordur. Dünya sağlık örgütü 1986 dan buyana binalardan kaynaklanan hastalıkları tanınabilen hastalık olarak kabul etmiştir. kronik yorgunluk gibi hastalıklar arasında SBS önemli bir yer tutmaktadır. fax makineleri.4. ticari anlamda da işvereni ve ülke ekonomisini etkilemektedir. 9-12 EKİM 2008. Hasta bina sendromları ne hayati tehlike arz eder ne de sakatlayıcıdır. Tüm bu etkenlerin sonucu 1990 lı yıllarda bu tip binalarda yaşayanlarda. duvar kâğıtlar ve bunların yapıştırılması için kullanılan yapıştırıcıların yaydıkları zehirli maddeler SBS riskini arttırmaktadır. 1970’li yıllarda başlayan enerji krizi ile birlikte binalar mümkün olduğunca yalıtılmaya başladı. Eğer bina net yüksekliği ( asma tavandan sonra) 3. bu yalıtımla birlikte doğal havalandırılın bina yapımı azaldı özellikle büyük ofisler cebri havalandırmalı klima sistemleri ile donatıldı. 1980’ lerden sonra yaygınlaşan fotokopi.1. yeni işçi sayısının artması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.[3. çalışanlarda önemli sağlık sorunlarının ortaya çıktığı görüldü. Bunun yanında duvardan duvara döşenen halılar.5 metreden fazla ve kış şartları ağır ise tavandan çözüm etkisini kaybetmeye başlayacaktır.Merkezi klima sistemi ile olan ısıtma. Şekil 8 1. belli bir binada yaşayan kişilerin yaklaşık % 20 sinde de görülmektedir. devamsızlığın artması. soğutma ve havalandırma sistemlerinde hava genelde cam yüzeylerine yakın bölgeden üflenir. verimliliğin düşmesi. İnşaat tekniğindeki gelişmeler ile birlikte inşaat aşamasında kimyasal madde kullanımı da artmıştır. gibi nedeni belli olan hastalıkların yanında nedeni belli olmayan kesin tanımlanmamış çevre tahammülsüzlüğü. yazıcı ve benzeri malzemelerin kullandığı mürekkep toner ve benzeri kimyasallar ile özel kâğıtların vb gibi malzemelerin yaydığı toz ve kokular ciddi kirlilik kaynağıdır. fakat rahatsızlığı çekenleri ciddi anlamda etkilemektedir.3 -Sağlıksız Bina Sendromu (SBS.Sendromu) Son yıllarda insanların içinde bulundukları ortamlardan dolayı iş gücü kaybına uğradıkları ve sağlıksız binalarda çalışan birçok insanda bazı hastalıkların gözlendiği saptanmıştır. İZMİR Çok tavsiye edilmese de eğer bina yüksekliği çok fazla değil ise ve mimari yapıda asma tavan yapılabiliyor ise bu cam yüzeylerine merkezi klima sisteminden hava üflenebilir (şekil 8) veya tavana fanlı ısıtıcılardan hava üflenebilir. Bilindiği gibi binalardan kaynaklanan “legionella”.5 ] • Sersemlik hissi 143 . kirli hava iç kısımlardan uzaklaştırılır. Özellikle insanların işyerlerinde rastladıkları bir grup semptomlardır. “Sağlıksız Bina Sendromu” (SBS) veya “Hasta Bina Sendromu” (HBS) olarak adlandırılan bu hastalık neticesinde sırf hasta için belli bir sorun değildir. güç kaynakları. ABD’ de bu tip semptoma yol açabilecek bina oranı %30 civarındadır. tipik semptomlar: [ 3. is yeri büyük iş gücü kaybına uğramaktadır. bilgisayar.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Uzun süre bilgisayar ekranı kullanma (5 saatten fazla) .5] . boğazda kuruma ve tahriş Gözde batma.Düşük frekanslı flüoresan lambalar Kısaca bina ile ilgili SBS ye neden olabilecek faktörlere de bakacak olursak ** .1.Kirli ve bakımsız klima sistemi . ofis binalarında yaygın • Daha çok kendi konfor şartlarını bireysel olarak ayarlayamayan insanlarda • Semptomlar sabahtan ziyade öğleden sonra daha yaygın • Çok zaman iç yüzeyler tekstil ile donatılmıştır. .Düşük bağıl nem . • Camları açılmayan giydirme binalarda daha fazla 1.Cebri yoldan havalandırma .Düşük frekanslı gürültü .Klima sisteminin olması 144 .3.Kirletici kimyasal maddeler.I.Kokular . kontak lenslerde batma ve tahammülsüzlük Burunda akıntı ya da tıkanma Cilt tahrişi ve kızarıklık bunun yanında ciltte yanma ve kuruma Göğüste sıkışıklık Nefes darlığı Öksürük Tüm toplum bu semptomları gösterdiği halde bazı binalarda çalışan insanlarda daha fazla hissediliyor.Havada uçuşan toz ve fiberler. idari personelden ziyade evrakla uğraşan memurlarda daha fazla risk var • En çok cebri havalandırma olan.1-Nedenleri SBS nin aşağıda belirlenen bir veya birden fazla faktörlerden meydana geldiği düşünülüyor.İş ortamında sigara içilmesi . 9-12 EKİM 2008.Yetersiz ışıklandırma . kaşıntı yaşarma. harıltılı soluma. İZMİR • • • • • • • • • • • Yorgunluk Konsantre kaybı Mide bulantısı ve baş dönmesi Baş ağrısı Boğuk seslilik. [3.4. [3. döşemelik ve temizleyiciden solvent emisyonu. .Yüksek sıcaklık ve yetersiz hava hareketleri .Yazıcı fotokopi.4.Havasızlık . .5] • İş yerinden uzak semptomlar azalıyor veya yok oluyor • Ofis binalarında daha yaygınlar • Daha fazla kamu binalarında oluyor.İş memnuniyetsizliği ve stresi .

Yüksek katlardan oluşan çoğu yeni ofis binalarında havalandırma merkezi bir klima santralinden cebri olarak sağlanıyor. hava kalitesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. mikroorganizmaları. • Nemlendirme olmasa bile havalandırma en önemli bakteri taşıyıcı ve yayıcı ortam olabilir. dolayısı ile klima sistemi ve bağıl nem oranı yakinen ilgilendirmektedir. Taze hava dağıtımına ait sistem seçimindeki önem kadar verilen taze havanın kalitesi de çok önemlidir. • Binadaki dokuma ve döşemeler. Yine duvar kağıdı ve halıları yapıştırmak için kullanılan kimyasallar havayı sürekli kirletirler. Sigara dumanı hava kirliliğinin çok büyük nedenidir. halı ve döşemelerden toz ve fiberler hava içerisine yayılır. • Tam karışımlı santrallerde yeniden sirküle ettirilen hava bir mekândaki bakteriyi diğer temiz alanlara taşıyabilir. 145 . Özellikle tek kanallı (single. • Ofis makineleri: Fotokopi odaları ayrıca egzost edilmiyor ve bu makinelerin yaydığı kimyasallar ve tozlar ortama yayılıyor ise özellikle çok önemli bir kirleticidir. VRF (değişken soğutucu akışkan debili soğutma) + taze hava sistemleri tam havalı sistemlere göre taze hava sağlamada daha uygundur. su buharını. Havanın kirli olmasına yola açan başlıca nedenlere kısaca bakacak olursak. Bu tür sistemler ortamlardan aldıkları havanın büyük bir kısmını yeniden ortama basmaktadırlar. Cam açma ve kapama olanağı çoğunlukla yoktur. Bizi tabi ki bu faktörler arasında havalandırma. İZMİR - Yetersiz bina bakımı Kamu binası Şehir merkezinde yer alma Su sızıntısı ya da nem sorunu Bina yaşı > 15 Dış ortamdan gelen havanın kalitesi Tavanların alçak olması (< 2. • Taze hava çok kirli ve tozlu bir bölgeden binaya alınıyor olabilir. Kirletici maddelerin ana kaynağını oluştururlar.1. Ayrıca karışımlı santral içindeki taze hava oranını her zaman istenilen seviyede tutmak ve arzulanan miktarda odalara göndermek kolay değildir. Tamamen sabit hava debili klima santralleri (CAV) ile veya değişken hava debili (VAV) klima santralleri ile yapılan ısıtma soğutma ve havalandırma sistemleri SBS açısından daha risklidir. ** Kaynak Deason JP Environ Engg and Policy 1998:37-45] • Bina sakinleri tarafından çevreye bırakılan kirletici maddeler. Yoğuşma suyunun toplandığı tavalardan ve iyi izole edilmemiş borulardan akan sulardan mikro organizmalar klima sistemine geçebilir. Bu tür yapılarda klima sistemi seçimi çok önemli oluyor.I.4 m) 1. Özellikle VAV santralleri onlarca değişik mekandan aldığı havayı karıştırmakta ve klima santralinde şartlandırdıktan sonra geri basmaktadır. Hava birçok mekana tek bir klima santralinden gönderiliyor ise havanın her odaya istenilen miktarda dağıtımı çok önemlidir.2-Havalandırma sisteminin ve kirli havanın SBS ye etkisi Doğal havalandırmada bina sakinlerinin seçenekleri var. ihtiva eder. radyatör. Hava miktarı azaldığında taze hava miktarı dizayn değerlerinin çok altına düşebilir Fan-coil+ taze hava. Bu işlem hasta olan bir odadaki kirli havayı kolayca diğer odalara taşıyabilecektir. Merkezi olarak yapılan havalandırma sistemlerinde binayı komple kontrol etmek kolay oluyor ancak lokal kontroller zorlaşıyor. Bu tür makinelerin ayrı bir odada bulundurulmaları gerekir.duct) VAV sistemlerinde kullanıcı oda sıcaklığını ayarlamak için termostatla oynayacak ve hava miktarı azalacak veya çoğalacaktır. 9-12 EKİM 2008. VRF vbg) dolayısı ile klima santralleri veya hava sağlayan cihazlar sadece taze hava sağlamakla meşguldürler. Bu maddeler CO2. örnek iç ortam sıcak olunca camı açabiliyorlar ve soğuk olunca kapatabiliyorlar. Bu sistemlerde ısıtma ve soğutma işlevini cihazlar görmektedir (fan-coil.3.

daha fazla nem olması rutubete neden oluyor ve mikro. Nemlendirici ateşinin olma riski. özellikle nemlendiricinin su tutup tutmadığına.3. 146 . bu etkinin semptomların bazılarını yaratabileceğine karar verdi. • 30-70 milyon kişi etkileniyor. sorumluluğun %50 yetersiz havalandırmaya yüklemiştir. Konfor ve sağlık için önemli olan nemlendirme sistemleri aynı zamanda hastalıklar için önemli riskler içerir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ofisler için tavsiye edilen bağıl nem %40%60 arasındadır. İZMİR • ABD de yapılan bir araştırmaya göre 800. 9-12 EKİM 2008. Yine yapılan tüm araştırmalar en hasta yapıların klimalı olduğunu ve en sağlıklı binalarında yine klimalı olduğunu göstermektedir. a-Soğuk su buharlaştırıcılar su tutma özelliği olan ve hava geçiren bir malzeme üzerinden geçen havanın nemlendirilmesi esasına dayanır. solunum yollarında rahatsızlıklara neden olur. Uçucu (gaza dönüşebilen) maddeler. aynı suyun tekrar sirküle edilip edilmediğine ve nemlendiricinin su damlalarını ortama gönderip göndermediğine bağlıdır. doğru projelendirilmiş ve temizlik kurallarına uygun monte edilmiş bakımı düzenli olarak yapılan binalarda hastalık riskinin daha az olduğudur. burun. Mikroplardan kaynaklanan düşük hava kalitesi.[3] İş yerindeki havada bulunan nem oranının birçok nedenden dolayı kontrol edilmesi gerekir. Buradan biz klima mühendisleri için çıkan sonuç. çok yüksek nem düşük hava sıcaklığı ile buluşursa cam yüzeylerinde yoğuşmalar başlar.200. Geri kalan miktar henüz bilinmemektedir. Sıcaklık gibi nem oranının tek başına SBS ye sebep olma olasılığı yoktur ancak diğer semptomlara katkıda bulunmaktadır. göz.I.[3] Amerikan Ulusal İş Güvenliği ve Sağlık Enstitüsü SBS için geniş kapsamlı araştırmalar yapmış ve bu araştırmalar sonucunda.[5] Dünya Sağlık Örgütü (WHO) SBS’in nedenleri bilinmiyor diyor fakat Strathclyde Üniversitesindeki araştırmacılar delillerin 1970’lerdeki enerji krizinden sonraki yapı değişikliklerinden kaynaklanmaktadır diyorlar. 1. organizma üremesine ve salmasına uygundur ancak nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. dokumalardan partiküller ve iç veya dış bulaşıcılar takriben hastalık kaynağının %25ni oluşturmaktadır.ofis personellerinin % 20-35’i düşük hava kalitesinden dolayı rahatsızlık çektiklerini ve bunun SBS’na katkısı olabileceğini.organizmaların gelişmelerini teşvik ediyor. SBS ye yukarda sayılan bir veya birden çok faktör neden olabilmektedir.3. Nemlendirici veya hava temizleyicilerden kirlenmiş su havaya yayıldığı takdirde “Pazartesi hastalığı” veya “Nemlendirici ateşi” (humidifier fever) gibi hastalıklara neden olabilir veya mikro-organizmaların bulaşmasına yol açar. Aynı suyun devamlı kullanılması durumunda “ legionella” hastalığı riski vardır.[3] Sonuç olarak binalardaki SBS’ nin ana nedeninin cebri havalandırma olup olmadığını kanıtlamak için yapılan tüm araştırmalar büyük oranda bunun en önemli neden olduğunu kanıtlamıştır.3.000 ticari binanın 1/3’ünde SBS sorunu yaşanmıştır. 1.1.0000 ila 1.1. çoğunlukla hangi tür nemlendirici kullanıldığına. Ancak kaynakların çoğu yetersiz havalandırmayı ve iç ortam havasının kalitesizliğini en büyük neden olarak göstermektedir. • SBS nedeniyle sağlık harcamaları 1 milyar dolar • İşgücü kaybı 6 milyar dolar SBS (Sick Building Syndrome) nin tek nedeni klima ve havalandırma sistemleri değildir.3-Nem oranı ve nemlendirme sistemlerinin SBS ye etkisi Nemin % 50 civarında olması durumunda mikro-organizmaların hayatta kalmaları zorlaşıyor. Düşük nem miktarı mukoza zarlarının kurumasına neden olur.Yaygın olarak kullanılan nemlendirme sistemleri ve SBS’ ye etkileri[3] . Yine Amerika’nın Çevre Koruma Ajansı (EPA) .1. Çok yüksek nem yüksek sıcaklıkla birleşir ise insanlarda bunalma hissi uyandırır.

[3] -Su sağlanması: Sağlanan su temiz. Mimari projenin oluşumu aşamasında diğer mühendislik disiplinlerinin mimar ile birlikte çalışması çok önemlidir. e-Püskürten dönen disk nemlendirici çoğunlukla nemlendirilecek ortamın içerisine yerleştirilir. projelendirme ve montaj aşamasındaki çalışmaların SBS ye etkisi a. bu durumda diğer tedbirler daha önemli olacaktır.1. Bakım mutlaka belli dönemlerde ve sürekli olmalı. sıkıştırılmış hava yardımı ile ortama bir dizi sprey yardımı ile püskürtülür. Temizliğin sıklığı suyun depolandığı ve cihazın çalıştığı çevresel koşullara bağlı olacaktır.Nemlendirici sistemler kurulurken alınması gereken tedbirler En önemli tedbir. Suyu mümkünse su sağlanan borulardan doğrudan almalı.Sprey nemlendiriciler ve hava temizleyiciler.4 Klima Sisteminin. temizleme ve bakım yapıldıktan sonra hastalık devam eder ise sistem komple değiştirilmelidir. bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. c-Buhar enjeksiyonu. Bu tür nemlendiriciler birkaç hastalıkta tartışma konusu olmuştur. sistemin bakım ve temizliğini doğru şekilde hiç ara vermeden sürdürebilmektir. Bunun için ilk yapılması gereken doğru sistemi seçmek. ancak buharın elde edilmesi ve dağıtımı kullanımı her zaman kolay olmaz. düzenli olarak yıkama ve depo bakım işlemi yapılmalıdır. d-Sıkıştırılmış hava püskürtme işleminde ise çok temiz olarak depolanmış olan su. . -Bakım: Su damlalarını tutan bölümlerin. damlaların kanallara sürüklenmemesi için damla tutucular mevcuttur. 1.1. Klima mühendisine danışılmadan geliştirilmiş olan bir mimari yapıya uygun sistem seçmek ve uygulamak her zaman mümkün olmaz. Daha çok klima santralarında nemlendirici bir hücre bulunur. suyu depolamak için bir tank kullanılacak ise. İZMİR b-Sıcak su buharlaştırıcı bir hazne içerisinde ısıtılan su buharlaşarak üzerinden geçen hava akımına karışır. cihazın tamamının bakımı çok önemlidir. ancak buharla işi olmayan bir ofis binasında durum farklıdır. depo basınçlı su ile yıkanmalı.Projelendirme aşaması: HVAC Sistemlerinin seçimini en önemli etkileyen faktörler. binanın amacı ve bina sahibinin istekleridir.Suyun tedavisi için kimyasal maddeler: Bina sakinlerine olan potansiyel zararlarından dolayı. kanalları ve boruları için yeterli ve uygun yer ayrılmadan tamamlanan mimarilere sistem uydurmak ve doğru olarak projelendirmek çok zordur. Emniyetli olmayan diğer sistemler kullanılıyor ola bilinir. merkezi bir buhar üreten cihazdan veya buhar üreten lokal küçük makinelerden sağlanan buhar doğrudan havanın içerisine püskürtülür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buharlı nemlendiriciler en risksiz olan sistemleri oluşturur.I. Son yıllarda artan hastalık riski ve özellikle tanımlanabilen bir hastalık olan legionella nedeni ile havuz tipi nemlendirme sistemleri konfor klimasında hemen hemen tamamen terkedilmiştir.3. genelde iri taneli su damlaları oluşturur.2. Suyun kaçmasını önlememiz gereken bölümlere gerçekten suyu kaçırmamalı ve bakteri üremesini engellemeliyiz. f.3. Bu hücrenin içinde alt kısımda su haznesi ve suyu püskürtmekte kullanılan pompa mevcuttur. Buhar kullanan bir fabrikada ana buhar kazanından buhar almak ve kullanmak oradaki alt yapı ve teknik kadro için çok uygun olabilir. Bu sistemlerle yapılan nemlendirme sonucunda bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. 9-12 EKİM 2008. esas olarak nemlendirme suyuna kimyasal katmak doğru değildir.3. Uygun 147 . Klima cihazları. 1. dönen disk. Nemlendirici ateşi olmuş bir yerde. Bu tür sistemlerde hastalık vakalarına rastlanmıştır. Pompa ile su nozullara sevk edilir. çabucak buharlaşan ince bir sprey oluşturur. su ağır bir şekilde kirlenir. havanın içerisine püskürtülür. ağır şekilde kirlenmiş su zerreciklerinin ortama girmesini engellemektir. -Temizleme ve dezenfekte etmek: Özellikle sistem sprey veya püskürtme türünden ise su depoları ve nemlendiricilerin düzenli olarak temizlik ve bakımları daha önemli bir konu olmaktadır. Nozullardan su. pisliksiz/mikropsuz olmalıdır. Su nemlendirici altındaki bir haznede bulunur. nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. buharın sterilize etkisinden dolayı en sağlıklı nemlendirme şeklidir. Yinede bazı organik yoldan gelişen mikroplar başka yollarla etkisiz hale getirilemiyor ise kullanılması kaçınılmaz olabilir.

bina içinde pis su çukurları ve yağ tutucu gibi yerlerin lüzumundan fazlasını projelendirmek zorunda kalacaktır.Borular kesinlikle kuru yerde depolanmalı ve boruluma yapılan alanlarda ıslak olmamalıdır. egzoz havasının taze hava alış ağzından mümkün olduğunca en uzağa ve çatı seviyesine atmakta zorlanacaktır. kanal ve boru parkurları belirlenmeden yapılan klima ve tesisat sistemlerinde muhtemelen aşağıdaki sorunlardan birisi veya birkaçı aynı anda yaşanacaktır. .Uygun yerlere konulmayan klima santralleri asma tavanlardaki kanal kargaşasını arttıracak ve düşük asma tavana yol açacaktır.Kanal imalatında kullanılacak saclar veya asıma hazır kanallar suya toza maruz kalan alanlarda bekletilmemelidir. dirsek sayısı artacaktır. . . . . Kanal ve borular lüzumsuz yere bir birini keserek asma tavan kotunun düşmesine neden olacak. . bazı noktalarda standart ve kriterlerden sapmak zorunda kalacak. Boru ve kanal devrelerine aksesuar montajı ve bakımı zor yapılacaktır. enerji kullanımında optimum rakamları yakalayamayacak belki sağlıklı enerji paylaşımını yapamayacak. b-Montaj aşaması Montaj aşamasındaki en önekli faktör temizliktir. uzaklaştırmak kolay olmayacaktır. Bu güzergahlarda yeterli açıklık yok ise su ve hava hızları artacak küçük kesitli kanallarda temizlik zorlaşacaktır.I.Klima mühendisinin arzusu dışında oluşan zorunlu kanal ve boru hatlarının montaj ve bakım maliyetleri artacaktır.Borulara toz ve benzeri kirleticiler girmiş ise vakumlu bir sistem veya basınçlı hava ile temizlenmelidir.Boruların uçları montaj yerine nakledilene kadar kapalı tutulmalı. Kirlenmiş kanalları temizlemek çok zordur.Temiz hava yapılar için hayati önem taşıdığına göre yapıya en uygun yerlerden toz duman gibi unsurlardan en uzak temiz yerlerden hava alınamayacaktır. . . Klima mühendis. 9-12 EKİM 2008.Pis suların bina içinde toplanması ve uzaklaştırılması uygun olmayan şartlarda gerçekleşecek. İZMİR makine daireleri.Kule gibi dış üniteleri temiz ve yapıda görüntü çirkinliğine yer açmayacak yerlere konulamayacaktır. Kanal içerisinden akan havanın doğrudan insanların solunum yoluna ulaştığı düşünülürse kanal temizliği ve bakımının ne kadar önemli olduğu görülür. . temizlik ve bakım kolay değildir. . 148 .Klimacı o yapıya en uygun sistemi seçemeyecek.Montaj öncesi klima malzemelerinin tamamı kuru ve temiz tozdan uzak bir depoda tutulmalıdır.Yeterli havalık ve armatür ile donatılmamış olan pis su hatlarında koku riski oluşacaktır. . Temizlik esnasında mecbur kalmadıkça kimyasal madde kullanılmamalıdır. SBS ye katkıda bulunmayacak bir HVAC tesisi ancak bir bütün olarak inşaatın da temiz olduğu bir şantiyede mümkündür. . SBS ye katkı yapacak faktörler içerirler.Yapıya yeterli taze hava dağılımı yapmakta zorlanacaktır. küçük hacimler yeterli sesi yutamayacaktır.Küçük ve basık klima odaları cihazla servis vermeyi zorlaştıracak filtre temizliği gibi en gerekli bakım işlemi bile sağlıklı yapılamayacaktır. . mesai bitiminde açık boru uçları kapatılmalıdır. . Sonuç olarak mimarinin gelişim ile birlikte kurgulanmamış sistemler genellikle daha fazla enerji tüketirler. . . daha sesli cihaz ve sistemi içerirler.Yapıdaki kirli havaları en uygun noktadan. Basık ve dar hacimlerdeki bu zorlamalardan dolayı kanal ve boru devrelerinde kullanılan dirseklerin adeti artacaktır buda pompa ve fanların basma yüksekliğini artıracak fan ve pompaların ses seviyeleri ve enerji giderleri artacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Küçük ve basık makine ve klima santral odalarında kanal ve boruların standartlara uygun montajı yapılamayacaktır.

Sert çalışma yüzeyleri kuru bir şekilde silinmemeli silmede kullanılacak malzeme mutlaka ıslak olmalı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Bilgisayar donatımı. Panjurlar günlük vakum gerektirir.Önceden montajı yapılmış tüm makine ve armatürler işletmeye alınana kadar üzerleri kaplanarak korumaya alınmalıdır. fotokopi makineleri kadar kirletici değiller. .Mekanik tesisatın temizliği ve bakımın çok önemlidir.Camların içerden en az ayda bir kez dışardan yılda en az iki defa silinmesi gerekiyor. 1.Sert taban yüzeyler. Bu nedenle çalışma alanları çok güzel kurgulanmalı.Tüm bu temizlik işlemlerini yapan aletlerin.Fotokopi makineleri. . açılan bu kaplamalar havayı bloke edebilir veya kirletebilir.Kanal içine çıkma riski çok fazla olduğundan kesinlikle yapıştırma türü çiviler ile kaplama yapılmamalıdır. 9-12 EKİM 2008.3.6-Bakımın SBS ye etkisi Bakım temizlikte birlikte bina sağlığını ve dolayısı ile çalışanları etkileyen en önemli faktörlerden birisidir.s normal toz tutma alanlarıdır. ayrı bir odada olmalı bu hacmin kirli hava tahliyesi bağımsız olmalı binada bulunan santral dönüş havassına karıştırılmamalı. .I. Dışardan servis veren firma sayısı son yıllarda artmaya başlamıştır. .1. Perdelerin düzenli yıkanması gereklidir. .Yumuşak döşemelerin. . Temizlikte kullanılan maddeler SBS ye ilave potansiyel kaynak oluşturmamalıdır. Halı.1. bu tür hizmeti veren elemanlar binaları kolay tanıyamazlar ve sistemleri kolayca algılayamazlar. halıların. Bunlar fırçalanıp. aksi takdirde toz ve kir nedeni ile çiviler zamanla açılacak ve kanal izolasyonu dağılacaktır. . paspasların. Çoğu teknik servis ve bakım elemanları inşaat döneminden kalmakta dolayısı ile asma tavan altında kalan boru ve kanal güzergâh ve armatür yerlerini çok iyi bilmektedirler.5-Tertip ve Temizliğin SBS ye etkisi Düzgün planlanmış çalışma alanları çalışma verimini etkiliyor.Dağınık kâğıt ve kitap yığınları sırf toz yaratmakla kalmıyor kolay temizlenemediği için toz birikimine neden olur. nemli paspas ile paspaslanır ve parlatılır. Bu tür teknik servis elemanlarının sağlamış olduğu hizmetler dışarıdan servis alınarak yapılan bakım ve servis hizmetlerine göre daha başarılı ve daha sağlıklıdır. Bu oda ve fotokopi makinesi düzenli temizlenmeli kimyasal ve kâğıt tozu yok edilmeli. İZMİR . ancak sık sık temizlik yaparak oluşacak kâğıt tozu ve kimyasallar yok edilmeli. telefon v. sandalye. evraklar insanların bulunmadığı odalarda düzgünce vakumlu temizliğe elverişli şekilde depolanmalıdır. Çok büyük olan ofis ve benzeri binalarda teknik servis tüm bakım işlerini yapmakta ve klima sistemi ile birlikte diğer binaya hayat veren mekanik ve elektrik donanımlarının çalışmasını sağlamaktadırlar. Özellikle As-Built gibi projelerin 149 . 1. . .3. Dosyaların masalardan taştığı evrakların karışık şekilde dolaştığı dağınık ve tozlu bir ofis huzursuzluk kaynağıdır ve çalışana huzur vermez. .Kanal içerisine ses kesmek veya daha başka amaçla kaplanan malzemeler lifli havaya uçucu madde aktaran cam-yünü türü malzeme olmamalıdır.Kanal izolesinde yapışkan tür izole çivisi kullanılıyor ise bu çivilerin yapıştırıldığı kanal yüzeyleri mutlaka yapıştırmadan hemen önce hafif nemli bir bez ile silinmelidir.Yazıcılar. . koltuk gibi dokuma malzemeler soğuk şampuan lama metodu ile temizlenmeli. Özel üretilmiş kanal ses izole malzemesi kullanılmalıdır. Vakumlar yüksek verimli filtreler ile donatılmalı veya su içerisine toz toplayan temizleme makineleri kullanılmalı. perdelerin temizlenme şekil ve periyotları dikkatle planlanmalıdır. Genellikle teknik servis hizmetleri her binanın kendi bünyesinde bulunan ekiplerle sağlanmaktadır. süpürge ve benzeri aletler zamanında bakımlarının yapılması ayrıca fırçaların. parlak ve cilalanmış yüzeyler nemli paspas ile toz almaya yardımcı oluyor. Binalar işlevlerine ve kapasitelerine göre muhtelif merkezi veya münferit klima ve tesisat sistemine sahiptir. Kâğıt tozu ve diğer tozların giderilmesi için vakumlu temizleyici kullanılması tavsiye edilir. . vakum ünitelerinin. . toz toplayıcı torbaların ve benzeri malzemelerin yıprandığında zamanında değiştirilmesi ve bakımlarının yapılması da son derece önemlidir. Eğer semptomlar devam ederse buharlı temizleme düşünülmeli. bu cihazların ve kablolarının her gün nemli bezile silinmesi gerekir.

insanlar için çevresel yaşam koşulları son derece sınırlı bir sıcaklık aralığı ve bu sıcaklığa bağlı nem ve benzeri parametrelerle ilgilidir. Ali Çetin Gürses “Klima Ders Notları” [2]. arızada yapılan işler. Kaba başlıklarla mutlaka olması gereken işler. Hayati öneme sahip olan malzemeler mutlaka binaya ait teknik servisin stoklarında bulundurulmalı Yedek olarak kurulmuş fan. Her bakım sonunda arıza listeleri nedenleri.14-15 Aralık 2006 Ankara [5]. özellikle klima ve tesisat sistemlerinde bakım kitaplar dolusu program ve ayrıntı gerektirecek kadar geniş ve kapsamlı bir konudur. Sağlıklı binaların yaratılmasında klima mühendislerine sistem seçiminden başlayarak büyük sorumluluk düşmektedir. KAYNAKCA [1]. Bakım. bu nedenle özel bakım ve kontrol gerektirir. kullanıldığı yer çok olumsuz şartlarda ise bu süre üretici firmaların verdiği sürelerden kısa tutulmalı Soğutma sistemi gibi boru ve armatürleri terlemeye maruz olacak sistemlerde izolasyon bakımı çok önemlidir. bu kapalı devredeki kule suyu sürekli kontrol edilmelidir Yoğuşma sularını toplayan tavalar ve bunların tahliye hatları sürekli denetlenmeli suyun tahliye edilmesi bir yerlerde birikmesi engellenmelidir.Prof. kayış ve benzeri yedek parçaların kullanılması Tavsiye edilen aralıklarda kullanılan malzemelerin yenilenmesi. Makine dairelerine bırakılan her su zerresi ve buharın burada bulunan cihazları yıpratacağı unutulmamalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Pompa salmastralarından ve boru ek yerleri ile armatür bağlantı noktalarından su kaçağına bir damlada olsa asla müsaade edilmemeli. ya da su birikintisi dolu makine daireleri çoğunluktadır. izoledeki delik ve yırtıklar bu yüzeylerde terlemeye ve dolayısı ile borularda ve armatürlerde çürümeye neden olur. Bu tahliye boruları üzerine konulacak şeffaf hortum veya gözetleme camları ile suyun akışı izlenmelidir.. yağ. etrafta bakteri üremesine yol açacaktır.Roster Jark “Sick Building Syndrome” E&FN SPON -1997 [4]. rulman. Yaşanan ortamdaki hava kalitesi ve diğer gürültü ışık gibi faktörler.Tuncer A. Kapalı devrelerde dolaşan suların PH ve diğer kimyasal denetimleri her gün yapılmalı ve istenmeyen şartlardaki suyun boruları ve sistemi kirletmesi ya da eritmesi önlenmelidir. Tüm makine ve klima dairelerinin son derce kuru ve temiz olması sağlanmalıdır. Soğutma kuleleri. İZMİR bulunmadığı binalarda binadaki boru ve kanal güzergâhları ile kanal ve borulara ait armatürlerin yerlerini kolay kolay bulamazlar ve servis veremezler.I. sonuç ve tarihlerini içeren detaylı bakım cetvelleri hazırlanmalı veya mevcut cetvellere işlenmeli Bakım esnasında üretici firmanın görüşü firmanın önerdiği yedek parça. Dr. bina üzerinde olumlu ve olumsuz bir dizi etki yaratmaktadır. Prüjör ve diğer hava alma maksadı ile yerleştirilen cihazlardan atılan sular ortama bırakılmamalı makine dairelerine yayılmadan ve ortamda buharlaşmadan tahliye edilmelidir. - SONUÇ Bu çalışmadan da görüleceği gibi. Maalesef ülkemizde zemini ıslak.Evyapan Fatma “Sağlıksız Bina Sendromu (SBS)” Türk Toraks Derneği Mesleki ve Çevresel Akciğer Hastalıkları Sempozyumu. filtre. Mutlaka her cihazın bakımını deneyimli kişiler yapmalı. pompa gibi cihazlarda eş zamanlı kullanım sağlanarak bu aletlerin karıncalanma ve paslanmaları önlenmeli Özellikle hava filtreleri tavsiye edilen aralıklarla yenilenmeli. SOYER Ö UYSAL “Hasta Bina Sendromu” Astım Alerji İmmünoloji 2005. Bakım esnasında doğru bakım prosedürünün izlenmesi. 3 (2):97-102 150 . Yine bu terleme sonucunda biriken sular. “legionella” hastalığının en önemli kaynağı olarak bilinir. Çok planlı ve periyotlara ayrılmış bakım programı. 9-12 EKİM 2008.ODE Teknik Yayınları No: G 20 Eylül 1999 [3].

Sistem bilgisayar ortamında modellenerek. sudan suya ısı pompaları için bir parametre tahmin modeli geliştirmişlerdir. Spitler. Buharlaştırıcı tarafı ısı değiştirgeci kızdırma ve buharlaşma bölümlerinden. kompresör emiş hacminin ve isentropik veriminin. 9-12 EKİM 2008. yoğuşturucusu hava soğutmalı ve buharlaştırıcı tarafında su soğutulan 4 kW kapasiteli bir soğutma sistemi kurulmuştur. sistemin herhangi bir noktasında olan sıcaklık ve basınç değişimi. sistemin tüm çalışma noktalarını etkilemektedir. Soğutma çevrimlerinin sayısal olarak modellenmesi hakkında literatürde farklı çalışmalar mevcuttur. GİRİŞ Bir soğutma çevriminde. İZMİR HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ BİR SOĞUKSU GURUBUNDA DIŞ SICAKLIKLARIN DEĞİŞİMİNİN SOĞUTMA KAPASİTESİ VE ETKENLİĞİNE ETKİSİ Serkan Sunu . farklı çalışma koşullarında sistemin dinamik davranışı izlenmiştir. Yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığı ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığı değiştirilerek sistemin buharlaşma ve yoğuşma basınçlarının değişimi izlenmiştir. değişen hava ve su sıcaklıkları için yoğuşturucu ve buharlaştırıcıda gerçekleşen ısı geçişi ε-NTU yöntemi ile hesaplanmıştır. Yoğuşturucu tarafı hava soğutmalı bir soğuk su üretim grubu (chiller) tesis edilerek. Hesaplanan akışkan debisine göre 151 . Jeffrey Hui Jin ve J. Havanın giriş hızına bağlı olarak ısı taşınım katsayısı belirlenmiş ve ε-NTU yöntemi yardımı ile ısı transferi miktarı hesaplanmıştır. yoğuşma basıncı ve buna bağlı olarak sistemin tamamındaki çalışma noktaları değişmektedir.edu. Soğutucu akışkanın yoğuşturucuyu doymuş durumda terk etmesi için gerekli yoğuşma basıncı öngörülerek. akışkanın yoğuşturucu ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki termodinamik durumları hesaplanmıştır. buharlaştırıcı 1. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcının ısı transferi kapasitelerinin çalışma etkinliğine etkisi tartışılmıştır Anahtar Sözcükler: Soğutma çevrimi. Buna göre hiçbir deneysel veriye ihtiyaç duymadan sadece katalog verileri kullanılıp. nemli havanın buharlaştırıcıdaki entalpi değişimini ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı taşınım katsayılarını esas alan bir model kullanılmıştır. Modelden elde edilen sayısal sonuçlar kullanılarak Soğutma gurubunun kapasite ve etkinlik katsayısının dış ortam sıcaklığına bağlı değişimi eğriler halinde sunulmuştur. yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma ve buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarlarının bilindiği varsayılmıştır. soğutma etkinliği. ε-NTU yöntemi. yoğuşturucu.tr ÖZET Bir su soğutma gurubunda yoğuşturucu üzerinden geçen hava sıcaklığının ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığının değişiminin soğutma performansına olan etkisi araştırılmıştır. farklı dış hava ve su sıcaklıkları için çalıştırılmış ve sistem davranışının değişimi gözlenmiştir.kucuka@deu. bir ya da birkaç parametreyi eşzamanlı olarak tahmin ederek sistemi oluşturan elemanların kapasiteleri tespit edilebilmektedir. benzeşim modeli. uyumlu olduğu gözlenmiştir. Lee ve Yoo tarafından yürütülen çalışmada ise.I. yoğuşturucu tarafı ise kızdırma. buna göre ısı yükü ve akışkan debisi hesaplanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu çalışmada farklı hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevrimi performansının değişimini inceleyebilmek amacı ile. yoğuşturucu yüzey alanının değişimine bağlı olarak soğutma etkinliğinin değişimi hesaplanmıştır. Scroll tip kompresör ve termostatik genleşme vanası kullanılan. yoğuşma ve aşırı soğuma bölgelerinden oluşmaktadır. Lee ve Yoo tarafından geliştirilen model basitleştirilerek kullanılmıştır.D. Değişen dış hava sıcaklığına bağlı olarak yeni bir yoğuşma basıncı öngörülmüş. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı transfer katsayılarının. Dış hava sıcaklığının değişmesi ile birlikte. Bu veriler yardımı ile. Diğer yandan. Farklı hava ve su sıcaklıkları için soğutma sisteminin performansının belirleneceği sayısal bir model geliştirilmiş ve sonuçlar deney sonuçları ile karşılaştırılarak.Serhan Küçüka* Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü * e-posta: serhan.

Sonuçta.65x0.I. Tanktan sağlanan su buharlaştırıcı üzerinden geçirilerek soğutulmakta ve tanka geri döndürülmektedir. Benzer işlemin farklı dış hava giriş sıcaklıkları ve soğutma suyu giriş sıcaklıkları için yapılması ile. İZMİR buharlaştırıcının ısıl yükü ve kompresör emiş hacmi değişecektir. 2 ton kapasiteli bir su tankı bulunmaktadır. 152 . buharlaştırıcı. kompresör ve genleşme vanasından oluşmaktadır (Şekil -1).5 kW anma kapasitesinde scroll tip kompresör kullanılmaktadır.55m2 kesitinde ve 1 m uzunluğunda bir ölçüm kanalı eklenmiştir. Sistemin su tarafında ise. Yaklaşık 10 m2’lik ısı transfer yüzeyine sahip 5 kW kapasiteli yoğuşturucu galvanizli sacdan yapılmış 0. Elektrikli su ısıtıcıları kullanılarak tanktaki su sıcaklığının sabit tutulması sağlanmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Sistemde kullanılan soğutucu akışkan R-134a olup. buharlaşma ve yoğuşma basınçları ve soğutucu akışkan debileri birbiri ile uyumlu olacak şekilde iterasyonla hesaplanmış ve yeni çalışma durumu belirlenmiştir. 3.1 Deney düzeneği şematik gösterimi Yoğuşturucu üzerinden geçen hava debisinin belirlenebilmesi için kanalın sonuna 0. DENEY DÜZENEĞİ Deney düzeneği temel olarak yoğuşturucu. Kanaldaki hava akışı 3000 m3/saat debili bir radyal fan tarafından sağlanmaktadır. Hava debisinin lüle plakası ile ölçümü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Copeland Scroll ZR 28K3 – PFJ – 522 model. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun ısıl kapasitelerine ve kompresörün emiş kapasitesine bağlı olarak. Bu kanalın içinde havanın kütlesel debisinin ölçülmesini sağlayan 4 adet lüle bulunmaktadır (Şekil-2). 2.55x0. Yoğuşturucu öncesine yerleştirilmiş olan 2 adet 8 kW’lık elektrikli ısıtıcı hava sıcaklığının istenilen düzeye getirilmesi için kullanılmaktadır.65 m2 kesitinde ve 2 m boyutlarındaki kanal içine yerleştirilmiştir. Lüle Genleşme Vanası Gözetleme Camı Kurutucu Filtre Kompresör Buharlaştırıcı Ampermetre Yoğuşturucu Ventüri Elektrikli Isıtıcılar Su Isıtıcı Su Tankı Hava Akışı Pompa Fan Şekil . soğutma sisteminin farklı çalışma koşulları için sayısal benzeşimi gerçekleştirilmiştir. standartlarda kullanılan bir yöntemdir [ASHRAE 116].

Agilent 34970A Data Acquisition Unit) bağlanmış ve belirli aralıklarda ölçüm yapması üzere ayarlanmıştır. sürekli kayıt yapan bir bilgi kaydediciye (Hp. Kontrol panelinin üstündeki Bourdon tipi analog basınçölçerler ile de aynı noktaların basıncı tespit edilmiştir. 9-12 EKİM 2008. buharlaştırıcı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil . kompresör ve genleşme vanasına giriş ve çıkış sıcaklıklarının ve hava ve su sıcaklıklarının ölçülmesi için gerekli yerlere T-tipi ısıl çiftler yerleştirilmiştir. Şekil .I.2 Ölçüm lülesi ve lüle plakası Soğutucu akışkanın yoğuşturucu.3 Deney Düzeneği Genel Görünüşü 153 . Deney düzeneğinin genel durumu Şekil-3 te gösterilmiştir. Bu ısıl çiftler.

3. havanın kütlesel debisi ve sıcaklık değişiminden hesaplanmıştır. soğutucu akışkanın faz değişim sıcaklığı ile dış akışkan (su veya hava) arasındaki logaritmik sıcaklık farkı olarak tanımlanmıştır. CATT2 programı yardımı ile hesaplanmıştır. Deney sonuçları Tablo-1 de verilmiştir. kompresörde akışkana aktarılan işin toplamına eşit olmalıdır. yeterli soğumanın sağlanamaması yüzünden soğutucu akışkan yoğuşturucuyu ıslak buhar durumunda terk etmiştir.I. Kompresör yüzey sıcaklıklarının ölçümü ile.5 mertebesini aşmadığı görülmüştür (Tablo-2). kompresör gücünün yaklaşık %5 inin çevreye ısı olarak yayıldığı gözlenmiştir. Aktarılan ısı miktarının ve logaritmik sıcaklık farkının bilinmesi durumunda bir ısı değiştirgecinin birim sıcaklık farkı için ısı aktarım kapasitesi UA = & Q ΔTlm (6) bağıntısı ile hesaplanır. Bu yöntemle hesaplanan yoğuşturucu yükü havaya aktarılan ısı ile karşılaştırılmış ve aradaki farkın %3. Deney sonuçlarının incelenmesinden anlaşılacağı gibi. DENEYLER Deneylerde buharlaştırıcıya gelen su sıcaklığı değiştirilerek. & & V = mr × v1 h3 = h2 − (4) & Qyoğ & mr (5) bağıntısı ile hesaplanır. Diğer yandan. deneylerde yoğuşturucu giriş ve çıkışı arasında 20 kPa ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışları arasında ise 30-40 kPa basınç farkı okunmuştur. her noktada 2s ara ile 20 ölçüm alınmıştır. & mr = 0. yapılan deneyler çevrimin genel karakteristiğinin elde edilmesi açısından yeterli görülmüştür. 9-12 EKİM 2008. Yoğuşturucudaki logaritmik sıcaklık farkı 154 .2°C‘ı aşmamış ve ölçüm noktası sıcaklığı olarak ortalama değer kullanılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buharlaştırıcıya giriş entalpisi yoğuşturucu çıkış entalpisine eşittir. Kompresöre verilen güç. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun yüzey alanı ile toplam ısı geçiş katsayısının çarpımını gösteren ısıl aktarım kapasiteleri değerlendirilmiştir.95 × W h2 − h1 (2) İsentropik kompresör verimi kompresör gücünün isentropik durum değiştirme işi ile karşılaştırılmasından hesaplanır. soğutulan suyun kütlesinden ve sıcaklık değişiminden hesaplanır. Kompresörde akışkana aktarılan güç. İZMİR 3. Soğutucu akışkanın kütlesel debisi kompresör gücü ve akışkanın entalpi değişiminden hareketle hesaplanmıştır. Deneylerde aynı zamanda. Sıcaklıkların ölçümünde. ηisen = & mr × ( h2 s − h1 ) W (3) Kütlesel debi akışkanın özgül hacmi ile çarpılarak kompresör emiş hacmi hesaplanmıştır. Ancak. kompresör gücünün %95 i olarak kabul edilmiştir.1. buharlaştırıcıda çekilen ısı ile. Deneylerde bir noktada alınan 20 değerin en küçük ve büyüğü arasındaki fark 0. Yoğuşturucunun ısıl kapasitesi. Logaritmik sıcaklık farkı. Yoğuşma ve buharlaşma basınçları giriş ve çıkış basınçlarının ortalaması ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ise karşı gelen sıcaklıklar olarak kabul edilmiştir. Tablo-1 den görüleceği gibi. her deney için sıcaklıklar. I kompresör akımını (A) ve V gerilimi (220 V) göstermek üzere W = I × V × Cosϕ (1) bağıntısı ile hesaplanır. Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Kullanılan R134a soğutucu akışkanının ölçülen sıcaklık ve basınç değerlerine karşı gelen termodinamik özellikleri. basınçlar. yoğuşturucuda çevreye atılan ısı. debiler ve akım miktarları ölçülmüştür. Akışkanın yoğuşturucudan çıkış entalpisi ise. Buharlaştırıcıda çekilen ısı.

1 54.85 53.4 35.5 8.4 34.83 1.56 43 7.21 18.85 14.48 13.71 52.58 16.65 41.67 42.87 1.93 42.91 13.95 5.293 3.981 1.69 34.6 7.85 53.23 15.23 15. 9-12 EKİM 2008.86 1. yoğ = Thava .76 1.36 17.85 18. Yoğuşma Sıc.79 20.24 13.69 15.62 16.65 Şekil .68 54.76 9. Hava Giriş Sıc.4a Deney sıcaklıklarının değişimi 24 22 Soğutma Kapasitesi (kW) 3 3.69 34.79 1.81 1.56 20.89 16.78 1.5 2 Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 21. Hava Çıkış Sıc.75 3.81 1.çıkış − Tyoğuşma ⎠ ⎝ Buharlaştırıcıdaki logaritmik sıcaklık farkı ise 155 .345 3.79 20.84 1. Su Çıkış Sıc.5 Su Giriş Sıcaklığı 2. İZMİR 60 50 Sıcaklık (°C) 40 30 20 10 0 Test 1 Test 2 Test 3 Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Su Giriş Sıc.114 3.18 34.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.56 20.84 41.62 16.61 42.13 19.75 34.57 41.86 18.çıkış Şekil .039 3.055 2.84 42.66 53 5.85 14.8 8.17 14.96 54.86 1.43 35.65 41.8 42.36 17.68 54.24 13.56 53.89 16.13 17. giriş − Thava .77 35.02 34. soğutma kapasitesinin ve etkinlik katsayısının değişimi (7) ⎛T − Tyoğuşma ⎞ ln ⎜ hava .58 12.2 6.78 34.13 19.02 11.75 1 Su Giriş Sıcaklığı Soğutma Kapasitesi (kW) Soğutma Etkenlik Katsayısı ΔTlm . giriş ⎟ ⎜T ⎟ hava .55 14.88 15.277 3.38 3.2 52.77 2.1 5.91 41.21 18.13 3.79 34. Buharlaşma Sıc.I.5 Sıcaklık (°C) 20 18 16 14 12 10 Soğutma Etkenlik Katsayısı 1.4b Su giriş sıcaklığının.22 12. Test 10 Test 11 Test 12 21.245 3.59 34.55 14.44 53 4.83 1.54 53.166 3.64 42.406 3.1 3.

b) bağıntıları ile hesaplanır.I. Model sonuçları Deney sonuçları ile karşılaştırılarak uyumlu oldukları görülmüştür (Şekil 5). İZMİR ΔTlm . Çevrim üzerinden hesaplanan buharlaşma ve yoğuşma ısı yükleri ilk değerleri sağlamadığı takdirde. & ⎛ ⎞ Qy Ty = Thava . 4b).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Su. Sabit devirli kompresörle işletilen bir soğutma sisteminde soğutma kompresörünün emiş hacmi değişmemektedir. 3. Buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarı termostatik vana tarafından belirlenmektedir. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanları belirli olup. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu ısı yükleri tahmin edilerek önce buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları hesaplanmakta ve bu sıcaklıklar kullanılarak soğutma çevriminin termodinamik noktaları elde edilmektedir. Soğutma çevrimini etkileyen bağımsız parametreler yoğuşturucuya gönderilen soğutma havasının ve buharlaştırıcıya gelen suyun geliş sıcaklıkları olmaktadır. buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarını ve bunlara bağlı olarak soğutma sisteminin kapasite ve etkinliğini hesaplayabilmektedir. ısı transferi miktarlarını. yoğuşma ve buharlaşma tarafı (UA) faktörlerine. ε y = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAy ⎞ ⎟ & ⎝ Chava mhava ⎠ (9a. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise çalışma şartları içinde sınırlı miktarda değişmesi beklenir. geliş − ⎜ ⎟ & ⎝ ε b × Csu msu ⎠ . giriş − Tsu . 9-12 EKİM 2008. 2007]. hava ve su debileri değiştirilmediği takdirde ısı aktarım kapasitesi (UA) sabit kabul edilebilir. BİLGİSAYAR MODELİ Sıcaklık ve diğer değişkenlerin etkisi altında sistemin dinamik davranışını izleyebilmek amacı ile sayısal bir model geliştirilmiştir. Geliştirilen model. geliş + ⎜ ⎜ ε ×C m ⎟ ⎟ & hava hava ⎠ ⎝ y (10a. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun etkinlikleri. Bu bağıntılarda.çıkış − Tbuharlaşma ⎠ (8) Şeklinde yazılabilir. 156 . giriş buharlaşma ⎟ ⎜T ⎟ ⎝ su .çıkış ⎛T ⎞ −T ln ⎜ su . hava ve su geliş sıcaklık ve debilerine bağlı olarak. Çalışmada geliştirilen matematiksel modelde [Sunu. hava ve soğutucu akışkanın Deney düzeneğinin farklı noktalarındaki sıcaklıkları grafik olarak gösterilmiş ve soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısının su giriş sıcaklığı ile değişimi verilmiştir (Şekil 4a. b alt indisi buharlaşma ve y alt indisi yoğuşma tarafını göstermektedir. ε b = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAb ⎞ ⎟ & ⎝ Csu msu ⎠ .buh = Tsu . ısı yükleri değiştirilerek döngü tekrarlanmaktadır.b) buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları ise & ⎛ ⎞ Qb Tb = Tsu .

93 Test 9 80.66 52.38 54.21 14. (kPa) Kompresör akımı (A) Test 1 79.36 15. (°C) Genleşme vanası giriş sıc.18 42.65 14.48 33.95 0.667 0.26 51.60 15.22 33.24 Test 3 80.313 1460 1440 390 350 8.28 0.313 1490 1470 410 380 8.58 33.313 1450 1430 380 340 7.26 Test 2 79.I.23 13.00 Test 7 80.95 16.40 0. (kPa) Kompresör giriş bas.43 43.74 14.18 35.74 157 .80 42.84 Test 11 80.86 33.68 8.53 0.67 34.20 18.33 52.74 10.89 10.84 9.08 34.95 53.313 1460 1440 375 345 7.89 14.91 33.313 1500 1480 430 390 8.95 Test 8 80.56 18.313 1430 1410 360 320 7.14 8.667 0.79 18.667 0.92 11.53 11.10 16.06 15.13 33.47 51.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.45 0.59 41.667 0.36 51.313 1490 1470 420 380 8.24 12.68 0.667 0.24 34.667 0.(°C) Yoğuşturucu Hava giriş (°C) Hava çıkış sıc. (kPa) Buharlaştırıcı giriş bas.75 11.667 0.21 16.21 6.21 34.12 51.03 52.08 52.82 11.30 8.36 51.06 Test 6 79.62 15.04 50.78 42.02 33.66 41.58 34.34 50.65 15.65 14.69 33.57 33.04 35.30 Test 4 80.77 41.667 0.99 54.313 1460 1440 400 365 8.667 0.94 34.50 13.90 9.69 41.44 34.00 20.667 0.89 35.76 42.88 33.43 10. (°C) Buharlaştırıcı giriş sıc.34 0.10 17.93 7.02 53.41 10.04 50.313 1480 1470 400 370 8. İZMİR Tablo-1 Deney sonuçları Ölçüm Noktası Kompresör çıkış sıc.13 54.52 0.(°C) Kompresör giriş sıc.85 12.69 41.17 33.85 34. (°C) Buharlaştırıcı Su giriş sıc.13 17.51 34.77 Test 12 80.63 0.313 1420 1400 350 320 7.65 0.19 50.22 0. 9-12 EKİM 2008. (°C) Su çıkış sıcaklığı (°C) Çevre sıcaklığı (°C) Hava akışı kütlesel debi (kg/s) Su akışı kütlesel debi (kg/s) Kompresör çıkış basıncı (kPa) Yoğuşturucu çıkış bas.57 0.40 21.26 6.92 54.15 Test 5 80.06 53.02 42.313 1430 1410 370 340 7.30 12.82 Test 10 80.01 53.74 49.667 0.03 50.667 0.91 7. (°C) Yoğuşturucu çıkış sıc.92 34.84 13.60 19.313 1400 1380 340 310 7.40 20.29 51.79 42.02 5.55 13.77 5.

42% 0.599 311.313 1.671 0.68 0.793 0.671 0.313 1.01 0.34 0.061 7.348 0.564 0.988 0.813 0.338 0.588 0.00 5.66 0.673 1.709 0.090 385 7.469 5.679 310.96 6.317 Test 9 Test 10 0.325 Test 7 0.039 0.63 0.087 360 5.671 0.85 4.240 2.058 7. UA.758 315.324 Test 5 0.334 0. 9-12 EKİM 2008.41% 0.85 5.313 1.87 0.062 7.594 1.522 5.75 5.671 0.56 6.720 0.574 0.925 1. (m /kg) Kompresör emiş hacmi (m /h) Yoğuşturucu ısı yükü (Kw) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış entalpisi (kJ/kgK) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış kuruluk miktarı Buharlaştırıcı ısı yükü (su tarafına göre hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu ısı yükü (Buharlaştırıcı ve kompresör işinden hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu yükü Sapma oranı (%) Buharlaştırıcı ısı aktarım kap.241 4.77 1410 52.22% 0.032 0.245 3.037 0.48% 0.66 4.319 158 .75 4.745 0.61 1450 53.60 4.04% 0.977 315.25 0.827 315.01 0.23 0.80% 0.749 0.589 0.817 0.760 0.850 4.261 3.056 7.93 1480 54.035 0.068 7. kW/K 3 3 Test 2 0.033 0. UA.84 1450 53.323 0.33 0.955 4.37% 0.16% 0.88 0.287 3.323 Test 3 0.325 0.275 3.5 7.313 1.671 0.321 Test 11 Test 12 0.313 1.44 1420 53.980 318.671 0.060 0.091 400 8.055 7.34 0.087 360 5.057 7.185 4.248 2.671 0.247 2.03 0.606 0.67 1490 54.088 370 6.895 4.43 4.307 0..703 0.032 0.102 320.039 4.56 1480 54.671 0.089 382.086 355 5.671 0.033 0.091 410 9.74 4.571 0.85% 0.313 1.468 2.085 335 3.263 3.68 6.578 0.804 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kütlesel debisi (kg/s) Kompresör isentropik verimi (%) Kompresör emişi özgül hac.725 0.917 315.87 0.671 0.331 Test 6 0.857 1.54 6.691 1.519 3.313 1.079 319.678 314.325 0.13 6.85 5.335 Test 4 0.056 7.773 0.038 0.260 3.066 7.20 1420 53.334 0.313 1.328 0.36 4.71 5..325 0.133 323.142 4.572 0.061 7.59 0.325 5.066 7.589 0.85 5.321 0.81 0.091 395 8.313 1.68 6.191 1.49 4.60% 0.034 0.033 4.085 325 2.826 0.28 0.24 0.48 5.671 0.82 0.671 0.086 340 4.37 0.66 0.035 0.324 Test 8 0.313 1.84 1440 53.350 0.591 0.261 2.67 0.64 1450 53.323 0.74% 0.60 0. İZMİR Tablo-2 Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Test 1 Hava debisi (kg/s) Su debisi (kg/s) Kompresör işi (kW) Kompresörden olan ısı kaybı (kW) Buharlaşma basıncı (kPa) Buharlaşma sıcaklığı (°C) Yoğuşma basıncı (kPa) Yoğuşma sıcaklığı (°C) Kompresör emişi kızgınlığı (°C) Soğutucu akış.91 1390 52.I.313 1.275 3.264 3.285 4.313 1.00 5.307 3.80 1475 54.328 0.576 0. kW/K Yoğuşturucu ısı aktarım kap.034 0.062 7.73 0.66 5.51 4.036 0.327 0.24% 0.749 312.595 0.

artan yoğuşma basıncı ile azalması beklenmekle birlikte.50 4. Bu değerler ve deney sonuçlarına göre hesaplanan ve sayısal modele esas alınan diğer değerler Tablo-3 de gösterilmiştir. Tablo .00 Test 1 Test 2 Test 3 Deneysel Yoğuşturucu Kapasitesi Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Test 10 Test 11 Test 12 Şekil . kompresörün isentropik verimi %65 ve emiş hacmi 7.329 kW/K 0. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının 25ºC ve 35ºC olduğu iki ayrı durum için. çalışmada 5°C sabit aşırı soğuma miktarı kabul edilmiştir. 9-12 EKİM 2008.006 kJ/kg-K 0. soğutucu akışkan debisinin aşırı artışının engellenmesi termostatik vananın kısılması ve kızgınlık derecesinin azalması ile gerçekleşir. 4.00 2.50 3.I.00 4. 159 .6 m3/saat seçilmiştir. Ancak çalışmada kızgınlık miktarı 8°C olarak sabit alınmıştır.18 kJ/kg-K 1.667 kg/s 0.6 m /h 3 Suyun Özgül Isısı Havanın Özgül Isısı Suyun Kütlesel Debisi Havanın Kütlesel Debisi Buharlaştırıcı UA Değeri Yoğuşturucu UA Değeri : : : : : : 4.5 Deney sonuçlarının sayısal model sonuçlarıyla karşılaştırılması 4.50 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. yoğuşma ve buharlaşma basınçları arasındaki fark yükseldikçe.50 2.313 kg/s 0.326 kW/K Bir soğutma sisteminde. Deney düzeneğinde kullanılan kompresörün katalog verileri esas alınarak. soğutma çevrimi p-h diyagramının değişimi Şekil-6 da ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının hava giriş sıcaklığı ile değişimi Şekil-7 de gösterilmiştir. SAYISAL SONUÇLAR Soğutma sisteminin dış hava sıcaklığı ve diğer değişkenlere bağlı dinamik değişimi geliştirilen model kullanılarak irdelenmiştir.1. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise. İZMİR Deneysel Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Yoğuşturucu Kapasitesi kW 5. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının değişiminin etkisi Yukarıdaki tasarım değerlerinin kullanılması ile 12°C sabit su giriş sıcaklığı ve 25 – 40°C arasında değişen soğutma havası sıcaklıkları için sayısal model işletilmiştir.3 Modellemede kullanılan veriler Kızdırma miktarı : Aşırı Soğutma miktarı Buharlaştırıcıda Basınç Düşümü Yoğuşturucuda Basınç Düşümü İsentropik Verim Kompresör Emiş Hacmi : : : : : 8°C 5°C 40 kPa 20 kPa %65 7.00 3.

42 7 0.58 kW dan 3. 39 9 0. soğutma kapasitesi 3.75 ten 1. yoğuşma sıcaklığı. 39 2 0. 50 3 0. İZMİR Şekil . 49 3 0. Yapılan çalışmada. 48 0 0. 46 8 0. Buharlaştırıcı çıkış şartlarının hemen hemen sabit kalması nedeni ile soğutucu akışkan debisi değişmemektedir. 9-12 EKİM 2008. 41 7 0. yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı 25°C dan 40°C a kadar arttırılmıştır.6 25ºC ve 35 ºC hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevriminin değişimi 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 -5 Yoğuşma Sıcaklığı Sıcaklık (°C) Hava Giriş Sıcaklığı Su Geliş Sıcaklığı Buharlaşma Sıcaklığı Şekil 7’de görüldüğü gibi. 0.I. buharlaşma sıcaklığının değişimi 0.6°C dan 53. ancak birim soğutucu akışkanın buharlaştırıcıda çektiği ısı azalmaktadır. 43 7 0.5°C a yükselmiş. 51 4 1 / COP Şekil . 40 8 0. 36 3 0. 37 5 0. Yoğuşma basıncının artışı nedeni ile kompresör yükü artmakta.22 kW’a ve etkinlik katsayısı 2.94 e düşmüştür (Şekil-8).5°C ile sınırlı kalmıştır. hava giriş sıcaklığıyla yaklaşık olarak doğru orantılı artarken.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 44 2 0. 45 5 0.7 Sistem sıcaklıklarının soğutma etkinlik katsayısına bağlı değişimi 160 . Yoğuşma sıcaklığı 43. 38 4 0.

: 30°C Şekil 9a – Sistem sıcaklıklarının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi 161 Soğutma Etkenlik Katsayısı .I.00 3.50 Hava Giriş Sıcaklığı (°C) Şekil -8 Soğutma yükü ve etkinlik katsayısının hava giriş sıcaklığına bağlı değişimi 4.75 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2.25 3. yoğuşturucunun ısı transfer kapasitesi 300 W/K sabit değerde tutularak.25 Soğutma Yükü 4.75 3.50 2.00 1. buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi 150-600 W/K aralığında değiştirilmiştir.50 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Soğutma Etkenlik Katsayısı 2. 80 70 60 Sıcaklık (°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_buharlaştırıcı (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.50 3. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının değişiminin etkisi Çalışmada ayrıca buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanlarının sistem performansına etkisi incelenmiştir. 9-12 EKİM 2008.75 3.00 3. Yapılan sayısal çalışmada.75 1.00 1. Yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesine bağlı değişimi Şekil 9a’da gösterilmiştir.25 2.00 2. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüklerinin ve kompresör yükünün değişimi ise Şekil 9b’de verilmiştir.75 2.50 3. İZMİR 4. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc.75 2.00 Yük (kW) 3.25 2.50 2.

I.: 30°C Şekil 10a . İZMİR 6.10a).Sistem sıcaklıklarının yoğuşturucunun UA değerine bağlı değişimi Yoğuşturucunun (UA) değerinin artması ile. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc.50 2.94 değerinde 2.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Kompresör Gücü 2.50 4. Soğutma etkinlik katsayısı ise. buharlaşma basıncının artması ile birlikte.00 5.00 2. kompresör gücü azalmaktadır. sistemin soğutma kapasitesi artarken.00 2. Çalışmada.50 Kapasite (kW) 5. soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısı sabit bir değere yaklaşmaktadır (Şekil -10b).7°C ‘a artmıştır. 12°C su giriş sıcaklığı için buharlaşma sıcaklığı -7.00 1.00 4. Yoğuşturucunun (UA) değerinin arttırılması durumunda ise yoğuşma sıcaklığı düşüş gösterirken. buharlaştırıcı yüzey alanının artması ile birlikte.21 değerine yükselmiştir.50 3. bunun sonucu olarak yoğuşturucuda havaya transfer edilen ısı miktarı ve yoğuşma sıcaklığı artmaktadır Grafiklerden görüldüğü gibi.50 3. Sistemin soğutma kapasitesi 2.50 4. Ancak ısı transferi kapasitesinin (UA) yüksek değerlerinde. buharlaşma sıcaklığı yaklaşık sabit kalmaktadır (Şekil . daha sonra yaklaşık sabit kalmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.00 3. soğutucu akışkanın kütlesel debisi ve buna bağlı olarak kompresör yükü ve soğutma kapasitesi artmaktadır.74 kW dan 4 kW’a ve soğutma etkinlik katsayısı 1.00 1.3°C dan 3.50 Soğutma Kapasitesi Yoğuşturucu Yükü 3. Aynı zamanda soğutma kapasitesi de artmakta. buharlaşma sıcaklığı artarak soğutulan suyun sıcaklığına yaklaşmaktadır.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Şekil 9b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi Buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi (UA) arttıkça. buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesinin (UA) 150 W/K değerinden 600 W/K değerine arttırılması ile.50 1.00 150 200 250 300 350 400 450 UA_buharlaştırıcı (W/K) 500 550 600 1. 80 70 60 Sıcaklık(°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc. 9-12 EKİM 2008. 162 . önce bir miktar artmakta.

Seçilen sistemde. buharlaştırıcı ısıl aktarım kapasitesinin (UA) 4 kat arttırılması ile. yoğuşturucuya gönderilen hava debisinin ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmesi bir soğutma sisteminin performansını doğrudan etkilemektedir. yoğuşturucu ve buharlaştırıcıya gönderilen akışkanların sıcaklıklarının değişmesi ile doğrudan değişmektedir. Elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: • • Dış ortam sıcaklığının artması ile buharlaşma basıncı artmakta. Çalışmada. sistemin soğutma kapasitesi %45 ve etkinlik katsayısı %14 artmıştr.50 Soğutma Etkenlik Katsayısı 5.50 5.I.50 4.00 5.50 1. dış hava sıcaklığının 25°C tan 40°C a yükselmesi. Bir sonraki çalışmada.00 4.50 3.00 2.00 3.00 Şekil 10b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının yoğuşturucu UA değerine bağlı değişimi SONUÇLAR Su soğutma guruplarının veya genel olarak soğutma sistemlerinin kapasite ve verimlilikleri. Aynı sıcaklık değişiminde kompresör gücü %20 kadar artmış ve soğutma etkinlik katsayısı %30 oranında azalmıştır. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmemesi.00 4. 9-12 EKİM 2008. İZMİR 5. Yapılan çalışmada. sistem kapasitesini ve soğutma etkinlik katsayısını doğrudan etkilemektedir. soğutma kapasitesi ve soğutma etkinlik katsayısı önemli ölçüde azalmaktadır.50 4.00 Kompresör Gücü 1.00 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Soğutma Etkenlik Katsayısı Yoğuşturucu Yükü 6.00 1.50 2.00 Kapasite (kW) Soğutma Kapasitesi 3.00 2. 163 . Sonuç olarak. soğutma kapasitesinin yaklaşık %10 azalmasına neden olmuştur.50 2.50 3. sistem tasarım kapasitesine bağlı olarak yüzey alanlarının ve yoğuşturucu hava debisinin optimizasyonu üzerinde durulması planlanmaktadır. bir su soğutma grubunun kapasite ve etkinliğinin yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığına bağlı değişimi sayısal model yardımı ile incelenmiştir.50 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

H. DEÜ Fen Bilimleri Ens.. A parameter estimation based model of water to water heat pumps for use in energy calculation programs. Ph.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.edu. G.11.). KAYNAKLAR ASHRAE Standard 116. Methods of Testing for Rating Seasonal Efficiency of Unitary Air Conditioners and Heat Pump. International Journal of Refrigeration. 9-12 EKİM 2008. Yazarlar desteğinden dolayı Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Fonuna teşekkür ederler. bağlantı tarihi 13. 243-254..okstate.. “Performance analysis and simulation of automobile air conditioning system”. 23. J... Yoo.. 1995 Jin H. Thesis.(İng.hvac.I. 2007 164 .FEN. Bir Soğutma Sistemi Performansının Buharlaşma ve Yoğuşma Sıcaklıklarına Bağlı Olarak Değişimi.D.KB. İZMİR TEŞEKKÜR Bu bildiri Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırma Fonu tarafından desteklenen 2005. Yüksek Lisans Tezi. 2000 Sunu S... Spitler J.055 numaralı “Buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarının değişiminin soğutma çevrimi performansına etkisi” isimli proje kapsamında hazırlanmıştır..H.2006 Lee. 2002 www.D.

HOŞÖZ Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması M. İZMİR OTURUM VII SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi Ali KILIÇARSLAN – M. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi Nagihan BİLİR – H.I. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi A. 9-12 EKİM 2008. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ 165 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Kılıçarslan.Kılıçarslanε. R12-R13. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır. alçak sıcaklık bölümünde ise uygun termodinamik özelliklerinden dolayı sadece R13 kullanılmıştır. aşırı soğutmanın. Kaskat soğutma sisteminin yüksek sıcaklık bölümünde.I. Izantropik verimin arttırılmasıyla kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. Hitit Üniversitesi. Teknik Eğitim Fakültesi. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezliği.15 aralığında değiştiği bulunmuş [9].Kanunu) açısından incelemektedir. İZMİR BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN ELEMANLARININ TERSİNMEZLİK ANALİZİ A. alçak ve yüksek kademe kompresörleri. politropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına(∆T) göre araştırılmıştır.Hoşöz ε φ Hitit Üniversitesi. yoğuşturucu. 41380 Kocaeli ÖZET Bu çalışmada. kızgınlığın kaskat soğutma sisteminin soğutma tesir katsayısına (STK) etkisi araştırılmış ve en iyi soğutucu akışkan çiftleri bulunmaya çalışılmıştır [4-8]. akışkanın katılaşması. Bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken. R12 (CFC). Anahtar Kelimeler:Soğutma sistemleri. 9-12 EKİM 2008. Umuttepe Kampusu. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisi gibi elemanlar tersinmezlik açısından analiz edilmiştir. Mühendislik Fakültesi. R22-R13.1-0. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına. Termodinamiğin ikinci kanunu açısından yapılan incelemelerde ise. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkının. GİRİŞ Tek ve çok kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri. alçak ve yüksek kademe genleşme vanaları. Literatürde yapılan çalışmaların büyük bir çoğunluğu buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerini enerji analizi (Termodinamiğin I. Makina Mühendisliği Bölümü. Makina Eğitimi Bölümü.2]. Yapılan çalışmalarda.δ. tersinmezlik 1.ξ . soğutucu akışkan. çok düşük işletme basınçlarının oluşması ve çok büyük özgül hacime sahip olan soğutucu akışkanı sıkıştırmak için çok büyük kapasiteli kompresörler gerektirdiğinden dolayı düşük sıcaklık uygulamalarında uygun değildir [1. Çevre yolu 19030 Corum Kocaeli Üniversitesi. φM. R22 (HCFC). yoğuşturucu sıcaklığına. soğutucu akışkan olarak R12’nin kullanıldığı buhar sıkıştırmalı ısı pompası ile R11’in kullanıldığı buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminden oluşan kaskat sistem deneysel olarak incelenerek ekserji veriminin 0. Mühendislik Fakültesi. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıklarının. Kaskat soğutma sistemleri ısı kaynağı ve kuyusu arasında yüksek sıcaklık aralıklarında (-70ºC / 100ºC) uygulama alanına sahiptir [3]. Makina Mühendisliği Bölümü 19030 Çorum ξ Tel: 0364-2274533-34. doğal gaz sıvılaştırılmasında kullanılan çok kademeli kaskat soğutma siteminin ekserji analizi yapılarak en küçük iş’i δ Başlıca yazar: A. R134a (HFC) ve R404a (Azeotropik) gibi farklı gruplara ait soğutucu akışkanlar kullanılırken.com 166 . Fax: 0364-2274535 E-mail: alikilicarslan@gmail. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi yukarıda bahsedilen sorunlara çözüm getirmektedir. ∆T’nin arttırılması durumunda ise genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. kaskat soğutma.

R22-R13. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerinin enerji analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalar yapılmasına rağmen. İKİ KADEMELİ KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN TERSİNMEZLİK ANALİZİ Alçak sıcaklık bölümü (sistem A) ve yüksek sıcaklık bölümünden (sistem B) oluşan buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sistemi Şekil 1’de gösterilmektedir. • Kompresörlerden. Fakat bu çalışmada.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. en uygun akışkan çiftini seçmek ve elemanların tersinmezliklerini en aza yapılması gerekenleri tartışmaktır. buharlaştırıcı. tersinmezlik analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalara rastlamak mümkün değildir. 167 . CFC. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezliğini inceleyen bir çalışmaya literatürde rastlanamamaktadır. Bu çalışmanın amacı. • Kaskat soğutma sisteminin elemanlarında soğutucu akışkanın akışı sürekli ve homojen akış şartlarına göre olmaktadır. Isı değiştiricisi sistem A ve sistem B’yi birbirine bağlayan ortak bir elemandır. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına göre kıyaslamak. Çok düşük buharlaştırıcı sıcaklıkları elde etmek için uygulamalarda kullanılan buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde.1. • Elemanlarda soğutucu akışkanın akışı esnasında kinetik ve potansiyel enerjilerdeki değişimler ihmal edilebilir derecededir. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklığı. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların (alçak ve yüksek kademe kompresörleri ve genleşme vanaları. HCFC. İZMİR veren bir ifade geliştirilmiş [10]. Literatürde yapılan çalışmalardan araştırıldığı üzere. Ayrıca. yoğuşturucu sıcaklığı ve kaskat yoğuşturucudaki sıcaklık farkına bağlı olarak en az tersinmezliği veren kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmış [11]. genleşme vanalarından. buharlaştırıcı sıcaklığı -85ºC’ye kadar azalabilir. soğutucu akışkan olarak sadece R134a’nın kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde entropi üretimini en aza indirme ilkesine dayalı olarak en uygun kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmıştır [12]. 9 8 CompB B Yoğuşturucu 7 2 CompA A 12 11 TEVB 10 Isı Değiştiricisi 3 Şekil . izantropik verim. İki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi 6 4 5 1 Buharlaştırıcı TEVA Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminin tersinmezlik analizi aşağıdaki kabuller dikkate alınarak yapılacaktır. ısı değiştiricisinden ve elemanları birbirine bağlayan boru hatlarından çevreye olan ısı geçişi ihmal edilmektedir. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerini R12R13.I. HFC ve Azeotropik gibi farklı soğutucu akışkan sınıflarına ait akışkan çiftleri kullanılarak kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezlik analizi detaylı bir şekilde yapılmıştır. 2. soğutucu akışkan çifti olarak CO2-C3H8’in kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde buharlaştırıcı sıcaklığı. R134a-R13 ve R404a-R13 gibi farklı soğutucu akışkan çiftleri için. 9-12 EKİM 2008.

sistem B ise kompresör B (CompB). Ayrıca özgül soğutma kapasitesindeki azalma da genleşme esnasında tersinmezliği arttıran bir etkendir. kompresör A (CompA). buharlaştırıcı. Kompresör çıkış sıcaklığını dolayısı ile tersinmezliği azaltmak için genellikle ticari veya endüstriyel tip kompresörler hava veya su ile soğutulurlar. & compA ve & compB A ve B sistemlerinin kompresörlerinin tersinmezliklerini. Kaskat soğutma sistemini oluşturan sistem A ve sistem B’ye ait sıcaklık-entropi (T-s) diyagramı şekil 2’de görülmektedir. Çevre ile ısı geçişi yapmayan (adyabatik) kompresör A ve kompresör B’nin tersinmezliği. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisinin bir kısmından oluşurken. Sistem A. sonlu sıcaklık farkında ısı geçişi. Genleşme vanasında soğutucu akışkanın genleşmesi esnasında meydana gelen tersinmezliğin temel nedeni. (2) (1) & & Burada. s1 ve s2 A kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. genleşme vanası B (TEVB). h=cons. • Kompresörlerin izantropik verimlerinin aynı olduğu varsayılmıştır. 9-12 EKİM 2008. & & I compA = T0 m A (s 2 − s1 ) & & I compB = T0 m B (s 2 − s1 ) denklemleri ile ifade edilir. genleşme vanası A ve B. akışkanın kompresörden çıkış sıcaklığının artmasıyla artar. kızgınlığın soğutma ortamı içinde bulunan emme hattında ve sistemde meydana gelen basınç kayıplarının ihmal edilebilir seviyede olduğu varsayılmıştır. yoğuşturucu ve ısı değiştiricinin tersinmezliği ayrı ayrı incelenecektir. Genleşme vanası A ve B’nin tersinmezliği aşağıdaki şekilde ifade edilir. ani sıkıştırma. genleşme vanası A (TEVA). 4 3 2 T P=cons. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinin diğer kısmını kapsamaktadır. & & I TEVA = T0 m A (s 5 − s 4 ) & & I TEVB = T0 m B (s11 − s10 ) Burada. Şekil 1’de gösterilen buhar sıkıştırmalı iki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi daha önce belirtildiği gibi sistem A ve sistem B’den oluşmaktadır. m A ve m B A ve B I I sistemlerinde dolaşan soğutucu akışkanların kütle debilerini. • T P=cons. 10 9 8 A 1 5 6 11 B 7 12 s Şekil 2. ani genişleme ve sürtünme gibi etkenlerden oluşur. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların diğer bir ifade ile kompresör A ve B. Bir kompresörün tersinmezliği izantropik verimin artmasıyla artar. Ayrıca kompresörün tersinmezliği kompresörün basınç oranı sabit tutularak. (4) (3) & I TEVA ve & TEVB A ve B sistemlerinin genleşme vanalarının tersinmezliklerini. akışkanın ani olarak genleşmesidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 168 . İZMİR Aşırı soğutmanın sıvı hattında. s4 ve s5 A genleşme I vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. h=cons.I. s7 ve s8 ise B kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri ve T0 ise ortamın mutlak sıcaklığını göstermektedir. s10 ve s11 ise B genleşme vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri göstermektedir. b) Sistem B’nin T-s diyagramı s Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminde tersinmezlik genellikle. a) Sistem A’nın T-s diagramı.

9-12 EKİM 2008.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. 3. Isı değiştiricisinde tersinmezlik. yoğuşturucu sıcaklığı. & = T m ⎡(s − s ) − (h1 − h 5 ) ⎤ & A⎢ 1 5 Ie 0 ⎥ Trs ⎦ ⎣ denklemi ile ifade edilir. (6) & yoğuşturucunun tersinmezliğini. Çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında R134a-R13 ve R404A-R13 akışkan çiftleri için yoğuşturucu ve genleşme vanası B yaklaşık olarak aynı tersinmezlik değerlerine sahip olmaktadır. en küçük tersinmezlik değerini -65˚C / -51˚C aralığında buharlaştırıcı. & HE ısı değiştiricisinin tersinmezliğini göstermektedir. & = T m ⎡(s − s ) − (h 10 − h 8 ) ⎤ & B ⎢ 10 8 Ic 0 ⎥ T0 ⎣ ⎦ Burada. bu durumda soğutucu akışkanın yoğuşturucuda geçişi sırasında meydana gelen tersinmezlik aşağıdaki şekilde yazılabilir. Aşırı soğutmanın yoğuşturucu içinde olduğu varsayılırsa. izantropik verim 0. -51˚C / -45˚C aralığında ise genleşme vanası A almaktadır. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için incelenmiştir. yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C’de. A ve B soğutma sistemlerini birleştiren. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde basınç kayıpları ihmal edildiğinden dolayı akışkan hareketinden dolayı meydana gelen sürtünmenin neden olduğu tersinmezlik ısı değiştiricisinde söz konusu değildir. yoğuşturucu ve yoğuşma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişidir. (7) Burada. Isı değiştiricisi. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi farklı soğutucu akışkan çiftleri için Şekil 3’de gösterilmektedir. Buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C ile -45˚C arasında değiştirilirken. yoğuşturucu ve genleşme vanası B göstermektedir. buharlaştırıcı. Bu durumda. h8 ve h10 yoğuşturucunun giriş ve çıkısındaki özgül Ic entalpileri göstermektedir. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezlik analizi yapılmış ve tersinmezlik analizinin dayandığı termodinamik modeli ölçü alan bir bilgisayar programı geliştirilerek. (5) & buharlaştırıcının tersinmezliğini. Sonuç olarak. izantropik verim ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı(∆T) gibi parametrelerin. kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri üzerine etkisi R12-R13. Burada. h1 ve h5 Ie buharlaştırıcının giriş ve çıkısındaki özgül entalpileri göstermektedir. ısı değiştiricisinde akan sıcak ve soğuk akışkanlar arasındaki ısı geçişi ve akışkanlarda meydana gelen faz değişimidir.I. buharlaştırıcıdaki tersinmezlik. & = T [m (s − s ) + m (s − s )] & A 4 2 & B 7 11 I HE 0 denklemi ile ifade edilir. Soğutma ortamı içindeki kızgınlık derecesi de buharlaştırıcıdaki tersinmezliği etkiler. kaskat sistemin buharlaştırıcı sıcaklığı. genleşme vanası A ve B.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ısı değiştiricisinde meydana gelen tersinmezlik. R22-R13. en küçük tersinmezlik azalmasını ise %14 ile aynı değerlere sahip olan kompresör B. Çalışmada kullanılan soğutucu akışkan çiftleri ve çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B alırken. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanlarının (kompresör A ve B. İZMİR Buharlaştırıcıdaki tersinmezlik esas olarak esas olarak buharlaştırıcı ve soğutma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişinden kaynaklanır. 169 . Trs buharlaştırıcının ısı çektiği ortamın sıcaklığını. Şekil 3’de görüldüğü gibi kaskat sisteminde kullanılan dört farklı soğutucu akışkan çifti için buharlaştırıcı sıcaklığı arttığı zaman kaskat sistemi oluşturan bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. Buharlaştırıcıda olduğu gibi yoğuşturucuda tersinmezliğin temel sebebi. I Ayrıntıları önceki bölümlerde anlatılan bu çalışmada. Artan buharlaştırıcı sıcaklıklarında bütün soğutucu akışkanlar için en büyük tersinmezlik azalmasını %73 ile genleşme vanası A. A soğutma sisteminden atılan ısının B soğutma sistemi tarafından alındığı ve çevreye karşı tamamen yalıtılmış olan bir elemandır.

28 Tc=40 C.6 -57.52 0.06 0.2 -52.8 -48.10 0. yoğuşturucu ve genleşme vanası B’de R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R134a-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri.4 -44 -66 -61. genleşme vanası A ve buharlaştırıcının tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik meydana gelmemektedir. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri en küçük tersinmezlik genleşme vanası B’de meydana gelirken buharlaştırıcının ve genleşme vanası A’nın tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır.31 0. genleşme vanası B ve kompresör B da meydana gelmektedir.21 0. Sistem B’nin elemanları dikkate alındığında. izantropik verim 0.18 0. ns=0. ΔT=5K.8 -48.21 0.8 0.42 I (kW) I (kW) 0. ΔT=5K.8 -48. ΔT=5K. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması sadece sistemin yüksek sıcaklık bölümünü (sistem B) etkilediğinden dolayı kompresör B.00 -61. İzantropik verimde %5’lik artmaya karşın kompresör B’de tersinmezlik %16 azalırken.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB -61. Yoğuşturucu sıcaklığı 30˚C ile 50˚C arasında değiştirilirken.4 -44 Te (C) Te (C) c) R134a-R13 c) R404a-R13 Şekil 3. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi Şekil 5’de gösterilmektedir. kompresörde R404aR13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri ve ısı değiştiricisindeki tersinmezlik değerleri ise hemen hemen bütün soğutucu akışkan çiftleri için aynı olmaktadır.32 0.2 -52.13 0.4 -44 Te (C) Te (C) a) R12-R13 Tc=40 C.24 0.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. Şekil 5’de görüldüğü gibi sistem B’de kompresör B’den sonra en büyük tersinmezlik azalması yoğuşturucuda.2 -52.26 b) R22-R13 Tc=40 C. kompresör A’da %50-%75 arasında tersinmezlikteki azalma ortalama olarak %19. Kompresörün izantropik veriminin artması ile meydana gelen değişiklik soğutucu akışkanın kompresörden çıkış şartlarını değiştirdiğinden dolayı.6 -57. Kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için izantropik verimin %50-%95 aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B. İzantropik verimin artması ile kompresörün soğutucu akışkanı sıkıştırması için gerekli enerji miktarı azalacak dolayısı ile Şekil 5’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kompresörde meydana gelen tersinmezlikler azalacaktır. 170 . sistem A’da ise kompresör A’dan sonra en büyük tersinmezlik azalması kompresör A ile bağlantılı olan ısı değiştiricisinde meydana gelmektedir.35 0. İzantropik verim %50-%95 arasında değiştirilirken yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C. Şekil 4’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için en büyük tersinmezlik artışı sırası ile yoğuşturucu. İZMİR Tc=40 C.8 -48. Yoğuşturucu sıcaklığı arttırıldığı zaman. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de.12 0.19 0. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’de gösterilmektedir.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. en küçük tersinmezlik değerini ise buharlaştırıcı almaktadır.8 0. ns =0. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. ns=0. ns=0. yoğuşturucunun ısı attığı ortam ile arasındaki sıcaklık farkı artacak ve sonuç olarak sonlu sıcaklık farkında meydana gelen ısı geçişi artacağından dolayı yoğuşturucunun ve yoğuşturucunun bağlantılı olduğu elemanların (kompresör B ve genleşme vanası B) tersinmezliği artacaktır. kompresör A.6 -57.14 0.4 -44 -66 -61.07 0.6 -57.2 -52.I. genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliğinde değişiklik olmaktadır.8 0. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.06 0. fakat sistemin alçak sıcaklık bölümünü (sistem A) oluşturan elemanlarda. %75-%95 arasında ise ortalama olarak %35 olmaktadır.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. ΔT=5K.

00 28 32.30 1.00 45 56 67 78 I (kW) 100 0.85 0.04 Te =-65 C.2 52 I (kW) 0. Tc=40 C.42 0.32 0. Tc=40 C. Tc=40 C.75 0.00 78 ns 45 56 67 78 89 100 ns a) R12-R13 0.6 Tc(C) 42.8 Tc (C) 28 32.45 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB b) R22-R13 Te=-65 C. np=0.30 0.50 0.45 0. np=0.16 0. ns=0. Tc=40 C.4 47.64 I (kW) 0.10 0.2 52 0.17 0.20 0.8 37.00 32.00 45 56 67 I (kW) 89 100 0.52 0.09 0.26 0.25 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6 42. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.18 0.00 28 32. ΔT=5K.15 0. ΔT=5K.32 0.2 52 c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 4. 9-12 EKİM 2008.4 47.I. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Te=-65 C. ΔT=5K IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.80 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.80 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE 1.8 37.16 0.6 42.4 47.48 0. ΔT=5K.68 b) R22-R13 Te=-65 C.08 0.2 52 a) R12-R13 Te =-65 C.36 Te =-65 C.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.8 37.64 0.27 0.40 0. ΔT=5K. ns =0.34 Te=-65 C.78 0. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi 171 .4 47.60 Te =-65 C.17 0.34 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 37.00 89 45 56 67 78 89 100 ns ns c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5. İZMİR 0.48 0.00 28 0.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.51 0.30 0.6 Tc (C) Tc (C) 42.

izantropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına (∆T) bağlı incelenmiştir. en küçük tersinmezlik değerleri ise buharlaştırıcıda olmaktadır.2 13.21 0.06 0.2 13. 9-12 EKİM 2008. R22-R13.28 Tc=40 C.14 0.18 0.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 3. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye göre değişimi 4. R22-R13 durumunda ise en küçük tersinmezlikler oluşmaktadır. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına. ∆T’nin değiştirilmesi. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken. Şekil 6’da görüldüğü gibi çalışılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için ∆T arttırıldığı zaman büyük oranda tersinmezlik artışı sırasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucuda meydana gelirken kompresör B’nin tersinmezliğindeki azalma ise dikkate alınmayacak kadar küçüktür.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. ns =0.8 10.6 17 0 3. Te =-65C. yoğuşturucu.30 0.8 10.12 0.07 0.10 0. ns =0. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılması durumunda. Te =-65C. ns =0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0.06 0. ns =0. yüksek kademe soğutma sisteminin sıcaklığı arttırılmak suretiyle yapıldığından dolayı alçak kademe soğutma sisteminde (sistem A) bulunan elemanların tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamakta fakat yüksek kademe soğutma sisteminin (sistem B) elemanlarının tersinmezliklerinde değişiklik gözlenmektedir. Te =-65C.I.32 0.30 0.2 13. Te =-65C.8 10.6 17 ΔT (K) ΔT (K) a) R12-R13 0.00 3.4 6.8 I (kW) I (kW) 0.40 Tc=40 C. yoğuşturucu sıcaklığına.20 0.26 Tc=40 C. alçak kademe soğutma sisteminin sıcaklığı sabit tutulup.35 0.6 17 0 3.24 b) R22-R13 Tc=40 C.8 0. kompresör B.00 0 0. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır. İZMİR Şekil 6 buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye (kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı) göre değişimini göstermektedir. R134a-R13 ve R404a-R13 durumunda sıcak akışkanın tersinmezliğindeki azalmanın soğuk akışkanın tersinmezliğindeki artma miktarından daha az olmasıdır. Her iki durumda da en büyük tersinmezlik değerleri yüksek kademe sisteminde bulunan kompresörde (kompresör B).4 6. 0. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken.8 10.4 6. R404aR13 durumunda sırasıyla kompresör B.6 17 ΔT (K) ΔT (K) c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5.SONUÇLAR Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri R12-R13.50 0.00 0 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.4 6. Bunun nedeni ise R22-R13. R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için ısı değiştiricisinde tersinmezlik artmaktadır.13 0.2 13.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. genleşme vanası B ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlikler oluşurken. 172 .19 0.

2003. buharlaştırıcı) tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır. kompresör ve genleşme vanası B’de en küçük tersinmezlik değerleri ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir.2 Haziran. İZMİR yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla ve kompresörde ise en küçük tersinmezlik değerleri ise R12-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. İzantropik verimin arttırılmasıyla çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. 16. Türk Isı Bilim ve Tekniği Derneği. ∆T’nin arttırılmasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. England. [3] Kılıçarslan A. 5(4). kompresör B. Heat Recovery Systems. 1126-1135.I. 9-12 EKİM 2008. Sıcak ve soğuk akışkan arasındaki tersinmezlik artmasına ve azalmasına bağlı olarak ısı değiştiricisinde R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için tersinmezlik artarken sistemin diğer elemanların (kompresör A ve B. 2007. Refrigeration Systems and Applications. 173 ... 305–319. Numerical optimization of multi-stage cascaded refrigeration-heat pump system. Kompresör B ve genleşme vanası B’de ise en küçük tersinmezlik değerleri R22-R23 akışkan çiftinin kullanılması durumunda meydana gelmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU..Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi Bildiriler Kitabı. [2] Gupta K. SEMBOLLER h ηs & m & I soğutucu akışkanın özgül entalpisi (kJ kg–1) kütle debisi (kg s–1) kompresörün izantropik verimi tersinmezlik (kW) özgül entropi (kJ kg–1K–1) sıcaklık (ºC) kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı (K) A soğutma sistemi B soğutma sistemi yoğuşturucu kompresör buharlaştırıcı Isı değiştiricisi çevre soğutma ortamı genleşme vanası Şekil 1’de gösterilen kaskat soğutma sisteminde elemanların giriş veya çıkış şartlarını gösteren noktalar s T ΔT İndisler A B c comp e HE 0 rs TEV 1…12 KAYNAKLAR [1] Dincer I. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken. genleşme vanası A. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelirken. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. Kaskat soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkan çiftlerinin kıyaslanması. Kayseri. yoğuşturucu. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması durumunda. 1985. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla. Wiley. Hoşöz M. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılmasında olduğu gibi izantropik verimin arttırılmasında da kompresör B. 30 Mayıs.

Ameli SM. [5] Agrawal DD. 24. Comparative optimum performance study of multi-stage cascade refrigerating systems. International Journal of Energy Research. V. Krishna Murthy MV. [12] Ratts EB. 2257–65. Performance of the cascade system using alternative refrigerants. 2002.. [8] Kilicarslan A. 174 . 29. An experimental investigation of a different type vapor compression cascade refrigeration system.. İZMİR [4] Gupta K. Brown JS. 2006. Prediction of optimum interstage temperatures for cascade systems. Heat Recovery Systems. Thermodynamic analysis of optimal condensing temperature of cascadecondenser in CO2/NH3 cascade refrigeration systems. [11] Lee TS. [6] Agnew B. Journal of the institution of Engineers (India)-Mechanical Engineering Division. 124–30. 148–51. [9] Srinivasa Murthy SS. Experiments on a cascaded R11-R12 vapor compression system for cogeneration of heat and cold. Park J. [7] Cho K. 1985. 26(8). 5(6). 24. June 10-12. 2001. 69(5l). 2000.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Liu CH. A generalized analysis for cascading single fluid vapor compression cycles using an entropy generation minimization method.1. Chen TW. International Journal of Refrigeration. International Journal of Refrigeration... 763–74.35th National Heat Transfer Conference Anaheim. 519–26. Parasad M. 14(4). 353–65. [10] Kanoglu M. 23. 2004. 1983.I. Exergy analysis of multistage cascade refrigeration cycle used for natural gas liquefaction. California. 2611–2626. Mechanical Engineering Bulletin Heat Recovery Systems. 2004. Applied Thermal Engineering. Applied Thermal Engineering. 1989. 1100–08. 595–600. Proceedings of the ASME NHTC’01 . 9-12 EKİM 2008. A finite time analysis of a cascade refrigeration system using alternative refrigerants. Cho H.

basınç kaybının mümkün olduğunca doğru bulunması açısından önemlidir çünkü toplam basınç kaybı ağırlıklı olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kayıplarını içermektedir. enerji ihtiyaçlarının her geçen yıl arttığı. Ayrık akış modeli ise fazların farklı hız ve hidrodinamik özelliklerini dikkate almaktadır. Grönnerund) incelenmiştir. Özellikle ülkemizin lokomotif sektörlerinden biri olan Isıtma. buharlaştırıcıların daha kompakt bir yapıya sahip olmasını gerektirmektedir. Müller-Steinhagen-Hack. Bu parametrelerden ötürü iki fazlı akışta tek fazlı akışta olduğu gibi basınç kaybı hesaplarında tek bir korelasyon grubu kullanılamamaktadır. Basınç kaybı 1. Tek fazlı akışa göre iki fazlı akış.I. Homojen modelde sıvı ve buhar fazlar aynı hıza sahip homojen bir karışım olarak kabul edilir. daha az miktarda malzeme kullanımını sağlamaktadır. İZMİR YATAY KONUMDAKİ BUHARLAŞTIRICILARDA BASINÇ KAYIPLARINI HESAPLAMAK İÇİN KULLANILAN METODLARIN GEÇERLİLİĞİNİN FARKLI SOĞUTUCU AKIŞKANLARA VE ÇALIŞMA ŞARTLARINA GÖRE KIYASLANMASI Gökhan ARSLAN. 175 . farklı soğutucu akışkanlar ve çalışma şartları altında buharlaştırıcıda meydana gelen basınç kaybını hesaplamak için yaygın olarak kullanılan metodlar (Homojen. yani faz hızlarına bağlıdır. Bu çalışma kapsamında literatürde yer alan deneyler bir araya getirilerek. GİRİŞ Gelişen sanayinin beraberinde getirdiği en önemli sorunlardan biri olan enerji kaynaklarının doğru ve optimum kullanımı. Bu suretle herbir fazın kütlesel ve hacimsel oranı tespit edilerek hızları bulunabilmektedir. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için yaygın olarak kullanılan iki temel iki fazlı akış modeli vardır. gerek tüm sistemin performansının arttırılmasında ve gerekse sistemde kullanılan enerjinin tasarrufunda ve daha az enerji gereksinimine ihtiyaç duyulmasını sağlaması açısından çok önemli bir yer tutmaktadır. buharlaştırıcının herhangi bir noktasında buhar kalitesinin ve boşluk oranının doğru bulunmasıdır. Fazların ortalama hidrodinamik özellikleri kullanılarak basınç kaybı tek fazlı akışa göre hesaplanır. kütle geçişi sonucu oluşan momentum değişimleri de basınç kaybını etkileyen parametrelerdir. Araştırmacılar bu konu üzerinde deneysel çalışmalardan yola çıkarak çeşitli korelasyonlar oluşturmakta veya var olanların geçerliliğini araştırmaktadırlar. Nurdil ESKİN İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü arslango@itu. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. Bunlar homojen ve ayrık akış modelleridir. Ayrıca tek fazlı akış açısından önemli olan atalet. Basınç kaybının doğru hesaplanması. gerek hidrodinamik gerekse ısı geçişi açısından daha karmaşık yapıya sahiptir. Hızların doğu tespit edilmesi. cihaz ve sistemlerin tasarımı ve üretiminde de ön plana çıkmaktadır. Bu modellerin kullanılması mühendislik uygulaması açısından kolay olduğu için tercih edilmektedir. Buharlaştırıcı. eskinn@itu. Bilhassa yer kısıtı olan iklimlendirme cihazları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. En önemli husus. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir.edu. Fazların birbirlerine göre bağıl konsantrasyonu ve boru içinde dağılımları (akış rejimleri).tr. Lockhart-Martinelli. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. Soğutma ve İklimlendirme sektörü ile Otomotiv sektöründe kullanılan çeşitli tipteki buharlaştırıcıların tasarımı ve optimizasyonu. buharlaştırıcı boyutlarını küçülteceği gibi yatırım maliyetlerini azaltmakta. buna karşılık enerji kaynaklarının sınırlı olduğu ülkemiz için daha çok önem kazanmaktadır. Bu basınç kaybı da Reynolds sayısına. viskoz ve basınç kuvvetlerinin yanında iki fazlı akışta fazlar arasında oluşan arayüzeydeki gerilmeler. fazlar arası yoğunluk farkının çok büyük olması basınç kaybını doğrudan etkileyen parametrelerdir. Enerjinin optimum kullanımı sadece enerji dönüşüm sistemleri için değil. Düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. Anahtar Kelimeler: İki fazlı Akış.edu.tr ÖZET Soğutucu akışkanların faz değiştirdiği ısıtma-soğutma sistemlerinde tasarım ve optimizasyon için basınç kaybının doğru hesaplanması çok önemlidir.

I. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buharlaştırıcı yatay konumda olduğu için toplam basınç kaybında yer çekiminin etkisi ihmal edilmiştir. Sürtünme faktörünün (f) doğru tespit edilmesi bu nedenle önemlidir. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tespit etmek için kullanılan modellerin ilki homojen akış modelidir. 2. Toplam basınç kaybında sürtünmelerin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. Bu modele göre sürtünme faktörü . 1 ρm α= = x ρv + x 1− x ρL (2) 1− x ρv + x (3) ρL μm = μv ρv (4) 1 x 1− x + μL Yatay konumdaki buharlaştırıcıda yer çekimi etkisi ihmal edildiğinde toplam basınç kaybı. ivmelenme ve sürtünmelerden kaynaklanmaktadır. Yaygın kullanımı açısından bu çalışmada ortalama viskozite için McAdams [1] modeli kullanılmıştır. Bu kabul kapsamında yer alan literatür deneysel çalışmaları tespit edilmiş ve elde edilen model sonuçları ile kıyaslanmıştır. Buhar kalitesinin buharlaştırıcı boyunca doğrusal değiştiği göz önüne alınarak toplam basınç kaybı hesapları yapılmıştır. Her iki fazın ortalama termodinamik ve hidrodinamik özelliklerinin kullanıldığı bu modelde ortalama yoğunluk ve boşluk oranı buhar kalitesinin bir fonksiyonu olarak tanımlanır. BASINÇ KAYBI HESABI VE KULLANILAN METODLAR Buharlaştırıcı için genel enerji dengesini kinetik ve potansiyel enerjiler ihmal edilerek yazıldığında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi x= G A ( hv − hL ) π dqz (1) ifadelerinden tespit edilmiştir. Toplam basınç kaybı yer çekimi etkisi. ivmelenme ve sürtünmeden kaynaklanan kayıplar olarak 1− x ⎞ 1 ⎞ dx ⎧ dP ⎫ 2 d ⎛ x 2 ⎛ 1 ⎨ ⎬ =G ⎜ + ⎟=G ⎜ − ⎟ ρL ⎠ dz ⎝ ρv ⎩ dz ⎭ivme ⎝ ρ v ρ L ⎠ dz ⎛ 1 um 2 2 f G 2 ⎛ 1 1 ⎞⎞ ⎧ dP ⎫ = 2 f ρm = + x⎜ − ⎟⎟ ⎜ ⎟ ⎨ ⎬ ⎜ d d ⎝ ρL ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ ρv ρ L ⎠ ⎠ (5) (6) şeklinde tariflenir. Daha önce de belirtildiği gibi basınç kaybının bulunması için buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi bilinmesi gerekir. ⎡⎛ 8 ⎞12 ⎤ 1 ⎥ f = 2 ⎢⎜ ⎟ + 3/ 2 ⎢⎝ Re m ⎠ ⎥ ( am + bm ) ⎦ ⎣ (8) 176 . Bu modelde sürtünme faktörü ortalama Reynolds sayısına göre tariflenir. Ortalama viskozite için tanımlanmış birçok ortalama değer mevcuttur. Re m = Gd μm 1/12 (7) Sürtünme faktörü için yüzey pürüzlülüğünü dikkate alan. Buharlaştırıcı boyunca sabit ısı akısı ile doymuş sıvı soğutucu akışkanın ısıtıldığı kabul edilmiştir. İZMİR Bu çalışmada buharlaştırıcı boyunca meydana gelen basınç kaybı farklı metodlar ele alınarak incelenmiştir. hem laminar hem de türbülanslı bölge için geçerli olan Churchill [2] modeli kullanılmıştır.

Buharlaştırıcı için süreklilik denklemi yazıldığında fazların hızları. Burada görüldüğü gibi hızlar buhar kalitesi ve boşluk oranının fonksiyonu olarak tanımlanmıştır. Sabit kesit alanı kabul edildiğinde bu değer buharlaştırıcı boyunca değişmemektedir.36 0. Müller-Steinhagen-Hack. Grönnerund metodları irdelenmiştir.9 ⎢ ⎜ ⎛ 7 ⎞ + ⎛ 0. İZMİR ⎡ ⎛ ⎢ ⎜ ⎢ 1 ⎜ am = ⎢ 2.28 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎥ ⎝ x ⎠ ⎝ ρ L ⎠ ⎝ μv ⎠ ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ −1 (13) Ayrık akış modelinde basınç kaybı iki faz çarpanı tariflenerek bulunmaktadır. Lockhart ve Martinelli [3] hava-su karışımı için yapmış oldukları çalışma sonucu basınç kaybını bulmak için Lockhart-Martinelli parametresini tariflemişlerdir. Aynı şekilde (dp/dz)v iki fazlı akışın buhar tarafı için tariflenir. uv = Gx ρ v (1 − α ) (11) uL = G (1 − x ) ρL α (12) şeklinde tespit edilir. Daha önce buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi tespit edilmişti. Bu modelde her iki fazın termodinamik denge halinde olduğu kabul edilmiştir. φL 0 = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎠L0 ⎥ ⎣ ⎝ ⎦ 1/ 2 (14) Burada (dp/dz)L buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın sıvı tarafı için tariflenmiştir ve buhar kalitesi değiştikçe bu değer sıvı kütlesel akısı [G(1-x)] değiştiği için değişmektedir.457 ln ⎜ 0. Bu çalışma kapsamında Lockhart ve Martinelli [3] tarafından tariflenen bağıntı kullanılmıştır. 9-12 EKİM 2008.64 ⎡ ⎛ 1 − x ⎞ ⎛ ρv ⎞ ⎛ μ L ⎞ ⎤ α = ⎢1 + 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu model kapsamında Lockhart-Martinelli. ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ φL = ⎢ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠L ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ . Farklı olarak (dp/dz)Lo buharlaştırıcı içinde toplam kütlesel akı değerinde [G] sıvı aktığı kabul edilerek tariflenir. Bu çarpan. Boşluk oranını tespit etmek için ise literatürde birçok korelasyon mevcuttur. sıvı ve buharın akış rejimine göre değişmektedir.07 0. ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠ L X2 = ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠v (15) Daha sonra Chisholm [4]. φv = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠v ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ . İki faz çarpanı buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın kütlesel akısına göre değişik biçimlerde tariflenir. 0. bu çalışmaya ek olarak Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak iki faz çarpanı tariflemiştir.I.27ε ⎜ ⎜ ⎜ Re ⎟ ⎢ ⎝ d ⎝⎝ m ⎠ ⎣ ⎛ 37530 ⎞ bm = ⎜ ⎟ ⎝ Re m ⎠ 16 ⎞⎤ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎞ ⎟⎥ ⎟ ⎟⎥ ⎠ ⎠⎦ 16 (9) (10) Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için kullanılan bir diğer model ise ayrık akış modelidir. Buharlaştırıcının herhangi bir noktasında sıvı ve buhar faza ait hızların kapladıkları alan boyunca düzgün dağılımlı ve birbirinden farklı oldukları kabul edilmiştir. 177 .

2 f G2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φgd 2 ⎜ = φgd 2 L 0 ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ dz ⎠ L 0 olarak tespit edilir.0055 ⎜ ln ⎟ ⎝ FrL ⎠ 2 (20) G2 gD ρ L 2 (21) olarak alınmaktadır. Bu model buharlaştırıcı içinde akışın tamamen sıvı ve buhar olması durumuna göre ampirik bir interpolasyondur. elde edilen gradyenlerin buharlaştırıcı boyunca integre edilmesi sonucu elde edilmiştir. (22) Bir diğer metod ise Müller-Steinhagen-Heck [6] tarafından tariflenmiştir.25 ⎩ dz ⎭ Fr ⎢ ⎛ μ L ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ μv ⎟ ⎥ ⎣⎝ ⎠ ⎦ ⎧ dP ⎫ 1. İZMİR 1 ⎞ ⎛ C φL = ⎜ 1 + + 2 ⎟ ⎝ X X ⎠ 1/ 2 (16) Burada ‘C’ nin değeri sıvı veya buharın laminar veya türbülanslı olmasına göre değişmektedir. Eğer FrL ≤ 1 ise.0 alınmaktadır. Sonuç olarak sürtünmelerden dolayı basınç kaybı. Sonuç olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kaybı. ⎡ (1 − x )2 x2 ⎤ ⎧ dP ⎫ 2 d + ⎢ ⎥ ⎨ ⎬ =G dz ⎢ ρ L (1 − α ) ρ v α ⎥ ⎩ dz ⎭ivme ⎣ ⎦ ΔPivme ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ = ⎢G 2 ⎜ + + ⎟ ⎥ − ⎢G 2 ⎜ ⎟⎥ ⎜ ρL ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎜ ρ L ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎝ ⎠⎦ z ⎣ ⎝ ⎠ ⎦ z =0 ⎣ (24) (25) Toplam basınç kaybı. f Fr = FrL FrL = 0. Homojen Model: 178 .I. 1/ 3 ⎧ dP ⎫ = ( A + 2 ( B − A ) x ) (1 − x ) + Bx 3 ⎨ ⎬ ⎩ dz ⎭sürtünme (23) şeklinde tanımlanmıştır. Grönnerund. (17) Grönnerund [5] yukarıda bahsedilen metoda benzer bir şekilde soğutucu akışkanlar için bir metod geliştirmiştir. Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak şu şekilde hesaplanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sürtünmelerden dolayı oluşan basınç gradyeni. 9-12 EKİM 2008. Farklı olarak iki faz çarpanı Froude sayısına göre tanımlanmıştır.3 ⎛ 1 ⎞ + 0.8 10 0. FrL ≥ 1 ise sürtünme faktörü fFr = 1. Müller-Steinhagen-Hack için ivmelenmeden dolayı meydana gelen basınç kayıpları aynı şekilde hesaplanmaktadır. Burada A ve B akışın tamamen sıvı olması ve tamamen buhar olması durumuna göre tariflenen basınç gradyenleridir. Yukarıda bahsedilen üç metod. Buna göre.5 ⎨ ⎬ = f Fr ⎡ x + 4( x − x f Fr ) ⎤ ⎣ ⎦ ⎩ dz ⎭ Fr (18) (19) Bu metod da eğer sıvı tarafı Froude sayısı. 2 f G 2 (1 − x) 2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φL 2 ⎜ = φL 2 L ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭ fr ⎝ dz ⎠ L ⎡ ρ ⎤ L ⎢ ⎥ ⎧ dP ⎫ ⎢ ρv ⎥ 2 − 1⎥ φgd = 1 + ⎨ ⎬ ⎢ 0. Lockhart-Martinelli.

5 C. İncelenen çalışmaların ortak yönü buharlaştırıcı cidarında sabit ısı akısı uygulanmasıdır. 9-12 EKİM 2008.2-90. buharlaştırıcının belli noktalarında basınç ve sıcaklık ölçümleri alınmaktadır.21 2.6-10. Doymuş sıvı olarak buharlaştırıcıya gönderilen soğutucu akışkan.6-28. Aprea ve diğerleri [7] Wattelet ve diğerleri. Şekil 1 de deneysel veriler ile model sonuçları karşılaştırılmıştır.I. İZMİR ⎡ z 2 f G2 ⎛ 1 ⎛ 1 1 ΔP = ⎢ ∫ + x⎜ − ⎜ ⎜ ⎢ 0 d ⎝ ρL ⎝ ρv ρ L ⎣ Lockhart-Martinelli Modeli: ⎤ ⎞⎞ ⎤ ⎡z 2 ⎛ 1 1 ⎞ πdq dz ⎥ ⎟ ⎟ ⎟dz ⎥ + ⎢ ∫ G ⎜ − ⎟ ⎠⎠ ⎥ ⎣0 ⎝ ρv ρ L ⎠ A ( hv − hL ) ⎦ ⎦ (26) ⎡ L 2 2 f L G 2 (1 − x) 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φL dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Grönnerund Modeli: (27) ⎡ L 2 2 f L0 G 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φgd dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Müller-Steinhagen-Hack Modeli: (28) ⎡L ΔP = ⎢ ∫ ⎣0 (( A + 2 ( B − A) x ) (1 − x ) 1/ 3 ⎤ + B x3 dz ⎥ + ΔPivme ⎦ ) (29) 3.3 ~ 1. Aprea ve diğerleri [7].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [8] Tran[9] R407CR417A R12 R134a Isı Akısı (kW/ m2) 7.8 Doyma Basıncı (bar) 3.5 5. 179 . SİMULASYON SONUÇLARININ DENEY VERİLERİ İLE KARŞILAŞTIRILMASI Buharlaştırıcılar üzerine yapılan güncel çalışmalar taranmış ve deney verileri toplanmıştır.1-20. Modellerin geçerliliğinin kapsamlı bir şekilde irdelenmesi için literatür araştırması farklı soğutucu akışkanları ve çalışma şartlarını içerecek şekilde yapılmıştır.46 Buharlaşt ırıcı Boyu (m) 6 2. farklı noktalara yerleştirilen basınç ölçerler ile yerel basınç düşümleri kaydedilmiştir.4-8. R407C ve R417A soğutucu akışkanları için buharlaştırıcıda basınç kaybını araştırmış.4 2.914 Kütlesel Akı (kg/m2s) 195-706 405-540 33-832 Doyma Sıcaklığı ( ) ~ 16-18 ~ Soğutucu Akışkan C. Deneyler ile ilgili detaylar Tablo 1 de verilmiştir.44 0. Tablo 1: Literatürde yer alan deneysel çalışmalar Buharla ştırıcı iç çapı (mm) 6 10. Joule etkisi ile ısıtılmakta.

Aprea ve diğerlerinin [7] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Wattelet ve diğerleri [8] R12 soğutucu akışkanı için yaptıkları deneylerde. debiyi sabit tutup farklı ısı akısı değerlerinde deneyler yapmışlardır. İZMİR Şekil 1: C.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. Sonuçlar Şekil 2 de verilmiştir. 9-12 EKİM 2008. Yaptıkları deneyler kapsamında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimini küçük tutarak basınç kaybını ölçmüşlerdir. 180 .

60 9.10 4.57 34. kütlesel akı değerine ve soğutucu akışkan türüne göre belli şartlar altında geçerli olduğu tespit edilmiş.8 355.356 0.945 3.03 9.9 21. İZMİR Şekil 2 : Wattelet ve diğerlerinin [8] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Tran[9]. Tablo 2: Tran’ın [9] elde etmiş olduğu deney verileri ile metod sonuçlarının karşılaştırılması LockhartMartinelli (Bu Çalışma) Hata (%) 11.76 0.71 0.5 4. C.50 35.25 19.94 11.06 7. SONUÇ Yapılan çalışma ile R407C.08 5.36 41.86 40.63 22. Wattelet ve diğerlerinin [8] yapmış olduğu deneysel çalışmada buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi düşük kaldığı için Homojen ve Grönnerund modelinin yakın sonuçlar verdiği.03 7.623 0.542 0. Müller-Steinhagen-Hack. literatürde yer alan deney sonuçları ile karşılaştırılarak araştırılmıştır.44 5.53 0.1 502.14 53.486 6.368 6.63 1.73 0.29 31. Lockhart-Martinelli.842 0.266 16.465 10.70 8.78 Homojen Model (Bu Çalışma) Grönnerund (Bu Çalışma) dpa (kPa) 10.61 16.7 111.28 55.46 35.86 23.16 8.53 4.45 24.57 44.11 1.22 4.468 13.14 4.55 0.63 54.92 201. Grönnerund) geçerliliği.623 44.19 Deney Sonuçları p(bar) G(kg/m2s) q(kw/m2) Xexit dp(kPa) 8.142 35.066 1.47 6.88 0.89 5.232 27. diğer metodların ise yetersiz kaldığı görülmüştür.38 37.796 0. R134a soğutucu akışkanları için farklı doyma basıncı ve kütlesel akı değerlerinde. R12.22 MüllerSteinhagenHack (Bu Çalışma) dpa Hata (kPa) (%) 13. R417a.45 95.2 150.561 36.6 25.08 1.248 1.42 dph dpa Hata(%) (kPa) (kPa) 10.33 0.5 469.7 22. buharlaştırıcıda basınç kaybı incelenmiştir.70 0.39 34.83 43.533 15.04 14.46 0.18 14.96 43. Sonuç olarak uygulanan metodların doyma basıncına.62 0.16 49.46 23.09 6.61 16.56 348.21 7.51 20.417 3.79 19.50 53.99 5.66 2.08 8.18 0.61 54.49 9.27 33.74 0.40 23.83 28.55 60.7 42.122 18. Buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişiminin düşük (fazla buharlaşmanın olmadığı hal) olmasının bağlı olarak akış rejiminde belirgin değişim olmadığı durumlarda.295 0.00 4.352 1.84 261.95 118.27 39.56 6.764 42.65 34. bu metodlar için yapılan kabuller geçerli olmuştur.816 27.88 67.992 12.53 28.03 18.656 0.548 36.123 23.01 21.186 1.55 0. diğer metodlara göre yüksek buhar kalite değişimlerinde daha tutarlı sonuçlar vermektedir.18 24. 9-12 EKİM 2008. Mühendislik uygulaması açısından uygun olan 4 farklı metodun (Homojen.81 17.02 18.324 17.99 35.5 0.I.9 39. Buhar kalitesi değişimi arttığı zaman ise.89 48.74 0.616 66.3 39.17 17.44 6.99 28.73 34.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.733 4.544 1.28 457.468 10.4 0.24 4.64 0.56 34.48 0.407 2.96 4.79 37.54 28.45 5.81 23.29 2.474 24. R134a soğutucu akışkanı için farklı doyma basıncı ve farklı kütlesel akı değerlerinde deneyler yaparak basınç kaybını ölçmüştür.619 Hata (%) 33.35 17.002 0.03 8.08 6.79 8.39 351.08 5.54 9. Elde edilen sonuçlar hata payları ile birlikte Tablo 2 de verilmiştir.57 38.89 26.65 1.32 43.74 0.409 26.264 36.12 6. Lockhart-Martinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodları ise.38 44.79 56.236 44.043 1.09 36.08 0.46 3.25 3.58 0.613 0.88 12. metodların geçerli olduğu çalışma aralıkları ve sapma oranları belirlenmiştir.956 0.41 58.506 31. Aprea ve diğerlerinin [7] yapmış olduğu deneysel çalışmada 181 .42 0.12 8.68 0.382 0. bu modellerin deney verilerinden büyük oranda (%40 ve üzeri) saptığı tespit edilmiştir.46 472.6 93.10 6.

basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. Müller-Steinhagen-Hack metodu. Doyma basıncı ve kütlesel akı değeri düştükçe hata payı büyük oranda (%30-40) artmaktadır. aynı şartlar altında R417A için ise bu metodun hata payı artmaktadır. Yüksek doyma basıncı (8 bar) ve kütlesel akı (470 kg/m2s) değerlerinde Müller-Steinhagen-Hack metodu ortalama %10 hata ile iyi sonuç vermiştir. 9-12 EKİM 2008. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. Bu metodla 4-8 bar aralığında yüksek kütlesel akı değerinde (470 kg/m2s) basınç kaybını ortalama %10 hata payı ile hesaplanmaktadır. Tran [9] tarafından yapılan deneysel çalışma. Kütlesel akı değeri düştükçe hata payı artmaktadır. Sonuç olarak bütün deneysel çalışmalar gözönüne alındığında. R134a gibi yaygın kullanılan soğutucu akışkan verileri içerdiği için önemlidir. İndis A : Buharlatırıcı dış yüzey alanı (m2) d : Buharlaştırıcı iç çapı (m) f : Sürtünme faktörü Fr : Froude sayısı g : Yerçekimi ivmesi (m/s2) G : Kütlesel akı (kg/m2s) h :Entalpi (kj/kg) ΔP : Basınç farkı (Pa) q” : Isı Akısı (W/m2) Re : Reynolds sayısı u :Faz hızı (m/s) x : Buhar kalitesi X : Martinelli parametresi z : Buharlaştırıcı boyunca konum (m) Alt İndis l : Sıvı lo : Her iki fazın toplam debisinde sadece sıvının akması hali m : Karışım v : Buhar Yunan Harfleri ρ : Yoğunluk (kg/m3) α : Boşluk oranı μ : Viskosite (Pa s) ε : Yüzey pürüzlülüğü (mm) ϕ : İki faz çarpanı 182 . düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda.I. Kütlesel akının 350 kg/m2s değerinden düşük olduğu tüm çalışmalarda bu metodun deney verilerinden büyük oranda saptığı görülmektedir. İZMİR R407C için yüksek basınç ve kütlesel akı değerlerinde Lockhart-Martinelli metodu buharlaştırıcı boyunca sürekli basınç kaybını hassas bir şekilde hesaplayabilmekte. Bu metod Müller-Steinhagen-Hack metoduna göre daha geniş doyma basıncı aralığında tutarlı sonuçlar vermiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Lockhart-Martinelli metodu ise R134a soğutucu akışkanı için diğer akışkanlara göre daha olumlu sonuçlar vermiştir. fakat buhar miktarı artıkça sonuçlar büyük oranda sapma göstermektedir. bir önceki metoda göre 350 kg/m2s değerinden düşük kütlesel akı değerlerinde ve buhar kalitesi değişimin yüksek olduğu buharlaştırıcıların bilhassa giriş kısmında tutarlı sonuçlar vermekte.

S. R. KAYNAKLAR [1] McAdams. İZMİR 5. ASME. 39-48. A. “A Theoretical Basis for the Lockhart-Martinelli Correlation for Two-Phase Flow. 1998 183 .” Chemical Engineering.. 297-308.. Heck. “Comparison of R407C and R417A heat transfer coefficients and pressure drops during flow boiling in a horizontal smooth tube”. 64.Component Flow in Pipes. Two. R. Process. [7] C. A. H.. 1949 [4] Chisholm. “A simple friction pressure drop correlation for twophase flow in pipes”. Texas Tech University. Vaporisation Inside Horizontal Tubes. Thesis. “Friction Factor Equation Spans all Fluid Flow Regimes. “Pressure drop and heat transfer study of two phase flow in small channels. “Design building and baseline testing of an apparatus used to measure evaporation characteristics of ozone-safe refrigerants. Pages 1629-1636 [8] J. 1967 [5] Grönnerud R. Energy Conversion and Management.” Annexe 1972–1. W. pp. Chem. 1986. 45 (1). flow resistance and heat transfer in circulation type evaporators. part IV: two-phase flow resistance in boiling refrigerants. J. H.I. Trans. June 2008. C.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Wattelet. and Martinelli. 84 (24).. “Proposed Correlation of Data for Isothermal TwoPhase. Rosato. pp. “Investigation of liquid hold-up.. 1767-1778.” PhD. 20.1942 [2] Churchill. 1979 [6] Muller-Steinhagen. 91-92.. pp.” ACRC-TR-90-02. 9-12 EKİM 2008. Eng. Issue 6. J. 1977 [3] Lockhart. W. 193.. et al. vol.” Chemical Engineering Progress Symposium Series. pp. Chato. and K.. Aprea. Bull De l‘Inst du Froid. University of Illinois at Urbana-Campaign (1990) [9] Thanh Nhon Tran. Greco. W. Volume 49.C. D. Heat Mass Transfer. 10 (12). Air Conditioning and Refrigeration Center.” Int.

Makine Mühendisliği Bölümü. Bu denklemi özellikle makale başlığındaki hassas sözcüğünden dolayı seçtim[2]. 1.a5 soğutucu akşkan verisinden elde edilen eğri uydurma parametreleridir. Mühendislik Fakultesi. Çeşitli soğutma akışkanlartı için sonuçlar iki klasik eğri uydurma denklemi sonuçlarıyla karşılaştırılmış ve kısmi devamlı fonksiyonların avantajı hata karşılaştırmasıyla gösterilmiştir. Toplam veri bölgesinin n alt bölgeye bölündüğünü varsayarsak. tek bir eğri uydurmaya çalıştığımızda oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz.…. Bu denklemde tüm katsayılar yerine bir alt set alınabilir. T doyma sıcaklığı (K). Burada verilen denklem sadece TLi ve THi sınırları arasında tanımlıdır. İZMİR Turhan. İZMİR KISMİ DEVAMLI FONKSİYONLAR KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA BASINÇ EĞRİLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M.GİRİŞ Doyma basıncının sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edildiği eğri.I.tr ÖZET Doyma basıncının doyma sıcaklığının fonksiyonu olarak hesaplanması soğutucu akışkanların faz değişim termodinamik özelliklerinin en önemlilerindendir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tc (K) kıritik sıcaklıktır. Doyma sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak hesaplanması doyma entalpi değişiminin doğru olarak hesaplanması için de önemli bir parametredir.n şeklinde tanımlanabilir.coban@ege. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. Bu denklem Pdoyma = ( p(t ) − 1)( Pc − Pt ) + Pt p(t ) = {[ p0 (t )] N + [ p∞ (t )] N }1 / N t= T − Tt Tc − Tt (3-3) (3-1) (3-2) 184 . Örneğin sadece 2 katsayı kabul edersek denklem lineer polinom denklemi olur. Denklem lineer olmıyan şekil aldığında eğri uydurma işleminin iteratif bir prosese dönüşmesi de ek bir zorluk getirebilir. bu katsayılardan n set hesaplamamız gerekecektir. a0. katsayıları lineer olarak tanımlanan eğriler kullanarak sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak tanımlanmasını sağlamaya çalışacağız.edu. T (K) doyma sıcaklığı.. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi.. 2. Karşılaştırma denklem sistemi olarak [3] log10 Pdoyma = a0 + a1 / T + a 2 log10 T + a3T + a 4 ((a5 − T ) / T ) log10 (a5 − T ) (2) bu denklemdeki Pdoyma doyma basıncı. İkinci karşılaştırma denklemimiz Biraz daha kompleks bir form oluşturuyor. Bornova. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. Bu yüzden bu çalışmada kısmi devamlı. Sınır değiştikçe denklem de değişir.DENKLEMLERİN TANIMI Kısmi devamlı lineer bir denklem Pdoyma = a 0i + a1iT + a 2 iT 2 + a3iT 3 + a 4 i / T + a5i / T 2 + a6 i / T 3 (1) TLi ≤ T ≤ THi i = 0. Bu çalışmada kısmi devamlı lineer fonksiyonların kullanılmasının devamlı fonksiyon kullanımına göre daha hassas sonuçlar elde etmemizi sağlıyacağı örnekler üzerinden gösterilmiş ve kısmi devamlı fonksiyonları hesaplayabilecek lineer genel eğri uydurma programı geliştirilmiştir. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. 9-12 EKİM 2008.

. 4=1/T....2950258 * a 22 − 0.0897816 * a − 0..00047188a2 θ = 0....(n-1) verisi verilmiş olsun bu veriyi önce l veri setine bölelim..2 (3-12) T N = 87 t (3-13) Tc bu denklem setinde Pt (kPa) soğutucu akışkanın üçlü nokta basıncı..06817687 * a22 + 0. Pdoyma doyma basıncını verir. a1 ve a2 akışkan bağımlı katsayılarımızdır. i= i=(n1)/l*k.. n olmalıdır..5725757 − 0.. 3. Bunu yapmak için önce veri setimizi l alt veri setine bölüyoruz ve xLi ve xHi değerleri arasındaki her veri seti için en uygun ajk(m) (j=0…m) değerlerini bulmak m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ ⎢ i j =0 jk j i ⎥ (m) (m) (5) hata fonksiyonunun istiyoruz.... m (l − 1) i =1 (l − 1) ∂a p ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ m n ⎧ w ( x )φ ( x )φ ( x ) ⎫ a ( m ) = ⎡ w ( x )φ ( x ) f ⎤ p = 0.I. Bu durumda f k ( x) = ∑ a (jkm )φ j ( x). Bunun için H k (a0 k .05322199a (3-10) (3-11) 3 a5 = 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. xi.. Fonksiyondaki wk(x) ağırlık fonksiyonu adını alır ve wk ( xi ) ≥ 0 i = 1...yi i=0. 6=1/T değerlerini almıştır.. ağırlık katsayısı w( xi ) =1 olarak seçilirse genel en küçük kareler metodu (m) 0k ( m) mk n (6) [ ] 185 . 2=T . j =0 m xLi ≤ x ≤ xHi . 9-12 EKİM 2008. Fonksiyonun minimum noktası türevinin 0 a eşit olduğu nokta olacaktır. k = 0..ÇÖZÜM YÖNTEMİ Denklem katsayılarını bulmak için en küçük kareler metodundan yararlanacağız.1546028 + 0.. Verimiz xi.(n-1)/k*(k+1) k=0…(l-1) halini alır. 5=1/T . Bu fonksiyona xi.11599104 + 0. İZMİR p0 (t ) = 1 − A= r= Tc − Tt Tt Pt ARt {1 − [1 + At ] s exp( )} Pc − Pt 1 + At (3-5) (3-4) a1 a0 − RTt R (3-6) s= a0 (3-7) R p∞ (t ) = 2 − a2 (1 − t ) + a3 (1 − t ) 2−θ + a4 (1 − t ) 3 + (1 − t ) 4 2 2 3 2 (3-8) (3-9) 5 a3 = −0.. ( n −1) / l *( k +1) 2 m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ i jk j i ∂H k (a .00021222a2 a 4 = −0. a ) 2 ⎢ ⎥ j =0 = ∑ wk ( xi ) ⎢ (m) ⎥φ p ( xi ) = 0 p = 0. Önce bu yöntemin genel bir tanımını yapalım.(n-1)/k*(k+1) verisini uydurmak istiyoruz... l toplam toplam veri seti sayısıdır.. Pc (kPa) kritik nokta basıncı.. Örneğin denklem (1) için 0=1... amk ) = ∑ wk ( xi ) ⎢ ⎥ i = ( n −1) / l *k (l − 1) ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ minimum değerini bulmamız gerekir.... 3=T . Tc(K) kritik nokta sıcaklığıdır.. a0.yi yi i=(n-1)/l*k. 2 3 2 3 1=T. m (7) ⎨ ∑0 k i j i p i ⎬ j ⎢∑ k i p i i ⎥ ⎣ i =1 ⎦ ⎭ ⎩ j= Bu denklem temel olarak m+1 lineer denklem sistemidir..yi.(l − 1) (4) j inci derece fonksiyon seti verilmiş olsun. Buradaki j katsayıların çarpıldığı fonksiyonlardır. Tt üçlü nokta sıcaklığı(K).. Buradaki n toplam veri sayısı..

Yöntem olarak kısmi devamlı fonksiyonun farkı bir fonksiyon yerine her biri bir alt bölgeyi kapsıyan bir fonksiyon serisinin bulunmasıdır.0871 364.85E+07 3. φm ( xi ) ⎪ ∑ i ⎢∑ m i ⎥ ⎪ i =1 ⎪ i =1 i =1 i =1 ⎩ ⎭ ⎣ i =1 ⎦ formunu alır.06 4.23651 514.7..06 3.8038465 02 -7.544514E+13 21.056638 5..11E+07 6..3006 2993.772405E+11 103.746584E+09 4..4. 1.24 4.. . Toplam Hatanın kabul edilebilir olduğu bölgelerde eğer yerel hata çok büyükse uydurulan eğri yine de yeterli olmıyabilir.06 4.1 de verilmiştir..603528E-96629.-2362. ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ a ⎥ ⎢ ∑ φ1 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ 1 ⎥ ⎢ i =1 ⎥ (8) ⎪ n ⎪⎢ ⎥ n n n ⎥ ⎨ ⎬ a2 = ⎢ n 2 ∑ φ2 ( xi ) ..06E+07 7.652671 15.259262 17. 1/ 2 Tablo 1 R134a kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 a1 a2 a3 a4 N=1 4.6407515 1.9988208 2. . .2434 2946.757563.446613E+10 5. ∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎪ ∑ φ 0 ( xi ) ⎢ ∑ φ0 ( xi ) f ( xi ) ⎥ i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ i =1 ⎥ n n n ⎪ n ⎪ ⎡ a0 ⎤ ⎢ n ⎥ 2 ∑ φ1 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) .. Bu denklemi k=0….33E+08 2..91 20.. ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ .85 1.14381666 04 3.37562027 03 -1. denklem (3) katsayıları : a={45.. 6 katsayılı denklemlerin katsayıları Tablo 4..06883.649877E-9323.1111}.22589326 04 2. ⎥ ⎢ ∑ φ2 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎥ ⎪ i =1 ⎪ ⎢ ⎥ ⎢ i =1 ⎥ .635314505 0...24 -2.69889. İZMİR n n n n ⎧ ⎫ ⎡ n ⎤ 2 ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) ..0078 6701.035070E214204.-13.528222E+09 4.25E+07 a5 a6 TL TH 1.278465E-904555. amk ) ) k k =0 ( l −1) (9) şeklinde tanımlıyabiliriz. R134a için denklem (2) katsayıları : a={40.03 1.30 -25.4696 4.584265E+11 103.. Veri olarak ASHRAE el kitabında yayınlanan R134a verisi kullanıldığında Karşılaştırma denklemi (2) hata miktarı 0..91 43.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU...931900E+09 103.1) i =0 (n − 1) ⎪ ⎢ ⎥ ⎪ ⎪ ⎣ ⎦ ⎪ ⎩ ⎭ Denlem katsayılarının hesaplanması için Java programlama dilinde bir model geliştirdik..(l-1) için l kere çözmemiz gerekir..961433E+09 8. karşılaştırma denklemi (3) hata miktarı 4. Bu yüzden katsayılar matrisine genellikle verinin geçerli olduğu minimum ve maksimum sıcaklık bölgesi de eklenir.164859} şekline verilmiştir.87743805 0... Denklem katsayılarının hesaplanması için kısmi pivotlu gauss elimine yöntemi kullandık.085494E+10 43.. .254 1..955226E+11 1...036345E+11 20.42906336 03 1.94E+08 N=6 -3.88 66...30 21. .30406185 04 1...54.3746852 0..37032.0.6 ve 24 denklemli.277886 5.45390573 03 -8.SONUÇLAR VE KARŞILAŞTIRMA Sonuçları irdeleme için toplam hata teriminin standart sapmaya benzer bir tanımını aldık.2.120697E+09 2. 2 m ⎧ ⎡ ( m) ⎤ ⎫ ⎪ n ⎢ yi − ∑0 a jk φ j ( xi ) ⎥ ⎪ ⎪ ⎪ j= H = ⎨∑ ⎢ ⎥ ⎬ (4..I.26233.460077E244699.376. Daha küçük bölgelerde veriler daha uniform özellikler gösterdiklerinden üniversal veri uydurmaya göre çok daha hassas veri uydurma mümkün olacaktır. Toplam hata fonksiyonunu (m H = ∑ H k (a0( m ) .30 101. ⎪ ⎪ ⎢ am ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ ⎢ n ⎥ ⎪ n ⎪ n n n 2 ⎢ φ (x ) f (x ) ⎥ ⎪∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) .2342564..03 101. 9-12 EKİM 2008. Tabi verilen sıcaklığa göre bilgisayarın katsayı setlerinden hangisini kullanacağına karar vermesi gerekir.49094 123.954740E-29492..934661E840330.06 3.5389941 olarak saptanmıştır.286557E+11 -2.41871536 03 9660486.749905E+11 -25. 4.100767E+10 6...616456E+08 6. Hatamızı toplam hata ve hata dağılım fonksiyonu olarak irdeledik.56E+08 N=2 1.88 186 .176530E-27568.885.616005e-3..

81016283 26.1509598 0.411759E+11 14.729027E+09 5.929547 -3167.986118E+08 2.841323E03 -7.848205651 0.20E+07 -2.734008E+09 1.526123E02 2.571 247028.3061 N=24 -97823. Tablo 2 R134a kısmi devamlı denklem toplam hata miktarları – denklem (1) denklem sayısı N= 1 2 6 24 126 7 katsayı (0.198788E04 4.118414E+12 -52.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.657067E+11 43.05194834 208.66 101.070620E+12 65.02533453 99.14087792 54.191295E03 1.81E+07 -3.386 281963.2119138 0.706539E+09 2.64847 1606.79640588 1154.85 54.332 4453975.43 6.45428193 6.026 3256098.87939048 0.24 65.40 1.28670344 0.8485 71893.62995 3396.153794E+08 1.67 20.6276 1741525.64 8.075560E04 1.11664293 4.900459E+11 -25.366322E+08 8.322234E+11 1.933177E+09 1.27288982 0.803369E04 2.7159646 0. Tablo 2 de toplam hata terimi denklem katsayısı ve kısmi denklem sayıları cisinden listelenmiştir.I.2819812 0.5166066 23.276388E+11 -2.370489 -34612.976419E04 2.25E+07 4.11E+07 6007559.327 1.27196406 89.3172 9.53074609 17.393822E04 5.24 3.66 101.353564 1.5674632 1.305816E+12 60.616240E+12 66.8965 -970452.327152E+13 87.7697 164718.85 4.069584E+11 54.45 43.031793E+12 48. İZMİR 414646.978946 0.66021 18226.42 3.11740256 0.66228 9879..473018E05 5. 9-12 EKİM 2008.75345 1018303.14E+08 1.08878734 -0.823689E+10 -8.661061 14.098005 -76.3164135 0.67 5.692595E04 3.850300E+09 1.295269E04 1.146197E+10 1.693938E04 8.532 1805484.3837773 0.714489E+10 2.580646 -11165.12658113 82.16939549 0.43 -19.1656055 143.24843679 03 1706.7942 1197142.93050792 4270.349 1251652.48 -52.26E+07 2672358.56463 -51463.06 31.210256E04 1.16384234 665.64 77.89E+07 1.973575E+09 1.98 -28.235207E+11 103.716 1.27 7.42752 -1936.516355E+10 5.0394252 187 .318851E+13 77.092656E+09 1.414763191 0.713995E+12 71.352190E+11 31.991250E1897.36 26.293659E03 1.381040E+11 8.94 1.45 1.658207E+12 -28.27885053 -2473.22114 -377522.906745E03 3.45592297 0.12 -2.06 -2.40 87.2430062 0.760890E+09 2.30 6.15 48.12 1.03008 -55570.55 60.195686 4585.76 37.98 1.06 1.51 1.638724E+10 5.7530640 0.466136 6.89034722 9.35E+07 563154.48 2.76 1.1478929 100.36 2.590925E+09 3.04182792 0.75274883 0.134566 8.467574E+11 -81.419927E+09 2.72E+07 6.031502E03 -5.884 690926.86936823 6121.06965754 0.0844095 28.8057 116544.059833E03 2.360873E+09 5.299923E+10 -19.05057845 20.695158E+08 9.3878 9151208.364833E04 9.504659 3507.97 8.97 14.4130054 506.17E+07 4.15 6.82 -8.06 Toplam hata değerleri hem denklem sayısı yönünden hem de fonksiyon katsayılarının sayısı yönünden iki boyutlu olarak incelenmiştir.104815E+09 2.1818417 771.288122 9.6) 1.994021 -13200.51 -13.937001E+08 3.925850E+11 26.161035E04 3.172553E02 5.42 6.20208725 10.94 71.00618748 67.43209753 1749.023486 -1522.543176E+11 37.173397E+11 20.26145298 0.567156E+08 1.55 4.14378318 92.36 5.01E+08 -81.113400E04 1.478198E+10 8.436642 -7800.36 -25.82 1.73 5.448325E+08 1.302900E04 4.85 2.27 8.615009 14481.015707E+09 2.100722E04 -6.180342E+11 -13.625024E04 -5.

.0119228 5 katsayı (0.5) 2.0393995 4 katsayı (0.3052086 0.4.7868067 0.126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemlerin bize verdiği kısmi hataları veriyor.3645418 0.. İkinci akışkan olarak R123 alacağız.33076.617861e2.1505238 0.0394999 Toplam hatadan denklem 7 katsayılı setin pratik kullanımlar için yeterli hassasiyeti vereceğini söyleyebiliriz.2) 142. Bu değerler toplam hata olarak referans denklem (2) ye göre 5 kat küçük toplam hata vermektedir.3.4) 5.1670640 0.0363329715920164. R123 için Denklem (2) toplam hata miktarı 3.5019200 19..86838e-2.6439426 0.0917940 1. 9-12 EKİM 2008.24.9433057 0. Denklem (3) toplam hata miktarı 2.1519264 0. Şekil 1 : 2 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 ve Şekil 7 de referans denklemlerin (denklem 2-3 ) yerel hatalarını ve 22 ve 45 denklemli kısmi devamlı denklemlerin yerel hatalarını karşılaştırmalı olarak aynı grafiğin üzerinde gösterdik. Bunu daha iyi irdelemek için grafik olarak vereceğiz.17. Şekil 1.999.81709.333.703179}.480583e6. Kısmi hataların – bölgelerde daha yoğun olsuğu da dikkat çekiyor.6986209 0.3914927 2.4 ve 5 2.3) 18. İZMİR 6 katsayı (0. Görüldüğü gibi denklem (3) daha hassas sonuç vermiştir.-8.6.2.1560654 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4. Karşılaştırmanın daha iyi gözlemlenebilmesi için ikinci bir soğutucu akışkanın verisine daha göz atalım.3101148 0. Bir de yerel hatalara göz atalım. Şekil 2 : 6 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 188 ..2.2523132 0.92522.0394958 3 katsayı (0.666667e3} Referans denklemi (3) katsayıları : a={-49.4648869721150373 olarak bulunmuştur. R123 için referans denklemi (2) nin katsayıları : a={1656.2139137 0.1. Bunun sebebinin ölçüm hataları olabileceğini sanıyorum.I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 3 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 4 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 189 .I. 9-12 EKİM 2008.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. İZMİR Şekil 5 : 126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 : 22 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referabs denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması 190 .

22140278E+10 8.10061697E+10 -1.31395257E+11 1.0 a1 a2 a3 a4 a5 a6 TL 191 .80330102 -137.78277170E+08 -2.0 1360.60053410 19615.65976215E+10 -6.00287017E+10 4.12574886E+07 1.08415735E+12 -6.82094457E+12 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.00085074 -0.6 359.03320076E+11 -80.47284387E+07 7.24407853 1.86669691E+10 -7.35914455E+07 -1.3600 N=6 95647.6 27.44858794 54.48970307E+11 -80.89010037 -0.73786477 -70533.07365039 -65761275.00074683 0.10785367 -0.11125041E+06 1.I.00001592 -0.38031995 -0.0 50.00070853 0.55476878E+10 1.99555272E+09 -1.03702411E+09 2.17674200E+10 1.40652251 130136.00037503 -0.24812165 0.34771851E+09 -8.9 49.27574479E+07 1.17151668 0.56227558 -225. İZMİR Şekil 7 : 45 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referans denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması Tablo 3 R123 kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 N=1 -470781.80370820 -2.00007038 -1.87032884 -119730.62527208 -237.57991001 24.9 72.99226896 0.49888966 N=2 -85275.0 6.00151497 9.18412354 0.89301108 5168.06043084 1.71984441 -487.77266805E+14 -80.28619061 0.94703075E+07 4.77364871E+07 -7.

29041723 20284.0992362 N=2 0.329327305 N=124 0.01734529 -0.23906967E+04 -4.0 60.39772363 10.80865213 866920.06877612E+10 -1.4 55.2 99.00123764 -0..00933324 -0.00018266 0.8 1.05589328E+09 2.66623845E+13 -9.402549262 0.88712109 0.00006592 0.2) N=1 1.00484855 -8.98728661E+09 1. Miller.31474648 -0.77150372 -8. Ana Diaz Ceballos.06162840 0. Reid C.98493967E+11 -7.172642988 20.68942291 -1813.46857999E+08 7.21401809E+06 -2.1 17.297151582 0.02150291 N=24 44125.74064282 0.23483924 -2.61073931E+09 5.00088018 0.395846428 0.29393990 76.25967796E+11 8.12683286 0.66894617 -2.06244901E+09 -5.00203279 -0.85209276E+11 -7.56156988 -96182. Thermodynamic Properties of R134a..68532583E+11 3.00593405E+05 -6.5 7 katsayı (0.02459654 0.32810945E+04 -9.33787419 -178.24995294E+10 -5.00025353 0.27632538E+10 -1.07055061E+12 9.27232675 -0.75785742E+12 1.95917072 -9184.19015873E+09 3.48687580 -31.14437653 -7.5 38.4) 4 katsayı (0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.9 32.93729916E+09 -1.6 127.55687470E+11 -9.58703190E+13 1.402172036 14.46953543 -3476.00359964 0.1 43.09950462E+07 -1.72789399 -3182.81803266E+10 -3.00408228 0.17080280 0.85340620E+10 -5..0 88.5 6.98618377E+11 -2.00016670 0.62986816 -14.70124733E+08 -3.00035708 -0. Hall.19057745E+09 1.23225571E+10 2.853719599 0. Gustavo-A.07707118E+07 -3.28145367 -12.64078060 -4827.82676574E+12 -2.00026623 -0..46493897E+06 1.00006676 0.9 -23. 9-12 EKİM 2008.97205391E+11 -4.36702548 N=24 0.8 77.19849217 -11.92052817E+05 -7.21075528E+08 -2.98287643E+08 -3.64646839 10. İZMİR -89315.75298592 -42974.07547881 51088.35587662 6274792.15513164E+09 3.24810607E+06 1.20824694 9371.00119733 0.89434784 -3549.77966561E+05 -8.89855030E+10 -3. Technical Information.25410555E+08 2.92304980E+10 -1.00001977 0. “Accurate vapor pressure equation for refrigerant”.21945077E+07 1.01772583 0.6) 6 katsayı (0.88525066E+13 95.10966213E+08 1.69963572E+06 6.4 83.451855006 0.38086821E+05 -1.57616057E+10 -3.09614087 1.42377271 88.75023344E+09 4.00009219 0.59020495 10340.03846698 -3298.838492994 2.79616023 553938. Iglesias-Silva.67409849 123.01131794 -0.85009055E+06 6.48744200E+07 1.60078412 -1710.83767679 N=6 0.053398165 0. Kenneth R.91023045E+08 4.2 -80.12398768 12.150993499 4.70465590 6.43194553E+06 1.99941073 -3959.00033409 0.00088388 0.6 94.97994353 -0. Fluid Phase Equilibria 111 (1995) 203-212 6.66228162 -1718.56242954 1417.15517719E+10 -5.21986167E+09 4.04043336 -3.41469814E+08 -4.6 66.3 27.00148186 0.46288136E+11 -4.4 12.. M.274945933 9.82112058 5240.00907398 0. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals 5.33703993 625218.13272258 -177.48525001 17.62284161 272.09820730E+08 2.60951184 -4.23135866 5780. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme 192 .02490207E+11 2.4 155.00003218 0.00100805 0.362185609 0.2 71.72003320 -183.14901768 -1. Dupont Suva Refrigerants 7.10579649E+07 1.59962147 81215.00013240 -0.017941743 REFERANSLAR 4.91847043 -679.I.7 49.35851907E+13 8.715110267 5.5) 5 katsayı (0.7 23.3) 3 katsayı (0.0 -51.09189749 -0.00066744 0.20519400E+08 2.60121867 -327615.367762377 2. Turhan Çoban.65272900E+06 5.018097292 0.78877797 -53.47309866E+05 -1.11446924E+10 -6.019594301 0.00008569 0.18941023 717.00764602 -0.016373163 0.00003988 0.79322936 -333.05161825 -0.37668937E+08 -5.45248530E+07 -3.71905950E+09 -1.83429913E+06 -8.55760746 0.01458540E+07 3.39152797 -0. Elsevier.38479464E+08 1.86147490 -56882.40795814E+11 -6.34672247 -62.39034953E+10 3.934157772 0.00006464 -0.15901060E+05 2.20524096 0.

gıdaların bozulmadan uzun süre korunması amacıyla kullanılmıştır. etkinlik katsayısı (COP) üzerine etkisi araştırıldı.edu. Kürşad Ersoy Selçuk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma sıcaklıklarında klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. Soğutma sistemi üzerinde yapılacak herhangi bir iyileştirme çok geniş bir sahayı ilgilendirir. Primer ve sekonder akışkanlar karışma odasında karışır ve sonra şok darbeleriyle akış.I. insanoğlu için geçmişten günümüze vazgeçilmez bir ihtiyaç olmuştur ve ilk olarak. Tkon=40°C ve Te= -25°C için COP’daki iyileşme oranı %22. Böylece ejektör yüksek basınçlı bir akışkanın enerjisini düşük basınçtaki diğer akışkana aktararak onun basıncını nispeten yükseltmiş olur. Genleşme valfi. sabit basınç ejektör akış modeli kullanıldı. Anahtar Kelimeler: Ejektör. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını (COP) yükseltici bir etki yapacaktır. genleşme işinin genleşme valfi yerine ejektörle yapılmasıdır.tr ÖZET Buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin soğutma etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün. sanayide ve sağlık sektöründe kısacası hemen birçok alanda karşımıza çıkmaktadır. Bu yüzden gıdaların korunması. 9-12 EKİM 2008. sesaltı akışa dönüşüp basıncı artar. 3m durumunda karışma basıncına yükselen karışım ejektörün difüzör kısmına girer ve burada akışkanın hızı. genleşme valfi yerine ejektör kullanılması öngörülmektedir. Evaporatör sıcaklığı düşerken veya kondenser sıcaklığı artarken soğutma etkinliğindeki iyileşme oranının arttığı belirlendi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Optimum etkinlik 1.1’de gösterilmiştir. Klasik sistem ile ejektörlü sistem arasındaki fark. Böylece genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanacak ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılacaktır. Bu olay sırasında sekonder akışkanın sıcaklığı ve basıncı bir miktar düşerek 2b durumuna iner. Elde edilen sonuçlara göre. ejektör çıkış basıncı ve COP değeri olduğu saptandı. kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre daha yüksek olacaktır. H. Bu amaçla. Soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Ayrıca soğutma. Çoğu gıda oda sıcaklığında bozulur.edu. Sistemin diğer elemanları her iki soğutma sistemi için de aynıdır. kersoy@selcuk.tr. 193 . COP. hemen hemen durgun hale gelinceye kadar düşürülür ve basıncı artmış şekilde ejektörü 3d durumunda terk eder. Dolayısıyla. İZMİR EJEKTÖR KULLANARAK BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA SİSTEMİNİN ETKİNLİĞİNİN İYİLEŞTİRİLMESİ Nagihan Bilir. Bir ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Şekil 1. Soğutucu akışkan olarak R-134a seçildi. 1b durumundaki yüksek hızlı primer akışkan ejektörde ilerlerken emme odasında vakum oluşturur ve evaporatörden 2 durumunda doymuş buhar olarak gelen sekonder akışkanı ejektörün içerisine emer. GİRİŞ Soğutma. her türlü konfor sistemlerinde (konutlarda. soğutma sistemlerinin önemli uygulama alanını teşkil eder.34 olarak bulundu. Sistemin çalışması şöyle gerçekleşir: Yüksek basınç ve sıcaklıkta kondenserden gelen sıvı haldeki primer akışkan önce sesüstü lülesine 1 durumunda girer. taşıma araçlarında vb.). Bu sistemlere “ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemleri” adı verilmektedir. KONYA nbilir@selcuk. Araştırmacılar halen bu alanda birçok çalışma yapmaktadır. Burada basınç ve sıcaklığı düşerken hızı sesüstü hıza ulaşır ve 1b durumuna gelir. Bu araştırmalardan biri de sistemdeki tersinmezliği artıran genleşme valfindeki kısılma kayıplarını azaltma yönündedir. işyerlerinde. verilen çalışma sıcaklıkları için optimum bir ejektör alan oranı.

Ayırma kabından çıkan 6 durumundaki doymuş sıvının basınç ve sıcaklığı. Kompresörde akışkanın basınç ve sıcaklığı. Isıl tahrikli ejektörlü sistemlerde ejektördeki akış tek fazlı (buhar) alınarak çözümlenmişti [1-3]. ejektör debi oranıyla. Wkomp (1) Şekil 1. Ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Ejektörü terk eden karışım. ayırma kabına (separatör) girer. Araç kliması için tasarlanan transkritik ejektör genişlemeli soğutma çevrimin COP’unun klasik buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminkinden %25 daha fazla olduğu deneysel olarak saptandı [4]. burada doymuş sıvı ve doymuş buhar olarak ikiye ayrılır. [5]. Denso firmasının bulduğu sonucun sadece optimum çalışma şartlarında elde edilebileceğini ifade etti. kondenser basınç ve sıcaklığına yükseltilir. Klasik soğutma çevrimine göre. Ayırma kabından ayrılan akışkanın doymuş buhar haldeki diğer kısmı ise kompresöre 4 durumunda girer. ejektör debi oranıdır ve Şekil 2.1’de verilen çevrimin P-h diyagramına uygun olarak (1) denklemi düzenlenirse aşağıdaki denklem elde edilir: COPi = w h2 − h7 . Çift fazlı ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemi üzerine yapılan çalışmalardan bazıları aşağıda kısaca özetlenmiştir. Soğutma sistemlerinde genleşme valfi yerine ejektör kullanımı üzerine birçok araştırmacı teorik ve deneysel çalışmalar yapmıştır.I. h5 − h 4 (2) Burada w. COPi şöyle tanımlanır: COPi = Qe . 9-12 EKİM 2008. Ejektör kullanıldığı için kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre nispeten daha yüksektir ve bu nedenle kompresörde daha az iş harcanır.1. Klasik sisteme ejektör modifiye edildiğinde ise ejektördeki akış çift fazlı olmakta ve ejektörün optimum alan oranının hesaplanması tek fazlı ejektöre göre daha karmaşık hale gelmektedir. evaporatör basınç ve sıcaklığına küçük bir genleşme valfi kullanılarak düşürülür ve 7 durumunda evaporatöre gönderilir. İZMİR Şekil 1.1’de gösterilen ejektörde sekonder akış (emilen akış) debisinin primer akış debisine oranı olarak ( m2/m1) tanımlanır. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevriminin etkinlik katsayısı. Deng ve ark. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının %22 daha yüksek olduğunu belirledi. 194 . Burada akışkan soğutulmak istenilen ortamdan ısı çekerek buharlaşır ve 2 durumunda doymuş buhar olarak tekrar ejektöre döner. Burada çevreye ısı vererek 1 durumuna yoğuşur ve tekrar ejektöre gider.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ejektör genişlemeli soğutma çevrim COP’unun kondenser ve evaporatör sıcaklığıyla. lüle ve difüzör verimiyle değiştiğini tespit etti. genleşme valfi yerine ejektörü kullanan transkritik bir soğutma çevriminin teorik analizini yaptı. Kompresörü 5 durumunda kızgın buhar olarak terk eden akışkan kondensere sevk edilir. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevrimin çalışması bu şekilde devam eder.

ortalama evaporatör basıncına. sabit basınç ejektör akış modeli diğer modele göre daha yüksek etkinlik katsayısı verdiği için tercih edildi. tercih edildi. primer ve sekonder akışların ilk karşılaşmaları ve karşılıklı etkileşmeleri sabit alan karışma odasında olur ve bu sabit alanda karışma odası boyunca karışma tamamlanır. primer ve sekonder akışkan debisine etkisini deneysel olarak araştırdı. Bunlar. Tipik klima uygulamalarında. çift fazlı ejektör kullanan soğutma çevriminin etkinliğini deneysel olarak araştırdı. Deneylerden. ejektörün sabit alan karışım odasına girmeden önceki basıncı. Maksimum COP’un optimum alan oranında elde edilebileceğini belirledi.1’de gösterilen ejektörde. ejektörün analizi yapılır. sesüstü lülenin boğaz çapının sistem etkinliğine. Nehdi ve ark. Yaptıkları çalışmadaki simulasyon sonuçları. sabit basınç ejektör akış model analizi [10] kullanıldı.6. klasik buhar sıkıştırmalı çevriminkinden de %21 daha yüksek olduğunu belirledi. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. bu çalışmada. ekserji azalma oranını ve debi oranını araştırdı. ikinci kanun verimini. Bu çalışmada. ejektörü genleştirici olarak kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğini araştırdı. Geliştirilen yeni ejektörlü soğutma sisteminin COP ’unun klasik ejektörlü soğutma sisteminkinden %8. Debi oranına ve emme odası basıncına bağlı olarak sistemin etkinliğini araştırdı.1’de ejektörün şematik resmi gösterildi. optimum ejektör alan oranı.12]. Soğutucu akışkan R-134a kullanıldığı düşünüldü. İZMİR Chaiwongsa ve Wongwises [6]. w kabul edilir. Bu modelde. çift fazlı akışın olduğu ve transkritik çevrim için geliştirilen sabit basınç ejektör akış modelidir. Sabit alan karışma modelinde ise. Bu ön bölgenin geometrisi basıncı sabit tutacak şekilde tasarlanır [11]. Bu sistemlerde kullanılan ejektör için farklı hesaplama modelleri vardır. 9-12 EKİM 2008. 2. lüle boğaz çapları farklı olan üç tane iki fazlı ejektör kullanarak. Bu modeli esas alan ve CO2 akışkanı kullanan transkritik çevrimin COP ve soğutma kapasitesi için deneysel sonuçlarının teorik sonuçlarla ±%10 sapma ile uyuştuğu görülmüştür [13]. kompresör sıkıştırma oranına. sabit basınç karışım modelini esas almaktadır. Daha sonra bu iki akış.I. Deneylerinde soğutucu akışkan R134a’yı kullandı. Bu çalışmada. Şekil 2. Ejektör genleşmeli soğutma 195 . Akışkan olarak R744 (CO2) kullanıldığını düşündü. geliştirilen sistem COP’unun klasik soğutma sisteminkinden %16 daha fazla olduğunu belirledi. soğutma kapasitesine. Sabit basınç ejektör akış modelinde. optimum alan oranının ve ejektör çıkış basıncının hesaplanması için bir prosedür sunulur. Ejektör modeli. Bu modeller. Şekil 2. sirkülasyon oranına. Evaporatör ve kondenser sıcaklığının sistem etkinliği üzerine etkisini. düşük evaporatör sıcaklığında klasik soğutma çevrimine göre. akışkanın. Aynı ejektör alan oranı için sabit basınç ejektör akış modeli. Enerjinin. Evaporatör sıcaklığı -15 oC ve kondenser sıcaklığı 30 oC olduğunda optimum alan oranının yaklaşık 10 olduğunu tespit etti. TEORİK MODEL Ejektörlerde kullanılan başlıca iki adet ejektör akış modeli vardır. Evaporatörden soğutucu akışkanın emilebilmesi için emme odasında basıncın daha düşük olması beklenir. iç ısı değiştiricisi ve ara soğutucu kullanan ejektörlü soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. ejektör dizaynının geometrik parametrelerinin sistem etkinliği üzerinde önemli derecede etkisi olduğunu gösterdi. Yari ve Sirousazar [9]. Pb ve ejektördeki debi oranı. primer ve sekonder akışkanlar önce basıncın sabit kaldığı bir ön bölgede karşılaşırlar. [8]. Ayrıca. Disawas ve Wongwises [7]. Soğutucu akışkan olarak R125’in kullanıldığını düşündü. ejektör genleşmeli transkritik soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Bu çalışmada. Bu nedenle gerçeğe daha yakın olan model [10].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Li ve Groll [10]. sabit alan ejektör akış modeline göre daha yüksek debi oranı verir [2. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. emme odasındaki basınç düşüşünü dikkate almayan [5. Bu model. sabit alan karışma bölgesinde karışarak etkileşmeye devam eder.8] ve dikkate alan [10] modellerdir. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının daha fazla olduğunu tespit etti. buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün sistem etkinliği üzerine etkisi araştırıldı. ilk başta emme odası basıncı ve debi oranı kabul edilir ve ejektör çözümünü sağlayan. kütlenin ve momentumun korunumu denklemlerini kullanarak. maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Çift fazlı ejektörde alan oranın hesaplanabilmesi için yeni bir teorik model sundu. Bu çalışmada verilen çalışma şartları için. sabit basınç ejektör akış modeli ve sabit alan ejektör akış modelidir. Sistemin etkinlik katsayısının sesüstü lülesinin boğaz çapına bağlı olarak değiştiğini gözlemledi. Ejektörün analizi için ilk önce.

1.2’de sunulmuştur. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin optimum çalışma şartlarını veren iterasyon modeli akış şeması 196 . Sabit basınç ejektör akış modeline dayanan ejektörün şematik gösterimi Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. İZMİR sisteminin optimum çalışma şartlarını ve COP’daki iyileşme oranının hesaplama prosedürü [10] akış diyagramı olarak Şekil 2. 9-12 EKİM 2008. Şekil 2.2.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Devam ediyor 197 . İZMİR Şekil 2.I.2.

ηn = 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. optimum difüzör çıkış basıncının ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği araştırıldı.1’de gösterildi. Şekil 3. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı.2. 9-12 EKİM 2008. Devam ediyor 3. sabit basınç ejektör akış modeli [10] kullanıldı Evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı.1’e göre ejektör çıkış basıncının (Pd) maksimum değere ulaştığı sadece bir alan oranı (Ar) değeri vardır. İZMİR Şekil 2. ARAŞTIRMA SONUÇLARI Bu çalışmada. emme odası ve difüzör ) verimleri. Ejektör genleşmeli soğutma çevriminin karakteristikleri araştırılırken ejektör elemanlarının (sesüstü lülesi. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranı ile değişimi Şekil 3. 3. Kompresör izentropik verimi ise 0.1 Optimum Alan Oranı Yukarıdaki kabullerin yanı sıra evaporatör ve kondenser sıcaklıkları (Te=5°C ve Tkon=40°C) alınarak difüzör çıkış basıncının ve alan oranının optimum değerleri araştırıldı. ηs =0.75 kabul edildi.80 olarak alındı. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COPi’si aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COPk’sı ile kıyaslandı.90.90 ve ηd=0.I. Te=5°C ve Tkon=40°C 198 .

kondenser sıcaklığı 40°C ve Ar. Bu da. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser sıcaklığı arttıkça sesüstü lülesine giren primer akışkanın debisi artarken ejektör debi oranı da azalır. ejektörle modifiye edilen sistemin etkinlik katsayısı klasik sisteme göre % 11. optimum ejektör alan oranını azaltır.78 daha büyüktür. Şekil 3. alan oranına bağlı olarak Şekil 3. Şekil 3.2’ye göre evaporatör sıcaklığı 5°C. Bu alan oranı değeri için hem Pd hem de ejektörlü sistemin etkinlik katsayısı (COPi) optimum değerine ulaşmaktadır.opt=6.2 Evaporatör ve Kondenser Sıcaklıklarının Optimum Çalışma Şartlarına Etkisi Evaporatör sıcaklığı 5°C ve kondenser sıcaklığı 40°C için.35’dir.I. Bulunan optimum sonuçlar toplu olarak Şekil 3. Daha sonra da evaporatör sıcaklığı 5 °C sabit tutularak. difüzör basıncının. Her bir çalışma şartı için Şekil 3.3’de farklı kondenser sıcaklıkları için.1-2’de gösterildi. Bu araştırma için önce kondenser sıcaklığı 40°C sabit alındı ve sadece evaporatör sıcaklığı 5°C den – 25°C’ye 10°C aralıklarla düşürüldü.2. farklı kondenser sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. 199 . 9-12 EKİM 2008. Şekil 3. İZMİR olduğunda bu optimum alan oranı değeri 6. Kondenser sıcaklığı arttıkça alan oranının düştüğü belirlendi. hangi oranda iyileştiği araştırıldı.2’de verildi. ejektör alan oranının ve etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının optimum değerleri Şekil 3. kondenser sıcaklığı ise 35°C’den 50°C’ye 5°C aralıklarla değiştirilerek optimum çalışma şartları araştırıldı. Evaporatör ve kondenser sıcaklıklarının farklı değerleri için optimum çalışma şartları da incelenmelidir.3-8’de gösterildi.1. Tkon=40°C) çalışan klasik soğutma sisteminin etkinliğinin (COPk) ejektör kullanıldığında. ejektör debi oranın değişimi gösterildi.35 için. kondenser sıcaklığı arttıkça primer akışkanın debisi ve sesüstü lülesinin çıkış alanı da artması gerektiğindendir.1-2’ye benzer grafikler üretildi. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranıyla değişimi Şekil 3.4’de. Bunun nedeni. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının ejektör alan oranıyla değişimi Aynı çalışma şartlarında (Te=5°C. Buna göre kondenser sıcaklığı arttıkça debi oranının düştüğü görülmektedir. 3. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 3.

Böylece. Burada. ejektör debi oranının değişimi Şekil 3.4.3. klasik soğutma sisteminin genleşme valfinin kayıpları daha da artar. kondenser sıcaklığı artıkça ejektörlü soğutma sistemin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının arttığı görülmektedir. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Farklı kondenser sıcaklıkları için.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5’de verildi. COPr artar. İZMİR Şekil 3. Farklı kondenser sıcaklıkları için. Kondenser sıcaklığı arttığı zaman yüksek basınç farkı nedeniyle.5. 9-12 EKİM 2008. 200 . Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının kondenser sıcaklığıyla değişimi Kondenser sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3. Bu sonuca göre hava soğutmalı kondenser kullanan ve dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde çalışan soğutma sistemine ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu geri kazanılan iş ile kompresörün harcayacağı iş azalır.I. optimum ejektör alan oranının değişimi Şekil 3.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.6’da kondenser sıcaklığı sabitken, evaporatör sıcaklığıyla ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Evaporatör sıcaklığı azaldıkça debi oranı düşmektedir. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser basıncı sabitken evaporatör basıncı (sıcaklığı) düştükçe, evaporatör ve kondenser arasındaki basınç farkı artar ve evaporatörden emme odasına daha az akışkan emilir. Bu da ejektör debi oranını düşürür. Şekil 3.7’de, farklı evaporatör sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. Evaporatör sıcaklığı arttıkça sekonder akışın debisi yukarda açıklandığı gibi artacağından emme odası alanı da artar ve dolayısıyla optimum ejektör alan oranı artmış olur.

Şekil 3.6. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, ejektör debi oranının değişimi

Şekil 3.7. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, optimum ejektör alan oranının değişimi Evaporatör sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.8’de gösterildi. Buna göre, evaporatör sıcaklığı azaldıkça ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı lineer olarak artmaktadır. Tkon=40°C ve Te= 25°C için COP’daki iyileşme oranı %22.34’e ulaşmaktadır. Evaporatör sıcaklığı azaldığı zaman klasik soğutma sisteminde genleşme valfinin kayıpları da artar. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Bu teorik sonuç, deneysel olarak da [7] doğrulanmıştır. Soğutma sistemine ejektör uygulaması yapmak, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) soğutma sisteminin etkinliğini daha çok artırmaktadır.

201

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.8 Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının evaporatör sıcaklığıyla değişimi

4. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Ejektör genleşmeli soğutma sistemi, klasik soğutma sistemindeki genleşme kayıplarını azaltmak ve buna bağlı olarak sistemin soğutma etkinliğini artırmak için önerildi. Sabit basınç ejektör akış modeli kullanılarak ejektör genleşmeli soğutma sisteminin teorik analizi yapıldı. Her çalışma şartı için, optimum ejektör alan oranı, maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Ayrıca, evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sisteminin COP’u ile karşılaştırıldı. Bu çalışmadan çıkartılan sonuçlar, aşağıdaki gibi özetlenebilir: 1. Evaporatör sıcaklığı 5°C ile -25°C ve kondenser sıcaklığı 35°C ile 50°C aralığında iken COP’daki iyileşme oranı minimum %10.1, maksimum %22.34’dür. 2. Kondenser sıcaklığı arttıkça veya evaporatör sıcaklığı azaldıkça etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr) artmaktadır. Bu nedenle, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) veya dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde (yüksek kondenser sıcaklıklarında), soğutma sistemine, ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. 3. Kondenser sıcaklığı artarken veya evaporatör sıcaklığı azalırken optimum ejektör alan oranı küçülür. Güneş veya atık ısı tahrikli ejektörlü soğutma sistemi daha önce, bu çalışmadaki yazarlardan birinin ortak yazar olduğu yayınlarda teorik [2,14] ve deneysel [15] olarak, incelendi. Bu çalışmadaki ejektör uygulaması ise klasik soğutma sisteminin etkinliğini artırmak üzere bir ön çalışmadır. Bir sonraki aşamada hem teorik hem de deneysel sonuçların sunulması planlanmaktadır. 5. SİMGELER Ar a h m P s T u v W w w x Ejektör alan oranı [(a1b+a2b) / a1b] Alan (m2) Özgül entalpi (kj/kg) Kütle debisi (kg/s) Basınç (bar) Özgül entropi (kj/kgK) Sıcaklık (°C) Hız (m/s) Özgül hacim (m3/kg) Güç (kW) Birim kütle için harcanan iş (kJ/kg) Debi oranı (m2/m1) Kuruluk derecesi

202

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

η

İzentropik verim

Kısaltmalar ve İndisler b COP COPi COPk COPr d e f g i is k kon komp m n opt s 1b 2b 3m 3d Primer ve sekonder akışların karışma odasına giriş durumu Etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Klasik soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı ( COPr = Difüzör Evaporatör Doymuş sıvı Doymuş buhar Ejektörlü sistem İzentropik Klasik soğutma sistemi Kondenser Kompresör Karışmış akışın karışma odası çıkış durumu Sesüstü lülesi Optimum Emme odası Karışma odası girişindeki primer akışın durumu Karışma odası girişindeki sekonder akışın durumu Karışma odası çıkışındaki karışmış akışın durumu Difüzör çıkışındaki karışmış akışın durumu
COPi − COPk ) COPk

6. KAYNAKLAR [1] Sun D., Experimental Investigation Of The Performance Characteristics Of A Steam Jet Refrigeration System, Energy Sources, 19:349-367,1997. [2] Yapıcı R., Ersoy H.K., Performance Characteristics Of The Ejector Refrigeration System Based On The Constant Area Ejector Flow Model, Energy Conversion And Management, 46:3117-3135, 2005. [3] Aphornratana S., Chungraıbulpatan S., Srıkhırım P., Experimental Investigation Of An Ejektor Refrigeration: Effect Of Mixing Chamber Geometry On System Performance, International Journal of Energy Research 25:397-411, 2001. [4] http://www.globaldenso.com, 11.07.2007. [5] Deng J.-Q., Jiang P.-X, Lu T., Lu W., Particular Characteristics Of Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With An Ejektor, Applied Thermal Engineering, 27:381-388, 2007. [6] Chaiwongsa P., Wongwises P., Effect Of Throat Diameters Of The Ejector On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 30:601-608, 2007. [7] Disawas S., Wongwises S., Experimental Investigation On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device. Int. Journal of Refrigeration, 27 : 587-594, 2004. [8] Nehdi E., Kairouani L., Bouzaina M., Performance Analysis Of The Vapour Compression Cycle Using Ejector As An Expander, International Journal of Energy Research, 31:364-375, 2006. [9] Yari M., Sirousazar M., Performance Analysis Of The Ejector-Vapour Compression Refrigeration Cycle, J. Power and Energy, 221:1089-1098, 2007. [10] Li D., Groll E.A., Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With Ejector- Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 28:766-773, 2005. [11] Addy A.L., Dutton J.J. ve Mikkelsen C.D., Supersonic Ejektör-Diffuser Theory And Experiments, Report No:UILU-ENG-82-4001, Department Of Mechanical And Industrial Engineering. Universty Of Illions, Urbana-Champaign, Urbana, 1981. [12] Keenan J.H., Neumann E.P., Lustwork F., An Investigation Of Ejector Design By Analysis And Exd,periment, ASME J., Appl Mech. 229-309, 1950. [13] Li D., Investigation Of An Ejector-Expansion Device In A Transcritical Carbon Dioxide Cycle For Military ECU Aprlications, Ph. D. Thesis, Purdue University, USA, 2006.

203

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

[14] Ersoy H.K., Yalçın Ş., Yapıcı R. and Özgören M., Performance of A Solar Ejector Cooling System in the Southern Region of Turkey, Appl Energ 84 (9), 971–983, 2007. [15] Yapıcı R., Ersoy H.K., Aktoprakoğlu A., Halkacı H.S. and Yiğit O., Experimental Determination of the Optimum Performance of Ejector Refrigeration System Depending on Ejector Area Ratio, International Journal of Refrigeration, In Press, doi:10.1016/j.ijrefrig.2008.02.010, 2008.

204

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

BUZDOLAPLARINDA KULLANILAN BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA ÇEVRİMLERİNİN EKSERJİ ANALİZİ İLE İNCELENMESİ A.Bilgen Ekin, Yunus Çerçi

Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, MANİSA
bilgen.ekin@ bayar.edu.tr, ycerci @ bayar.edu.tr
ÖZET Tipik bir 250 L’lik soğutucuda, bileşen düzeyindeki kayıpları ölçmek ve herbir elemanın potansiyel verimliliğini belirlemek için, kararlı halde alınan deneysel veriler altında termodinamiğin birinci ve ikinci yasası uygulanmıştır.Buzdolabı sıcaklık, basınç, debi ve güç tüketimini ölçmek için soğutma çevriminin önemli noktalarında veri toplayıcılarla donatılmış ve standart test odasında çalıştırılmıştır. Soğutma çevrimi kararlı hale gelinceye kadar bütün veriler belirli aralıklarla ölçülmüş ve kaydedilmiştir. Elde edilen verilere dayandırılarak soğutucunun, entalpi ve entropi gibi bazı önemli özellikleri belirlenmiş ve komponentleri kararlı akış sistemleri olarak modelleyen enerji ve ekserji oranları, enerji ve ekserji kayıplarının miktarlarını ve yerlerini belirlemek için hesaplanmıştır.Sonuçlar tablolar halinde sunulmuş ve enerji, ekserji akış diyagramları kayıp ve verimsizliklerin nerelerde gerçekleştiğini aydınlatmak için çizilmiştir.Analiz göstermiştir ki birinci yasa verimliliği normal sınırlar içinde olmasına rağmen (Gerçekte, kompresörün teknik özelliklerinde verilen 1,3 değerine oldukça yakındır.) öteki soğutucularla karşılaştırıldığında %21,07 olan ikinci yasa verimi düşüktür.Bu şekilde düşük bir ikinci yasa verimi, kurutucu, kılcal boru, emme ısı değiştirici hattı, evaporatör ve kondenserden sonraki kompresördeki büyük ekserji yok oluşlarından kaynaklanmaktadır. Ekserji yokoluşlarının en önemli kaynağı soğutucu ve ortam arasındaki sonlu sıcaklık farklarından ötürü gerçekleşen ısı transferleridir. Ve bir o kadar önemli olan akış sürtünmeleri ve diğer elemanlarda gerçekleşen ısı transferleridir.Çalışmanın en önemli, sonuçlarından biri ise yüksek verimli bir soğutucunun en önemli bileşeninin kompresör olarak gözönüne alınması gerektiğidir. Anahtar kelime: buzdolabı, soğutucu, soğutma, performans, enerji, ekserji 1. GİRİŞ Günümüzde gelişen teknolojiyle enerji ihtiyacının artması buna karşın enerji kaynaklarının bulunduğumuz yüzyıl içinde tükenecek olan fosil yakıtlardan karşılanıyor olması, enerjinin verimli kullanımının önemi gün geçtikçe artmaktadır. Enerjinin verimli kullanılması enerji miktarının değil, ürün başına tüketilen enerjinin azaltılmasıdır. Bu aşamada karşımıza ekserji kavramı çıkmaktadır. Bir sürecin ekserjisel optimizasyonu genel olarak, enerji harcamalarının azaltılması amacı ile yapılır. Sanayi ve konut kesimi enerji tüketiminin en yüksek oranda olması nedeni ile enerji tasarrufunda öncelikli yerlerdir. Evde tüketilen enerjinin önemli bir bölümü, ısınma, aydınlatma ve günlük faaliyetler için gerekli olan elektrikli cihazların çalıştırılması amacıyla kullanılmaktadır. İklimlendirme makinelerinden en yaygın kullanıma sahip olan buzdolapları, soğutucu makinelerin evlerde kullanılan tipidir. Önemli bir enerji kullanıcısı olan buzdolapları, periyodik olarak çalıştırılan çoğu aracın tersine, günün 24 saatinde ve yılda 365 gün çalışmaktadırlar. Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde düşük sıcaklıktaki ortamdan ısı çekilir. Buzdolaplarında tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi kullanılmaktadır. Mekanik soğutma sistemi’nde 4 ana bileşen vardır: kompresör, kondenser, genleşme vanası ve evaporatördür. Çevrimde kullanılan soğutucu akışkan çevrim boyunca hal değişimiyle düşük sıcaklıktaki bir ortamdan ısının alınıp yüksek sıcaklıktaki ortama aktarılması ve böylece bulunduğu ortamın

205

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

soğutulması işlemi gerçekleştirilir. Bu işlemler soğutucu akışkanlar yardımıyla ve dışarıdan enerji harcanarak yapılır. Ve evde tüketilen enerjinin %15 buzdolabı tarafından tüketilmektedir. Bu çalışmada; ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Soğutma sisteminin her elemanı için I. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ve II. Yasa hesaplanmış ve her eleman için tersinmezlikler belirlenmiştir. 2. DENEY DÜZENEĞİ Soğutma, bir ortamı çevre sıcaklığından daha düşük sıcaklıklara getirerek bu sıcaklığı muhafaza etmektir. Düşük sıcaklıktaki bir ortamdan yüksek sıcaklıktaki bir ortama ısı geçişi ancak soğutma çevrimiyle gerçekleşebilir. Günümüzde soğutma çevrimlerinde en yaygın kullanıma sahip ve ev tipi buzdolabında da kullanılan çevrim buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimidir. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi; kompresör, kondenser (yoğuşturucu), kısılma vanası (kılcal boru), ısı değiştirici ve evaporatör (buharlaştırıcı) adı verilen elemanlardan oluşur. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde soğutucu akışkan (aracı akışkan) devir daim ettirilerek, ısı soğutulacak ortamdan alınır ve sıcak ortama aktarılır. Şekil 1’de dışarıdan iş verilerek, ısının soğuk kaynaktan sıcak kaynağa aktarıldığı bir çevrim olan buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi şematik olarak gösterilmiştir.

Şekil 1 Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi. Deneysel çalışmanın yapıldığı buzdolabı, ev tipi olup 250 L hacme sahiptir, ve 540x600x1440 mm ölçülerinde buzluğu olmayan (cooling tipi olarak da adlandırılan) tek kapılı bir buzdolabıdır. İzolasyon malzemesi olarak poliüretan kullanılmıştır. Şekil 2’de deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı görülmektedir.

Şekil 2 Deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı.

206

Bu işlem sırasında akışkanın sıcaklığı da artar ve akış enerjisi kazanır.2 m uzunluğunda bakırdan yapılmış bir kılcal boru kullanılmıştır. Buzdolaplarında genellikle hermetik pistonlu kompresörler kullanılmaktadır.937 mm’dir. Kılcal boru sistemde. Kılcal boruda basıncı ve buna bağlı olarak sıcaklığı yüksek oranlarda azalan akışkan evaporatör de daha fazla ısı çekmesi sağlanır. bakır boru üzerine tel kaynatılmış serpantin şeklindeki kondenserde çevre ortama ısı vererek (soğutularak) yoğuşur. kondenserden yüksek basınçta sıvı halde çıkan soğutucu akışkanın içinde bulunabilecek olan nem ve partiküller. Sistemde soğutucu akışkan olarak R600a kullanılmaktadır. Kompresör emme hattı çapı 6. Şekil 4 Kondenser. kurutucuda (drayer olarak da adlandırılmaktadır) bulunan silika jel ve filtre ile tutularak sisteme girişi engellenir. Ev tipi buzdolaplarında çevre ortama ısı verme işlemi yoğunluk farkından meydana gelen doğal taşınımla gerçekleşir. Kullanılacak kılcal boruların boy ve çapı kompresör gücüne göre seçilebilmekte olup. Deney düzeneğinde. Sistemin kalbini oluşturan kompresör. 9-12 EKİM 2008. kompresör durduğu zaman. evaporatörden gelen soğutucu akışkanı sıkıştırarak basıncını kondenser basıncına yükseltir. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının kompresörü Şekil 2’de gösterilmiştir. sistemde 0. Kurutucuda nemi alınan yüksek basınçtaki soğutucu akışkanın kılcal boru (kısılma vanası) içinde ilerken basınç soğutucu akışkanın doyma basıncının altına düşmesinden ötürü kaynamaya başlar.35 mm ve basma hattı çapı ise 7.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. soğutma çevriminin basıncını dengeleme işlemini de gerçekleştirir. Kompresörden gelen yüksek basınç ve sıcaklıkta kızgın buhar halindeki soğutucu akışkan deney düzeneğinde buzdolabının arka kısmında bulunan. Bu basıncın doğrusal değil daha yüksek oranlarda düşmesini sağlar. Şekil 3 Kompresör.8 mm iç çapa sahip yaklaşık 2. Deneysel çalışmada kullanılan hermetik kompresör. ve sisteme ölçme cihazlarının hacmini telafi etmesi için normal gaz miktarı olan 43 g ’dan 2 g daha fazla gaz ilave edilerek toplam 45 g gaz basılmıştır. İZMİR Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin en önemli parçası olan kompresörlerin çeşitli tipleri mevcuttur. pistonlu tipte olup soğutma kapasitesi 140 W’tır ve nominal güç tüketimi ise 108 W’tır. Kondenser girişinde soğutucu akışkan kızgın buhar halinde olduğu için kondenser yükü evaporatörden biraz daha fazladır. 207 .I. Deneyde kullanılan buzdolabının kondenseri Şekil 4’te gösterilmiştir. Kaynama sonucunda kabarcıklar oluşur ve akışı engeller.

basınç. Şekil 6’da Buzdolabı soğutma sisteminin akış diyagramı ve ölçüm noktaları görülmektedir. ÖLÇÜMLER VE ANALİZ Buzdolabı. 208 . kurutucu girişinde (T4). İZMİR Deney düzeneğinde sistemin genel verimi artırmak ve kompresör emme hattında borunun dış yüzeyindeki nemlenmeyi önlemek amacıyla kılcal borunun bir kısmı.I. Kılcal borudan evaporatöre(buharlaştırıcı) gelen düşük sıcaklık ve basınçtaki soğutucu akışkan soğutulan ortamdan ısı çekerek gaz haline gelir. Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (T1 ). kurutucu çıkışında (P5) olmak üzere üç noktada yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları yine masa tipi bilgi yükleyici kullanılarak okunmuş ve kaydedilmiştir. güç ve debi ölçümleri yapılmıştır. Sistem sürekli duruma ulaştığı anda yapılan ölçümler sonucunda Tablo 1’de verilen sıcaklık ve basınç değerleri elde edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (T2). Kompresörde yapılan güç analizi için bir wattmetre kullanılmıştır. 3. Deneyde Yapılan Ölçümler Deneyde sıcaklık. bakır ve alüminyum gibi malzemelerden imal edilir. Evaporatör demir. kılcal boru çıkışı (evaporatör girişi) (T6) ve Evaporatör çıkışında (ısı değiştiricisine giriş) (T7)olmak üzere 7 noktaya T tipi termoçiftler yerleştirilerek sıcaklık ölçümü yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları masa tipi ALMEMO marka bilgi yükleyiciden okunmuştur. kurutucu çıkışında (buzdolabı izolasyonundan giriş) (T5). Deneyde debi ölçümü için ABB FAM 3200 serisi bir değişken alanlı debimetre (rotametre) kompresör çıkışına monte edilmiştir. 3. çelik. pirinç. Debi ve güç ölçümleri manuel olarak okunmuş ve kaydedilmiştir. Vestel Ar-Ge biriminde bulunan test odasında TS 87 EN ISO 7371 standardının Madde 8 deney genel şartları ve Madde 15’deki enerji tüketim deneyi başlıklı bölümlerine göre test edilmiştir. ALMEMO marka basınç duyargalarıyla (sensör) basınç ölçümleri kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (P1 ). 1. Evaporatör Şekil 5’te görülmektedir. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (P2). evaporatörden çıkan ve kompresöre gidecek olan (emme hattı) ile birleştirilerek bir tür ısı değiştiricisi oluşturulmuştur. 9-12 EKİM 2008. kondenser çıkışında (T3). Sistem sürekli durumdayken ölçümler alınmış ve sonuçları Tablo 1’de gösterilmiştir. Şekil 5 Evaporatör. Böylece evaporatöre girecek olan akışkanın biraz daha soğuması ve kompresöre girecek olan akışkanın ise kesinlikle gaz fazında olması sağlanmıştır. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının evaporatörü alüminyum olup sisteme kaynakla değil harici olarak plastik bantla monte edilmiştir.

34 0.0003158 kg/s ve kompresörün çektiği güç 76.85 0.8 W olarak ölçülmüştür.2 59.17) Kızgın buhar Sıcaklık T (ºC) 27. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Faz Kızgın Buhar Kızgın Buhar Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Doymuş sıvı-buhar karışımı (x =0. Buzdolabı sisteminin akış Tablo 1 Önemli çevrim noktalarında sıcaklık ve basınç değerleri. Buzdolabının iç hacmi sürekli durumda 14.34 Test boyunca test odasının sıcaklığı 25ºC sabit sıcaklıkta tutulmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4 -29.9 -31. 4. 5 1 Isı değiştirici 7 soğutulan ortam sınırı Evaporatör 6 Şekil 6 soğutma diyagramı ve önemli ölçüm noktaları. 3.8ºC’de sabit kalmıştır.09 5.8 35. İZMİR 3 Kondenser 4 Debimetre 2 Kurutu Komp.09 5.9 Basınç P (bar) 0. 6 ve 7 209 . Sürekli duruma ulaşıldığında soğutma sisteminde devir daim eden R600a soğutucu gazının kütlesel debisi 0.9 27.I.09 3. Ölçümler sonucunda elde edilen sıcaklık ve basınç değerleri EES (Engineering Equation Solver) programı kullanılarak çevrimdeki 1.34 5.6 36. 5. 2. 9-12 EKİM 2008.

entalpi (h). Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Entalpi h (kJ/kg) 728.003 Soğutma sistemi sürekli duruma ulaştığında hesaplanan termodinamik özelliklerden sistemin P-h diyagramı çizilmiş ve Şekil 7’de verilmiştir.2.001863 0. Ancak sistemlerin enerji analizleri diğer değişle I.701 2.897 2.1122 1. iç enerji (u) ve özgül hacim (v) gibi temel özellikleri hesaplanmış ve bu değerler Tablo 2’de verilmiştir Tablo 2 Önemli çevrim noktalarında termodinamik özellikler.I. entropi (s).08333 0. Tersinmezliklerin (kayıpların) olmadığı I.4 395 301.252 0.7 415.4 769. Enerji ve Ekserji Analizleri Enerji.8 727. yasasına dayanan enerjinin kalitesini dikkate alan ve “Enerji Kullanılabilirliği” (İngilizdede “availability” olarak da adlandırılmaktadır) gibi isimlerle de adlandırılabilen ekserji analizi çıkar. 9-12 EKİM 2008.4 395.4 417.398 3. iş yapabilme kabiliyeti olarak tanımlanmıştır. 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.767 2.7 416.5 605 Özgül Hacim ν (m3/kg) 1.001827 0.4 639. İZMİR noktalarında soğutucu akışkanın termodinamik özellikleri.8 418.1 Entropi s (kJ/kgK) 4.808 İç Enerji u (kJ/kg) 685. yasaya dayanan analizler sistemin sadece niceliğini (miktarını) değerlendirir.7 306. Şekil 7 P-h diyagramı.001867 0. termodinamiğin II.137 3. yasaya dayanan enerji analizi enerjinin niteliği değerlendirilmediği için karşımıza. Termodinamiğin birinci yasası enerjinin korunumundan söz eder yani sisteme giren toplam enerji sitemden çıkan enerjiye eşittir.775 2. Ekserji ifadesi 210 .

Şekil 9’da enerji. & & E = mh (kW) (2) & & Bu denklemde m (kg/s) kütlesel debiyi ifade ederken. İZMİR mevcut şartlarda elde edilebilecek maksimum iş olarak tanımlanmaktadır. 9-12 EKİM 2008. sistemden çıkan ısı (Q) negatif (-) ve sisteme giren iş (W) negatif(-). Diğer bir değişle sürekli akışlı sistemler için birinci yasa verimi aşağıdaki şekilde yazılabilir. Yasa analizleri uygulanırken. birinci yasaya dayanarak. Yasa analizi uygulanarak tersinmezlikler ve ekserji kayıpları tespit edilmiştir. sistem ile çevre arasında gerçekleşen net iş ve ısı alış verişinde bulunan ve giriş ve çıkışı olan sürekli akışlı bir kontrol hacmi için şu şekilde ifade edilir. daha sonra ise Termodinamiğin II. Sisteme giren ısı (Q) pozitif(+) . h akışkanın entalpisini (özgül entalpi) temsil etmektedir ve birimleri kJ/kg’dır. sistemden çıkan iş (W) için ise pozitif(+) işaret kabulü yapılmıştır. Termodinamiğin I ve II. Özgül enerjinin kütlesel debiyle çarpımından elde edilen toplam enerji denklemi. kinetik ve potansiyel enerji değişimleri ihmal edilmiştir. Sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi. e = h (kJ/kg) (1) şeklindedir. Özgül enerji denkleminde kullanılan e özgül enerjiyi. Denklem (3)'de potansiyel ve kinetik enerji değişimleri ihmal edilirse sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi aşağıdaki gibi bulunabilir. ekserji ve tersinmezlikler arasındaki ilişki şematik olarak verilmiştir. Enerji denklemlerinden Özgül enerji (Akış enerjisi) denklemi . sürekli akışlı açık sistem kabulü yapılarak analiz edilmiştir. Yasa analizi uygulanmış.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Enerji korunumu denklemleri. Şekil 8 Enerji. Genel enerji dengesi denklemi. E toplam enerjiyi ifade eder ve birimi kW’tır. 211 . ΔPE (W)’de potansiyel enerji değişimini ifade eder. Q − W = ΔH + ΔKE + ΔPE (3) Denklemde Q (W) ısı alış verişini . Ekserji analizinin amacı proseslerin tersinmezliklerini belirlemek ve değerlendirmektir. elemanlardaki basınç kayıpları.I. ΔKE (W) kinetik enerji değişimini. W (W) sisteme verilen ya da alınan işi ve ΔH (W) entalpi değişimini. kullanılabilirlik(Ekserji) ve tersinmezliklerin toplamından oluşur. Sistemi oluşturan elemanlar. Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışan bir ev tipi buzdolabında bulunan sistem elemanlarına Termodinamiğin I. & & & Q − W = mΔh (4) Soğutma makinelerinin ısıl verim değerlendirmesi etkinlik katsayısı ile yapılır.

etkinlik katsayısıdır ve birimsizdir. η II = Wtr W (11) Burada η II ikinci yasa verimini. Çevre sıcaklığı (T0) ile gösterilmiş olup birimi (0C)’dir. İZMİR COP = & Q & W (5) COP . Burada (h) özgül entalpi (kJ/kg). Denklem (7). özgül ekserji (Ψ) (sürekli akışlı sistemler için kullanılabilirlik). Denklemde X giren sisteme giren toplam ekserjiyi. Ekserji belirli bir enerjiye sahip akışkanın çevre şartlarına indirgenerek kendisinden maksimum iş elde edilmesine denir [15]. ψ = (h − h0 ) + V 2 + gz − T0 ( s − s0 ) 1 2 (6) Denklemde görülen 0 alt indisi çevre şartları(ölü hal) referans alınarak bulunmuş değerlerdir. (8) & & X = mψ (9) & & Bu denklemde X . ψ = (h − h0 ) − T0 ( s − s0 ) (7) Sistem için özgül ekserji (kullanılabilirlik) denklemi yazılırken 0 noktası özellikleri yerine bazı noktalarda ekserji değerlerinin negatif çıkmasını önlemek için evaporatör çıkışı olan 7 noktası özellikleri ölü hal özellikleri olarak kabul edilmiştir. akış ekserjisinin(ψ ) kütlesel debiyle( m ) çarpımından elde edilen toplam ekserjiyi ifade etmektedir. Çevresel parametreler referans durum olarak kabul edildiğinde. Wtr tersinir işi. Birim zamanda kontrol hacmine giren ve çıkan soğutucu akışkanla birlikte gerçekleşen entropi transferi ( s − so ) olarak ifade edilmiştir. ikinci yasa yazılacak olursa. Toplam ekserji ise. dX sistem & & X giren − X çikan − X yokolan = =0 dt (10) & & şeklinde yazılabilir. W ise sistemden elde edilen net işi ifade etmektedir. Bu durumda. V akışkan hızı(m/s).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sürekli akışlı bir sistem için ekserji dengesi. ψ = (h − h7 ) − T7 ( s − s7 ) şeklinde olur. Sistem için ikinci yasa verimi yazılırsa.I. Akış ekserjisi denklemindeki. potansiyel ve kimyasal ekserji miktarları çok küçük olduğu için ihmal edildiğinde aşağıdaki denklem elde edilir. İş tüketen makineler için ikinci yasa verimi aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Ekserji ya da kullanılabilir enerji termodinamiğin ikinci yasasına dayanmaktadır. g yerçekimi ivmesi (m/s2) ve z (m) yüksekliktir. 212 . (s0) özgül entropi (kJ/kgK)’dir. X yokolan ise toplam yok olan (tersinmezlik) ekserjiyi göstermektedir. X çikan çevrimden çıkan toplam & ekserjiyi.

523 -28.773 9.47 0 Toplam Ekserji & E (W ) 230 243. toplam enerji için denklem (2). İZMİR η II. Toplam Enerji & ψ .2 105.307 0 Enerji ve ekserji analizlerinde yukarıdaki verilmiş olan genel denklemler.09 -110.2 Özgül Ekserji ψ (kJ/kg) 9. toplam enerji.I. kurutucu girişi (4). toplam ekserji için ise denklem (9) kullanılarak.309 109.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. toplam enerji E . kondenser girişi (kompresör çıkışı) (2). özgül ekserji için denklem (7). 9-12 EKİM 2008.45 26. yazılan genel denklemlerden özgül enerji için denklem (1). Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) Özgül Enerji e (kJ/kg) 13. 213 .617 8. evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) (7) olmak üzere yedi & noktada EES programında özgül enerji (e). soğutma çevriminin her bir elemanına uygulanmasıyla her soğutma çevrim elemanı için enerji ve ekserji denge denklemleri ayrıca I.2 131. Yasa ve II.7287 -6.09 10. toplam ekserji X hesaplanmış Tablo 3 Çevrimin Özgül enerji.95 30.8 & Χ (W) 2.1 28.5 125 96.9 -0. Denklemde COP sistemin gerçek birinci yasa verimini ifade ederken COPtr sistemin tersinir ikinci yasa verimini ifade eder ve COPtr = TL TH − T L (13) şeklinde tanımlanır.238 3.76 201. özgül ekserji ve bu değerler Tablo 3’te verilmiştir. özgül ekserji ve toplam ekserji sayısal değerleri.Sistem = COP COPtr (12) şeklinde olur. kılcal boru çıkışı (buzdolabı izolasyonuna giriş) (5).45 9. Deneysel çalışmada kullanılan buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için.1 30. kompresör girişi (ısı değiştirici çıkışı) (1).94 34. Yasa verim tanımları Tablo 4’teki gibi elde edilmiştir. kondenser çıkışı (3). evaporatör girişi (kılcal boru çıkışı) (6).1 132.

= X 2 − X 3 η II .ısıdeğiş . = X 6 − X 7 ____ & X yokolan .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.evap. = 1 − & X yokolan. & X 2 Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) & & & X yokolan. = & Welektrik ____ & W η II .. Kondenser (2-3) & & Qkond .elektrik + X 1 ) − ( X 2 ) η I . & X3 Isı Değiştirici (56).kond .elektrik η II. = (Wkomp .ısıdeğiş.. = ( X 5 + X 7 ) − ( X 6 + X 1 ) ____ η II .evap.komp .komp. & X 6 Genel Sistem & & Q − W = ΔU ____ COP = & Qevap & Wkomp. & & (X + X ) 5 7 Evaporatör (6-7) & & & X yokolan .kurutucukilcalb.kond .komp. = 1 − & & X 1 + Wkomp.(7-1) & & Qısıdeğiş. = 1 − & X yokolan.kurutucu − kilcalb.. İZMİR Tablo 4 Denge denklemleri ve verim tanımları.kond . = m(h7 − h6 ) & & & & & X yokolan . = m(h3 − h5 ) & & & X yokolan.Sistem = COP COPtr 214 . = X 3 − X 5 ____ η II . 9-12 EKİM 2008.evap.I. & X yokolan. = 1 − & X yokolan. = m(h3 − h2 ) & & Qkurutucu −kilcalb. Yasa Verimleri Kompresör (1-2) & & Wkomp. Yasa Verimleri II. Enerji Dengesi Ekserji Dengesi I. = 1 − η II .komp. = m(h2 − h1 ) & & & & X yokolan .ısıdeğiş. = m(h5 − h6 ) & = m(h1 − h7 ) & & Qevap..kurutucu −kilcalb.

90 24.06 3.07’si kompresördeki tersinmezliklere harcanmaktadır. Bu değer toplam enerjinin %60. Yasa Verimleri η (%) & & Q veya W (W) Kompresör (1-2) 13. yok olan ekserji ve verim değerleri.69 Genel Sistem ____ ____ 1. BULGULAR VE TARTIŞMA Tablo 4’te verilen genel denklemler kullanılarak her eleman için çıkarılan enerji denklemlerinin sayısal değerleri Tablo 5’te tablo halinde verilmiş olup ayrıca enerji akış diyagramı çizilerek Şekil 10’da gösterilmiştir.68 ____ 28. Elde edilen denklemlerde çevrimin 7 noktasında termodinamik özellikler.21 Kondenser (2-3) Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) Isı Değiştirici (5-6. İZMİR Sayısal analiz kısmında verilen genel denklemler kullanılarak soğutma çevriminde yer alan her eleman için denge denklemleri ve verim tanımları elde edilmiş ve bu denklemler Tablo 4’de verilmiştir. Yasa Verimleri η (%) II.7-1) 110. ikinci sırada 63. Enerji akış diyagramından da anlaşılacağı üzere çevrimde en fazla enerji transferi 110. Kompresör çıkışında çevrimden gelen enerjiyle birlikte 242. 215 .43 28. Kompresörden çevrime.83 Evaporatör (6-7) 105.09 & X Yokolan (W) 45.72 W ile kondenserde olurken.72 W’ı kondenserden ısıl enerji şeklinde çevreye transfer olmaktadır.20 7.29 17. denklemlerde gereken yerlerde kullanılarak bulunan enerji. Buzdolabının soğutma çevrimine ilk hareketi veren kompresör.73 W olan enerjinin 110.24 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %3.24 W ile kurutucu-kılcal boru kaybı izlemektedir. yok olan ekserji ve verim değerleri Tablo 5’te yer almaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.368 21.04 43.87 ____ 75. Ancak test şarlarından dolayı buzdolabının kompresörünün çektiği güç veya soğutma sistemine giren enerji 76. Şekilde gösterilen büyüklükler miktarlarla orantılıdır.36 7.8 W olarak ölçülmüştür.73 W ile kompresörde meydana gelmekte ve bunları 7.07 W’lık akış enerjisi çevrime transfer olmaktadır.25 1.I.07 4.54 ____ 8. Tablo 5 Enerji.16 W’lık enerji ile evaporatörden çekilen ısıyla gelen 104. Enerjinin 132. soğutma kapasitesi 140 W ve anma gücü 108 W olduğu daha önce belirtilmişti. Enerji Transferi Yok olan Ekserji I. 9-12 EKİM 2008.01 W’lık bölümü çevrime devam ederken 7. Kılcal borudan ısı değiştiricisine geçen akışkanın ısı değiştiricisinde geri kazanılan 28. Bu enerjinin 63.31 ____ 35.9’unu oluşturmaktadır.9 W enerji birleşerek çevrime transfer olmaktadır.73 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %35. 13.98’i soğutucu akışkan R600a kurutucu ve kılcal boruya girmesiyle çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda enerji kaybı şeklinde olmaktadır.

9-12 EKİM 2008. verilen ekserji denklemleri uygulanarak bulunan sonuçlar Tablo 5’te verilmiştir. İZMİR Şekil 9 Enerji dengesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 216 . Soğutma elemanları için verilen ekserji kayıpları Şekil 11’de ekserji akış diyagramı şeklinde gösterilmiştir.I. Deneyde daha önce belirtilen ve her elemanın giriş ve çıkışındaki noktalarda belirlenen termodinamik özellikleri Tablo 4’te.

Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör.9’na karşılık gelmektedir. 9-12 EKİM 2008.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserji girişinin %2. Kompresörde. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan. ısı değiştiricisi ve evaporatörde yok olmaktadır. enerji ve ekserji akışı diyagram çizilerek gösterilmiştir. toplam ekserji girişinin yaklaşık üçte ikisi kompresörde. ısı değiştiricisi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 5. Evaporatördeki ekserji kaybı 3.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserjinin %2.34 W’ı yani toplam ekserjinin girişinin %59. 76.3 W olarak belirlenirken.3 W olarak belirlenirken. Elde edilen sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı.8 W olarak çektiği elektriksel gücün 45. Çevrimin devamını sağlayan bu ekserjinin 24.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır.6’a karşılık gelmektedir.8 W olarak çekilen elektriksel gücün 45.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle kaybolduğu anlaşılmıştır. akış enerjisi şeklinde çevrime transfer olurken.07’si yani 63.72 W ile kondenserde gerçekleşmektedir ve bu değer çevrime transfer olan toplam enerjinin %60. sisteme giren toplam ekserjinin %32. ekserjisinin %2’sini yani 1. ve evaporatör izlemektedir.SONUÇLAR Bu çalışmada. Isı değiştiricide ise 1. Diğer soğutma elemanları.6’ı olduğu belirlenmiştir.09’nu tersinmezliklere harcarken sisteme 31.09’u tersinmezliklere harcanırken.54 W’ını çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybetmektedir.73 W’lık enerji kompresörde oluşan tersinmezliklere harcanmaktadır. Isı değiştiricisi çıkışında 2.46 W ekserji kazandırmaktadır. Analizlerde kullanılan denklemler ve sonuçları tablolar halinde verilmiş. kılcal borudan çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda toplam enerjinin %3. çevrimin toplam enerjisinin %35.98’lik miktarı kadar enerji dönüşümü olmaktadır. 217 . Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan.07 W.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle yok olmaktadır. 13.I. enerji analizi gibi her soğutma elemanına uygulanmıştır. ve ardından kılcal boru.34 W’ı yani toplam ekserji girişinin %59. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör 76. Isı değiştirici çıkışında 2. Enerji analizi sonucunda en büyük enerji transferi 110. ekserjisinin %2’sini çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybeder.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır. üçte biri kondenserde ve geriye kalan on da biri ise kılcal boru.64 W’ı ve toplam ekserjinin %32. ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Isı değiştiricide ise 1. Evaporatördeki ekserji kaybı 3. Genelleme yapmak gerekirse. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır. Ekserji analizi. Elde edilen sayısal sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı izlemektedir. İZMİR Şekil 10 Ekserji dengesi. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır.

Buna karşın soğutma elemanlarının II. çünkü bu elemanlardaki kayıplar kompresör ve kondenser kayıplarına göre oldukça küçüktür. Volume 17. (2005). G. pages 1391-1402 (2002). ve M. Yunus ÇERÇİ’ye. pages 401-412 (1997). Chen L. 11.Yasa verimleri (ekserjitik verimler) hesaplanmış ve kompresörün verimi %43. J. (1997). veri eksikliğinden dolayı tanımlanamamıştır. ve D.. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. Mezavila. ve G. Yasa verimi ise %21. yasa verimleri. Volume 19. Fusion Engineering and Design. Talbi.. pages 490502. Ö. Issue 6. Agnew. Dr. J. Kompresör dışındaki soğutma çevrimi elemanlarının I. “Thermodynamic analysis of the V-type Stirling-cycle refrigerator”. Diğer elemanlarda araştırma ve geliştirme çalışmalarının yürütülmesinin verime pek bir faydası olmayacaktır. “Exergy analysis of refrigerators for large scale cooling systems”. 12. Karabulut. 7.. KILIÇ M. R. yasa verimi %17. “A valve operated absorption refrigerator”. 9-12 EKİM 2008. Applied Thermal Engineering. 5. 27:1067–1078 15. ve kondenser verimi %28. pages 511-518 (1993). M. Stegou-Sagian and N. Ataer. ve R. Volume 22. genel sistemin I.. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ise 1. “Thermoeconomic analysis of household refrigerators”. “Radiation and natural convection heat transfer from wire-and-tube heat exchangers in refrigeration appliances”. R.36 olarak bulunmuştur. A. “An experimental analysis of adiabatic capillary tubes”. Cilt 9. J.eie. Wu. 10. “Thermal performance analysis for hot-wall condenser and evaporator configurations in refrigeration appliances”. A. Wu. (1998). Renewable Energy. N. Eames. B. Fukano. International Journal of Refrigeration. İlk olarak TÜBİTAK’a teşekkür ederim.. Razavi.I. Volume 20. B. pages 645-657 (2005). F. 6. Journal of magnetism and magnetic materials. Teng.TEŞEKKÜR Bu çalışma TÜBİTAK ve VESTEL Teknoloji Geliştirme ve Endüstriyel Tasarım Laboratuarı destekleriyle TÜBİTAK MAG No:105M305 numaralı proje kapsamında gerçekleştirilmiştir. W. Genel sistemin II.04. A study forperformance comparisons in compressor and condenser”. 2. ve C. 6. International Journal of Refrigeration. Şencan. İZMİR Sistemin verimleri incelendiğinde kompresörün I. M. E. Ankara. B. 3. Applied Thermal Engineering. Özkaymak. ve S. Tagliafico L.tr/turkce/en_tasarrufu/konut_ulas/en_tasarruf_bina_ay.. Porkhial S.ve B.. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. pages 669-684 (1999). 102s. 9. T.83 ile ısı değiştiricisi sahip olmuştur. CAN M. and S. 8. yasa verimi ekserji kayıplarının yüksek olduğu kompresör ve kondenser gibi elemanlarda araştırma ve geliştirme faaliyetlerini yoğunlaştırarak artırılabilir. Energy Res. teşekkür ve şükranlarımı sunarım.M. Neto. S.2007. “A simple magnetic refrigerator evaluation model”. Volume 20. “A generalized model of a real refrigerator and its performance”. M.W. “Transient characteristic of reciprocating compressors in household refrigerators”. Doktora Tezi. A. 13. Issue 4.html 218 . Volume 23. volume 20. pages 183-189 (2005). Melo C. Elektirik işletmeleri wep adresi http://www. 2004 17..69 olarak hesaplanmıştır.. Volume 21. Hepbaşli A. Gonçalves. A.36’dir. Tanda. Ülkemiz jeotermal kaynaklarının ikinci kanun verim değerlerine bağlı sınıflandırılması.. ve T.07 olarak belirlenmiştir. Löhlein K. M. Kalogirou.. Evaporatörün II. C. (1997). C. Kurutucu ve kılcal borunun verimi %8. M. Paignigiannis. pages 417-429 (2003). K. Sayı 1. Khastoo.KAYNAKLAR 1. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminde Aşırı Kızdırma ve Aşırı soğutma Eşanjörlerinin Termo-ekonomik Optimizasyonu. I. L.gov. “Experimental evaluation of prototype thermoelectric domestic-refrigerators”. Sistemin genel II. “Exergy analysis: an absorption refrigerator using lithium bromide and water as the working fluids”. 4. International Journal of Refrigeration.21. pages 311-316 (2004). Daha sonra da Vestel Ar-Ge direktörü Halil Turan’a ve araştırma mühendisi Umut Yılmaz’a çalışmanın her aşamasında ve özellikle deneysel verilerin toplanması sırasında verdikleri destekten ötürü teşekkürü bir borç bilirim. ETEMOĞLU A. ve L. Rebora A. Volume 282. 2003. Energy Res. Applied Thermal Engineering.yasa verimi ise %35. Fereira. Volume 28. Rowe. 16. Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi. pages 461-469.. Yakut. “Exergy analysis of lithium bromide/water absorption systems”. Applied Thermal Engineering.31:947-959 14.. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. Tagliafico. Huang.ve H. C. Kiang.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Applied Thermal Engineering.M. Volume 30. A. Min.5’a kadar düşerken en yüksek verimi %75. 7. Ayrıca yardımlarını esirgemeyen değerli tez danışmanım Doç. pages 619-630 (2002). Sun.”Exergy losses in refrigerating systems. M. Issue 7. Applied Energy.

9-12 EKİM 2008.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM VIII ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi Canan CİMŞİT – İ. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA 219 .

Abdullah Yıldız.tr.gungor@ ege. adsorpsiyon nedir. 2. Bu adsorpsiyon türünde. Adsorpsiyon. Oertel ve Fischer (1997) metanol/ silikajel çifti kullanan bir adsorpsiyonlu sistemi incelemişlerdir. ticari amaçlı soğutucu olacak ilk kez 1920’de kullanılmaya başlanmıştır. Fiziksel adsorpsiyon işleminde reaksiyon sırasında adsorpsiyon ısısı açığa çıkar. Desorpsiyon olayının olmadığı yani reaksiyonun tersinmez olduğu adsorbatın adsorbent yüzeyine tutunmasına kimyasal olarak adsorplama denir.7]. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu soğutma sistemi. ikinci bölümde ise aynı sistemde deneysel olarak çalışmışlar ve sistem COP ve ısıtma ve soğutma kapasitelerini belirlemişlerdir [6. abdullah.yildiz@ege. Wang vd. adsorpsiyonlu soğutma sistemi nasıl çalışır. katı fazındaki maddeye ise absorbent denilmektedir. İZMİR ADSORPSİYONLU SOĞUTMA TEKNOLOJİSİ VE ENERJİ ANALİZİ Gökhan Gürlek.edu. Soğutma 1. sistemin avantaj ve dezavantajları nelerdir.edu. adsorpsiyonlu soğutma sistemleri tanımlanmış ve enerji analizinin nasıl yapıldığı irdelenmiştir.tr. sistemin enerji analizi nasıl yapılır gibi sorulara yanıt bulunmaya çalışılmıştır. Enerji kaynaklarının türü ve çevrim sırasında meydana gelen fiziksel olaylar açısından benzer olduğunu düşündüğümüz absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle aslında belirgin farklılıkları vardır. Önemli oranda enerji kazançları sağlamasına rağmen bu sistemler çok fazla tanınmamaktadır. Fiziksel adsorplamada ise adsorbat. Bu çalışmada. Absorpsiyonlu soğutma sisteminde bir sıvı veya gaz akışkanın. Faraday (1848) tarafından ilk kez tanımlanan adsorpsiyonlu soğutma çevrimi. Bu amaçla bu çalışmada. fiziksel ve kimyasal olarak ikiye ayrılmaktadır. (2005a.edu. 220 . adsorplanan adsorbatın adsorbent yüzeyinden uzaklaşması söz konusu değildir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (2006) adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde absorbent olarak aktif karbonu kullanarak sistemin performans parametrelerini incelemişlerdir [5]. adsorbent yüzeyine fiziksel bağlarla tutunur. 2005b) yaptıkları farklı çalışmalarda birinci bölümde silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminin tasarımını ve performans tahmini üzerine çalışmışlar. sıvı veya katı başka bir maddenin yüzeyi ile fiziksel ve kimyasal etkileşimi vardır [1].tr ÖZET Son yıllarda önemi artan adsorpsiyonlu soğutma sistemleri ile ilgili çalışmalara her geçen gün yenileri eklenmektedir. Lu vd. GİRİŞ Ticari uygulamalarda adsorpsiyonlu chiller olarak kullanılan soğutma sistemleri bir çeşit adsorpsiyonlu ısı pompaları olarak tanımlanabilmektedir. Yong ve Sumathy (2004) güneş enerjisi ile çalışan iki yataklı bir adsorpsiyonlu soğutma sisteminin performansını belirlemek amacıyla bir matematiksel model oluşturmuşlardır [3]. başka bir sıvı veya katı içine difüzyonu söz konusu iken adsorpsiyonlu soğutma sisteminde ise bir gazın veya sıvının. İki fazlı bir kompresör gibi çalışan adsorber/desorber tipi bir yatakta metanolün sistem verimine etkisini incelemişlerdir [2]. Desorpsiyon olayının gerçekleştiği bu adsorplama şeklinde adsorpsiyon ortam sıcaklığının artışı ile azalmaktadır.gurlek@ege. Liu ve Leong (2005) zeolit/su çifti ile çalışan adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde bu soğutma çiftinin sistem performans parametreleri üzerindeki etkisini nümerik bir model yardımıyla incelemişlerdir [4]. Ali Güngör Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü gokhan. 9-12 EKİM 2008.I. ADSORPSİYON PRENSİBİ Adsorpsiyon işleminde gaz fazındaki maddeye adsorbat. ali.

Buharlaşma prosesi sıcaklık ve basınca bağlıdır. Tablo 1. üçüncül ısı kaynağının sıcaklığına ve sistemin kullanım amacına bağlı olarak absorbat ve absorbent seçimi yapılır ve uygun çalışma basıncı belirlenir. ısıtma-soğutma besleme hattı. bir absorbent yatağı ve evaporatörden oluşur. Adsorbent. • Adsorbent yapısal değişikliğe ve hacimsel genişlemeye uğramadan adsorbatı kolaylıkla adsorbe edebilir. ısı transfer hızını düşürmektedir. Adsorpisyonlu soğutma sistemlerinde adsorbent yatağının kütle ve ısı transfer hızlarının kontrol edilmesi de önem taşımaktadır. Yeterli yüksek vakum değerlerinde adsorbat su düşük sıcaklıkta buharlaşır. Bu soğutma sistemi iki sistemin bir arada olduğu tek bir sistem olarak çalışmaktadır. Her bir adsorpsiyon/desorpsiyon odası bir kondenser. evaporatör sıcaklığı 0 oC’nin altında olan bir sistem için zeolit-su çifti kullanılamamakta. Normal atmosferik basınç (760 mmHg) altında absorbat su 100 oC’de buharlaşır. Böylece adsorbent malzeme rejenere olur.150 -20 . Metanol evaporatörde borunun dışından metanol. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminde. adsorbent yatakları.250 0 .350 0 . İZMİR Adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde soğutucu adsorbat olarak çoğunlukla su kullanılmakta. Absorbentin adsorplama kapasitesinin artması ile birlikte çevrim verimi de artmaktadır. alt kısmını ise metanol evaporatör oluşturmaktadır. içinde ise soğutulmak istenen su geçmektedir. katı adsorbent tarafından adsorbe edilir. depoladığı adsorbatı sıcaklık artışı ile rahatlıkla bırakabilir. Adsorbat-adsorbent çiftine ait özgül ısılar.I.350 0 . sistemin içerinde tekrar yoğuşur.22 0. Gereken buharlaşma ısısını çevresinden alan su. Çalışma odalarındaki evaporatörler ısı pompasını desteklemektedir. Termodinamik yasalara göre buharlaşmış absorbatın doğrudan yoğuşması mümkün olmadığına göre absorbat.140 3. evaporatör ve kondenser sıcaklığına. Tablo 1’de adsorbent-adsorbat çiftlerinin gerekli çalışma aralıkları için özellikleri verilmiştir. oda sıcaklığında vakum altında buharlaşır.adsorbat çiftinin çalışma sıcaklıklarına göre özellikleri[1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Su-Zeolit 4A Su-Zeolit 13X Su-Mordenit Su-Silika Jel Metanol-Aktif Karbon Maksimum adsorplama kapasitesi (kg/kg) 0. Bu etki adsorpsiyon ve desorpsiyon periyotlarını uzatmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Şekilden de görüldüğü gibi sistem. Örneğin. Adsorpsiyonlu soğutma sistemi kapalı sistem olduğundan buharlaşmış absorbat çevreye buhar olarak bırakılmaz. vakum vanası. Isı pompası odasının üst kısmını absorbat evaporatör.37 0. bunu yanında metanol ve amonyak da kullanılmaktadır. Basınç düşürüldüğünde buharlaşma sıcaklığı da düşmektedir. Bu işlem tersinir ve sürekli tekrarlanır. • Adsorbent. Adsorbentin ısı transfer katsayısının düşüklüğü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.11 0.32 Adsorpsiyon ısısı (kJ/kgabsorbat) 4400 4400 4000 2560 1400 Çalışma sıcaklığı (oC) 0 . bu durumda aktif karbon-metanol çiftinin kullanımı daha uygun olmaktadır. örneğin su buharının adsorbentler tarafından toplanmasıdır.30 0. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ÇALIŞMA PRENSİBİ Şekil 1’de adsorpsiyonlu soğutma sisteminde absorbat-absorbent çiftinin çalışma sistemi gösterilmektedir. Soğutma sistemlerinde adsorpsiyon prensibi. Adsorpsiyonlu soğutucular için 10-20 mm Hg vakum basıncı yeterlidir [8]. Bu işlem sırasında devrede soğutma meydana gelir. 221 . Adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odalarında adsorpsiyon ve desorpsiyon işlemleri sırasıyla gerçekleşir. ısı iletim katsayısı ve yoğunluk adsorpsiyon işleminde önem taşımaktadır. Adsorpsiyon işleminde en önemli faktörleri bir kez daha hatırlatmak gerekirse [8]. Bu adsorbent malzemeleri başta silika-jel olmak üzere aktif karbon ve zeolit olarak sayabiliriz. kondenser ve evaporatörün dahil olduğu adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odaları ve ısı pompası çalışma odasından oluşmaktadır. Sıcak su kullanımıyla adsorbentteki adsorbe su tekrar buharlaşır.

222 . kütle ve ısı geri kazanım işlemlerinin ard arda uygulanmasıyla soğutma çevrimi gerçekleşir. kondenserde ise gövde-boru tipi ısı değiştiricisi bulunmaktadır. Adsorpsiyon. 9-12 EKİM 2008. 2 ile 3 noktaları arasında da adsorbent yatağına ısı girişi devam etmektedir. adsorbent tarafından adsorbe edilmektedir. İZMİR Şekil 1. Adsorbent yatak sıcaklığının T6 sıcaklığına düşmesi ile çevrim tamamlanmaktadır. Bu işlem sırasında desorpsiyon olmaksızın buhar basıncı artmaktadır. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Sistemde düşük sıcaklıktaki ısı kaynağını kullanılmasında yardımcı olan kütle geçiş işlemini sağlayan bir adet vakum vanası kullanılmıştır. Desorpsiyon işlemi bittikten sonra adsorbent yatağı T5 sıcaklığına soğutulmakta. basınç düşmektedir. desorpsiyon.I. Birinci absorbent yatağına giren soğutma suyu ikinci absorbent yatağına geçmektedir. Çevrimde adsorbent yatak sıcaklığı dışarıdan ısı girişi ile T6’dan T2’ye yükselmektedir. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin ideal çevrim-1/Tdiyagramı P-T Şekil 2’de görülen 1-2-3-4-5-6-1 noktalarından oluşan çevrim işlemi. Bu evrede desorpsiyon başlamakta ve desorpsiyonla açığa çıkan buhar. Bu çevrimde 1-2 ve 4-5 noktaları arası ısı geri kazanım işlemini anlatmaktadır. 2-3 ve 5-6 noktaları sırasıyla ısıtma-desorpsiyon ve soğutma-adsorpsiyon işlemlerini içeren soğutma işini anlatmaktadır. adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde ideal çevrimi göstermektedir. Absorbent yataklarındaki kondenserler birbirine seri bağlanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. yataktan ısı çekilmeye devam edilmekte ve evaporatörde çevreden ısı çekerek buharlaşan adsorbat. Bu çevrimdeki 3-4 ve 6-1 noktaları arası ise kütle geri kazanım işlemini gösterir. Şekil 2’de bu soğutma çevrim görülmektedir. P 2 3 4 1 6 5 Şekil 2. 6 noktasına kadar olan evrede. Absorbent yatağında kanatçıklı ısı değiştiricisi. sabit kondenser basıncında yoğuşmaktadır.

9-12 EKİM 2008.I. Şekil 3. Soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Şekil3-a’da adsorbent yatağı 1’deki boruların içerisinden sıcak akışkan geçirilerek bu bölmede desorpsiyon işleminin. adsorbent yatağı 1’de ise adsorpsiyon işlemi gerçekleşir. Şekil3-d’de adsorbent yatağı 2’de desorpsiyon. Şekil3c’de soğutma suyu öncelikle adsorbent yatağı 1’deki borulara daha sonrada adsorbent yatağı 2’deki boruya aktarılır. Böylelikle adsorbent yatağı 2’yi desorpsiyon işlemine. Çevrim Şekil3-f 223 . Şekil3-b’de vakum vanası açılarak adsorbent yatağı 1’den adsorbent yatağı 2’ye kütle geçisi sağlanır. adsorbent yatağı 2’deki boruların içinden ise soğuk akışkan geçirilerek adsorpsiyon işleminin gerçekleştirilmesi sağlanır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e kütle geçişi Şekil3-e’de görüldüğü gibi vakum vanasının açılması ile gerçekleşir. adsorbent yatağı 1’i adsorpsiyon işlemine hazırlar. İZMİR Tüm çevrim boyunca adsorbent yatağındaki sıcaklık ve basınç değişiklik göstermektedir. Şekil 3’de çevrimin şematik diyagramı gösterilmiştir.

Tablo 2. • Sistemde korozyona neden olan kimyasallar kullanılmadığından uzun ömürlü olması.43 0. • Düşük sıcaklıkta ısı kaynakları değerlendirilebilir. Bu bilgiler doğrultusunda adsorpsiyonlu soğutma sisteminin.7-1. Sistemin dezavantajları şunlardır: • Performans katsayılarının düşük olması. adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e aktarılırken adsorbent yatağı 1’i desorpsiyona hazırlar. adsorpsiyon kapasitesinde kayıp olmaz.1 Var Var 30 dakika 15 dakika 7-9 yıl 4-5 yılda bir değiştirilir Sıvı analizi. Tablo 2’de farklı adsorbat-adsorbent çiftine göre tipik COP değerleri verilmiştir. Tablo 3’de adsorpsiyonlu soğutma sistemi ile absorpsiyonlu soğutma sistemleri arasındaki farklar sıralanmış ve adsorpsiyonlu soğutma sisteminin avantajları göz önüne serilmiştir. diğer soğutma sistemlerine göre önemli avantajlara sahip oldukları görülmektedir. Tablo 3. performanslarının düşük olmasına rağmen herhangi bir mekanik güç gerektirmeden çalışması nedeniyle tercih edilmektedir. Adsorpsiyonlu soğutma çevrimi bu aşamalardan sonra tamamlanır. pompalar. İZMİR ile son bulur. • Yaygın kullanım alanına sahip olmaması.I.8 Korozyon Yok Kristalizasyon Yok Isınma Süresi 0-7 dakika Dilüsyon çevrimi süresi Uygulanmaz (durma) Ömrü 30 yıldan fazla Absorbat-absorbent Gerek yoktur değiştirme sıklığı Bakım Her 3 yılda bir vakum pompası yağ seviyesi Absorpsiyonlu Soğutma Sistemi Su LiBr 30 galon için 1200 $ Var Devamlı çalışır Devamlı çalışır 3 yollu kontrol vanaları 0. Ticari uygulamaları sıklıkla rastlanan absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle karşılaştırıldığında avantajları görülecektir. Yapılan çalışmalar sonucundan adsorpsiyonlu soğutma sistemi kullanımının bazı avantaj ve dezavantajlarının olduğu gözlenmiştir. Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. • Adsorbat ve adsorbentlerin çevreye zararı yoktur. hava kaçağı.6 Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3-0. 224 . Bu aşamada soğutma suyu. • Az hareketli parçalarla basit tasarım sağlar • Konvansiyonel sistemlere göre daha düşük işletme maliyeti. son yıllarda yapılan çalışmaların artmasıyla birlikte atık ısının doğrudan kullanımına olanak sağlaması nedeniyle daha önem kazanmıştır. • Elektrik kesintileri gibi güç kayıplarında makinada herhangi bir hasar olmaz. Bu soğutma sistemlerinin avantajları ise şu şekilde sıralanabilir. Adsorpsiyonlu ve Absorpsiyonlu soğutma sisteminin karşılaştırılması [10] Adsorpsiyonlu Soğutma Sistemi Absorbat Su Absorbent Silika Jel Absorbent maliyeti Absorbentin yenilenmesine gerek yoktur Vakum Pompası Var (her 40 saatte bir çalışır) Absorbat Pompası Sadece sistem yüksüzken çalışır Absorbent Pompası Gereksizdir Otomatik Vanalar Kelebek vanalar COP 0. 9-12 EKİM 2008. Adsorbat-adsorbent çiftine göre COP değerleri [1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Aktif karbon-Metanol Zeolit-Su Silika Jel-Su Performans Katsayısı (COP) 0. • Adsorbentler yaşlanmaz. • Sessiz ve sarsıntısız çalışma.8 0.3-0. • Düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması ve yüksek vakum teknolojisi gereksinimi.

C p .5 o C ve chiller su giriş sıcaklığı 15. Wang v. soğuk su sıcaklığı 30. tarafından yapılan silika-jel su adsorpsiyonlu soğutma sisteminde sıcak su sıcaklığı 84. (1-4) göz önüne alınarak.6 oC ve chiller su çıkış sıcaklığı 11. yaptıkları başka bir çalışmada iki adsorpsiyon/desorpsiyon veya buharlaşma/yoğuşma odası ve bir ısı borusu çalışma odasına sahip silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminde yaptıkları deneysel çalışmada 55-67 oC gibi düşük kaynaklı sıcaklıklar altında sistemi test etmişlerdir.15 kW ve 0. Eş. giriş − Tsı cak su . 4.çı kı ş ⎥ ⎦ Qh = ⎣ i =1 n ( ) (4) & Eş.çı kı ş ⎥ ⎦ = ⎣ i =1 n ( ) (3) Isıtma gücü : ⎡n ⎤ i i & ⎢∑ m sı cak su C p . COP = Qref (1) SCP = Qref m (2) Eş.38 arasında olduğunu ve sıcak su giriş sıcaklığının artmasıyla COP değerinin arttığını ifade etmişlerdir [9]. (3) ve (4)’de. 5. soğuk su sıcaklığı 30. 225 . (2)’de.1 oC iken soğutma kapasitesinin 5 kW’a çıktığını gözlemlemişlerdir. mchiller ve & msı cak su (kg/s) sırasıyla chiller suyu ve sıcak su kütlesel debileri.38 olarak bulmuşlardır [7]. Belli değildir. Wang v. Yapılan çalışmada 55-67 oC arasındaki sıcak su girişlerinde sistemin COP değerinin 0. giriş − Tchiller .7 oC iken soğutma sisteminin soğutma kapasitesi ve COP değerini deneyler esnasında sırasıyla 7. (1) ve (2)’de tanımlanan soğutma ısı gücü (Qref ) ve Eş. w Tsı cak su . m chillerdeki adsorbent kütlesidir (kg).8 oC. (3) ve Eş.28 ile 0. UYGULAMALARDAKİ VE LİTERATÜRDEKİ ARAŞTIRMALARLA İLGİLİ BAZI DENEYSEL SONUÇLAR Eş. w suyun özgül ısısı ve n (sn) çevrim çalışma süresidir. Şekil 4’te görüldüğü gibi. ısı değiştirici değişimi konularında sürekli bakım yapılır. 9-12 EKİM 2008. (4) ile ifade edilir. w Tchiller .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.d. (1)’de tanımlanan ısıtma gücü (Qh ) sırasıyla Eş. İZMİR ve kelebek vana yatağı bakımı yapılır Geri ödeme süresi 3 yıldan azdır LiBr değişimi. Qref soğutma ısı gücü (kW) ve Qh ısıtma gücüdür (kW). Qh burada. sıcak su sıcaklığı 67 oC. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ENERJİ VERİMİ Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin verimi COP ve özgül soğutma gücü SCP (kW/kg) sırasıyla aşağıdaki eşitlikler ile bulunur.d. Soğutma kapasitesi : Qref ⎡ n ⎤ i i & ⎢∑ mchiller C p .I.

D.... Dou W. 6. 2761-2775. [7] Wang D. [2] Oertel K. Wu J.uiuc.. Zhai H. Wang L.. İZMİR Şekil 4. [4] Liu Y.. Dou W.. Ayrıca. Carbon. Xia Z. Sumathy K.. Bu özellikleriyle adsorpsiyonlu soğutma teknolojileri. [8] http://smartenergy.L.J. Ayrıca. Energy Conversion & Management.Z. Experimental research on novel adsorption chiller driven by low grade heat source. Energy Conversion and Management 48...Y. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller..C.. düşük verimliliklerine rağmen yaygınlaşması beklenmektedir..Z. 1403-1418. Desing and performance prediction.arch. [5] Lu Z. Wang R. Adsorbsiyonlu ısı pompaları. Xia Z.pdf 226 . Applied Thermal Engineering.com/Library_files/WHS%20Adsorption%20vs%20Absorption. Experimental study. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. Günümüzde adsorpsiyonlu soğutma sistemine göre çalışan sistemler üzerinde araştırma ve geliştirme çalışmaları büyük bir hızla devam etmekte ve bunun yanı sıra endüstriyel üretimde devam etmektedir. Wu J.C. Adsorption cooling system for cold storage using methanol/silicagel.C.46 ile 0.Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri çok hacimli ve yer kaplamasına. International Journal of Refrigeration 28.. Leong K..C.pdf [9] Wang D. Part I. 45. Shi Z...... Wang R.. 2005. Performance analysis of an adsorption refrigerator using activated carbon in a compound adsorbent.I. 2005. Mobedi M. 44.Z.W. 7. basit bir yapı olması ve kolay adapte edilebilir olması nedeniyle bu sistemlerin buhar sıkıştırmalı sistemlerle mukayese edildiğinde önemli bir avantaja sahip olduğu görülmektedir. 1998. 1084-1091. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Yang Q. Wu J..Y.. 2375–2381. 2006. Zhang J.. 18.edu/pdf/clearinghouse/adsorption%20chiller. 773-786.wasteheat.Z. 535-545.D. [3] Yong L. pahalı ve düşük verimli olmasına rağmen çevre ile dosttur. [10] www. Zhai H.65 arasında değiştiği belirtilmiştir [8].2005. İzmir.C. KAYNAKLAR [1] Demir H. The effect of operating conditions on the performance of zeolite/water adsorption cooling systems.. Wang R. Applied Thermal Engineering. 9-12 EKİM 2008.Z. 2004. Tian X. SONUÇLAR Bu çalışmada. 23-26 Kasım. 2005. Ülkü S. [6] Wang D.R... International Journal of Refrigeration 28.. adsorpsiyonlu sistemler mekanik güç gerektirmeden atık ısı kaynakları ve diğer termal ısı kaynaklarının kullanılması ve soğutma etkisinin yaratılması. Fischer M. 747-752.. Modelling and simulaion of a solar powered two bed adsorption air conditioning system. S.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 25. Chen C.Y. 2007.X. 1073-1083. Sıcak su sıcaklığına bağlı COP ve soğutma kapasitesi değişimi[9] Ticari uygulamalar kapsamında yapılan çalışmalarda adsorpsiyonlu soğutma sistemi COP değerinin 0. literatürdeki ve endüstriyel üretimleri gerçekleştirilen adsorpsiyonlu soğutma sistemleri incelenmiş ve sistemin çalışma prensipleri gösterilmiş ve verimlilik ifadesinin hesaplanması için eşitlikler verilmiştir. sistem ısıl kaynağı için düşük sıcaklıklar gerektirdiği için güneş ve jeotermal enerji kaynakları ile çalıştırılması sistem çalışma maliyetini düşürecektir.. Part II. VII..

Semra Ülkü2 1 Makina Mühendisliği Bölümü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr ÖZET Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ısıtma ve soğutma gücünün arttırılması ve dolayısı ile pratikte uygulanabilirliğinin sağlanması için adsorbent yatağı tasarımı kilit bir öneme sahiptir. adsorpsiyonlu ısı pompaları konusunda çalışan araştırmacılar için adsorbent yatağının tasarımı ile ilgili faydalı bilgiler sağlayacaktır. Bu çalışmada. 9-12 EKİM 2008. güneş ve jeotermal enerjilerini veya herhangi bir ısı kaynağını doğrudan kullanarak soğutma işlemini sağlayan termal ısı pompaları cazip hale gelmiştir. yüksek vakum teknolojisine gereksinim duyulması. Adsorbent yatağı 1. Türkiye 2 gamzegediz@iyte. Bu makale. GİRİŞ Isıtma ve soğutma sistemleri yaşam alanlarında konfor şartlarının sağlanması ve endüstriyel uygulamalarda da kullanılması açısından önemlidir. İzmir. daha hacimli ve ağır olması gibi dezavantajlarından dolayı geliştirilmesi gerekmektedir. Adsorbent yatağında ısı ve kütle transferinin hızlandırılması için geliştirilen yöntemler ve özel tasarımlar üzerinde durulmuştur. Termal ısı pompaları ile atık ısı geri kazanılarak değerlendirilebilmektedir. Türkiye Kimya Mühendisliği Bölümü.tr. Moghtada Mobedi1. Urla. Son zamanlarda. moghtadamobedi@iyte.I. Bu çalışmada. Ancak bu tip ısı pompalarının. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları konusundaki çalışmaların sayısı giderek artmaktadır. mekanik ısı pompalarında kullanılan soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeni ile alternatif ısı pompaları arayışı artmıştır. Literatürde bulunan adsorbent yatak tasarımları sınıflandırılmış ve avantaj-dezavantajları anlatılmıştır. Özellikle atık ısıyı. Adsorpsiyon. 2]. düşük sıcaklık kaynakları ile çalışabilmesi. Özellikle termal ısı pompaları üzerine çalışmaların yoğunlaşması. 227 .edu. Ancak enerjinin oldukça pahalı olmaya başlaması nedeni ile ısıtma ve soğutma sistemlerinin enerji ihtiyacını karşılamak aynı paralellikte maliyetli hale gelmektedir. Sistemin basit çalışma prensibine sahip olmasına rağmen tasarlanması. çevre dostu akışkanlar ile çalışması. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu ısı pompası. Tasarlanan adsorbent yataklar. farklı araştırmacılar tarafından geliştirilen adsorbent yatakları incelenmiştir. enerji depolama imkânı sağlaması ve daha sonra değerlendirme imkânı yaratmasından dolayı da uygulama avantajı sağlamaktadır. İZMİR ADSORPSİYONLU ISI POMPALARINDA ADSORBENT YATAĞININ TASARIMI Gamze Gediz İliş1. adsorbent yatağının tasarımında ısı ve kütle transferinin arttırılması üzerine çalışmaların yoğun bir şekilde devam ettiğini göstermektedir. üretilmesi ve pratikte yaygın kullanılabilmesi. kesikli bir çalışma prensibine sahip olması. bu tip ısı pompalarının ileride yaygın olarak kullanılabileceğinin göstergesidir.tr. uzun süre incelenmemiş ve son yıllarda enerji krizlerinden sonra tekrar gündeme gelmiştir. 35430. adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini arttırmak için yapılmış çeşitli tasarımlar incelenmiştir. araştırma ve geliştirmeye ihtiyaç duymaktadır. Adsorpsiyonlu ısı pompalı sistemler.edu. semraulku@iyte. Urla. adsorbent yatağının tasarımı ele alınmış. düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması. kullanılan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. Atık ısı ve termal enerji kaynaklarını direkt olarak kullanabilmesi. uzun bir süre bakım gerektirmemesi. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının geçmişi eskiye dayansa da [3]. Yapılan araştırma. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. enerjiyi depolama özelliğine sahip olması gibi avantajları sayesinde adsorpsiyonlu ısı pompaları cazip hale gelmiştir.edu. hareketli parça içermemesi. sessiz ve sarsıntısız çalışabilmesi. Yüksek COP’lerinden dolayı mekanik ısı pompaları ısıtma ve soğutma sistemlerinde tercih edilen ısı pompaları olmuşlardır [1. 35430. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. İzmir.

evaporatörden çekilen ısı miktarı.I. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının çalışma prensibi ve verim hesaplanması ile ilgili detaylı bilgiler referans [4] de bulunabilir. izosterik ısıtma ve desorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağına transfer edilen ısı miktarı ve Qads. kompresörlü ve absorpsiyonlu sistemlere benzemekte ve aynı yöntemler ile yapılabilmektedir. Bu sırada adsorbent yatağı çevresine ısı verir. η sog = Qevap Qreg (1) η ısıt = Qkon + Qads Qreg (2) Yukarıdaki denklemlerde Qevap. Adsorpsiyonlu ısı pompası çalışma prensibi Şekil 1’de gösterilen sembollere göre adsorpsiyonlu ısı pompasının ısıtma ve soğutma verimi aşağıdaki gibi tanımlanabilir. 9-12 EKİM 2008. kondenserin çevreye bıraktığı ısı miktarı. adsorbent yatağı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ancak adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanı olan 228 . ADSORPSİYONLU ISI POMPALARININ ÇALIŞMA PRENSİBİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ana elemanları. evaporatördeki çalışma akışkanı (adsorptif) buharlaşırken evaporatör çevresinden ısı çeker ve adsorbent yatağında bulunan adsorbent tarafından tutulur. İZMİR 2. evaporatör ve genleşme vanasıdır (Şekil 1). kondenser. Kondenserde yoğuşan adsorptif daha sonra genleşme vanasından geçirilerek evaporatöre aktarılır. izosterik soğutma ve adsorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağından transfer edilen ısı miktarıdır. Adsorbent yatağının ısıtılması ile adsorbent tarafından tutulmuş olan adsorbat desorbe edilir ve adsorbent yatağını terk ederken kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşur. 3. Şekil 1. Qreg . Qkon . Soğutma sırasında. ADSORBENT YATAĞININ TASARIMININ ÖNEMİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarında evaporatör ve kondenser tasarımı.

adsorbent yatağına ısının transfer edilmesi veya adsorbent yatağından ısı çekilmesi oldukça yavaş olup bu da pompanın gücünün azalmasına neden olmaktadır. İZMİR adsorbent yatağının tasarımı. ısı transfer hızının arttırılması için çeşitli yöntemler kullanılmıştır. Adsorbent yataklarda kütle ve ısı transfer mekanizmaları birbirine bağlıdır. Adsorpsiyonlu ısı pompalarında kullanılan adsorbentler gözenekli bir yapıya sahiptir. 9-12 EKİM 2008. Pratikte adsorbentler pelet. metanol buharı vb. Adsorbentlerde sıcaklığın artması ile adsorplama kabiliyeti azalmaktadır. partikül içi kütle transferi (intraparticle mass transfer) olarak tanımlanabilir ve adsorbent taneciğindeki adsorptifin veya adsorbatın transfer edilmesi ile oluşur. adsorbenti işlenmemiş yataklarda iki tip boşluk mevcuttur. a) adsorbenti özel işlenmemiş. Birinci kütle transfer mekanizması partiküller arası kütle transferi (interparticle mass transfer) olarak adlandırılabilir ve adsorbent tanecikleri arasındaki adsorptifin hareket edip ilerlemesi ile oluşmaktadır. ortaya çıkan adsorpsiyon ısısı nedeni ile adsorbent yatağının sıcaklığı artmaktadır. adsorbent taneciğinden ayrılmakta. moleküler difüzyon. örneğin sentetik zeolitlerde gözeneklerin yüzey alanı 800-1000 m2/gr‘a ulaşabilmektedir. c) adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere üç sınıfta toplamanın mümkün olduğunu göstermiştir. b) adsorbent taneciğinin içinde ve adsorbent yapısı ile ilgili bulunan boşluklar. adsorbent yataklarını. Literatürde bulunan çalışmalarda adsorbent yatak tasarımlarında. Genelde kütle transferi tanecikler arasındaki basınç farkından dolayı meydana gelmektedir. granül veya fiber şeklinde üretilmektedir. adsorbent yatağında bulunan pelet veya granül tip adsorbentlerin arasındaki boşluğa girer ve daha sonra adsorbent taneciği tarafından adsorplanır. - - Adsorpsiyonlu ısı pompasının yatak tasarımının öneminden ve yaşanan zorluklarından dolayı. Bu da adsorpsiyon ve desorpsiyon işlem sürelerinin uzamasına ve adsorpsiyonlu ısı pompasının gücünün azalmasına neden olmaktadır. Partikül içi kütle transfer mekanizmasının oluşmasında adsorptifin konsantrasyon farkı. ADSORBENT YATAKLARININ SINIFLANDIRILMASI 4. b) adsorbenti kaplanmış. literatürde teorik ve deneysel birçok çalışma bulunmaktadır. Yapılan değerlendirmeler. Şekil 2’te adsorbent taneciklerini içeren bir adsorbent yatağı gösterilmiştir. Adsorbentin içyapısından dolayı adsorptifin adsorbent taneciğinde bulunan gözenekler içinde ilerleyişi veya adsorbatın ilerleyişi ile partikül içi kütle transferi oluşmaktadır. Partiküller arası kütle transfer mekanizmasında adsorbent taneciklerinin boyutu önem taşımaktadır.I. Adsorbent yatak tasarımında yaşanan zorluklar aşağıda sıralanmıştır: Adsorbentlerin ısı iletkenlik katsayısının düşük olmasından dolayı. Adsorbent yatak tasarımı detaylı ısı ve kütle transferi bilgisini gerektirir.).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Adsorpsiyon işlemi sırasında kısa sürede yüksek oranda adsorptifin adsorplanabilmesi ve desorpsiyon işleminin hızlandırılması için adsorbent yatağının soğuma ve ısınma hızının yüksek olması gerekmektedir. adsorbentlerin gözenekli yapısından dolayı ısı iletkenlik katsayısı düşüktür ve buna bağlı olarak adsorbent yatağında ısı transfer hızı yavaştır. aktif karbon vb. Adsorbent yatağının tasarımı. Bu makalede literatürde bulunan çalışmalar incelenmiş ve adsorbent yatağında bulunan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. Adsorpsiyon işlemi sırasında. Ancak geliştirilen yöntemler kütle transfer hızının azalmasına neden olmuştur. Genel olarak. katı durumda bulunan adsorbent (silika jel. Bu nedenle bu tip adsorbent yataklarında iki farklı kütle transfer mekanizması oluşmaktadır. Knudsen difüzyonu ve yüzey difüzyonu farklı oranlarda etkili olabilir. Görüldüğü gibi. ısı pompası gücünü direkt etkilemektedir. Adsorbent taneciklerinde bulunan gözenek yüzey alanı adsorpsiyon işleminde önemli rol oynamakta.) içine transfer edilmesi veya tersidir. Desorplama işlemi sırasında ise adsorbentteki adsorbat.1 Adsorbenti Özel İşlenmemiş Yatak Bu tip adsorbent yataklarda adsorbent özel bir işlem görmeden (örneğin kimyasal) kullanılır. Aşağıda. a)adsorbent tanecikleri arasındaki açıklıklar. üç tip adsorbent yatak tasarımı örnekler ile anlatılmaktadır. tanecikler arasındaki boşlukları doldurmakta. İkinci kütle transfer mekanizması. 229 . NH3 buharı. Isı transfer hızının yavaş olması kütle transfer hızının yavaşlamasına neden olmaktadır. Gaz fazında bulunan adsorptif bu gözeneklerin yüzeylerine tutunmaktadır. Adsorplama işlemi sırasında evaporatörde buharlaşan adsorptif. Isı ve kütle transfer hızlarının aynı anda arttırılması üzerine çalışmalar devam etmektedir. 4. Burada adsorbent yatakta kütle transferinin anlamı. kondensere doğru yol almakta ve kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşmaktadır. zeolit. adsoptifin (su buharı. oldukça farklı olup tasarımı oldukça zordur.

adsorbent yataklarda daha hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleştirebilmek ve yeni tasarımlara yönelik teorik çalışmalar yapmıştır. başka yöntemlerin de denendiğini göstermektedir. Şekil 3(a)’da silindirik gövdeye sahip adsorbent yatağı görülmektedir [9]. Chahbani ark. Adsorbent yatağını ısıtan ve soğutan akışkan boru içinde akmaktadır. Borular üzerine ısı transfer hızını arttırmak için kanatçıklar yerleştirilmiştir. İncelenen adsorbent yatağı silindirik olup adsorbent yatağın ısıtılması ve soğutulması için kullanılan akışkan borunun dışında akmaktadır. çoğu adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda ısı transferini arttırabilmek için yatak içerisine kanatlar yerleştirilir ve adsorbent tanecikler kanatlar arasına konulur. Şekil 4(b)’de gösterilen adsorbent yatağını simüle etmiştir.I. Literatürde. Ayrıca Şekil 3(c)’deki gibi ince tabaka halindeki monolitik karbon diskler ve alüminyum kanatlar bir araya getirilerek. Adsorbent yatağı ve adsorbent tanecikler Isı transfer hızının arttırılmasının bir diğer yolu ise adsorbent yatağındaki ısı transfer yüzey alanını arttırmaktır. Literatür araştırması. Partikül içi kütle transfer (intraparticle mass transfer) hızı tane büyüklüğünü azaltarak arttırılabilir. Örneğin. büyük adsorbent tanecikler kullanılarak arttırılabilir. Yatakta ısı transfer hızını arttırmak için çapraz kanatlar bulunmaktadır [12]. aktif karbon fiberlerini adsorbent olarak kullanmıştır.[13]. farklı boyutlarda taneciklerin kullanılması [6]. Laboratuarımızda tasarlanmış olan adsorbent yatağı Şekil 3(d)’de gösterilmiştir. Deneysel çalışmalar: Şekil 3’te bazı adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yatak tasarımları gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. gövde-borulu bir adsorbent yatağını ele almış. [14]. Ben Amar ark. Bu nedenle. İZMİR Adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasında önemli rol oynamaktadır. adsorbent yatağının metal örgüler ile desteklenmesi [7] ve çeşitli maddeler katılmış kompozit adsorbentler kullanılması [8] bu yöntemlere örneklerdir. 9-12 EKİM 2008. Gösterilen adsorbent yatak için ısı ve kütle transferini modellemiş ve bu modellemeleri Zeolit NaX – Su ve Aktif karbon AX21Amonyum için simüle etmiştir. hızlı bir adsorbent soğutucu prototipi geliştirilmiştir [11]. Adsorbent tanecikleri ise boru dışına yerleştirilmiştir (Şekil 4(a)). adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yataklarındaki ısı transfer hızının arttırılması için kanat kullanımından farklı. ısı transfer hızının arttırılması ısı pompasının gücünü arttırır [5]. Fakat yüksek yatak geçirgenliği adsorbent yatağında partikül içi kütle transfer hızını azaltmaktadır. Bazı araştırmacılar. adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak tasarımlarında deneysel ve teorik olmak üzere iki tip çalışma bulunmaktadır. Şekil 3(b)’de görüldüğü gibi aktif karbon fiberler bakır kanatların arasına yerleştirilmiştir [10]. Aktif karbon fiberlerinde boşluk oranı yüksektir ve silika jele göre çok daha fazla adsorplama kapasitesine sahiptirler. Adsorbent yatağındaki kütle transfer hızı düşürülmeden. Şekil 2. Ancak çok küçük adsorbent tanecikler partiküller arası kütle transferini zorlaştırmaktadır. Partiküller arası kütle transfer (interparticle mass transfer) hızı. nümerik yöntemler kullanarak adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini incelemiştir. Aktif karbon adsorbent olarak kullanılmış olup adsorbent yatağının ısıtılması ve soğutulması için kullanılan boruların arasına yerleştirilmiştir. Teorik çalışmalar: Birçok araştırmacı. 230 . Bu kanatlar ısı transfer yüzey alanını arttırarak ısı geçiş hızını arttırır.

[15].I. Adsorptif. [16] ise Şekil 4(d)’de gösterilen adsorbent yatağını incelemiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 231 . 9-12 EKİM 2008. Leong ark. borunun ortasında bırakılan bir boşluk ile adsorptifin boru boyunca ilerlemesi sağlanmıştır. soğutucu akışkan boru içerisinden geçmekte ve adsorbent tanecikleri boru dışında bulunmaktadır. Görüldüğü gibi ısıtıcı veya soğutucu akışkan boru içinden geçmekte. Şekil 4(c)’de gösterilen adsorbent yatağını sayısal yöntemler kullanarak incelemiştir. Şekil 4(a)’ya benzer bir şekilde. adsorbent yatağının ortasından girmekte ve adsorbent yatağın etrafından içeriye doğru yol almaktadır. Chua ark. Isı transfer hızının arttırılması için boru dışına kanatlar yerleştirilmiştir. silika jel ise boru dışında bulunmaktadır. İZMİR Şekil 3. Adsorbenti işlenmemiş adsorbent yataklar-deneysel çalışmalar [10-12] Adsorbent boru içerisine yerleştirilmiş.

toz halinde bulunan ve ısı iletkenlik katsayısı 0. Şekil 6‘da. Ancak tanecikler arasındaki boşlukların yok olması kütle transfer direncini arttırır. grafit tozu ilk önce ısıtılmakta ve genleştirilmektedir. Al vs. Şekil 5(c)’de açık hücreli bakır köpük.3 Adsorbenti Özel İşlenmiş Yatak Adsorbent bir takım özel proseslerden (kimyasal ve termal) geçirilerek ısı transfer hızı arttırılabilir. 21]. Şekil 5(b)’deki tasarımda ise kanatlı borular üzerine adsorbent kaplanmış. Yapılan çalışmalar bu tip adsorbent yataklarda ısı iletkenlikte kayda değer yükselmeler elde edilebileceğini göstermektedir [20. 9-12 EKİM 2008. grafit ekleyerek yaklaşık 9.4 Wm-1K-1 civarında olan CaCl2 ‘ün ısı iletkenlik katsayısını. yüksek ısı iletkenlik katsayısına sahip malzeme (Grafit. adsorbentin ısı iletkenliğinin arttırılması için CaCl2 ‘ün grafit ile işlenmesini göstermektedir. Adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak-teorik çalışmalar [13–16] 4. Son yıllarda metal köpük üretim teknolojisi geliştirilmiş ve gözenekli metal (Cu. kütle transfer hızını etkilememelidir. adsorbentin ısı iletkenliğinin yükseltilmesi. Daha sonra su ile karıştırılarak çamur haline getirilmekte ve CaCl2 ile karıştırılmaktadır. Kaplama yöntemi kullanıldığı için boru veya plaka ile adsorbent arasında temas yüzey alanı artmaktadır. Isı iletkenliği yüksek bir kompozit adsorbent. 232 .I. Al vs. Görüldüğü gibi. Bu tip uygulamalarda kaplanmış adsorbentin kalınlığı ince olup yatakta hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleşmektedir.) üretimi yaygınlaşmıştır. adsorbent yatak için hazırlanmıştır [19]. Zeolit adsorbentin. Bu çalışma.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2 Wm-1K-1 ‘e yükseltilebileceğini göstermektedir. Şekil 5(a)’da gösterildiği gibi yataktaki ısı ve kütle transferini arttırmak amacı ile paslanmaz çelik borular üzerine adsorbent giydirilmiştir [17]. kanatlar vasıtası ile ısı transfer yüzey alanı arttırılmıştır [18]. Ancak. hidrotermal sentez sayesinde bu metal destek üzerindeki büyümesi ise Şekil 5(d)’de gösterilmiştir. Böylece ısı iletkenliği yüksek kompozit bir adsorbent elde edilmektedir. İZMİR Şekil 4. Elde edilen malzeme preslenerek istenilen şekle getirildikten sonra vakum altında kurutulmaktadır. adsorbent bir borunun etrafına veya metal bir kanat etrafına kaplanmış şekildedir.2 Adsorbenti Kaplanmış Yatak Adsorbenti kaplanmış tip adsorbent yataklarda. Bazı araştırmacılar ısı transfer hızını arttırmak amacı ile gözenekli metal köpüklerin yüzeyini adsorbent ile kaplayarak adsorbent yatakta kullanmaktadır. 4.) ile termal veya kimyasal proseslerden geçirilerek elde edilmektedir.

I. İZMİR Şekil 5. f)presleme.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. d)su ile karıştırma işlemi. 9-12 EKİM 2008. g)vakum ile kurutma. Adsorbenti işlenmiş kompozit adsorbentin elde edilmesi için bir örnek. Adsorbenti kaplanmış yataklar [17-19] Şekil 6. a) grafit tozu. e)grafit ile CaCl2 karışması. b)grafit ısıtma işlemi. c)genleşmiş grafit. 233 . h)ısı iletkenliği yüksek adsorbent [20] .

Sonuç olarak. An experimental study on silica gel-water intermittent adsorption heat pump. Mobedi M. çeşitli üniversite ve araştırma kuruluşlarınca devam ettirilmekte ve yürütülen çalışmalar. Meunier F. Energy Storage Systems. Bu tip yataklarda. Transient modeling of a two-bed silica gel–water adsorption chiller. ısı transfer hızını arttırmak için genellikle kanatlar kullanılmaktadır.T. [5] Chahbani MH. [17] Restruccia G. 1987. [10] Saha BB. In: Proceedings of the institution of mechanical engineers. Wu JY. et al. 2008.I. 487-507. Development of a modular zeolit. 234 . Applied Thermal Engineering (2002) 23–40. Chemical heat pump using carbon fibers as additive. ısı transfer hızının arttırılması. Thermal diffusivity and adsorption kinetics of silicagel/water. Paris J. Koyama S. Int J. Performance modeling and testing on a heat-regenerativeadsorptive reversible heat pump. International Sorption Heat Pump Conference. Wang X. Ülkü S. 535-545. editors. Numerical modeling of combined heat and mass transfer in the adsorbent bed of a zeolite/water cooling system. VII Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. (1986) 277–84. Adsorbenti kaplanmış yataklarda. Kariya K. Davies LNG. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Enerjinin yüksek maliyeti nedeni ile atık ısıların değerlendirilmesi. Roth M. A prototype of a fast cycle adsorption refrigerator utilizing a novel carbon– aluminum laminate. (1991) 991-1000. et al. Sticker M. 2005. HVAC&R Res (2006) 767–82. Heat Recovery Syst.H. Heat Mass Transfer/Waerme und Stoffuebertragung (1999) 229-34. Liu Y. Numerical analysis of adsorptive temperature wave regenerative heat pump. 9-12 EKİM 2008. Freni A. Adsorbent yatağı. a)adsorbenti özel işlenmemiş. Experiments for measuring adsorption characteristics of an activated carbon fiber/ethanol pair using a plate–fin heat exchanger. Telto TZ. [14] Chacbani M. Kuwahara K. Appl Therm Eng. Mobedi M. Yüncü H.C. solar energy utilization: fundamentals and applications. [12] Demir H. Appl Therm Eng (2002) 619–30. Part I:enhancement of thermal conduction. Heat Mass Trans. A zeolite-coated bed for air conditioning adsorption systems: parametric study of heat and mass transfer by dynamic simulation. [11] Critoph RE. [4] Demir H. and Mobedi M. [2] Ülkü S.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Touzain Ph. Sun L. [16] Leong K. Adsorpsiyonlu ısı pompaları. [7] Lang R. Ng KC. Ülkü S. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları üzerine birçok araştırma ve geliştirme yapılmıştır. [8] Dellero T. Wang W. Yataktaki ısı ve kütle transfer hızı. [13] Ben Amar N. Effect of mass transfer kinetics on the performance of adsorptive heat pump systems. Kilkis and Kakac (eds. Labidi J. Wang W. adsorbent yatakları üzerine çalışmalar. adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanıdır. The Netherlands: Martinus Nijkoff Publishers. (2004) 659–669. 1989. Yap C. Applied Thermal Engineering (1996) 405–418.L. Adsorption heat pumps.). Solar adsorption heat pumps. Korea. Adsorption (2001) 121-32. Appl Therm Eng (2004) 431–447. pompanın ısıtma ve soğutma gücünü direkt etkilemektedir. Modeling of adsorption heat pumps with heat regeneration. kütle transfer hızının azalmasına neden olabilir. c)adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere sınıflandırılabileceğini göstermiştir. Appl Therm Eng (2002) 309–20. Kluwer Academic Publisher. El-Sharkawy II. Ng b K. kaplama kalınlığı ve adsorbent ile metal yüzey arasında temas direncinin az olması nedeni ile ısı ve kütle transfer hızları yüksektir. Netherlands. Wang RZ. adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasını doğrudan etkilemektedir. KAYNAKLAR [1] Ülkü S. Paris J. Applied Thermal Engineering (2004) 2359–2374. Sarmeo D.C. Ancak bu tip yataklarda metal ağırlığı oldukça fazladır. water heat pump. Labidi J. Maggio G. (2000) 439-448. Yapılan araştırmalar. adsorbent yatak tasarımlarının üç grupta. Xu YX. 6. jeotermal ve güneş enerjisinden elde edilen ısının kullanılmaya başlanması ile adsorpsiyonlu ısı pompalarının önemi giderek artmaktadır. Yener Y. İzmir. Adsorption in energy storage. Paykoç E. yüksek ısı ve kütle transfer hızlarına sahip adsorbent yataklarının geliştirilmesini amaçlamaktadır. [6] Gurgel JM. b)adsorbenti kaplanmış. Adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda. Andrade Filho LS. [3] Ülkü S. Adsorbenti özel işlenmiş yataklarda ise. [9] Gui YB. Grenier Ph. [15] Chua H. İZMİR 5. yüksek adsorplama kabiliyetine.M.

Wang L.R. Russo F.W. Proverbio E.G. [20] Wang K. Wang R. Wu J. Li X. Microporous Mesoporous Mater (2006) 7–14. Freni A. An advanced solid sorption chiller using SWS1L:performance analysis and hydrothermal cycling stability of the sorbent bed. 47 (2006) 1902–1912.Z. 9-12 EKİM 2008. Denver.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (2004) 1-17. In: Proceedings of the international sorption heat pump conference. [21] Wang S. Energy Conversion and Management.Z. 2005. Zeolite coated copper foams for heat pumping applications. Russo F. USA.Y. Renewable Energy. Research and development of consolidated adsorbent for adsorption system. Freni A. Vasta S. [19] Bonaccorsi L. 235 . Aristov IY. İZMİR [18] Restuccia G.I. Restuccia G. Effective thermal conductivity of expanded graphite–CaCl2 composite adsorbent for chemical adsorption chillers. Wang R.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemleri için genellikle absorbsiyonlu kısımda akışkan çifti olarak NH3/H2O kullanıldığı bilinmektedir. Makine Mühendisliği Bölümü 2 Veziroğlu Kampüsü 41300 – Kocaeli (ilhan@kou. kaskad. R-410A ve NH3 akışkanlarının kullanılması durumları göz önünde bulundurularak toplam altı kaskad çevrimi incelenmiştir. Prasanta ve arkadaşları tarafından [4].) % 34 ve % 30 daha yüksek elde edilebilmektedir. [6]. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin genel soğutma tesir katsayısının değişiminde buhar sıkıştırmalı kısmında kullanılan akışkandansa absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu ve genel olarak absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının uygun seçilmesi durumunda absorbsiyonlu kısımda LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının avantajlı olduğu görülmektedir. buhar sıkıştırmalı kısmında ise üç farklı akışkan (R717. Sistemin yapısı diğer soğutma sistemlerine göre daha karmaşık ve soğutma tesir katsayısı daha küçüktür [1]. İlhan Tekin ÖZTÜRK2 1 Kocaeli Üniversitesi. 1. ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada [3] aynı çalışma şartlarında amonyağı kullanan klasik buhar sıkıştırmalı sistemle NH3-NaSCN çözeltisini kullanan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sisteminin ekonomikliği ve performans bakımından karşılaştırılması yapılmıştır. R22 ve R-134a soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı sisteminden %37-54 daha yüksek olduğunu belirtmiştir. R22. İZMİR LiBr-H2O AKIŞKAN ÇİFTİ İLE ÇALIŞAN ABSORBSİYONLU . Gölcük MYO. Soğutma elde etmek için buhar sıkıştırmalı sistemlerdeki mekanik enerji yerine absorbsiyonlu soğutma sistemlerinde ısı enerjisi kullanılmaktadır. [5].GİRİŞ VE AMAÇ Yenilenebilir enerji kaynaklı (güneş enerjisi.I. Syed Md.tr) Kocaeli Üniversitesi.edu. soğutmada kullanımı hem çevre koruması hem de enerji tasarrufu sağlamaktadır. 9-12 EKİM 2008.buhar sıkıştırmalı sisteminin performansının buhar 236 . Ayala vd. Anahtar kelimeler: Soğutma. soğutucu akışkan ve absorbent çifti olarak R22 ve DMETEG kullanarak ısıtma ve soğutmanın eş zamanlı yapıldığı uygulamalar için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı sisteminin termodinamik analizi yapılmıştır.edu. Mühendislik Fakültesi. Kaskad çevrimin yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığının yükseltilmesiyle çevrimin genel soğutma tesir katsayısının azaldığı ve generatör (kaynatıcı) sıcaklığının yükseltilmesi ile arttığı görülmüştür. Bu analizde buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAD SOĞUTMA SİSTEMLERİNİN ANALİZİ Canan CİMŞİT1. R-134a ) kullanarak sistemin soğutma tesir katsayısının aynı çalışma koşullarında R717. NH3-H2O kullanan absorbsiyonlu. jeotermal enerjisiyle çalışan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti. NH3-LiNO3 akışkan çifti kullanan absorbsiyonlu. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı.tr) ÖZET Bu çalışmada düşük sıcaklıklarda etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu soğutma sistemleri ile buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinin kaskad kullanılması ile elde edilen soğutma çevrimine generatör sıcaklığı ile kondenser sıcaklığının etkisi teorik olarak analiz edilmiştir.buhar sıkıştırmalı sistemi ile R12 soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi arasında bir karşılaştırma yapmıştır. Analiz edilen bu absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3/H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr/H2O akışkan çifti kullanılmıştır.Kocaeli (ccimsit@kou. LiBr/H2O. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sistemi ile ilgili literatürde birçok çalışmalar mevcuttur. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. Kairouani ve Nehdi [2]. jeotermal enerji) destekli ve atık ısıların kullanımı ile çalıştırılabilen absorbsiyonlu soğutma sistemlerinin. absorbsiyon. Gölcük. Aynı örnek çalışmada kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr-H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda generatör sıcaklığının 85oC’de ve 105 o C’de olması durumunda NH3/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumuna göre soğutma tesir katsayıları (STKçevg. soğutma tesir katsayısı. Ahlby vd.

tarafından kullanım alanı yaygın olan LiBr-H2O ve NH3-H2O eriyiklerinin termodinamik özellikleri verilerek çevrimlerin analizi yapılmıştır [8]. Hulten ve Berntsson [7] tarafından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sistemleri üzerine çalışmalar yapılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu çalışmada absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr-H2O akışkan çifti kullanıldığı. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. 9-12 EKİM 2008. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilerek oluşturulan kaskad çevrimlerinin incelenmesi yapılmıştır. 237 .Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemi (Absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılmaktadır). KONDENSER 2 11 12 8 GENERATÖR 7 Isı Eşanjörü 9 13 10 5 6 EVAPORATÖR 2 KONDENSER 1 14 ABSORBER 2 3 KOMP 4 EVAPORATÖR 1 1 Şekil 1. Ayrıca Kaynaklı vd. İZMİR sıkıştırmalı veya absorbsiyonlu soğutma çevrimlerinden daha yüksek olduğunu belirtmiştir. Bu analiz sonuçlarından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde buhar sıkıştırmalı kısmın buharlaşma sıcaklığının (T1) artması durumunda kompresör işi ve generatöre verilen ısı enerjisinin azaldığı görülmüştür.I. Bu çalışma kapsamında kaskad sistemin absorbsiyonlu kısmında yer alan generatör ve yoğuşturucu (kondenser) sıcaklıklarındaki değişimin çevrime etkileri incelenmiştir. Bir önceki çalışmada LiBr-H2O ve NH3-H2O kullanan bu kaskad sistemlerinin performansı buhar sıkıştırmalı kısmın değişik buharlaştırıcı sıcaklıklarına ve kaskad ısı değiştirgecindeki değişik sıcaklık farklarına göre analizi yapılmıştır[9]. Ayrıca kaskad sisteminin absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının (T14) farklı değerler alması ve kaskad ısı değiştirgecindeki (artan) sıcaklık farklarında generatöre verilen ısı enerjisinin arttığı sonucu da elde edilmiştir.

4. . Buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminde ise soğutucu akışkan kompresörde yüksek basınca kadar sıkıştırılarak yoğuşturucuya gönderilir. 6. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilmiş olup toplam altı kaskad çevrim analiz edilmiştir. kısılma vanasında kısılarak evaporatöre girer. & & m11 = m12 & & Qkon . generatör sıcaklığındadır.I. generatör sıcaklığı ve basıncında denge halindedir.90 alınmıştır. Evaporatörde soğutucu akışkan soğutulan ortamının ısısını çekerek ortamı soğutur. Generatör çıkışındaki akışkan kızgın buhar olup sıcaklığı. 9-12 EKİM 2008.H2O ve NH3-H2O kullanıldığı. Absorberden çıkan eriyik. doymuş sıvı fazındadır. 2. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. Absorberden çıkan LiBr bakımından fakir olan eriyik bir pompa aracılığı ile ısı değiştiricisinden geçerek generatöre (ayrıştırıcıya) gelir. sıkıştırmalı soğutma sisteminin kondenserinden aldığı ısıyla buharlaşarak absorbere girer. 3. Sistemde bütün basınç kayıpları ihmal edilmiştir. Ayrıca buhar sıkıştırmalı soğutma sistemindeki kompresörün izantropik ve elektrik verimi sırasıyla ηis=0.1. doymuş buhar fazındadır. 5. Çevrimin Termodinamik Analizi Çevrimin termodinamik analizine temel oluşturacak aşağıda belirtilen birtakım kabuller yapılmıştır. Sistemi oluşturan her bir elemanın enerji ve kütle dengesi yazılarak ısıl kapasitelerinin hesabı aşağıdaki denklemler tarafından yapılabilir: Absorbsiyonlu soğutma sistemi: Kondenser 2 Analiz sürekli rejim şartlarında yapılmıştır. Generatörden çıkan eriyik. ÇEVRİMİN ANALİZİ Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemi için absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr. bunlar: 1. 8. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan.80 ve ηe=0. Bu kısımda analizlerin nasıl yapıldığı örnek olarak verilen Şekil 1 üzerinde açıklanmaktadır. Absorbsiyonlu sistemde pompanın tükettiği iş ihmal edilmiştir. Evaporatörde soğutucu akışkan.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kondenserden doymuş sıvı olarak çıkan soğutucu akışkan (su) kısılma vanası aracılığıyla buharlaştırıcı basıncına kadar genişletilir. Evaporatörden çıkan soğutucu akışkan. absorber basıncı ve sıcaklığında denge halindedir. Generatörde eriyikten soğutucu buharının ayrılmasıyla LiBr bakımından zenginleşen eriyik ısı değiştiricisinden geçerken fakir eriyiğe ısı vererek absorbere geri döner. İZMİR 2. Burada dışarıdan verilen ısı enerjisiyle soğutucu akışkan tamamen buharlaşarak eriyikten ayrılır ve kondensere girer. Yoğuşturucuda absorbsiyonlu soğutma sisteminin soğutucu akışkanına ısı vererek yoğuşan soğutucu akışkan.2 = m11(h11 − h12) Absorber (1) (2) (3) & & & m5 = m10 + m14 238 . 2. 7. Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu Şekil 1’de gösterilmiştir.

= Qevap . 8T + 32 ) 2 ] (19) (16 ≤ T ≤ 166 C ) (40 ≤ X ≤ 70 %) o Denklem 19 ‘da kullanılan katsayıların değerleri: 239 .h 5 Generatör (4) Evaporatör 2 & & & m 7 = m11 + m8 & gen . = m1.1 = m1.(h1 − h 4) Dolaşım oranı.(h 2 − h1) & W & & m 2 = m3 & & Qkon . İZMİR & & & & Qab .2. 326 [ A + B (1 .h8 − m7. = m11.h10 + m14. = Qevap .2 = m13. H = 2 . (18) 2.1 /(Qgen. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [10]. 9-12 EKİM 2008. + Wkomp .1 / WC Kaskad sisteminin absorbsiyonlu soğutma kısmının performans katsayısı (STKabs.h11 + m8. (17) Kaskad sisteminin genel performans katsayısı (STKçevg.) & & & STKçevg . f = & m8 x7 = & m11 x8 − x 7 (15) Kaskad sisteminin buhar sıkıştırmalı soğutma kısmının performans katsayısı (STKbuh.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.). = m10.h14 − m5.I.) (16) & & STKabs .h 7 & & & Q & & m13 = m14 & evap . = Qevap .(h14 − h13) & Q (5) (6) (7) (8) Buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi: Kompresör Kondenser 1 & & m1 = m 2 & komp .8T + 32 ) + C (1 .2 / Qgen . Termodinamik Özellikler Lityum Bromür-Su (LiBr-H2O) Eriyiği Lityum bromür-su eriyiğinin entalpisi.1 = m3(h 2 − h 3) (9) (10) (11) (12) (13) (14) Evaporatör 1 & & m1 = m 4 & & Qevap .) & & STKbuh .

952 -158.52 224. (kg/s) No (LiBr-H2O) (LiBr-H2O) (H2O) (R-134a) 1 -10 200.4314 1. 9-12 EKİM 2008. Tüm analizlerde eriyik ısı değiştirgeci etkenliği ε=0.41609 891.015 X 18 .590 0.854 61.588 -6.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.52 392.358016 X 2+0.68108 − 0.2161 - 240 .60 olarak alınmıştır.0000107896 3 X 2+0. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [11].84179 7. h (T .106 -207.50716 Çevrimlerde kullanılan soğutucu akışkanların özellikleri ilgili tablolardan okunmuştur [12].719 0. (kg/s) & & & & mfak .0001047721 X 3+0.0049107 + 0.590 0.Eşitlik 20 ‘de kullanılan katsayılar. Tablo 2. Şekil 1’de açıklanan çevrimin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikleri.5387 X − 2.06 417. Sistemin soğutma yükü 50 kW olarak belirtilmiştir.03 (1 − X ) Tablo 1.61080 25. X ) = 100 ∑ a i ( i =1 16 T − 1) mi X 273 .2973 3 18 537.23 93. Tbuh= T1=-10oC ve Tyoğ=T12=40oC sıcaklıkları için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikler hesaplanarak Tablo 2‘de verilmiştir.18157 i 9 10 11 12 13 14 15 16 mi 2 3 5 5 5 6 6 8 ni 1 3 3 4 5 2 4 0 ai 2.0001400261X 4 B = 4.000383184 X − 0.015 X + 17 .87393 -3.000000480097 X 4 C = −0.092 325. Örnek Bir Soğuk Hava Deposu Hesabı Bu bölümde daha düşük sıcaklıklara etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu teorik olarak analiz edilerek bir örnek uygulama yapılmıştır. (kg/s) msoğ .702 55 0.750 0. 16 ni (20) Burada X amonyağın mol oranı olup eşitlik (21) ile bulunabilir.3037766 X + 0.00844845 X 2−0.2973 5 40 1.09 622. i 1 2 3 4 5 6 7 8 mi 0 0 0 0 0 0 1 1 ni 1 4 8 9 12 14 0 1 ai -7.0000000005 897 X 4 Amonyak-su eriyiğinin entalpisi.3. (kg/s) msoğ .06 224. Akış T(oC) P(kPa) h (kj/kg) X(% LiBr) mzen . (21) X = 18 .03031583X 3−0.2973 2 25 537.9084 11.6905 -247.2973 4 -10 200. 2.0000001315 2 X 3−0. İZMİR A = −1015.07 + 79.844 -1613.

76 57.86 57.72 0.41 72.487 6.41 0.41 109.1917 0.72 0.buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.2161 0.06 8.I.586 117.87 8.90 - LiBr-H2O NH3-H2O NH3-H2O NH3-H2O R-410A R-134a NH3 R-410A 76. T3=18oC ve soğutma yükü Qevap.1917 0. Düşünülen çevrimlerin sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerlerinin karşılaştırılması.702 143.52 57.58 50 57.30 72.41 0.827 0.750 5. Tgen=90oC. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabulüyle aynı çalışma koşullarındaki (Tbuh=T1=-10oC .1917 0.396 117.72 73. (kW) Qevap2.0244 0.45 57.16 3.4.76 61.Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Farklı Yoğuşturucu (Kondenser) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde absorbsiyonlu kısmın farklı yoğuşturucu (T12) sıcaklıklarına göre teorik olarak analizi yapılmıştır.592 Klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri R-134a 17.590 76.23 50 66.76 61. R-410A ve NH3 kullanan klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleriyle bir karşılaştırması yapılarak sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerleri Tablo 3 ’te gösterilmiştir.1 (kW) STKabs.58 50 57. 9-12 EKİM 2008.9 55 55 62 62 62 0.393 NH3 15. 76.08 50 57.73 50 64.750 6.06 8.781 164.750 6. Bu analizlerde Tbuh=T1=-10oC.6.23 1.50 167.061 0.38 7.85 66.061 0.50 2518.487 6. (kW) Qkon.18 - R-410A 18.0244 - Örnek olarak ele alınan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminde absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr-H2O ve NH3-H2O.188 0.38 7.25 50 57.487 5.72 109.23 7.52 2.1.08 50 57.38 1. Ayrıca parametrik çalışma sonuçları diğer bölümlerde sunulmuştur.38 7.398 118. T14=10oC.45 57.30 0. 241 .25 50 57. (kW) Qab.575 220.41 2. STKbuh.03 65. İZMİR 6 7 8 9 10 11 12 13 14 40 64 90 60 60 90 40 10 10 7. Tablo 3.23 93.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2 (kW) Wkomp.64 57.559 2670 167. (kW) Qkon.559 164. ε=0.=50 kW alınmıştır. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemleri LiBr-H2O LiBr-H2O R-134a NH3 Qgen. STKçevg.0244 0.827 0.0244 0.30 0.188 0.38 7.37 8.74 - 2.24 50 65.38 1. (kW) Qevap.06 61.30 109. Tyoğ=T12=40oC ve soğutma yükü 50 kW) R-134a.31 8.24 66 8.2161 0.

30 LiBr/H2O NH3/H2O B C 25 20 f 15 10 5 30 35 T12( C) o 40 45 50 Şekil 3. Buda çevrimin soğutma tesir katsayısını olumsuz etkilemektedir.I. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sistemin üst basıncı da artmaktadır. Bu artış NH3/H2O çevriminde fakir eriyik konsantrasyonunu artırırken LiBr/H2O çevriminde ise zengin eriyik konsantrasyonunu azaltmaktadır. 9-12 EKİM 2008. İZMİR LiBr/H2O 190 180 170 160 150 NH3/H2O B C Qgen. (kW) 140 130 120 110 100 90 80 70 60 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 2’den görüleceği gibi kaskad sistemlerinde yoğuşturucu sıcaklığı arttıkça generatöre (ayrıştırıcı) verilen ısı enerjisi de artmaktadır. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla çevrimlerin dolaşım oranı da artmaktadır. Qgen ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. Artan kondenser sıcaklıklarında absorbsiyon kısmında akışkan çifti olarak amonyak-su kullanılması durumunda generatöre beslenmesi gereken ısı miktarında hızlı bir artış gözlenmektedir. Yoğuşma sıcaklığı 45oC geçince LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda dolaşım oranı NH3/H2O akışkan 242 . f Dolaşım Oranının T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. Yoğuşturucu sıcaklığının değişimi sistemin üst basıncını da etkilemektedir. Şekil 3 ‘de yoğuşturucu sıcaklığı ile dolaşım oranının (f) değişimi görülmektedir.

55 0. 0. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser) sıcaklığı ile değişimi.65 LiBr/H2O NH3/H2O B C STKabs.60 0. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. 0. Absorbsiyonlu kısımdaki akışkan cinslerine göre fark LiBr/H2O akışkan çifti lehine sürekli korunmakla beraber yoğuşma sıcaklığının 45 oC’den sonrası için verim azalmaları hızlanmaktadır.60 0.40 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. İZMİR çiftine göre daha hızlı bir artış göstermektedir. Şekil 4 ve Şekil 5 ‘te görüldüğü gibi yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin soğutma tesir katsayıları olan STKabs. 9-12 EKİM 2008.45 0.I.35 0. STKabs.30 STK çevg. LiBr/H 2O-R134a LiBr/H 2O-NH 3 LiBr/H 2O-R410A NH 3/H 2O-R134a NH 3/H 2O-NH 3 NH 3/H 2O-R410A B C D E F G 0. 30 35 T 12( C) o 40 45 50 Şekil 5. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı.35 0.55 0. 35oC yoğuşma sıcaklığında dolaşım oranında her iki akışkan çifti için çok az fark varken.45 0.75 0. 40oC yoğuşma sıcaklığında NH3/H2O akışkan çiftinin dolaşım oranının LiBr/H2O akışkan çiftine göre yaklaşık % 13 daha az bir dolaşım oranı gerekmektedir.40 0. ve STKçevg. ‘de beklendiği gibi azalmaktadır. STKçevg.50 0.30 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 4.50 0.80 0. En yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimde elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir.70 0. 243 .

12 11 10 9 LiBr/H2O NH3/H2O B C f 8 7 6 5 4 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı( C) Şekil 7. Qgen. 244 . Bu azalmanın NH3/H2O çevriminde ilk sıcaklıklarda daha belirginleşmiş olduğu gözlenmektedir. Yine aynı çalışma koşulları düşünülmüştür (Tbuh=T1=-10oC. Buna göre generatör sıcaklığı arttıkça generatör için gerekli olan ısıl kapasite değeri de genel olarak azalmakta olup. İZMİR 2.( k W ) 90 80 70 60 85 90 95 G e n e r a tö r S ıc a k lığ ı ( C ) o 100 105 Şekil 6. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. T3=18oC ve soğutma yükü 50 kW). Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı Kaskad Soğutma Sisteminin Farklı Generatör (Ayrıştırıcı) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmındaki generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığının farklı değerler alması durumunda sistemin teorik analizi yapılmıştır. Şekil 6’da NH3/H2O ve LiBr/H2O çevriminde generatör sıcaklığı ile generatör kapasitesinin değişimi gösterilmiştir. LiBr/H2O çevriminde daha düşük değerlerin sürekli elde edilebildiği görülmektedir. T14=10oC. f Dolaşım Oranının Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi.’in Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. L iB r /H 2 O N H 3 /H 2 O 120 B C 110 100 Q g e n .I. Tyoğ=T12=40oC.5.

65 0.50 0. Kaskad çevrimde generatör sıcaklığının 85oC’den 105 oC sıcaklığına yükseltilmesi sonucu çevrimin soğutma tesir katsayısı LiBr. 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.55 0. Absorbsiyonlu kısımda LiBr-H2O kullanımının NH3-H2O kullanımına nazaran STK’yı yükselttiği ve bu durumun artan generatör sıcaklıklarında da korunduğu görülmektedir.I. Yüksek generatör sıcaklıklarında akışkan çiftleri için dolaşım oranı değerleri birbirlerine yaklaşmaktadır (Şekil 7). 2. 245 .7. kaskad çevrimin absorbsiyonlu çevriminde NH3/H2O akışkan çiftinin yerine LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda % 34 ve % 30 daha yüksek soğutma tesir katsayıları (STKçevg. İZMİR Generatör sıcaklığının artmasıyla birlikte hem NH3/H2O hem de LiBr/H2O çevriminin dolaşım oranı (f) azalmaktadır. STK NH 3/H 2O-STK abs. STK ‘nın Generatör sıcaklığı ile Değişimi. ve STKçevg.40 LiBr/H 2O-STK abs. Yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin genel soğutma tesir katsayılarının (STKçevg.9 civarında artmaktadır. NH 3/H 2O-STK çevg. BULGULAR VE TARTIŞMA Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin performanslarının farklı generatör ve yoğuşturucu sıcaklıklarına göre değişimi incelenmiş olup sonuçlar aşağıda belirtilmiştir. 0. NH3/H2O akışkan çift kullanımına göre oldukça düşük kalmaktadır.75 0. Aynı sıcaklıklar için.45 0. B C D E LiBr/H 2O-STK çevg. NH3-H2O akışkan çifti için ise % 7.70 0.60 0.) elde edilebilmektedir. 3. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinin kullanımı ile alternatif enerji kaynaklarının ve atık ısıların değerlendirilmesi sonucu klasik buhar sıkıştırmalı çevrimlere nazaran daha az elektrik enerjisi sarf edilerek düşük sıcaklıklara soğutma yapma imkânı bulunmaktadır. ‘de artmaktadır. 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı ( C) Şekil 8. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda artan kondenser sıcaklıklarında generatöre beslenen ısı miktarı artışı.H2O akışkan çifti için % 2. Şekil 8’den görüldüğü gibi sistemin generatör sıcaklığı arttıkça çevrimin performans katsayıları olan STKabs. 9-12 EKİM 2008.) azaldığı ve en yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimden elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir.

Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevriminin optimum şartlarının belirlenmesinde kullanılabilecek maksimum generatör sıcaklığı ve çevre şartları göz önünde bulundurularak termodinamiğin ikinci kanununun dahil olduğu termoekonomik analiz yolu izlenmelidir. Kaskad çevrimlerinin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin NH3/H2O akışkan çiftine nazaran daha yüksek bir dolaşım oranı gerektirdiği görülmektedir. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının NH3/H2O akışkan çifti kullanımından daha avantajlı olacağı görülmektedir. kPa Alt indisler fak: Fakir zen: Zengin soğ: Soğutucu akışkan komp: Kompresör gen: Generatör kon: Kondenser evap: Evaporatör ab: Absorber çevg: Çevrim genel abs: Absorbsiyonlu soğutma sistemi & Q : Isıl güç. Kaskad çevriminin yoğuşturucu sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma katsayısının azaldığı ve generatör sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma tesir katsayısının yükseldiği görülmektedir. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde artan generatör sıcaklığında absorbsiyonlu kısım ile kaskad çevrimin genel STK’sının iyileştiği ve bu iyileşmenin NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde daha belirgin olduğu fakat LiBr/H2O akışkan çifti kullanan kaskad çevrimde 105 oC generatör sıcaklığında bile NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimine göre yaklaşık % 33 daha yüksek (STKçevg.) değerleri elde edilmektedir.I. İZMİR 3. kW STK: Soğutma tesir katsayısı 246 . 9-12 EKİM 2008. 5. kW T: Sıcaklık. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda NH3/H2O akışkan çifti kullanımına göre sürekli daha yüksek (STKçevg. kg/s P: Basınç. Absorbsiyonlu çevrimlerdeki dolaşım oranlarının kondenser sıcaklığının artması ile arttığı ve 45 oC’den sonra hızlandığı ve LiBr için farkın daha da arttığı gözlenmekle beraber generatör sıcaklığının yükselmesi ile dolaşım oranının azaldığı ve iki akışkan çifti için farkın artan sıcaklıklarla kapandığı gözlenmektedir. Kaskad çevrimlerin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda tasarım aşamasında LiBr’ün kristalleşme durumunun da göz önünde tutulması gerekir. C o & W : Kompresör işi. kJ/kg & m : Kütlesel debi.SONUÇ VE ÖNERİLER Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevrimin kullanılması ile alternatif enerji kaynaklarının (güneş ve jeotermal enerji) ve atık ısıların kullanılması ile buhar sıkıştırmalı çevrimlerin yaklaşık yarısı kadar bir elektrik enerjisi sarfiyatı yaparak daha düşük sıcaklıklara soğutma yapmak mümkün olabilmektedir. Ayrıca NH3/H2O akışkan çifti kullanımı durumunda generatörden sonra çevrime ilave edilecek ayrıştırıcının enerji gereksinimi göz önünde tutulursa LiBr/H2O akışkan çiftinin avantajının daha da artacağı görülmektedir. SEMBOLLER Semboller X: Konsantrasyon ε :Eriyik ısı değiştirgeci etkenliği f: Dolaşım oranı h: Entalpi. 4. 6.) değeri elde edilmiştir. 5. 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

Ahlby.2001.Optimization Study Of The Compression-Absorption Cycle. 288-294.No...223-233. T. DEÜ Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi.Thermodynamic Properties of Lithium Bromide-Water Solutions at High Temperatures.L. 28:567-580. H2O-LiBr ve NH3-H2O Eriyiği Kullanan Tek Kademeli Soğurmalı Soğutma Sistemlerinin Karşılaştırılması..I.. 3. Satapathy.. 9. 2008.1999.The Compression/Absorption Cycle..A. 22.Influence Of Some Major Parameters On COP And A Comparison With The Compression Cycle.. 575-591. and Holland F.3.2006. S. 1. İ. 247 . İstanbul. International Journal of Refrigeration . Arora.V.3. Cimşit..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1999. Studies on Compression-Absorption Heat Pump For Simultaneous Cooling And Heating. International Journal of Energy Research. Güngör. Sayı:2...Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. Verimlerini Artırmak İçin Geliştirilen Çevrimler. 9-12 EKİM 2008.2001. M.. P. 5..A. Mayıs 2003. Öztürk.5/6. 12. Du-Wen. Absorbsiyonlu Soğutma Sistemleri .. R. 8. 357-368. L.2004. Altamush Siddiqui. T. 8.Performans And Economic Study Of The Combined Absorption/Compression Heat Pump.Cooling performance and energy saving of compression-absorption refrigeration system assisted by geothermal energy. Ashrae Temel El Kitabı (Fundamentals) Soğutucu Akışkanların Özellikleri. Yamankaradeniz.C.. Berntsson. Vol.Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sistemlerinin Analizi. Nehdi. Ö.1991. Tarique. Y. 6.. Sun. Applied Thermal Engineering 26.pp. R. Kaita. C. Ayala. Applied Thermal Engineering. Kairouani.14. Heard C. International Journal of Refrigeration. 91106. Hulten. Cilt:5. R. İZMİR 6. 10. . Bölüm 17. Ö. M. 7. International Journal of Energy Research.Vol.. Vol. 2. Uluslararası Yapıda Tesisat Teknolojisi Sempozyumu. Part I... 11. Kaynaklı..1997..L.24.Hodgett and Berntsson.374-390. 4.. Sh:73-87. Absorbsiyonlu. Comparison Of The Performance of NH3-H2O. E.. NH3-LiNO3 and Absorption Refrigeration Systems. Energy Conversion & Management 40. M. KAYNAKLAR Akdemir. Ram Gopal.1997.Ammonia/Lithium Nitrate Absorption/Compression Refrigeration Cycle.

Orhan BÜYÜKALACA. Bunun birçok sebebi bulunmaktadır. ancak günümüzde yaygın olarak kullanılmamaktadır.com ÖZET Bu çalışmada. nem alıcı (kurutucu) madde (katı veya sıvı) üzerinden geçirilerek nemi düşürülmekte ve daha sonra istenilen konfor sıcaklığına kadar buharlaştırmalı soğutma veya konvansiyonel buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi tarafından soğutulmaktadır. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr. Bu arayış içerisinde düşünülen sistemlerden birisi de nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemleridir. gerek konfor gerekse üretim açısından bir gereklilik olduğunun anlaşılması üzerine “iç hava kalitesi”nde istenen şartların ağırlaşması da iklimlendirme teknolojilerindeki değişikliği zorlayan parametrelerden birisidir. İklimlendirme. GİRİŞ Son yıllarda iklimlendirme teknolojisinde hızlı gelişmeler yaşanmaktadır.edu. Tuncay YILMAZ. Bu sebeplerin başında artan enerji talebi ve fosil kökenli enerji kaynaklarının gittikçe azalması sonucunda enerjinin çok önemli hale gelmesidir. Anahtar Kelimeler: Nem Alma. iklimlendirilecek mahale gönderilen hava. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Bu teknolojilerin bazıları yeni olmayıp. Psikrometrik Diyagram 1. osman033@gmail. Nem alıcı üzerindeki nem ise rejenerasyon havası olarak bilinen ikincil bir sıcak hava akımı tarafından uzaklaştırılmaktadır [1]. İZMİR DESİSİF BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN PSİKROMETRİK ANALİZİ Ertaç HÜRDOĞAN. Bu çalışmada. orhan1@cu.-Mim. Bu sistemlerde.edu. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. 9-12 EKİM 2008. 248 .edu. İnsanoğlunun konfor ihtiyacının artması ve iklimlendirmenin lüks olmaktan çıkıp.tr. eskiden beri bilinmekte. ADANA ertach@cu. Osman KARA Çukurova Üniversitesi Müh. tunyil@cu.tr.I. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. Diğer bir unsur ise iklimlendirme sistemlerinde kullanılan CFC esaslı soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdiği zararların anlaşılması üzerine. bu akışkanlar yerine ozon tabakasına zarar vermeyen veya daha az zarar veren yeni akışkanların kullanılması veya ozon tabakasına zarar veren gazlar ihtiva etmeyen yeni iklimlendirme teknolojilerinin hayata geçirilmesidir. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur.

2 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın sıcaklığı. bir nemlendirme ünitesinde nemlendirilmekte ve sıcaklığı düşürülmektedir. son olarak buhar sıkıştırmalı bir soğutma grubu tarafından soğutulan su yardımıyla kuru soğutucu serpantinde (3 numaralı ısı değiştiricisi) üfleme sıcaklığına kadar düşürülmektedir. serpantine gönderilen soğuk su sıcaklığının. atık ve rejenerasyon) bulunmaktadır. İklimlendirilen mahalden (7) atık hava kanalına emilen hava. soğu geri kazanımı amacıyla kullanılan 2 numaralı ısı değiştiricisine gelmeden önce. Bu kanallara. Atık hava daha sonra dışarı atılmaktadır. nem alma ünitesinden uzaklaştırılmaktadır (15 16). Sistemde.) yerleştirilmiştir. Döner nem alıcıda temiz havadan çekilen nemin (1 2) uzaklaştırılması için sıcak rejenerasyon havası kullanılmaktadır. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarı içerisinde yer alan 11. kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü verilmiştir.1x3. fan.5x5. Aynı anda bir miktar sıcak hava (rejenerasyon havası) ters yönden nem alıcıya gönderilerek (15) taze havadan çekilen nem. soğutulan havanın çiğ noktası sıcaklığından en az 1oC daha yüksek olması sağlanmaktadır. ısıtıcı ünitesi. temiz hava 1 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (2 3).8 m boyutlarındaki bir mahalin yaz şartlarında olası maksimum soğutma yükünü (temiz hava yükü hariç 11 kW) karşılayabilecek şekilde tasarlanmıştır. Temiz hava kanalına 1 noktasında alınan havanın nemi. Bu işlemin amacı soğu geri kazanımını artırmaktır. Serpantinde dolaşan soğutulmuş suyun sıcaklığının ayarlanması için. Bu ısı değiştiricisinde hava. 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricilerinde temiz havadan sadece duyulur ısı çekilmekte. Rejenerasyon kanalına 11 noktasında emilen dış hava. mahal içerisinden emilen hava dışarı atılmaktadır. havanın mutlak neminde bir değişiklik olmamaktadır. diğer hiç bir ünitede (3 numaralı serpantin dahil) nem alma işlemi gerçekleşmemektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. hastane iklimlendirmesi düşünülerek %100 temiz hava kullanılmakta ve üç adet hava kanalı (temiz. nem alma ünitesinden çıkan ve hala yeterince 249 . bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (12). Şekil 1’de tasarlanıp. Mahalden çekilen hava içerisinde hastalıklara sebep olabilecek bakteriler bulunabileceğinden. Temiz hava kanalı. daha düşük bir sıcaklığa sahip olan dış ortam havası ile (11) bir ön soğutma işlemine tabi tutulmakta ve sıcaklığı düşürülmektedir. nem alma ünitesinde (döner tip) düşürülmekte (1 2) ve kuru ancak daha yüksek sıcaklıkta bir hava elde edilmektedir (2). Atık hava kanalı yardımıyla. Rejenerasyon havası daha sonra 5 numaralı ısı değiştiricisinde (rejeneratif tip) yine bir ön ısıtma işlemine tabi tutulmaktadır (12 13). tamamı dışardan alınan taze havayı iklimlendirerek mahale iletmek için kullanılır. Bunun için sisteme gerekli otomatik kontrol elemanları ve sensörler yerleştirilmiştir. ısı değiştiricisi. İZMİR 2. soğutma grubu. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (10). Nem alma ünitesinden sonra. Burada temiz havanın içerisindeki su buharının yoğuşmaması için. Tasarlanan bu sistemde mahale gönderilen temiz havadan nem alma işlemi sadece döner nem alıcıda gerçekleşmekte. mahale verilecek temiz hava ile mahal havasının karışmasını engellemek amacıyla 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricisinin reküperatif tip olması gerekmektedir. 9-12 EKİM 2008. vs. Bir sonraki aşamada ise temiz hava. SİSTEMİN TANITIMI Sistem. Rejenerasyon hava kanalı ise nem alma ünitesinde emilen nemi uzaklaştırmak için kullanılır. mahale nemi alınarak gönderilen temiz havadan (2) 1 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (3). Bu ısı değiştiricisinde temiz havayı soğutmak için. nemlendirilerek soğutulan (8 9) havadan yararlanılmaktadır (9 10).I. Adana için tasarım değerleri olan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklığına göre. mahalden çekilip. mahale gönderilen temiz havadan (3) 2 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (4). kullanılan havayı sistemin amacına uygun olarak şartlandırmak ve kontrol etmek amacıyla çeşitli elemanlar (nem alma ünitesi. su hattında bir üç yollu karıştırıcı vana kullanılmıştır. yine bir ısı değiştiricisinden (2 numaralı) geçirilerek (3 4) sıcaklığı bir miktar daha düşürülmektedir. Doyma eğrisine yakın bir noktaya kadar nemlendirilerek soğutulan atık hava (9).

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nem alıcıdaki nemi içine alarak soğumakta (16) ve 5 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (16 17) dışarı atılmaktadır (18). KOMPRESÖR SOĞUK SU DEPOSU EVAPORATÖR KONDENSER GENLEŞME VANASI ÜÇ YOLLU VANA NEM ALICI ROTOR 1 TEMİZ HAVA 2 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 1 3 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 2 4 5 FAN 6 İKLİMLENDİRİLEN MAHAL ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 3 16 15 14 13 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 4 12 11 10 9 8 7 ELEKTRİKLİ ISITICI 17 NEMLENDİRİCİ FAN FAN ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 5 18 SICAK SU ÜNİTESİ REJENERASYON ATIK HAVASI HAVA Şekil 1. nem alma ünitesindeki nemi uzaklaştırmak için gerekli olan sıcaklığa (rejenerasyon sıcaklığı) kadar elektrikli ısıtıcılar kullanılarak ısıtılmaktadır (14 15). 250 . İZMİR yüksek bir sıcaklığa sahip olan rejenerasyon havası (16) kullanılarak ısıtılmaktadır. Rejenerasyon havası daha sonra. öngörülen nem almalı iklimlendirme sisteminin sezon boyunca performansını belirleyebilmek için psikrometrik analizinin saatlik bazda yapılması gereklidir. SİSTEMİN DETAYLI ANALİZİ Ön çalışmalarda Adana için yaz koşullarında dış ortam tasarım değerleri olarak alınan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklıkları esas alınarak iklimlendirme sisteminin psikrometrik analizleri yapılmış ve buna göre sistemin çalışma prensibi oluşturulmuştur. 9-12 EKİM 2008. güneş enerjisi. sezonun diğer gün ve günün değişik saatlerindeki davranışının bilinmesi de çok önemlidir. 15 noktasında nem alma ünitesine giren rejenerasyon havası. o iklimlendirme sezonu boyunca sadece birkaç gün hatta birkaç saatte dış ortam tasarım değerlerinde çalışır [2]. Bu sebeple. atık ısı veya doğal gaz gibi ucuz ısıl enerji kaynakları kullanılarak ısıtılan su yardımıyla 4 numaralı ısı değiştiricisinde yükseltilmektedir (13 14). Ancak. Sezon içerisinde yer alan her bir saatteki dış hava kuru ve yaş termometre sıcaklığı farklı olabileceğinden. 5 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın (13) sıcaklığı. Tasarlanıp kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü 3. sistemin en kötü durum olan dış ortam tasarım şartlarında.I. iklimlendirilen mahalde öngörülen iç ortam tasarım değerlerini sağlamasının yanında. bilindiği gibi bir iklimlendirme sistemi.

Nem almalı iklimlendirme sisteminin en önemli elemanı. toplam sıcaklık azalmasına oranının (Fnu). döner nem alma rejeneratörüdür. . Fna ve Fnu değerlerinin. Cc) en küçük olanını (kW/K). (2) Q max = Cmin * (Thg − Tcg ) Ch = m h * c ph Cc = m c * c pc . Bu işlem de sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmeyip. döner nem alma rejeneratörünün matrisi aracılığıyla taşınan enerjidir [7]. toplam sıcaklık artışına oranı (Fna) ve nem uzaklaştırma işlemi esnasında meydana gelen ek sıcaklık düşüşünün. Bu değerlerin tespiti için üretici firmaların verdiği performans verileri ayrıntılı olarak incelenmiştir. İZMİR Tasarlanan sistemin analizini saatlik olarak da yapabilmek için bir model oluşturulmuş ve Fortran programlama dili kullanılarak sistemde bulunan tüm noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir program yazılmıştır. m h ve m c sıcak ve soğuk akışkanların kütle debilerini (kg/s). Q max da transfer edilebilecek en yüksek ısıyı (kW). (4) (5) Bu eşitliklerde (2-5) Q transfer edilen gerçek ısıyı (kW). 0. Bu inceleme sonucunda. Programa girdi olarak iklimlendirilecek mahale gönderilecek taze. Nem alma esnasında meydana gelen ek sıcaklık artışının. ε= Q Qmax . ilave bir miktar soğuma meydana gelmektedir. proses havasından nemin soğurulması esnasında açığa çıkan kimyasal ısıl enerji ve daha sıcak olan rejenerasyon havasından. entalpi. (3) . 10. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri. döner nem alma rejeneratöründe nem alma işleminin. mutlak nem.I. Nem alma rejeneratörleriyle ilgili bazı yayın ve tanıtım broşüründe nem alma ve uzaklaştırma işlemlerinin yaklaşık olarak sabit entalpide (yaklaşık sabit yaş termometre sıcaklığında) [4-6] gerçekleştiği belirtilmektedir. sistemde yer alan her bir nokta için (toplam 18 nokta) kuru ve yaş termometre sıcaklığı. Thg ve Tcg sıcak ve soğuk akışkanların giriş sıcaklıklarını (oC). üretici firmalardan temin edilen verilerin incelenmesinden. anlık dış hava kuru termometre sıcaklığı ve mutlak nemi. . rölatif nem. Benzer bir durum nem alma rejeneratöründeki nemin uzaklaştırma işlemi sırasında da söz konusudur. Cmin sıcak ve soğuk akışkan ısı kapasitelerinin (Ch . 12. ısı değiştiricilerinin etkinlikleri.652 (1) Tasarlanan iklimlendirme sisteminin 3. 9-12 EKİM 2008. . 4. nemlendirici etkinliği. . Bu ilave enerjiden dolayı proses havasının sıcaklığında fazladan bir artış meydana gelmektedir. fanların etkinlikleri. nemi alınmak istenen havanın (proses) mutlak nemine (W) ve nemi uzaklaştıran havanın (rejenerasyon) kuru termometre sıcaklığına (Trej. sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmediği görülmüştür. ısı değiştiricilerinin etkinliği (ε) için verilen aşağıdaki eşitlikler [8] kullanılarak hesaplanmaktadır. Bu psikrometrik değerlerin hesaplanmasında ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler kullanılmıştır [3]. . 13 ve 17 numaralı noktalardaki sıcaklıklar.82*W-0. cph ve cpc ise sıcak ve soğuk akışkanların özgül ısısını (kJ/kgK) ifade etmektedir. iklimlendirilecek mahalin duyulur ısı oranı ve toplam soğutma yükü. Bunun sebebi ise. doğru bir şekilde bilinmesi önemlidir. . iklimlendirilecek mahalin konfor şartları (sıcaklık ve rölatif nem). Bu girdiler kullanılarak. Ancak.507*Trej. . 251 . çiğ noktası sıcaklığı ve yoğunluk gibi psikrometrik özellikler ayrı ayrı hesaplanmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.) bağlı olduğu görülmüş ve aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir. fan motorlarının güçleri gibi parametreler verilmektedir. Fna=Fnu=5.

Q gizli mahal gizli soğutma yükü (kW). Q kazanç fandan havaya geçen ısı (kW). havanın kütle debisi (kg/s)’ni ifade etmektedir. İZMİR Tasarlanan iklimlendirme sisteminde üfleme noktasındaki (6 noktası) sıcaklık. . ⎟ ⎜ c * m hava ⎟ ⎝ p ⎠ . Q toplam mahal toplam soğutma yükü (kW). m hava temiz havanın (proses havası) kütle debisi (kg/s). kuru hava). fan motorları da hava kanalı içerisinde bulunduğundan. cp proses havasının özgül ısısı (kJ/kgK). 252 . . . Wo mahal havasının mutlak nemi (kg/kg. ⎞ ⎜ Q kazanç ⎟ =⎜ . hgl buharlaşma gizli ısısı (J/kg). m hava . DIO mahal duyulur ısı oranı. .I. kuru hava). Q duyulur mahal duyulur soğutma yükü (kW). cp fan girişindeki havanın özgül ısısı (kJ/kgK). . Tgiriş ve Tçıkış fana giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığı (oC). nemlendiricilerin etkinliği (εnem) için verilen aşağıdaki eşitliği kullanılarak hesaplanmaktadır [8]. (7) (8) (9) (10) Eşitlik (6-10)’da. Wü üfleme noktasındaki havanın mutlak nemi (kg/kg. Tasarlanan sistemde soğu geri kazanımı için kullanılan nemlendirme ünitesi çıkışındaki sıcaklık (9). Wfan fan motorunun gücü (kW). (12) Eşitlik (11-12)’de. önerilen psikrometrik eşitliklere ek olarak aşağıda verilen eşitlikler [9] kullanılarak hesaplanmaktadır. Sistemde kullanılan fanlarda. .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. meydana gelen kuru termometre sıcaklığı artışı (Tçıkış-Tgiriş) aşağıda verilen eşitlikler [10] kullanılarak hesaplanmıştır: . ηfan fan verimi (%). . . Tü üfleme noktasındaki havanın kuru termometre sıcaklığı (oC)’nı ifade etmektedir. To mahal havasının kuru termometre sıcaklığı (oC). ⎛ η fan ⎞ Q kazanç = ⎜1 − ⎜ 100 ⎟* W fan ⎟ ⎝ ⎠ (11) Tçııkı − Tgiriş ⎛ . (6) Q toplam =Q duyulur +Q gizli Q gizli = m hava * hgl * (Wo −Wü ) Q duyulur = m hava *c p *(To −Tü ) Wo − Wü c p ⎛ 1 ⎞ = *⎜ − 1⎟ To − Tü hgl ⎝ DIO ⎠ . . . . DIO = Q duyulur Q toplam .

mutlak nemin. Karşılaştırma 80 oC rejenerasyon sıcaklığında iki farklı giriş havası (1 noktası) şartında elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar arasında yapılmıştır. nem uzaklaştırma (15 16). Sistemde bulunan noktaların psikrometrik özellikleri. Hesaplamalarda kullanılan varsayımlar Parametre Mahal soğutma yükü (kW) Mahal konfor şartı (sıcaklık (oC) . atık ve rejenerasyon hattı hava debileri (m3\h) Reküperatör etkinliği (%) Rejeneratör etkinliği (%) Nemlendirici etkinliği (%) Fan verimi (%) Fan motor güçleri (kW) (atık-taze-rejenerasyon) Değer 10 26 . Sistem üzerindeki her nokta için elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar psikrometrik diyagram üzerinde incelenmiştir.2 oC kuru ve 24. Bu psikrometrik diyagramlardan. tasarlanıp kurulan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır.3 oC kuru ve 22.rölatif nem (%)) Taze.I. İZMİR ε nem = Tg − Tç Tg − Twg (13) Bu eşitlikte Tg ve Tç nemlendirme ünitesine giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığını (oC). Tablo 1’de verilen varsayımlarla hesaplanan değerlerin deneylerden elde edilen sonuçlar ile iyi bir uyum gösterdiği anlaşılmaktadır. Hesaplamalar sırasında yapılan bir diğer varsayım da. Twg ise nemlendiriciye giren havanın yaş termometre sıcaklığını (oC) ifade etmektedir. 253 .9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. sadece nem alma (1 2). Şekil 3’de ise 33.5 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. Şekil 2’de 30. 4. Tablo 1. odaya üfleme (6 7) ve nemlendirme (9 10) proseslerinde değiştiği diğer hiç bir proseste değişmediğidir. BULGULAR VE TARTIŞMA Bu çalışmada. ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler ile yukarıda verilen eşitliklere (1-13) ek olarak Tablo 1’de verilen varsayımlar kullanılarak hesaplanmıştır.50 4000 65 85 90 60 1-3-4 Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların sağlıklı bir şekilde karşılaştırılabilmesi için sistemdeki tüm noktaların psikrometrik diyagram üzerindeki yerine bakmak gerekmektedir. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

80 oC rejenerasyon sıcaklığında 30. 9 0.02 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 2 2' 0.I. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0.03 h(kJ/kg) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 10 20 9 9' 1' 11 1 1011' 10' 12 12' 13' 13 15 15' 17 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 0.01 W(kg/kg) 0 0. 9-12 EKİM 2008.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 254 . 85 0. 75 v(m^3/ kg) 0.3 oC kuru ve 22.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 8 0. 95 1 0 t(C) 10 20 30 40 50 60 70 80 90 Şekil 2.

2006. Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların birbiri ile iyi bir uyum sağladığı görülmüştür. 2001. ve Büyükalaca.I. ve Xia Z. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0. 27. KAYNAKLAR [1] Daou K. 1998.03 h(kJ/kg) 100 90 80 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 70 60 50 40 30 20 10 10 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 17 0. 95 1 0 t(C) o 10 20 30 o 40 50 o 60 70 80 90 Şekil 3. O. Psychrometrics. Y.5 C yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 5. “Analysis on a hydric desiccant air-conditioning system”. 26. New outdoor cooling design data for Turkey.01 W(kg/kg) 0 0.. IV. J. Renewable and Sustainable Energy Reviews... 9 0. [3] ASHRAE Fundamentals Handbook. 923946. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. [5] Yılmaz. Desiccant cooling air conditioning: a review. A. J.2 C kuru ve 24. 2002. Energy. pp. T. Wu. Büyükalaca. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. "Desisif-evoporatif soğutma sistemleri".Z. s. Wang R.. O. and Yılmaz... Y.. Büyükalaca.. [6] Yılmaz. 2393-2400. 145-150. [2] Bulut H. 80 C rejenerasyon sıcaklığında 33. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile psikrometrik diyagram üzerinde karşılaştırılmıştır. C. 10/2. “Nem almalı (desisif) soğutma sistemleri”. T. 255 . T. Dai. 9-12 EKİM 2008. 75 v(m^3/ kg) 0.02 20 9' 9 1' 11 1 11' 10' 10 12 12' 13' 13 15 15' 2 2' 0. 85 0. Vol. 8 0.. Tesisat Dergisi. ve Yılmaz. Sayı 34. X. and Wang. R. Applied Thermal Engineering.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Z.Z. 55-77. O... [4] Jia. pp. SONUÇ Bu çalışmada. Vol. 6. 2006.

[10] ASHRAE Fundamentals Handbook.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [8] Kreider J. İZMİR İzmir. [7] ASHRAE Systems and Equipment Handbook. [9] Aktacir. 2001. Ç. M.B.D.. Desiccant dehumidification and Pressure Drying Equipment. s.. Cilt 1. Doktora Tezi.. 165-181. McGraw Hill. 1999. Fen Bilimleri Enstitüsü. Heating and Cooling of Buildings. 1994. Nonresidential cooling and heating load calculation procedures. F. 256 . 2000.I.Ü. A. Makina Mühendisliği A. ve Rabl A. 2005. Influence of outdoor air conditions on operating capacity of air conditioning systems. 4-7 Kasım 1999.. 9-12 EKİM 2008.

İZMİR OTURUM IX GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler Fikret PAZIR – O. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması H. 9-12 EKİM 2008. Kemal ÖZTÜRK Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM 257 . Mutlu ÖZTÜRK – H.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

9-12 EKİM 2008. bağıl nem. 258 . Öyle ki. harvest time. Belirli bir süre depolama sonucunda meyve ve sebzenin yapısı bozulur. yetiştirilme koşulları. Storage temperature. soğuk hava depolarında optimum parametreleri belirlenmesi gereken temel koşullardır. ÖZDİKİCİERLER O. The most significant ones from these metabolism activities affecting product quality during storage are respiration and transpiration. gerekli şartların sağlanmasıdır.* *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü Bornova / İZMİR ÖZET Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. 2. solunum ve terlemedir. hasat zamanı. package type. ayrıca mikrobiyolojik bozulma da başlayabilir.I. önemli ölçüde korurlar. The most significant point separating cold storage from freezing is that the vital activities of the products continue during cold storage. SOLUNUM Taze meyve ve sebzeler. hasat zamanı. su ve enerjiyi açığa çıkarırlar. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler de etki etmektedir. growing conditions. Ürünün depolama süresince kalitesini etkileyen bu “metabolizma” faaliyetlerinden en önemlileri. Metabolizma. preharvest and afterharvest treatments. Soğuk depolamanın dondurarak depolamadan ayrıldığı en önemli nokta soğuk havada depolanan ürünlerin hayatsal (metabolizma) faaliyetlerinin minimum düzeyde devam ediyor olmasıdır. ortam koşullarına bağlı olarak hızlı veya yavaş olarak devam eder. depolanacak ürünün çeşidi. In this study. 1. oxygen/carbon dioxide ratio. Meyve ve sebzeler hasat edilince. karbondioksit. hasat şekli. Ürünlerin depolama ömürlerine bu temel koşulların yanı sıra. Artık kimyasal ve biyokimyasal olaylar kontrol dışında kalarak. ölüm kendini gösterir. and allocation in storage also affects the shelf life of the product. türü. sahip oldukları karbonhidratları. meyve ve sebzelerin metabolizma faaliyetlerini kesinlikle durdurmamak koşuluyla en düşük düzeyde gerçekleşmesine olanak vermek üzere. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler etki etmektedir. yetiştirilme koşulları. taze haldeki niteliklerini bir süre. Her ne kadar topraktan çeşitli besin maddelerinin alınışı sona ermişse de dokuda yeni maddelerin oluşması mevcut maddelerin başka bileşiklere dönüşmesi gibi kimyasal ve biyokimyasal olaylar düzenli şekilde devam eder. ortamdan sağladıkları oksijen ile yakar. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı. vs) yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. yine de canlı kalırlar. birçok sebzelerde hızlı bir hücre bölünmesi dahi devam eder. İZMİR MEYVE VE SEBZELERİN SOĞUKTA DEPOLANMASINDA TEMEL İLKELER PAZIR F. Soğukta depolamada ilke. variety and specie of the product. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. hasattan sonra da canlılıklarının devamı için kendi enerji gereksinimlerini karşılamak ve çeşitli kimyasal reaksiyonlara materyal sağlamak üzere solunum yaparak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Besides those basic conditions. türü. yani kendisini besleyen ana bitkiden ayrılınca. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. depolanacak ürünün çeşidi. essential matters for the products to keep them under cold storage with a minimal quality loss are explained. harvest method. hasat şekli. Metabolizma olayları içinde en önemlileri ise solunum ve terlemedir. Sebze ve meyvelerdeki bütün yaşamsal faaliyetlere “metabolizma” denir. Bu faaliyetleri etkileyen depo sıcaklığı. Meyve ve sebzelerin bu davranışı onların canlılığı demektir. Meyve ve sebzelerin soğukta depolanma süresine depo koşullarının (sıcaklık. specie of the product. GİRİŞ Hasat edilmiş meyve ve sebzeler uygun koşullarda depolanınca. Bu çalışma ile soğuk hava deposunda ürünlerin uzun süre kalitede en az değişime uğrayarak depolanmaları için dikkat edilmesi gereken hususlar açıklanmıştır. meyve ve sebzelerin mikroorganizmalara gösterdiği direnç de azaldığından. presence of the ripening gaseous in depot and relative moisture are the basic conditions that optimum parameters of those must be determined.* . Abstract Storage conditions must be well determined to keep the fruits and vegetables in cold storage with minimal quality loss.

2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğuk depolamada bu ısının devamlı olarak depodan uzaklaştırılması zorunda olunduğundan deponun soğutma kapasitesinin belirlenmesinde farklı ortam sıcaklıklarındaki solunum ısısı verilerinden yararlanılmaktadır. İZMİR C6H12O6 + 6O2 6H2O + 6CO2 + 2835 KJ Denklemde görüleceği gibi solunum hızını. Bu nedenle hasat edilmiş meyve ve sebzelerin bir an önce soğutulmaları gerekmektedir. Şu halde tüm meyve ve sebzelerin donmaya başlama noktaları birbirine çok yakın (-0. Ortam sıcaklığı düştükçe solunum hızı da yavaşlamakta. donma olmasa dahi. Fakat daha önemlisi her ürün.2. yavaş yavaş azalmaktadır. kayısı. Buna göre bir ürünün solunum hızı ne kadar yüksekse depolanma ömrü o kadar kısalmaktadır. Nitekim solunun hızı en düşük sebzelerden biri olan patatesin diğer ürünlere göre daha fazla depolanabilmesi bunun bir sonucudur. Elma. 2. kontrollü atmosfer (CA) yöntemiyle depolama tekniği geliştirilmiştir. Ürünün ısınması. incir. gazlar etkilemektedir. söz konusu ürünün donma noktasının hemen üstünde yani. Buna göre solunum hızının. donma noktasına yakın bir derecede en düşük düzeyde olduğu sonucu çıkmaktadır. 2.Solunum hızı üzerine ortam sıcaklığının etkisi Solunum hızı üzerine etki eden en önemli faktör ortam sıcaklığıdır.3. Her meyve ve sebze kendine özgü belli bir derecedeki soğuğa dayanabilmektedir. soğuğun neden olduğu bazı zararlar ortaya çıkmaktadır.Solunum hızı üzerine ürün çeşidinin etkisi Her meyve ve sebzenin solunum hızı farklıdır. Örneğin bezelye. Buna karşın ortamın sıcaklığı azaldıkça solunum hızı da azalmaktadır. armut. Bu yüzden bazılarında yavaş bir solunum ve buna bağlı olarak az bir ısı yayılması görülürken. meyve ve sebzenin bileşimindeki karbonhidratlar (glikoz vs. Bu türlü davranışa “klimakterik” davranış denir. 9-12 EKİM 2008. Hasattan sonraki depolamada bazı meyvelerin solunumları hızlanmakta ve buna paralel olarak hızla olgunlaşmaya başlamaktadırlar. Meyve ve sebzelerin solunum hızları ile depolanma ömürleri arasında yakın bir ilişki vardır. İşte meyve ve sebzelerin soğukta depolanmasında bu olgudan yararlanılmakta ve en önemli metabolizma olayı olan solunum hızı depo sıcaklığının düşürülmesiyle sınırlandırılmakta ve kontrol altına alınmaktadır. bazılarında hızlı bir solunum ve aşırı ısı yayılması kendini gösterir. Nitekim ortam sıcaklığı 37oC’ye kadar arttıkça solunum hızı yükselmekte ve buna bağlı olarak ürünün yaydığı ısı artmaktadır. üzüm ve çilek gibi üzümsü meyvelerle.Solunum hızı üzerine oksijen/karbondioksit oranının (O2/CO2) etkisi Solunum hızını etkileyen diğer önemli bir faktör de depo atmosferindeki oksijen ve karbondioksit oranlarıdır. belirli bir sıcaklık derecesinin altında depolandığı zaman “soğuk zararlanması”na uğrar.4oC ile -3oC’ler arası) olmasına karşın her ürünün farklı derecelerde depolama zorunluluğu bu ürünlerin soğuğa duyarlılıklarının değişik olmasından kaynaklanmaktadır. Her şeyden önce meyve ve sebzelerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için belli bir enerjiye gereksinimleri vardır. Bunlarda solunum hızı belli bir zirveye (pik) ulaştıktan sonra solunum tekrar yavaşlamaktadır. soğan patates ve üzümlerde aksi görülür. Sıkı bir şekilde istif edilen tarımsal ürünlerde “kızışma” denen bu olay sonucunda ürün tamamen bozularak elden çıkabilir. karbondioksit oranı arttırılarak solunum hızı yavaşlatılabilme olgusundan yararlanılarak. erik gibi meyveler klimakterik davranış gösterdikleri halde turunçgiller. Klimakterik davranış göstermeyen sebze ve meyvelerde solunum hızı bir süre düz bir çizgi halinde devam ettikten sonra. Depo atmosferindeki O2 miktarının azaltılması. 259 . Kritik sıcaklık denen bu derecenin altında. Sebze ve meyvelerin solunum hızları hasatta sabit düzeyde kalmaktadır. ürün donunca solunum tamamen durmaktadır. fasulye ve çilek gibi ürünler hızlı solunum yaparak fazla ısı yayarken. asetilen vs. şeftali. Ancak meyve sebzelerin soğukta depolanmalarında her üründe solunumun minimum düzeyde geliştiği bu kritik dereceye kadar inilemez. ortamın sıcaklığı ve meyve ve sebzenin çeşidinin yanı sıra bu ürünlerin depolama sırasında yaydıkları “olgunlaştırma gazları” olarak adlandırılan etilen.I. Solunum sonucunda ortaya çıkan enerjinin bir kısmı hücrede gerçekleşen kimyasal reaksiyonlarda harcanırken büyük bir kısmı çevreye yayılır ve doğal olarak bizzat ürünü ısıtır.) ortamdaki oksijen/karbondioksit oranı. Nitekim depo atmosferindeki oksijen oranı azaltılıp. kirazlar klimakterik davranış göstermezler. Daha açık bir deyişle birçok meyve ve sebze belli derecelerdeki soğuğa karşı duyarlı olduklarından solunumun minimum düzeyde gerçekleştiği düşük sıcaklıklara kadar inmek olanaksızdır.1. solunumu da hızlandırır. CO2 miktarının yükseltilmesi ile solunum hızı yavaşlamaktadır.

4. çiçek vb. Klimakterik davranış gösteren meyvelerde içsel etilen konsantrasyonu belirli bir sınır değeri aşınca solunum yükselişi başlar ve meyve olgunlaşır. ürün devamlı olarak su kaybeder ve bunun neticesinde meyve ve sebzeler pörsür.6 dozlar arasında patlayıcı olur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Eğer terleme.TERLEME Meyve ve sebzelerin canlılığının en önemli belirtilerinden bir diğeri de terlemedir. bileşimin kısa sürede değişmesine neden olur. Olgunlaştırma gazı olarak bilinen etilenin salınışını. solunum hızını etkileyen faktörlerin (sıcaklık. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. solunum hızını arttırır. Her ürünün kendine özgü nem düzeyindeki bir depoda saklanmasıyla su kaybederek buruşup pörsümesi önlenebilmektedir. hava değiştirilmez fakat bu dönemin sonunda içeriye taze hava alınabilir. ürünün daha hızlı solunum yapmasına. meyve ve sebzelerin dış doku ve kabuklarında birikerek. 3. Bu gaz -103oC’de kaynar ve hava içinde % 2. Genel bir ilke olarak meyvelerin yaklaşık % 4 – 6. Bu nedenle meyve sebzelerin soğukta saklanması sırasında depo neminin optimum seviyelerde tutulması önemlidir. buruşur ve görünüşe ait kalite kaybı belirir. yara onarımı. asetilen vs) etkisi Solunum hızı üzerine etki eden diğer faktörlerden birisi de meyve ve sebzelerin bizzat oluşturduğu bazı metabolizma ürünleridir. Genellikle ürün. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörlerin de etkisi vardır. Gazların ortamda bulunması neticesinde ürünlerin depolama süreleri kısalmaktadır. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı etkilidir. depo atmosferinin kirlenmesine. suda az. yani solunum hızının yoğun olduğu dönemde. Bundan sonra depolama süresince dışarıdan alınan taze havanın oranı depolanan ürüne bağlıdır. hoş kokulu bir gaz olarak birçok meyve. İZMİR 2. 4. Depo koşulları olarak da depo sıcaklığı. SONUÇ Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. Soğukta depolama süresine depo koşullarının yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. turunçgiller ve çilek gibi ürünlerde hava değiştirme günde birkaç defa yapılabilir. 9-12 EKİM 2008. depolama başlangıcında arzu edilen depolama sıcaklığına düşene kadar. Ancak depo atmosferinin temizlenmesindeki en geçerli yol depoya zaman zaman bir miktar taze hava alınıp depo havasının bir kısmının atılmasıdır. O2/CO2. yaprak ve meyve dökümü. hasat zamanı. daha hızlı olgunlaşmasına hatta yabancı bir aroma kazanmasına neden olur. türü. Meyve ve sebzelerden ayrılan bu uçucu bileşikler. Depolama sırasında bu suyun bir kısmı terleme ile kaybolur. Terleme ürünün depolama sırasında devamlı olarak su kaybetmesidir. yetiştirilme koşulları.75 . şişme. Olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılması için farklı uygulamalar vardır. bazıları zararlı olan bu metabolizma ürünleri. Bu nedenle depo atmosferinde biriken olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılarak ürünlerin depolama sürelerinin uzatılması mümkün olmaktadır. Taze hava genellikle dış havanın nispeten soğuk olduğu gece saatlerinde alınmalıdır. asetilen vs. ürün ile ortam arasındaki dengesizlik ortadan kalkana dek. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. yaşlanma. uzama gibi olayları etkiler. Soğan gibi bazı ürünlerin ise depo bağıl nemi % 70’e kadar düşebilmektedir.I. tarafından özellikle olgunlaşma döneminde salgılanır. Depo ortamındaki havanın bağıl nemi azalırsa. Bu maddelerin en önemlileri olan etilen. havadan biraz hafif (1. sebzelerin % 3 – 5 oranında su kaybetmeleri onların buruşup pörsümelerine ve ticari olarak değerlerinin kaybolmasına neden olmaktadır. Genel bir ilke olarak yaprak sebzeler % 90 – 95. Depo atmosferine fazla koku veren. Bu basit hidrokarbon. Bitkilerde olgunlaşma.Solunum hızı üzerine olgunlaştırma gazlarının (etilen. 260 . hasat şekli. Bu amaçla deponun havasını atmadan temizlenmesi için düşünülen çeşitli yöntem ve filtreler bulunmaktadır. Bu metabolizma ürünlerine “olgunlaşma gazları” ismi de verilmektedir. Terleme sırasında su ile birlikte bazı uçucu metabolizma ürünleri de dokudan uzaklaşıp ayrılmaktadır.5g/l). Bu olguya “fizyolojik zararlanmalar” denir ve böylece ürünün kalitesi ve ticari değeri kaybolur. Meyve ve sebzeler ortalama olarak % 75 – 95 arasında su içerirler. yağda iyi çözünen bir gazdır. birçok meyveler ise % 85 – 90 bağıl nem içeren ortamda depolanmalıdır. kabuk ve ette esmer leke veya bölgeler oluşur. Depo havasına karışan bu maddeler. meyvenin cinsi) yanı sıra meyvenin hasta ve zararlanmış olup olmadığı da etkilemektedir.28. depo neminin gereğinden fazla yükseltilmesi ile durdurulursa. Olgunlaşma hormonu olarak da bilinen etilen CH2 = CH2 molekül yapısında.

. 1982. Eğitim Semineri Yalova Ayfer M. 2004. International symposium on New Applications of refrigration to fruit and vegetables processing. The effect of some different pretreatmens on the quality of cold storaged WASHINGTON NAVEL ORANGES. Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü 261 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Meyve Sebze İşleme Teknolojisi Ders Notları. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayın No:4 Pazır F. 2008.. Soğuk Tekniği ve Gıda Sanayiinde Uygulanması Sempozyumu SEGEM Bursa Azak M. 1988..I.. 1982.. June 8-10 İstanbul/ Turkey Cemeroğlu B. 1990. 9-12 EKİM 2008. Pazır F. KAYNAKÇA Ayanoğlu A. İZMİR 5.. Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Ankara. Türk R. Beslenme Eğitimi Seminer Notları. Ege Üniversitesi Basımevi Bornova İzmir. Bahçe Ürünlerinin Muhafazası ve Pazarlanması. Soğuk Depolamanın Önemi ve Soğuk depolama Tekniği. Meyve ve sebze İşleme Teknolojisi Cilt : 1. S: 669 Karaçalı İ. 1994. Meyvelerin soğukta depolanması... S: 413 Pazır F.. Gıdaların soğukta ve dondurarak saklanması.

bozulmanın önüne geçilebilmektedir. Ön soğutma ve soğutma. Temel olarak. Bu teknik ile gıdaların raf ömrünü uzatmak. Her soğutma tekniğinin avantaj ve dezavantajları vardır. 262 . Bu yöntemler fiziksel. maddeden suyun buharlaştırılması yolu ile ürünlerin soğutulması tekniğidir. Vakum soğutmanın en önemli özelliği ise verimli olması ve hızlı bir şekilde soğutmanın sağlanabilmesidir. tütsüleme ve fermantasyon gibi uygulamalar verilebilir. yiyeceklerin konulduğu yerdir ve burada iyi bir sızdırmazlık sağlanmalıdır. buharı hava ile birlikte emmek yerine. buharı yoğuşturarak suya dönüştürmek daha pratik ve ekonomik olduğu için tercih edilirler [2]. iceberg marul GİRİŞ Gıda muhafazası gıda işleme tekniklerinden en önemlisi olarak görülmektedir. Bu soğutma yöntemlerinden en yaygın olarak kullanılanı geleneksel soğutma yöntemidir. gıdanın kalitesi ve besinsel özellikleri korunabilmekte. Kınıklı-20070 Denizli ÖZET Vakum soğutma. Harun Kemal ÖZTÜRK Pamukkale Üniversitesi. Vakum pompaları ise vakum işlemini oluşturmak için kullanılan pompalardır. farklı soğutma yöntemlerine ilişkin çalışmalara da devam edilmektedir. Vakum soğutmanın prensibi ortam basıncının düşürülmesiyle suyun buharlaşmasına izin vererek ürünün sıcaklığının düşürülmesidir [3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Anahtar Kelimeler: Vakum soğutma. İZMİR ICEBERG MARULUN VAKUM ALTINDA SOĞUTULMASI Hande Mutlu ÖZTÜRK. Buhar/su oranları çok büyük olduğunda. tuzlama.I. tekstür ve lezzet gibi kalite özelliklerini korumak amaçlanmaktadır. Vakum odası. gözenekli yiyecekler ile serbest su içeriği fazla olan ürünler ile dokusundaki su vakum altında kolaylıkla buharlaşabilen ürünlerde uygulanmaktadır. Bunlara örnek alarak kurutma. vakum soğutma sistemleri. Öte yandan. klasik soğutma. vakum pompaları ve yoğuşturucudan oluşur (Şekil 1). Son yıllarda vakum soğutma sistemine ilişkin birçok çalışma yapılmıştır. Bu amaçla çok farklı soğutma yöntemleri geliştirilerek gıdaların muhafazasında kullanılmıştır. Diğer taraftan. Bu tür bir uygulamanın ana amacı mikrobiyal ve biyokimyasal reaksiyonların hızını yavaşlatmak. renk. yiyeceklerin soğutulması işlemi sırasında. kimyasal ve biyolojik olmak üzere üç temel kategori altında incelenebilir. İyi bir gıda muhafazası ile gıdalar mümkün olduğu kadar taze ve güvenli tutulabilmekte. Vakum soğutma daha çok ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan. yüksek soğutma yükleri için. sebze ve meyvelerin hasat sıcaklığının kısa bir zaman içinde hasat sonrası ve depolama öncesi yaklaşık olarak optimum depolama ve taşıma sıcaklığına indirgendiği bir işlemdir. Vakum soğutma ürün içindeki suyun buharlaştırılması yöntemi ile soğutma gerçekleştirir ve bu özelliği ile diğer soğutma sistemlerinden ayrılır. vakum soğutma sisteminin sınırlı gıda ürünleri için uygulanabilmesi yaygın olarak kullanılmasının önündeki en önemli engel olarak durmaktadır. Vakum soğutma sisteminin en temel özelliği hızlı bir soğutma yöntemi olmasıdır. Soğutma temel olarak gıda ürünlerinin saklanma süresini artırmak için en çok kullanılan yöntemler arasında yer almaktadır. kaliteyi korumak ve raf ömrünü uzatmaktır [1]. bozulmayı önlemek. 9-12 EKİM 2008. Mühendislik Fakültesi. vakum odası. 4]. Vakum soğutma yapraksı sebzeler ve pişirilmiş ürünlerin ön soğutulması için uygun bir yöntemdir. Günümüzde gıdaların muhafazası için çok çeşitli yöntemler kullanılmaktadır.

Jin ve Xu [8] vakum soğutma yöntemini pişirilmiş gıdalarda uygulamışlardır. Jackman ve ark. Sıcaklık dağılımı. Sun. Vakum soğutma sistemlerinin genel elemanlarını vererek. balık ürünlerinde. ve Zheng [11] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmalar hakkında geniş bir literatür taraması vermişlerdir. İZMİR Şekil 1. Rennie [5] çalışmasında soğutma işlemini marul üzerinde laboratuar ortamında modifiye edilmiş bir vakum soğutma sisteminde gerçekleştirmiştir. Vakum soğutma hızlı bir soğutma tekniğidir ve ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan ürünlerde daha etkilidir. Önceki yapılan çalışmalarda kullanılan modellerden yararlanarak. 25. ekmek ve pastalarda. Çiçeklerde.I. Vakum soğutma sistemi Depolama öncesinde ön soğutma işlemi uygulayarak yeni hasat edilmiş ürünlerdeki bozulmanın önüne geçilebilmektedir. Bu amaçla suyu ele almışlar ve kullanılan malzemelerin boyutlarının. pişirilmiş ürünlerde. pişirilmiş etlerin vakum soğutma sırasında buharlaşma olayını ve vakum soğutucuların performanslarını matematiksel olarak incelemişlerdir. Deneysel sonuçlar yapılan simülasyon sonuçları ile karşılaştırılmıştır. 20 °C sıcaklığa getirilmiş ve sonrasında vakum soğutma yöntemi kullanılarak ürün 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. Bu çalışmada vakum soğutmanın yapraksı ve gözenekli gıdalarda hızlı bir soğutma tekniği olduğu üzerinde durulmuştur. Yapılan çalışma sonunda ikinci yöntemin kütle kaybı açısından daha verimli olduğu sonucuna varılmıştır. Vakum soğutma hızı ile maksimum soğutma noktası arasında matematiksel modelleme çalışmaları yapılmış ve elde edilen sonuçlar göstermiştir ki daha yavaş bir vakum uygulamasına sahip küçük ölçeklerde vakum soğutucuların tasarımı mümkündür [5]. Zheng ve Sun [10] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmaları incelemişler ve vakum soğutma sistemlerini detaylı bir şekilde açıklamışlardır. soslarda. DoSal ve Petera [9] yaptıkları çalışmada vakum soğutma yöntemini matematiksel olarak incelemişlerdir. Hızlı soğutma teknikleri sadece raf ömrünü uzatmakla kalmaz aynı zamanda soğutucu sistemlerin boyutlarının azaltılmasına da olanak tanır. Yapılan çalışmada önce pişirilmiş et ürünlerinin sıcaklığı vakum soğutma yöntemi kullanılarak başlangıç sıcaklığından 35. kütle kaybı ve marulun kalitesi gibi soğutma karakteristikleri 4 farklı soğutma hızı için tanımlanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. sebze ve meyvelerde. 25. [12] çalışmalarında vakum soğutma ve hava üflemeli soğutmanın birlikte pişirilmiş et ürünlerinin soğutulmasında kullanılması konusunu ele almışlardır. Vakum soğutma yapraklı sebzelerin soğutulmasında oldukça etkili bir yöntemdir ancak ilk yatırım maliyetleri dezavantaj olarak ortaya çıkmaktadır. 20°C ye getirilmiş ve sonrasında hava üflemeli soğutma yöntemi kullanılarak ürünün sıcaklığı 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. hazır gıdalarda yapılan vakum soğutma çalışmaları konusunda geniş bir özet sunmuşlardır. vakum soğutmanın avantaj ve dezavantajları üzerinde durmuşlardır. Diğer bir çalışmada ise hava üflemeli soğutma yöntemi ile ürünün sıcaklığı 35. 30. Vakum soğutma aynı zamanda gözenekli yapıdaki gıdalarda da uygulanabilmektedir ve bu sayede gıdaların görsel özelliklerini geliştirdiği saptanmıştır [6]. 9-12 EKİM 2008. vakum pompasının soğutulan suyun parametrelerindeki değişimi incelemişlerdir. 30. 263 . Bu yöntemin temeli atmosfer basıncının altına inilmesi sonucunda suyun kaynama noktasının düşmesidir [7]. Yapılan çalışmada deneysel ve simülasyon sonuçları arasında 5°C sıcaklık farkı bulunmuş ve kütle kaybı için ise fark %4 olarak elde edilmiştir.

Veriler Data Logger kullanılmak suretiyle depo edilmiş ve soğutma işlemi sonunda elde edilen veriler Data Logger ile birlikte gelen Comfort Software (TESTO. kuru hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma.00 den %60. Jin [16] yaptığı çalışmada pişirilmiş et ürünlerinin vakum soğutulmasında vakum odası içerisindeki sıcaklık değişimi. Danderyd. Lenzkirch. Marullar. Soğutma işleminden önce marulların nem kaybını önleyecek şekilde kapalı kap içinde tutularak ortam sıcaklığına gelmesi sağlanmıştır.69’a düşmüştür. Lenzkirch. Tablo 1. Bazı durumlarda. Yapılan çalışmada vakum ortamında sıcaklığın dalgalanmalar gösterdiği görülmüştür. Schwabach.I. Almanya) aracılığı ile bilgisayar ortamına aktarılıştır. Almanya) kullanılarak ölçülmüştür. nemli hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. Örneğin bazı pişirilmiş ürün yığınlarının. Almanya) kullanılmıştır. Vakum soğutma sırasında pişirilmiş etin nem oranı %10. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktivitelerinin vakum soğutmada arttığını diğer yandan süperoksidaz anyon üretimi ve malondialdehit aktivitesinin az da olsa azaldığını gözlemlemişlerdir. Denizli’de yerel bir marketten satın alınmış ve laboratuara nakledilmiştir. diğer kimi gruplara göre daha fazla tutulması zorunlu olabilir ki bu her iki ürünün de kalitesi ve güvenliği açısından negatif bir etki yaratabilir. Kullanılan vakum soğutma sistemini oluşturan kısımlar Şekil 2’de detaylı bir biçimde gösterilmektedir. kuru hava ile pişirme-hava üfleyerek soğutma. Yokohama City.31 azalmıştır. yiyecek soğutulur ve uzaklaştırılır. TESTO. nem oranı ve buharlaşma miktarını incelemişlerdir. Oysaki bu üretim yöntemi zaman alır ve verimli değildir.’de vakum soğutmanın farklı gıda sektörler için kullanılmasının avantaj ve dezavantajları özetlenmektedir. katalaz. Almanya) ile 2 adet vakum pompasından (ULVAC GVD-050A. TESTO. 2. Danderyd. Almanya) ölçülmüştür. MATERYAL VE YÖNTEM 2. Bu durumda tutma süresi değişebilir. katalaz. kütle kaybı ve domuz etinin özelliklerinin değişimini incelemişlerdir. Yapılan inceleme sonucunda suda pişirme-vakumda soğutma yönteminin en hızlı proses olduğu gözlenmiştir. Verilerin elde edilmesi için Data Logger (TESTO 350-XL-450. 264 . vakum odası basıncı önceki belirlenmiş vakum değerine kadar getirilir. Kullanılan pişirme ve soğutma yöntemleri şunlardır: suda pişirme-vakum altında soğutma. Lenzkirch. vakum soğutma ekipmanları kullanarak ürünler soğuyuncaya kadar yiyecekleri geçici olarak orada tutmak zorunlu olabilir. [13] yaptıkları çalışmada vakum soğutma ve depolama şartlarının mantardaki lipit oksidaz. ABD) oluşmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Lenzkirch. gıda maddesi vakum odasına yerleştirilir. esas itibariyle vakumlu bir etüv (MEMMERT VO-200. yüksek sıcaklıklarda. Şöyle ki. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktiviteler üzerine etkisini incelemişlerdir. Japonya ve Edwards.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Tao ve ark. süperoksidaz anyon üretimi. Vakum odası ile pompa arasına bir nem tutucu yerleştirilmiştir. Çoğu vakum soğutma aygıtı geri beslemeli bir şekilde çalışır. Marulun soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık dağılımı termal kamera (Flir Systems. Cheng ve Sun [14] yaptıkları çalışmada farklı yöntemlerle pişirilmiş domuz etinin farklı yöntemlerle soğutulması ve bu süreçlerin her birisi için üretim zamanı. Model RV8 New Jersey. Kanagawa. 2. İsveç) yardımıyla görüntülenmiş ve ThermaCAM QuickView (Flir Systems.2 Vakum Soğutma Sistemi Deneylerin gerçekleştirilmesinde kullanılan vakum soğutma düzeneği. süperoksidaz enzimleri. Mantarların yüzey ve merkez sıcaklıkları 2 farklı sıcaklık probu (T10000. Numunelerin soğutma öncesi ve sonrasında nem kaybının tespit edilmesi için hassas terazi kullanılmıştır. İsveç) bilgisayar ortamına aktarılmıştır.1 Materyal Çalışmada kullanılan ice-berg türü marullar vakum altında soğutulmuştur. Aynı zamanda bu yöntemde kütle kaybı ve ürünün kalitesi diğer yöntemlerdeki sonuçlar ile karşılaştırıldığında iyi sonuç vermektedir. Yapılan çalışma sonunda süperoksidaz enzimleri. Vakum soğutma sırasında vakum odasının sıcaklığı ile ortamın bağıl nem değerlerindeki değişim özel bir prob yardımıyla (T6000. Aynı zamanda pişirilmiş etin ortalama nem miktarı %71.

9-12 EKİM 2008. Bu çalışmada iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin sonuçlar 7 mbar vakum basıncı için ile 6°C ve -20°C buzdolabında soğutulması durumu için verilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. vakum ortamı öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülerek kütle kaybı belirlenmiştir.I. İZMİR Şekil 2. Deneyler iki pompanın paralel olarak birlikte çalışır durumda olması durumları için yapılmıştır. böylece eşanjör içerisinden geçen hava soğutularak havanın nemi alınmış ve bu yöntemle pompaya nemli havanın gitmesi önlenmiştir (Şekil 2. 265 . Yapılan bu çalışmada hem iceberg türü marul için yüzey. Sirkülasyonlu su banyosu -20 °C de tutulmuş. marul için kütle kayıbını belirlemek için. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Iceberg marulların geleneksel soğutma yöntemi ile ile soğutulması vakum soğutmayla karşılaştırıldığında çok uzun zaman almakta ve daha zahmetli olabilmektedir.). ortamdaki nem de basınç değerleri ölçülerek grafik olarak verilmiştir. Nem içeriği yüksek gıdaların soğutulmasından avantajlar sağlayan vakum soğutma marul için hem çok hızlı hem de üniform soğutma sağlamaktadır. merkez ve ortam sıcaklıkları ile. Vakum Soğutma Düzeneği 3.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Soğutmadan dolayı meydana gelebilecek ağırlık kayıpları. Kapalı sistemlerin geliştirilmesi ile birlikte.I. 266 . yiyeceklerin vakum pompası tarafından çekilmesine neden olabilir Düşük vakum soğutma süresini uzatır Sistemin emniyeti söz konusu olduğunda. üretim artar Birçok hazır gıda soğutulma işleminde kullanıma uygundur Eğer entegre bir sistem kurulursa. çoğu ürünün raf ömrü uzar Soğutma süresi kısa olduğundan dolayı. soslar aynı yerde pişirilir ve soğutulur. soğutma ortamından ürünün uzaklaştırılması için zaman harcanmaz Kremalı yiyecekler gibi ısıya duyarlı yiyeceklerin soğutulması için uygundur. özel Ayarlanabilir Vakum Soğutucular (AVS) kullanılması gerekir Vakum soğutmadan dolayı ürünün aromasının bir kısmı kaybolur Soslar ve Çorbalar Fırın Ürünleri Hazır Gıdalar Yüksek vakum. diğer vakum soğutma sistemlerine göre daha kolayca kontrol edilebilir Kurutulması zor olan kimi yiyeceklerin soğutulması mümkündür Pasta ve kek gibi hassas yiyecekler hızlı soğutulabilir Vakum soğutmanın uygulandığı diğer yiyeceklerle karşılaştırıldığında ağırlık kaybı daha azdır AVS kullanarak ürünün şeklindeki bozulmaların önüne geçilebilir ve ekmeğin kabuğunun raf ömrü uzar Soğutma sırasında kalıp kullanılmasının zorunlu olmamasından dolayı. Soğutmada süreklilik sağlamak zordur Vakum sırasında yiyecekler veya soslar vakum odası duvarlarına savrulabilir Tatmin edici sonuç alabilmek için. geniş bir pozitif ve negatif basınç aralığında çalışmak gerekebilir. Dezavantajları Geniş yüzey alanlı yiyecekler için uygun Soğutma tekniğinin özelliğinden dolayı su ve dolayısı ile ağırlık kaybı Yüksek ilk yatırım maliyeti Belli bir topluluğa uygulanır Mantar yüzey alanı arttıkça ağırlık kaybı artar Düşük kaliteli mantarlarda renk bozulması olur Uygulama alanları sınırlıdır ve su kayıpları yüksektir Su kaybından dolayı ürün verimi düşüktür Ürünün kalitesi su miktarı azaldığından düşer. Vakum soğutma sistemlerinin diğer soğutma sistemleri ile karşılaştırılması Uygulama Avantajları Sebze ve Meyveler Raf ömrü uzar Ürünün her noktasında eşit sıcaklık dağılımı ve hızlı soğutma zamanı Düşük işletme maliyeti ve doğru sıcaklık kontrolü Mantar Et Ürünleri Raf ömrü 24 saat uzar Üniform sıcaklık dağılımı sağlanır Soğutmadan dolayı bir zarar görmez Hijyen artar ve ürün daha güvenli olur Mikrobiyal yük sayısı azalır Çok hızlı soğutmadan dolayı finansal olarak bir kar sağlanır ve pişirilmiş etlerin soğutulması için uygundur Soğutma üniteleri bütün halindedir ve işletme giderleri düşüktür. İZMİR Tablo 1.

Basınç değeri ise 200 saniyede çok hızlı bir şekilde düşmüş sonrasında düşüş hemen hemen sabit kalmıştır. Bu değerden sonra her ikisi de birlikte düşmeye devam etmiş ve 1370 saniyede (22 dakika) merkez ve yüzey sıcaklıkları sırası ile 6°C ve 5°C değerlerine gelmiştir. -20°C’de iceberg marulun 5°C’ye soğuması 4550 saniye (76 dakika) bir zaman almakta ve yüzeyde donmalar meydana gelmektedir. 4. buzdolabında soğutmada iceberg marulun sıcaklık değişimi Şekil 5’de verilmiştir. Kütle kaybı %3. Iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin deneyler 7 mbar basınç ve vakum değeri istenilen basıncında iken pompanın açık tutulması şeklinde yürütülmüştür. Kütle kaybı ise %0. merkez ve yüzey sıcaklığı hızla düşmüştür. ortam basıncı. Deneyler esnasında iki pompa birbirine paralel olarak çalıştırılmıştır. 6°C sıcaklıkta.2. Vakum soğutma ile karşılaştırıldığında (22 dakika) süre oldukça uzamıştır. Iceberg Türü Marulun Vakum Altında Soğutulması Iceberg türü marul.1. buna göre 6°C sıcaklıkta ürünün soğutulması sırasında kütle kaybı %2. Yapılan deneyde iceberg marulun merkez sıcaklığı başlangıç sıcaklığı olan 26°C’den 5°C’ye gelirken kütle kaybı 9.766 237. Şekilde açıkça görüldüğü gibi soğutma sonrasında hem yüzeyden alınan görüntülerde hem de marul ortadan ikiye kesilerek alınan görüntülerde üniform bir sıcaklık değişimi vardır. Iceberg marulun -20°C sıcaklıkta soğutulması Dondurucuda -20°C’de marulun soğutulmasına ilişkin deneysel sonuçlar Şekil 6’da verilmiştir.497 gr olarak gerçekleşmiştir. ortam nemi verilmiştir. Iceberg türü marul için yapılan deneylerde merkez.2. marulun çapı belirtilerek ve probun merkeze gelecek şekilde dik olarak batırılması ile ölçülmüştür. 9-12 EKİM 2008. İZMİR 3. Tablo 2’de iceberg marulun kütlesindeki değişim ve set edilen basınç değerleri verilmektedir. yapraksı marullardan farklı olarak yuvarlak.3 saat) olmuştur. ve -20°C sıcaklıklarında gerçekleştirilmiştir. 3.85 7 mbar 3. 267 . Şekil 3’de 7 mbar vakum basıncında iceberg türü marulun ortam. yüzey ve ortam sıcaklıklar ölçülerek grafiklerde verilmiştir. merkez ve yüzey sıcaklıkları ile. 6°C ve -20°C sıcaklıklarda yapılan denemelerde. Bu değer vakum soğutma ile kıyaslandığında daha büyük olduğu görülebilir. İceberg marulun başlangıç ve son kütleleri ve çalışma basıncı Başlangıç Kütle: Son Kütle: Kütle Kaybı Kütle Kaybı Oranı Set edilen basınç: 246. küre şeklindedir ve yaprakları sıkı bir şekilde birbirini sarmıştır.I. Iceberg Yöntemle Soğutulması Marulun Klasik İceberg marulun geleneksel olarak soğutulması denemeleri buzdolabında 6°C. Bunun nedeni buzdolabında bu sıcaklıkta soğutma süresinin oldukça uzun olmasıdır. Iceberg marulların 6°C sıcaklıkta soğutulması Iceberg marulun klasik soğutma öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülmüş ve kütle kaybı belirlenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.497 gr %3.2. 3.269 9. Şekilden de açıkça görüldüğü gibi. merkez sıcaklığı 5°C’ye geldiğinde durdurulmuştur. Fakat deney esnasında ürünün yüzeyinde donma gerçekleşmiş ve üründe bozulmalar oluşmaya başlamıştır.2.4 olarak bulunmuştur. Iceberg marulun 6°C’ye soğutulması için geçen süre 15510 saniye (258 dakika. Şekil 4 de ise marulun vakum soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık değişimi termal kamerada çekilmiş olarak verilmektedir.85 olmuştur. Tablo 2. Iceberg türü marullarda merkez sıcaklığı.1.85 olarak gerçekleşmiştir. 250 saniye (yaklaşık 4 dakika) sonra merkez ve yüzey sıcaklıklarının her ikisi de eşit değere (5°C) gelmiştir.

iceberg türü marulun yüzey. 7 mbar sabit basınç altında iki pompanın çalışması durumu için. 9-12 EKİM 2008. Vakum Soğutma Başlamadan Vakum Soğutma Sonrası Vakum Soğutma Sonrası (Ortadan Kesilmiş) 268 Bağıl Nem Oranı (%) Merkez Sıcaklığı [°C] Yüzey Sıcaklığı [°C] Ortam Sıcaklığı [°C] Bağıl Nem [%rF] Basınç (kPa) 90 80 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nem oranı ve basınç değişimi. merkez ve ortam sıcaklığı.I. İZMİR 100 90 100 Sıcaklık C ve Basınç kPa 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 250 500 70 60 50 40 30 20 10 0 750 Zaman (Saniye) 1000 1250 Şekil 3.

Aynı zamanda marulun hem yüzeyinde hem de merkezinde sıcaklık değişimi vakum soğutma için hemen hemen aynı değişimi gösterirken. Vakum soğutma klasik soğutma ile karşılaştırıldığında hızlı bir soğutma tekniğidir. Buzdolabında 6°C sıcaklık altında zaman bağlı olarak iceberg marulların yüzey ve merkez sıcaklığı ile ortam sıcaklığındaki değişim.7 kat daha hızlıdır. Iceberg marul için vakum soğutma klasik soğutmaya göre 6°C için yaklaşık 13 kat ve -20°C için ise yaklaşık 3. Bu nedenle vakum soğutma bir ön soğutma yöntemi olarak gıdalar için uygun bir teknik olarak ön plana çıkmaktadır. Teşekkür: 269 . 7 mbar sabit basınç altında iceberg marulun vakum soğutma sonrası sıcaklık değişimi resmi Şekil 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 6. İZMİR Şekil 4. 9-12 EKİM 2008. klasik soğutmada yüzey hızla soğurken merkezde soğuma daha yavaş olmaktadır.I. merkez sıcaklığı ve ortam sıcaklığındaki değişim. Buzdolabının derin dondurucusunda -20 °C sıcaklık altında iceberg marulun yüzey sıcaklığı.

Journal of Food Engineering 78 (2007) 333–339 270 . [8] Jin. [3] Jongen. Journal of Food Process Engineering 30 (2006) 51–73 [16] Jin.X. CRC Press. [4] Sofos. 1999 [6] Jongen. [7] Bartz. Numerical study on the performance of vacuum cooler and evaporation-boiling phenomena during vacuum cooling of cooked meat... Yu.. D. Montreal. D. TÜBİTAK tarafından desteklenen 106M262 nolu “Vakum Soğutma Sistemi Geliştirilmesi ve Gıda Sanayisinde Uygulanması” adlı projeden üretilen sonuçlar kullanılarak hazırlanmıştır. and Brecht. Vacuum cooling of liquids: mathematical model. Zhang.. (2002) Fruits & Vegetables Processing.. 25:854-861. Journal of Food Engineering 79 (2007) 1302–1309 [14] Cheng. J.J. 656s. KAYNAKLAR [1] Dinçer. D.X. D. mass loss And quality of large pork ham. and Sun. Experimental investigation of the temperature variation in the vacuum chamber during vacuum cooling. Yazarlar TÜBİTAK’a projeye verdikleri destekten dolayı teşekkür ederler. [12] Jackman. P. ve Sun. T.. Xu. Effect of combined vacuum cooling and air blast cooling on processing time and cooling loss of large cooked beef joints. Boca Raton FL USA. K. Kanada. Boca Raton FL ABD. M. John Wiley & Sons. 4. K. 350s. W. Boca Raton FL ABD. (2002) Postharvest Physiology and Pathology of Vegetables. [2] Wang. Vacuum cooling for the food industry—a review of recent research advances. T. W. J. J.. Trends in FHood Science & Technology 15 (2004) 555–568 [11] Sun.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (2005) Improving the safety of fresh fruit and vegetables.744s. W. Journal of Food Engineering 77 (2006) 203–214. H. 2002. Effect of vacuum rate on the vacuum cooling of lettuce. D. (2003) Refrigeration systems and applications. A. International Journal of Refrigeration.. Zheng.. F. West Sussex. [5] Rennie. Effects of combined water cooking–vacuum Cooling with water on processing tıme. Energy Conversion and Management 47 (2006) 1830–1842 [9] Dostal. Yüksek Lisans Tezi. İngiltere. Q.. Journal of Food Engineering 81 (2007) 266–271 [13] Tao. Marcel Dekker Inc. L. Journal of Food Engineering 61 (2004) 533–539 [10] Zheng. CRC Press. M. (2005) Improving the safety of fresh meat. McGill Universitesi.. Effect of vacuum cooling on physiological changes in the antioxidant system of mushroom under different storage conditions. 9-12 EKİM 2008.N. ve Petera.I. Ltd. Modelling vacuum cooling process of cooked meat-part 1: analysis of vacuum cooling system. L. ABD. Vacuum cooling technology for the agri-food industry: Past. 780s. Sun. L. L ve Sun. present and future.. T.. CRC Press. 582s. ve Zheng. Newyork.-W. İZMİR Bu makale. İ...

1998).İZMİR kvildan@hotmail. active packaging GİRİŞ Taze meyveler hasattan sonra da solunumlarına devam ederek karbondioksit. Bu çalışmada da Bigadiç yöresinden çıkarılmış yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler kullanılmıştır. 1996. SÇKM değerleri açısından istatistiksel olarak önemli bir farklılık saptanamamıştır (p<0. Decrease in vitamin C loss for bananas and positive effects on firmness of bananas was determined during packaging with KMnO4 impregnated zeolites.tr ÖZET Bu çalışmada.com. Türkiye’de tespit edilmiş yataklardan yalnızca Balıkesir-Bigadiç yöresindeki sahada yapılan çalışmalar sonunda. 1998. 9-12 EKİM 2008. Wills ve ark. muzların raf ömrünü uzatmak amacıyla potasyum permanganat (KMnO4) emdirilmiş doğal zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. nur. adsorpsiyon ve buna bağlı moleküler elek yapısı. kolaylıkla işlenilebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon tonluk bir potansiyelin olduğu saptanmıştır (Anonim. İZMİR MUZLARDA RAF ÖMRÜNÜN UZATILMASI İÇİN ZEOLİTLE BİRLİKTE PAKETLEMENİN ÜRÜNÜN KALİTE ÖZELLİKLERİNE ETKİSİNİN İNCELENMESİ Gıda Yük.05). Zeolitlerin bilinen 40’ı aşkın doğal minerali ve 150’yi aşkın sentetik minerali mevcuttur. 1750’lerden beri bir mineral türü olarak bilinmesine karşın kristal yapıları ancak. Klinoptilolit. Doç.Müh. Ülkemizdeki varlığı ilk defa 1971 yılında tespit edilmiştir (Anonim. su ve etilen üretmektedirler. Dr S. Peiser ve Suslow. ethylene. 1998. Başlıca fiziksel ve kimyasal özellikleri olan. Weight loss in bananas stored room temperature was decreased. Duyusal olarak KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlenen muzların kontrol örneklerine göre daha iyi olduğu gözlenmiştir. Ülkemizdeki zeolit oluşumları klinoptilolit ve analsim türlerinde olup diğer türlere çok az rastlanılmıştır. 271 .. iyon değişikliği yapabilme. etilen. Mühendislik Fakültesi. hafiflik ve gözenek yapısı sayesinde çok çeşitli endüstriyel alanlanlarda kullanılmaktadırlar. Keyword: Zeolite. Sensorially the bananas packed with KMnO4 impregnated zeolites was observed better than control samples.I. Vildan KÜÇÜK.edu. Gıda Mühendisliği Bölümü. Birçok meyve çok düşük konsantrasyonlarda bile etilene duyarlıdır. aktif paketleme ABSTRACT In the study.05). doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Anahtar Kelimeler: Zeolit. 1930’larda çözümlenebilmiştir. Yrd. hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. Meyvelerin raf ömrünü uzatmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamdan etilen uzaklaştırılmalıdır (Peiser ve Suslow.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. 2002). 1996). Yaşyerli ve ark. Nur DİRİM* *Ege Üniversitesi. color in bananas stored both room temperature and +4°C was effected positively. KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı ve sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Etilen çeşitli nedenlerle meyvelerin kalite özelliklerini olumsuz etkileyerek raf ömrünü kısaltmaktadır. the effects of packaging with KMnO4 impregnated natural zeolites on quality characteristics to prolong shelf life of banana was researched. Zeolitler. According to total soluble solid content the difference wasn’t found important statistically (p<0. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken. silis içeriği.dirim@ege.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Bu çalışmada ülkemizde bol miktarda bulunan ve gıdalarla birlikte kullanılabilecek saflık ve kalitedeki zeolit kaynaklakları değerlendirilerek, bazı taze meyvelerin KMnO4 emdirilmiş doğal zeolitler ile paketlenmesi böylece hızlı olgunlaşmaya ve doku yumuşamasına neden olan etilenin ortamdan uzaklaştırılarak meyve ve sebzelerin raf ömrünün uzatılması amaçlanmaktadır. Meyvelerde C vitamini, suda çözünür toplam kuru madde miktarı (SÇKM), sertlik, renk ve ağırlık kaybı ölçülerek KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Bu çalışma tüketiciye yönelik olup, meyvelerin marketlerdeki ve tüketici tarafından satın alındıktan sonraki raf ömrünün uzatılması amacını taşımaktadır. Aktif Paketleme Gıda sanayinde ambalaj; içine konulan gıdaların son tüketiciye bozulmadan, en az toplam maliyetle güvenilir bir şekilde ulaştırılmasının ve tanıtılmasını sağlayan bir araç olarak tanımlanmaktadır (Üçüncü, 2000). Geleneksel paketleme yöntemlerinde kullanılan ambalaj materyali sadece gıdayı dış etkenlerden belli bir miktarda koruyan bir bariyer görevi görmektedir. Ancak, çeşitli aktif bileşenlerin ambalaj materyaline katılmasıyla, ambalaja bariyer görevinin yanında diğer bazı fonksiyonlar da kazandırabilmektedir. Aktif paketleme gıdaların raf ömrünü, ürünün besleyicilik değerini koruyarak güvenli bir şekilde uzatmak amacıyla geliştirilmiş bir yöntemdir. (Rooney, 1995; Vermeiren ve ark., 1999). Bu yöntemde ambalaj materyali, bariyer özelliğinin yanında oksijen ve etilenin tutulması, CO2 tutulması veya dışarı verilmesi, nemin düzenlenmesi, antimikrobiyal ambalajlama, antioksidan ve aromanın korunması gibi özellikleri kazanmaktadır. Oksijen tutucular, karbondioksit tutucular, nem tutucular ve düzenleyiciler, etilen tutucular en önemli aktif paketleme tekniklerindendir (Özdemir ve Floros, 2004; Rooney, 1995; Vermeiren et al., 1999). Etilen Gazının Meyve ve Sebze Üzerine Hasat Sonrası Etkileri Olgunluk hormonu olarak tanımlanan etilen, birçok meyve ve sebzenin gelişmesinde ve raf ömründe önemli bir etkiye sahiptir. Meyveler hasat edildikten sonra da canlılıklarını devam ettirerek, solunum yaparlar. CO2, H2O ve etilen üretmeye devam ederler. Bunlardan etilen gazı, bazı meyvelerin solunum hızını arttırmakta ve bunun sonucunda birçok meyvenin olgunlaşmasını ve yumuşamasını hızlandırmaktadır. Sebep olduğu doku yumuşaması yüzünden gıda mikroorganizmalara karşı dirençsiz hale gelmektedir. Ayrıca klorofil yıkımını hızlandırarak yeşil meyvelerin sararmasına sebep olmaktadır (Saltveit, 1999; Vermeiren et al., 1999). Meyvelerin raf ömrünü arttırmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamda etilen birikimi önlenmelidir. KMnO4 bazlı etilen tutucular ticari olarak yaygın olarak kullanılmaktadır ve çalışma mekanizması etilenin KMnO4 ile oksidasyonu prensibine dayanır. KMnO4 toksik etkisi ve mavi rengi nedeni ile saketler şeklinde kullanılmaktadır. KMnO4 bazlı perlit, alumina, silikajel, aktif karbon gibi geniş yüzey alanına sahip inert substratlar ticari olarak kullanılmaktadır. Ayrıca ev tipi buzdolaplarında kullanılmak üzere geliştirilen etilen tutcularda mevcuttur. Bu sistemde KMnO4 emdirilmiş zeolitlerden yararlanılmaktadır (Vermeiren et al., 1999). Zeolit Bir zeolit kristalinin en küçük yapı birimi SiO4 veya AlO4 dörtyüzlüleridir. SiO4 ve AlO4 dörtyüzlülerinin üç boyutta sonsuz bağlanmaları ile oluşmaktadırlar. Yapıdaki her oksijen, iki dörtyüzlü tarafından paylaşılmaktadır. Bu şekilde bir zincir oluşturmaktadırlar. Bu zincirler birbirlerine aralarındaki Na, Ca, ve K iyonlarıyla bağlanarak, ortası kanal şeklinde bir yapı oluşturmaktadır. Bu boşluk, diğer yabancı iyonlar ve su gibi molekülleri rahatlıkla barındırabilmektedir (Anonim, 1996). Zeolitler, ısıtıldıklarında 100-350 °C'de su moleküllerini yapıda hiçbir bozunma olmadan yapıdan ayırmaktadırlar. Tamamen kurutulduktan sonra da boşluklarına tekrar su, amonyak, civa buharı veya başka malzeme alabilmektedir. Boşluklara girecek malzemenin molekül boyutları ile zeolitin molekül yapısının uygun olması gerekmektedir. Zeolitler bu özelliklerinden dolayı moleküler elek olarak kullanılmaktadırlar. Zeolitlerin diğer ayırt edici özelliklerinden biri de yapı içerisinde gevşek bağlı olarak değiştirilebilir özellikte bulunan katyonlara sahip olmasıdır. Zeolitten süzülen çözelti hiçbir engelle karşılaşmadan geçerken içlerindeki iyonlar zeolit yapısındaki iyonlar ile yer değiştirebilmektedir. Bu olaya iyon değişimi denir. Ayrıca zeolitler adsorpsiyon ve dehidrasyon uygulamalarında da kullanılmaktadırlar. Zeolitler, uçucu organik bileşikleri ppb düzeyinin de altında yüksek adsorpsiyon yeteneğine sahiptirler (Anonim, 1996).

272

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Başlıca zeolit mineralleri klinoptilolit, analsim, şabazit, erionit ve mordenittir. Klinoptilolit, doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Ülkemizde Bigadiç ve Gördes bölgelerinde bol miktarda klinoptilolit rezervleri bulunmaktadır. Manisa-Gördes civarındaki sahada 18 milyon ton görünür zeolit rezervi ve 20 milyon ton zeolitik tüf rezervi tespit edilmiştir. Balıkesir – Bigadiç bölgesinde ise, Türkiyenin en önemli zeolit yataklanmaları tespit edilmiş olup kolaylıkla işlenebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon ton rezerv tahmin edilmektedir. Diğer bölgelerde detaylı bir çalışma yapılmamış olup ülkemiz genelinde toplam rezervin 50 milyar ton civarında bulunduğu tahmin edilmektedir (Anonim, 1996; Yaşyerli et al., 2002). MATERYAL VE YÖNTEM Çalışmada materyal olarak, marketlerin depolarına satılmak üzere gelen muzlar kullanılmıştır. Çalışmamızda kullanılan Balıkesir- Bigadiç bölgesinden elde edilen yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler, çekiçli değirmende dövülüp elekten geçirilmiştir. 1-3 mm büyüklüğünde olanlar çalışmamızda kullanılmıştır. Zeolitlere 0.2 ml KMnO4/g zeolit olacak şekilde KMnO4 emdirilmiştir. Nem geçirgenliği 17.62 g/m2xgün ve O2 geçirgenliği 1714.29cm3/m2xgünxatmosfer olan 10.5 micron kalınlığında HDPE buzdolabı saklama poşetlerine 2 adet muz konulmuştur. KMnO4 emdirilen zeolitler, ambalaj içerisine konulan meyve miktarının %5 ve % 10’u oranında tartılarak laminasyonlu kuşe küçük poşetlere yerleştirilmiştir. Poşetler vakumsuz ortamda ısı ile kapatılmıştır. Meyvelerin konulduğu saklama poşetleri her meyve için kendi içinde 3 gruba ayrılmıştır. Bu gruplar; içerisine meyve dışında herhangi birşey konulmadan vakumsuz ısı ile kapatılan kontrol grubu, içerisine meyve miktarının %5’i ve % 10’u oranında KMnO4 emdirilen zeolitlerin bulunduğu poşetler konularak vakumsuz ısı ile kapatılan poşetlerden oluşmaktadır. Muz örnekleri hem buzdolabında, hem de oda sıcaklığında muhafaza edilmiştir. Ürünler yenilebilirlik özelliklerini kaybedinceye kadar saklanmıştır. Örneklerde 3-4 gün aralıklarla C vitamini tayini, sertlik, suda çözünür toplam kuru madde miktarı ve renk analizleri yapılmıştır. Ayrıca ağırlık kaybı miktarı belirlenmiştir. Tüm işlemler 2 paralel olarak tekrarlanmıştır. C vitamini tayini AOAC 967.21, 1995 yöntemine göre yapılmış ve örneklerin suda çözünür toplam kuru madde miktarı RFM 330 Digital Refraktometre ile Brix olarak ölçülmüştür. Sertlik tayin için örneklerden 1,5 cm genişliğinde kesit alınmış ve muz örneklerinin kabuğu soyulmuştur. Örneklerin sertliği Ablesung 1/10 mm Sur Berlin PN66 Penetrometre kullanılarak ölçülüp mm cinsinden batma derinliği belirlenmiştir. Renk analizleri Hunter Lab Renk Tayin Cihazı, Color Flex USA kullanılarak yapılmış, muzların kabuk rengi değerlendirilmiştir. Örneklerde L (parlaklık ), a (+ kırmızı, - yeşil) ve b (+ sarı, - mavi) değerleri ölçülerek toplam renk farkı (ΔE) hesaplanmıştır. Örneklerin ağırlık kayıpları Scaltec SBA53 terazi kullanılarak toplam kaybın yüzdesi cinsinden belirlenmiştir. Muz örneklerinin duyusal değerlendirmesi Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümündeki, yaşları 18-40 arasında değişen çalışanlardan ve öğrencilerden oluşan 6 kişilik panel tarafından gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen sıralama testi kullanılmış ve duyusal değerlendirme 2 tekrar olarak uygulanmıştır. Sonuçlar Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen %5 önem düzeyinde gerekli sıralama toplamları (p<0.05) tablosu ile değerlendirilmiştir. Çalışmada objektif ve subjektif analizler sonucu elde edilen bulgular EXCEL programı kullanılarak %95 güven aralığında varyans analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular ve Tartışma C Vitamini Tayini Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak C Vitamini miktarındaki değişimler Şekil 1.1 ve 1.2’de görülmektedir. Buzdolabında muhafaza edilen muzlarda %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerde C Vitamini değerinin ilk 4 gün içerisinde pek fazla değişmediği ancak 4. günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ve genel olarak azalmaya devam ettiği gözlenmiştir. Kontrol örneğinde ise ilk günden itibaren hızlı bir düşüş gözlenmiştir.

273

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

C vitamini ( mg/100ml )

5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.1. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi

5,00 C vitamini ( mg/100ml ) 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.2. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi Örneklerin C vitamini değerlerine uygulanan varyans analizi sonucunda örneklerin C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğinin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha düşük olduğu gözlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerin C vitamini değerlerinin ilk günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ancak kontrol örneğindeki düşüşün daha fazla olduğu gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha yüksek, kontrol örneklerinin C vitamini değerlerinin ise daha düşük olduğu gözlenmiştir. Suda Çözünür Toplam Kuru Madde Miktarı Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak suda çözünür toplam kuru madde miktarındaki değişimler Şekil 1.3 ve 1.4’de görülmektedir.

274

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40 Kontrol 5% 10%

Şekil 1.3. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.4. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi Yapılan varyans analizi sonucunda hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) olmadığı ortaya çıkmıştır. Sertlik Analizi Oda sıcaklığında ve +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak sertlik miktarındaki değişimler Şekil 1.5 ve 1.6’de görülmektedir. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin batma derinliği değerlerinin süreye bağlı olarak doğrusal bir artış gösterdiği gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde kontrol örneğinin batma derinliği değerlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir.

275

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

140,00 Batma Derinliği ( mm ) 120,00 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 S üre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.5. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi
140,00 120,00 Batma Derinliği ( mm ) 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 30 S üre ( gün )
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.6. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi Renk Analizi Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin belirli aralıklarla ölçülen L, a, b değerleri kullanılarak toplam renk farkı (ΔE) değerleri hesaplanmıştır. Yapılan varyans analizi sonucunda muzların ΔE değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ağırlık Kaybı Miktarı Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğindeki ağırlık kaybının daha fazla olduğu gözlenmiştir. Buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde ise yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olmadığı saptanmıştır. Duyusal Değerlendirme Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerine yapılan duyusal değerlendirme sonucunda benzer sonuçlar elde edilmiş ve % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler 1. ve 2. hafta doku açısından daha sert bulunmuş, kontrol örnekleri ise 1. hafta doku açısından en yumuşak örnek olarak saptanmıştır. 2. hafta ise % 5 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler ile kontrol örnekleri arasında önemli bir fark saptanamamıştır. Renk açısından yapılan duyusal değerlendirme sonucunda % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin 1. ve 2. hafta renk kalitesinin diğer örneklere göre daha iyi olduğu saptanmıştır. Ayrıca panelistlerin % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih ettikleri belirlenmiştir. SONUÇ

276

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muzların C vitamini değerleri zamanla azalmış ve varyans analizine göre C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin kontrol örneklerine göre daha yüksek olması, KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlemenin muzların C vitamini kayıplarını azalttığını göstermektedir. KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerlerine etkisi olmadığı belirlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmış (p<0.05) ve KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin örneklerinin sertliği üzerinde olumlu etki yarattığı gözlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de ve oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerinin L, a, b ve ΔE değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). Muz örneklerinin ΔE değerleri incelendiğinde hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin renk değişiminin kontrol örneklerine göre daha az olması, KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin ürünün renk kalitesini olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin ağırlık kaybı değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle önemli olmadığı saptanırken (p<0.05); bu farkın oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örnekleri arasında önemli olduğu saptanmıştır (p<0.05). % 10 KMnO4’lı zeolit ile paketlenen oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerindeki ağırlık kaybının diğer örneklere göre daha az olduğu gözlenmiştir. Yapılan duyusal değerlendirme sonucunda muz örneklerinde %10 oranında KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlenen örnekler diğer örneklere göre daha sert bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örnekleri için batma derinlikleri arasındaki fark istatiksel olarak önemli bulunmuş ve kontrol örneğinin batma derinliğinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Örnekler renk kalitesi açısından duyusal olarak değerlendirildiğinde, %10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin renk kalitesi daha iyi bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örneklerinin renk değişimleri arasında istatiksel olarak önemli bir fark saptanmış ve kontrol örneklerindeki renk değişiminin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ayrıca yapılan duyusal değerlendirme sonucunda panelistler % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih etmişlerdir. Yukarıdaki sonuçların ışığında çalışma değerlendirildiğinde KMnO4 ile paketlemenin muzların bazı kalite kriterlerini olumlu olarak etkilediği, bazılarında ise etkili olmadığı ortaya çıkmaktadır. Çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı, sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken, hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. KAYNAKLAR Altuğ, T. ve Elmacı, Y., 2005, Gıdalarda Duyusal Değerlendirme, Meta Basım, İzmir, 50-54 AOAC, 1995, Ascorbic Acid in Vitamin Preparations and Juices 2,6-Dichloroindophenol Titrimetric Method, Official Method 967.21 Anonim, 1996, Diğer Endüsti Mineralleri Çalışma Grubu Raporu, T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yayın No: DPT:2421 – ÖİK 480, Cilt 1, Mart 1996, http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/sanayiha/oik480c1.pdf Karaçalı, İ., 2004, Bahçe Ürünlerinin Muhafaza ve Pazarlanması, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir,51-99. Özdemir, M. and Floros, J.D., 2004, Active food packaging technologies, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 44:185-193. Peiser, G., Suslow, T.V., 1998, Factors Affecting Ethylene Adsorption by Zeolite:The Last Word (from us), Perishables Handing Quarterly, 95:17-19.

277

10:77-80. Wills. İzmir 4s. Chemical Engineering and Processing. T. Newyork. M.. Beest M. Devlieghere. Ege ÜniversitesiBasımevi. G. 1999. 1999. Gıdaların Ambalajlanması. Effect of ethylene on quality of fresh fruits and vegetables. McGlasson. M. 1-3. Developments in active packaging of foods. İZMİR Rooney.. 1995. Yaşyerli.. B. D... Trends in Food Science & Technology. L. S. M. F. R.. Removal of hydrogen sulfide by clinoptilolite in a fixed bed adsorber.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.L. D. Doğu. Vermeiren. 41:785-786.. Rooney. 42-45p. İ. 9-12 EKİM 2008. Active Food Packaging. 2002.. Overview of active food packaging..... Blackie Academic and Professional. Kruijt. UNSW Press Ltd. N. Saltveit. and Debevere.. Joyce. Postharves Biology and Technology.L. Graham. Üçüncü. 1998. London. 15:279-292.. and Doğu. M. Postharvest..I. 278 . J..E. ed. Ar. 2000.

İZMİR OTURUM X GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler Hakan SEMERCİ 279 .I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.

Ürün hasadından tüketimine kadar geçen sürede üründe kalite ve ağırlık kaybının olacağı kaçınılmaz bir gerçektir. Ürün pazara yakın bir yerde yetişiyorsa soğutmanın önemi azalır. KOSB 37 Sk. Taze sebze ve meyvelerin hasat edilseler bile fizyolojik ve patolojik olarak yaşayan canlılar olduğu unutulmamalıdır. Fakat bu kayıplar azaltılabilir. Sonuçta sıcaklığı düşürerek raf ömrünü uzatabilirsiniz.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu işlem ve değişiklikler taze sebze ve meyvelerde tamamen durdurulamaz ama belirli oranlarda yavaşlatılabilir. Araştırmalar. tatil dönemleri için stok yapmak. Ön Soğutma Bir ön soğutma programı seçilmeden önce ürünün muhafaza sıcaklığı ve pazarlama şartları çok iyi anlaşılmalıdır. ikincisi soğuk muhafazadır. Şti. Bozulmaya müsait ürünlerin ömürleri enzim adı verilen büyük protein moleküllerinin katalitk aktiviteleri ile ayarlanır. Bu sebeple üreticilerin yetiştirdikleri ürünün hasat sonrası muamelesi konusunda bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. Ltd. hasat sonrası ön soğutmanın bir saatlik geçikmesinin pazardaki raf ömrünü bir gün kısalttığını ortaya koymuştur. No:11 Ulucak 35170 Kemalpaşa. 9-12 EKİM 2008. Soğutma tesisi planlanırken en ufak bir değişiklik soğutma sürecini ve depodan çıkan ürünün 280 . doğru muhafaza edilmiş ve ideal şartlar altında nakledilmiş vasat bir ürünün pazara ulaştığında kalitesi. raf ömrünü uzatmak ve tüketiciye daha kaliteli ürün sunmak isteğinde söz konusu olur. Üreticinin yapabileceği en önemli işlem ise kaliteli ürünü yetiştirmektir. bozulmaya sebeb olan biyolojik ve çevresel faktörler anlaşılmalı ve bu etmenlerin etkisini minimuma indirebilecek hasat sonrası metod uygulanmalıdır. Su kaybı buharlaşma şeklinde olduğundan %90 ve üzerindeki bağıl nemli ortam su kaybını azaltır ve pazara daha kaliteli bir ürün sunmanızı sağlar. Enzimler sıcağa duyarlıdırlar ve aktiviteleri her 18°F'lık sıcaklık artışı için 2 ila 4 kat artar. İZMİR HASAT SONRASI ÖN SOĞUTMA VE SOĞUK DEPOLAMA TASARIM PARAMETRELERİ Turan ERKAN Makina Mühendisi TERKAN Isı San. çok kaliteli olarak üretilip de hasat sonrası doğru muamele edilmeyen ürününkinden fazladır. Hasat sonrası soğutma denildiğinde iki temel alan ifade edilmektedir. Ürün hasattan sonra devam eden bir bozulma evresine girer ve başarılı bir pazarlama bozulmaya sebep olan işlemi yavaşlatmaya bağlıdır. pazarlama süresini uzatmak.1. üretici ve nakliyecinin yapabileceği ikinci önemli işlemdir. Bozulmayı veya yaşlanmayı yavaşlatmanın en etkin yolu ürün sıcaklığının hasat sonrası soğutma ile düşürülmesidir. üretim yerine uzaktaki pazarlara ulaşmak. üretimin fazla olduğu dönemlerde fiyat düşüşlerini önlemek veya dış pazarlara açılabilmektir. Bu %4-5’lik bir ağırlık kaybında bile meydana gelebilir. Çoğu zaman ürünün ön soğutması yapılıp pazarlanacağı yere nakledilir. 1. Bunun için.GİRİŞ Hasat sonrasının basit olarak anlamı ürünün toplandıktan sonraki durumudur. Bu noktadan sonra ürüne yapılacak muamele ne kadar süre ile muhafaza edilebileceğini belirler. Birincisi ön soğutma. ve Tic. Hasat sonrası ön soğutması yapılmış. Unutulmaması gereken gerçek şudur: Ne ekersen onu biçersin! Çiftçiler ve üreticiler en iyi tohumu. diğer durumlarda ürün soğutulur ve soğuk depolarda birkaç ay muhafaza edilir. Üreticinin ürününü depolamadaki amacı. İkinci önemli etmen de dehidrasyon da denilen su veya nem kaybıdır. Ön soğutma. Su kaybı kendini pörsüme ve buruşma şeklinde gösterir. gübreyi ve sulamayı seçmek için uzun araştırmalar yaparlar ama gerçekte pek çok durumda hasat sonrası kalitede soğuk zincirin kırıldığı nokta önemlidir. Başarılı bir hasat sonrası muamele programında ön soğutma ve soğuk muhafazanın önemi büyüktür. Ürünün pazara en iyi kalitede gelebilmesi için hasat sonrası muamele.I. bazı ürünler için.İZMİR 1.

1. 1. Konveksiyonal paket buzlamada paketli ürünün üzerine buz parçaları veya dilimleri yerleştirilir. dolayısı ile soğuma süresini etkileyebileceği unutulmamalıdır. fakat çoğu ürün için yavaş bir soğutma sistemidir. Bu. Bu da maliyeti arttırmaktadır. Buz eridikçe oluşan hava boşluğu ile kondüksiyonla ısı transferi başlar. Havalandırma deliklerinin şekilleri farklı olabilir. Soğutma hızını arttırmak için oda içine daha büyük fanlar yerleştirerek hava dolaşım hızı arttırılabilir.3. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma (Forced Air Cooling) 3.1. 1. Bu tür soğutma hem atmosfer kontrollü odalarda hem de soğuk odalarda kullanılmaktadır. Su ile Soğutma (Hydro Cooling) 4. ürünle ilgili bütün muameleler dikkate alınmalıdır. karton kutularda veya dökme ürünlerde uygulanabilir.1. Hava kartonlar arasından. 281 . Paketleme ve paket cinsi ürünün soğumasını.2. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma Bu tarz soğutmada hava ürün istifleri arasından üflenir veya emilir.1. ürünün üzerinden ısıyı alarak geçmelidir.I. Önemli olan havalandırmayı iyi şekilde sağlayacak kutular kullanmaktır. Bir diğer yol da soğutucu havanın palet sıraları arasında dolaşımını sağlayacak dikey hava kanalları açmaktır.1. ürün başına düşen hava miktarını arttırarak sağlanabilir. aynı zamanda ürünün saklandığı kutular iyi havalandırılmalı ve suya dayanıklı olmalıdır. Ayrıca pek çok ürün için en düşük hava sıcaklığı 32°F olmalıdır. Bu fan kapasitesini arttırarak veya sandıkların hava geçiş aralıklarını genişleterek sağlanabilir.1. paletle yapılan yüklemenin de soğuk hava dolaşımını. Günümüzde kullanılmakta olan pek çok ön soğutma metodu vardır ve her birinin ürüne göre ayrı kullanım alanı vardır. suyun dolaşım hızı arttırılabilir ve ürünün su ile teması arttırılabilir. Paket Buzlama (Package-Icing) 5. Daha hızlı soğuma. ürün etrafında daha fazla hava dolaşımı ve daha hızlı bir soğuma demektir. Zorlanmış hava akımı ile soğutmada en yaygın kullanılan yükleme şekli. ürün üzerinden akıtılır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Oda Soğutması (Room Cooling) 2. Bu tarz yapılanma havayı paletlerin arasına yönlendirmek için yarıklı duvar gerektirmektedir. 9-12 EKİM 2008. Su İle Soğutma Bu sistemde mekanik soğutma sisteminden veya buz bloğundan elde edilen soğuk su. Her iki tip de günlük temizlikleri yapılabilecek şekilde tasarlanmalıdır. Paket Buzlama Yalnız buzlu su ile temasa dayanabilen ürünlere uygulanabilen çok eski bir metottur. Buzla direk temas sırasında kondüksiyon yollu ısı transferi ile hızlı bir soğuma olur. Batch tip soğutucular ürün üzerine buzlu suyu sürekli fışkırtarak soğutma işlemi gerçekleştirirler. Bu yolla pek çok ürün soğutulabilir. Soğutma hızı paletlerin tek sıra halinde aralarında belli bir boşluk bırakılarak yüklenmesi ile arttırılabilir fakat bu da yer kaybına neden olmaktadır. fakat bu da motorlardan gelen ısı kazancının artmasına neden olacaktır. Nakliyede Soğutma (Transit Cooling) 1. Paletlerin üstü ve iki sıranın önü perde ile örtülmelidir. Soğuma hızını arttırmanın diğer yolu hava sıcaklığını düşürmektir fakat bu yol daha fazla soğutma kapasitesi gerektirir. Bu metod ıslanmaya dayanıklı ürünlerde kullanılabilir.4. İZMİR kalitesini etkileyebileceğinden. Flow-through tip sulu soğutucular ürünü su duşunun altından bir bant üzerinden geçirir. Soğutma hızını artırmak için su sıcaklığı düşürülebilir. Oda Soğutması Oda soğutması nihai soğutma olarak kabul edilmiştir ve pek çok ürün için yaygın olarak kullanılmaktadır. paletler arası 24''-36'' olacak şekilde boşluklu olanıdır. Su ile soğutma kolilerde. Vakumla Soğutma (Vacuum Cooling) 6. Bu soğutmada ısı ürünün kütlesinden konveksiyon yolu ile ürün etrafında dolaşan havaya transfer olur. En fazla kullanılan ön soğutma metodları: 1.

nitrojen buharlaştırması veya bunların birleşimini içerebilir. havuç ve tatlı biberlerde kullanılabilir. Ürünün son sıcaklığı soğuma hızını ve süresini etkileyecektir. Vakum tüpü. Ürün büyük bir kapıdan tüpün içine tek veya çift taraftan yerleştirilir ve hareketli bir bant ile ileri geri hareket ettirilebilir. Araştırma gereksinim ve ihtiyaçları. 3. 1.5. bazı yerlerde paletli ürün kutularındaki deliklerden buzun içeri girmesi için basınç altında bırakılır. Ürünün yoğunluğu ve boyutları soğuma hızını etkileyecektir. Başarılı pazarlama için hızlı soğutma ve uygun muhafaza sıcaklığı önemlidir. 5. 1. İlk tesis maliyeti yüksek ve kullanılabildiği sezon kısa olduğu için pek çok vakum soğutucusu mobildir. Daha hızlı bir ön soğuma için yapılacak ek harcamalar bütün tesis için harcananın yanında pek fazla olmayacaktır.2. 3. C. Planlama Genel. önemli olan bu sistemlerin prensiplerini anlayarak en etkin olanını kullanmaktır. Soğuma süresi ürünün yüzey alanının hacmine oranına bağlıdır. havanın iyi kullanımı (yönetimi). Farklı hızlı soğutma oranları veren pek çok sistem vardır. İZMİR Daha güncel bir metod sıvı-buzlama'dır. Bunları iki ayrı sistem olarak değerlendirmelisiniz. Vakum tankları farklı boyutlarda olabilirler. Daima gelecekte olabilecek kapasite arttırımları göz önünde bulundurulmalıdır. ilk sıcaklığına ve nakliye sırasındaki ortam sıcaklığına bağlıdır. bazı yerlerde elle tutulan bir püskürtücü ile buz doldurulur. Su ile soğutma yapılacak ise karton mumlanmalıdır. A. Atmosferik basıncı azaltmak için hava dışarı emilir. Ürün hava geçirmeyen çelik vakum tüpüne konulur. Kullanılacak buz miktarı. bu sebeble soğutma sistemlerine bir alternatif teşkil etmez. 1. Günlük soğutulacak miktar tesis büyüklüğü ve gücünü etkileyecektir. Soğutma metodu soğutulacak ürüne uygun olmalıdır.1. Bu sebeble yapraklı sebzeler karnıbahar ve kerevizden daha hızlı soğurlar. 1. Paketleme 1. tüpe bağlı bir soğutma sistemine gereksinim duyarlar. 2. B. bazı tatlı mısır. Ürüne yapılan muamelelerin soğuma hızına etkisi dikkate alınmalıdır. buz serme. Nakliyede Soğutma Bazı ürünler nakliye sırasındaki soğutma ihtiyacına göre nakliyeden önce soğutulmaz veya kısmen soğutulurlar. Buzu kartonların içine yerleştirmek için pek çok yol vardır. karton kutu tasarımı ve paletli yükleme şekilleri ile arttırılabilir. 9-12 EKİM 2008. Nakliyede soğutma yoğun yüklemelerin olduğu durumlarda kullanılmaz. Sıvı-Buz %60 buz. %40 sudan oluşan buzlu su karışımıdır. Var olan sistemlerin iyi tasarlanması veya değiştirilmesi bu zor şartlar altında daha iyi bir soğuma sağlanabilir. ürünün ağırlığına. 1. Ön soğutma ve soğuk muhafaza şartları ve gereksinimleri farklıdır. Nakliye için kullanılan kutular veya koliler soğuma hızını etkileyecektir. İyi ve etkili bir hasat sonrası muamele için ürünün muhafaza şartları ve mümkün olan soğutma metodları çok iyi bilinmelidir. Ön soğutma ürün muhafaza sisteminin bir parçasıdır.I. 7. D.1. 2. 6. Karton delikleri yükleme sırasında birbirlerini karşılamalıdır ki hava dolaşımı sağlanabilsin. E. Soğutma sürecinde ürün sıcaklığının her 11°F’lik düşüşünde temelde su olarak %1 oranında ağırlık kaybı olur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6. bu buzun daha iyi ve düzgün olarak dağılıp yerleşmesini sağlar. karnıbahar. Nakliyede soğutma mekanik soğutma. Soğuma hızı. Vakum ile Soğutma Vakum soğutma buharlaşma sırasında oluşan ısı transferi prensibine dayanır ve sadece yapraklı ürünlerde. Hava soğutmalı sistemlerde kutu üzerine hava geçişini sağlayacak delikler olmalıdır. 4. kereviz. Tarla siloları ve sık yerleştirilmiş kartonları soğuma işlemini zorlaştırmaktadır. 282 .3. bu basınç düşmesi ürünün içindeki suyun buharlaşmasına sebep olur. Kartonon cinsi soğutma metoduna uygun olmalıdır.

Etilen üretim oranı azalır. Bir kere bilgiyi toplayıp kullanıma koyduğunuzda ürününüzün kalitesi çok daha iyi olacaktır. 9-12 EKİM 2008. bir ürünün bahçe iç sıcaklığının 90°F veya üzerinde olduğunu unutmayınız. 1. 2. Bu da hasat ile tüketim arasındaki süreç ne kadar uzarsa soğutmanın önemi de o derece artar demektir. Sadece ilk tesis masraflarını değil. Birinci olarak. meyve veya bahçe ürünleri tüketilene veya işlenene kadar canlı varlıklardır. Dikkat edilecek husular şunlardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Solunum ısısı azalır. 2. Bu sebeple daha düzgün ve hızlı soğutma gerekmektedir. Isı kazancını azaltmak için şerit perde kapılar E. karton kutu ve nakliye sandıklarının maliyetini de dikkate alın. işçilik.1. Küçük parçalar büyüklere nazaran daha hızlı soğurlar. Zorlanmış hava akımı ile soğutma 3. Bu konulara odaklandığımızda amacımıza ulaşıp. muhafaza süresini uzatabilir ve tüketicinin istediği kaliteyi sunabiliriz. boyutları. Genel olarak meyveler zorlanmış hava akımı ile en iyi soğurlar. Soğutma sistemine olan ihtiyaç belirlendikten sonra. Hasat sonrası ürünün tarla sıcaklığının alınmadığı her zaman dilimi ürünün raf ömrünün kısaltmaktadır. Raf kullanımı ile depolama kapasitesini arttırma Önemli olan ihtiyaçları bilmek ve bunlara tam olarak karşılık verecek sistemi kurmaktır. günlük çalışma masraflarını. Hasat sonrası soğutma ile. Ürünün son sıcaklığı soğuma süresini etkiler. Çürümeye sebeb olan mikroorganizmaların üremeleri azalır. A. Gelecekte olabilecek kapasite arttırımları dikkate alınmalıdır. İZMİR 1. 2. Soğutucu Tasarımı 1.4. Bakım kolaylığı H. Kök ve saplar su ile yapraklı sebzelerde vakumla en iyi şekilde soğurlar. Oda soğutması 2. Zemin yapısı F. Vakum soğutma Daha sonra soğutulacak ürün incelenmeledir. Kamyon yükleme ve fork lift kapıları D. şekli ve yoğunluğu ürün içindeki ısı transferini etkiler. Sistemi geliştirmek yeniden yapmaktan çok daha ucuzdur. 1. 1. Paketleme 283 . Su ile soğutma 4. Su kaybı azalır. 5. Yaralanma etkileri azalır. Bina izolasyonu B. Hasattan sonraki muamelenin amacı daha uzak pazarlara ulaşmak. daha uzak pazarlara ürün gönderebilir. Birim zamanda soğutulucak miktar soğutma kapasitesini ve maliyeti etkiler. bakım ücretleri. 2. muhafaza süresini uzatmak ve tüketiciye istediği kalitede ürünü sunmaktır. Binanın tasarımı da çok dikkat gerektirmektedir. 3. Soğutma kapasitesi günlük maksimum ortalama değere göre seçilmelidir. Forklift tipi G. Ürünün büyüklüğü. hatırlayacağınız gibi bütün sebze. 2. Öncelikle yaygın olarak kullanılan soğutma metodlarına bir göz atalım. Soğutma metodu ürüne uygun olmalıdır. Paket buzlama 5. Sıcaklık düştükçe süre uzar. Bunun sebebi ürün hücrelerinin yüksek sıcaklıklarda daha hızlı bozulmasıdır. 3. Işıklandırma C. ihtiyaç olan sistemin tipi ve büyüklüğüne karar verilmelidir. İstenilen işe uygun soğutma sistemini seçin. 3. ÖN SOĞUTMA TESİSİN PLANLANMASI VE TASARIMI Plan veya tasarımdan önce soğutma sisteminin ihtiyaçlarından bahsetmek faydalı olacaktır. soğutulacak ürünün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir mühendislik gerektirmektedir.I. İyi bir soğutucu tasarımı. 4. 5. 4.

İyi havalandırma ve delikli ambalajlar verimi arttırır. seçtiğiniz metod yeni ürünlere ve kapasiteye uygun olacak mı? 3. tropik olmayan ürünler için hazırlanmış hava akımlı depolarda soğutabilirsiniz ama. sarılmış olan ürünlerde kolayca soğumazlar. 4. ürüne bağlı olarak tek bir metod mu yoksa birkaç metodu birden mi uygulamamız gerektiğini belirler. Soğutma sezonunun uzunluğu Bütün soğutma sistemleri hareketli ve elbetteki sabit yapılabilir. Soğutma verimi ambalaj malzemelerinin kalınlaşıp sıkılaşması ile azalır. 2. 1. Kutu veya sandık yükleme düzenleri Hava veya su. Bazı sistemler az miktarda ürünle istenilen sonucu vermezler. Uzun sezonlar için sabit tesisler iyidir. bazıları için tek yol vardır. hava almayan nakliye kutu veya sandıklarındaki ürünler kolayca soğumazlar. 3. ürünü 6-7 saat beklettikten sonra 1 saatte soğutmanızdan çok daha iyidir. sanki sabit bir tesismiş gibi donatılmış bir tesis bulunmasını zorunlu kılmaktadır. Soğutma metounun uygunluğu Hali hazırda bir soğuk odanız var ise bunu zorlanmış hava akımlı bir odaya çevirmek mümkündür. Su ile veya buzlu soğutmada ambalajın suya dayanıklı olmasına dikkat edilmelidir. Bunun getireceği ek masraf. İstenilen zaman içinde işlemi tamamlamak istiyorsanız yükleme şekilleri. İstenilen soğuma süresi Bazı ürünlerin hücre bozulması çok hızlı olduğu için hasattan hemen sonra hızla soğutulmaları gerekirken. Bir ürünü 33°F'ta soğutmak için kullanılan hava akımlı bir oda domatesleri 55-70°F'ta soğutmak için kullanılırsa ürünler zarar görebilir. Planlama İyi bir soğutma sistemi makul bir planlama gerektirir. 7. Hangisinin kullanılacağı sezonun uzunluğuna bağlıdır. Paketleme malzemeleri soğutma verimini etkiliyecektir. Soğutulacak ürünün cinsi Bu. 10. kullanılacak soğutma tipini ve hatta boyutlarını sınırlayacaktır. (Örneğin çilek ve sofralık üzüm zorlanmış hava akımı ile soğutulmalıdır. Hasat edilen ürünü hemen soğutmaya başlayıp 6-7 saatte bitirmeniz. 9.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. günlük soğutulacak miktardan bahsedilmektedir ve önemli olan günlük miktarıdır. Soğutulacak ürünün miktarı Ürün miktarı dendiğinde. maliyet hesaplarında göz önünde bulundurulmalıdır.) 2. Ürünün soğutma metoduna dayanımı Bazı ürünler pek çok yolla soğutulabilirken. Bu durum her nokta için izoleli. Farklı coğrafyalarda üst üste gelen sezonu olmayan üreticiler hareketli sistemi kullanabilirler. soğutma işlemine kısa sürede başlamanız ve soğutma işlemine istenilen sıcaklığa kadar devam etmiş olmanızdır. Tavsiye edilen sıcaklıklar Farklı ürünler için çoğu zaman farklı sıcaklık gerekeceğinden ayrı odalarda muhafaza edilmelidirler. 4. yükleme şekli soğutma sürecinde önemlidir. 9-12 EKİM 2008. Kutu veya sandıkların havalandırması. bundan sonra soğutma metodunu seçerken dikkat edilmesi gereken hususlara değineceğiz. soğutmanın önemi ve kullanılmakta olan bazı soğutma metodlarından bahsettik. Yarı tropik ürünleri. bazı ürünlerde bozulma yavaş olduğu için soğutma daha yavaş olabilir. Bu 6-7 saatlik bekleme sürecinde ürünün hücreleri düzelmeyecek şekilde hasar görebilir. Buraya kadar soğutma ihtiyacı. Muhafaza edeceğiniz ürün artıp çeşitlendikçe. Daima geleceğe yönelik düşünmelisiniz. yükleme yüksekliği. Planlamada şu hususlara dikkat edilmelidir. Yükleme yükseklik ve şekilleri havalandırmayı en az etkileyecek şekilde olmalıdır. Su ile soğutmalı sistemler. 2. İZMİR 1. Sandığın delikleri ile havalandırma yarıkları hızlı bir soğutma için birbirlerine uygun olmalıdır. paket veya kartonların içinde düzgün olarak akabilmelidir. Ambalaj delikleri ile kutu veya sandık delikleri iyi bir hava dolaşımı için birbirlerini karşılamalıdırlar. Önemli olan soğutmayı kısa sürede yapmanız değil.I. Kendi soğutma tesisine olan ihtiyacımız 284 . 8. ürünün sıcaklığı düştükçe kontrol etmeniz gerekmekte ve istenilen sınır sıcaklığına geldiğinde ürünü derhal yarı tropik ürünlerin muhafaza şartlarına uygun sıcaklıktaki bir depoya aktarmalısınız. Soğutmanın yapıldığı yerdeki kullanıma uygunluk. Ambalaj ve ambalaj malzemeleri Sıkıca kapatılmış tüketici paketindeki. akışı engelleyecek şekilde olmamalıdır. Nakliye kutularının ve sandıklarının tipi soğuma hızını etkiliyecektir ki bu da soğutucunun verimini etkilemek demektir. Örneğin. 6. 5.2. temiz su kaynağı ve kullanılan suyun boşlatılabileceği yer gerektirmektedir. Örneğin kağıtla sarılmış bazı ürünlerin soğuması sarılmamışlara nazaran iki kat fazla zaman almaktadır. Eğer kutu ve sandıklar su ile soğutma veya buzla kaplanarak soğutma için kullanılacak ise suya dayanıklı hale getirilmelidir ki bu çoğunlukla mumla kaplanarak yapılmaktadır. Kutu veya sandık içinde poşetlenmiş.

ile sağlanmalıdır. Ürünün ön soğutmadan sonra pakete konulduğu ve paketlerin üst üste yüklendiği kabul edilirse gerekli olan taban alan yarı yarıya azalmış olur. Çatı bütün gün güneşe maruz kalacağı için en büyük ısı kazancının buradan olacağı göz önünde bulundurularak çatıya direnci (R değeri) yüksek izolasyon malzemeleri kullanılmalıdır.3. kaynakların kullanımı. Tasarım Uygulaması yapılacak bir soğutucu tasarımında dikkate alınacak hususlar. bakım kolaylığı ve bazende dış görünüş önemlidir. Kendi tesisinizi kuracak iseniz civarınızda soğutma ihtiyacı olan diğer üreticileri de dikkate alın. Hava muamele sistemi 2. İnşaat tip seçiminde en önemli etmen hiç süphesiz ki maliyettir. Nakliye odası sıcaklığının soğuk deponunki kadar düşük olmasına gerek yoktur ama çiğ noktası en azından soğuk deponun çiğ noktasına eşit olmalıdır.3. 9-12 EKİM 2008. Bu etmenler göz önüne alındığında küçük ve orta ölçekli üreticiler hava akımlı. 1. Bazen birkaç günlük ürünün muhafazası gerekebilir.2 Tesis Büyüklüğü Tesis. Yoğun sağnak yağış altında bile tesiste yükleme boşaltma yapılabilmelidir. Yükleme odasında da soğutma sistemi bulunmalıdır ki soğuk depodan çıkan ürün üzerinde su yoğunlaşması olmasın. 2.3. paletli ürün dışında ana koridor ve hava boşlukları da düşünülerek yapılmalıdır.3..3. Genelde tesis gölgelikli yükleme-boşaltma alanına da sahip olmalıdır. Yer Seçimi Yer seçiminde üretim alanları ile tesis uzaklığı dikkate alınmalıdır.3.4. Bazı tipik izolasyon tipleri ahşap çerçeve içinde fiberglas izole. Yapı Tipi (İnşaat tipi) 4. Yer seçimi 2. Bu. genişlemeye uygunluk dikkat edilecek hususlardır.I. veya bu işi kiralama ile yapabilirsiniz. briket. beton panelli. İyi bir tesiste yükleme odası da bulunmalıdır. Trafik akışı 6. Taban alanı. İzolasyon İnşaat tipi ve izolasyon malzemesinin bulunması kolaylığı kullanılacak malzemeyi belirleyen hususlardır. 2. 2. Alım alanından ürün ön soğutma odasına alınır. tuğla veya beton panel duvarları izole malzemeleri ile kaplamak şeklindedir. Sıcak bölgelerde tipik bir yapı. Tesis büyüklüğü 3. su soğutmalı ve paket buzlamanın kendileri için en uygun soğutma sistemi olduğuna karar vermektedirler. ağaç karkaslı binalar. Basit etmenler olan drenaj. Pek çok küçük üretici ile bir araya gelerek bir tesis kurmanız daha ekonomik olabilir. Soğutma sistemi 8. Tesiste makine ve ofisler için de yer düşünülmelidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. çatı için R-30. duvar için R-25 değerine sahip malzeme ile kaplanmalıdır. İZMİR Bu bir tesisin kurulma aşamalarında pek çok defa sorulması gereken bir sorudur. Bu durumda paletli yükleme yolu ile iki palet üst üste konularak alan ihtiyacı yarıya indirilebilir. Alan hesabı. Buhar tecridi. İzolasyon 5. İzolasyon malzemesi ısı akımına karşı olan direncine (R) göre seçilmelidir. 2. betonarme.1. kanal vb. tuğla. Yapı (İnşaat) Tipi Uygun tasarım ve dikkatli bir inşaat ile hemen hemen her yapı soğuk depo tesisi amaçlı kullanılabilir. gerekli hacmin içinde yapılacak yükleme yüksekliğine bağlıdır. 285 . daha sonra ürün soğuk muhafaza odalarına veya kamyona yüklenir. Kamyon bu odada bulunan sızdırmaz kapılara arkadan yaklaşarak yükleme-boşaltmayı yapmalıdır. metal karkaslı binalar. meyil. Drenaj. bir günde soğutulacak ürünü ve muhafaza edilecek ürünü alabilecek büyüklükte olmalıdır. hatta toprakla yapılan binaları içermektedir. Forklift seçimi 7. Pek çok ürün ambalajı nedeni ile üst üste yükleme yapmaya uygun değildir.

Normalde gerekenden daha fazla soğutma kapasitesi ekonomik değildir. 2.6. Karbon monoksit kanda oksijen moleküllerine bağlanarak birikir ve ölümcül zehirlenmelere neden olur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bu da düz ilerleme hattı demektir. Uygun soğutma zamanı için hava dolaşım sisteminin yanı sıra duvarlarda havalandırma kanalları. Soğutkanın fiyatı. Trafik akışı Trafik akışı tesis içinde güvenli işlem için gereklidir. fan motorlarından. Dikkat edilecek diğer hususlar. Forklift seçiminde deponun hava değişiminin çok az olduğu kapalı bir mekan olduğu unutulmamalıdır. styrapor veya sprey poliüretan izolasyon malzemesi olarak kullanılabilir.I. 9-12 EKİM 2008. hava değişiminden. Soğutma Sistemi Sistem tasarımı hasat sonrası soğutma ve muhafaza konusunu bilen bir kişi tarafından yapılmalıdır. 2. İzolasyon tipi seçimi bina tipine. Bu durumda ön soğutmanın getirdiği ısı yükü mümkün olduğunca doğru hesaplanmalıdır. Bir diğer faktör de motor tarafından üretilen ısının 48.7.000-84. çevreden. Kullanılan soğutkandan bağımsız olarak sistem çok yüksek bir bağıl nem (%90 ve üzerinde) sağlayabilmelidir. 2. Düz gidişi. Pressure Cool Co. giriş sıcaklığı.3. Isı yükünün ana bölümünü üründen gelen ısı oluşturmaktadır. 2. Elektrikli veya akülü forkliftler tehlikeli bir kirlilik yaratmazlar. Bunlara ek olarak sistem ürüne yüksek nem sağlamalıdır. Ön Soğutma Sistemlerinin Tasarımı ve Kullanımı-Isı Yükü Ön soğutma için gerekli kapasite.1.3. İZMİR Poliüretan paneller. Ürünün ısı yükü. Forklift Modern tesislerde sandık veya paletle yüklemelerde forkliftin önemi büyüktür. Ön soğutma sisteminin ısı yükleri üründen. "L" şeklinde hatta "T" şeklinde olabilir.3.3. Genellikle küçük tesisler freon.(USA) dökümantasyon 286 . Sprey poliüretan bitmiş inşaata direk uygulanabilir. Hava koli ve ambalaj deliklerinden geçerek dolaşabilecek kadar basınçlı olmalıdır. ışık ve pompa gibi ısı üreten parçalardan gelmektedir. yarıkları ve ambalaj kartonları üzerinde havalandırma delikleri olmalıdır. 1997. bulunabilirliği ve servis imkanıdır. Hesaplar ürüne. 2. Forklift gidiş hatlarının birbirini kesmemesine ve çakışmamasına dikkat edilmelidir.7. KAYNAKLAR Anonymous. İçten yanmalı motorlu forkliftlerin eksozları karbondioksit ve monoksit karışımıdır. soğuma hızı. palet ve kasalardan. uzun süre aynı sıcaklıkta muhafaza için gerekenden veya oda soğutmasında olduğu gibi uzun sürede yavaş yapılan soğutmanınkinden çok daha fazladır.8. Hava Muamele Sistemi Saatteki hava dolaşımı doğru miktarda hava sağlamalıdır. büyük tesislerde amonyak kullanmaktadır.000 BTU/saat veya 4-7 TON gibi bir ısı kazancı getirmesidir. çizgi halinde. malzemenin bulunabilirliğine ve tabii ki fiyatına bağlıdır. ürün miktarına ve istenilen sıcaklıklara göre yapılmalıdır. bu sebeple tavsiye edilen tek tiplerdir. soğutulan miktar. Forklift hareketi yumuşak olmalı ve ani hareketler içermemelidir ki.3. soğuma süresi ve ürünün özgül ısısına bağlıdır.5.

35100 Bornova-İzmir seher.edu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ısıl iletkenlik. donmamış su içeriği. adyabatik metod. Isı Kapasitesi. Özgül ısının belirlenmesinde karışımlar yöntemi. Q m .GİRİŞ Gıda mühendisliğinde ısıtma. Bu özelliğin hesaplanmasında ürünün entalpi değişiminden yararlanılır. ayrıca gıda maddesine fazla veya eksik ısı uygulaması da önlenerek önemli bir enerji tasarrufu sağlanmış olur.kumcuoglu@ege.edu. fiziksel yapısına (yoğunluk. karbonhidrat içerikleri). donma başlangıç noktası. örneğin boyutu. ΔT sıcaklık farkı (oC). DSC ile özgül ısı 287 . yağ. geniş sıcaklık aralığında ölçüm yapılabilmesi nedeniyle özgül ısı ölçümlerinde çok kullanılan bir yöntemdir.( Δ T ) C P = (1) Bu denklemde Q aktarılan ısı miktarı (J). DSC. faz değişim entalpisi çok geniş bir sıcaklık aralığında çalışılarak tespit edilebilmektedir [4]. Sabit basınçta özgül ısıyı ifade etmek için Cp sembolünden yaralanılır. maddenin ısıtılmasında veya soğutulmasında faz değişikliği yada herhangi bir kimyasal reaksiyon olmaması koşuluyla. entalpi. soğutma işlemleri dizaynında işlenen gıdaya ait ısısal özelliklerin bilinmesi büyük önem taşır. Gıdaların bir çok özelliğinde olduğu gibi ısısal özelliklerinin değeri de gıdanın içerdiği suyun miktarına ve bu suyun durumuna bağlıdır. elde edilen tek bir termogramla ve çok küçük bir örnekle hızlı ve basit bir şekilde çok önemli bilgileri vermesidir. Bu teknik. Anahtar Kelimeler: Özgül Isı. Diferansiyel Tarama Kalorimetresi. boşluk hacmi ve büyüklüğü. sebnem. [7]. özgül ısı. donma başlangıç noktası ve entalpidir [1]. Gıda maddelerinin ısısal özellikleri. İZMİR BAZI SEBZELERİN ÖZGÜL ISILARININ DİFERANSİYEL TARAMA KALORİMETRESİ (DSC) KULLANILARAK BELİRLENMESİ Seher Kumcuoğlu. sıcaklığına. Donmamış durumda ise örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla artış gösterdiği saptanmıştır. Faz değişiminin gerçekleştiği ısıtma ve soğutma işlemlerinde özgül ısı yerine faz değişim bölgesinde aktarılan faz değişim ısısını da içeren hissedilir ısı kullanılır [2]. kül. Şebnem Tavman Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü. ürüne doğru olan ısı akış yollarını etkileyen diğer özellikler) ve diğer etmenlere bağlı olarak değişim göstermektedir. Termogramlardan yararlanarak özgül ısı. ürünün kimyasal kompozisyonuna (su.tavman@ege. 9-12 EKİM 2008. Bu yöntemin avantajları. Biyolojik maddelerin özgül ısılarının ölçümünde. m ise örneğin kütlesidir (kg).tr ÖZET Bu çalışmada patates ve havucun özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) kullanılarak -60°C ile 60°C sıcaklık aralığında deneysel olarak belirlenmiştir.tr.I. [6]. protein. belirli bir sıcaklık farkı için maddenin birim kütlesi tarafından kazanılan yada kaybedilen ısı miktarı olarak denklem 1’ de tanımlanmaktadır [2]. Örneklerin donmuş durumdaki özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu ve sıcaklığın artmasıyla arttığı bulunmuştur. Ölçüm sonuçlarının literatürde bulunan değerlerle uyumlu olduğu görülmüştür. Isısal özellikler. ısıtma hızı ve örnek kapsülünün kapatılma durumu önemlidir. [5]. Doğru verilerle dizayn edilen sistemlerde üründe meydana gelebilecek kalite kayıpları önlenir. Özgül ısı. Isıl Özellikler 1. gıda alanında özellikle donmuş gıdaların ısıl özelliklerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır. ısıl difüzivite. karşılaştırma metodu ve diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) gibi yöntemler kullanılmaktadır [3].

Örnekler. Bu termogramlardan örneklerin özgül ısıları. hermetik olarak kapatılan alüminyum DSC kapsüllerine yerleştirilmiştir. %0. sıvı azot kullanılarak –60°C’ye soğutulmuş ve aynı sıcaklıkta stabilize edilmiştir. Homojenizasyon.87 karbonhidrat) ve havuç (%88. [10]. %1. Deneme sonuçları TA Universal Analysis programı kullanılarak değerlendirilmiş ve termogramlar elde edilmiştir. Kütlesi bilinen örneğe verilen ısı akımı ölçülür ve denklem 2’ de yerine konularak özgül ısı hesaplanır [3]. Referans olarak boş örnek kapsülü kullanılmıştır. Her materyal için iki farklı örnekte 4’er tarama uygulanmıştır. örnek ve örnek kapsülü sıcaklıklarının test süresi boyunca homojen dağıldığı kabul edilir. Örnek kapsüle edilerek veya sızdırmazlık sağlanarak bu hatalar minimize edilebilir [8]. Kalibrasyon maddesi olarak indium ve safir kullanılmıştır.. [9]. %0. [8]. Ölçüm sırasında örnekler. m ise örneğin kütlesidir (kg).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. donma başlangıç sıcaklıkları ve özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi kullanılarak deneysel olarak belirlenmiştir. 3. Termogramlarda. faz değişiminin gerçekleştiği bölgedeki pik alanı faz değişim entalpisini. Ölçüm sırasında sıcaklığın yükselmesi sonucunda örnek içindeki suyun buhar basıncının artması biyolojik materyalden suyun su buharı formunda uzaklaşması ve gizli ısının absorbe edilmesi de ölçümde hataya neden olur. MATERYAL VE METOD Materyal Bu çalışmada materyal olarak kullanılan patates (%83. [11]. Bu çalışmada elma. 5 dakika orta hızda çalışan Cole Parmer parçalama cihazı kullanılarak gerçekleştirilmiştir.10 su. USA) cihazı kullanılmıştır. (dT/dt) ısınma hızı (oC/s).74 su. patates ve havucun faz değişim entalpileri. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Patates ve havucun DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Tablo 2’de verilmektedir.59* (Xsu – Xb) (4) (3) 288 .98 protein. ( dQ / dt ) m ( dT / dt ) Cp = (2) (dQ/dt) birim zamanda aktarılan ısı (J/s). New Castle. Örneklerden 14-18 mg alınarak. İZMİR ölçümü yapılırken.3x(Xkarbonhidrat) ΔHf = 333. 2. [8].5x(Xprotein)+ 0. başlangıçta.I. referans malzeme ile özgül ısısı ölçülecek madde arasında sıfır sıcaklık farkı oluşturmak için gerekli olan enerji ölçülmektedir. Ayrıca örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi incelenmiştir.90 kül ve %13.92 karbonhidrat) kabuk soyma işleminden sonra homojenize edilmiştir. Tang ve ark.40 protein. donma başlangıç noktaları ve faz değişim entalpileri hesaplanmıştır. –60°C’ den 60 °C’ye kadar örnekte meydana gelebilecek homojen olmayan sıcaklık dağılımını önlemek amacıyla 2 °C/dak’ lık sabit bir sıcaklık artışı ile ısıtılmıştır [3]. Faz değişim entalpisinin hesaplanmasında Lind [12]’de verilen ifade (denklem 3) kullanılarak bulunan bağlı su içeriği değeri denklem 4’ te yerine koyularak hesaplanmıştır. %0. DSC metodunda. Bu tabloda gösterilen değerler örneklerin DSC ile elde edilen termogramları kullanılarak bulunmuştur. pikin maksimuma ulaştığı sıcaklık değeri ise donma başlangıç sıcaklığını vermektedir [3]. düşük ısıl difüziviteye sahip biyolojik maddelerde özgül ısı ölçümü sırasında meydana gelen gecikmelerin hatalara sebep olduğunu belirtmiştir. 9-12 EKİM 2008. Xb=0. DSC hücresi içindeki gıdanın sıcaklığının arttırılması sabit ısıtma hızı uygulanarak yapılır. Metod Örneklerinin özgül ısı değerlerinin ölçümünde TA 2920 Modulated DSC (TA Instruments Inc. DE.90 kül ve %9.

701 kJ/kg.Bu çalışmada % 83. Elde edilen sonuçların literatürde verilen değerlerle uyumlu olduğu görülmektedir. Literatürde havuç ve patatesin özgül ısılarının belirlenmesi konusunda yapılan çalışmalar bulunmaktadır [13]. nem içeriği % 50’den fazla olan patates için: (Cpw-Cpkm) = 3. 9-12 EKİM 2008. Bu çalışmada kullanılan % 83.641.14 -1.08±6. [15]. 289 . -30 oC’de ise 1.638 kJ/kg. faz değişim sıcaklığından sonra ise ani bir azalma görülmektedir. faz değişiminin geniş bir sıcaklık aralığında meydana geldiği halde daha dar bir sıcaklık aralığındaki pik alanı için tespit edilmiş olmasından ve faz değişimi başlangıç noktasının tespiti için temel alınan pikin referans çizgisinden saptığı noktanın tam olarak belirlenememesinden kaynaklandığı söylenebilir.Xw+ Ckm ifadesinden hesaplanabileceği belirtilmiştir.K olarak ölçülmüştür. Şekil 1’de görüldüğü gibi faz değişiminin başlamasıyla birlikte özgül ısı değerinde hızlı bir artış.63±7.89 274.K olarak hesaplanmıştır.14 282. Bu çalışmada nem içeriği %88. donmuş durumdaki değeri ise 1.47 nem içeriğine sahip patatesin özgül ısısı 30 oC’de 3.1 olan havucun -30 oC’deki özgül ısısı 1. Örneklerin ölçülen özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişimi Şekil 1’de verilmektedir.33 Elma ve kayısı için DSC termogramları kullanılarak elde edilen faz değişim entalpisi değerlerinin.K olarak verilmiştir..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Tablo 2.21±0.47±0.K olarak ölçülmüştür.86 3.53 4. (4) nolu denklem kullanılarak hesaplanan değerlerden daha düşük olduğu saptanmıştır (Tablo 2). örnek içindeki suyun faz değişim entalpisinin sabit olmamasından ve bu değerin sıcaklıkla azalmasından kaynaklanmaktadır[12]. Ckm=0. Ayrıca hesaplanan faz değişim entalpilerinin DSC ile ölçülen değerlerden daha yüksek olması.902.47 Bağlı su içeriği (%) (denklem 3) Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (denklem 4) 263. Örneklerin DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Materyal Tf (°C) Patates Havuç -1. [14]. Bu denklemdeki katsayılar. Nem içeriği %80 olan patatesin donmamış durumdaki özgül ısısı Rahman [3]’da 3. Örneklerin donmuş durumuna ait özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu saptanmıştır.904 olarak verilmiştir.930 kJ/kgK olarak verilmiştir.266.I. Literatürdeki havuç için verilen özgül ısı değerleri şekil Şekil 1’de patates ve havuca ait ölçüm sonuçlarıyla birlikte gösterilmiştir. örneğin aldığı ısıyı faz değişimi için kullanmasından kaynaklanmaktadır.77 kJ/kgK.10 Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (deneysel) 248. Bu durum. Gıda maddelerinin özgül ısılarının donma noktasının üzerindeki sıcaklıklarda Rahman[3]’ da Cp= (Cpw-Cpkm).47 nem içeriğine sahip patates örneğinin donmamış durumuna ait özgül ısısı bu ifade kullanılarak 3.640 kJ/kg. Polley ve ark. Bu farkın DSC yönteminde.769 kJ/kg. 30 oC’de 3. [15]’ de %88 neme sahip havucun donmamış durumdaki Cp değeri 3.

. [5] Ramaswamy H. 1983) patates. Thermal Properties of Surimi Analyzed Using DSC. In Engineering Properties of Foods. 1991. 23. 285-319. London... İzmir.D.. kJ/kg. Journal of Food Engineering. 2003. Smirnov. 1981.M. Heat Capacity and Thermal Conductivity of Boneless Mutton between –40 and +40 °C. 36.H. Örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi Sonuç olarak örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişim gösterdiği. Inc. Kolbe E.. 2. [14] Wang N. S.R.. 8. 1993. and Kasap. M.O.1991.G. Thermal Properties of Foods at Frozen State. Effect of Temperature on Thermal Properties of Record Potatoes. New York. 19. 281-286. and Mascheroni R.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 14 Görünür özgül ısı.724-728. donma noktasının altındaki sıcaklıklarda özgül ısı değerlerinin donmamış duruma göre daha düşük olduğu belirlenmiştir. [6] Tavman I. Journal of Food Science.K 12 10 8 6 4 2 0 -60 -40 -20 0 Sıcaklık. and Abdul-Rezzak K.H. 2008. Nato reference: ASI 978410. 2005. S. [3] Rahman S. (eds). 55.R. Bazı Gıda Maddelerinin Donma Koşullarında Isısal Özelliklerinin Belirlenmesi.Q. International Journal of Food Science and Technology.). Yannacopoulos. Ege Üniversitesi Fen bilimleri Enstitüsü Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı Doktora tezi..deneysel Şekil 2. Thermophysical Properties of Apple in Relation to Freezing. and Tung M.139-166. The Measurement and Prediction of Thermal Properties of Food During Freezing and Thawing – A Review with Particular Reference to Meat and Dough. [13] Rice P. 303-310. 13..F. 473-480. The Influence of Moisture Content and Temperature on the Specific Heat of Potato Measured by Differential Scanning Calorimetry. 4. and Kumcuoglu S. Specific Heat Capacity of Lentil Seeds by Differential Scanning Calorimetry. 46. Selman J.E. Patatese göre daha yüksek nem içeriğine sahip olan havucun özgül ısısının donmuş ve donmamış durumda daha yüksek olduğu bulunmuştur. Kakac. Enthalpy. Thermal Properties of Frozen Foods. 1217-1221..184-191. 5. KAYNAKLAR [1] Heldman D. Transactions of the ASAE. Tavman S.A.. CRC Pres. H. pp. S. 1995. Journal of Food Science.Gordon and Breach Publishers.S. MR Rao. 1995) havuc(Mellor. 1997. 34. Lebensmittel-Wissenschaft und-Technologie.O. 2003. 2005.. Kluver Publ. New York.151-160. [12] Lind I.I. 517-522. Flores E. and SSH Rizvi (eds.. 137 s. °C 20 40 60 havuc-deneysel havuc(Rahman. Avelino. Food technology. Sokhansanj. Thermal properties of Foods and Agricultural Materials. International Journal of Food Properties. pp.. Journal of Food Engineering. [7] Fasina O.. [11] Kumcuoğlu S. [2] Singh R.. 30. Food Properties Handbook.M.P. 1991. [8] Tang J.. and Brennan J.. 1988.S... 1982.. Marcel Decker Inc. [4] Wang D. Food properties During Freezing. [10] Tocci A. In Low Temperature and Cryogenic Refrigeration Nato Science Series I (Mathematics. 1995. Thermophysical Properties of Sweat Potato Puree at Freezing and Refrigeration Temperatures. Physics and Chemistry). 500 pp. 92-96. 290 . [9] Mohsenin N. S.

November: 76-94.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 [15] Polley S. 1980.I.. A Compilation of Thermal Properties of Foods. and Kotnour P.. Food Technology.L.P. 291 . Snyder O.

Bu faaliyetlerin sonucunda gıda kontrolünde HACCP (Tehlike Analizleri ve Kritik Kontrol Noktaları) sistemi doğmuştur. "Gerçekte bir uzay aracında kazaya neden olan bu ufak parça gıda üretiminde kritik kontrol noktasına karşılık gelmektedir". Yönetim Sistemleri Danışmanı 292 .tr 1. Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ekonometri Anabilim Dalı Doktora öğrencisi.I. Ltd. (*) Dokuz Eylül Üniversitesi. ve Tic. İlk olarak HACCP prensipleri düşük asitli konserve gıdalara uygulanmıştır. 1986 yılında "Challenger" uzay aracının 28 Ocak'taki trajik patlayışına aracın sağ roket motorundaki bir bağlantı yerinde küçük bir halkanın işlev görmemesinin sebep olduğu daha sonraki incelemelerde tespit edilmiştir. Zanotti Ege Bölge Distribütörü hsemerci@arsi.GİRİŞ HACCP Tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemi ilk olarak Amerika’da "Apollo" uzay programı için sağlıklı gıda üreten Pillsbury şirketindeki bir grup mühendis tarafından geliştirmiştir.Şti. Söz konusu uzay programında 1959'larda uzay uçuşlarında astronotlar için üretilecek gıdaların % 100 güvenli nitelikte olması NASA (Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Kurumu) tarafından Pillsbury şirketinden istenmiştir.Bu sistem firma içinde geniş çapta bir işbirliğini gerektirdiğinden günlük uygulamalarda uzun süre kullanılamamış ancak 90'lı yıllara kadar olan geçiş periyodundan sonra günümüzde hemen hemen bütün gıda endüstrilerinde kabul edilmiş ve uygulamaya geçirilmiştir. Daha sonra Failure Modes Effect Analysis-FMEA yöntemi kullanılarak gıdanın üretiminde olması muhtemel tehlikeler ve kritik noktalar tespit edilmiştir. Bu amaçla başlatılan projede öncelikle belirlenmiş özelliklerde gıdanın imal edilebilmesi için tüm hammadde ve katkı maddelerinin özellikleri ve hammaddeleri üreten tedarikçi firmaların tesis ve çalışanları hakkında bile çok detaylı araştırmaları kapsayan ve gerekli tüm testlerinde bulunduğu bir araştırma yapılmış ve veri toplanmıştır. Bir uzay programı ile gıda sanayinde kullanımı önerilen kontrol sistemi arasındaki benzerlikler bir örnekle açıklanabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 GIDA MUHAFAZASINDA BRC STANDARDINDAKİ GELİŞMELER Hakan SEMERCİ* Arsi Soğutma San. Konunun Amerika’da 1971 yılında sunuşu gerçekleştirilmiş ve gıda uzmanları tarafından ilgi ile karşılanmıştır.com.

giderek artan ilgi ile gıda ve içecek üretici. Bu genel yapısı ve ortaya çıkartılma misyonu gereği. gıda gibi özellikli sektörlerin ISO 9001’e ilaveten söz konusu sektöre özel standartların oluşmasını hızlandırmıştır. Proseste açıklık ve şeffaflık sağlamak için önemli çaba harcanmış ve sistemin güvenilirliğini ve sağlamlığını ölçmek için. Ekim 1998' de yayımlanmıştır. tedarikçilerinin gıda güvenlik sistemlerini izlemiştir. iki yıllık geliştirme sürecinden sonra. ISO 22000 standardı tüm dünyada sektörün yakın ilgisi ile karşılanmıştır ve yaygın kullanımı ile bir süre sonra zorunlu standart haline dönüşeceği de bugünden öngörülebilmektedir. Bilindiği üzere ISO 9000 serisi standartların her sektöre hitap eden. taraf denetim kuruluşlarına belgelendiren gıda sektörü firmaları. Zira otomotivden hizmete. taraf denetim kuruluşlarının yürüttüğü denetimleri elemine ederek tek bir denetimde birleştirmektir. BRC. hiçbir zaman da belirli bir sektörün tüm ihtiyaçlarını karşılayacak kadar özelleşemeyecektir. üçüncü şahısların EN45011 akreditasyonunu kazanabileceği yönünde değişmiştir ama hala yetkinliği ve değerlendirme şartlarının uygulandığı etkinlik alanları korunmaktadır.I. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. 2005’de Uluslararası Standartlar Örgütü (ISO) tarafından ISO 22000:2005 standardının gıda tedarik zincirindeki kuruluşların nasıl yorumlanması gerektiğini tarif eden bir sertifikasyon standardı olan ISO 22000:2005 yayınlanmıştır. 1996' dan beri. Perakendecilik teknik çalışanları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Prensiplerinin ilk oluşturulduğu andan itibaren HACCP kuralları giderek ticaret hayatının içerisine girmiştir. pek çok senedir UK Gıda Güvenliği Yasası-1990 koşulları altındaki gerekli şartları karşılayacak noktaları tanıtmak doğrultusunda. çıkar ortaklığı olan kişilerle (paydaşlar) birlikte çok sıkı çalışılmıştır. Örneğin otomotiv yan sanayinde de benzer durum ortaya çıktığında. hizmetten tekstile. HACCP için ayrı dokümantasyon. maddesinin şartları. ayrı denetimler ve bazen de ayrı sertifikalar almak zorunda kalıyorlardı. ISO 9000’in yayınından çok önceleri. depolayıcı ve dağıtıcısı olan işletmelerin gıda kalite ve güvencesi yaratabilme aracı halini almıştır. 2. Bu problemli durum. dünyadaki en yaygın standarttır. 3. çoğu kez ISO 9001 için ayrı. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. Fakat zaman içerisinde kalite ve gıda güvenlik sistemlerini oluşturan ve bu sistemlerini 3. Bu durum. önceleri QS9000 ve son yıllarda da ISO/TS 16949 gibi ISO 9001 temelli fakat otomotiv sektörünün ihtiyaçlarını daha fazla karşılayan standartlar geliştirilmiştir. Henüz tüm dünyada çok yeni olan bu standart ile sistemlerini ilk kez ISO 9001’e göre kurmak isteyen gıda işletmelerinde ISO 9001-HACCP entegre sistem yapısını oluşturma imkanı yaratacaktır. Ve sonucunda gıda sektörünün uzun süreden beri beklenen standardı ISO 22000:2005 yayınlandı. BRC NEDİR ? BRC Global Standard-Food' un ilk baskısı. United Kingdom Accreditation Service (UKAS) ile çalışmıştır. gıdada da otomotiv sektörü benzeri bir çözümü biraz daha geç de olsa getirmiştir. BRC'NİN AMACI 293 . perakendecilerin kendi teknik denetimlerini ve yine İngiltere'deki perakendeciler için gıda ürünleri sağlayan tedarikçilerin denetlendiği diğer 3. gıda güvenliği ve hijyen prensiplerini içermediği için sadece ISO 9000 serisi standartlarıyla oluşturdukları bir kalite yönetim sistemi ile yetinemiyorlardı. uygunluk kontrolü ile ilgili olarak. genel standartlar olmaları nedeniyle gıda sektörünün bu özel ihtiyacına karşı yetersiz kalışı da doğal karşılanabilir. Standardın 3. tekstilden elektronik ve diğer sektörlere kadar çok yaygın olarak kullanılan ve artık neredeyse kullanılmayan hiçbir sektör ya da faaliyet kolu kalmayan . Gıdada da uzun süredir kısaca HACCP adı verilen ve gıda güvenliği ve hijyen beklentilerini sektöre özel ve işleyişe en uygun tarif eden prensipler kullanılmaktadır. Öyle ki başlangıcında ortaya çıkmasına özel nitelikli projeler sebep olurken. Bilindiği üzere gıda sektöründe yer alan üretici ve bunların tedarikçisi olan firmalar. sektörün aslında doğasında yer alan gıda güvenliği ve hijyen prensipleri bu standartta tam olarak kapsanmamaktadır.

paketleme ve depolama alanları Personel alanları Fiziksel.I. Kimyasal ve Biyolojik ürün bulaştırma riski Tehlike ve Risk Yönetim Sistemi Ürün Dizayn/Geliştirme Personel Hijyeni Eğitim 294 . Yıllardan beri her perakendeci bu faaliyeti kendi bünyesinde belirlediği iç Standardlara göre yapıyordu. Bu standart tüketici ürünleri tedarik eden firmaların belgelendirilmelerinde genel bir temel sağlayarak perakendecilerin yasal yükümlülüklerini yerine getirebilmelerine ve tüketicilerin korunmasına yardımcı olur.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Global Standard – Food' un amacı bir imalatçı organizasyonu içinde yer alan İngiliz Perakendecilerine ürün sağlamak için gerekli Gıda Güvenlik ve Kalite kriterlerini açıklamaktır. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için gerekli özeni göstermek zorundadırlar. Perakendeci markalı ürünlerle ilgili yasal yükümlülükler tedarikçilerin teknik yeterliliklerinin onaylanmasını da içeren faaliyetleri kapsar. BRC STANDARTLARI THE BRC GLOBAL STANDARD – GIDA (FOOD) Bu standarda göre değerlendirilme yapılması birçok İngiliz. (Not: Diğer bir gıda standardı IFS (Uluslararası Gıda Standardı) Fransız ve Alman perakendeciler tarafından oluşturulmuştur: Bu konuda ki temel verilerimize inceleyebilirsiniz) BRC Denetim raporlarının hemen hemen tüm perakendeciler tarafından kabul edilmesi nedeniyle BRC standardına göre yapılmış bir sertifikasyon müşteri denetimlerinde önemli bir azalma sağlar. İngiliz perakendecilerin sorumlu oldukları yasal hükümler tedarikçi zincirinde en iyi uygulamayı sağlamayı amaçlar ve bu nedenle üreticilerin durum tespit sistemlerinin kritik noktalarını ortaya koyan standart maddelerini kabul edeceğini varsayar. Genel Bölümler : İmalat. BRC – Küresel Gıda Standardı sertifikasyonu sahibi olmayı isteyen firmalar aşağıdaki kazançları sağlacaklardır: Tedarikçi taleplerine uygunluk Gıda Güvenliğinin İngiliz tedarikçileri tarafından kabulü Tedarikçi denetim sayısında azalma Ürün güvenlik ve kalitesinde gelişim Şirket değerlendirme sonuçlarının savunulmasında önemli bir bölümü oluşturur Verimli çalışmada gelişim ve rekabetçi pazar yapılanması 4. böylece gıda güvenlik kriterleri ve takip prosedürlerinin standardizasyonu sağlanmıştır. BRC KÜRESEL STANDARDI – MÜŞTERİ ÜRÜNLERİ (CUSTOMER PRODUCTS) Perakendeciler müşterilerine güvenli ve yasal ürünler sunmakla yükümlüdürler. 4. Hollandalı ve Belçikalı perakendeciler tarafından talep edilmektedir. bazı bölümleri ürüne özel uygulanır. Bazı örneklerde perakendecinin büro içi teknisyeni onaylama işini sürdürmekte ve başka bir örneğe göre de üçüncü taraf denetim organları perakendecinin kendi hazırlamış olduğu standardı kullanmışlardır. tedarikçilerin temel dayanak noktaları. geliştirme. dağıtım. Biçim ve içerik açısından Standart. çalışma sistemleri ve yetkili üçüncü tarafın prosedürleri hakkında fikir verebilecek şekilde tasarlanmıştır. üretim. ham madde alımı. Müşteri ürünleri ile ilgili olan BRC Standardının bazı bölümleri genel olarak uygulanabildiği gibi. Bu nedenle tüm gerekli önlemleri almak ve ürün geliştirme. hazırlık.

süreçlerin ve personelin kontrolü (İyi Üretim Uygulamaları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 4. günlük gıda maddeleri.2. Bu standarda uygunluğun sağlanabilmesi için gıda endüstrisi (tedarikçiler) üç temel kriteri yönetim sistemlerine adapte etmelidirler: HACCP ÇYS Tesis çevresi standartlarının. üretim. İngiliz perakendecilerinin ambalajlama tedarikçileri veya perakendeci markalı ürünler sağlayan gıda üreticilerinin ambalajlama tedarikçileri güvenli gıda kullanımı için gerekli uygun ambalajlamayı yaptıklarını garanti altına alacak uygun sistem ve kontrol mekanizmalarını oluşturmakla yükümlüdürler. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için "tüm gerekli önlemleri almak ve gerekli özeni göstermek" zorundadırlar. ürünün. Bu kapsama uygunluk yasal bir yükümlülük olmamasına rağmen İngiliz perakendeciler tarafından şiddetle tavsiye edilmektedir. ürünün. süreçleri ve personelin kontrolü Standardın temel bölümleri şunlardır: HACCP Sistemi Çevre Yönetim Sistemi Tesis Çevre Standartları Ürün Kontrol Süreç Kontrol Personel 5. BRC KÜRESEL STANDART – GIDA (FOOD) Gıda üretim tesislerinde minimum hijyen standardının sağlanması amacıyla BRC büyük İngiliz perakendecileriyle "BRC. kümes hayvanları ve yumurtalardaki zehirlenmeye yol açan bakteri. dağıtım. Bu başvuru ve verilen teknik bilgilerden yararlanılarak denetimin süresi (ve dolayısıyla maliyeti) ve sektörel yeterliliklere sahip denetçi belirlenir. koyun ve sığır bölgelerindeki yüksek listeria (süt ürünlerinde oluşan bakteri) gibi gıdayla ilgili korkulara karşı bir reaksiyon olarak ortaya çıktı. BRC/IOP MATERIALS) TEKNİK STANDARDI – AMBALAJ MALZEMELERİ (PACKAGING İngiliz Perakendeciler onların perakende markalı ürün tedarikçileri ürün geliştirme. BRC ve IOP (Ambalajlama Enstitüsü) bu standardı perakendecilere ve gıda üreticilerine yasal yükümlülüklerini yerine getirme hususunda yardımcı olması amacıyla hazırlamıştır. Nihai rapor denetçi bulgularını ve firmanın faaliyet planını kapsar.Küresel Gıda Standardını" yayınladı. Standart gereklilikleri şunlardır: HACCP Sisteminin adaptasyonu ve uygulanması Dokümante edilmiş ve verimli çalışan bir çevre yönetim sistemi Tesis çevre standartlarının. GMP). Öncelikle bu faaliyet son zamanlarda yaşanan BSE bulaşmış biftek. denetçinin denetim sonuçlarını açıkladığı kısa bir kapanış toplantısıyla son bulur. 4. Karşılaşılan uygunsuzlukların belirtildiği geçici bir rapor sunulur. Bu tarihten itibaren firmanın faaliyet planını oluşturması ve uygunsuzluklarını düzeltmesi için 28 gün süre tanınır. BRC BELGELENDİRMESİ Bu konuda yetkilendirimiş bir belgelendirme kuruluşuna başvurulur. Sertifika firmanın standart kriterleri karşıladığını onaylar ve ulaşılan serfitikasyon seviyesini belirler (Temel Düzey veya Yüksek Düzey) 295 . Denetim.I.3. Standart perakendecilere gıda ürünleri için ambalaj tedarik eden firmaların denetlenmesi için genel bir temel sağlayarak tüketicilerin korunmasını sağlamaktadır. BRC – Küresel Gıda Standardı ürün çeşidine veya üretildiği ülkeye bakılmaksızın İngiliz perakendecilerine gıda ürünleri tedarik eden tüm tedarikçiler için tasarlanmıştır. Denetim iki aşamadan oluşur: Dokümantasyonun gözden geçirilmesi (HACCP çalışması ve kalite prosedürleri) ve üretim tesislerinin detaylı teftişi.

3. Başarısızlıkların henüz meydana gelmeden önlenmesini sağlar. Günümüzde gıda güvenlik sistemleri ve bünyesinde bulundurduğu ön koşul programları (GMP. Böylelikle sistemde önleyici faaliyetler de yapılabilir.ENTEGRASYON Standartların hayatımızı kolaylaştırdığı ve sanayi toplumuna büyük olanaklar yarattığı kuşkusuzdur. Yeni dünya düzeni değişen ekonomik sınırlar gelişen teknoloji ve kalite standartları ile gıda ve içecek sektörü için ürün ve ürün işleme koşullarına yönelik yeni gereksinimler ve zorunluluklar gündeme getirmiştir. Gıda sektöründe kullanılmakta olan geleneksel kalite kontrol sistemleri artık yerini HACCP(Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları) gıda güvenliği sistemlerine bırakmıştır. bu konuların işletmede daha iyi koordine edilmesini ve çalışanlar tarafından daha çabuk kabul görmesini sağlayacaktır. Bir başka ifade ile sürekli gelişme ve iyileştirme çabaları bugün standart dediğinizi bir süre sonra revize etmenizi ve aslında onun da standart olmadığı anlamını çıkartmanıza yol açabilir. Dolayısıyla. hem de çalışanlar seviyesinde bazı dezavantajlar getirebilir. “Hijyen ve Gıda Güvenliği” kavramlarına özel ve alışılanın dışında anlamlar vererek. 2. Gıda sektörü üretici ve tedarikçisi firmaların işletmelerinde yönetim sistemlerinin entegrasyonunu oluşturulmalıdır. işgücünü zaman zaman boşa harcama ve gereksiz masraflara yol açma riski de vardır. iyi üretim teknikleri) işletmelerin kendi isteklerine bağlı olarak değil 296 . 6. Mühendislik. Kontrol zaman. 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Denetim aralığı ne kadardır? Denetimler firmanın ürettiği ürünlerin riskine ve ulaştığı düzeye (temel veya yüksek) göre 6 ila 12 ay arasındaki periyotlarla gerçekleştirilir. Her şeyden önce BRC yayınlanmadan önce iki ayrı sistem olması üst yönetimin sistemler üzerindeki kontrolünü azaltacak ve vakit kaybına neden olabilecekti. görsel muayene gibi ucuz ve hızlı parametreler ile kolayca yapılır. Bunun yanında işletmeye tüm sistemleri ile genel bakışı yakalamak daima önemli bir hedeftir. HACCP proses'in kritik yerlerinde kontrolun çok iyi yapılmasını sağlar. Bunun "Standart" anlayışı ve fonksiyonu ile ne kadar "ters" bir eğilim ve uygulama olduğu ise açıktır. sıcaklık. 5. 1. HACCP ve BRC ile ilgili işletme kurallarının ortak olarak yazıldığı prosedürler. İşte bunun en büyük sebebi bitmez tükenmez gelişim ve iyileştirme olanaklarının varlığı ve yaşamda kalite isteğinin gücüdür. firmalar üzerine sürekli bir gözetim ve kontrol aracı görevi yüklemektedir. ISO 9001. inşaat. çalışanların. bilgi ve kavramları karıştırıp motivasyonlarını düşürebilir. Gündemde olan ISO 9001.I. Potansiyel tehlikeler hesaba alınır. kalite kontrol maliyetlerini düşürür. Ayrı sistemler kurmanın. HACCP belirlenen tehlikelerin kontrolünü geleneksel kalite kontrolundan daha sistemli şekilde yapan bir yönetim aracıdır. ulaşım alanlarındaki standartların yaygın kabulü bol ve kaliteli ürünlerin üretilmesine olanak sağlamaktadırlar. elektrik. elektronik. Kontrol işleminde laboratuardan çok işlem operatörleri etkilidir. Gözetim ve kontrol ihtiyacı arttıkça da standartlar değiştirilmekte ve geliştirilmektedir. BRC ile entegre sistem kurma yolundaki işletmelerde kalite yönetim ve HACCP sistemlerinin belli bir olgunluğa ulaştıktan sonra mevcut kalite sistemine katılmasında yarar vardır. Bununla birlikte iki değişik sistem yani iki değişik kurallar zinciri. Başlıca yararları aşağıdaki gibidir. Sistemleri ayrı ayrı yürütmeye çalışmak hem yönetim. Bunun yerine. HACCP ve BRC standartları “Kalite” . yol. haberleşme. 6. otomotiv.

tüketimi ve denetlenmesine dair yönetmelik" ile gıda üreten işletmeler için yasal bir zorunluluktur. Uyum için gerekli zaman oluşabilmesi amacıyla yönetmelikler değişikliklere uğratılıp bu terminler uzatılsa da mevzuat açısından bugün itibariyle çoğu işletme eksik durumdadır. olası tehlikeleri belirleme ve buna bağlı kayıpları engelleme gereksinimleri üzerine kurulmuştur.11. depolanması. ISO 9001 gibi sistem standartları tarafından istenmese dahi zaten ürün performansında gözle görülür olumsuzluklar yaratmayacağı seviyeye kadar ticari sebeplerden dolayı sağlanır Örneğin yağmurun zarar verdiği bir ürünü hiçbir üretici ya da ticaret yapan korumamazlık yapmaz.5. süt ve su ürünü işleyen firmalar için HACCP uygulamalarına öncelik vermiştir ve sistemin kurulması için öngörülen süre Haziran 2000'de dolmuştur. ÜRÜNÜN KORUNMASI ISO 9001:2000 kalite yönetim sistem standardı ürünün taşınması. Bu muhafaza. 09. ambalajlanması.5 Ürünün Korunması Kuruluş. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. Fakat gıda da durum biraz daha karmaşıktır. dayanıklı ve sağlıklı ürünler sunma ihtiyacından yola çıkarak diyebiliriz ki gıda ve içecek üreten firmalar. 16. Aynı zamanda risk değerlendirme tehlikelerinin gerçekçi olarak olasılığının belirlenmesi için bilgi ve tecrübe gerektir. Gıda güvenliği kavramı risk değerlendirme. muhafazası ve sevkiyatı için ilgili sistemin taşıması gereken şartları 7. Ülkemizde HACCP.1997 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan "Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği". Çünkü birçok sektörde ürünün korunması. müşteri ihtiyaç ve beklentilerine odaklanan ISO 9001 kalite yönetim sistemleri ile entegre gıda güvenlik sistemleri kurmalı ve sürekliliğini sağlamalıdırlar.5. çalıştıracak ve iyileştirecek personelin gıda bilimleri konusunda bilgi ve beceriye sahip kişiler arasından seçilmesi ve çok fonksiyonlu ekiplerin kurulması gereklidir. depolamayı ve korumayı içermelidir. Standardın her sektöre hitap eden genel yapısından dolayı bu gerekliliğin gıda sektörü için beklentileri çoğu sektörden daha fazladır.5 maddesinde şöyle açıklamaktadır: 7.06. ambalajlama ve sevkıyatı aşamaları için yöntem tespitini ve belirlenen bu yönetim etkin olarak kullanımı şart koşmaktadır. taşımayı ambalajlamayı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 zorunlu uygulama haline getirilmiştir. Gıda sektörü için en önemli müşteri beklentisi olan güvenli. taşıma. tanımlamayı.1998 tarihli ve 23367 sayılı Resmi Gazetede Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı tarafından yayımlanan "Gıdaların üretimi. 7. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir.I. Bu gereklilik ürünün proses içerinde zarar görmesini önleyecek depolama. 297 . Muhafaza. Bakanlık 1998 yılında yayınladığı yönetmelik ile özellikle gıdalar içerisinde en riskli grubu oluşturan et. Öyle ki gıdayı korumakta başarısız olduğunuz anlarda dahi insan duyuları bu riski taşıyan gıdayı çoğu kez fark edemeyebilir. Bu nedenle işletmelerde gıda güvenlik sistemlerini kuracak. Risk değerlendirme tehlike analizinin ana konusudur ve bir kontrol noktasının ne şekilde risk taşıdığını ortaya koyan bilimsel bir süreçtir.

üretim ve paketleme öncesi ve sonrası hijyen ve haşere kontrolü. stok rotasyonu. Gıda güvenliğinde istenilen hata seviyesi 0'dır. ISO 22000:2005 standardı bu durumdan dolayı gıda ve içecek sektöründe ürünün korunmasına ilişkin ISO 9001:2000 standardının gereklerine ilave olarak aşağıdakilerin de yerine getirilmesini beklemektedir. yasal ve düzenleyici gereksinimler. Çünkü. Son ürünün tamamının örneklenmesi ve test edilmesi ise uygulamada pratik değildir. binlerce ton gıda üreten. Bu muhafaza. sıcaklık ve nem oranlarını da içeren dağıtım koşulları. paketleme materyali üzerine belirlenmiş çizimin yapılması sıcaklık ve nem oranlarını da içeren depolama koşulları. paketleme. dağıtan ya da satan bir firmadan tek bir adet kontamine olmuş (bulaşmış) gıdanın sevk edilmesi belki de o gıdayı tüketen kişinin hastalanmasına ve hatta ölmesine sebep olmaktadır. uygun paketleme. koruma ve dağıtım koşullarını sağladığından emin olmalıdır. yapısı ve yerleşimi. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. taşımayı ambalajlamayı. Ürün koruması aynı zamanda üretim süresince oluşabilecek istem dışı bulaşmayı da göz önüne almalıdır: son ürünün kalitesine ve güvenliğine etki edebilecek 298 . Bunlar: 7. gıda üreticisi tüm ürünün testini gerçekleştirse bile veri toplamadan doğan hatalar ve ekipmandan ileri gelebilecek sınırlamalar gibi nedenlerle yine de tam bir koruma sağlayamayacaktır. Fakat.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Gıdada tehlikeler çoğunlukla düzenli olarak dağılmamıştır.I. hastalık yapıcı ve hatta öldürücü olabilmektedir. Ayrıca. Muhafaza. Kuruluş ürünün özel karakterini koruması için gerekli işleme. kontaminasyon(bulaşma) tehlikesi. binaların çevresi. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. Dolayısıyla örnekleme usulü ile yapılan testlerle gıdanın % 100 güvenli olması sağlanamaz. dizaynı.5. paketleme sonrası depolama faaliyetlerini kapsar. Not: “Koruma” bir ürün içine koruyucu bir katkı ilavesi anlamını değil. çok düşük miktarlardaki kirletici dahi.5 Ürünün Korunması Kuruluş. Bu bağlamda dikkate alınması gereken etkenler aşağıdaki gibidir. Bu alanla ilgili prosedürler üretimden sonra yetersiz muamele veya depolama sonucu tehlike ile karşılaşmasını engellemelidir. depolama. tanımlamayı. Bu bir çeşit ürün gerçekleştirmedir ve HACCP çalışmasında göz önüne alınmalıdır. Örneklemeli kalite kontrol yaklaşımında hata oranının % 0 olması sağlanamaz. depolamayı ve korumayı içermelidir. raf ömrü veya müşteri gereksinimleri.

kelebeklerin larvalarını ürünün içine bırakmasına ve ürünün kurtlanmasına sebep olmaktadır. Bu durumda ele alınacak olan taşıma araçları ve özellikle gerekliyse soğuk zincir de aynı depolama fonksiyonundakine benzer gerekliliklere sahip olmalıdır. standardın bu şartına göre ürününü sevk ederken ürünün zarar görmesini veya bozulmasını engellemek için önleyici tedbirler almalı ve teslim yerine kadar ürünü korumalıdır. ambalajlama ve işaretleme proseslerin kontrol edilmesi şartı ürün güvenliği açısından önemli unsurların da kontrol edilmesini şart koşmaktadır. Yukarıda italic biçimde yazılı ürünün korunmasına ilişkin ISO 22000:2005 şartı en basit haliyle aşağıdaki gibi yorumlanabilir. ortaya çıkabilecek tehlikelerin önceden simüle edilmesi ve buna göre bu tehlikeleri önlemek için tedbirler alınması gerekmektedir. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. d) Sevkiyat Firma. ekipman ve sistemlerin periyodik bakımlarının sistematik hale getirilmesi zorunludur. Yukarıdaki madde içerik açısından karşılaştırmaya gerek kalmayacak kadar ISO 9001:2000’in aynı maddesindeki beklentilerden farklıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 tehlikelerle karşı karşıya kalınmadığından emin olmak için proses boyunca gerekli önlem alınmalıdır. Bu periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. Tehlike analizleri ise ISO 22000:2005 sisteminin bir parçasıdır. Bu maddenin şartlarını yerine getirmek için bir gıda işletmesinde yapılması gereken tehlike analizlerinin yapılmasıdır. Yani. ambalaj kalitesi açısından değerlendirilmeli ve tehlike analizleri sırasında ambalajlama proseslerinde tehlike ve risk olduğu tespit edilirse bu proseslerde kritik kontrol noktaları tanımlanmalıdır. Sistematik hale getirilen periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. ambalaj üzerindeki mikronlarla ölçülebilecek bir delik. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. gıda. Dolayısıyla. Bu kez soğuk zinciri oluşturan sevkiyat araçları. Bu husus gıda güvenliğini ortadan kaldırabilmektedir. firma bakım ekibi kayıtları ya da elektronik sistemlerde soft ortamdaki bakım kayıtları olabilir. c) Muhafaza ISO 9001:2000 standardının bu maddesi ürünün muhafazasının güvence altına alınmasını ve bozulmasını veya hasar görmesini önleyecek tedbirler alınmasını istemektedir. Mesela. Ayrıca soğuk hava depolarının çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. Burada özellikle soğuk hava depolarındaki makine. ISO 22000:2005 yardımıyla oluşturulacak olan HACCP sistemi yardımıyla bu kontrollerin türü ve sıklıkları tespit edilebilir. Bu ilave beklentiler tamamıyla gıda sektörünün özel durumundan kaynaklanmaktadır. kasayı soğutan soğutucu ünite ve soğutucu üniteyi kumanda eden parçalar sistematik bir biçimde periyodik bakımdan geçirilmelidir. zaman sayaçları. b) Ambalajlama Paketleme. firma bakım ekibi kayıtları ya da 299 .I. araçlardaki kasa. a) Depolama ISO 9001:2000 standardı ürünün depodaki durumunun ve deponun şartlarının uygun aralıklarla kontrol edilmesini istemektedir.

Food and Agricultural Organization of the United Nations. 8.MMO İzmir Şubesi. Geneva. ISO 22000:2005’in ülkemizdeki karşılık standardı bu makale hazırlandığı tarih itibariyle yayınlanmamıştır.2008 International Standards Organizations. D. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak ayarlanmalı.Bunların dışında aracın soğuk hava bölmesinin çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. Ülkemizde resmi standart yayın kurumu olan TSE ’nin. Zaten bugün için ilk olarak ihracat ağırlıklı çalışan ve uluslararası sermayeli firmaların ISO 22000:2005 kurulum çalışmalarına başlamış olması bu eğilimin en büyük kanıtıdır. Rome. ISO 22000:2005 Menemenlioğlu. Özellikle de bugüne kadar kapsama girmeyen ve tesis imalatını gerçekleştiren depo üreticileri. Aksi takdirde bugün için sermaye gücü belirli düzeyin üzerindeki firmalar zaten yurtdışı olanaklarını kullanarak ve yabancı belgelendirme kuruluşları ile işbirliğine girerek uluslararası rekabette yapmaları gerekeni gecikmeksizin tamamlamaktadırlar. December 2002 International Standards Organizations.I. KAYNAKLAR • • • • • BRC Food. 1997 300 . Depo işleyişinden farklı olarak sevkıyatta çalışan ve araca yükleme-boşaltma yapan personel ile aracın sürücüsü ISO 9001:2000-ISO 22000:2005-BRC ve HACCP eğitimlerinden geçirilmeli ve eğitimlerin etkinliği uygun metotlar kullanılarak ölçülmelidir. standardın sektördeki kabulünü. Mayıs 2002 World Healt Organization. “Gıda Sektöründe ISO 9001:2000 ve HACCP Uygulamaları:ISO 15161:2001”.. SONUÇ ISO 9001:2000’nin gıda sektörü için yorumu olan ISO 22000:2005-BRC sadece gıda üreticileri açısından değil onlara tedarikçi olanların da bundan sonra uyması gereken kuralları açıklamaktadır. yaygın kullanımını ve işletmelerin bu yönlü çabalarındaki kolaylığı arttırmayı sağlayacaktır. gıda sektörü temsilcileri üniversiteler ve sektörün diğer meslek kuruluşları ile ortaklaşa olarak bu standardı bir an önce Türk Standardı olarak yayınlaması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 elektronik sistemlerde soft ortamda kayıtlı olanlar olabilir. V Edition. Codex Alimentarius Food Hygiene Basic Texts. o depoları soğutan üniteleri imal edenler ve nihayetinde soğuk zinciri oluşturan sevk araçlarını dizayn ve imal edenler ISO 22000:2005’in gereklerinin sağlanabildiği ortamlara uygun ürünleri/üretimleri ile rekabette bir adım önde olabileceklerdir. Bülten. ISO 9001:2000-Quality management systems-Requirements . zaman sayaçları. kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar.

120. Kemal ÖZTÜRK…… 262 H.. 106 Kıvanç ARSLANTAŞ…. 81. 97. 220 Ali KILIÇARSLAN…… 165 Alper YILMAZ………. 62 Ali GÜNGÖR…………. 220 H. 19 Canan CİMŞİT…….. 183 Mehmet BİLGİLİ……… 81. 174 Gökhan GÜRLEK……..89 Ertaç HÜRDOĞAN… 248 Fikret PAZIR…………....... Maurizio ZAGO… 111 N. Bilgen ETKİN……… 205 Abdullah YILDIZ…….. 258 Orhan BÜYÜKALACA.. ÖZDİKİCİLER……... Turhan ÇOBAN…. 62 Ahmet FERTELLİ…… 120 Ali BOLATTÜRK. 270 Seher KUYUMCUOĞLU 286 Semra Ülkü………… 227 Serhan KÜÇÜKA……… 151 Serkan SUNU…………. 151 Şebnem TAVMAN………... 236 Dilek KUMLUTAŞ……… 46 Ebru HANCIOĞLU……. Tekin ÖZTÜRK….53 Mehmet ORHAN… 53 Mete ÖZŞEN……………. 97 Erdoğan ŞİMŞEK……. 89 Bülent Orhan………….. 220 Ahmet COŞKUN. 236 İsmail EKMEKÇİ…. 128 ARİF HEPBAŞLI………. 248 Özlem ÇETİN………… 12 Safiye Nur DİRİM……. 81.. Kürşad ERSOY…… 193 H.... 120. 248 Turan ERKAN………… 279 301 ..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 YAZARLAR DİZİNİ A... 165 M. 41 Korhan ALTINKAYA… 12 M.I. 5 Ender ERDOĞAN…. 46 Mohgtada MOBEDİ… 227 Mr.. Güray ŞENOL…… 111 Nagihan BİLİR……… 193 Nurdil ESKİN………. 106 İsmail EKMEKÇİ…… 97 Kadir İSA …………… 58.. 258 Gamze GEDİZ İLDİŞ… 227 Gökhan ARSLAN……. 286 Tansel KOYUN. 174 O.... 62 Tuncay YILMAZ………. 19. HOŞÖZ…………….128..128....89 Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU. Mutlu ÖZTÜRK…… 262 Hakan SEMERCİ…………292 Hasan ACÜL…… 31 Hüseyin PEHLİVAN… 58 İ. 5 Arif ÖZBEK…………… 128 Beşir ŞAHİN…………. 69.248 Osman KARA…………..

I. 137 Vildan KÜÇÜK………. 205 Yusuf POLAT…………. 81... 89 Ziya Haktan KARADENİZ…46 302 . 270 Yunus ÇERÇİ………….SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Veli DOĞAN…………….

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 AKDENİZ SOĞUTMA 303 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 304 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 DORİN SPA 305 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 306 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 307 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 308 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 309 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 310 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 311 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 312 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 313 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 314 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 315 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful