I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR DİZİN
OTURUM I : ISI POMPALARI Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar……………………………………………… Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI 5

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları…………………………………………………………………………………........... 12 Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı………… Bülent Orhan – Ali GÜNGÖR OTURUM II : SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler… Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar………………… Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel……………… ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ - Dilek KUMLUTAŞ - Mete ÖZŞEN OTURUM III : AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım………………………. Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi………………………………………… Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi.. Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması………………………………………………………… M. Turhan ÇOBAN OTURUM IV : SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü……………………………………………………………………….. Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları, Arızaları ve Çözüm Yöntemleri……………… Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri……………… İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA OTURUM V : KONTROL, TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri……………………………………………………………………………………....... Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu.....................…………………….. Mr. Maurizio ZAGO – N. Güray ŞENOL 106 111 81 89 97 53 58 62 31 41 46 19

69

1

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
OTURUM VI: İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi… Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi………………………………. Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu…………………………………………………………… Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi…………………………………………………………..……... 151 Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA OTURUM VII: SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi……………… Ali KILIÇARSLAN – M. HOŞÖZ 165 120

128 137

Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması……………………………. 174 Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması…………………………………………………………………………………………..... 183 M. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi… Nagihan BİLİR – H. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi………………………………………………………………………………………………. A. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ OTURUM VIII: ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi…………………………………………………. Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı…………………………………………. Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi…………………………………………………………………………………………. Canan CİMŞİT – İ. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi……………………………………………. Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA OTURUM IX: GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler…………………………………………. Fikret PAZIR – O. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması…………………………………………………………. H. Mutlu ÖZTÜRK – H. Kemal ÖZTÜRK 262 258 220 227 193

205

236 248

2

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi……………………………………………………………………………………. 270 Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM OTURUM X: GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri………………………………. Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi…………………. Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler………………………………………………. Hakan SEMERCİ YAZARLAR DİZİNİ................................................................................................................................ 279 286 292

301

3

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

OTURUM I ISI POMPALARI

Toprak Kaynaklı Isı Pompası Sistemi Uygulamalar Ebru HANCIOĞLU – ARİF HEPBAŞLI

Düşük Sıcaklıklı Jeotermal Kaynakların Yer Kaynaklı Isı Pompalarında Isıtmada ve Soğutmada Kullanımı ve Uygulamaları Korhan ALTINKAYA - Özlem ÇETİN

Aile Tipi Hava Kaynaklı Isı Pompalı Su Isıtıcısı Termodinamik Analizi ve Tasarımı Bülent Orhan – Prof. Dr. Ali GÜNGÖR

4

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

TOPRAK KAYNAKLI ISI POMPASI SİSTEMİ UYGULAMALARI
Ebru Hancıoğlu*, Arif Hepbaşlı** *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, İZMİR **İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Jeotermal Enerji Araştırma ve Uygulama Merkezi, İZMİR ebrukuzgunkaya@ iyte.edu.tr, arifhepbasli@ ege.edu.tr ÖZET Isı pompalı sistemler, enerji verimli sistemlerdir. Bu çalışmada, iki farklı uygulama; soğutma ve kurutma uygulamaları ele alınmıştır. Birinci uygulamada, bir hacmin toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP) ile soğutulmasının performansının incelendi. İkinci uygulama ise, TKIP’lı bir kurutma kabininde defne yapraklarının tek katmanlı kurutma işleminin ve bileşenleri ile birlikte tüm TKIP’sı sisteminin enerji analizi yapıldı. Bu sistem, İzmir/Türkiye’deki, Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde, tasarlandı, kuruldu ve test edildi. TKIP cihazı ve tüm sistem için etki katsayısı (EK) değerleri, sırasıyla, 1,63-2,88 ve 1,45-2,65 aralığında bulunurken, sistem bazında özgül nem çekme oranı 0,122 kg/kWh olarak elde edildi. Anahtar Sözcükler: Etki Katsayısı, Soğutma, Kurutma, Özgül nem çekme oranı (ÖNCO), toprak kaynaklı ısı pompası.

1. GİRİŞ Ülkemiz jeotermal enerji potansiyeli bakımından, dünyanın en zengin ülkelerinden biridir. Bununla beraber, potansiyelimizin çok az bir kısmı, yaklaşık olarak % 3’ü kullanılmaktadır. Ülkemizde, aynı zamanda düşük sıcaklıkta jeotermal kaynaklar da mevcuttur. Ayrıca, ülkemiz bitki çeşitliliği bakımından dünyanın sayılı birkaç ülkesi arasında yer almaktadır. Yeni teknolojilerin, kalite, enerji ve çevre konularında son düzenlemelere uymayan proseslerin yerini alması beklenmektedir. Toprak kaynaklı ısı pompaları, enerji verimli ekipmanlardır. Isı pompaları çalışma sırasında, performans katsayılarının yüksek olmasından dolayı daha az enerjiye ihtiyaç duyarlar. Dolayısıyla elde edilen enerjinin sarf edilenden daha yüksek olması ile, enerji tasarrufu sağlarlar. Bu nedenle ısı pompaları hem kullanıcıya hem de ülke ekonomisine büyük katkı sağlarlar. Kurutma, sanayide oldukça yaygın kullanılan enerji yoğun işlemlerden biridir. Çoğu sanayileşmiş ülkede, kurutmada kullanılan enerjinin payı, ülkenin sanayide tükettiği enerjinin % 7-15 arasında olup, çoğunlukla ısıl verimi % 25’den % 50’ ye kadar değişir [1,2]. Bu değerler, kurutucunun seçiminde önemli rol oynayan gıda ürününün kurutma karakteristiklerine göre farklılık göstermekte olup, kurutma işlemlerinde enerji tasarrufuna odaklanılmasının açık birer göstergesidir. Kurutma, belki de en çok enerji yoğun proseslerden biridir. Tahminler; odun ürünleri imalatında toplam enerjinin % 70’inden fazlasının, tekstil ürünleri imalatında toplam enerjinin % 50’sinin ve buğday, mısır gibi tarım ürünlerindeki toplam enerji ihtiyacının % 60’ından fazlasının kurutma prosesinde tüketildiğini göstermektedir. Bu değerler, yürütülecek olan enerji verimliliği çalışmalarının önemini açıkça göstermektedir. 1980’lerden beri, enerji fiyatlarındaki artış, kirlilik üzerine yasal düzenlemeler, çalışma koşulları ve emniyet ihtiyaçları gittikçe sıkılaşmaktadır. Bu ihtiyaçları ve enerji tüketimini karşılamak için, kurutma metotları ve kurutucu tasarımı ile ilgili yeni teknolojilerin kullanılması gerekmektedir. Isı pompalı kurutucular, kurutucudan çıkan akışkan veya gazdan, enerjinin geri alımına izin vermesinden dolayı enerjiverimli kurutma ekipmanıdır. Çok değişik ısı geri kazanım uygulamaları söz konusudur. Bu bağlamda, kurutucudan

5

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
çıkan sıcaklığın veya nemli havanın ısıl enerjisinin, dışarı atılması yerine, tekrar ısı pompasında kullanılmasıyla enerji tasarrufu sağlanmış olunur. Isı pompalı kurutucu (IPK), alışıla gelmiş sıcak havalı kurutucular ile kıyaslandığı zaman, daha yüksek enerji verimini, daha iyi kalitede tutmayı ve çevre koşullarından bağımsız olarak işletilebilmeyi sağlar. Ayrıca, enerji yoğun bir işlem olan kurutmada, iyileştirmenin yapılabilmesi için araştırma ve geliştirme çalışmaları gereklidir. Ancak, bu teknolojinin ülkemiz sanayisinde uygulaması, diğer ısı pompası sistemlerinde olduğu gibi, pek yaygın olmayıp, sınırlı sayıdadır [3]. Yukarıdaki açıklamalardan, IPK’nun hibrit bir kurutma sistemi olduğu açıkça görülmektedir. Başka bir deyişle, IPK; ısı pompası ve kurutucu olmak üzere, iki mühendislik sisteminin kombinasyonundan oluşur. Isı pompası destekli kurutmayla, düşük enerji tüketilerek, daha iyi ürün kalitesinin sağlanması için kontrol edilebilir bir kurutma ortamı (sıcaklık ve nem) sağlanır [4]. Bu çalışmada, ısı pompasının hem soğutmada hem de kurutmada kullanılan enerji verimliliği kavramları sunularak, enerji verimliliği hesaplanmıştır. 2. SİSTEM TANITIMI Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü’nde daha önce yüksek lisans tezi kapsamında taban alanı 65 m2, ısıtma kapasitesi 3,8 kW ve soğutma kapasitesi 4,2 kW olan bir dersliğin, TKIPsı ile ısıtılması/soğutulması amaçlanmış ve toprak kaynaklı ısı pompalı bir sistem kurulmuştur. Bu konuda değişik çalışmalar yapılmıştır. Doktora tezi kapsamında bu düzeneğe bir kurutma kabini eklenerek kurutma amaçlı olarak çalıştırılması öngörülmüştür [5]. TKIP sistemin ısıtma kapasitesi 3,8 kW olduğu için TKIPK sistemi ona göre tasarlanmıştır. Ülkemizde giderek artan kurutma proseslerine ihtiyaç göz önüne alınarak, kurutma işlemlerinin yoğun enerji kullanımı ve ısı pompalarının enerji tasarrufu özellikleri birleştirilerek kurutma işlemlerinde enerji tasarrufu sağlanması amaçlanmaktadır Toprak kaynaklı ısı pompalı kurutma sistemi, üç üniteden oluşmaktadır: (a) ısı pompası devresi, (b) toprak ısı değiştiricisi devresi ve (c) kurutma kabini. Sistemin şematik gösterimi Şekil 1’de ve gösterilmiştir. (a) Isı pompası devresi: İki adet plakalı ısı değiştiricisi, dört yollu vana, selenoid vana ve kılcal borudan oluşmaktadır. Soğutucu akışkan olarak R-22’nin kullanıldığı sistemde, ölçüm yapmak amacıyla, kompresörün emme ve basma hattına birer manometre konulmuştur. (b) Toprak ısı değiştirici devresi: Toprak altına düşey olarak yerleştirilen 50 m derinliğinde, U-şeklinde 32 mm çapında polietilen borudan oluşmaktadır. Antifiriz-su karışımı (salamura)nın sirkülasyonu için bir pompa, genleşme tankı, hava alma ve emniyet ventilinden oluşmaktadır. Ölçüm amacıyla; bir adet rotametre, ısı değiştiricisine giren ve çıkan suyun sıcaklıklarını ölçmek için 2 adet termometre bulunmaktadır. (c) Kurutucu devresi ve fan-coil devresi: Kabin 1 m x 1 m x m ebatlarındadır. 0.5 x 1 m ebatlarında 18 tepsi bulunmaktadır. Yoğuşturucu ve fan kurutma kanalı içine yerleştirilmiştir. Yerleştirilen yoğuşturucu hava soğutmalı tiptir ve çalışma akışkanı olarak R-22 ve hava kullanmaktadır. Egsoz havası dışarı atılmayıp tekrar sisteme kurutma kanalı vasıtasıyla geri gönderilmekte ve böylece ısıdan geri kazanım sağlanmaktadır. Nem ölçer ve sıcaklık ölçerler giriş ve çıkış havalarını ölçmek amacıyla kanalın giriş ve çıkışlarına yerleştirilmiştir. Hava debisi orifizmetre ile ölçülmektedir. (d) Fan-coil devresi: İki adet fan-coil ve sirkülasyon pompasından oluşmuştur. Devrede dolaşan suyun sıcaklığının tespiti için pompanın giriş ve çıkışına birer termometre konulmuştur.

6

Tü. Isı pompası dört yolu vana ile sistem çalışması soğutma ve ısıtma olarak ayarlanmaktadır. P1 FAN-COİL ÜNİTESİ T4. ω9 T6 T7.1 Isı pompasının performansının değerlendirilmesi 7 . sü . P4 T5 T9. P2 W Kompresö r a c Ürün mü. hü. sistemin kütle ve enerji denklikleri hem ısı pompası hem de kurutma fırınına ve soğutma için uygulanarak iki kademede incelenmiştir. ω7 Taze H b TOPRAK ISI DEĞİŞTİRİCİSİ Şekil 1. ω8 BuharlaştırıcıYoğuşturucu Buharlaştırıcı. ısı çıktısını ve enerji verimliliklerini bulmak için kullanılmaktadır. PERFORMANS DEĞERLENDİRME Kütle ve enerji denklikleri. ω8* KURUTUCU Eksoz Havası T8.I. İZMİR T8*. sürekli-akış olduğu varsayılarak hesaplanmıştır. P3 Dört-yollu vana Buharlaştırı cı- d T1. Genişleme Valfi T3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3. 9-12 EKİM 2008. Sistemde ısı pompası ana sistem olmakta soğutma ve kurutma uygulaması. Sistemin şematik gösterimi[5]. Sürekli-hal.ISI POMPASI Yoğuşturucu T2. 3.

giren enerji terimlerini çıkan enerji terimlerine eşitleyerek yazılır. Q = Qnet . net ısı giriş akımı ve W = Wnet .giren = Q giren _ Qçikan . & & m sa ( h giren − hçikan ) = m s ( h giren − hçikan ) (4) IP ünitesinin ( EK IP ) ve tüm IP sisteminin ( EK sis ) enerji-bazlı verimliliği.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. net iş çıktı akımıdır. İZMİR Toprak kaynaklı ısı pompasının şematik gösterimi. aşağıdaki gibi gösterilebilir: & & ∑ Qgiren = ∑ Qçikan (2) Genel enerji dengesi. Buharlaştırı cıGenleşme Vanası Yoğuşturuc u- Kompres ör W Şekil 2. 9-12 EKİM 2008. & & ∑ m giren = ∑ mçikan (1) & şeklindedir. EK IP = & & Q yoğ veya Qbuh & W komp .çikti = W giren − Wçikan . Soğutma ve kurutma uygulamasına göre sistem. Şekil 2’de verilmiştir. dört yollu vana ile sistem çalışması ayarlanmaktadır. Burada. Isı pompalı sistemin şematik gösterimi Kütle dengesi Genel kütle dengesi. sırasıyla aşağıda gösterilmiştir: EK IP & & Q yoğ veya Qbuh = & W komp (5) veya elektrik girişi terimi yerine. m kütlesel debidir. Enerji dengesi eşitliği. daha açık bir şekilde de yazılabilir: & & & & Q + ∑ m giren h giren = W + ∑ mçikan hçikan (3) & & & & & & & & Burada.elek (6) 8 . Enerji dengesi Genel enerji dengesi.

elek = W pompa /( η pompa .elek + W fan . 3.elek & Q yoğ & +W (8) pompa . bir saatte alınan suyun miktarıdır (kg). & & W komp .mek ) & & W pompa .elek η fan .elek Kurutma sistemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W pompa & + W fan veya elektriksel terimlerle.elek + W pompa .elek = W komp /( η komp .mek ) olmaktadır.elek = W fan /( η fan . 4.71 Sistem 3. İncelenen ısı pompasının EK ve ÖNÇO değerleri Tanım Soğutma EK IP 4. 9-12 EKİM 2008.elek η komp .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ÖNÇO değeri bu çalışmada iki farklı kurutucu tipinin maydanozun kurutulması sırasındaki performanslarını kıyaslama amacıyla kullanılmıştır. (9) EK sis = & Q yoğ & & & Wkomp . Burada.I.elek + W fan . BULGULAR VE TARTIŞMA Toprak kaynaklı ısı pompası siteminin iki uygulaması için soğutma ve kurutma olarak iki bölümde incelemiş ve EK ve ÖNÇO değerleri.2 Kurutucunun performansının değerlendirilmesi ÖNÇO = & ms & & Wısıtıcı . Tablo 1’ de özetlenmiştir.elek (10) verilmektedir.mek ) ve (11) (12) (13) & & W fan .12 ÖNÇO (kg sb/hm2) - 9 . Tablo 1.elek (14) & Burada. İZMİR ve soğutma istemi için EK sis = & Wkomp & Q yoğ & +W (7) pompa veya elektriksel terimlerle EK sis = & Wkomp .elek η pompa . m s .

Avrupa da ve Amerika da çok yaygın olarak kullanılan toprak kaynaklı ısı pompalarına. Kurutma için ÖNÇO değeri 0. Elde edilen ana sonuçlar aşağıda özetlenmiştir: a) TKIP soğutma ünitesi için. Sistem yeterince çalıştırıldığında oda sıcaklığı hedeflenen 21 oC 'ye düşürülmüştür. Bu bağlamda. sırasıyla.0455880 Hesaplanan soğutma ve ısıtma kapasitesine göre. 36 oC 'ye göre daha iyi bir sıcaklık olduğundan toprak kaynaklı ısı pompaları daha verimli çalışmaktadır. sırasıyla. 100 m’lik toprak ısı değiştiricisi dikey olarak gömülmüştür. İlk maliyetin pahalı olmasına rağmen. 9-12 EKİM 2008. 3. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri. Eşitlik (7) ve (8) kullanılarak. 2. Sistemi kızgın buhar soğutucusu devreye alınmadan test edilmiş ve toprak ısı değiştiricinin net kapasitesi tespit edilmeye çalışılmıştır. kondenser basıncını düşürmek. b) TKIP kurutma sistemi için. “Sanayi-Üniversite İşbirliği” kurulmalı ve bu teknolojinin ülkemizde yaygınlaşması sağlanmalıdır.65 1. Sistemde yeterli toprak ısı değiştirici boru boyu ile COP yaklaşık 3 olup. Kurutma sistemleri.71 ve 3.122 bulunmuştur.39 ve 2.63 bulunmuştur.12 2. Bu çerçevede. sisteme kızgın buhar soğutucusu konulmuştur.88 ve 1. Evaporasyon sıcaklığı 2 oC sağlanarak fan-coil devresine yaklaşık 8 oC su gönderilmiştir. kış şartı için 106 m ve yaz şartı için ise. bir çoğundan da daha yüksektir.63 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İzmir şartlarında toprak ısı değiştiricisinde iyi bir verim elde edilmiştir. kızgın buhar soğutucusuz ise 2. 1800 kg/h debide 2 oC lik bir sıcaklık farkı elde edilmiştir.I. ülkemizde de gereken önem verilmelidir. ön görülen toprak ısı değiştiricisi boyu. Bunun en büyük nedeni toprak altında sıcaklığın mevsimlere göre çok fazla değişkenlik göstermemesidir. sırasıyla 4.45 0. İZMİR elek Kurutma elek 3. ısı pompalarında kullanılmasını cazip hale getirmiştir. Havadan havaya ısı pompalarında soğutma için etki katsayısı 2.39 2.122 bulunmuştur. Soğutma mevsimi için.45 olarak bulunurken.12 olarak bulunurken.65 ve 1.4 W ısı enerjisi toprağa atılmıştır (84. Eldeki imkanlar ölçüsünde deney düzeneği için 50 m sondaj yapılarak.45 olarak bulunurken. Bu manada hedefe ulaşılmıştır.4 W/m). Dolayısıyla.8 arasındadır. Isı pompalı sistemler ile desteklenmelidir. iki farklı ısı pompası sistemi uygulaması verilmiştir. 470 m’dir. 15 oC ölçülmüştür.88 1. IP ünitenin EK değerleri. kızgın buhar soğutuculu ve kızgın buhar soğutucusuz olarak incelendiğinde.1 olarak tespit edilmiştir. gerek maliyetlerin düşürülmesi gerekse etki katsayısının arttırılması konusunda. kızgın buhar soğutuculu ile yaklaşık 3. teorik analiz yapılmış ve deneysel veriye dayalı olarak ele alınan sistemlerin performansı değerlendirilmiştir. sırasıyla 2. sırasıyla. toprak ısı değiştiricisine gitmesi gereken enerjiyi atmak dolayısıyla evaparasyon basıncını düşürmek için. SONUÇ Bu çalışmada. Bu sonuçla her bir metreye 84. c) Toprağın.1. EK değeri ve elektriksel terimle EK değeri. 5.88 ve 1. Bu çalışmada dış sıcaklık 36 oC iken 50 m deki toprak sıcaklığı 28 oC civarında ölçülmüştür. 10 .63 bulunmuştur. Bu sıcaklık yukarı çıktıkça bu sıcaklık düşmektedir. IP ünitenin EK değerleri. Bu değer daha önce yapılan denemelerle literatürde verilen değerle aynı. IP ünitenin EK değerleri. Normal şartlarda bu derinlikte toprak sıcaklığı 15 ila 25 oC arasındadır.6 ila 2. 2. Sistemin verimliliği. Hesaplanan ÖNÇO değeri 0. enerji yoğun sistemlerdir ve ısı pompalı hibrit sistemlerin kullanılması ile enerji tasarrufu sağlanmaktadır.12 bulunmuştur. Bu çalışmada elde edilen sonuçlardan görüleceği gibi. ısı kaynağı olarak. Toprak altına bıraktığımız prob ısı değiştiricisi borusuna hemen bitişik bırakıldığından yüksek değer okunmuştur. Soğutma için hesaplanan bu değerler ısıtmada daha yüksek çıkacaktır.65 ve 1. temiz bir enerji kaynağı olması ve yıl boyunca toprak sıcaklığının sabit kalması. TKIP kurutma istemi için. yani. bu verimlilik bir ısı pompası için uygun değerdir. EK değerleri. Elde edilen ısının atılmasında 25 oC. Fan-coil'de hava üfleme sıcaklığı. Eşitlik (5) ve (6) kullanılarak. sırasıyla 2. toprak kaynaklı ısı pompalarının SEK’sı 3' ün üzerindedir.

.C. Moisture transfer analysis during drying of slab woods. Heat Pump Drying of Agricultural Materials. [2] Chua K. salt enerji analizi yerine. Hawlader M. III.. ve Hepbaşlı A. İZMİR d) Sistemin performansının değerlendirilmesinde. 34:317-320. Drying Technology. [5] Hancıoğlu E. 121-128. Mujumdar A.. 1998. ekserji ve eksergoekonomik analizlerinin de yapılması önerilmektedir. 2001. 1998. 11 . Sayı: 34.J.K ve Ho J. Batch Drying of Banana Pieces-effect of Stepwise Change in Drying Air Temperature on Drying Kinetics and Product Colour.. Temiz Enerji Sempozyumu Bildiriler Kitabı. [3] Akın A. Cilt: II. yazarlar tarafından da başka yerde yapıldığı gibi. 9-12 EKİM 2008.S. 721-731. 235250. and Saen-saby P.N. KAYNAKLAR [1] Dincer.I. 2000. I. Isı Pompalı Kurutucularla Emisyonların Azaltılması.A. Chou S.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [4] Prasertsan S. Heat and Mass Transfer. Güneş enerjisi destekli toprak kaynaklı (jeotermal) ısı pompalı bir kurutucunun enerji ve ekserji analizi. 16(1-2). 2006.. Food Research International. Ege Üniversitesi Güneş Enerjisi Enstitüsü Doktora tezi. 6.

Bu çalışmamızda düşük sıcaklıklı jeotermal kaynağın yer kaynaklı ısı pompasına kaynaklık ettiği ısıtma uygulamalardan birine örnek vermek amacıyla.com. Ayrıca aynı otel için yapılmış jeotermal kaynak ile soğutma çalışması da irdelenmiştir.I. A. Isıtma durumunda bir ısı pompasının 27 0C jeotermal kaynak suyu sıcaklığında nasıl çalıştığı ve ilk yatırımını ne kadar zamanda karşıladığı uygulanmış bir proje üzerinde incelenerek ortaya çıkarılmıştır. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Otel Muğla’ nın Dalaman ilçesi sınırlarında bulunmaktadır.İstanbul altinkaya@isimas. UYGULAMASI TAMAMLANMIŞ ISITMA SİSTEMİ GENEL TARİFİ Uygulama yapılan bina termal sağlık merkezi olarak kullanılan Therme Maris otelidir.. Yerden doğal olarak çıkan termal su otel çevresindeki doğal havuzlarda birikmekte ve kullanılmaktadır. 25m2 hamam yerden ısıtmasının ve 2 Adet 18 ton su kapasiteli sağlık havuzunun termal suyu 2 adet 17kW ortalama kapasiteli sudan suya ısı pompası ile ısıtılmaktadır. Sistem enerjiyi sadece bir kaynaktaki enerjiyi taşımak için kullandığından dolayı işletme maliyetlerinde tasarrufludur. Bu durumda da ısıl kuyunun soğukluğu sistem verimini belirler. düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakla ısı pompası kullanımı alternatif yakıt olan LPG’ ye göre %87. deniz. İşletme maliyetlerindeki farkın diğer yakıtlara göre oldukça büyük olması sistemi cazip kılan en önemli etken olmuştur.Ş. Sistem.Ş’ de 2003 yılından beri WaterFurnace (USA) marka ısı pompalarıyla sektörde yer almaktadır. 12 . 2. İZMİR DÜŞÜK SICAKLIKLI JEOTERMAL KAYNAKLARIN YER KAYNAKLI ISI POMPALARINDA ISITMADA VE SOĞUTMADA KULLANIMI VE UYGULAMALARI Korhan Altınkaya.com. Bu verimin asıl nedeni. Bu proje Muğla’ nın Dalaman ilçesinde bulunan bir termal otelde uygulanmış ve iki yıl süreyle incelenerek çalışma değerleri kayıt altına alınmıştır. GİRİŞ Yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) bundan yaklaşık 10 yıl önce ülkemizde HVAC sektörüne girdi. Bilindiği gibi yer kaynaklı ısı pompası birçok kaynağı kullanarak ısıtma ve soğutma yapabilen sistemlerdir. uygulanmış bir projemize ait bazı bilgiler verilmektedir. ihtiyaç olan ısıyı bir kaynağı (doğal gaz.tr. Jeotermal kaynak kullanılması ile elde edilecek işletme maliyetleri karı LPG’ ye göre yaklaşık %70-%80 arasında iken soğutmada split klimaya göre %40 karlıdır. Özlem Çetin ISIMAS A. Tic. 89 otel odası ve villalara sahip otelde. Kaynak sıcaklığı yaklaşık olarak 270C-300C aralığındadır.5 işletme tasarrufu sağlamıştır. Buna göre. Bu çalışmada yer kaynaklı ısı pompalarıyla düşük sıcaklıklı jeotermal kaynakların kullanımı incelenmektedir. Isı kaynağı olarak toprak. Anahtar Kelimeler: Düşük Sıcaklık Jeotermal Kaynak. Isımas A. yaşanılan ortamın soğutulması istendiğinde içerideki ısıyı daha soğuk olan kaynağa (ısıl kuyuya) taşır. ozlemcetin@isimas. Isı Pompası 1. ve Taah. Isı pompasının piyasaya ilk girişinde her yeni konuda olduğu gibi bir direnç oluşmuş bu direnç artan örnek uygulamalarla ortadan nispeten kalkmıştır. kömür v. Sistem konvansiyonel sistemlere göre daha yüksek verim ile çalışabilmektedir.b) harcayarak değil hali hazırda bir yerde bulunan ısı kaynağını ihtiyaç duyulan yere taşımasıdır.Ş-Isı Makineleri San.tr ÖZET Yer kaynaklı ısı pompalarının verimi kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır. Bu sistemde verim kaynak sıcaklığı ile doğru orantılıdır. göl veya yeraltı suyu kullanıldığı gibi yeraltı jeotermal sularda kaynak olarak kullanılabilir.

Kaynak suyu aşırı mineralli olduğu için ısıtılma durumunda aşırı tortulaşma meydana gelmektedir. Bu kaynak proje yerine göre faklılık gösterebilmektedir. Havuz içerisinde ısınmadan dolayı oluşan tortuyu temizlemek için her günün sonunda havuz suyu boşaltılmakta ve yeniden doldurularak ısıtılmaktadır. yine kullanım suyu olarak kullanılacak düşük sıcaklıklı yeraltı suyu (jeotermal su) ısıtılmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Kaynak tarafı sıcaklığı 270C. İZMİR Şekil 1. yük tarafında ise istenen sıcaklığın 450C olmasından dolayı ısı pompası ısıtmada ortalama 5.6 COP’ de çalışmaktadır. havuzlar yerden ve duvardan ısıtma boruları ile ısıtılmaktadır. Bu incelemede anlatılan uygulamada da kaynak olarak düşük sıcaklıklı yeraltı (jeotermal su ) suyu kullanılarak. Bu sebepten dolayı ısıtma için kaynak suyu direk olarak cihaz içerisinde dolaştırılmamakta. Sağda Isıtılan Sağlık Havuzları Yük tarafı tesisatı suyun fiziksel özelliklerinden dolayı kapalı devre olarak tatlı su ile yapılmıştır. 13 . Şekil 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz. Therme Maris SPA & Termal Otel – Dalaman Sistem yukarıdaki açıklamadan da görüldüğü gibi verimini öncelikle kaynaktan sağlamaktadır.I.5.

Bunun yanında suyun özelliğinden dolayı pompaların gövdeleri ve çarkları paslanmaz seçilmiştir. Jeotermal Kaynak ile Isıtma Sağlayan Isı Pompaları. 9-12 EKİM 2008. Pompa olarak plastik pompaların kullanılması daha uygun olabilmektedir fakat uygulama yapıldığı yıllarda plastik pompalar konusunda düzgün teknik değerlere ulaşılamadığı için bu yol seçilmiştir. Şekil 4. Bu yüzden kaynak tarafı sirkülasyon pompaları daha küçük basma yüksekliğine sahip pompalardır ve buna bağlı olarak daha az elektrik harcamaktadırlar. ISITMADA ISI POMPASI KAYNAK TARAFI Bu uygulama bir açık sistem uygulamasıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil.3-Sistemin Tesisat Şeması) Kapalı sistem uygulamalarından farklı olarak kaynak içerisine döşenen polietilen borular yoktur.I. Bu kaynak sıcaklığında. ısısını ısı pompası soğutma devresinden gelen suya vererek ısı değiştiricisinden çıkmakta daha sonra termal kaynak havuzuna bırakılmaktadır. İZMİR EKW17 Filtre EKW17 M T M T M T M T FS T M FS M T M T M T T M M T M T T M HAMAM T M FS HAVUZ 1 HAVUZ 2 T M Şekil 3. Devre soğuk olduğu için eşanjör içinde herhangi bir tortulaşma sorunu yaşanmamıştır. Belli dönemlerde pompaların çarkları temizlenip değiştirilmektedir. (Bkz. Titanyum Plakalı Eşanjör ve Tesisatı 3. Termal kaynaktan gelen 270C sıcaklığındaki termal su. Sistemin Tesisat Şeması Kaynak tarafı bir plakalı ısı değiştiricisi ile kaynak suyundan ayrılmaktadır. Tümüyle titanyum olan bir pompa kullanılması durumda ilk yatırım maliyeti çok fazla yükseleceği için ucuz ve kolay bulunabilir paslanmaz pompa kullanılması ve birkaç yılda bir çarkının ve gövdesinin yenilenmesi müşteri tarafından 14 . 17kW nominal ısıtma kapasitesi değerine sahip ısı pompası yaklaşık 26kW ısıtma kapasitesinde çalışmaktadır. Termal suyun aşırı agresif olmasından dolayı ısı değiştiricisi olarak titanyum eşanjör kullanılmıştır. Isı değiştiricisi içerisinde suyun sıcaklığından başka hiçbir fiziksel ya da kimyasal özelliği değişmemektedir.

Hamamda ısıtma zemin altına. Karşılaştırmanın düzgün olabilmesi için LPG tüketimi kıyaslamanın yapıldığı günkü fiyatıyla değerlendirilmiştir. Bu sayılan avantajlardan dolayı sistemin ilk yatırım maliyeti kapalı sisteme göre çok daha az olmuştur.128$’ lık yakıt tükettiği kayıtlardan elde edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Açık sistemin kapalı sisteme göre diğer avantajları ise kaynak içerisine döşenen boruların maliyetinden tasarruf edilmesi. Bu yüzden bu yöntem kullanılmamıştır. Bu durumda sistem bir yılsonunda 43. Fakat otelde kaynak olarak kullanılan termal kaynak havuzları aynı zamanda müşterilere havuz olarak da hizmet verdikleri için kapalı sistem boruları görüntü olarak sorun teşkil edecektir.I. 15 . gece kapalıdır.856$ tasarruf etmiştir. 9-12 EKİM 2008. 4. Şekil. Kaynak tarafının açık sistem değil de kapalı sistem yani polietilen borularla yapılması bu pompa masrafını ortadan kaldıracaktır. ortalama 44. Yük tarafı kapalı bir çevrim olarak tasarlanmıştır. Buna karşın eski LPG sistemi aynı değerler için 50. Solda-Kaynak Olarak Kullanılan Termal Havuz. 5.5’ lik bir tasarruf yüzdesi demektir. Bu da yaklaşık olarak %87. Sağlık havuzlarındaki suyun ısıtılması ve hamamın ısıtılması bu sıcak su ile sağlanmaktadır. Sistem kendini ilk kurulum maliyetine göre yaklaşık 6 ay gibi kısa bir sürede geri ödemiştir. Sağlık havuzu ortalama 380C’dir ve cihaz bu sıcaklığı elde etmek için 2 yıldır sorunsuz bir şekilde ortalama olarak günde 14 saat çalışmaktadır. İZMİR tercih edilmiştir. Bu değerlere göre. ısı pompasında kompresörde sıkıştırılarak yük tarafına 550C sıcak su olarak verilmektedir.272$ tüketmektedir.3-Sistemin Tesisat Şeması) Havuz ve hamam gündüz saatlerinde açık. Sağda-Kullanılıp Geri Boşaltılan Koy Kaynak tarafından alınan ısı. Havuz içerisindeki su günlük olarak değiştirilmektedir. Isı pompaları gece suyu ısıtmakta gündüz ısı kayıplarını karşılamaktadır. (Bkz. Otel bakım onarımı tarafından daha önce kullanılan LPG sisteminin ve yeni kurulan ısı pompası sisteminin tüketimleri izlenerek kayıt altına alınmıştır. kaynak tarafında boş alana ihtiyaç duyulmaması ve sistemin daha basit olmasıdır.5 COP’ de çalışan ısı pompası ve kaynak tarafı sirkülasyon pompası 12 ay 365 gün ortalama günlük 14 saat çalışma ile bir yıl boyunca 6. ISI POMPASI YÜK TARAFI Şekil 5. ALTERNATİF YAKITLA KARŞILAŞTIRILMASI Bu sayılan ısıtma ihtiyaçlar için daha önce bir LPG kazanı kullanılmaktaydı. sağlık havuzlarındaki sıcak su ise havuz tabanına ve duvarlarına döşenen yerden ısıtma boruları ile yapılmaktadır. Her ne kadar sirkülasyon pompasında tüketilen elektrik miktarı artacak olsa da sistem daha sorunsuz ve masrafsız olarak çalışacaktır.720 kcal/h’ lik ısıtma kapasitesi ile 5.

463 YTL Maliyet * (Yıl) 98.92 Isıtma Enerjisi 148. JEOTERMAL KAYNAK İLE SOĞUTMA Sağlık havuzlarının ısıtılması daha önceki bölümlerde anlatıldığı şekilde 17kW nominal kapasiteli iki adet ısı pompası ile 27°C’ deki jeotermal kaynak suyu açık sistem olarak kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Otelin olduğu bölge düşünüldüğünde yaz aylarında hava sıcaklığının kaynak havuz sıcaklığından daha yüksek olduğu dönemlerde ısı pompası chiller cihazı yerine soğutma ihtiyacını karşılayabilir ve sistem daha fazla tasarruf etmiş olabilir.84 0.78 Kcal/h 148.127 YTL 13. kaynak tarafı plakalı ısı değiştirici temizliği.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sisteme ait işletim maliyetleri aşağıdaki gibidir. Cihaz oteldeki ısıtma ve soğutma ihtiyaçlarını karşılayarak en yüksek çalışma saatlerine çıkmaktadır ve böylece yukarıdaki tasarruf miktarları hesaplanmıştır. Bu sayılan bakım giderleri edilen tasarrufun yanında çok küçük kalmaktadır.80 0.49724 0. boyler veya otel ısıtması için LPG’ ye göre %84 karlı olan jeotermal kaynak sistemi soğutmada da chillere göre %40 karlıdır.865 149. 6. ısı değiştiricisinin 5-6 yılda bir değiştirilmesi.78 Kcal/h 148.98305 1.78 Kcal/h Maliyet (saat) 19.93 0.883 YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg YTL/Kg 16 . ISITMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Yakıt Cinsi Fuel Oil No:6 Kalorifer Yakıtı Motorin Doğal Gaz LPG Dökmegaz Birim Fiyat 0. İşletim Maliyetleri Tablosu Bakım giderleri hesaplanacak olursa.78 Kcal/h 148.78 Kcal/h 148. İZMİR Şekil 6. kaynak tarafı filtreleri bakımı haricinde bir cihaz bakımı söz konusu değildir.I.69000 2.120 YTL 29.003 YTL 43. Sistemin ısıtması ve performansı geçen yıllar içerisinde incelenmiş ve ısı pompası ile otel içerisinde sağlanabilecek diğer faydalar araştırılmaya başlanmıştır.80 0.186 198. Bu tasarruf miktarının en yüksek seviyede tutulması için dış hava algılayıcısına bağlı küçük bir otomasyon kurulması gerekmektedir.002 69. kullanım sıcak suyunun ve kapalı havuzun LPG ile ısıtılmasının yanı sıra otel odalarının chiller ile soğutulmasına alternatif olacak ısı pompası sistemi kurulması tasarlanmıştır.54000 2. Bu sistemde ayrıca ısıtmanın yanı sıra soğutmada da faydalı olacaklardır.380 YTL 38.968 223. Bu çalışmada verilen tüketim değerleri sistemin 2 yıllık çalışması boyunca izlenerek ortalaması alınmış tüketim değerleridir.64000 Yakıt Isıl Değeri 9562 Kcal/Kg 9875 Kcal/Kg 10256 Kcal/Kg 8250 Kcal/Kg 11100 Kcal/Kg Verim 0. Bu araştırma sonunda otel odalarının. 9-12 EKİM 2008. Havuz.

44 Kcal/h 3.08 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 6.5 COP gibi yüksek bir verim sağlamıştır. uzunca bir süre termal kaynak sıcaklığı olan 270C’ den daha yüksek bir değerdedir.370 YTL 12.506 0. Bu durumda cihazlar soğutmada konvansiyonel sistemlerden daha yüksek bir verimde çalışabileceklerdir.5 Kcal/Kg Kcal/Kg Kcal/Kwh 0.216 211. Bu durumda COP kaynak sıcaklığıyla doğru orantılıdır.256 YTL 73. (Kaynak) 0.99 148.78 Kcal/h 95.12094 YTL/Kwh 860 Kcal/Kwh 0.478 Tasarruf miktarında kaynak olarak kullanılan suyun 270C olmasının büyük bir etkisi vardır. Pomp.449 14.502 SPLIT KLİMA YTL/Kwh YKIP Isıtma 0.489 YTL 3.44 Kcal/h 3.99 0. soğutma ve kullanım sıcak suyu ihtiyaçlarını.99 Isıtma Enerjisi 3.46 Kcal/h 10.10 Sirk.32203 0. Ayrıca bilindiği gibi ısı pompasının çift yönlü çalışma özelliğinden dolayı ısıtma için yapılan yatırımla soğutmada elde etmek mümkündür.2 YTL ** Yakıt alt ısıl değerleri ve birim fiyatları Aralık -2007 tarihli Tesisat Dergisi' nden alınmıştır. 7.28 5. Ayrıca kaynağın kendiliğinden yeryüzüne çıkıyor olmasından dolayı açık sistemin en basit ve ucuz şekliyle uygulanabilir olması ilk yatırım maliyetini çok aşağılara çekmiş ve sistemin kendisini 6 ay gibi kısa bir sürede amorti etmesini sağlamıştır. Pomp.00000 Birim Fiat YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh YTL/Kwh COP 860 Kcal/Kwh 860 Kcal/Kwh 3. İZMİR İthal Sibirya Kömür Yerli Linyit Kömürü Elektrik SPLIT KLİMA Kazan+Chiller Toplam: 0.776 0.527 0.000 YTL 28.78 Kcal/h 148. her türlü ısıl kaynağı kullanarak düşük işletme maliyetleriyle karşılayabilmektedir. Dalaman yaz şartlarında hava sıcaklığı. SONUÇLAR 110. 17 .65 0. 9-12 EKİM 2008. Uygulanan projeden de görüldüğü gibi yer kaynaklı ısı pompası (YKIP) birçok değişik ısı kaynağından değişik çözümlerle yararlanabilmektedir.65 0.28900 0. (Yük) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Isıtma (EKW130) YKIP Toplam: * :12ay :365 gün :17 Saat 0.134 YTL 109.489 YTL 2.78 Kcal/h 148.80 0.192 YTL 6. Tamamlanan ısıtma uygulamasında kaynak olan jeotermal sıcak su ısı pompasına 5. var olan bir kaynaktan alınmakta ayrı bir yakıt yakılarak karşılanmamaktadır.527 5. (Kaynak) Sirk.78 Kcal/h 95. Bu şekilde düşük sıcaklık jeotermal kaynaklarına ülkemizde sıkça rastlanmaktadır.718 21. Sonuçta suyu ısıtmak için gereken enerji.524 - Çalışma Saati Soğutma için 2730 Çalışma Saati SOĞUTMA MALİYET KARŞILAŞTIRMA TABLOSU Birim Fiyat 0. Burada anlatılan örneği ele alacak olursak.46 Kcal/h Maliyet (saat) Maliyet * (Yıl) 0.099 Sirk. Bunların ekonomimize kazandırılması için ısı pompalarının uygun bir aracı olabileceği görülmüştür.489 YTL 2.99 YKIP Toplam: * : 6ay :180 gün:7 saat saat 1$=1.08 Kcal/h 3.44 Kcal/h 148.12094 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yer kaynaklı ısı pompası ısıtma. Düşük sıcaklık jeotermal kaynaklar uygun sıcaklıklarda soğutma için de daha verimli olarak çalışabilmektedirler.530 YTL 54.12094 YTL/Kwh (EKW130) 4.I.12094 YTL/Kg 7000 YTL/Kg 4640 YTL/Kwh 860 YTL/Kwh 2.80 3.12094 0.47 YTL 33.964 YTL 513 4.5 Soğutma Enerjisi 110. Pomp. Bu da bize gösteriyor ki nispeten düşük sıcaklıkta olan termal kaynakların da ısıtma için verimli olarak kullanılması birçok diğer yakıtın kullanılmasından ciddi şekilde daha tasarrufludur.12094 0.12094 0.12094 COP 2.

Source Heat Pump Systems.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. .I. KAYNAKLAR [1] International Ground Source Heat Pump Association (IGSHPA). 9-12 EKİM 2008. İZMİR 8. Yer Kaynaklı Isı Pompası Uygulamaları 18 . Closed – Loop / Ground .Ş.Oklahoma University [2] ISIMAS A.

elektrik enerjisi tüketiminde yapılan küçük orandaki tasarrufların. ısı pompalarının. İzmir-Bornova bulentorhan2000@superposta. Bununla birlikte. 9-12 EKİM 2008.GİRİŞ Elektrik enerjisinin verimli kullanımı günümüzde oldukça önem kazanmıştır. doğal veya yapay ısı kaynaklarından aldığı ısıyı bir yapıya veya uygulamaya transfer edebilir. İZMİR AİLE TİPİ HAVA KAYNAKLI ISI POMPALI SU ISITICISI TERMODİNAMİK ANALİZİ VE TASARIMI Bülent ORHAN. Ancak. Bir miktar enerji girişi ile ısı pompaları. üretim maliyetlerinde ve elektrik enerjisi elde etmek için tüketilen kaynak miktarında önemli oranda azalma sağlayacaktır. Böylece. ülkemizdeki çoğu bölge için kullanımının oldukça avantajlı olacağının öngörülmesine rağmen ısı pompalı su ısıtıcılarının ülkemizde ticari üretimi çok az olmakla birlikte. Belirlenen sonuçlarla.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu çalışma ile aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı termodinamik analizi ve tasarımı yapılarak bir ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi yapılmıştır ve tasarım sonucu üretilen ürünle ilgili performans deneyleri gerçekleştirilmiştir. Bu önem.gungor@ege. hem ekonomik açıdan hem de doğal kaynakların israf edilmeden tüketimi açısından gittikçe artmaktadır. Elektrik enerjisinin tüketici sayısının fazla olması ve yaygın olarak kullanılması nedeniyle. Dr. su ısıtıcıların verimliliğinin artırılması. verimlilik değerlerini daha önce yapılan çalışmalar ile ortaya koymuştur.I. su ısıtma amacıyla kullanılması verimli çözümler sunabilmektedir. ısı pompalı su ısıtıcıları (IPSI). sıcak su üretimi için harcanan enerjinin azaltılmasını sağlayabilecek alternatif bir yöntem olan ısı pompası kullanarak sıcak su üretme tekniği incelenmiştir. bu konuda sınırlı sayıda çalışma yapılmıştır.edu. Su ısıtmak için kullanılan enerji. Isı pompalarının gelişen teknolojisi ile birlikte ısı pompalı su ısıtıcılarının elektrikli su ısıtıcılara göre enerji verimliliği önemli ölçüde arttırılmış ve elektrikli su ısıtıcılar ile aynı karakteristik özellikte tasarlanarak montaj zorlukları aşılmıştır. geleneksel elektrikli su ısıtıcıları ve gazlı termosifonlar termodinamik verimlilik limitlerine yaklaşmışlardır. Prof. sistemin performansının beklenen 19 . Isı pompaları. Sıcak su ihtiyacı günümüz modern yaşamında önemli bir yer tutmaktadır. Elde edilen sonuçlara göre. Ali GÜNGÖR Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Ayrıca sistemin kapasite limitleri ve su ısıtma performansı kontrol edilerek deneysel olarak belirlenmiştir. Geliştirilen aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı prototipi için değişik şartlarda uygulama yapılması ile veriler elde edilmiş ve sistemin yeterliliği değerlendirilmiştir. Öncelikle. bir ev için yapılan toplam enerji harcamalarının önemli bir kısmını oluşturmaktadır. enerji tüketiminin azalmasını sağlayacaktır. Sıcak Su Üretimi 1. Bu yüzden. Ayrıca. geleneksel sistemlere göre 2 veya 3 kat daha verimli olabilmektedir [1]. ısı pompası ile sıcak su üretim işleminin verimliliği ve kullanım süresi boyunca ortaya çıkacak değerlerin uygunluğu bulunmuştur. sistem prototipi yapılarak. Günümüzün ileri üretim teknolojisi ile birlikte güvenirliliği ve pratikliği oldukça geliştirilmiştir. Prototipin güvenilirlik ve verimlilik durumu değerlendirilerek sistemin yararlılığı incelenmiştir.com. Diğer yandan. Sistemin bileşen seçimleri yapılarak bir prototip tasarlanmıştır. Sistemin çevrim prensipleri incelenip teorik analizi yapıldıktan sonra 80 litrelik su hacmi için tasarım koşulları belirlenmiştir. bu tür ısı pompalı su ısıtıcılarının yapılabilirliği gösterilmiştir. ısı pompalı su ısıtıcıları için daha önceden yapılan tasarımlar incelenmiş ve kısa bilgiler verilmiştir.tr ÖZET Bu çalışmada. Anahtar Kelimeler: Isı Pompası. düşük sıcaklık bölgesindeki ısı enerjisini yüksek sıcaklık bölgesine aktarır. Su Isıtıcısı. ali. Elektrik veya gaz kullanarak ısının yaratılması yerine ısı pompaları ile bir kaynaktan ısıyı taşıyarak su ısıtmak.

Isı pompalı su ısıtıcılarının geniş tabanda kabul edilmesi durumunda elektrik enerjisi tüketiminde önemli azalma olacağı Amerikan Enerji Dairesi tarafından fark edilmiş ve ilgili çalışmalar 1980 yılından sonra tekrar yoğunlaşmaya başlamış ve bu konuda birçok araştırma yapılmıştır.5 değerinde COP vermiştir. Yeni Zelanda’da bir eve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı kurularak gerçekleştirilen deneyler sonucunda.I. temel olarak hava kaynaklı ısı pompalarının çalışma prensibine sahiptir. hava kaynaklı su ısıtıcılarının performansının ortam hava sıcaklığı ve havanın nemine bağlı olduğu gösterilmiş ve hava kaynaklı su ısıtıcısının COPIP değerinin buharlaştırıcıdan geçen havanın kuru olması durumda yaklaşık % 5 oranında düşeceği savunulmuştur [5]. Isı pompaları. Bu yetersiz kabulün nedenleri olarak. ISI POMPALI SU ISITICISI TASARIMLARI Isı pompalarının su ısıtma uygulamalarında kullanımı 1950’li yıllarda keşfedilmeye başlanmıştır. hava kaynaklı sistemlerin diğerlerine göre basit tasarımda yapılabilmesidir. harcanan ek ilk maliyetin geri kazanım süresinin. ısı pompalarında en yaygın kullanılan enerji kaynağı çevre havasıdır. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı (COPIP) değerinin 3 olması durumunda. Buharlaştırıcı aracılığıyla havadan çekilen ısı. Şekil 1. toprak ve ortam havası kullanılabilir. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılarının ana bileşenleri. Diğer bir çalışmada ise. Enerji kaynağı olarak su. binaların hava soğutmasını sağlamak için hava iklimlendirme cihazları olmadan sadece IPSI sistemlerinin kullanılabileceği söylenmiştir [6]. Hawaii’de kurulan büyük ölçekli ısı pompalı su ısıtıcısı test ederek incelenmiş ve sistem yaklaşık olarak 2. Bununla birlikte. diğer ısıtıcıların daha kolay montaj edilebilmesi. düşük oranda enerji girişi ile bu akışı ters yönde gerçekleştirebilir. yoğuşturucuda çevrim akışkanının yoğuşması ile suya verilir ve böylece sıcak su elde edilmiş olur. elektrikli su ısıtıcısına göre enerji tüketiminin 3’te 2 oranında azalacağı belirtilmiştir [4]. Isı pompalı su ısıtıcısı temel bileşenleri 20 . Benzer şekilde. Bu çalışmada.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bunun nedeni. ısı pompalarının hava soğutma ve sıcak su üretiminde aynı anda kullanılması ile önemli oranda enerji tasarrufunun olacağı gösterilmiştir [7]. evsel uygulamalara göre geniş aralıkta değişerek 3 ila 20 sene arasında olduğu belirtilmiştir [8]. yüksek hacimde sıcak su çekimi sırasında geri ısınmanın yetersiz olması ve kompresörün çalışırken gürültü yapması olarak düşünülebilir [2]. Ancak. 9-12 EKİM 2008. yıllık enerji tüketiminde bir elektrikli su ısıtıcı kullanımına göre % 50 ila % 58 arasında tasarruf sağlandığı hesaplanmış ve hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısının elektrik tüketimini azalttığı ortaya konulmuştur [3]. Isı pompalarının aynı anda soğutma ve su ısıtma amacıyla kullanılabilmesi için bir evin hava iklimlendirmesi ve sıcak su üretimi üzerinde iki yıl boyunca yapılan çalışmalar sonucunda. Fonksiyonel olan bu sistem üzerinde estetik tasarım çalışmaları ile endüstriyel ürün haline getirilebileceği de belirlenmiştir 2. Bu yıllarda yapılan çalışmalar ile ısı pompalı su ısıtıcıları elektrikli su ısıtıcılara göre daha yüksek verimlilik sağladığının ortaya konulmasına rağmen. Hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcılar. sistem üzerine bir miktar iş yapılarak. Isı pompalarında tasarımı etkileyen önemli unsurlardan biri sistemin enerji kaynağıdır. yüksek ilk fiyat. doğası gereği yüksek sıcaklıktan düşük sıcaklığa doğru yayılır. bir kaynaktan ısı çekilip bunun başka bir kaynağa aktarılması esasına göre çalışır. Isı. hava kaynaklı ısı pompası sistemi ve sıcak su tankıdır (Şekil 1). toplum tarafından yüksek oranda kabul görerek kullanımı yaygınlaşmamıştır. İZMİR düzeylerde olduğu belirlenmiştir. Isı pompalı su ısıtıcısı kullanılarak değişik test şartlarında yapılan araştırmalar sonucunda ortaya konulan alan değerlendirme raporları. Isı pompaları. ısı pompalı su ısıtıcısı kullanımı ile enerji kazanım oranının %40-%70 arasında olabileceğini göstermiştir.

iç yüzeyi yivli bakır boru yoğuşturucu olarak kullanılmak üzere tankın içine batırılmıştır. suya batırılmış yoğuşturucu. DENEY SİSTEMİNİN TANITIMI Kurulan ısı pompalı su ısıtıcısı çevrimi Şekil 2‘de görüldüğü gibi kompresör. uzunluğu 415 mm ve genişliği 120 mm’dir. 70 W gücündeki fan kullanılarak 21 . Tank içerisine uygun yerleşim için 45 santimetre uzunluğunda 30 sargılı iki parça halinde birleştirilerek tank içerisine batırılmıştır (Şekil 3). paralel olan bakır boru hattı seri hale dönüştürülerek sistemde buharlaştırıcı olarak kullanılmıştır. 9-12 EKİM 2008. Şekil 2. İZMİR 3. Sistemde kullanılan helisel kıvrılmış yoğuşturucu Sistemde. Böylece düz boruya göre daha kısa uzunluğa sahip boru kullanılabilmiştir. Isı pompalı su ısıtıcısı prototipi temel şeması Suyu depolamak ve ısıtmak için 80 litre hacimde krom saçtan yapılmış yalıtımlı ısı tankı kullanılmıştır. filtre kurutucu. termostatik genleşme valfi ve buharlaştırıcı olmak üzere 4 ana bileşenden oluşmaktadır. gözetleme camı.5 m2 ve nominal soğutma kapasitesi 1. 3/8’’ çapında. altındaki metal ayaklar üzerinde durabilmektedir ve üzerine 60x52 cm boyutlarında tabla yerleştirilmiştir.9 kW olan Friterm TT75 tipi standart hava soğutmalı kondenser. Şekil 3. Diğer bileşenler elektrik kontrol elemanları. toplayıcı depo ve yüksek alçak basınç otomatlarıdır. Tank. Bu tabla üzerine ısı pompası sistemi kurulumu yapılmıştır. ısı transfer yüzeyi 4.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buharlaştırıcının yüksekliği 330 mm. Yoğuşturucu için yivli boru kullanılması ile ısı transfer yüzeyi arttırılmıştır. Helisel olarak kıvrılmış 17 metre uzunluğunda.

R-134a. Şekil 5.2 °C buharlaşma ve 54. +7. Kompresörden çıkan kızgın buhar çevrim akışkanı yoğuşturucuda ısısını vererek yoğuşturucu çıkışında bulunan toplayıcı depoda toplanır (Şekil 5). Isı pompası sisteminin performansını belirlemek üzere buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki basınçlar ölçülmüştür. Deneysel çalışmada beş adımdan oluşan performans deneyi yapılmıştır. Su ısıtma performansını ölçmek için su giriş ve çıkış sıcaklıkları. çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı termostatik genleşme valfi ile sezilmektedir. 4. Akıtılan sıcak su debisini ölçmek için debimetre kullanılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. basit etkili. R-22. 9-12 EKİM 2008. Sistemde kullanılan kompresör ve toplayıcı depo Tasarlanan prototip.5°C yoğuşma sıcaklığı için 1569 Watt kompresör kapasitesi vardır. tek silindirli hermetik tip L’Unite Hermetique CAJ 4461 Y model kompresör kullanılmıştır. akıtılan sıcak su debisi. R-134a çevrim akışkanı ile şarj edilerek çalıştırılmıştır. Depo içindeki su sıcaklığını ölçmek için 65 cm uzunluğundaki deponun alt yüzeyinden 15 cm ve 30 cm yükseklikte mekanik termometre kulpları ve 45 cm yüksekliğinde termostat görevi de gören dijital termometre kulpu.I. Sistemde ½ HP. sistemin harcadığı elektrik enerjisi değerleri ölçümleri yapılmıştır. su sıcaklık değişimleri. Sistemin enerji tüketimini ve su ısıtma yeterliliğini 22 . ve R-404a soğutma gazlarını kullanan -30 °C ve +10 °C arasındaki sınır içinde bulunan buharlaşma ısılarında çalışan soğutma sistemlerine takılmak üzere tasarlanmıştır. Sistemde kullanılan buharlaştırıcı ve fan Genleşme valfi olarak buharlaştırıcı girişinde termostatik genleşme valfi kullanılan sistemde. DENEY SONUÇLARI Tasarımı ve kurulumu yapılan aile tipi hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı için laboratuar ortamında yapılan çalışmalar ile sistemin uygun çalışma performansı elde edilmiştir. R-12. R-502. İZMİR düşük basınçta buharlaştırıcıya giriş yapan sıvı-buhar karışımındaki çevrim akışkanının dış yüzeyden geçirilen hava akımından ısı çekerek kızgın buhar haline dönüşmesi sağlanmaktadır (Şekil 4). Şekil 4. Kompresör emme ve basma hatlarında bulunan manometreler ile yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ölçülmektedir. depo içine girinti yapan ucu kapalı boru içerisine konulan yağa batırılmıştır. Termostatik genleşme valfi. Kompresör ve fan tarafından harcanan elektrik tüketim miktarını ölçmek için dijital sayaç sisteme bağlanmıştır. buharlaştırıcı üzerindeki ısıl yüke bağlı olarak çevrim akışkanının buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlığı sabit bir değerde kalacak şekilde çevrim akışkanı debisini ayarlamaktadır.

ikinci kez depo hacminin yarısı kadar sıcak su akıtılır. Eşitlik 1’e göre hesaplanır. COPIP = Qak & Wıs − Wbek ⋅ t ıs (2) & Eşitlik (2)’de.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu süre içinde tüketilen elektrik enerjisi girdisi ( Wıs (kWh)) ölçülür. 9-12 EKİM 2008. 5) Tek akıtmada. Son akıtma süresinde alınan verilerden kullanma sıcak suyu için bir performans katsayısı ( COPIP ) belirlenir. Performans deneyleri. Bu ortalama sıcaklık ve maksimum kullanılabilir sıcak su deneyinde ölçülen ikinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) kullanılarak. Tanktaki termostat. fazla miktarda su hacminin akıtılmasına karşılık gelen. akıtılan su sıcaklığı ( Tak ) ile gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel ) aralığında sabit basınçta suyun ortalama özgül ısısıdır. Performans deney metodu sıcak su hazırlamak amacı ile kullanılan ısı pompalarının verimliliğini tespit etmek için uygulanır. Isı pompasının kapanmasından sonra. Akıtılan su enerjisi ( Qak (kJ)). ısı pompası devreden çıkıncaya kadar izin verilir. Isı pompası yeniden devreden çıkıncaya kadar suyu ısıtmasına izin verilir. Son boşaltma periyodu için suyun boşaltılması ve yeniden ısınma süresi ölçülür. İZMİR ölçmek amacı ile sistem üzerinde Türk Standartları Enstitüsü EN 255-3’te tarif edilen performans deneyi uygulanmıştır. Isıtma periyodu ( t ıs ). referans su sıcaklığı deneyi başlatılır. Kullanma sıcak su akıtma debisi ( q ak (m3/s)). birkaç tam çevrim yapacak şekilde. referans su sıcaklığı ( Tref (oC)) Eşitlik 3’e göre hesaplanır. 4) Bekleme giriş gücünün belirlenmesi. Isıtma periyodundan sonra sıcak su depo hacminin yarısı ( 0.5 ⋅ Vdepo (m3)) kadar sıcak su doğrudan akıtılmaya başlanır. ρ ak (kg/m3) debimetredeki sıcak suyun yoğunluğu ve C Psu (kJ/kg. Bu dengeleme periyodu 24 saatten az olmamalı ve en azından. Bu. Bu akıtma sırasında birinci ortalama sıcaklık ( Tort (°C)) ölçülür. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan sıcak su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. Wbek bekleme etkin giriş gücüdür (kW).I. tanktaki termostat tarafından bir tam (açma-kapama) çevrimini kapsamalıdır. oC). 1) Isıtma periyodu. Bu akıtmaya. tanktaki termostatın ilk 23 . su sıcaklığı ( Tak (°C)) 40 °C'nin altına düşünceye kadar devam edilir. 2 1 Tref 1 2 Tort + Tort = 2 (3) Referans su sıcaklığı deneyi sonrası sistemden sıcak su almaksızın. 2) Sıcak suyu ısıtma performans katsayısının belirlenmesi. aşağıda belirtilen beş temel adımdan meydana gelir [10]. başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa gelmesiyle termostatın ısı pompasını ilk defa devreden çıkarmasına kadar geçen sürenin ölçülmesi ile yapılır. depolanan suyun. Yeniden ısıtma enerji girdisi ( Wıs (kJ)) son akıtma periyodunda belirlenir. 24 saatlik bir bekleme çalışmasından sonra. 3) Referans su sıcaklığının belirlenmesi. maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi. sistemin bekleme giriş gücünün ( Wbek (kW)) belirlenmesine hazırlık için dengeleme periyodudur. son yarım tank hacminin akıtılmasını izleyen yeniden ısıtma periyodundan sonra kompresörü ilk defa devreye soktuğunda. Sıcak suyun akıtılması sonucunda soğuyan suyun ısınmasına. sistem & çalışmaya bırakılır. Q ak = (1) ∫ρ 0 t ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt Eşitlik (1)’de.

Sistem 1 saat 26 dakika 8 saniyede.5 MPa (5 bar) basınç değerlerine karşılık gelen değerler olarak alınırsa Eşitlik 7 bulunur [10]. termostatın ilk kapatmasına kadar devam eder ve en az bir tam açma-kapama çevrimini kapsar. ilk başlangıç sıcaklığından termostatın kapandığı son sıcaklığa ulaşmak için ihtiyaç duyduğu enerjidir. W & Wbek = bek tbek (4) Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarı. gelen soğuk su sıcaklığı ( Tgel (oC)) ile birlikte akıtılan su sıcaklığı ( Tak (oC)) ölçülür. Vmaks = 34. Maksimum sıcak su enerji miktarı ( Qmaks (kJ)) Eşitlik 5’e göre belirlenir. Eşitlik 9 ile ihtiyaç duyulan enerji değeri bulunabilir. ortam hava sıcaklığının 20 oC ve nem oranın %55 olduğu kapalı ortam bir odada yapılmıştır. 24 . su sıcaklığının çok düşük olduğu değere ulaşana kadar sıcak suyun sürekli olarak akıtılmasına başlanır.1 Su ısıtma periyodu (7) Su ısıtma periyodu. 1996).042 kWh elektrik enerjisi tüketmiştir.73 ⋅ Qmaks 4. Bekleme süresi ( t bek ) ve enerji girdisi ( Wbek (kWh)) belirlenir. 9-12 EKİM 2008.7 oC ortalama sıcaklığa ısıtmıştır. sistemden ortama olan ısı transferi ihmal edilirse Eşitlik 8 kullanılabilir. Bu periyot.001 m3/kg alınabilir. bir defada akıtılacak sıcak su miktarının ölçülmesi ile belirlenir. minimum diğer bir 24 saatlik periyottan sonra. Sistemin performans deneyi. Vmaks = Qmaks ρ s ⋅ C psu ⋅ 25 (6) ρs ve C psu değerleri 0. Isı pompası ısıtma tesir katsayısını bulmak için. Q maks = t maks ∫ρ 0 ak ⋅ C Psu ⋅ q ak ⋅ (Tak − T gel ) dt (5) Tek bir akıtmada kullanılabilir maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks (lt)) Eşitlik 6’ya göre belirlenir. Depo suyu sıcaklık değişimi. Depo içinde 80 litre su bulunduğundan belirtilen özgül hacim için su kütlesi 80 kg olacaktır (Çengel. depo içindeki suyun başlangıçtaki düşük sıcaklığından istenilen sıcaklığa ısıtılması arasındaki süreyi kapsar.I. COPIP = Qsu WT (8) Qsu (kJ) depo içindeki suyun. sistemin tükettiği elektrik enerjisi girdisi deney süresince ölçülmüştür. İZMİR kapatmasıyla. Bunun için.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bekleme güç girişinin belirlenmesine başlanır. Oda sıcaklığına yakın sıcaklıklarda suyun özgül hacmi 0. Bu ölçmelerden bekleme etkin giriş gücü Eşitlik 4’e göre ölçülür. Akıtma debisi ( q ak (m3/s)). buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıkları. 21 oC ortalama sıcaklığında bulunan suyu 51. Bu süre içinde 1. Qsu = m su ⋅ Δhsu Eşitlik (9)’da. (9) m su (kg) depo içindeki su kütlesi ve Δhsu (kJ/kg) sıcaklık aralığındaki entalpi farkıdır.

COPıs + soğ = Qsu + Qbuh WT (10) 21 oC sıcaklıktaki 80 kg suyu 51.2 kJ enerji harcamıştır. Sistemin yoğuşturucuya verdiği enerjinin % 25’lik kısmının ½ HP kompresörden geldiği kabul edilirse buharlaştırıcı çalışma süresince havadan yaklaşık 7697 kJ ısı çekecektir. Sistemin su ısıtma periyodu süresince ısı pompası ısıtma tesir katsayısı Eşitlik 8 kullanılarak 2. çalışma esnasında ısı pompası ısıtma tesir katsayısı değişimi Şekil 7’de.042 kWh yani 3751.50 1. Sistemin su ısıtma performansı Şekil 6’da.00 0. DEPO SUYU ORTALAMA SICAKLIĞI BUHARLAŞTIRICI SICAKLIĞI YOĞUŞTURUCU SICAKLIĞI 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 0 10 20 30 41 51 63 ZAMAN (DAKİKA) 69 80 T(OC) Şekil 6 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma performansı ISI POMPASI PERFORMANS KATSAYISI 3. Sistem bu süre içinde fan ve kompresörde toplam 1. sistemin soğutma etkisi sıcak aylar için bina içi soğutmaya bir fayda unsuru olarak düşünülürse. sistemin hem soğutma hem de su ısıtma modunda çalıştığı düşünülürse sistemin COPıs + soğ değeri Eşitlik 10 kullanılarak hesaplanabilir.00 1. Bununla birlikte.00 2. İZMİR Bunun yanında.50 3.2 kJ olarak hesaplanır.00 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 7 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu COPIP değişimi 25 . güç değişimi Şekil 9’da verilmiştir. Eşitlik 10 kullanılarak sistemin COPıs + soğ değeri 4. ısı pompası tarafından soğutulan hava soğutma yükünü azaltacağından.50 COPIP 2.74 olarak hesaplanır. belirtilen sıcaklıklardaki entalpi farklarını bulunarak 10263. 9-12 EKİM 2008.50 0. enerji değişimi Şekil 8’de.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.79 olarak hesaplanabilir. sistemin performans katsayısı çok daha yüksek çıkacaktır.7 oC çıkarmak için sistemin yoğuşturucudan suya aktardığı enerji.

Sıkıştırılamayan madde için sabit basınçta ve sabit hacimde özgül ısılar eşittir.oC) alınabilir.665 kWh yani 2394 kJ elektrik enerjisi kullanılmıştır. Su tankının yarım hacminin akıtılması (40 litre) ve tekrar ısıtılmasını içeren deneyin toplam süresi 1 saat 4 dakika 8 saniye olarak ölçülmüştür. Tank içindeki su sıkıştırılamayan madde sayılabilir. suyun özgül hacmi 0. 9-12 EKİM 2008.134 kJ/(kg. İZMİR HARCANAN ENERJİ SUYA VERİLEN ENERJİ 12000 10000 8000 Q (kJ) 6000 4000 2000 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 86 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 8 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu enerji değişimi HARCANAN GÜÇ SUYA VERİLEN GÜÇ 3000 2500 2000 GÜÇ (W) 1500 1000 500 0 0 10 20 30 41 51 63 69 80 ZAMAN (DAKİKA) Şekil 9 Isı pompalı su ısıtıcısı su ısıtma periyodu güç değişimi 4. Suyun özgül ısısı 4.I.509 kWh olarak ölçülmüştür. Bununla birlikte.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bekleme giriş gücünü belirlenmesi deneyi yapılarak sistemin bekleme etkin enerji tüketimi 24 saat 8 dakika 24 saniye sonunda 1.5 kJ hesaplanmıştır. Depo hacminin yarısının akıtılmasından sonra ısı pompası soğuyan suyu tekrar ısıtmak için 0. Eşitlik 1 kullanılarak depodan akıtılan 40 litre suyun enerjisi 6053. Böylece. depo yarım hacmi akıtma 26 .2 Kullanma sıcak suyu akışında performans katsayısı tespiti 80 lt hacimdeki tank hacminin yarısının akıtılması ile elde edilecek verilerle ısı pompalı su ısıtıcısının ısıtma tesir katsayısı hesaplanır.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilebilir [11].

I. İZMİR deneyi periyodunda ısı tankından 0.066 kWh yani 236. 4.2 oC ikinci ortalama su sıcaklık değeri ile Eşitlik 3 kullanılarak referans su sıcaklığı 35.5 Temel sonuçlar Sistem üzerinde yapılan performans deneyi sonucu ölçülen ve hesaplanan temel sonuçlar Tablo 1’de ve depo içindeki suyun performans deneyi süresince gerçekleşen sıcaklık değişimi Şekil 10’da verilmiştir. kabul edilen ve hesaplanan değerler ile Eşitlik 2 kullanılarak sistemin ısı pompası etkinlik katsayısı 2. Maksimum sıcak su akıtma deneyi için referans su sıcaklığı 30. 4. Temel Sonuçlar Isıtma periyodunda performans katsayısı ( COPIP ) Kullanma sıcak su akışında performans katsayısı ( COPIP ) Tek akıtmada maksimum sıcak su miktarı ( Vmaks ) Isıtma süresi ( t ıs ) Isıtma enerji girdisi ( Wıs ) Bekleme giriş gücü ( Pbek ) 2.7 litre 1 saat 16 dk 8 sn 1.134 kJ/(kg.5 W Şekil 10 Isı pompalı su ısıtıcısı performans deneyi sıcaklık değişimi 27 .3 kJ enerji ortama verilmiş olur. Tablo 1.042 kWh 62.001 m3/kg alınarak sabit kabul edilirse Eşitlik 5 kullanılarak maksimum sıcak su hacmi 48. 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.74 2.3 Referans su sıcaklığının belirlenmesi Performans deneyinde tarif edilen deney uygulanarak referans su sıcaklığının hesaplanması için ihtiyaç duyulan ortalama sıcaklığın birincisi 41.4 Maksimum kullanılabilir sıcak su miktarının belirlenmesi Suyun özgül ısısı 4.oC) ve özgül hacminin 0.7 litre olarak bulunur.8 oC olarak bulunur.2 o C bulunmuştur. Ölçülen.63 olarak hesaplanmıştır.4 oC olarak bulunmuştur. 9-12 EKİM 2008.63 48. Maksimum hacim deneyinde bulunan 30.

.P. sistemin ekonomik olarak işlemesi ve ilk maliyet geri kazanım süresinin azalması için kurulum yapılacak bölge. ısı pompası performans katsayısı 4. J. United States of America. Ülkemizde de büyük kapasiteli (300 litre) ısı pompalı su ısıtıcıların üretimleri bazı firmalar tarafından gerçekleştirilmektedir. Isı pompalı su ısıtıcısı ile yapılan deneylerde sistemin 65 oC depo üst sıcaklığına kadar sıcak su ısıtılabilmiş. ısı pompalarının su ısıtma amaçlı kullanılması durumunda oldukça verimli sonuçlar ortaya çıkacağını göstermektedir. ASHRAE Transactions.. elektrikli direnç elemanının sık devreye girmesi durumunda verim de o ölçüde düşer. 1995. ulusal bilgi birikimleriyle ülkemizde de tasarlanılabilir. İZMİR 5. bu sıcaklıklara ulaşmak için ısı pompasına destek olarak elektrikli direnç elemanı sisteme eklenebilir. bina ve tasarımın uygun şekilde belirlenmesine dikkat edilmelidir. KAYNAKLAR [1] Oak Ridge National Laboratory. and Greyvenstein. A.A.G. Bunun için. Isı pompalı su ısıtıcısı üniteleri çalışma prensipleri ve tasarımları ilk olarak 1950’li yıllarda ortaya konulmasına rağmen..G and Greyvenstein.. Bununla birlikte. Su ısıtmanın yanında. C. sistemin bina içinde yaratacağı soğutma etkisi sıcak aylar için bir fayda unsuru olarak düşünülürse. fosil yakıtlarının çevreye verdiği zararların dikkat çekici boyutlara ulaşması. 14(2):44-50p [6] Lyod. Bu yüzden. Üretici firmaların konuya eğilmeleri ve enerji etkin su ısıtma sistemlerinden olan ısı pompaları teknolojisini kullanarak.A.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. oteller. and Zogg R. A. Isı pompalı su ısıtıcılarının. sıcaklığın çok düştüğü durumlarda ısı pompası verimliliği de düştüğünden hem ısıtma hem de soğutma modlarında çalışan sistemler için özel tasarım yapılması gerekmektedir. Assessment of a heat pump water heater. Bu durum.T. okullar ve çoklu ailelerin kaldığı apartmanlar ısı pompalı su ısıtıcılarının kullanımının uygun olacağı binalardır [9]. United States Patent Documents. özellikle gereksinim duyulan küçük kapasitelerde (50-100 litre) ekonomik olarak üretmeleri gerekmektedir.. ısı pompası ısıtma tesir katsayısı 2. 2000. aynı zamanda düşük kapasite ve daha ekonomik ısı pompalı su ısıtıcısı tasarımı anlamında da değerlendirilebilir. SONUÇ Bu çalışmada hava kaynaklı ısı pompası kullanılarak su ısıtma tekniği incelenmiştir. 1999. elektrikli ısıtıcılarda 90 oC’ye kadar termostat ayarlarının olduğu düşünülürse. 2000. 1993. Enhancing the impact of heat pump water heater in the south african commercial sector.. su ısıtma işlemi ile birlikte hava kaynaklı ısı pompalı su ısıtıcısı tarafından sağlanan ortam havası soğutma etkisinin kullanılabilmesi en iyi uygulama olarak değerlendirilebilir. 12p [3] Anderson..S. soğutma ve ortam nem alma özelliklerinin de kullanılması uygulamanın ekonomik değerini oldukça arttırır. Uzun çalışma yükü. Yurt dışında üretimleri gerçekleştirilen ısı pompalı su ısıtıcısı sistemleri. 1985. Teagan W. elektrik ve fosil yakıt fiyatları artışı nedeniyle 1980’li yıllardan itibaren önem verilerek incelenmeye başlanmıştır.I.5 değerinin üzerinde çıkmıştır. J. R. Büyük tank hacmi ile ısı pompalı su ısıtıcısının sürekli çalışması sağlanabilir. 9:77-89p [4] Rosseau. ancak sistem limitlerinin zorlandığı ve performans değerlerin düştüğü göz önüne alınarak daha üst sıcaklıklara ulaşmak için sistem çalıştırılmamıştır. Bradford. onların yerine ısı pompalı su ısıtıcıları kullanılması enerji tasarrufu açısından uygun olacaktır. Yapılan tasarım sonucu ortaya konulan prototip ile yapılan deneylerde. Heat pump water heating Systems. Field monitoring of a variable speed integrated heat pump water-heating appliance.. Ancak.5 değerinin üzerinde olacaktır. restoranlar. Heating/Piping/Air Conditioning. and Carrington. Bunun yanında. Commercial Heat Pump Water Heaters. 101(2):101-115p 28 . moteller. uzun ve düzenli sıcak su ihtiyacı olan yerlerde kullanılması veya sıcak su üretebilme kapasitesinden daha büyük su tanklarının sisteme bağlanması ile uygun bir durum sağlanabilir. 8394p [7] Faney.P. United States of America. Ancak.. Energy Research. Heat Pump Water Heater and Storage Assembly.P. 1983. bulaşıkhaneler. 25:51-70p [5] Meyer. Elektrikli su ısıtıcıların verimliliği ısı pompalı su ısıtıcılarına göre oldukça düşük olmasından dolayı. hastaneler. soğutma ihtiyacının olduğu yerlerde sistem kullanılırsa çok daha verimli sonuçlar ortaya çıkacaktır.P. Energy. Influence of height above sea level on the COP of air source heat pumps used for water heating. Nowicki B. P. Isı pompalı su ısıtıcıların verimli sistemler olduğunun ortaya konulmasına rağmen kurulum maliyetlerinin diğer sistemlere göre genelde daha yüksek olmasından dolayı toplum tarafından genel kabul görmesi açısından sıkıntılar ortaya çıkabilir. Department of Energy. sistemin verimli çalışmasıyla elde edilecek düşük enerji maliyeti ile kurulum için harcanan ek maliyetin geri kazanılabilmesi için ısı pompalı su ısıtıcısı kullanım süresinin uzun olması gerekmektedir. 23p [2] Dieckman J.J.H. Heat Transfer Engineering. G. 9-12 EKİM 2008. Ancak. Böylece. G. Ticari ve aile tipi uygulamalar için çamaşırhaneler..

1995.. Department of Energy. Prototype Design. 1999. İZMİR [8] Pacific Northwest Laboratory.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ankara. 2005. 865s 29 . Testing and Analysis. 24p [9] California Energy Commision.I. Boles. 1996. United States of America. Literatür Yayıncılık. Derbentli). T.A. Y. Residential Heat Pump Water Heaters. Özellikleri ve İşaretlenmesi. United States of America. 79p [10] Türk Standartları Enstitüsü. 9-12 EKİM 2008.A. M. TS EN 255-3 Sıcak Kullanma Suyu Hazırlama Ünitelerinin Deneyleri. 16s [11] Çengel. (Çev. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik.

İZMİR OTURUM II SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ Kanatlı Borulu Tip Hava Soğutmalı Kondenserlerde Enerji Verimliliğine Etki Eden Faktörler Hasan ACÜL Soğutmada Enerji Tasarrufuna Yönelik Mekanik ve Elektronik Uygulamalar Kıvanç ARSLANTAŞ Tezgah Seviyesi Tipi Bir Buzdolabı İçerisindeki Isı Aktarımı Ve Akışın Deneysel Ve Sayısal Olarak İncelenmesi Ziya Haktan KARADENİZ .Dilek KUMLUTAŞ .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Mete ÖZŞEN 30 . 9-12 EKİM 2008.I.

2. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir. ticari soğutma. KONDENSERLERİN TASARIM VERİLERİ VE PERFORMANSLARINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hava soğutmalı kondenserlerin tasarım ve seçimi için gerekli veriler aşağıda belirtilmiştir [1]. endüstriyel soğutma. This paper is intended to provide information on the factors that affects energy efficiency of finned air cooled condensers used on chillers. 31 . Bir kondenserin ihtiyaç duyulan performansı verimli bir biçimde uzun vadeli gösterebilmesi için dikkat edilmesi gereken temel tasarım veri ve kriterleri vardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Üretici firmanın performans onaylı tasarım yazılımının olması ve bataryaların bu yazılım/program yardımı ile tasarlanması sonradan ortaya çıkabilecek telafisi zor olumsuz durumları önlemede çok önemlidir.aktarılacak olup. supermarket cooling. blast freezing and process cooling applications. İZMİR KANATLI BORULU TİP HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNE ETKİ EDEN FAKTÖRLER Hasan ACÜL ABSTRACT Decreasing energy consumption and increasing efficiency is one of the most important points in our era. soğutma tesisatlarında enerji verimliliği vurgusu öne çıkartılacaktır.1 Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi Soğutucu akışkan yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklığı genel uygulamalarda hava giriş sıcaklığının 6 oC–20 oC üzerinde olacak şekilde düşünülmektedir. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. İstenen Kondenser Kapasitesi Kullanılacak Soğutucu Akışkan Cinsi Ortam Giriş Havası Kuru Termometre Sıcaklığı Tasarım Kondenzasyon ve Evaporasyon Sıcaklıkları İstenen Akışkan Tarafı Basınç Kaybı Değerleri İstenen Ortam Ses Seviyesi Limitleri İstenen Enerji Verimliliği Sınıfı İstenen Ünite Boyutları Fanların izolasyon. compressors etc. energy-efficient. Kondenzasyon sıcaklığı seçimi sistemin çalışacağı ortam sıcaklığına bağlı olarak değişir. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. 1. 2. economic. and long life products. şoklama. 9-12 EKİM 2008. Bu durumda uygulamalarda yaygın olarak yoğuşma sıcaklığı 30-60 oC arasında kabul edilmektedir. sıcaklık dayanım ve koruma sınıfı özellikleri Üretici firmalar. industrial and commercial cooling applications. Bildirimizde hava soğutmalı kondenserlerde enerji verimliliğini arttırıcı uygulamalar hakkında detaylı ve karşılaştırmalı bilgiler -bu alanda uygulanan en son standartlar ışığında. energy efficiency affects design of chillers (and its equipment such as condensers. yukarıda belirtilen tasarım verileri ve istenen ek özelliklerin bilinmesi sureti ile kendi üretim tekniklerine uygun olarak kondenser tasarımı ve üretimi yapabilir.) and urges manufacturers to develop high performance. süper market. proses soğutma vb. Becoming a matter of primary importance in air conditioning. Takip eden sayfalarda kondenserlerin enerji verimliliğine etki eden veri ve kriterler açıklanmıştır. environment friendly. GİRİŞ Enerji verimliliğinin iklimlendirme. uygulamalarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir.I. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır.

örnek olarak. Tabloda görüldüğü üzere kondenzasyon sıcaklığı 30°C’dan 60°C’ye yükseldiğinde. buna karşın soğutma kapasitesi %38.876 13.5 daha büyük bir ünite kullanmak gerekmektedir.43 7.10° C aralığında tercih edilmelidir.545 9. Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı ( °C ) 30 40 50 60 70 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (°C ) -5 -5 -5 -5 -5 Soğutma Kapasitesi (W) 21.71 3.41 1.I. Örnek olarak seçilen soğutucu gaz R134A’dır.Soğutma Kapasitesi (W 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 1.82 1. elde edilen soğutma kapasitesi ve etkenlik değerlerinin değişimi [2] Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kapasiteye etkisi 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 15000 10000 5000 0 -30 -25 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) Komp.82 3. kompresör % 25 daha fazla enerji çekmekte. dış ortamın 50° – 55°C derece olduğu Arap ülkelerinde kondenzasyon sıcaklığının yüksek olması kaçınılmazdır.49 6. İZMİR Yoğuşma sıcaklığı belirlenmesinde göz önüne alınan faktörler : • Ortam sıcaklığı.665 16. Aşağıda. tasarlanan soğutma kapasitesini elde etmek için % 38. 9-12 EKİM 2008. Diğer bir deyişle ΔT = 15 °C’dır. ΔT sıcaklık farkı ortam sıcaklığı yüksek olan yerlerde düşük seçilmelidir. • Soğutucu akışkanın termo fiziksel özellikleri • Seçilmiş olan kompresörün özellikleri • Kondenser boyutlarıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.99 7. Tasarımda kondenzasyon sıcaklığının olabildiğince düşük tespit edilmesi oldukça yararlıdır. Ancak. Türkiye şartlarında dış mahalde çalışacak sistemler için kuzeyden güneye indikçe sıcaklık farkı düşürülmeli ve seçimler bu duruma göre yapılmalıdır.23 Tablo 1.586 Kompresörün Soğutma Etkenliği ( COP ) Çektiği Güç (kW) 5.Sabit buharlaşma (evaporasyon) ve değişik yoğuşma (kondenzasyon) sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Soğutma Kapasitesinin Değişimi [2] 32 . Örneğin Antalya şartlarında bir dizayn yapılıyorsa ΔT değeri 7° .Yüksek Kondenzasyon sıcaklığının kompresörün üzerinde verimlilik düşürücü ve çalışma ömrünü kısaltıcı yük oluşturduğu unutulmamalıdır. Örneğin.93 6. 25°C hava giriş sıcaklığı ve 40°C kondenzasyon sıcaklığı baz alınmaktadır. BOCK firması tarafından imal edilen yarı hermatik tip HGX4/555-4 model bir kompresörde R134A gazı kullanımı için değişik kondenzasyon sıcaklıklarında kompresör tarafından çekilen güç ve elde edilen soğutma kapasiteleri verilmiştir (Tablo 1) [2].5 ve COP değeri (Soğutma kapasitesinin kompresörün çektiği güce oranı) % 51azalmakta. Kondenserlerde Eurovent Standardına göre nominal kondenser kapasitesi verilirken.997 19.03 2. bazı şartlarda kondenzasyon sıcaklığının düşük alınması mümkün değildir.

Bu sistemde su yumuşatma işlemine ayrıca gerek de kalmamaktadır. Belirlenmiş set değerlerinin aşılması ile kontrol sistemi ısı değiştirgecine giren hava sıcaklığını düşürmek için su spreyleme sistemini başlatır. fakat bu durumda basınç kayıpları da artacağı için optimizasyona gidilmesi gerekmektedir. aynı ısı transfer yüzeyine sahip fakat 33 . Şekil 1. ağ yüzeyine püskürtüldüğü için lamellerin üzerinde kireç tabakası oluşmaz.A. Su spreyleme sisteminin çalışma süresi ve frekans ayarı.B Dik ve Yatık Tip Ağ Üzeri Su Spreyleme Sistemli Hava Soğutmalı Kondenserler [3].I. Su. Ağ üzeri su spreyleme sistemi. Lamel geometrisi. Böylelikle ısıl transfer verimliliğinin düşmesi engellenir. ısı değiştirgeci yüzeyine doğrudan püskürtülmediği. Su spreyleme. [1] 2.2 Lamel Geometrisinin kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerin tasarımında boru çapı ve borular arasındaki mesafeleri tanımlayan lamel geometrisi. kapasite ve basınç kayıpları üzerinde etkilidir. soğutmada verimin arttırılmasını sağlama mantığı ile çalışan sistemdir [3]. 1. sistem performansının optimizasyonu ve su tüketiminin en aza indirilmesi amacı ile sürekli olarak kontrol cihazı tarafından sağlanır. İZMİR Yoğuşma (Kondenzasyon) sıcaklığının kompresörün çektiği güce etkisi 14 Kompresörün Çektiği Güç (kW 12 10 8 6 4 2 0 -20 -15 -10 -5 0 5 10 15 Buharlaşma (Evaporasyon) Sıcaklığı (C) 30 °C Yoğuşma Sıcaklığı 40°C Yoğuşma Sıcaklığı 50°C Yoğuşma Sıcaklığı 60°C Yoğuşma Sıcaklığı 70°C Yoğuşma Sıcaklığı Grafik 2. hava soğutmalı kondenserin ön kısmına yerleştirilmiş geniş sık gözlü ağ yapılı malzemenin üzerine belirli mesafelerde bulunan nozullardan aralıklı olarak sistemin ihtiyacı kadar su spreyleme ve spreylenen suyun adyabatik olarak buharlaşması sonucu ısı değiştirgeci yüzeyine temas eden giriş havası sıcaklığının düşürülerek. giriş havası akışında adyabatik soğutma etkisi meydana getirir. Değişik Yoğuşma sıcaklıklarında Kompresörün Çektiği Gücün Değişimi [2] Hava soğutmalı kondenserlerin enerji verimliliğini arttırmak için uygulanan sistemlerden bir tanesi ağ üzeri su spreyleme sistemidir. Yoğun borulu geometrilerin daha avantajlı kapasite/fiyat değeri verdikleri söylenebilir. tasarım şartlarında ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesinin uygun basınç kayıpları dahilinde sağlanacağı şekilde üretici tarafından kendi standartları arasından seçilir. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Pratik olarak.

2.4 Yivli Boru kullanımının kapasiteye etkisi Hava soğutmalı kondenserlerde kullanılan boruların iç yüzeyi tasarıma ve maliyet optimizasyonuna göre farklılık gösterebilmektedir. Yivli boru yada düz boru kullanımı için kullanılacak akışkan ve uygulama özellikleri irdelenmelidir. standart ses seviyelerinde. bununla birlikte hava tarafı basınç kaybının artması nedeniyle yüksek hızlarda fan performansı düşer.’de farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri verilmektedir. Hava soğutmalı kondenser tasarımında. Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler [4] Şekil 3. Test edilen prototiplerin çalışma koşulları ve kullanılan akışkan aynı tutulmuştur. 9-12 EKİM 2008. Farklı geometrik yapıya sahip yivli boruların kesit görünümleri [4] Bakır boru üreticisi uluslar arası bir firma tarafından. İZMİR farklı lamel geometrisi kullanılmış Hava soğutmalı kondenserin.’te yapılan testlerin verileri ve sonuç değerleri mevcuttur.3 Hava Hızının kapasiteye etkisi Hava hızı. Bu nedenle hava hızının optimum değerlerde seçilmesi gereklidir. tavsiye edilen hava hızı 3.70 yüksek kapasite elde edildiği gözlemlenmiştir [4].I. aynı şartlarda farklı soğutma kapasitesi ve farklı basınç kayıpları vereceğine dikkat edilmesi önemlidir. Şekil 2. hava tarafındaki kısmi ısı transfer katsayısını etkilediği için önemli bir kriterdir.0 m/s civarındadır. Tablo 2. 34 . Yüksek hava hızları ise daha güçlü ve pahalı fanlar gerektirir. Daha düşük ses seviyesi arandığı ortamlarda hava hızının seviyesi de düşecektir. Şekil 2. Belirtilen hız değerlerinin altında hava hızları ısı değiştirgecinin büyük seçilmesini gerektirir. 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Çalışmada beş farklı yiv geometrisine sahip prototip üniteler kullanılmıştır. hava soğutmalı kondenserlerde yivli boru kullanımı ile kapasitenin batarya alın yüzeyi hava hızına bağlı değişimine yönelik deneysel bir çalışma yapılmıştır. 40°C kondenzasyon. Hava hızı arttıkça ısı transferi arttığı için daha küçük bir ısı değiştiricisi yeterli olacaktır. Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular kondenser bataryalarında kullanılabilmektedir. ve Grafik 3.’de Yivli boruların teknik özelliklerine konu olan ölçüler ve Şekil 3. 25 °C hava giriş sıcaklığı ve R404A gazı kullanımı şartlarında Düz-Yivsiz (smooth) borular ve yivli (grooved) borular arasında yapılan karşılaştırmada.0 – 4. yivli (grooved) boru kullanımı ile %11.

577 5. İZMİR Test n°1 Wavy Test n°2 Wavy Test n°4 R404A Wavy Wavy Test n°3 Test n°5 Wavy Test n°6 Wavy Test n°1 Wavy Test Test n°2 n°3 R22 Wavy Wavy Test Koşulları Akışkan Kanat Tipi Test Koşulları ENV327 Yoğuşma (Kondenzasyon) Sıcaklığı (°C) Hava Giriş Sıcaklığı (°C) dT Aşırı Soğutma(K) Hava Debisi (m3/h) Hava Hızı (m/s) Kapasiteler-Test Sonuçları (Watt) CV Tip Yiv Geometrisi CVS Tip Yiv Geometrisi CF Tip Yiv Geometrisi V veya VA Tip Yiv Geometrisi Düz . kullanıldığı için grupların çalışması esnasında fazla gürültülü olmaması önemli bir kriterdir.422 11.771 7.950 4.518 - 14.4 26 11.5 4 Grafik 3.492 5.571 7.764 12.998 12.967 10.4 2 40 25 15 2 2673 2.70% 10000 6000 smooth 4000 0 0.915 12.563 4.172 11.154 14.8 1.5 2 V air m/s 2.288 14.894 - 11.4 26 11.492 5.6 3 40 25 15 2 37.I.644 4.4 26 11.713 3.089 Tablo 2.869 4.4 4 37.219 7.970 9.886 4. proses soğutma sistemlerinde vs.5 40 25 15 2 3207. Temel olarak fan motorundan 35 .4 4 1728 3 37.593 3.5 3 3.960 9. R404A gazı için yapılan deneylerin sonuçları –Grafik halinde gösterim [4] 2.5 5.172 - 12.4 4 1958 3.Smooth Tip Yiv Geometrisi 40 25 15 2 1069. Kondenser fanları ve kompresörler soğutma gruplarında ses kaynağı olan iki birleşendir.5 Fan seçiminin kapasiteye ve Ses seviyesine etkisi & Kontrol Seçenekleri Soğutma grupları yerleşim merkezlerinin içerisindeki süper marketlerde.5 2.4 4347 1440 3.2 1 40 25 15 2 1603. R404A ve R22 gazı için test edilen farklı yiv geometrili prototiplerin test sonuçları [4] Farklı Kondenserler Kapasiteleri (R404A için) 16000 14000 12000 CVS profile P Watts CV CVS CF VA S 8000 11. soğuk depolarda. 9-12 EKİM 2008.5 1 1.5 40 25 15 2 2138.600 7. klimalarda.074 9.802 4.531 6.583 11.081 13.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.696 - 4.

4 fanlı bir kuru soğutucunun step kontrollü çalışmada elektrik harcamasındaki tasarruf görülmektedir. hava giriş sıcaklığının tasarım sıcaklığının çok altına düştüğü zamanlarda önemli oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Frekans invertörleri/konvertörleri ilk yatırım maliyeti açısından step kontrol ünitelerinden daha pahalıdır. 4 fanlı bir kondenser.sıcaklığı üzerinden kontrol edilen sistemlerde. Bu nedenle. (Taralı alan.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. çift devirli fanlarda da kullanılabilen kontrol üniteleri ile de hava debileri ihtiyaca göre değiştirilebilir. çok sayıda fanın bulunduğu ve hassas kontrol gerektirmeyen sistemlerde genellikle bu yöntem tercih edilir. Fanların hangi sırayla çalışacakları kullanıcı tarafından tariflenebilmektedir. Örnekte kullanılan 800 mm çaplı fanın her iki devirde harcadığı güç ve daha düşük devirlerde kullanılabilecek diğer bir fana ait veriler aşağıdadır [5]. İZMİR ve fan kanatlarının yapısından kaynaklanan ses seviyesi. Günün sıcak saatlerinde 4 fanın da çalıştığı.75 kW az güç harcanır ki bu da % 40’a yakın tasarruf demektir. Kondenser seçiminde dikkat edilmesi gereken bir nokta da. Fan devirleri üzerinde hassas kontrol gerekmeyen yerlerde. Kondenser basıncı .37 kW 0. fan çalışma sürelerinin dengeli dağıtıldığı alternatifler de vardır.25 kW 0. Elektrik Harcaması (kW) Zaman-Saat Grafik 4. En yüksek çalışma devrinin 3 / 4 ’ü gibi bir ikinci hızda da çalışabilen bu fanlar sayesinde. bu durumda gerekli soğutma kapasitesinin sağlanması için ısı değiştiricisinin ısı transfer yüzeyi artırılmalıdır.5. Hava sıcaklık değerlerinin düşük olduğu zamanlarda istenen kapasitenin elde edilmesi için fanların hepsinin tam devirde çalışması gereksiz ve masraflı olur. çift devirli fan kullanımıdır. Aşağıdaki grafikte.) Kullanılan fan adedinin az olduğu ve sıcaklık-basınç farklarının hassas olduğu durumlarda step kontrol ile yeterli sonuç alınamaz. tüm fanların sürekli kullanılmaması sayesinde tasarruf edilen elektrik miktarını kWh olarak göstermektedir. tasarımın ortam sıcaklığının yüksek olduğu zamanlarda ihtiyaç duyulan soğutma kapasitesini sağlayacak şekilde yapılması gerekliliğidir.2 Frekans invertörleri ve Step Kontrol Üniteleri kullanımı Tek devirli fanlarda da.00 kW 1. Fanların step kontrol uygulanarak ihtiyaca göre devreye alındığı bir kondenserde bir günlük periyodda fanların elektrik harcaması. 2. Örneğin. Gerekirse motor devri düşürülerek ses seviyesi azaltılabilir. fanların düşük devirle çalıştırılması veya devreden çıkarılması ile sistem için uygun debide hava tedariki sağlanır.20 kW 2.1 Çift Devirli Fanlar Değişken debide hava sağlanması için en pratik yol. ortam sıcaklığı 33 ºC’tan 20 ºC’a düştüğünde fan devri düşürülerek çalıştırılabilir. en serin saatlerde ise tek fanın yeterli olduğu kabul edilmiştir. bu nedenle genellikle tüm fanların ayrı frekans 36 . Böyle yerlerde fan devirlerinin kontrol edildiği ve dolayısıyla hava debisi üzerinde çok daha hassas kontrol sağlayan sistemler (frekans invertörleri/konvertörleri) kullanılır. 880 d/d 660 d/d 440 d/d 330 d/d 2. Bu durumda fan başına 0. fanların sırayla devreye girdiği ve devreden çıktığı step kontrol sistemleri uygulanır. Bu örnek 4 fan içindir. fan devrinin kontrol edildiği sistemlerden daha ucuza mal edilebilmektedir.5. çoğu tesiste çok daha fazla fanlı sistemler kullanılmaktadır. üretici verileri değerlendirilerek belirlenir ve uygun sınırlar arasında kalıp kalmadığı kontrol edilir. Step kontrol üniteleri fanın sadece açık ya da kapalı olması esasına göre çalıştığı için. 9-12 EKİM 2008.I.

EC Motorların akustik avantajlı tasarımı sayesinde ne frekans konvertörlü sistemlerin istenmeyen rezonansları ne de faz kontrollü sistemlerin uğultuları. [8]. 37 .5. vb.A’da entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma grubunun kasetlenmiş ünite halinde resmi . Internet ve telekomünikasyon veri merkezleri soğutma uygulamaları için alternatif sistemdirler. frekans invertörü-step kontrol-trafo. 9-12 EKİM 2008. fanların gruplar halinde kontrol edildiği ve step kontrol üniteleri ile frekans invertörleri/konvertörlerinin birlikte kullanıldığı sistemler tercih edilmektedir. Örneğin İngiltere’de yıllık soğutma ihtiyacının %62’sinin doğal soğutma ile sağlanmasında entegre doğal soğutma bataryalı su soğutma gruplarının etkisi vardır. HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ SOĞUTMA GRUPLARINDA DOĞAL SOĞUTMA BATARYASI KULLANIMI Geleneksel hava soğutmalı kondenserli soğutma gruplarından farklı olarak entegre doğal soğutma bataryalı grupların kullanımı son yıllarda yaygınlaşmaya başlamıştır. Doğal soğutma bataryası hava soğutmalı kondenser bataryasının –ünitenin hava giriş yönüne göre. Grafik 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. EC fanlar kutup sayılarından bağımsız olarak fan motorunun tüm hızlarda kontrol edilebilmesini sağlamaktadır. Entegre doğal soğutma bataryalı gruplar yirmi dört saat soğutma ihtiyacı olan büyük bilgisayar ve server odaları. Bu sayede EC motor sistemlerinde daha düşük ses seviyeleri sağlanır.ön kısmına yerleştirilir. İZMİR invertörleri/konvertörleri ile kontrol edildiği sistemler yerine.B’de ise bu tip grupların yapısı basitleştirilmiş olarak gösterilmektedir. Grafik 5. EC Motorlarda gözükmez.A EC-Motor Güç Tüketimi [6] Grafik 5.A’ da verildiği üzere EC Motor sistemleri.3 EC Fanlar Farklı devir aralıklarındaki motor seçeneklerinin yanı sıra son yıllarda kullanım alanları hızla artan EC Motor teknolojisi kondenser uygulamalarında da kullanılmaktadır. Şekil 4. 2. Ortam sıcaklığının dönüş suyu sıcaklığının altına düşmesi ile birlikte kontrol vanası dönüş suyunu doğal soğutma bataryasına ön soğutma yada tam doğal soğutma amaçlı olarak gönderir [7]. Şekil 4. konvansiyonel hız kontrol sistemleri ile karşılaştırıldığında nominal hızlarda ortalama % 10 enerji tasarrufu sağlamaktadır. [9].B EC Motor Ses Seviyesi [6] 3.I. Bu ülkede yıllık soğutma ihtiyacının yalnızca %38’i mekanik soğutma ile sağlanmaktadır [7]. Doğal soğutma ortamın düşük hava sıcaklığından faydalanarak soğuk su üretici grubun (chiller) kompresörünün çalışması olmaksızın yada kısmen çalıştırılarak soğutma suyu elde edilmesidir [7].B’den görüldüğü üzere EC motor sistemleri faz kontrollü ve frekans konvertörlü sistemlere nazaran asgari 4 dBA avantaj sağlamakla birlikte özellikle düşük fan hızları ve hava debilerine inildiğinde bu fark 15~30dBA civarına çıkmaktadır. Hem mekanik soğutma hem de doğal soğutma (kısmi ve tam) yapabilme kabiliyetine sahiptirler [7]. Grafik 5.

’de verilmiştir.B Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu şematik [7] Doğal soğutmanın soğutma sistemlerinde kullanılması esnasında oluşan kazancı göstermek amaçlı olarak chiller üreticisi bir firmanın entegre doğal soğutma bataryalı soğutma gruplarına yönelik olarak Avrupa’nın dört farklı şehrinde yaptığı ölçümlere bağlı sonuçlar Grafik 6. Ürünlerde enerji verimliliği EUROVENT Rating Standard (for Forced Convectıon Air Cooled Condensers For Refrigeration “Aır Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 standardına göre Tablo 3. 97/23/EC PED (Basınçlı Ekipmanlar Direktifi) altında tanımlanan SEP ( Sound Engineering Practice ) kapsamına uygun üretilmeli. Grafik 6. 38 . HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLERDE STANDARTLAR VE ENERJİ SINIFLANDIRMASI Hava Soğutmalı Kondenserlerde standart kapasiteler TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) standardında belirlenen şartlarda tanımlanmaktadır [12]. Avrupa’daki dört farklı şehirde çalışan klima sistemine uygulanan doğal soğutma bataryalı gruba ait dış sıcaklık verilerine bağlı enerji kazanç değerleri [11] 4.I. İZMİR Şekil 4. ünitenin tümü CE şartlarını karşılamalıdır [13].’te verilen değer aralıkları için hesaplanabilir [14]. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kondenser bataryaları.A Entegre Doğal Soğutma bataryalı hava soğutmalı su soğutma grubu [10] Şekil 4.

I.4 800 330 6 1. buradaki örnekte olduğu gibi üniteleri A.0 630 900 6 4.1 L 2.1 3000 1800 57.68 84 52 34. D enerji sınıflandırmalarında ifade ettirmektedir. Enerji verimliliği sınıfları. Batarya alın hava hızları. Varsayılan dört kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma [1] Tablo 5.3 3600 2150 39.52 72 40 107.396 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro D 160.430 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 522.170 272.1 Q 2. Bu kısım maliyete doğrudan etki etmektedir.6 630 480 8 1. İlk yatırım masrafı yüksek olan A sınıfı ürünün.3 3200 1500 39.530 2. Enerji Verimliliği Sınıfı [9] Sınıf A B C D E Enerji Sarfiyatı En Düşük (Extremely low) Çok Düşük (Very low) Düşük (Low) Orta (Medium) Yüksek (High) Enerji Oranı (R)* R > =110 70 =< R < 110 45 =< R < 70 30 =< R < 45 R < 30 * Enerji oranı “R”.’te ise A sınıfı ürün ile D sınıfı ürün arasındaki fark gösterilmiştir. ÖZELLİKLER MODEL KONDENSER 1 KONDENSER 2 KONDENSER 3 KONDENSER 4 FUH YK 80 23 C1 FUH YK 63 24 C1 FUH YK 50 24 C3 FUH YK 63 23 A1 2.6 4000 1800 40.2 4.396 Isı Transfer Yüzeyi Batarya Uzunluğu Batarya genişliği Hava Debisi Hava Hızı Fan Çapı Fan Devri Fan Adedi Toplam Fan gücü Ses Gücü Seviyesi (LwA) Ses Basınç Seviyesi (LpA) Enerji oranı (R) Ünite Fiyatı 543. D sınıfı ürün kullanımına göre kendisini 2. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin ilk yatırım maliyetleri göreceli olarak yüksek olsa da aradaki maliyet farkını kısa zamanda geri kazandırdıklarını ifade etmek mümkündür. Karşılaştırmada sistemdeki kondenser kapasitesi ihtiyacının 160 kw olduğu varsayılmış ve alternatif kondenser dizaynları bu kapasiteye göre yapılmıştır.150 1. Örnek üniteler arasındaki temel farklar: Isı transfer yüzeyleri. İZMİR Tablo 3.250 m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro 461.5 8. 39 . B.525 € B Sınıfı KW 163. Ünite boyutları. İlk yatırım maliyeti fazla olan ünitenin boyutları ve ısı transfer alanı daha fazladır.676 € C Sınıfı KW 162.4 5.’te aynı şartlarda çalıştıkları.9 yıl içerisinde geri kazandırdığı görülmektedir.730 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. aynı cins soğutucu akışkan kullandıkları ve eşit kapasiteye sahip oldukları varsayılan dört farklı hava soğutmalı kondenser üzerinde yapılan örnek karşılaştırma görülmektedir.5 6. Elektrik güçleri.2 68 36 134.3 500 900 8 2.515 € Sınıfı KW m2 mm mm m3/h m/s mm d/d adet kw/h dBA dBA Euro Tablo 4. Bu durum ünitenin enerji verimliliğini artırmakta.56 78 46 63. Enerji verimliliğinin arttırılması ile ilk yatırım masrafları arasında ciddi bir ilişki söz konusudur.1 E 2. C. Tablo 4. ürün standart kapasitesinin fan motorlarının toplam enerji tüketimine bölünmesi ile elde edilir.5 S A Enerji Verimliliği Sınıfı Q (Kondenser Kapsitesi) 161. dolayısıyla hava tarafı basınç kaybının düşüklüğü fanların elektrik tüketim değerine etkimekte ve tüketim değerleri düşmektedir. Ancak hava hızı.640 3. Ses seviyeleri ve Maliyetlerdir. 9-12 EKİM 2008.

airedale.T. süper market. Küresel ısınma potansiyeli yüksek ve ozon tabakasına negatif etkisi olan akışkanların soğutma sistemlerinde kullanımını kısa vadede kısıtlayan. Varsayılan kondenserlerin karşılaştırması ve İlk yatırım maliyeti geri ödeme süresi hesabı 5.epsltd. 6.010. BSRIA.371. Chapter 36.9 Yıl HESAPLAMALAR Ünitelerin fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark Yıllık olarak fan motorlarının elektriksel tüketimleri arasındaki fark (20 saat/gün) Birim elektrik harcaması maliyeti Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (USD) Yıllık Toplam elektrik harcaması farkı (EURO) Üniteler arası maliyet farkı Ünite Maliyet Farkının geri kazanım süresi Tablo 5.” BSRIA Guide: Free Cooling Systems”. Soğutma sektörü içerisinde yer alan yatırımcıların. Enerji verimliliği yüksek ürünlerin kullanımının yaygınlaştırması ile birlikte sistemlerimizde verimlilik artacaktır.ziehl-abegg.0 € 2.085 $/kW 2. İZMİR A sınıfı ve D sınıfı ürün arası fark 3.uk) [4] KME Firması Teknik ve Test Dokümanları (http://www.bock. endüstriyel soğutma.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. proje ve uygulama mühendislerinin yukarıda tanımlanan konular hakkında bilgi sahibi olmaları gerekmektedir.. 2000 [9] Oliver P.ebmpapst. proses soğutma vb.com) [7] De Saulles.3 $ 1. SONUÇLAR VE ÖNERİLER Enerji verimliliğinin iklimlendirme. Hava soğutmalı kondenserler soğutma gruplarının temel bileşenlerinden olmaları nedeni ile enerji verimliliklerini arttırmaya yönelik geliştirme faaliyetleri sürekli olarak devam etmekte. 9-12 EKİM 2008.” Making use of free cooling”.48 kw/h 25. uzun vadede yasaklayan yasal düzenlemeler de tasarımlar üzerinde etkilidir. KAYNAKLAR [1] Friterm A.com) [11] Climaveneta Firması FOCS-FC/NGTeknik Kataloğu (http://www.de) [3] EPS (Environmental Process Systems Ltd) Firması Ecomesh Teknik Kataloğu (www..159. November 2001 [10] Airedale Firması Teknik Kataloğu (http://www. ASHRAE.climaveneta. tesisatlarda giderek ön plana çıkması tesislerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü yaratan geleneksel soğutma gruplarının sistem elemanlarının dizaynlarını da etkilemektedir.kme.0 € 4. Building Service Journal.com) [2] BOCK Firması Teknik Kataloğu (Seçilen model HGX4/555-4 R134A) (http://www.2004 [8] ASHRAE Handbook 2000 Systems And Equıpment. ticari soğutma.404 kw 0.friterm.co.com) [6] EBM-PAPST GmbH Firması “EC Fans” Teknik Broşürü (http://www. ilgili ulusal ve uluslararası standartlar yükseltilmekte ve enerji tüketimlerine yönelik kısıtlamalar artmaktadır.it) [12] TS EN 327 (Isı Eşanjörleri-Hava Soğutmalı Zorlanmış Konveksiyonlu Soğutucu Akışkanlı Kondenserlerin Performansının Tayini İçin Deney Metotları) [13] 97/23/EC The Pressure Equipment Directive [14] EUROVENT Rating Standard (for Forced Convection Air Cooled Condensers For Refrigeration “Air Cooled Condensers”) 7/C/002 – 2007 40 .com) [5] Ziehl Abegg Firması Teknik Kataloğu (www. Chapter 38.I. şoklama. Bu sistemlerin aynı zamanda çevreci sistemler olduğu da akıldan çıkartılmamalıdır.Ş Teknik Dokümanları ve Uygulamaları (http://www.

soğutma sistemine ait tanımlar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu konu. Bu nedenle soğutma cihazlarında enerjinin bilinçli kullanımı. GİRİŞ Enerji günlük yaşantımızda çok büyük bir yer tutar. öneriler ve sistem kontrolüne ait bilgiler sunulacaktır. aynı zamanda işletme ömrünün uzaması. maksimum tasarruf ve verimliliği sağlamak açısından önemlidir. Kontrol 1. Enerji tasarrufu.com.I. Endüstriyel ve ticari tip soğutma yatırımlarında verimliliği belirleyen en önemli unsurlardan birisi gider maliyetlerinin mümkün olduğunca düşük tutulmasıdır. Marketlerde enerji tüketiminin dağılımı( İklimlendirme hariç) Soğutma alanında enerji tasarrufu öncelikle mükemmel bir yalıtımla başlar. 9-12 EKİM 2008. Şekil 1.tr ÖZET Küresel ısınma ve ozon deplesyonunun getirdiği problemler ve bununla beraber ön plana çıkan sorunlar son dönemlerin güncel tartışma konularıdır. İzmir kivancaslantas@ahmetyar. Bunun sağlanması ise doğru mekanik uygulamalar ve etkin bir kontrol sistemiyle mümkündür. Bu çalışmada soğutma sistemlerine ait enerji tasarrufunun sağlanmasına yönelik uygulamalar hakkında genel bilgiler verilmesi amaçlanmıştır. Aşağıda. bilimsel anlamda optimize edilerek seçilmiş makine ve elemanlarıyla devam eder ve kontrol sisteminin üstünlükleriyle sonlanır. 41 .. İZMİR SOĞUTMADA ENERJİ TASARRUFUNA YÖNELİK MEKANİK VE ELEKTRONİK UYGULAMALAR Kıvanç Aslantaş Ahmet Yar Soğutma Sanayi A. yapılan yatırım maliyetinin yanında işletme maliyetinin de olabilecek en düşük seviyeye indirilmesiyle doğrudan ilgilidir. uygulamalar.Ş. Bu ise ancak tasarrufu sağlayacak etkin bir kontrol sisteminin kullanılmasıyla mümkündür. Anahtar Kelimeler: Soğutma. Soğutma grupları ve buna bağlı donanımlar bir işletmede en fazla enerji tüketen cihazlar arasında yer alırlar.

Bu sayede hem kompresörlerin eşit zaman aralıklarında çalıştırılarak eşit yıpranma oranına sahip olmaları. 42 . Kapasite kontrolü. Böyle bir sistemde ayri kondisyonlara sahip iki ayrı merkezi sistemin birbirlerinin atıl enerjisinden faydalanması da mümkün olmaktadır. Ancak “Merkezi Sistem” olarak adlandırılan ve çoğunlukla üç ve daha fazla sayıda kompresör içeren gruplarda artık çok daha etkin elektronik kontrol uygulamaları yapılmaktadır. Özellikle lojistik merkezler gibi büyük alana ve hacme sahip işletmelerde. b.I. Soğuk oda yalıtımlarında ısı köprüsünün engellenmesinde nem difüzyonunun da önlenmesi gerekliliği unutulmamalıdır. Kompresörün kapasitesi genellikle emme basıncı ile kontrol edilir. Kompresör ve Merkezi Sistem Uygulaması Bilindiği gibi kompresörün görevi evaporatörden gelen soğutucu akışkan gazın basıncını ve sıcaklığını arttırmak. Bu ise iki farklı ortam arasında bulunan malzemelerin nem geçişine karşı gösterdikleri dirence bağlıdır. kapasite kontrolü olmaksızın termostat ile eş zamanlı olarak kontrol edilir. Ancak unutulmamalıdır ki yalıtım uygun kalınlığın kullanılması kadar doğru uygulamayla elde edilebilir. Doğru yalıtım tedbirlerinin alınmasıyla bu durum sağlanabilir. Özellikle adımlama metodu ile yapılan kontrollerde ne kadar kapasiteye uygun güç elde edilmeye çalışılsa da belli oranda fazla güç kullanımı karşımıza çıkmaktadır. yalıtımın mümkün olan en üst seviyede olması işletme giderlerine doğrudan etki etmektedir. DENEYSEL ve TEORİK MODEL Yalıtım Uygulaması Enerji tasarrufunun ilk adımı istenmeyen ısı geçişlerinin engellenmesidir. Dolayısıyla özellikle soğutulan hacimlerin tabanlarında özel nem kesici malzemelerin kullanılması zorunludur. Yine benzer bir metotla yani bir ara ısıtıcı isi değiştirgecinin kullanılmasıyla kondensere giden basma – discharge – hattı üzerindeki ısı kullanım suyuna kazandırılabilir. Bu hem kondenser basıncının düşürülmesine yardımcı olacak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Merkezi sistem tasarımında kullanılabilecek bir diğer yol da ara soğutucu uygulamasıdır. sistem ihtiyacına göre uygun sayıda devreye girmeleri sağlanarak hem bakım maliyetleri en düşük seviyede tutulmakta hem de sistem adımlama yöntemiyle olabilecek en yüksek – yaklaşık % 25 ~ % 30 – enerji tasarrufuyla çalıştırılmaktadır. Böylesi tesislerde yalıtım faaliyetleri inşaat aşamasında başlar. Bu sayede seperatör tarafından sisteme geri kazandırılamayan yağın sağlıklı bir şekilde geri dönüşü sağlanabilir. böylece hava veya su soğutmalı kondenserler gibi mevcut elemanlarla yoğunlaştırılmasını sağlamaktır. bu sayede sistem ihtiyacına tam karşılık gelen enerji değeri kullanılarak kayıplar önlenmektedir.olarak sağlanabilmekte. Bu anlamda sistemin en temel elemanı olma özelliğine sahip olan kompresörlerin uygun kapasitede seçilmesi en önemli adımdır. uygulamanın doğru yapılmasıyla devam eder ve ilgili aksesuarların kullanılmasıyla son bulur. Her ne kadar kompresör çıkışlarında yağ seperatörü uygulamasıyla önlem alınsa da tesisat güzergâhına bağlı olarak yükselen hatlarda yağ cebi uygulaması yapılmalıdır. Burada kullanılacak bir ara soğutucu eşanjör ve genleşme valfi ile atıl durumdaki enerjinin likit soğutmasında kullanılarak sisteme geri kazandırılması mümkün olabilmektedir. 9-12 EKİM 2008. Yağ basıcı değeri mekanik otomatikler ve regülâtörler yardımıyla ya da doğrudan sistem otomasyonuna bağlı elektronik yağ regülâtörleri ile çok daha etkin bir şekilde kontrol edilebilmekte ve gerekli hallerde ilgili kompresör ya da sistemin tamamı durdurularak kalıcı hasarlar önlenmektedir. Kompresör kontrolünde diğer önemli bir nokta ise yağ basınç değeridir. Yani şartlandırmak istediğimiz sisteme ait enerji (ısı) akışı kontrol edilebilir olmalıdır. Soğutmada farklı uygulamalar için gerekli yalıtım kalınlıkları teorik ve deneysel sonuçlarla birçok kaynakta bulunabilir. Ayrıca son dönemde vidalı kompresörlerin kapasite aralıkları elektronik kontrol yardımıyla oransal – invertor . Küçük kapasiteli sistemlerde kompresör. silindirlerin devreye alınması ya da elektrik motorunun devrini kontrolü ile yapılır. hem de atmosfere verilmek üzere evaporatör vasıtasıyla alınan enerjinin faydalı bir amaca hizmet etmesini sağlayacaktır. a. İZMİR 2.

Bunlardan ilki ihtiyaç nispetinde yeterli sayıda fanın devreye girmesiyle olurken. İkinci yol ise özellikle tüm etkin elektronik kontrol sistemlerinin sahip olduğu gibi gerekli noktalara yerleştirilen sensorlar vasıtasıyla ihtiyaç nispetinde defrost uygulanmasıdır. Devir kontrolü – invertor . Ayrıca gerekli durumlarda servis amacıyla soğutkanın depolanması için kullanılır. kompresörün bastığı gazı sıvı hale getirmektir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Özellikle küresel ısınma ve su kaynaklarının azalmasıyla birlikte oluşan tropikal iklim şartlarının göz önüne alınmasının zorunlu olduğu son dönemde kondenser seçimlerinin sistem ihtiyacına göre belirlenmesi önem arz etmektedir. Bunu için kullanılacak bir seviye sensoru yardımıyla olası bir problemde sistem devre dışı bırakılarak daha büyük hasarlara yol açılmasına engel olunabilir. Bu ise uygun cihazın seçilmesi kadar. Soğutucu akışkanın buharlaşmasını ve evaporatörden çıkarken belirli bir ısıya ulaşmasını sağlar. Kondenser kontrolündeki en önemli detay ise basıncın mümkün olan en düşük seviyede tutulmasıdır. evaporatörün sensorlardan gelen bilgiler vasıtasıyla ihtiyaca göre likit beslemesinin yapılmasıyla sistem verimine %12’ ye kadar katkıda bulunmaktadır. Evaporatörün sıcaklığı ve hava sıcaklığı arasındaki fark uygulama sahasına göre değişmekle birlikte genellikle 6 – 10 °K arasıdır. Reyonlara Ait Uygulamalar Yukarıda anlatılan ve özellikle ana ekipmanlara ait uygulamalara ilave olarak aşağıdaki maddeleri de ekleyebiliriz. basınca bağlı doğru kontrolün sağlanması ve kondenserin yerleştirildiği yerin hava akışına sahip olması dolayısıyla rahat ısı transferinin yapılmasıyla sağlanabilir. aynı zamanda yerleşim mahallerinde sıkça karşılaşılan ses probleminin önlenmesini sağlayacaktır. Bu anlamda elektronik valf uygulaması. Genleşme Valfi ( Expansion Valf ) ve Evaporatör Uygulaması Expansion ( genleşme ) valfin görevi. evaporatörün en uygun şekilde kullanılması ve akışkan sıvının kompresöre geri gelmemesi sağlanır.I. Likit tankı sistemde meydana gelen dalgalanmaların karşılanmasını ve böylece evaporatöre düzenli sıvı akışının sağlanmasını temin eder. evaporatöre. Böylece. Defrost iki şekilde takip edilebilir. Defrost işlemi elektrikli rezistans ya da hava ile yapılabilmektedir. Evaporatörün efektif olmasını ve havayı soğutmasını sağlamak için belirlenen aralıklarla defrost uygulanır. Bu sayede neredeyse % 20’lere varan enerji tasarrufu sağlanabilir. İlki bilinen belirlenen zaman aralıklarında defrost işleminin yapılmasıdır. dolayısıyla kompresör ve fanlar gibi doğrudan elektrik enerjiyle çalışan donanımların yol açacağı fazla enerji kullanımının önüne geçilecektir. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan likit tankında (receiver) depolanır. d. 43 . periyodik aralıklarla bu işlemin yapılması gereklidir. Likit tankının uygun hacimde seçilmesi ne kadar önemliyse. Kondenser uygulamasında yüzey temizliği çok önemli olup. Kondenser ve Likit Tankı Uygulaması Kondenserin görevi. Bu sayede yüzeyin buzla kaplanarak ısı transferinin azalması engellenmiş olur. Bu sayede hem gereksiz defrostlar atlanabilmekte hem de gerekli durumlarda daha uzun süre defrost uygulanarak sistem veriminin korunması dolayısıyla %5’e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. İZMİR c. dolayısıyla verimi arttırmaya yarar. Kondenser fanlarının kontrolü de iki ayrı metotla sağlanabilir. Evaporatörün üzerindeki kanatçıklar ısı transferi sağlayan yüzeyi. Uygun büyüklükte seçilmeyen kondenser gerekli miktarda ısıyı sistemden uzaklaştıramayacağı için soğutma faaliyeti istendiği gibi gerçekleşemeyecektir. Evaporatörün temel görevi ortamı istenilen derecede soğutmaktır. e. Bu sayede ısı transfer verimine bağlı olarak sistem performansı da artacak. belirlenen tüm yükleme şartlarında doğru miktarda soğutucu akışkanın gitmesini sağlamaktır. gerekli miktarda likit ihtiva edip etmediğinin belirlenmesi de aynı oranda önemlidir. sadece ayrıca bir solenoid valf gereksinimini ortadan kaldırmakla kalmayıp. 9-12 EKİM 2008.sadece homojen çalışmayla birlikte verim artışını getirmekle kalmayıp. diğeri tüm fanların birlikte çalışıp sistem ihtiyacı nispetinde devirlerinin kontrol edilmesidir.

iii. Böylesi doğru uygulamalar ve gerekli elektronik ya da mekanik kontrol ekipmanları kullanmanın yatırım maliyetine katkısı ne olacaktır? Sistem geri dönüş zamanları göz önüne alındığında ilave kontrol yatırımına değer mi? 44 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Uygulama sonucunda elde edilen enerji tasarrufu oranları Burada unutulmaması gereken en önemli noktalardan birisi de periyodik aralıklarla sisteme bakım yapılmasının gerekliliğidir. Operasyon bakımında ilk etapta olumsuz görünmekle birlikte toplamda % 30’lar nispetinde enerji tasarrufu sağlanabilmektedir. Reyonların evaporasyon değerinin gece şartlarında daha yüksek tutulması. Fonksiyonlar Elektronik Termostat Reyonlarda gece çalışma değerlerinin arttırılması Havuz deep freezlerde kapak uygulaması Defrost saati İhtiyaca göre defrost Fanın aralıklı çalıştırılması (termostat kapalı iken) Reyon rezistansının aralıklı çalıştırılması Modülasyonlu termostat kontrolü Elektronik genleşme valfi Kondenser basıncının düşürülmesi Emme basıncı otomasyonu Kondenser basıncının otomasyonu Tasarruf %0 % 4 e kadar % 30 a kadar %0 % 5 e kadar % 3 e kadar % 3 e kadar % 8 e kadar %12ye kadar %20ye kadar % 5 e kadar % 3 e kadar Tablo 1. Bu sayede gereksiz ısı transferi önlenecektir. İlki enerji tasarrufu diğeri ise bu tasarrufu sağlayacak sistemlerin maliyeti olacaktır. İZMİR i. 9-12 EKİM 2008. Havuz tip derin dondurucularda kapak uygulaması. 4. MODELDEN ÇIKAN SONUÇLAR Yukarıdaki tanımlamalara göre özellikle sistemin doğru kurulumu ve beraberinde etkin bir elektronik kontrol sonucunda sahada tatbik edilerek elde edilen enerji tasarrufu uygulamaları ve sonuçları aşağıdaki tabloda özetlenmiştir. Özellikle dikey tip raflı duvar reyonları için elektrikli otomatik gece perdesi kullanılması. 3.I. TARTIŞMA Yukarıda anlatılan genel tanımlar ve bu tanımlara ait uygulamalar dikkate alındığında karşımıza çıkan iki önemli husus olduğu görülmektedir. Bu sayede %4’ e varan oranda enerji tasarrufu sağlanabilir. ii.

org.dtu.perakende.com/makale2. 9-12 EKİM 2008. Soğutma Sistemleri Yalıtımında Malzeme Seçimi ve Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar. e. SONUÇ Sonuç olarak soğutmada enerji tasarrufunun sağlanması için önerilen çözümler aşağıdaki gibi özetlenebilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. h.I. İZMİR Yapılan deneysel çalışmalar ışığında bu soruyu rahatlıkla “Evet” olarak yanıtlayabiliriz. araçlar ya da herhangi bir nem kaynagı gibi ısı kaynaklarını asgariye indirilmesi Sisteme ait yağ sirkülasyonunun sağlıklı bir şekilde sağlanması Amacına uygun tasarımların kullanılması Merkezi sistemler için ara soğutucu uygulaması Dondurulmuş ürünlerin uzun süre sıcak ortamlarda kalmasının engellenmesi Soguk ortamların yalıtımlarının eksiksiz olarak yapılması ve olası tüm ısı köprülerinin engellenmesi Self kontrol ve alarm özelliğine sahip sistemler kullanılması Tüm sistem komponentlerinin gerektiği gibi çalışıp çalışmadıklarının etkin bir kontrol sistemi ile takip edilmesi Fanların düzenli olarak kontrol edilmesi ve temizliğine özen gösterilmesi Fanlarda hız kontrolü – invertor . i.com 45 .doc [3] Özkol. 2006 [2] Akdaş. d. b. 2007 [4] Coolpack software. Sisteme ait tüm komponentlerin uygun ölçülerde tasarımlarının yapılması Işıklar.kullanılması Evaporatorlerin ihtiyaç duyulan sıcaklıklardan daha düşük sıcaklıklarda çalıştırılmaması Kondenserler hava akımının nispeten fazla olduğu ve serin yerlere yerleştirilmesi TEŞEKKÜR Bu çalışmayı yapmamda gerek araştırmalarıma yaptıkları katkılar ve gerekse manevi destekleri için eşim Sayın Gözde Aslantaş’a ve Sayın Halit Turgut Salaçin’ e teşekkürü bir borç bilirim. Kıvanç. a.greencoolco2. Metin. KAYNAKLAR [1] Aslantaş. Adap Kool Sistemi ile Ahmet Yar Ayrıcalığı. www. f. g.dinamik-izmir.dk [5] Gren Cool. Uygulamalı Soğutma Tekniği. 7. TMMOB. Diğer taraftan CO2 gibi alternatif soğutucu akışkanların gelişimiyle birlikte çok daha verimli ve çevreye duyarlı sistemler çok yakın bir tarihte uygulamaya geçecek gibi görünüyor… 5. 6. l. www. www. www. m. Department of Energy Engineering Technical University of Denmark. j. c. Örnek olarak sadece ara soğutucu sistemin maliyeti göz önüne alındığında ortalama %7’lik bir enerji tasarrufu getireceği göz önüne alınırsa geri ödeme süresi 3 yılı geçmemektedir. Ancak optimizasyon için elbette tüm sistemin değerlendirmesi. Nuri. kurulmak istenen işletmenin ömrüne bağlı olarak yapılmalıdır. k.

gelişen bilgisayar yetenekleri sayesinde sayısal yöntemler kullanılarak incelemeye değer görülen modellerin ön araştırmaları yapılabilir. Deneysel çalışma kapsamında. Mühendislik Fakültesi. Dilek Kumlutaş. Böylece. dilek. Böyle bir saklama yönteminin her tüketici tarafından düzgün şekilde uygulanmasının imkansız olması nedeniyle. bir veri toplayıcı yardımıyla sıcaklık bilgileri alınmıştır. Bu nedenle buzdolabı iç tasarımında. Bu incelemeler deneysel olarak yapılabilir. İZMİR haktan. Bazı yiyeceklerin saklanma ihtiyaçları göz önüne alındığında bu fark. Mete Özşen Dokuz Eylül Üniversitesi.tr ÖZET Bu çalışmada. ısı-akış analizleri yapılmış ve cihaz içindeki sıcaklık ve hız dağılımları belirlenmiştir. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. kapalı hacimler içerisindeki akışkanların ısı aktarımı ve akış özelliklerinin farklı koşullar için incelendiği birçok çalışma bulunduğu görülmektedir. bu modellerden sayısal çalışma sonunda uygun görülenlerinin ilk örnekleri hazırlanıp bunlar üzerinde deneyler yapılarak zaman ve para tasarrufu sağlamak mümkündür. Sayısal çalışmada ise. İZMİR TEZGAH SEVİYESİ TİPİ BİR BUZDOLABI İÇERİSİNDEKİ ISI AKTARIMI VE AKIŞIN DENEYSEL VE SAYISAL OLARAK İNCELENMESİ Ziya Haktan Karadeniz. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. Araştırmalar incelendiğinde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr. Sayısal inceleme sonuçları ile deney sonuçları arasında uyum olduğunu göstermişlerdir. 2. 9-12 EKİM 2008. ısı aktarımı ve akış özellikleri açısından ayrıntılı olarak incelenmeleri gereklidir. özel olarak buzdolapları içerisindeki akışı ve ısı aktarımını inceleyen az sayıda çalışmaya ulaşılabilmiştir. 46 . sistemlerin. [2]. doğal taşınım koşulları için sayısal ve deneysel olarak incelenmiştir. Gupta ve diğ. ev tipi bir karlanmayan (no-frost) buzdolabının dondurucu ve soğutucu kısımlarını sayısal olarak incelemiş ve elde ettikleri sonuçları deney sonuçları ile karşılaştırarak. ev tipi fansız bir buzdolabının içerisindeki sıcaklık dağılımını ve buzdolabı içerisine yerleştirilen bir sıcak yiyeceğin soğuma davranışını doğal taşınım koşullarında deneysel ve sayısal olarak incelemişlerdir. ancak uzun süreli ilk örnek (prototip) hazırlama süreçlerinden kurtulabilmek için. Diğer bir çalışmada Laguerre ve Flick [3]. Bu çalışmada.edu. 1.karadeniz@deu. Laguerre ve diğ.kumlutas@deu. Isıl çiftlerin buzdolabı üzerindeki konumları Şekil 1’de gösterildiği gibidir. yiyeceklerin tüketiciler tarafından buzdolabı içerisindeki belli konumlarda saklanmalarını gerektirmektedir. DENEYSEL ÇALIŞMA Çözümleme için gerekli sınır şartlarını belirleyebilmek ve analiz sonucu bulunan dolap içi sıcaklık dağılımlarının doğruluğunu sağlamak için. buzdolapları içerisindeki ısı aktarımı ve akışın sayısal olarak modellenmesinin gerçeğe yakın sonuçlar verdiğini göstermişlerdir. Besinlerin uzun süreler saklanabilmesi için buzdolapları içerisindeki farklı bölgelerin istenilen sıcaklıklarda tutulabilmesi ve bu bölgelerdeki havanın sıcaklık dağılımının mümkün olduğunca düzgün olması gerekmektedir. [1]. GİRİŞ Çağdaş yaşamın hızlı akışında yiyecek ve içeceklerin sağlıklı bir şekilde saklanabilmesi için buzdolapları ve derin dondurucular yaşamımızda önemli bir yere sahiptir. ev tipi kullanım için üretilmiş buzdolaplarını günlük kullanımları sırasında deneysel olarak incelemişler ve buzdolabı içerisindeki en düşük ve en yüksek sıcaklıklar arasındaki farkın bazı modellerde 10 °C’ye kadar çıkabildiğini göstermişlerdir.I. iç ortam sıcaklığı ve buzluk (buharlaştırıcı) yüzey sıcaklığı ile dış yüzey üzerindeki farklı noktalardaki sıcaklıklar toplam 12 adet ısıl-çift kullanılarak ölçüldükten sonra. Makina Mühendisliği Bölümü. cihaz içerisindeki ve dışındaki farklı noktalara ısıl-çiftler yerleştirilerek.edu. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımının düzgün olmasının önemi ortaya çıkmaktadır. buharlaştırıcısı dondurucu bölümünün etrafında olan ve yoğuşturucusu yan kabuklara gömülü olarak tasarlanmış tezgah seviyesi tipi fansız bir buzdolabı içerisindeki ısı aktarımı ve akış. bir veri toplayıcı aracılığıyla kaydedilmiştir. cihazın üç boyutlu sayısal modeli oluşturularak. Ancak.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 105 104 112 Ağırlık Ağırlık 110 102 103 a b Şekil 1. soğutucu kısma yerleştirilmiş üç ayrı ısıl çiftten kaydedilen sıcaklık verileri kullanılarak oluşturulmuştur. İZMİR Buzdolabı boş halde ve çevresiyle ısıl denge durumunda iken deneye başlanmış ve ölçümlere sistem kararlı duruma gelinceye kadar devam edilmiştir. kararlı duruma ulaşıldıktan sonra buzluk (buharlaştırıcı) yüzeyinde üç ayrı noktadaki sıcaklık salınımını göstermektedir. Buzdolabı dışında (a) ve içindeki (b) ısıl çiftlerin konumları Şekil 2.I. sınır şartlarını belirlemek ve çözümleme sonuçlarının doğruluğunu sağlamak için kullanılmıştır. Kaydedilen sıcaklık verilerinin kararlı durum ortalama değerleri. 9-12 EKİM 2008. Kararlı duruma ulaşma sürecinin gösterildiği Şekil 2. Şekil 3 ise. Soğutucu bölümde zamana bağlı sıcaklık değişimi 47 .

modelin oluşturulmasında ANSYS Workbench. modelde bu kısımlar yer almamaktadır. Ayrıca buzluk bölümünün ön kısmında bulunan buzluk kapağı. Dolabın dış kabuğu (dış sac. Çözümlemeler kararlı durum koşulları için yapılmıştır. Sıcaklık ölçümleri yapılırken de modellenmeyen bu yerler çıkarılmıştır. Modelin ve Çözüm Ağının Oluşturulması Çözümlemelerde kullanılan model.1. Seçilen çözüm ağında 688731 eleman ve 168861 düğüm noktası bulunmaktadır. ticari olarak satılan bir buzdolabının üzerinden ölçüm alınarak oluşturulmuştur. yuvarlatmalar. Buzluk yüzeyindeki sıcaklık salınımı 3. 9-12 EKİM 2008. İç yüzeyindeki ana rafların yerleştirildiği çıkıntılar. bunlar kullanılarak yapılan çözümlemelerden elde edilen sonuçlar arasında deney sonuçlarıyla en çok uyum gösteren model seçilmiştir. SAYISAL ÇALIŞMA Sayısal çalışmada.I. çözümlemeler için ise HADIA (Hesaplamalı Akışkanlar Dinamiği ve Isı Aktarımı) temellerini kullanarak çözüm yapan ANSYS CFX programı kullanılmıştır. poliüretan yalıtım ve iç plastik) basitleştirme amacıyla modellenmemiştir. Çözümlemelerde kullanılan model ve oluşturulan ağ yapısı Şekil 4’de gösterilmiştir. İZMİR Şekil 3. sıcaklık ayar düğmesi ve aydınlatmaya ait boyutların. bu parçalar üzerinde iletimle olan ısı aktarımları ihmal edilmiştir. Uygun çözüm ağını elde edebilmek için farklı sıklıkta eleman atamaları yapılarak birçok ağ oluşturulmuş. dolabın geneli düşünüldüğünde çok küçük olması söz konusudur. Ağ yapı (mesh) oluşturulmasında sorunla karşılaşmamak için ve bu ayrıntıların sonuçlara etkilerinin ihmal edilebilir olması nedeniyle. buzluk bölümünün hemen altında bulunan damlalık ve sebzelik bölümü de modellenmemiştir. 3. 48 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Raflar ve buzluk sadece akış önündeki engeller olarak modellenmiş.

Sac ve plastik kalınlıkları poliüretanla karşılaştırıldığında küçük ve ısı iletim katsayıları da büyük olduğundan dirençleri ihmal edilebilir kabul edilmiştir. Buzdolabı modelinin izometrik görünüşü ve oluşturulan ağ yapısı 3.405 [°C] U = 0.I. İZMİR Şekil 4. BULGULAR VE TARTIŞMA Çözümlemelerde iterasyonlara. Sınır şartları U = 0. artıklar 10-3.142 [°C] Adyabatik T = 258. T = (Tort)çıkış [°C] Pbağıl = 0 Pa Cp (J/kgK) 1006. Isı transferi katsayılarının belirlenmesinde sadece dolap kabuğundaki poliüretan yalıtım malzemesinin iletim direnci göz önüne alınmıştır.3351256 4. 9-12 EKİM 2008. T = 26. Sınır şartları Yüzey Ön Duvar Arka Duvar Üst Duvar Alt Duvar Yan Duvarlar Raf ve Sebzelik Yüzeyleri Buharlaştırıcı Yüzeyleri Giriş Yüzeyi Çıkış Yüzeyi Tablo 2. Kullanılan sınır şartları Tablo 1’de.502 [°C] U = 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Doğal taşınım koşullarını oluşturmak için Boussinesq yaklaşımı kullanılmıştır. T = 26. buharlaştırıcı yüzeyine ise sabit sıcaklık sınır koşulu verilmiştir.405 [°C] U = 0.003806 49 . Havanın özellikleri. Havanın özellikleri Tf [°C] ρ (kg/m3) -10.502 [°C] U = 0.66E-05 k (W/mK) 0. model için film sıcaklığındaki havanın özellikleri olarak alınmıştır. havanın özellikleri ise Tablo 2’de gösterilmiştir.147 [K] Hava Debisi [kg/s]. Sınır Şartları Modelin dış yüzeylerine ısı transferi katsayısı (U) ile dış yüzey sıcaklıkları (T) tanımlanmıştır.578 [W/m2K].2. dengesizlikler de % 1 değerlerinin altına ininceye kadar devam edilmiştir.213 1.2554 μ (Ns/m2) 1. T = 26.743 [W/m2K].578 [W/m2K]. T = 34.0233214 β (1/K) 0. Tablo 1.743 [W/m2K].65 [W/m2K]. Dolap içindeki raf ve sebzelik yüzeylerine adyabatik. Buharlaştırıcı yüzeyinin sıcaklığı. deney sonuçlarında kararlı duruma ulaşıldıktan sonra yüzeydeki zamana bağlı sıcaklık salınımı eğrisinden elde edilen ortalama değer olarak alınmıştır. T = 26.

285 m/s). kapı raflarının hava akışını engellemesi nedeniyle.612 Dolabın içerisindeki en sıcak bölgenin. havanın. yerel düşük sıcaklıklı bölgeler dışında sıcaklıklar -3±2 °C aralığındadır.963 Deneysel Çalışma -5. Şekil 5. buzluğun altında soğuyarak ön kapı tarafına dönmesiyle oluşan iki ana hücre belirlenmiştir. buzdolabı içerisindeki sıcaklık dağılımı gösterilmiştir. Genel olarak bakıldığında. 5. soğutucu kısımda ısının yayılmasını sağlayan ana etkenler olduğu söylenebilir. kapı tarafının diğer kısımlarına göre daha sıcak olduğu görülmüştür. bağlantı noktalarından gerçekleşen hava sızıntılarından ve/veya sayısal hesap hatalarından kaynaklandığı düşünülmektedir. çözümleme sonuçlarının deney sonuçları ile uyum içerisinde olduğu görülmektedir (Tablo 3). dolabın üst ön bölümünde olduğu görülmektedir (Şekil 5a). Dondurucu bölümdeki hava sıcaklıkları kaydedilmediğinden bu bölge için bir sıcaklık karşılaştırması yapılmamıştır.6 °C fazla olmasının. SONUÇ 50 . Şekil 5b’de buzdolabı içerisindeki hız dağılımı gösterilmiştir. sıcak ön bölümden buzluğun üst bölümü boyunca arka duvara doğru ilerlemesidir. 9-12 EKİM 2008. buzdolabının tamamıyla karşılaştırıldığında oldukça küçük bir hacmi kaplamakta ve sıcaklık değerlerinin buzdolabı içindeki öngörülen sıcaklık sınırları arasında olduğu görülmektedir (5 ±1 °C). biri arka duvarda ısınan havanın buzluk alt yüzeyine çarpıp soğuyarak aşağıya tekrar arka duvara doğru yönelmesiyle oluşan. buzdolaplarının soğutucu kısımlarının olması istenen 4 °C [3] değerine göre oldukça düşüktür. Soğutucu bölümde elde edilen sıcaklık aralığı (-3±2 °C).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sayısal modelden elde edilen ortalama sıcaklık değerinin deney sonucu ortalamasına göre 1. Sıcaklıkların bu kadar düşük çıkmasının nedeni. dolap içerisindeki en yüksek hızlar (0. Buzluk bölümünün alt tarafında (soğutucu bölüm). yerçekimi etkisiyle dolabın aşağılarına doğru hareket ederken.I. Bu nedenle. sıcaklık farkının en büyük olduğu üst ön taraf ile buzluk üst yüzeyi arasında oluşmaktadır. Buzluk yüzeyinde soğuyan ve ağırlaşan hava. Bu karşılaşma sonucu.a’da. Bu iki hücrenin. Tablo 3. duvarlarda ısınarak yükselen nispeten sıcak hava akımı ile karşılaşır. İZMİR Şekil 5. diğeri ise ön duvar tarafında ısınarak yükselen havanın kapı raflarının engellemesi nedeniyle dolabın orta kısmına doğru yükselip. Ortalama Sıcaklık [°C] Sayısal Çalışma -3. Yüksek sıcaklığa sahip olan bu bölge. Soğutucu bölüm için. orta düzlem üzerinde. Sayısal ve deneysel çalışmalardan elde edilen ortalama sıcaklık değerleri. buzluk kapağı ve damlalığın modellenmemiş olmasıdır. a) Orta düzlemde sıcaklık dağılımı b) Orta düzlemde hız dağılımı Buzluk kısmında ise ısı yayılımını sağlayan akış hareketi.

653-659. çoğunlukla cam raf kullanıldığından. Gopal M... KAYNAKLAR [1] Laguerre O. Modeling of a Domestic Frost-Free Refrigerator. Flick D. zaman ve para tasarrufu sağlanabilir. 25. 2004 51 . R. 311-322. International Journal of Refrigeration.I. 2007. Study of domestic refrigerator temperature and analysis of factors affecting temperature: a French survey.. Derens E.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Palagos B. 79-88. Ancak günümüz buzdolaplarında. Journal of Food Engineering. 30. raflar arası. [3] Laguerre O. soğuk havanın dolap içerisinde düzgün dağıtılabilmesi için sayısal çalışmalar. K. elde edilen en uygun tasarım prototip haline getirildikten sonra yine deneysel çalışma yapılmalıdır. 62... İncelenen modelde. tasarımın iyileştirilmesi açısından önem arz etmektedir. sayısal çözümleme yönteminin buzdolabının içerisindeki sıcaklık ve hız dağılımları hakkında fikir sahibi olabilmek için etkili bir araç olduğu görülmüştür. Chakraborty S. Böylece. Heat Transfer by Natural Convection in Domestic Refrigerators.. İZMİR Yapılan çalışmalardan elde edilen veriler ışığında. özellikle büyük hacimli karlanmayan ürünlerde. 2002. raflarla kapı arası ve raflarla arka duvar arası uzaklıkların düzgün ayarlanması. 9-12 EKİM 2008.. tel raf kullanıldığından buzdolabı içerisinde düzgün sıcaklık dağılımını sağlamak mümkün olmuştur. Bu yöntemle. [2] Gupta J. International Journal of Refrigeration. öngörülen farklı tasarımlar öncelikle sayısal olarak incelenmeli.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR OTURUM III AKIŞKANLAR Nano Parçacıklı Akışkanlar : Soğutma Teknolojilerinde Yeni Bir Açılım Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU – Mehmet ORHAN Alternatif Doğal Soğutkanların Genel Değerlendirilmesi Hüseyin PEHLİVAN – Kadir İSA R-12 ve R-500 Soğutucu Akışkanlara Alternatif Akışkanların Performans Değerlendirilmesi Ahmet COŞKUN – Tansel KOYUN – Ali BOLATTÜRK Kübik Şerit ve B Şerit Eğri Uydurma Yöntemiyle Soğutucu Akışkanlarının Doyma Termofiziksel Özelliklerinin Hesaplanması M.I. Turhan ÇOBAN 52 . 9-12 EKİM 2008.

9-12 EKİM 2008. Isı taşınımı 1. Henüz gelişim aşamasında bulunan taşıyıcı akışkana nano-parçacık ilave etme yöntemi ısı transferi artırımında gelecek vadetmektedir. Artırılmış ısı transferi. morhan@ pau. GİRİŞ Mikro-elektronik. ısı transferine maruz kalan yüzey/hacim oranının makroskopik sistemlere göre yaklaşık dokuz mertebesinde yüksek olması eşsiz bir ısı transfer yüzeyini kullanıma sunmaktadır. ısı transferi kabiliyeti yüksek alternatif akışkanların kullanımına yönelik teknolojilerin geliştirilmesi yeni bir alternatif olarak durmaktadır. üretimi. nano-parçacıklı akışkanların. Bu yöntem ile akışkanın ısı iletim katsayısında inanılmaz yükselmeler gözlenirken.tr ÖZET Hem tasarım kıstasları gereği giderek küçülen ısı değiştiricileri boyutları hem de artan ısı akıları ısı transferinde iyileştirilmeleri gerekli kılmaktadır. çözülmeyi bekleyen mevcut problemleri ve ayrıca açılımları tartışılacaktır. 53 . Ancak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. iklimlendirme ve soğutma sistemleri. Nano-parçacık ilavesine rağmen saf akışkana göre basınç düşümünde pek bir artışın gözlemlenmemesi de diğer bir avantajdır. Isı transferi artırımı için. Isı iletim katsayısı artımının yüksek parçacık derişimlerinde gerçekleşmesi. Mehmet Orhan Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. saf taşıyıcı akışkana göre çok farklı ısı transferi karakteristiklerine sahiptirler. Anahtar Kelimeler: Nano-parçacıklı akışkanlar.I. Taşıyıcı akışkana 1− 100 nm boyutlarında nano parçacık veya nano-fiber ilavesi ile elde edilen iki fazlı süspansiyonlar diğer değişle nano-parçacıklı akışkanlar bu alternatif akışkanlardan birisidir. küçük parçacık boyutu ve derişimi nedeni ile basınç kayıplarında kayda değer bir yükselme olmamaktadır. büyük boyutlardaki bu parçacıklarla ısı transferinde aşağıdaki dezavantajların gözlemlendiği de belirtilmektedir [7]: • • • • • Parçacıkların çökelmesi sonucu ısı transfer yüzeyinde bir tabaka oluşumu ve taşıyıcı akışkanın ısı kapasitesinin düşmesi.tr. Bu nano-parçacıklı akışkanların önemli bir avantajı olarak durmaktadır. ısı transfer yüzeyinin artırılması beraberinde sistem boyutlarında artımı getirdiği için bu geleneksel yöntem bir alternatif yöntem olmaktan çıkmaktadır. nanoparçacıklı akışkanların hazırlanması ve ısı transferi yetenekleri üzerine bir analiz yapılacaktır. Isı iletimi. Artan akışkan hızı ile birlikte ısı transferi donanım ve borularında erozyon oluşması. Özellikle dar kanallarda büyük parçacık boyutu sebebi ile tıkanma oluşması. Bu nedenle. Bu soruna çözüm olarak taşıyıcı akışkana mikro veya makro boyutlarda parçacık eklenmesi yeni bir fikir değildir [1-6]. Bu derleme çalışmasında. Bu nedenlerle. ısı iletimi ve taşınımı karakteristikleri. Basınç düşümünün kayda değer bir şekilde artması. yüksek güç üreten sistemler gibi birçok endüstriyel uygulamada ısıl yönetim hayati önem arz etmektedir. Bütün bu nedenlerle.edu. Nano-parçacıklı akışkanlar. Bahsedilen sistemlerin her geçen gün artan ısıl yükleri verimli soğutma ve ısıtmaya yönelik yeni teknolojilerin geliştirilmesi ihtiyacını doğurmaktadır. 2. İZMİR NANO PARÇACIKLI AKIŞKANLAR: SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİNDE YENİ BİR AÇILIM Mehmet Fevzi Köseoğlu. bu akışkanların kullanıldığı değişik ısı transferi artırım yöntemleri yetersiz kalmaktadır. TR-20070 Denizli mfkoseoglu@ pau. Diğer taraftan. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLAR VE HAZIRLANMA YÖNTEMLERİ Soğutma sistemlerinde kullanılan sıvı akışkanlar genellikle düşük ısı iletim katsayısına sahiptirler. Ek olarak. bu çalışmada.edu. parçacıklar etrafında gerçekleşen mikro-dolaşım ısı transferini artırıcı bir etkiye sahiptir. Bu akışkanların ısı iletim katsayısının saf taşıyıcı akışkana göre çok daha büyük olması difüzyonla ısı transferini etkin hale getirir.

• Basınç düşümünde pek bir atışa neden olmaması ve • Makro ve mikro boyutlu parçacıkların aksine. saf taşıyıcı akışkana kıyasla oldukça fazla artmaktadır. Belirtilen iki farklı yöntemle elde edilen nano-parçacıklı süspansiyonların TEM ile elde edilmiş görüntüleri Şekil 1’de gösterilmiştir. Örneğin. metalik parçacıklı olanlarda pek başarılı değildir. Karbon nano tüplerin üretiminde ise Kimyasal Buhar Depozisyonu “Chemical Vapor Deposition (CVD)” yöntemi kullanılmaktadır [9]. Al2O3 ve CuO gibi oksit parçacıkları İnert Gaz Yoğuşması “Inert Gas Condensation (IGC)” metodu veya daha az topaklaşmaya neden olan Doğrudan Buharlaşma Yoğuşma “Direct Evaporation Condensation (DEC)” tekniği ile üretilirken. • Düşük boyut ve ağırlık nedeni ile çökelme ihtimalinin düşük olması. çökelmeyen bir karışım elde etmek amacıyla ultra sonik veya mekanik karıştırma yöntemleri ile belirli sürelerde ve sıcaklıklarda karıştırılır.I. • Mikro/nano kanallarda kullanılabilir olması. sadece düşük buharlaşma basıncına sahip akışkanlar kullanıldığı için uygulama alanı kısıtlıdır. metal buharının doğrudan düşük buharlaşma basıncına sahip akışkan ile teması neticesinde nano-parçacık elde edilmesi prensibine dayanmaktadır [10]. düşük derişimlerde de karışım akışkanının ısı iletim katsayısında büyük artışların elde edilmesi. Ancak Eastman ve diğerlerine göre tek adımlı metot kararlı akışkan hazırlama açısından daha başarılıdır [12]. Daha sonra. ısı transfer yüzeyi makroskopik yüzey alanlarından çok çok daha yüksek olması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ancak. Silikon nano-parçacıkları Lazer Buhar Depozisyonu “Laser Vapor Deposition (LVP)” yöntemiyle üretilmekte. AuPd nano-parçacıklı süspansiyon (sağ)[13]. yeni olmayan akışkana parçacık ekleme fikri yeniden güncellik kazanmıştır [8]. bu tekniğin oksit nano-parçacıklı akışkanların hazırlanmasında başarılı olup olmadığı kanımızca halen açık değildir. İZMİR Nano-boyutlu parçacıkların üretiminin mümkün hale gelmesi ile birlikte.parçacıkları ile hazırlanmış süspansiyon (sol). Wang ve diğerlerine göre [11] çift aşamalı metot oksit parçacıklar için iyi sonuç verirken. NANO-PARÇACIKLI AKIŞKANLARDA ISI TRANSFERİ Nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı transferi.1. nano boyutlarda yüzey/hacim oranının çok büyük olması ve parçacı etrafında mikro akım gerçekleşmesi gibi mekanizmalardan dolayı. Şekil 1. Çift adımlı yöntem ve CuO nano-parçacıkları ile elde edilen süspansiyon (orta). Isı transferi artımında diğer bir önemli etkende nano-parçacıklı akışkanın ısı iletim katsayısındaki artıştır. Nano-parçacıklı akışkanlar tek adımlı ve çift adımlı olmak üzere iki farklı yöntemle üretilebilmektedir. 54 . 2. Bu yöntemde ise yukarıda belirtilen farklı yollarla üretilen nano-parçacıklar doğrudan akışkan içine belirli derişimlerde ilave edilir. kararlı. • Parçacıkların hareketli olması nedeni ile ısı transferi artırımına neden olan mikro taşınım mekanizmasının oluşması. • Erozyona sebebiyet vermemesi. Tek adımlı yöntem ve Cu nano. Hazırlanan akışkanın uzun süre çalışabilmesi için oleik asit ile kararlılığı artırılır. Nano parçacıklı ısı transferi akışkanlarının aşağıdaki faydalarından söz etmek mümkündür: • Nano boyutlardaki cisimlerin yüksek alan/hacim oranlarından dolayı. Çift Adımlı Yöntem. Bu yöntem ile nano-parçacıklı akışkanların elde edilişi. Nano-Parçacıkların Hazırlanma Yöntemleri Metallerin ve metal oksitlerin nano tozlarının üretimi farklı yöntemler ile gerçekleştirilebilmektedir. Bu yöntem ile topaklaşma minimize edilirken. 9-12 EKİM 2008. Tek Adımlı Yöntem. topaklaşmayan. 3.

esas itibari ile ısı transferinin parçacık boyutundaki azalma ile arttığını ve parçacıkların şekil faktörünün bu artımda oldukça önemli olduğunu göstermektedir.1-0.5-4 derişim oranında) parçacıklarından %0.2. Onlara göre. Özellikle ısıl gelişme bölgesinde saf akışkana göre belirgin bir artış gözlemlenmiş ve bu artışın sadece ısı iletim katsayısı ile açıklanamayacağı rapor edilmiştir.6 hacimsel derişim oranlarında eklenen 27-56 nm boyutlarındaki γ -AL2O3 nano-parçacıklarının laminar akım şartlarında ısı transferini artırdığı belirtilmiştir. Oksit nano akışkanlalar artırılmış ısı iletim katsayısı [14] (sol). Xuan ve Li [23] türbülanslı zorlanmış akım şartlarında deiyonize suya eklenen bakır nano-parçacıklarının ısı taşınımını artırdığını ve saf akışkana göre kayda değer bir basınç düşümü artımı gözlemlenmediğini dile getirmişlerdir. otomatik transmisyon yağı ve sentetik yağla birlikte ağırlıkça %2-2. farklı nano akışkanlar için ısı iletim katsayıları [12] (orta). çubuk şekilli) γ -Al2O3 ve AIN (50 nm ve %0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Jang ve Choi ve de Prasher ve arkadaşlarına göre Brownian hareketin bu artımda temel rol oynadığı hükmüne varılmıştır [17.5 arasında kullandıkları 20-40 nm boyutlu grafitler ile laminar akım şartındaki tüp ısı değiştiricisinde saf akışkana göre %1-22 arasında bir oranda artım elde etmişlerdir. Yang ve diğerleri [19].5) %0. Wen ve Ding çalışmasında [22] deiyonize suya %0. Ancak diğer taraftan.I.5 derişim değeri için yaklaşık %350’ye varan bir ısı transferi artımı sağlamaktadır (Şekil 3).1. 55 . sebepleri üzerine henüz bir fikir birliği oluşmamıştır. moleküler tabakalaşmanın daha etkin rol oynadığını belirtmişlerdir. 9-12 EKİM 2008. Isı taşınımının değişik modlarında gerçekleştirilen deneysel çalışmalar. 3. Klasik bir yöntem olan taşıyıcı akışkana grafit ekleme nanoparçacıklı akışkan çalışmalarında da kendine yer bulmuştur.5 AIN derişiminde %20’ye varan bir artım gerçekleşmektedir. Karbon nano-tüplü akışkanın diğer nano-parçacıklı akışkanlar ile ısı iletim katsayısı yönünden karşılaştırılması [15] (sağ) Keblinski ve diğerleri ve Evans ve diğerleri [13. Şekil 2. saf su-çok duvarlı karbon nano-tüp karışımı (ağırlıkça %0. Ding ve diğerlerinin çalışması [20] ise ısı transferinde oldukça fazla bir artımı özetlemektedir.6-1.18]. Choi ve diğerleri çalışmasına [21] göre transformatör yağına ilave edilen farklı şekillerdeki ve derişimlerdeki (küre. Nano parçacıklı Akışkanlarda Isı Taşınımı Nano-parçacıklı akışkanlar üzerinden ısı transferini etkileyen parametreler çok çeşitlidir. Taşıyıcı saf akışkana ilave edilen parçacık derişimi de bir diğer önemli faktördür. İZMİR 3. Nano-parçacıklı Akışkanlarda Isı İletimi – Kuramsal ve Deneysel Yaklaşımlar Nano-parçacıklı akışkanların ısı iletim katsayısındaki artışı kesin olmakla birlikte (Şekil 2).16] ısı iletim katsayısındaki büyük artışın muhtemel sebebi olarak düşünülen Brownian hareketin aslen çok önemli olmadığını ve bu yükselişte parçacıkların kümelenmesinin.

718720. 4. 36-44. 15-21. Kuramsal açıdan ise. C. 1999. heat Transfer Engineering.. kaynama ve yoğuşma gibi faz değişimi içeren ısı transferi modlarında nano-parçacıklı akışkanların davranışı hala incelenmeyi beklemektedir. farklı parçacık parametrelerinin ısı iletim katsayısı ve ısı transferi üzerindeki etkilerinin belirlenmesi öncelik konular olacaktır. Chemical Engineering Progress Symposium Series. [2] Orr.A. Journal of Heat Transfer. 1995. [3] Bonilla.K. SAE. Industrial Engineering Chemistry. 2007. M. Boston. ve diğerleri. X.. 283-288. Advanced Cooling Systems for Agricultural and Industrial Machines. S. H.. V. 33. ve diğerleri. 4. 426-430. Makale no. 1953.M. Chalk. International Journal of Thermal Sciences. 1-19. 3. 78. Heat Transfer and Hydraulic Resistance in Flowing Liquid Suspensions in Piping. Heat Transfer to Slurries in Pipe. 457. 9-12 EKİM 2008. [14] Lee. ve Dallavalle. 46. ve diğerleri. 29-45. [9] Gleiter. [11] Wang. Şu ana kadar yapılan çalışmalar incelendiği taktirde. J. 223-315. 10. Heat Transfer Characteristics of Nanofluids: A review. 47. [5] Miller. [6] Bergles. [12] Eastman. GELECEĞE YÖNELİK AÇILIMLAR Nano-parçacıklı akışkanların soğutma ve ilgili teknolojilerde kullanımı gelecek vadetmektedir.. 280-289. C. A. Nanofluids for Thermal Transport. 3-19. 3-11. A. ve diğerleri. 2006. 74.P. 751183. Nanofluids. 56 . ve diğerleri.S. [4] Salamone. [8] Choi.F. Deiyonize su içinde dağılmış karbon nano tüpler (sol).. 6. The Trend in Engineering. Encyclopedia of Nanoscience and Nanotechnology. [15] Choi. 2001. nano-parçacıkların akışkanın ısı iletim katsayısını artırdığı ve bu artışın nano-parçacık tipine ve boyutuna göre değiştiği görülecektir.W. 231/MD-Vol. R. Heat Transfer Design Characteristics Water Suspensions of Solids. 4. Heat Transfer in Nano-Fluids – A review. Measuring Thermal Conductivity of Fluids Containing Oxide Nanoparticles. [10] Eastman. Enhanced Thermal Conductivity through the Development of Nanofluids.Q. Heat Transfer Properties of Liquid-Solid Suspensions. 66.U. 1989. “Heat Transfer to Liquid Solid Suspensions in Turbulent Flow in Pipes. S. Materials Research Society Symposium – Proceedings. Developments and Applications of Non-Newtonian Flows. Progress in Materials Science. Anomalously Increased Effective Thermal Conductivities of Ethylene Glycol Based Nanofluids Containing Copper Nanoparticles. 1997. S. Son olarak. 99-105. 9. 2. J.I. ve diğerleri. A. S.1954. Enhancing Thermal Conductivity of Fluids with Nanoparticles. ve diğerleri. 1976. ve Mujumdar. Applied Physics Letters. sebebi açıklığa henüz kavuşturulamamış ısı iletişim katsayısı artışına sebep olan mekanizmaları belirlemeye yönelik mikroskopik ölçeklerde benzetimlere ihtiyaç vardır. and Water in Turbulent Flow. International Chemical Engineering. Dolayısı ile gelecekte yapılacak çalışmalarda nano-parçacıklı akışkanların ısı iletkenliğini ölçmeye yönelik standart yöntemlerin ulunması. Materials Today. AIChE Symposium Series. 1955. ve diğerleri. 50. Nanocrystalline Materials. 2005. 174. J. [7] Das.I. 1956. 327-333.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 121. 5. ve Moulton.. 27. İZMİR Şekil 3.S. [13] Keblinski.S.. KAYNAKLAR [1] Kofanov. ve Newman. April. C. 1964.. FED-Vol.J.U. P. karbon nano-tüp derişimine karşın ısı taşınımındaki artım [20].E.A.

94. E. R.. S. Yoo. [20] Ding. 4316-4318. Wen. doi. Fish. J.B. Experimental Investigation into Convective Heat Transfer of Nanofluids at the Entrance Region under Laminar Flow Conditions. 2004. Q.I.. H. G. 240-250. 2003. Alias. 9-12 EKİM 2008. Bhattacharya. 2005. Preparation and Heat Transfer Properties of Nanoparticle in Transformer Oil Dispersions as Advanced Energy Efficient Coolants.. Z. V. ve Oh. Zhang. P.. J. ve Li. [16] Evans. [23] Xuan.. International Journal of Heat and Mass Transfer. [19] Yang. International Journal of Heat and Mass Transfer. ve Keblinski. W. Anderson. Y. Los Angeles. International Journal of Heat and Mass Transfer. Role of Brownian Motion in the Enhanced Thermal Conductivity of Nanofluids. Journal of Heat Transfer. S.. 57 . ve Ding. 2007. 10. Heat Transfer Properties of Nanoparticle-in-Fluid Dispersions (Nanofluids) in Laminar Flow. C. Investigation on Convective Heat Transfer and Flow Features of Nanofluids. [21] Choi. D. Role of Brownian Motion Hydrodynamics on Nanofluid Thermal Conductivity. 2004.U.A. 025901-1 – 025901-4. Heat Transfer of Aqueous Suspensions of Carbon Nanotubes (CNT Nanofluids).. Applied Physics Letters. 84.A. 125. 2005. 093116-1 – 093116-3.cap. H. ve Choi. Y. 88. Y. [17] Jang.2007.S. Current Applied Physics. 47. 49. 2004. P. Physical Review Letters.G. ve Phelan. 2006.04. 2006.. İZMİR American Scientific Publishers.060. ve Wu...P. 48. D. [18] Prasher.S. Applied Physics Letter..E...SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. 151-155. pp. Thermal Conductivity of Nanoscale Colloidal Solutions (Nanofluids). 1107-1116.. 5181-5188. Grulke.1016/j. Y. W.M. ve Williams.. [22] Wen. R.

son yıllarda CO2 (R-744). İKS Programı. Bazı doğal soğutkanların karakteristikleri 58 . 54187 SAKARYA ** Sakarya Üniversitesi. Fakat. hidrokarbonlardan propan (R-290). 1930’lu yıllara kadar soğutkan olarak amonyak ve CO2 yaygın olarak kullanılmışlardır. su (R-718). Bölümü. ozon tabakasını tahribat potansiyelleri (ODP) düşük olmasına rağmen GWP’lerinin yüksek olması uzun vadede kalıcı bir çözüm sağlamamaktadır. CFC ve HCFC’nin yerine geçebilecek çevreye daha duyarlı. ekonomik yeni soğutkanlar üzerinde çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Bunun tek istisnası amonyak olmuş ve günümüzde özellikle büyük uygulamalarda halen yaygın olarak kullanılmaktadır. göz önüne alınması gereken diğer etkenlerdir.edu. Amonyak.I.tr kisa@sakarya. Soğutkanın zehirli olmaması. Bunlara ilk alternatif olarak HFC’ler (klorsuz hidroflorokarbonlar) ve bunların karışımları geliştirilmiştir. o günlerde daha güvenilir olarak nitelendirilen CFC ve HCFC’ler pazarı ele geçirmişlerdir. CO2. Ancak zehirli ve kolaylıkla tutuşabilir olmaları nedeniyle. 54400 SAKARYA pehlivan@sakarya. kolay uygulanabilir. soğutkanın ısı alışverişinde bulunduğu iki ortamın. Anahtar Kelimeler: Doğal Soğutkan.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.DOĞAL SOĞUTKANLAR Bu kısımda doğal soğutkanların özelliklerine genel bir bakış yapılacak ve bunlardan CO2 konusunda nispeten detaylı bir incelemeye yer verilecektir [2]. 9-12 EKİM 2008. Akyazı MYO. Makina Müh. Sonuç olarak. Amonyak ve hidrokarbonlar emniyetli soğutkan gereksinimlerini zehirlilik ve tutuşabilirlik kriterleri açısından karşılamamakta. 1-GİRİŞ Soğutkan seçiminde etkili olan iki parametre. Hidrokarbon.edu. Bunun sonucunda söz konusu doğal soğutkanlar ortadan kaybolmuşlardır. soğutulan yer ve çevrenin sıcaklığıdır. Ozon. kimyasal bileşiminin sabit olması. Soğutkanların çevresel etkilerinden söz ederken belirleyici parametreler olarak ODP ve GWP değerleri dikkate alınırken. yanıcı olmaması. yapılmış olan çalışmalar ışığında söz konusu alternatif doğal soğutkanların genel özelliklerine dikkat çekilmiş. CO2. enerjinini kullanımındaki kontrol stratejisi gibi bir dizi prametreyi dikkate alan TEWI (Toplam eşdeğer ısınma etkisi)‘nın kullanılması daha gerçekçi sonuçlar elde etmemizi sağlayacaktır [1]. ancak su ve CO2’de sorun görünmemektedir. HCFC. buharlaşma entalpisinin yüksek olması ve doğal olarak ucuz ve kolaylıkla bulunabilir olması. çevrimin verimi. Klor ve flor içermeyen ve ihmal edilecek düzeyde GWP değerine sahip amonyak (R-717). ototmobil klimalarında yaygın olarak kullanılan R-134a’ya bir alternatif olarak geliştirilen DP-1 bunlar arasında sayılabilir. pas yapmaması. Tablo 1. Bu incelemede. DP-1 ve bazı hidrokarbon bileşimleri bu anlamda ön plana çıkmıştır. Bunun sonucunda bir çok AB ülkesinde tekrar doğal soğutkanlara dönme eğilimi başlamıştır. 2. amonyak.tr ÖZET Montreal Protokolü ile kloroflorokarbon (CFC) ve hidrokloroflorokarbon (HCFC) türü soğutkanların kullanımı çevreye olan zararlarından dolayı kademeli olarak sona erdirilmiş veya erdirilecektir. Bilindiği üzere CFC ve HCFC’ler ozon tabakasına olan zararlı etkileri ve küresel ısınma potansiyelleri (GWP) nedeniyle çeşitli uluslararası anlaşmalarla sınırlandırılmışlardır. izobütan (R-600a). ayrıca CO2 konusuna özel bir vurgu yapılmıştır. Mühendislik Fakültesi. Bazı Avrupa ülkeleri. belirledikleri takvimi daha öne çekmeyi başarmışlar ve doğal soğutkan içeren soğutma sistemlerinin tasarımı konusunda çalışmalarına hız vermişlerdir. İZMİR ALTERNATİF DOĞAL SOĞUTKANLARIN GENEL DEĞERLENDİRİLMESİ * Hüseyin PEHLİVAN*. Kadir İSA** Sakarya Üniversitesi.

2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Dezavantajı ise. Bunlar. Çelik ve alüminyum yaygın olarak kullanılan malzemeler olup.0 -78. DP-1 Yakın zamana kadar R-134a’ya alternatif olarak CO2 görünmekteydi. basma sıcaklığının tahlikeli bir şekilde yükselmesine meydan vermeden artmaktadır. Bakır. 2. Bu değişim sonrasında cihazın kapasitesi ve COP’u. 59 . Cihazın performansını arttırmak için bir ısı değiştiricinin eklenmesi de gerekmektedir.9 100. yapılan yeni çalışmaların konularındandır.1. Çalışma basınçları ve fiziksel özelliikleri açısından R-134a’ ya benzer olup. Aynı zamanda taşmalı tip buharlaştırıcıdan kuru tip buharlaştırıcıya geçmek ve soğutkan miktarını kapasitede çok fazla düşüşe meydan vermeden azaltmak.4 ODP 0 0 0 0 0 HGWP 0 0 0 0 0 2. 2. CO2 Soğutma Çevriminin Karakteristikleri Eğer soğutulacak akışkan (hava veya su) 20 oC’nin altındaysa.4. amonyak için uygun bir malzeme değildir. Hermetik kompresörlerin kullanılması da henüz mümkün değildir. çalışma basınçlarını yüksekliği ve düşük termodinamik verimliliği nedeniyle ekipman ve dolaylı maliyetlerin artması. Ancak.4 MPa)’dır. termodinamik özellikleridir. CO2’nin doğal soğutucu akışkan olarak geniş kullanım alanına sahip olmasıdır. kritik basıncı ise 74 bar (7. Amonyak (R-717) Amonyak. Ancak. genleşme elemanının ve kompresör yağının değişimidir. değişik alanlardaki testleri devam etmektedir. bir çok ülkedeki yönetmelikler bu çevre dostu ve yüksek verimli soğutkanın kullanımını kısıtlamaktadır [3]. Amonyak kullanan tesislerdeki teknolojide de bazı farklılıklar vardır. Açık tip pistonlu veya vidalı kompresörlerin büyük kapasiteli sistemlerde kullanılması sorun teşkil etmemektedir.6 -42. özellikle otomobil iklimlendirme sistemlerinde DP-1 isimli yeni bir soğutkanın geliştirilmesine ön ayak olmuştur. İZMİR Soğutkan Amonyak Propan İzobütan Su Karbondioksit Sembolü (ASHRAE) R717 R290 R600a R718 R744 Bileşimi NH3 C3H8 C4H10 H2O CO2 Buharlaşma Sıcaklığı -33. Özellikle soğuk hava depoları ve endüstriyel uygulamalarda ekonomik bir alternatif olarak öne çıkmaktadır. Fakat zehirli olması gibi bir dezavantaja sahiptir. 2. Kritik sıcaklığı 31 oC. Dolayısıyla. R-22’li sistemin yoğuşma sıcaklığı ortalama 57 oC iken propana dönüşüm sonrası sadece 65 oC‘ye yükselmektedir. Amonyağın zehirli olması. R-290 için tek sorun kolaylıkla tutuşabilmesidir. Bununla beraber güncel test verileri umut vericidir. PAG (Poli Alkalin Glikol) ve POE (Poliolester) cinsi kompresör yağlarıyla da -40 ila +65 oC aralığında sorunsuz karışma kabiliyetine sahip olduğu görülmüştür.0 -11. alt kritik (subcritical) noktanın altında gerçekleşir. CO2 (R-744) AB’de soğutma sistem üreticilerinin ve kullanıcıların beklentisi. diğer uygulamalarda olduğu gibi çevrim.4. Bu konuda yapılan çalışmalar amonyağın küçük ve orta büyüklükteki sistemlere uygulanabilmesi konusundadır. okları bu yöne döndürmüştür. özellikle büyük soğutma sistemlerinde kullanılan mükemmel bir soğutkandır. Çevre dostu olması ve göze batan enerji verimliliği nedeniyle gelecekte başarıyla uygulanması beklenmektedir [4]. Propan (R-290) R-22 ile çalışan sistemi propana adapte etmek için sadece birkaç değişiklik yapmak yeterlidir. 40 olan GWP değeriyle de AB normlarına uymaktadır.1. özellikle küçük çaplı alüminyum boruların lehimi oldukça zor olmaktadır.3. HFC’lerle kıyaslandığında oldukça ucuzdur ve çevre dostudur.2.I.

2. Buharlaşma sıcaklığının -10 oC’de gerçekleştiği uygulamalarda dahi kompresör çıkış sıcaklığı 200 oC’ye ulaşabilmektedir. Bu durum ilk yatırım maliyetini arttırmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 60 . kütlesel debisi daha düşüktür. 2. 9-12 EKİM 2008.I. CO2 kritik noktanın üzerindeki şartlarda kullanılacağından dolayı yüksek basınçlar söz konusu olduğundan çevrimin çok iyi kontrol edilmesi gerekmektedir. CO2’in hacimsel kapasitesi (özgül hacmi) yaygın olarak kullanılan soğutkanlara nazaran 5-10 kat daha fazladır. Şekil 2. CO2’in alt kritik (1-2-3-4) ve ara kritik (trans-critical) (1’-2’-3’-4) çevrimi. CO2’li soğutma çevriminin tasarımında dikkat edilecek hususlar Çevrimde yüksek çalışma basınçları ve sonuç olarak kompresördeki sıkıştırma işleminin sonunda yüksek sıcaklık söz konusudur (Şekil 1 ve 2). Pistonlu kompresör kullanılması durumunda soğutkan sıcaklığının kontrolü önem kazanmaktadır. İZMİR Şekil 1.4. CO2 için alt-kritik çevrim Ancak akışkan sıcaklığı 20oC’nin üzerinde ise. Dolayısıyla. Sonuç olarak. bir ısı değiştiricisi kullanarak bu aşırı sıcaklığı kontrol etmek gereklidir.

Bu durum. İtalya.. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Milano. 8-9 Haziran 2007. Bu durum yağlama özelliğini olumsuz etkileyebilmektedir. AB’deki bu gelişmelerin artan ekonomik ilişkilerimiz sebebiyle orta vadede ülkemizi de etkileyeceği görülmektedir.I. XII. özel malzeme kullanma gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Innove A. XII. Milano. 8-9 Haziran 2007..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. CO2 kompresörlerindeki yüksek sıkıştırma oranları nedeniyle oluşan aşırı gürültü ve titreşim de tasarım kriterlerinde göz önünde tutulması gereken hususlardır [5]. [4] Neksa P. Milano. Bu nedenle yağ sıcaklığının 30 ila 65 oC arasında tutulması önem kazanmaktadır. Didonna G.. Milano.. XII. Kompresör karterinde kullanılacak yağın buharlaşma sıcaklığının da 200 o C’den yüksek olması ön görülür.. [2] Amirante P. Air conditioning and heat pump systems . [5] Clodic D.. HFC’ler için de söz konusu olabilecektir. İtalya. İtalya. Girotto S. 3-SONUÇLAR Küresel ısınma ve oluşan sera etkisi nedeniyle yayınlanan çeşitli yönetmelikler nedeniyle CFC ve HCFC’lerin kullanımına getirilen kısıtlamalar ve yasaklamalar. 8-9 Haziran 2007. KAYNAKLAR [1] Halozan H. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Bu konudaki çalışmalar CO2 üzerine yoğunlaşmış olup prototip üretimler ve testler halen devam etmektedir. İtalya. Youngdale E. Özellikle AB’de geçtiğimiz yıl yayınlanan 842/2006 sayılı F-Gaz yönetmeliği bu konuya dikkat çekmektedir. 8-9 Haziran 2007. Eğer yağ sıcaklığı 65 oC’nin üzerindeyse ayrı bir yağ soğutma sistemine ihtiyaç duyulmaktadır. HFCs or the old refrigerants-what is the best choice ?. The latest refrigeration technologies: how to lower environmental impacts?. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. an option to reduce GHG Emission from Refrigeration. Innovative refrigeration systems using natural cooling fluids. Kompresörde kullanılan polyester yağlar yüksek sıcaklıklarda CO2 içinde çözülmektedir.. 8-9 Haziran 2007. CO2 as a refrigerant.. XII. XII. 9-12 EKİM 2008. belli başlı üreticileri doğal soğutkanlarla çalışacak sistemler konusunda araştırma yapmaya yöneltmiştir. New refrigerant fluids to meet demanding environmental criteria. İZMİR Tek kademeli kompresör kullanılması durumunda gerçekleşen yüksek sıkıştırma oranı nedeniyle. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. İtalya. Sciascia F. European Conferance on Technological Innovations in Air Conditioning and Refrigeration Industry. Bu konudaki gelişmeleri sektör olarak yakından izlememizin yararlı olacağı inancındayız. 61 .. [3] Minor B.. Milano.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-12 ve R-500 SOĞUTUCU AKIŞKANLARA ALTERNATİF AKIŞKANLARIN PERFORMANS DEĞERLENDİRİLMESİ
Ahmet Coşkun, Tansel Koyun, Ali Bolattürk Süleyman DemirelÜniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, ISPARTA acoskun@mmf.sdu.edu.tr , tansel@mmf.sdu.edu.tr, abolatturk@mmf.sdu.edu.tr ÖZET Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinde kullanılan (CFC) R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ve bu soğutucu akışkanlara alternatif olan (HFC) R-125, R-134a, R-143a, R-152a ve R-32 soğutucu akışkanları karşılaştırılmıştır. Karşılaştırmada tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi ele alınmıştır. İncelenen soğutucu akışkanların farklı buharlaşma sıcaklıklarına göre etkinlik katsayısı, soğutucu akışkan debisi, kompresör gücü ve basınç oranına göre değişimleri grafikler halinde verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Soğutucu Akışkan, Ozon Tabakası, Etkinlik Katsayısı

1. GİRİŞ İnsanlar ihtiyaçlarını karşılamak için her zaman yeni teknolojiler geliştirerek başta yiyecek ve içeceklerini korumak, konforlu yaşamak ve ürünlerini daha sağlıklı muhafaza etmek için soğutma ve iklimlendirme alanında büyük atılımlar yapmışlardır. Bu teknolojik gelişmeler sonucu ortaya çıkan soğutucu akışkanların atmosferin yukarı stratosfer katmanında oluşan ozon tabakasını deldiği ve küresel ısınmaya neden olduğu tespit edilmiştir [1]. Ozon, oksijen atomunun üçlü birleşimiyle oluşan molekül türüdür (O3). Normal olarak atmosfer tabakasında iki atomlu (O2) olarak bulunan oksijen molekülü insan ve diğer canlıların yaşamlarını sürdürmesi için vazgeçilemez bir ihtiyaçtır. Üç atomlu oksijen formasyonu (O3) ozon teneffüs edildiğinde zehirleyici hatta aşırı miktarda olursa öldürücüdür. Canlıların yaşadığı atmosfer tabakasında ozon molekülleri doğal etkiyle devamlı oluşmakta, fakat devamlı yok olmaktadır. Güneşin ultraviyole (morötesi) ışınları oksijen moleküllerini atomlara ayırmakta ve oksijen atomları geride kalan oksijen molekülleri (O2) ile birleşip ozon (O3) meydana getirmektedir [2]. Güneşten gelen zararlı ültraviyole ışınlarının yaklaşık %90’nın dünya’ya ulaşması koruyucu ozon tabakası tarafından önlenmektedir [1]. Ozon tabakasını etkileyen gazlar; soğutucu akışkanlar olan CFC’ler, HCFC’ler ve halonlar’dır. Ayrıca karbon tetraklorür (CTC), trikloretan, metil bromür, halonlar olan; flor, brom, ve karbon bileşikleri de ozon tabakasını etkileyen gazlara eklenebilir [2]. Yapılan araştırmalar sonucunda dünyamızı güneşten gelen zararlı ultraviyole ışınlarından koruyan ozon tabakasının CFC’ler tarafından yok edildiği anlaşılmıştır [3]. Soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkanlar genel olarak CFC’ler kloroflorokarbon ve HCFC’ler hidrokloroflorokarbon’dur. Bu akışkanlar zehirleyici ve yanıcı olmayıp, elde edilişleri masrafsız ve kolaydır. Ancak ozon takasına zararlı etkileri vardır [2]. Soğutucu akışkanları kloroflorokarbon (CFC), hidrokloroflorokarbon (HCFC), hidroflorokarbon (HFC) şeklinde üç kategoride inceleyebiliriz [4]. 1.1. Kloroflorokarbon (CFC) CFC’ler ozon tabakası üzerinde en fazla tahribat yapan soğutucu akışkanlardır. Ayrıca küresel ısınma potansiyelleri oldukça yüksektir. Bundan dolayı CFC’lerin kullanımı için bazı yasaklar ve önlemler dünya çapında alınmaktadır. CFC’ler için önemli bulgular şunlardır: Atmosferde 75-120 yıl arasında kimyasal yapıları bozulmadan kalabilirler. Ozonu delme potansiyelleri yüksektir. Uygulamada en çok kullanılanları şunlardır: R-11, R-12, R-13, R-114 ve R-115. 1.2. Hidrokloroflorokarbon (HCFC) HCFC’ler de klor atomu içerdiği için ozon tabakası ile reaksiyona girerler. Buna rağmen HCFC’lerin yapısında hidrojen bulunduğu için kimyasal kararlılıkları çok zayıftır. Atmosferde yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar. HCFC’ler atmosfere doğru yükselirken yapılarındaki hidrojen havadaki su molekülleri ile reaksiyona girerek yapıları

62

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
bozulur. HCFC’lerin ozonu delme potansiyelleri azdır. HCFC’lerin önemli özellikleri şunlardır: Atmosferde kimyasal yapıları bozulmadan uzun süre kalmazlar (15-20 yıl). Ozonu delme potansiyelleri düşüktür. Uygulamada en çok kullanılan HCFC’ler şunlardır: R-22, R-124, R-123. 1.3. Hidroflorokarbon (HFC) HFC’lerin yapısında klor atomu bulunmadığı için ozonu delme potansiyelleri sıfırdır. Yani ozon tabakası üzerine hiçbir olumsuz etkileri yoktur. Buna rağmen küresel ısınmaya biraz etki yaparlar. 1.4. Karışım ve İnorganik Soğutucu Akışkanlar 1987’de imzalanan Montreal Protokolü gereği, ozon tüketim potansiyeline sahip CFC ve HCFC grubu soğutucu akışkanlar kullanılmayacaktır. Bu yüzden ozon tabakasına zarar vermeyecek yönde farklı soğutucu akışkanlar araştırılmıştır. İki veya daha fazla soğutucu akışkanın belirli oranlarda karıştırılmasıyla elde edilen soğutucu akışkana karışım denilmektedir. En popüler karışımlar R-500, R-502, 404A ve 407C’dir. Yapılan çalışmalar ozon tabakasına zarar vermeyecek akışkanlar yönündedir. Günümüzde inorganik soğutucu akışkan olarak zehirleyici özelliği olmasına rağmen termodinamik özellikleri mükemmel olan amonyak (NH3) kullanılmaktadır. CFC ve HCFC gazların zarar verdikleri anlaşılmış olup buna dayanarak (uluslararası anlaşmalarla) alternatif soğutucu akışkanların geliştirilmesi ile ilgili çalışmalar başlamıştır. Gelişmiş ülkeler 2000 yılından itibaren alternatif soğutucu akışkanlara geçişi tamamlamışlardır. Gelişmekte olan ülkeler gurubunda yer alan Türkiye’de ise bu geçiş 2010 yılına kadar uzatılmıştır [5]. 2. ÇALIŞMADA İNCELENEN SOĞUTUCU AKIŞKANLAR R-12: Molekül formülü CCl2F2 dir. Bugün, soğutma maksadı ile en çok kullanılan soğutucu akışkandır. Zehirli, patlayıcı ve yanıcı olmaması sebebiyle tamamen emniyetli bir maddedir. Bunlara ilaveten, en ekstrem çalışma şartlarında dahi stabil ve bozulmayan, özelliklerini kaybetmeyen bir maddedir. Ancak, açık bir aleve veya aşırı sıcaklığa haiz bir ısıtıcı ile temas ettirilirse çözüşür ve zehirli bileşkelere ayrışır. Kondenserde, ısı transferi ve yoğuşma sıcaklıkları bakımından oldukça iyi bir durum gösterir. Yağlama yağı ile tüm çalışma şartlarında karışabilir ve yağın kompresöre dönüşü basit önlemlerle sağlanabilir. Yağı çözücü (Solvent) özelliği, kondenser ve evaporatör ısı geçiş yüzeylerinde yağın toplanıp ısı geçişini azaltmasını önler [4]. R-500: R-500, R-12 ve R-152a’dan oluşan bir azeotropik bir karışımdır. Karışım oranı ağırlıkça %73.9 R-12, %26.2 R152a’dır. Düşük oranda R-12’ye alternatif olarak kullanılmaktadır. R-12’ye göre daha iyi COP değerine ve %10-15 daha yüksek hacimsel soğutma kapasitesine sahiptir [4]. Bu çalışmada R-12 ve R-500’e uzun dönemde alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar aşağıda belirtilmiştir. • R-12 (CFC) yerine: HCFC-22, 124, 401A, 409A (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 143a, 152a (Uzun dönem için) • R-500 (CFC) yerine: HCFC-22 (Geçiş dönemi için) HFC-125, 134a, 32, 143a, 152a (Uzun dönem) [6] R-134a: Soğutucularda kullanılan renksiz inert gaza verilen addır. Tam adı 1,1,1,2-Tetrafloretan olan gaz, 90’lı yıllarda ozon tabakasına zararlı olduğu için birçok ülkede kullanımı yasaklanan R-12 (diklordiflormetan) gazının yerine kullanılmak üzere üretilmiştir. Genellikle R-134a, Freon-134a, HFC-134a ya da tetrafloretan olarak adlandırılır. Üretim amacına uygun olarak ozon tabakası üzerinde herhangi bir zararlı etkisi yoktur. Moleküler formülü CH2FCF3 şeklinde olan R-134a termodinamik ve fiziksel özellikleri R-12 gazına en yakın olan soğutucu gazdır. R-134a, taşıt araçlarının iklimlendirme donanımları, konut tipi soğutucular ve orta çaplı işletmeler veya yapılarda su soğutma cihazlarında kullanılır [7]. R-152a: Molekül formülü C2H4F2 ve tam adı 1,1-Difloroetan olan akışkan genellikle R-152a, HFC-152a veya difloroetan olarak adlandırılır. Standart sıcaklık ve basınç altında renksiz bir gazdır. Soğutucu akışkan olarak kullanımda küresel ısınmaya katkısı düşüktür. Son zamanlarda otomobil uygulamalarında R-134a’ ya alternatif olarak uygulanmaktadır [7]. R-125: Pentafloroetan, molekül formülü CF3CHF2 olan akışkan 1,1,1,2,2-pentafloroetan, HFC-125, veya R-125 olarak da adlandırılır. Ozon delme potansiyeli sıfırdır [7].

63

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

R-143a: 1,1,1-Trifloroetan veya R-143a soğutucu akışkanı basitçe trifloroetan olarak adlandırılır. Kritik sıcaklığı 73 °C’dir. Kendi başına bir soğutucu akışkan olarak kullanılabildiği gibi yaygın bir şekilde karışım içinde bir bileşen olarak da kullanılır. Soğutucular olarak kullanılan CFC’lerin aksine, Trifloroetan hiç klor atomuna sahip olmadığı için ozon delme potansiyeli yoktur [7]. R-32: Diflorometan soğutucu akışkanı HFC-32 veya R-32 olarak adlandırılır. Molekül formülü CH2F2’dir. R-32 sıfır ozon delme potansiyeline sahiptir [7]. Bu çalışmada, CFC grubuna giren R-12 ve R-500 soğutucu akışkanları ile HFC grubuna giren alternatif olabilecek soğutucu akışkanlar ele alınmıştır. Ele alınan soğutucu akışkanlarda farklı buharlaşma sıcaklığına göre etkinlik katsayısı, kompresör gücü ve kütlesel debilerin değişimleri analiz edilmiştir. Her bir soğutucu akışkanın buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimdeki performansları değerlendirilerek, elde edilen sonuçlar grafikler halinde sunulmuştur.
QH
P

3

QH

2

3 Kısılma Vanası 4

Kondenser

2 Kompresör
4 QL 1 Wk

Evaporatör

1

h

QL

(a) 3. TEORİK MODEL

(b)

Çalışmada ele alınan tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine ait tesisat şeması ve P-h diyagramı aşağıda verilmiştir. Şekil 1. (a) Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi (b) Çevrimin P-h diyagram

64

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Buhar sıkıştırmalı çevrim soğutma makinelerinde, iklimlendirme sistemlerinde ve ısı pompalarında en çok kullanılan çevrimdir. Bu çevrimi oluşturan hal değişimleri şöyledir [8]: 1 2 3 4 2 3 4 1 Kompresörde sıkıştırma Yoğuşturucuda çevreye sabit basınçta ısı geçişi Kısılma (genişleme ve basıncın düşmesi) Buharlaştırıcıda akışkana sabit basınçta ısı geçişi

3.1. Kabuller Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için soğutucu akışkanların her bir noktasındaki termodinamik özellikleri EES paket programı yardımıyla hesaplanmıştır. Bu çalışmada bahsedilen buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için aşağıdaki kabuller yapılabilir: • • • • • Evaporatördeki soğutma yükü 500 W, Evaporatör sıcaklığı çalışma aralığı -40 °C-0 °C, Yoğuşturucu sıcaklığı 40 °C, Kompresörün adyabatik verimi %90 Evaporatör ve kondenser çıkışında soğutucu akışkanlar doymuş halde alınmıştır [9].

3.2. Çevrimin Termodinamik Analizi Kompresör çıkışındaki soğutucu akışkanın entalpisi kompresörün adyabatik veriminden,

ηK =

h2 s − h1 h2 − h1

(1)

bulunmaktadır. Kompresör özgül işi ise,

wK = h2 − h1
bağıntısıyla hesaplanmaktadır. Soğutma çevriminde dolaşan soğutucu akışkanın kütlesel debisi,

(2)

& & Q L = m(h1 − h4 )
ile bulunmaktadır. Kompresör gücü ise,

(3)

& & WK = m(h2 − h1 )
denklemi ile hesaplanmaktadır. Kondenserde çevreye atılan ısı miktarı,

(4)

& & QH = m(h2 − h3 )
ifadesi ile belirlenir.Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinlik katsayısı,

(5)

COP =

& QL & WK

(6)

denklemiyle ifade edilir.

65

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
4. SONUÇLAR Bu çalışmayla R-12, R-500 ve bu soğutucu akışkanlara alternatif soğutucu akışkanlar için aşağıdaki sonuçlar elde edilmiştir. Şekil 2’de farklı soğutucu akışkanlar için buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Hemen hemen bütün soğutucu akışkanlar için benzer değişimlerin olduğu görülmüştür. Şekil 2’den de görüleceği üzere; farklı soğutucu akışkanlar için, buharlaştırıcı sıcaklılığı arttıkça soğutma çevriminin etkinlik katsayısı artmaktadır. R-32 en yüksek etkinlik katsayısına sahiptir. Çevreye zararlı olan soğutucu akışkanlar ile çevre dostu soğutucu akışkanlar kıyaslandığında, R-32 ve R-500 en yüksek etkinlik katsayılarına sahip soğutucu akışkanlardır.
9.0 8.0 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Etkinlik Katsayısı, COP

7.0 6.0 5.0 4.0 3.0 2.0 1.0 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 2. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 3’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi görülmektedir. Şekilden de anlaşılacağı üzere, kompresör gücü buharlaştırıcı sıcaklığı ile azalmaktadır. En yüksek kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan R-125, düşük kompresör gücü gerektiren soğutucu akışkan ise, R32’dir. R-12 ve R-500 karşılaştırıldığında kompresör güç gereksinimleri yaklaşık olarak benzer sonuçlar göstermektedir. Alternatif olan soğutucu akışkanlar incelendiğinde, R-32 ile R-152a’nın güç gereksinimleri daha azdır.
0.40 0.36 0.32 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kompresör Gücü, Wk

0.28 0.24 0.20 0.16 0.12 0.08 0.04 -40

-35

-30

-25

-20

-15

-10

-5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 3. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin kompresör gücünün buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’te farklı soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. Belirli bir buharlaştırıcı sıcaklığı dikkate alındığında; R-134a, R-152a ve R-32’nin, R-12 ve R-500’e göre kütlesel

66

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
debilerinin daha az olduğu görülmektedir. Bu durum, sisteme şarj edilebilecek akışkanının kütlesel debisinin azalması anlamına gelmektedir. Bu özellik ile hidrokarbon akışkanların patlayıcı ve yanıcı özellikleri azalmaktadır. R-125 için sistemde dolaşması gereken kütlesel debinin, R-12 ve R-500’den daha yüksek değerlerde olduğu gözlemlenmektedir. R-143a’nın gereken kütlesel debisi ise, R-12 ve R-500’ün kütlesel debileri arasındadır.
0.011 0.010 0.009 0.008 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Kütlesel Debi, m

0.007 0.006 0.005 0.004 0.003 0.002 0.001 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 4. Soğutucu akışkanların kütlesel debilerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Şekil 5’te buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi gösterilmektedir. En yüksek ve en düşük basınç oranlarına sahip soğutucu akışkanlar sırasıyla R-32 ile R-143a’dır. Düşük buharlaştırıcı sıcaklıklarında basınç oranları arasındaki fark daha belirgindir. Yüksek buharlaştırıcı sıcaklıklarında ise basınç oranları arasındaki fark azalmaktadır. R-12 ile R-500 hemen hemen aynı basınç oranlarına sahip olup, basınç oranları dikkate alındığında bu akışkanlara alternatif olabilecek akışkanlar R-152a, R-125 ve R143a’dır.
22 20 18 R-12 R-500 R-32 R-152a R-134a R-125 R-143a

Basınç Oranı, rp

16 14 12 10 8 6 4 2 -40 -35 -30 -25 -20 -15 -10 -5

0

5

Buharlaştırıcı Sıcaklığı, TL

Şekil 5. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin basınç oranının buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi

5. TARTIŞMA VE SONUÇ

67

867 . Çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında yer alan R-32 ve R-152a’nın. 6. ozon tabakasını delme ve küresel ısınmaya sebep olmaları bakımından tercih edilmemektedir. Alternatif soğutucu akışkan olarak bilinen R-32. Soğuk Depoların Soğutma Sisteminde Kullanılan R407c Alternatif Soğutucu Akışkanına Göre Sistem Eleman Kapasitelerinin Bilgisayar Programıyla Belirlenmesi..709. Cilt 27.org [8] Çengel Y. 88. [5] Kırmacı V.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi 7(1). R-152a ve R-134a’nın. ve Tengilimoğlu Y. 1999. Bu bakımdan R-32. İstanbul. ve İlten N. çevre dostu soğutucu akışkanlar arasında R-32’nin en yüksek etkinlik katsayısına sahip alternatif akışkan olduğu belirlenmiştir. 9-12 EKİM 2008.. Tesisat Mühendisliği Dergisi.wikipedia. 03-06 Ekim.. [9] Ataer Ö....ve Boles M. Sistemde daha düşük debiye sahip soğutucu akışkanların kullanımıyla daha emniyetli bir soğutma sistemi tasarlanması mümkün olacaktır. SEMBOLLER η h w & W & QL s COP & Q H Verim Entalpi Özgül iş Güç Soğutma yükü İdeal Etkinlik katsayısı Kondenser kapasitesi Buharlaştırıcı sıcaklığı Kompresör Basınç oranı TL K rp 7.T. R -12. Uygulamalı Soğutma Tekniği. İZMİR Isı pompası ve soğutma sistemlerinde CFC sınıfına giren çevreye zararlı soğutucu akışkanlar. Fen-Edebiyat Fakültesi. uzun dönemde de ozon delme potansiyeli sıfır olan HFC ve ayrıca da soğutucu akışkanların karıştırılmasıyla elde edilen akışkanların kullanılmasına karar verilmiştir...ve Bıyıkoğlu. [4] Koyun T. Soğutucu Akışkanların Çevresel Etkileri İle İlgili Yeni Yasal Düzenlemeler ve Hedefler.. Bu çalışmayla. R-12 ve R-500 soğutucu akışkanlarına göre kıyasla güç gereksinimlerinin daha az olduğu tespit edilmiştir. [6] Özkol N. Soğutma sistemlerinde Kullanılan Soğutucu Akışkanlar ve Bu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkileri. A. [2] Bulgurcu H. C. İzmir.I. ve Acar M. Bu sebeple dünya üzerinde yapılan toplantı ve anlaşmalarla geçiş döneminde ozon delme potansiyeli düşük olan HCFC. R152a ve R-134a. 2006. 2004.A. R-500 ile bu soğutucu akışkanların alternatifleri karşılaştırıldığında. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi. ve İnan A. 481-488. [3] Kuğu İ. Soğutucu Akışkanların Ozon Tabakası Üzerine Etkilerinin Araştırılması ve Alternatif Soğutucu Akışkanlar. Kon O. Literatür Yayıncılık. R-12 ve R-500’e göre sistemde dolaşması gereken kütlesel debilerinin daha düşük olduğu görülmüştür. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sistemleri İçin Soğutucu Akışkan Seçimi.. V. Özalp M. Soğutucu Gazların Ozon Tabakasına Etkileri ve Kimyasal Özellikleri. VIII.Ü. Koyun A. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. s. Yayın No:115. Fen Bilimleri Dergisi. 2001. s. Mühendislik Yaklaşımıyla Termodinamik. 2.. 68 . 46-53.. incelenen alternatif soğutucu akışkanlar arasında tavsiye edilebilir.A. OTİM 2007. [7] http://tr. İmal M. KAYNAKLAR [1] Onat A. ve Özdemir B. 2005.A.

İZMİR Turhan. yoğunluk.edu. doyma entalpisi. entalpi. soğutma ve havalandırma derneği (ASHRAE) 2005 temeller el kitabında[1] verilen temel verileri kullanarak oluşturulacaktır. rk(xk+1)=yk+1 1 ≤ k ≤ n (2. Bu tür parametrelerin oluşturulmasında genellikle lineer ve lineer olmayan en küçük kareler eğri uydurma yönteminden yararlanılır. KÜBİK ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Kübik şerit eğri uydurmanın temeli tüm noktalardan geçen polinomlarla noktaları bağlamaktır. aynı zamanda göreceli olarak basit bir denklem elde edebiliriz. Ancak en küçük kare metodunda oluşan hataların miktarı çok büyük olabilir. Örneğin üçüncü dereceden bir polinom düşünebiliriz.coban@ege.tr ÖZET Soğutma endüstrisinde doyma Doyma basıncı. Bornova. entropi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. vizkozite gibi termofiziksel doyma eğrilerinin veriden sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edilmesi için lineer veya lineer olmıyan en küçük kareler metoduyla bir eğri uydurmaya çalıştığımızda bunun oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. B-şerit metodu göreceli olarak basit bir hesaplama metodu kullandığından eğer aynı fonksiyon uyumu yakalanabilirse temel metod olarak değerlendirilebilir. Eğer verimizde hata yoksa en küçük kareler yöntemi bu alandaki avantajını da yitirir. Çeşitli verilerin uyumu irdelenecektir.3) üçüncü dereceden polinom için ikinci türevleri de eşitleyebiliriz. doymuş sıvının viskozite.1) Kübik şerit veri uydurma prosesinde polinomların veri noktalarından geçmesi gerekir. yüzey gerilim kuvveti gibi parametreler gerek termodinamik çevrimin oluşturulması ve analizi gerekse yoğuşturucu. Anahtar kelimeler : soğutucu akışkanlar. rk(x)=ak(x-xk)3+ bk(x-xk)2+ ck(x-xk)+yk 1 ≤ k ≤ n (2. 9-12 EKİM 2008. Mühendislik Fakultesi. doyma 1. Eğri uydurmada en küçük kareler metodunun kullanılmasının bir sebebi verilerimizde bulunabilecek hataları ortalamasıdır. aksi takdirde Cubik şert metodu temel metod olarak değerlendirilecektir. İZMİR KUBİK ŞERİT VE B ŞERİT İNTERPOLASYON YÖNTEMİ KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA TERMOFİZİKSEL ÖZELLİKLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M.2) aynı zamanda birinci türevlerin de sürekli olması gerekir. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur. 69 . ısıl iletim katsayısı.I. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir. thermofiziksel özellikler. Bu çalışmada temel metod olarak B-şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodunu kullanacağız ve sonuçları karşılaştırarak daha kararlı sonuçlar veren metodu saptamaya çalışacağız. Önce kullanacağımız iki temel eğri uydurma metodunu tanıtalım 2. r’k-1(xk)= r’k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2. Her iki metoddaki soğutma endüstrisinde kullanılan başlıca termofiziksel özelliklerin eğri uydurmasını Amerikan ısıtma. doyma sıvı ve gaz fazı yoğunluğu. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. GİRİŞ Doyma basıncı. buharlaştırıcı gibi alt birimlerin modellenmesinde oldukça önemlidir. Bu çalışmada ikinci dereceden B şerit eğri uydurma metodu ve Kübik şerit eğri uydurma metodu kullanılarak termofiziksel verileri tablo verilerinden oluşturacağız. Sonuçları karşılaştırarak hangi metodun daha iyi sonuç vereceğini değerlendireceğiz. ısıl iletkenlik. Makine Mühendisliği Bölümü. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi.

1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2. 1 ≤ k ≤ n (2. ⎥ = ⎢ . ....5) r”n-1(xn)=0 (2.... ⎥ hn−2 2(hn−3 + hn−2 ) 0 ⎥ ⎢cn−2 ⎥ ⎢6( wn−2 − wn−3 )⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ hn−2 2(hn−2 + hn−1 ) hn−1 ⎥ ⎢ cn−1 ⎥ ⎢ 6( wn−1 − wn−2 ) ⎥ ⎥ 0 0 1 ⎥ ⎢ cn ⎥ ⎢ B ⎦ ⎦⎣ ⎦ ⎣ 0 0 0 0 0 0 (2. . Burada A ve B kullanıcı tarafından verilmesi gereken ikinci türev sınır şartlarıdır.15) Bu durumda çözülmesi gereken denklem sistemi sadece ck terimlerine dönüşür.6) olarak alınırsa buna doğal kübik şerit interpolayonu adını veririz. .11) 2b0 =0 (2.(xk+1-x)2 ck]/(2hk) s”k(x)=[(x-xk) ck+1 + (xk+1-x) ck]/hk olur burada ak ve bk ck nın fonksiyonu olarak yazılabilir.18) bu sistemde toplam n-2 denklem mevcuttur. 9-12 EKİM 2008...13) şeklinde verilmiş ise s’k(x)=ak.bk+ [(x-xk)2 ck+1 .. .. .14) (2.7) Tum bu şartlar bir denklem sistemi olarak bir araya toplanırsa : = yk+1-yk..I.16) (2...SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1 ≤ k ≤ n (2. ⎢0 0 0 ⎢ 0 0 ⎢0 ⎢0 0 0 ⎣ . .8) akhk3+ bkhk2+ckhk .10) 6ak-1hk-1+ 2bk-1+2bk =0 (2. 70 . Bu şartlar r”1(x1)=0 (2. Toplam çözülmesi gereken denklem sayısını azaltmanın bir yolu değiştirilmiş özel bir üçüncü dereceden polinom kullanmaktır... 1 ≤ k ≤ n (2. ⎥ ⎢ .. Eğer kübik polinomumuz sk(x)=ak(x-xk)+ bk(xk+1-x)+ [(x-xk)3 ck+1 +(xk+1-x)3 ck]/(6hk) 1 ≤ k ≤ n (2.hk )ck+ hk ck+1 = 6 ⎢ ⎡ yk +1 − yk yk − yk −1 ⎤ − ⎥ hk −1 ⎦ ⎣ hk . Başka sınır şartları belirlememiz de mümkündür.17) 1≤ k ≤ n 1≤ k ≤ n (2. bk=[6yk-hkck]/(6hk). ... .. hk 1≤ k ≤ n (2.. İZMİR r”k-1(xk)= r”k(xk) 1 ≤ k ≤ n (2. wk = yk +1 − yk .4) tüm sistemi çözmek için iki şart daha gerekir. ..9) 3ak-1hk-12+ 2bk-1hk-1+ck-1-ck = 0 =0 ..12) 6an-1hn-1+ 2bn-1 seti oluşur bu set 3n-3 denklem içerir. hk-1ck-1+ 2( hk-1... 1 ≤ k ≤ n (2.. A ⎤ ⎤ ⎡ c0 ⎤ ⎡ ⎥ ⎢ c ⎥ ⎢ 6( w − w ) ⎥ 2 1 ⎥ ⎥⎢ 1 ⎥ ⎢ 0 0 0 ⎥ ⎢ c2 ⎥ ⎢ 6( w3 − w2 ) ⎥ ⎥ ⎢ ⎥ ⎥⎢ .. hk=xk+1-xk 1 ≤ k ≤ n (2.20) şeklini alır. ⎢. Bu sayıda denklemi bir arada çözme işlemi matris çözümlemesine oldukça ağır bir yük getirebilir artı hata olasılıklarını arttırır.. ak=[6yk+1-hk2ck+1]/(6hk)..19) tanımını yaparsak çözülecek denklem sistemini 0 0 ⎡1 ⎢h 2(h + h ) h2 1 2 ⎢ 1 ⎢0 h2 2(h2 + h3 ) ⎢ ...

Aynı zamanda tüm x değerleri ⎛ x − ti B ( x) = ⎜ ⎜t −t ⎝ i+1 i k i 0 ∑ Bi ( x) = 1 (3. Fonksiyonun değeri ti noktasında t i > x ≥ t i +1 ⎭ ⎩0 1 ti+1 noktasında 0. bu bölgenin dışında 0 değeri almaktadır. (3. 9-12 EKİM 2008. Bu fonksiyon dirac-delta fonksiyonu olarak bilinir.5) bağıntısı geçerlidir. Başlangıç olarak sonsuz sayıda noktadan oluşmuş bir set düşünelim Şekil 1 B0i şerit tanımı …..2) olur.< t-2 < t-1 < t0 < t1 < t2 < …… Bu noktalar için tanımlayacağımız sıfırıncı dereceden bir B0i şerit elemanının tanımı t i ≤ x < t i +1 ⎫ ⎧1 Bi0 ( x) = ⎨ ⎬ (3.3) ⎞ ⎛ ⎟ ⎜ ⎜ 0 x ≥ ti + 2 veya x ≤ ti ⎟ ⎟ ⎜ x − ti Bik ( x) = ⎜ ti < x < ti +1 ⎟ ⎟ ⎜ ti +1 − ti ⎟ ⎜ ⎜ ti + 2 − x t < x < t ⎟ i+2 ⎟ ⎜ t − t i +1 ⎠ ⎝ i + 2 i +1 B1i şerit fonksiyonu şekil 2 de gösterilmiştir. B-ŞERİT EĞRİ UYDURMA METODU Bu bölümümüzde B şerit interpolasyonunu inceleyeceğiz.4) Şekil 2 B1i şerit tanımı Bu fonksiyon için de i =∞ i = −∞ ∑ Bi ( x) = 1 (3.1) bu tanım Şekil 1 de grafik olarak gösterilmiştir. B0i tanımlandığında daha ⎞ k −1 ⎛ t i+2 − x ⎞ k −1 i = −∞ ⎟ Bi ( x) + ⎜ ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi+1 ( x) üst dereceden B şerit fonksiyonları bu tanımdan yola ⎠ ⎝ i+2 i+1 ⎠ çıkılarak tanımlanabilir. Yani tüm x ve i değerleri için Bi0 ( x) ≥ 0 yazılabilir. i =∞ için (3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. B şerit fonksiyonu aynı zamanda her durum için pozitif tanımlı bir fonsiyondur. 1 B şerit interpolasyon formülü k inci dereceden B şerit için 71 . İZMİR 3.I. ti ile ti+1 arasında ti+1 noktası hariç olmak üzere yine bir.

(3. i = j⎫ ⎧1 Bi1−1 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. bu denkleme t0 t1 … y0 y1 …. En genel formda interpolasyon formülümüz : S ( x) = ∑ Ai Bik−k ( x) (3. Bu durumda şerit n S ( x) = ∑ y i Bi0 ( x) (3.6) şeklinde ifade edilir. İZMİR f ( x) = ∑ Cik Bik ( x) (3.7) formunu alır. örneğin 2 derece polinom için i = −∞ 1 Aj (t j +1 − t j ) + Aj +1 (t j − t j −1 ) t j +1 − t j −1 [ ] (3.14) i =0 i =∞ k ∑ Ai Bi −2 (t j ) = i =n şeklinde olacaktır.16) Bu denklem sistemini çözmenin bir yolu A0 değerine herhangi bir değer atayarak geri kalan değerleri A0 değerinden türetme yoluna gitmektir.15) bağıntısını yazabiliriz. Buradan da denklemimizi ⎥ i+2 i +1 ⎠ ⎠ ⎝ ⎦ f ( x) = ∑ Cik −1 Bik −1 ( x) (3. Yani S(ti)=yi 0 ≤ i ≤ n olmasını istiyoruz.11) olduğundan problemin çözümü basit olarak 0 i ≠ j⎭ ⎩ Ai=yi 0 ≤ i ≤ n seçmekten ibarettir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu durumda denklem Buradaki katsayılar 72 . Oıncı derece şeritten birinci derece şerite geçersek çözümümüz i =0 yine basit bir denklemdir.I. Bu durumda aşağıdaki denklem sistemi elde edilir Aj (t j +1 − t j ) + A j +1 (t j − t j −1 ) = y j (t j +1 − t j −1 ) 0 ≤ j ≤ n Aj +1 = α j + β j Aj 0≤ j≤n (3.12) formunu alacaktır.13) i ≠ j⎭ ⎩0 S ( x) = ∑ yi Bi1−1 ( x) (3. Katsayılar arasında i = −∞ ⎛ x − ti Ci j −1 = Ci j ⎜ ⎜t −t ⎝ i+ j i i =∞ ⎞ ⎛t −x⎞ j ⎟ + Ci −1 ⎜ i + j ⎟ ⎟ ⎜t −t ⎟ ⎠ ⎝ i+ j i ⎠ (3.17) formunda yazılabilir.10) ise i = −∞ X Y Önce 0ıncı dereceden şerit interpolasyon ile başlarsak. tn Yn verisini uyduracağız. Eğri uydurmaya Bi0 şeridinden başlarsak i = j⎫ ⎧1 Bi0 (t j ) = δ ij = ⎨ ⎬ (3. Ancak bu denklem yukarıdaki denklemle birlikte değerlendirilir i = −∞ ise: i =∞ ⎡⎛ x − ti i =∞ f ( x) = ∑ Cik ⎢⎜ ⎜ i = −∞ ⎢⎝ ti +1 − ti ⎣ i =∞ ⎞ k −1 ⎛ t − x ⎞ k −1 ⎤ ⎟ Bi ( x) + ⎜ i + 2 ⎟ ⎟ ⎜ t − t ⎟ Bi +1 ( x)⎥ (3.9) Bu temel bağıntılardan yararlanarak B şerit interpolasyonu adım adım oluşturabiliriz. Daha yüksek dereceden polinomlar için. Burada yine Ai=yi 0 ≤ i ≤ n olmuştur. 9-12 EKİM 2008.8) formuna dönüştürebiliriz.

"R152a". Programlar açık kod olarak verildiğinden java programlama dilinde kendi soğutma sistemi analizlerini yapanlar tarafından kullanılabilir."R1150".."R23". Buradan A0 değerini bulmak için (Bütün Ai değerlerinin A0 dan türediğini hatırlayalım) şu şekilde bir denklem yazabiliriz denklemdeki γ j ve δ j ardışık yerine koyma prosesi ile saptanabilir. + 2(γ n + δ n A0 )δ 1 = 0 (3."R702P".21) Φ = A02 + (γ 0 + δ 0 A0 ) 2 + (γ 1 + δ 1 A0 ) 2 + ."R123"."R12". 9-12 EKİM 2008. Girdi ve çıktı metodlarının tanımı altta verilmiştir: Kübik şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_CS2.23) dA0 bu denklem kısaca qA0 + p = 0 şeklinde yazılırsa q = 1 + δ 02 + δ 12 + .."R125"."R143a"..java programıyla tanımlanmıştır."R50"."R32".19) fonksiyonunu minimum yapacak şekilde seçilmesi tavsiye edilir." R407C"."R404A". + δ n2 (3.. dΦ = 2 A0 + 2(γ 0 + δ 0 A0 )δ 0 + 2(γ 1 + δ 1 A0 )δ 1 + ."R1270".25) şeklinde yazabiliriz. Bu yüzden programlarımız nesneler şeklinde geliştirilmiştir. Bu tanımla ikinci dereceden B şerit interpolasyon katsayılarını bulmak için gereken tüm denklemler oluşmuş olur."R732"."R718".22) olur. Geçerli soğutucu akışkan isimleri programda çağırılacağı şekliyle şunlardır: "R134a"."R728". A0 ın minimum değerini seçmek için bu fonksiyonun türevini 0 a eşitlememiz gerekir. + (γ n + δ n A0 ) 2 (3."R70 4"."R744".20) γ 0 = α0 δ 0 = β0 γ j = α j + β j γ j −1 δ j = β jδ j −1 0 ≤ j ≤ n Φ = A + A + A ."R600"."R740" Açık olarak soğutucu akışkanların ismini yazarsak Kloro-Floro Karbon Soğutucu akışkanlar 73 . + γ nδ n (3."R717"..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. public ref_CS2(String soğutucu_akışkan_ismi) kurucu metoduyla çağrılabilir. Bu dil nesne kökenli bir dildir.. 4."R507A". Temel olarak programlar kübik şerit ve B şerit interpolasyonu için iki set olarak geliştirilmiştir. Aj +1 = γ j + δ j A0 0 ≤ j ≤ n (3.. BİLGİSAYAR KODLARININ GELİŞTİRİLMESİ Soğutucu akışkanların termofiziksel özelliklerinin hesaplanması için gereken kodlar Java programlama dilinde geliştirilmiştir."R702". Buradaki değişken ismi değişkenin kullanılacak değişkenin ismi olması gerekir."R290".24) p = γ 0δ 0 + γ 1δ 1 + γ 2δ 2 + . Bu denklem sisteminde herhangi bir matris çözümü olmadığından ve değerler ardışık yerine koyma ile oluşturulduğundan programın oluşturulması kübik şerit interpolasyonuna göre çok daha kolaydır."R455fa".."R22"."R123".. İZMİR α j = yi ⎜ βj = ⎛ t j +1 − t j −1 ⎞ ⎟ ⎜ t −t ⎟ ⎝ j j −1 ⎠ 0≤ j≤n t j − t j +1 t j − t j −1 (3. Katsayıların değerlerini küçük tutabilmek için bizim seçtiğimiz A0 değeri Φ = ∑ Ai2 i =0 n +1 (3. A 2 0 2 1 2 2 2 n (3."R410A"."R124".I.18) şeklinde yazılabilir."R170".

kritik sıcaklık derece C a.3-pentafloropropan Zeotropic karışımlar (% kütle oranı) R-404A [R-125/143a/134a (44/52/4)] R-407C [R-32/125/134a (23/25/52)] R-410A [R-32/125 (50/50)] Azeotropik karışımlar R-507A [R-125/143a (50/50)] İnorganic Soğutucu Akışkanlar R-717 (amonyak) R-718 (su/buhar) R-744 (carbondioksit) Hidrokarbon gurubu R-50 (metan) R-170 (etan) R-290 (propan) R-600 (n-butan) R-600a (izobutan) R-1150 (etilen) R-1270 (propilen) Kryojenic (çok düşük sıcaklık) Soğutucu Akışkanlar R-702 (normal hydrogen) R-702p (parahydrogen) R-704 (helium) R-728 (nitrogen) R-732 (oxygen) R-740 (argon) Akışkanlarla ilgili veriler Amerikan Isıtma havalandırma ve soğutma derneği(ASHRAE) verilerinden alınmıştır[1] sınıf tanımlandıktan sonra çeşitli termofiziksel özellikler direk olarak çağrılarak kullanılabilir.1.1. kritik yoğunluk kg/m3 74 .2-tetrafloroetan) R-143a (1. 1.1. şeklinde olacaktır.1.1. 1. Bundan sonra çeşitli termofiziksel özellikler sabitler ve alt metodlar üzerinden direk olarak çağrılabilir.2-tetrafloroetan) R-125 (pentafloroetan) R-134a (1.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1-trifloroetan) R-124 (2-kloro-1.BP.roc. 9-12 EKİM 2008.FP.1-difloroetan) Propan Serisi R-245fa (1.01325 barda donma sıcaklığı a. Molekül ağrılığı kg/kmol a.I.1-trifloroetan) R-152a (1. SABİTLER ve anlamlar a.Pc.01325 barda kaynama sıcaklığı a.M.1.Tc.1.3.2-dikloro-1. İZMİR Metan serisi R-12 (diklorodiflorometan) R-22 (klorodiflorometan) R-23 (triflorometan) R-32 (diflorometan) Etan Serisi R-123 (2. Kurucu metodun program içinde çağrılması ref_CS2 a=new ref_CS2(“R134a”). kritik basınç kPa a.

: t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s a.jar da hazırlanmıştır.html internet versiyonları mevcuttur. t (derece C) sıcaklığında gaz entalpisi KJ/kg a. t (derece C) sıcaklığında kaynamaya başlama basıncı. public ref_BS(String soğutucu_akışkan_ismi) ref_BS a=new ref_BS(“R134a”).soundv_l(t). derece C a. KJ/mK : t (derece C) sıcaklığında gaz ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a. t (derece C) sıcaklığında sıvı ısıl iletkenlik katsayısı KJ/mK a. : t (derece C) sıcaklığında gaz entropisi KJ/kgK a. t (derece C) sıcaklığında sıvı yoğunluğu kg/m3 a.s_lv(t).Psb(t). t (derece C) sıcaklığında sıvı vizkozite Pas a. Tsb (ps).h_v(t).java ve ref_BS_Table.java programları hazırlanmıştır.soundv_v(t).html ve ref_BS. KJ/kgK : t (derece C) sıcaklığında sıvı sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a.java programıyla tanımlanmıştır.rov(t).Cpv(t). B şerit interpolasyon formülünü kullanan set ref_BS. 75 . ps (kPa) basıncında sıvı kaynama başlama sıcaklığı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.s_l(t). derece C a.h_lv(t).s_v(t). t (derece C) sıcaklığında gaz vizkozite Pas a. kPa a.h_l(t). ps (kPa) basıncında sıvı kaynama bitiş sıcaklığı. t (derece C) sıcaklığında gaz-sıvı entropi farkı KJ/kgK a. KJ/kgK: t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta özgül ısı KJ/kg K a. Ayrıca her iki programıda bilgisayar programcıları dışındaki soğutma sektöründe kullanılmasını sağlamak için kullanıcı arayüzü programları ref_CS_Table2. Tsd (ps). KJ/kg a. İZMİR METODLAR ve anlamları a. Şekil 1 de ref_CS. t (derece C) sıcaklığında gaz sıvı entalpi farkı. t (derece C) sıcaklığında sıvı entalpisi KJ/kg a.Psd(t). Bu kullanıcı arayüz programlarının direk olarak çalışan versiyonları ref_CS.rol(t). 9-12 EKİM 2008. t (derece C) sıcaklığında gaz yoğunluğu kg/m3 a. : t (derece C) sıcaklığında gaz sabit sıcaklıkta ses hızı ı m/s B şerit interpolasyonu programları temel olarak aynı formdadır. Bu iki programı internet ortamında çalıştırmak içinde ref_CS. t (derece C) sıcaklığında kaynama bitiş basıncı.I.Cpl(t).jar ve ref_BS.viscosity_v(t). kPa a.k_l(t). : t (derece C) sıcaklığında sıvı entropisi KJ/kgK a.jar programı kullanıcı arayüzü görülmektedir.k_v(t).viscosity_l(t).

B ŞERİT VE KÜBİK ŞERİT METODLARININ KARŞILAŞTIRILMASI Şerit eğri uydurma metodları için ene küçük kareler metodu ile eşdeğer bir hata terimi oluşturmak mümkün değildir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 4. ancak bu eğri uydurmamızın mükemmel olduğu anlamına gelmez. İZMİR Şekil 3. Veri tüm noktalardan geçtiği için böyle bir hata hesaplaması 0 hata verecektir. ref_CS.jar kullanıcı arayüzü programı görünümü 5. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 76 .I. 9-12 EKİM 2008. Burada Kubik şerit ve B şerit yöntemlerinin Soğutucu akışkanların eğri uydurmasındaki performanslarını anlamak için uydurulan eğrilerin grafiklerini çizerek problem görülen bölgelerin genişletilerek grafik formda incelenmesi yöntemi kullanılacaktır.

İZMİR Şekil 5. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin görünümü 77 .I. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü Şekil 6.

R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve Kübik şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü 78 . 9-12 EKİM 2008. Bu grafiklerde her iki grafikte nerdeyse mükemmel bir uyum eğrisi göstermektedir. Şekil 8. R407C doyma başlangıç basıncı sıcaklık verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İlk örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için başlangıç doyma basıncı grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik.I. Ancak eğrileri -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümlerini detaylı olarak çizdiğimizde (Şekil 5 ve Şekil 7) B şerit metodunda bu bölgede dalgalanmalar görüyoruz. Şekil 4 de Kübik şerit ve Şekil 6 de B şerit interpolasyonu fonksiyonları görülmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kübik şerit metodunun daha iyi bir uyum fonksiyonu verdiğini gözlemleyebiliriz. İZMİR Şekil 7.

I. ancak uydurulan eğrilerde B-şerit yönteminde görülen küçük salınımlar. ISBN 978-975-27200-3 3. B şerit yöntemine göre daha fazla hesaplama gerektirdiğinden iki yöntemin aynı hassaslğı vermesi durumunda normal olarak standart metod olarak B şerit metodunun kullanması gerekir. Prausnitz. 9-12 EKİM 2008. Mc Graw Hill. Pooling. 2005 ISBN 1-931862-71-0 ASHRAE Inc. Turhan Çoban. Bruce E. Robert s.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. The Properties of Gases and Liquids. M. 2. Bileşim yayınları. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals. İZMİR Şekil 9. 7. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme . Reid. kübik şerit metodunu daha kararlı sonuçlar vermesi sebebiyle standart olarak kullanılan temel metod haline getirmektedir. Burada da B şerit metodunda bir üstteki kadar ciddi olmamakla beraber yine sinizoidal bir salınım gözlenmektedir. 6. SONUÇLAR Kübik şerit eğri uydurma yöntemi. R407C doyma sıvı entalpi verisinin ve B şeritle uydurulmuş eğrinin -82 ile -40 derece C bölgesindeki (genişletilmiş) görünümü İkinci örnek olarak R407C soğutucu akışkanı için sıvı entalpisi grafiğini uydurulan eğri ve orijinal veri noktaları olarak inceledik. Her iki metod da en küçük kareler metodu sonuçlarına göre çok iyi sonuçlar sunmaktadır. Şekil 8 da Kübik şerit ve Şekil 9 da B şerit interpolasyonu fonksiyonlarının -80 den -40 derece C ye kadar olan bölümleri genişletilmiş olarak görülmektedir. REFERANSLAR 1. ISBN 0-07-051799-1 79 . John M.

İZMİR OTURUM IV SPLİT KLİMALAR Split Klima Arıza Simülatörü Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet BİLGİLİ – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Duvar Tipi Split Klimanın Elektronik Kartları.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Arızaları ve Çözüm Yöntemleri Erdoğan ŞİMŞEK – Mehmet Bilgili – Yusuf POLAT – Beşir ŞAHİN Farklı Fin Aralıklarına Sahip Kondenserli Split Klimaların Performans Testleri İsmail EKMEKÇİ – Ender ERDOĞAN – Kadir İSA 80 .

Adana *Çukurova Üniversitesi. Adana Meslek Yüksekokulu.tr. Makine Mühendisliği Bölümü. Eğer sistem ısıtma amaçlı kullanılıyorsa dış ortamdan. gösterge cihazları. dış ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı.edu.edu. Bu amaçla.edu. Bu simülatörde. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. Split klima soğutma amaçlı kullanılıyorsa iç ortamdan iç ünite vasıtasıyla gaza yüklenen ısı. böylece ortamın ısıtılması sağlanır. teknik eleman. Split klima sistemini oluşturan ana kısımlardan birisi olan iç ünite. toz ve partikülleri filtre eden cihazlardır. elektriksel ve basınç ölçüm cihazlarında sayısal değer olarak okunabilmektedir. bsahin@cu. Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi.I. Günlük yaşantımızın her alanında klima kullanımı her geçen gün yaygınlaşmaktadır. soğutulacak ya da ısıtılacak iç mekana. bu çalışmada duvar tipi split klimada oluşabilecek arızaları gösteren bir arıza simülatörü oluşturulmuştur. elektrik kabloları ve drenaj borusu bulunur. Gerek mesleki eğitimde gerekse servis içi eğitimlerde teknik elemanların sektörün ihtiyacı olan mesleki deneyimi kazanması için geleneksel yöntemlerin dışında çalışmalarımızda kullandığımız tarzda simülatör cihazlarının kullanımının yaygınlaştırılması ile teknik elemanların eğitiminde hem zaman tasarrufu sağlanacak hem de niteliğini artıracaktır. Yusuf Polat ve Beşir Şahin* Çukurova Üniversitesi. arızaların hızlı bir şekilde giderilmesini sağlamaktır. Adana esimsek@cu. Mehmet Bilgili. Bu çalışmada bir split klima arızalarının oluşturulabildiği bir 81 . Bu iki ünite arasında soğutucu akışkan sirkülâsyonunu. Duvar tipi split (ayrık) klima ülkemizde en fazla kullanılan klima türü olup. insanların daha rahat ve konforlu bir şekilde yaşaması amacıyla kapalı ortamların havasını soğutan. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. mbilgili@cu.tr. açma-kapama anahtarları yardımıyla 16 adet ayrı arıza oluşturulmakta ve bu arızalar karşısında cihazın çalışmasındaki değişiklikler görsel. Bu çalışmasının esasını oluşturan ana etken. yuspol@mynet. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. servis eğitimi. 9-12 EKİM 2008.com. iç ve dış ünite olmak üzere iki ayrı üniteden oluşmaktadır. split klima. diğer ana kısım olan dış ünite ise dış ortama yerleştirilmektedir. dış ünite tarafından gazdan alınarak dış ortama atılır. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi. Böylece ortamın soğutulması sağlanır. sinyal alışverişini ve yoğuşan suyun dışarıya atılmasını sağlayan bakır boru. İklimlendirme-Soğutma Programı. 1. Soğutucu akışkanın iç ya da dış üniteye yönlendirilmesi dört yollu vana vasıtasıyla sağlanır [2].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr ÖZET Duvar tipi split klimaların ülkemizde çok yaygın bir şekilde kullanılıyor olması nedeniyle bu tarz klimaların servis ihtiyacını karşılayabilecek ara eleman ihtiyacı her geçen gün artmaktadır. İZMİR SPLİT KLİMA ARIZA SİMÜLATÖRÜ GELİŞTİRİLMESİ Erdoğan Şimşek. Klima artık lüks olmaktan çıkıp ihtiyaç duyulan bir cihaz olmuştur [1]. isteğe bağlı olarak ısıtan. nemini alan. iç ortama iç ünite vasıtasıyla verilir. Anahtar Kelimeler: Arıza simülatörü. GİRİŞ Klimalar.tr.

71 kg 0. klima üreticileri tarafından servis personeli eğitiminde de kullanılabilir. kumanda ve kontrol elemanları. 2. 9-12 EKİM 2008. dört yollu vana. yardımcı elemanlarla bir araya toplanıp Şekil 1’de görüldüğü gibi bir duvar tipi split klima arıza simülatörü oluşturulmuştur. Şekil 1. Bu split klimanın teknik özellikleri Çizelge 1’de verilmiştir.71 kg Bu arıza simülatöründe dış ünite şeffaf hale getirilmiştir. kendine güvenen ve çözüm getirebilen bir teknik eleman demektir. mesleki teknik eğitim alanında eğitim veren teknik okullarda kullanılabileceği gibi. elektrik bağlantıları. dış ünite ve elektriksel bağlantı elemanları. DENEYSEL MODEL 2. arıza oluşturma panosu ve gösterge cihazları olmak üzere dört kısımdan oluşmaktadır. bir split klimanın iç ünite ile birlikte kontrol devreleri. 50 Hz 220-240 Volt. Kompresör.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Dış ünitede bulunan bileşik kapasitör (dış ünite fan motoru ve kompresör 82 . Bu arıza simülatörü.8 A Voltaj 220-240 Volt. kondenser ve kondenser fan motorunun çalışması izlenebilmektedir. bu simülatör üzerinde teknik elemanın arıza teşhisini doğru. hızlı ve uygun bir şekilde algılayabilmesi amaçlanmıştır. İZMİR arıza simülatörü oluşturulmuş. Split klima arıza simülatörü. elektriksel ölçü cihazları. sıcaklık ölçü aletleri ve basınç ölçü aletleri. Duvar tipi split klima arıza simülatörünün teknik özellikleri Teknik özellik Soğutma için Isıtma için Kapasite 9000 Btu/h .1.2844 W Anma gücü 900 W 870 W Anma akımı 3.I.2639 W 9700 Btu/h . 50 Hz Soğutucu akışkan R22 R22 Soğutucu akışkan miktarı 0.9 A 3. elektronik kart devreleri. Split Klima Arıza Simülatörü İç ve dış ünitenin aynı kaide üzerine yerleştirilmesiyle oluşturulan 9000 BTU soğutma kapasiteli duvar tipi bir split klima arıza simülatörünün. Bu daha iyi yetişmiş. Split klima arıza simülatörü Çizelge 1.

Soğutmada flap motoru yarım devir hareket edince tüm sistem devreye girer (soğutmada dört yollu vana devre dışıdır). 2. kompresör emme ve basma basınçlarını manometrelerden görebilmekteyiz. flap motor yarım devir açılır. Soğutucu akışkan hareketiyle birlikte hava hareketi de sağlanır. Yardımcı sargı. Ortam sensörü belli bir sıcaklığı algılayıncaya kadar iç ünite fan motoru çalışmaz. kompresör termiği ve kompresör emme ve basma basınçlarını gösteren iki manometre kumanda ve kontrol panosuna yerleştirilmiş. 83 . Simülatörün Çalışması Klima kumandasıyla sisteme enerji verilip soğutma konumunda çalıştırıldığında flap motora enerji gelir. Gelen faz termikten geçer. Burada cam sigortanın görevi.5 mm2 TTR (çok telli termoplastik yalıtkanlı) kablo çekilir ve dış ünite klemensine bağlanır. İç ünite fan motoru nötr kablosu nötr soketine bağlanır. Böylelikle dış ortamda dış ünitede gaza yüklenen ısı.4]. Faz ana karta altılı soket vasıtasıyla taşınır. Fazın diğer girişi. Bu kapasitör daimi olarak devrede kalacak şekilde dizayn edilmiştir. Dış Ünite Elektrik Devre Şeması Dış ünite elektrik devre şeması Şekil 3’de gösterilmiştir [5]. iç ve dış ünite üfleme ve emiş sıcaklıklarındaki değişimleri dijital termostatlardan.I. kumanda kartı. Faz 250 Volt – 2 Amperlilik cam sigortadan geçirilir. Dış ünitedeki fan motoru. 2. kart devresini herhangi bir nedenle oluşabilecek aksaklığa karşı korumaktır. flap motor yarım devir hareket edince dış ünitedeki kompresör ve kondenser fan motoruna enerji gelerek kompresör ve kondenser fan motoru çalışır. İç ünitede bulunan güç kartı. kompresörün müşterek ucuna gelir. Topraklama ise iç ünite (evaparatör) sacına bir vida ile tespit edilir. iç ortamda iç ünitede ortama verilir ve ortamın ısıtılması sağlanır. Ana sargı ve yardımcı sargı. İZMİR daimi devre kapasitörü). İç ünitede ise. Faz cam sigorta çıkışından bir uçla dört yollu vana rölesine gelir ve dış ünitedeki vana bobinini harekete geçirmek için sinyal klemensine ulaşır. Sistem çalıştırılmadan önce veya çalıştırıldıktan sonra mekanik olarak devre elemanlarının enerjileri kesilerek sistemde arızalar oluşmaktadır. fanı harekete geçirmek için sinyal klemensinin diğer bağlantı ucuna gelir. boru sensöründen gelen sinyalle evaparatör sıcaklığı belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoru çalışır (ısıtmada dört yollu vana devrededir). voltaj değişikliklerini voltmetreden. iç ünite fan motoruna enerji gelerek dış üniteden hareket eden gaza ortamın ısısının yüklenebilmesi için hava hareketi sağlanır. Bu şekilde iç ortamda iç ünitede gaza yüklenen ısı. boru ve elektrik bağlantıları yapılmıştır.3. Devrede bir daimi devre kapasitörü (kondansatör) vardır. ana kart üzerinden almış olduğu fazı. kapasitör müşterek ucunda devresini tamamlar ve kompresör yol alır. kapasitörün müşterek ucuna (C) bağlanır. Kompresör. İç üniteden dış üniteye 5x1.4. Ortam sıcaklığı ayarlanan değerin altındaysa. bu sayede dış ünite fan motoru ve kompresör ve dört yollu selenoid vana bobinine enerji gelerek gazın hareketi iç üniteye yönlendirilir. 2. kapasitörün (HERM) ucuna bağlanır. İç Ünite Elektrik Devresi İç ünite elektrik devre şeması Şekil 2’de gösterilmiştir [5]. Kart üzerindeki enerji beslemeleri birer anahtara bağlanmıştır. Dağıtılmış fazın diğer girişi triyak üzerinden geçer ve soket bağlantısıyla iç ünite fan motoruna bağlanır. Şebekeden gelen ve W-Otomattan geçen faz direkt olarak röleye girer.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kullanıcı tarafından klima ısıtma konumuna alındığında. algılayıcı (display) ve iç ünite fan kapasitörü kumanda panosuna şeffaf olarak yerleştirilmiş ve devredeki tüm elemanların açık olarak görülmesi sağlanmıştır. dış ortamda dış üniteden dışarı atılır. Isıtmada flap motoru yarım devir hareket edince dış ünite devreye girer. 9-12 EKİM 2008. Fan motoru çalışır. Ana sargı.2. kapasitör üzerinden devreyi tamamlar [6]. fan motoru müşterek ucuna verir. Nötr iç ünite klemensinden geçerek ana karta soket vasıtasıyla bağlanır. Sıcaklık belli bir değere ulaşınca iç ünite fan motoruna enerji gelir ve fan motoru çalışarak ortamın ısıtılmasını sağlar. Oluşan bu arızalarda arıza simülatörü gösterge panosunda akım değişikliklerini ampermetreden. Böylece ortamın soğutulması sağlanır [3. fan rölesinden çıktıktan sonra.

Split klima arıza simülatörü ile mekanik anahtarlarla besleme enerjileri kesilerek hem ısıtma hem de soğutma konumunda cihaza bir ya da birkaç arıza birlikte oluşturulabilmektedir. İZMİR Şekil 2. 9-12 EKİM 2008. Split (ayrık) klima sisteminin iç ünite elektrik devre şeması [5] Şekil 3. Bu arızalar Çizelge 2’de verilmiştir.5. basınç ve sıcaklık değişiklikleri göstergelerden sayısal değer olarak okunabilmektedir. Split (ayrık) klima sisteminin dış ünite elektrik devre şeması[5] 2. 84 .I. split klima üzerinde sistem çalıştırılmadan ya da çalıştırıldıktan sonra 16 farklı arıza oluşturulmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Cihazın bu arızalar karşısında çalışmasındaki değişiklikler görsel olarak izlenebilmekte ve akım. Simülatör Arıza Oluşturma Panosu Normal açma-kapama anahtarlarından meydana gelen anahtarlarla.

Simülatörde oluşturulan arızalar Arıza Kodu 1 2 3 4 5 6 7 8 Arıza İç ünite fan motoru arızası İç ünite fan kapasitörü arızası Ortam sensörü arızası Boru sensörü arızası Kompresör arızası Kompresör daimi devre kapasitör arızası Dış ünite fan motoru arızası Dış ünite fan motor kapasitör arızası Arıza Kodu 9 10 11 12 13 14 15 16 Arıza Kompresör termik arızası Dört yollu vana röle arızası Dört yollu vana selenoid bobin arızası Display enerji besleme arızası Display algılayıcı arızası Mikroişlemci besleme arızası Flap motor arızası Dış ünite fan rölesi arızası 2. Fan motoru soketleri kart üzerinden sökülür ve ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. yavaş kademe sargıları ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir.I. Varistörü kontrol edin. Bu arada iç ünite sıcaklığı oldukça yavaş bir şeklide yükselmektedir. Gözle muayenede. 70 Emme basıncı [Psi] 60 50 40 30 20 10 0 0 0.6. BULGULAR VE TARTIŞMA Split klima arıza simülatöründe oluşabilecek arızalar ile elde edilen sayısal değerler ve bu arızalar için çözüm önerileri belirlenerek aşağıda sunulmuştur. Şekil 4. Fan motoru. Patlamış varistör şekil değişikliği göz ile belli olur. Arızalı olan fan motoru yenisiyle değiştirilir. 9-12 EKİM 2008. Kart üzerinde kontrol edilemez. genelde kondansatör arızalıdır. Kontak uçlarının arza tespitinde röleyi karttan sökmek gerekir. Simülatörde oluşturulan arızalar neticesinde basınçlar.5 2 2. alçak ve yüksek basınç olarak manometrelerden. Fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir.5 Zaman [dk] Emme Basma 230 220 210 200 240 Basma basıcı [Psi] Emme basıncı hızlı bir şekilde düşerken basma basıncı emme basıncına göre daha yavaş şekilde düşmektedir. . Röle bobini kart üzerinde kontrol edilebilir. üfleme ve emiş sıcaklıkları dijital termometrelerden okunabilmektedir. 3. İç ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı W-otomat yenisiyle değiştirilir. Patlamış cam sigorta orijinaliyle değiştirilir. Arızalanması durumunda değiştirilir. akım olarak ampermetreden. Arızalı olan iç ünite fan motoru yenisi ile değiştirilir. Simülatör Gösterge Panosu Split klima arızalarında basınç. Fan rölesi kontrol edilir. Klima çalışmıyor W – Otomat faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin. voltaj olarak voltmetreden. orta. karttan havya ile sökülerek değiştirilir. Karttan sökülerek kontrol 85 edilmesi gerekir. Cam sigorta faz girişi ve çıkışını kontrol kalemi ile kontrol edin.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Fan kapasitörü sökülerek ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. sıcaklık ve akım değerleri arızanın tespitinde oldukça önemli bir yer teşkil eder. Kapasitörün sızdırmazlığı ve akım depolama kabiliyeti kontrol edilir. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise.5 1 1. Emme ve basma basıncının İç ünite fanı yavaş dönüyor ve fan kademesi çalışmıyor Fan kapasitörü sökülür ölçü aleti ile ölçülüp kontrol edilir. İZMİR Çizelge 2. hızlı.

Kart besleme arızalı (mikroişlemci besleme arızalı) Arızalı olan ana röle yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan flap motoru yenisi ile değiştirilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ana röle çalışmıyor Ana röle bobini ve kontakları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Flap Motoru çalışmıyor Transformatörün primer sargısı kart üzerinde ölçülebilir. Display çalışmıyor Kumanda pilleri değiştirilir. Kompresör çalışmıyor Kompresör sargıları ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Klima soğutma yapmıyor (kapasitör arıza) Kompresör soket bağlantıları ve kapasitör kontrol edilir.I. Arızalı olan display veya kumanda yenisi ile değiştirilir. Enerji girişi olmasına rağmen iç ünite çalışmıyor Arızalı olan display yenisi ile değiştirilir. 9-12 EKİM 2008. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir. 12 V bağlantı kabloları kontrol edilir. İZMİR İç ünite çalıştıktan bir süre sonra devre dışı kalıyor Ortam termistörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. Display ve bağlantıları kontrol edilir. Seconder sargının ölçülebilmesi için trafonun karttan sökülmesi gerekir. Kompresör basıncı kontrol edilir. Uzaktan kumanda algılamıyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. Transformatör 12 V sarımı ölçü aleti ile ölçülerek kontrol edilir. Kompresör üzerine bağlanmış olan kapasitör daimi devre kapasitörü olduğu için kapasitör devre dışı kaldığında . Flap motoru yerinden sökülerek dişlileri kontrol edilir. Transformatörün aşırı voltaja maruz kalıp kalmadığı kontrol edilir. Display soket bağlantıları kontrol edilir. Mikroişlemci güç ve kumanda çıkışlarında bir sorun varsa kumanda kartı değiştirir Arızalı olan kompresör yenisi ile değiştirilir. Kumanda pili kontrol edilir. İç ünite çalışmıyor ve uyarı sinyali veriyor Direnç ölçümünde gereken değer elde edilmezse yenisi ile değiştirilir. Kumanda kontrol edilir. Boru sensörü karttan sökülür ve ölçü aleti ile direnç değeri kontrol edilir. 6 5 300 250 200 150 Akım Basma basıncı 100 50 86 4 3 2 1 Basma basıcı [Psi] Akım [A] Arızalı olan kapasitör yenisi ile değiştirilir. Transformatörün sargılarının kısa devre ya da açık devre olup olmadığı kontrol edilir. Basınçtan düşmüş kompresör yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan transformatör yenisi ile değiştirilir.

Diğer elemanların arıza tespitinde daha güvenli sonuç alabilmek için elemanların elektronik karttan sökülmesi gerekir. entegre.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. varistör. İç ünite elektronik kart sinyal klemensi üzerinden geçen fazın röle üzerinden geçip geçmediği kontrol edilir.I. Diyotun muayenesi için elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. Şekil 4. 87 . bir süre sonra kompresör termik açtırmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Elektronik karttaki eleman arızaları Arızalı olan fan motoru veya fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. direnç arızaları avometreyle kontrol edilir. Dış ünite fan motoru çalışmıyor Arızalı olan röle kart üzerinden sökülerek yenisi ile değiştirilir. Mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemeleri kontrol edilir. İç ünite sinyal klemensi üzerinden geçen faz kontrol kalemi ile kontrol edilir. Kapasitör kontrol edilir. triyak. Arızalı elemanlar yenisi ile değiştirilir. transistör.5 2 Arızalı fan kapasitörü yenisi ile değiştirilir. Selenoid bobin ölçü aleti kontrol edilir. Dış ünite fan motoru arızasında akım düzenli olarak yükselmekte. Mikroişlemci ve entegre arızalarında elektronik kart yenisi ile değiştirilir. 10 8 Akım [A] 6 4 2 0 0 0. Fan kapasitörü kontrol edilir. kondansatör. Fan motoruna faz gelip gelmediği kontrol kalemi ile kontrol edilir. diot.5 1 Zaman [dk] 1. röle. transformatör. Akımın zamanla değişimi Dış ünite fanı yavaş dönüyor ve kompresör devre dışı kalıyor Fan motoru kontrol edilir. Mikroişlemci. Dış ünite bağlantı klemensi kontrol edilir. Dört yollu vana rölesi arızalı Arızalı olan dört yollu vana veya selenoid bobin yenisi ile değiştirilir. Arızalı olan fan motoru yenisi ile değiştirilir. İZMİR Klima ısıtma yapmıyor Dört yollu vana kontrol edilir.

com/dersnotları. yakın zamanda Anadolu’nun iç kısımlarında da yaygın şekilde kullanılacaktır. İstanbul. Split klima montaj ve klimacılık. İZMİR Kompresör çalışmıyor (termik arıza) Kompresör termiği giriş ve çıkışları kontrol kalemi ile kontrol edilir. Yıldız Teknik Üniversitesi. sistemin gösterge panosundan okunabilmekte ve cihazın bu arızalar karşısında nasıl davranacağı açıkça görülebilmektedir. Yayın no: 2. piyasada karşılaşabileceği arızalar karşısında çözüm getirebilecektir. Ayrıca bu simülatör. Sonuç olarak bu arıza simülatörü. firmalarca verilen servis eğitiminde teknik elemanın klima arızalarını kolaylıkla tespit edip. İSKAV. Dolayısıyla split tip klimalar yalnızca Akdeniz ve Ege bölgelerinde değil. http://deneysan.com. [5] Arçelik. bu konuda yetiştirilecek teknik elemanın yetişmesine büyük katkıda bulunacak. elektriksel arıza oranına göre oldukça düşüktür. Split klimalarda elektronik kart arızaları. karşımıza ülkemizin en önemli sorunlarından birisi olan teknik eleman yetiştirme ve yetişmiş teknik elemanı geliştirme problemi ortaya çıkmaktadır. SONUÇ Arızalı olan termik yenisi ile değiştirilir. [3] Şimşek Erdoğan. Bu durumda. Klima servis el kitabı (servis manuelleri). mesleki ve teknik eğitimini tamamlamış teknik elemanların da kendilerini geliştirmelerinde büyük fayda sağlayacaktır. 2006. Geliştirdiğimiz split klima arıza simülatörü ile teknik eleman yetiştiren mesleki teknik eğitim okullarında. [4] Airfel. Yayın No: AC01-06. kışın da ısıtma amaçlı olarak kullanılmaktadır. [2] Bulgurcu Hüseyin. Mono split klimalar (Servis el kitabı). Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. Değişen teknolojiler. 4.tr/sss. çözüm getirmesi için gerekli uygulamalı eğitim bu simülatör sayesinde verilebilir. E-yayınlarımız. Split klima arıza simülatörüyle split klimada çıkabilecek arızalar mekanik olarak oluşturulabilmekte ve split klimanın çektiği akım. kompresörün emme ve basma basınçları. 88 . Bu tip klimalarda mekaniksel arıza oranı. split klimaların enerji sarfiyatını oldukça düşürmüş ve geliştirilen yeni gazlarla da oldukça düşük ortam sıcaklıklarında iç ortamları ısıtma imkanı sağlamıştır.alperen. Klima nedir?.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. http://www. Split klima Türkiye’de en fazla kullanılan klima türü olup özellikle Akdeniz ve Ege bölgelerinde sadece yazın soğutma amaçlı değil. klima servislerinde. Arçelik yayınları (174). KAYNAKLAR [1] Alperen. Bu eğitim sonrasında teknik eleman arıza çözümlerinde fikir yürütme yeteneği kazanacak. Ayrıca. iç ve dış ünite emme ve üfleme sıcaklıkları. 4. İklimlendirme sistemleri.htm. 2006.htm. iklimlendirme eğitimi veren bölümlerde eğitim esnasında kullanılabilir.I. [6] Fuji Electric Klima. 9-12 EKİM 2008. Isıtma & soğutma sistemleri. teknik elemanda sektörün ihtiyacı olan arıza takibindeki temel becerilerin kazanılması ihtiyacını büyük ölçüde giderecektir.

Isı pompası özelliği olan bu klimalarla. 1. hem de bu arızaların tespit edilmesi ve giderilmesi zordur. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ 89 . Teknik servislerde karşılaşılan en önemli sorunlardan birisi. hızlı ve uygun bir şekilde gerçekleştirememeleridir. evaporatör (buharlaştırıcı) ise iç ünitede bulunur. Bu çalışmada ülkemizde yaygın şekilde kullanılan duvar tipi klimalarda son yıllarda sıkça karşılaşılan kart arızaları anlatılmış ve çözüm önerileri sunulmuştur. İklimlendirme-Soğutma Programı. Adana Meslek Yüksekokulu.edu. Çağın mesleklerinden biri olan iklimlendirme ve soğutma alanında da bu ihtiyaç kendini belirgin şekilde hissettirmektedir. İZMİR DUVAR TİPİ SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI.tr ÖZET Yetişmiş ara eleman ihtiyacı ülkemizde sanayinin karşılaştığı en büyük sorunlardan biridir. Bu çalışmanın amacı. elektrik ve elektronik arızaları hem fazla. Duvar tipi split klimalar. Nitelikli ara eleman yetiştirilmesi ile bu tür arızalara ekonomik çözümler bulunması yaygınlaşacaktır. Klimalardaki devre elemanlarının çalışması. GİRİŞ Oturulan ve çalışılan ortamları. Bu da özellikle teknik elemanların split klimanın elektrik-elektronik kontrol devreleri konusunda iyi bir uygulamalı eğitim almadıklarından ve sistemi iyi tanımadıklarından kaynaklanmaktadır. tamamen klima kartları üzerindeki elektronik elemanlarla kontrol edilmektedir. mbilgili@cu. Duvar tipi split klimalar çok kolay bir şekilde monte edilirler. İç ve dış ünite olmak üzere iki kısımdan meydana gelirler. 9-12 EKİM 2008. SPLİT KLİMANIN ELEKTRONİK KARTLARI. 2. bsahin@cu. kumanda kartı. Ancak. özellikle elektronik kart devreleri üzerinde arıza teşhisini doğru. Adana esimsek@cu.I.com. Mühendislik-Mimarlık Fakültesi.tr. Kompresör ve kondenser (yoğuşturucu). yuspol@mynet. dört yollu vana ve akışkan kontrol cihazı (kılcal boru) dış ünitede. buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışırlar. teknik eleman. istenilen sıcaklık ve nemde tutabilmek için klimalara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu kartlarda karşılaşılan basit ve giderilebilecek arızalarda komple kartın değiştirilmesi müşteriye gereksiz ek maliyet getirdiği gibi ülke ekonomisine de zarar vermektedir.tr.3]. entegre. Klima sistemleri çok çeşitli olmasına karşın ülkemizde en çok duvar tipi split klimalar kullanılmaktadır [1]. Beşir Şahin* ve Yusuf Polat Çukurova Üniversitesi. Bu klimaların mekanik arızaları azdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Anahtar Kelimeler: Elektronik kart. Güç kartı. ARIZALARI VE ÇÖZÜM YÖNTEMLERİ Erdoğan Şimşek. kumanda kartı ve algılayıcı kart split klimanın iç ünitesine yerleştirilmiş ve soket çıkışları ile sinyal alacakları ya da kumanda edilecekleri elemanlara bağlanmışlardır [2. Adana *Çukurova Üniversitesi. mikroişlemci.edu. bu alanda çalışan teknik elemanların sistemin kontrol devreleri üzerinde. Makine Mühendisliği Bölümü.edu. Mehmet Bilgili. bir split klima üzerindeki kumanda ve güç kartında bulunan elektronik elemanların görevlerinin tanıtılması ve arızalarının nasıl tespit edilmesi gerektiğini ortaya çıkarmaktır.tr. yazın soğutma kışın ise ısıtma yapılabilmektedir.

diyot. kondansatör. transistör. oksidasyon ve Türkiye'deki elektrik voltaj limitlerinin sabit olmamasından kaynaklanan nedenlerle arızalanmakta ve sistemin çalışmasını engellemektedirler. Genelde düşük voltajdan fazla etkilenmemekte ancak çalışma voltajının aşırı yükselmesinde. Split klima kumanda kartı [5] Şekil 2’de split klimanın kumanda kartı gösterilmiştir. Elektronik PCB kartlar bakımsızlık. Güç ve kumanda kartına ait elemanların görevleri ve arızaları aşağıda anlatılmaktadır. mikroişlemci.I. transformatör. voltajı tolere edememekte ve kart arızaları ortaya çıkmaktadır [4]. Split klima güç kartı [5] Buzzer Entegre Mikroişlemci a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 2. Şekil 1’de bir split klima güç kartının önden ve arkadan görünüşü ve elamanları gösterilmiştir. Klimalarda elektronik PCB (Baskı Devre Kartı) kartlar iç ve dış ünitenin haberleşmesini ve kumandayla verilen komut doğrultusunda çalışmasını sağlar. kumanda ve algılayıcı kartlarından oluşur. Güç. 90 . 9-12 EKİM 2008. Triyak Transistör Kondansatör Entegre Direnç Sigorta Röle Varistör Trafo Diot a) Arka görünüş b) Ön görünüş Şekil 1. sigorta vb. röle. Ayrıca PCB kartlar sistemin çalışma karakteristiğini de düzenleyen elektronik elemanlardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. elemanlar bulunur [4]. İZMİR Elektronik kart klima sisteminin beynini oluşturur. Elektronik kart üzerinde yarı iletken malzemelerden üretilen entegre devre. Algılayıcılar vasıtasıyla ortamdan aldığı bilgileri ve kullanıcı tarafından gönderilen bilgileri değerlendirip sistemi yöneten ekipmandır.

Şekil 3’de mikroişlemcinin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir Şekil 3. Aksi takdirde insan üzerinde biriken durgun elektrik. anahtarlama düzenine bağlı olarak manyetik bir bobin ve endüvi düzeninin ürettiği harekete göre. mikroişlemcinin arızalı olma ihtimali yüksektir. Sigorta atması halinde.7].I. Devreyi besleyen tüm elektrik enerjisi kontaklar üzerinden geçer [4. Şekil 3. dört yollu vana. Sigortalar Şekil 4’de sigortanın güç kartındaki yeri gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Röle bobini. Düşük akımlarla büyük güçlerin anahtarlanmasında kullanılır. 9-12 EKİM 2008. titreşim ve oksidasyon gibi nedenlerden kaynaklanabilir.7]. Mikroişlemci arızalanınca tüm kartın değiştirilmesi gerekir. manyetik olarak kumanda eden anahtardır. vb. devreyi aşırı akıma karşı korumak amacıyla konulmuş bir devre elemanıdır. klima sistemindeki diğer ekipmanlara (kompresör. Patlamış sigortaya tel sarılmamalı orijinali ile değiştirilmelidir [4. Elektronik kart sökülürken. devrenin üzerinden tasarlandığından daha fazla akım geçerse. Herhangi bir nedenle. Tüm devre kontrol edildikten sonra. Röle devreleri. mikroişlemcinin yapısı nedeniyle arızalanmasına neden olabilir. kullanıcıdan aldığı komutları. yanlış amperajda sigorta. güç ve kumanda elemanlarının bir arada bulunmasından oluşmaktadır. Sigorta bir elektrik devresinde.6. içerisindeki metal tel eriyerek kopar ve cihazın elektrik akımı ile irtibatını keserek cihazı veya devreyi korur. Bir sigortanın patlaması (atması). zayıf bir akımdır. Bobin ucu kart üzerinde kontrol edilebilir. Kontak uçlarının arızalarının tespitinde daha doğru sonuç alabilmek için rölenin elektronik karttan sökülmesi gerekir. Güç elemanları.) belirli sıra ile sinyaller gönderir ve sistemin optimum çalışmasını sağlar. arıza mikroişlemcide olabilir. kısa devre. temas noktalarındaki zayıflık. AC veya DC akımla enerjilenebilir. nedeni tespit edilip yenisiyle değiştirilir. fan motoru. İZMİR Mikroişlemci Yazılımla desteklenen mikroişlemci. elektronik kart üzerindeki mikroişlemciye çıplak elle dokunulmamalıdır. çevre şartlarından dolayı sigortanın aşırı ısınması. aşırı akım. üzerinden geçen akım. Sigorta Röle Şekil 5’de kumanda kartı üzerindeki yerleşimi gösterilen röle. devrenin diğer elemanlarında herhangi bir arıza yok ise ve aynı zamanda mikroişlemcinin kumanda ve elektrik beslemesinde bir sorun gözlenmiyorsa. Kumanda elemanı rölenin bobini olup. rölenin elektrik enerjisini ileten ve bobin vasıtası ile açılıp kapanabilen kontaklarıdır. kontakları hareket ettirmek için gerekli manyetik alanı oluşturmaya yetecek. 91 . elektrik devresini veya devrelerini kontrol etmek üzere kullanılan. çok küçük miktarda. direnç tespiti yapılarak veya röle enerji besleme uçlarına çalışma voltajı uygulanarak kontrol edilebilir. Mikroişlemci Sistemin çalışmasında tam anlamıyla bir düzensizlik var ise.6. elektrik sinyallerine dönüştürerek.

Varistörün görevi. Primer sargı kart üzerinde ölçülebilir. nötr hattından devresini tamamlayıp elektronik kartın yüksek voltaja maruz kalmasını önlemiş olacaktır. 9-12 EKİM 2008. Röle Rölelerde kontak uçlarında aşırı akımdan meme yapabilir ya da oksitlenme olabilir. Rölenin karttan sökülmesi sırasında. 92 . Yani gerilim miktarı ile ters orantılı olarak direnci değişen bir devre elemanıdır. Faz hattından gelen şebeke voltajı 250 (AC) voltun üzerine çıktığında varistör değerinin üzerinde bir değer olması nedeniyle. Arızalı röle yenisi ile değiştirilir. Gerilimle ters orantılı değişen direnç olarak tanımlanır. Varistör Şekil 7’de varistörün güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. trafo sargılarının aşırı ısınması ve buna bağlı olarak sargının yanması veya izolasyonunun deforme olması sonucu kısa devre olup görev yapamayabilir. Şekil 6’da trafonun güç kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Trafonun primer sargısına (giriş sargısı) uygulanan 220 (AC) voltluk şebeke voltajını gerekli voltaj değerine düşürür. Elektrik akımı kendine direnci düşük bir yol tercih etmesi sebebiyle transformotorun primer sargıları üzerine bir elektromanyetik alan oluşturur. Şekil 6. varistörün sınır değeri 250 (AC) volt olsun. Şebeke cereyanı trafo ile voltajı düşürülüp doğrultma devresi ile doğru akıma dönüştürülür. Elektronik kartta oluşabilecek bir kısa devre durumunda. ısı ayarlı havya kullanılmasına ve karta takılması işleminde soğuk lehim yapılmamasına dikkat edilmesi gerekir. Sağlam bir trafonun primer sargısına direnç testi yapıldığında. Sisteme giren şebeke voltajı varistörün sınır değerinin altında olması nedeniyle. tanım gereği varistörün direnci transformotorun iç direncinden yüksek olacaktır. Trafo Voltaj düşürücü tip trafolarda primer sargısı ince kesitli ve sekonder sargısına oranla çok sarımlıdır. akım direnci düşük varistör üzerinden geçecek. trafo sargısı ile orantılı bir direnç okunması gerekir. Arızalı varistörün şekil değiştirdiği göz kontrolü ile tespit edilebilir. Sargının arızalanması durumunda bu test yapıldığında eğer sargı kopuk ise açık devre gözükür. Bu durumda varistörün direnci çok küçüleceğinden kısa devre gibi davranıp kendini patlatarak imha edecektir. Sekonder sargıları ise daha kalın kesitli ve daha az sarımlıdır. Bu durumda röle görev yapamaz. Sargı izolesi deforme olmuş ise ya kısa devre ya da çok küçük bir direnç okunur. Bu durumda varistör açık devre gibi davranır. Trafo (Transformatör) Elektronik kart devreleri doğru akım (DC) voltaj ile çalışır. Faz hattından gelen şebeke voltajı 220 (AC) volt.I. gerilim düştüğünde direnci artar. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Fakat sekonder sargının ölçülebilmesi için trafoyu karttan sökmek gerekir. kumanda devresini aşırı voltajdan ve bundan dolayı oluşabilecek arızalardan korumaktır. Arızalı varistör yenisi ile değiştirilir. kondansatör. sekonder sargıda ise elektronik kart için düşük gerilim oluşacak ve böylece elektronik kart çalışacaktır. İZMİR Şekil 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Doğrultma devreleri genellikle diot. transistör ve dirençten oluşur. Gerilim yükseldiğinde direnci düşer.

güç giriş. Arızalanması halinde. Kondansatör. Şekil 9’da bir entegre devresi gösterilmiştir. kumanda çıkış bacakları ölçülerek arızalı olup olmadığı konusunda bilgi sahibi olunabilir. paralel iki metalik plakadan oluşur. üzerindeki (+) veya (-) işarete dikkat edilerek. İZMİR Şekil 7.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kondansatör ve kontrolü Kondansatörlerin güvenirlilik muayenesi avometrenin Ω kademesinde yapılır. güç çıkış.I. Entegre 93 . (-) kutbu da (-) ucuna bağlanmalıdır. Dielektriğin özelliği akım geçirmemesine karşın enerji depolayabilmesidir. tümleşik bir devredir. (+) kutbu devrenin (+) ucuna.7]. 9-12 EKİM 2008. Yani 8–10 transistörle yapılabilecek olan karışık kumanda ve filtrasyon işlemlerini tek bir entegre ile yapılabilir. kumanda giriş. Gözle muayenede. boş olduğundan emin olunmalıdır. genelde kondansatör arızalıdır. Entegreler Entegreler. Kondansatörler kullanım alanlarına göre AC ve DC olarak ikiye ayrılır. küçük hacme sığdırılmış karışık kumanda devrelerinden oluşmuş. Bu bakımdan DC devreye bağlanırken. Enerji depolayabilme özelliği kapasite sözcüğü ile ifade edilir. kondansatörün arka tarafı şişmiş ise. Ayrıca akım depolama kabiliyetinin kontrolü ampermetre ile yapılmalıdır. voltaj uygulandığında enerji depolayabilen. dielektrik denen bir madde ile yalıtılmış. Entegreler çeşitli teknikler kullanılarak üretilirler. ölçü aletinin içindeki pil voltajı ile. Karttan sökülerek kontrol edilmesi gerekir. Varistör Kondansatör Şekil 8’de güç kartındaki yerleşimi gösterilen kondansatör.6. Kondansatörler. kondansatörün sızdırmazlığı kontrol edilir. Muayeneden önce kondansatörün. Kart üzerinde kontrol edilemez. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. Karttan sökülürken aşırı ısıya maruz kalmamalıdır. devrenin diğer elemanlarına da zarar verme ihtimali yüksek olduğu için tüm kartın değiştirilmesi uygundur. Kontrol için karttan sökülmesi gereklidir. prensip olarak. Entegrenin. kullanılan dielektrik maddesine göre adlandırılırlar [4. gerektiğinde bu enerjiyi geri verebilen devre elemanıdır. Şekil 8. Şekil 9. Yapılan işlem esasta.

P ve N tipi iki yarı iletken maddenin birleşiminden oluşmuştur. 94 .I. Cinsine göre iki sembolü vardır. akımı iki yönde iletebilen devre elemanıdır. 9-12 EKİM 2008. yapısı gereği eklem bölgesinde oluşan eşik voltajının elektriksel olarak aşılması gerekir. Bir diyotun iletime geçebilmesi için. Diyotun muayenesi.7]. Muayene için ölçüm esnasında elektronik karttan sökülmesine gerek yoktur. bir AVO metrenin Ω kademesinde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. esasta avometrenin içindeki pil voltajından yararlanarak doğru polarmada iletimi. doğru polarmada düşük bir direnç. Diyot ve kontrolü Triyak Kontrollü olarak. kritik eşik voltaj değerinin aşılması gerekir. Gerek cinsinin belirlenmesinde. Şekil 12’de transistörün güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Şekil 10. Şekil 10’da diyotun güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. Muayene avometrenin Ω kademesinde yapılır. doğru veya ters polarma uygulama. Bir transistorun güvenirlilik muayenesini yapmadan önce onun NPN veya PNP olduğunun belirlenmesi gereklidir. akımı tek yönde ileten devre elemanıdır. Şekil 11’de triyakın güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilmiştir. İZMİR Diyot Akımı bir yönde ileten.6. içindeki pil voltajından yararlanarak transistor emiter. gerekse muayenesinde esas. base ve kolektör uçlarına. Şekil 11. diğer yönde durduran devre elemanıdır. Triyakı tetiklemek için. ters polarmada kesimi sağlayıp sağlayamadığının belirlenmesidir. İletim yönüne göre. Triyakın iletime geçmesi için. diak veya transistör kullanılır. ters polarmada ise çok yüksek bir direnç gözleneceği bilinmektedir. Triyak ve kontrolü Transistör Kontrollü olarak. birbirine zıt iki ayrı polarma sağlanır. PNP ve NPN olarak tanımlanır [4. Arızalanması durumunda yenisi ile değiştirilir.

pratik olarak elektrik akımının geçişine zorluk gösteren devre elemanıdır. bir kez base (–) emiter ve base (–) kolektör. Genellikle elektronik devrelerin akım sınırlaması için kullanılır [4. base (–) emiter ve base (–) kolektör dirençleri ölçülerek yapılır. Direnci ölçerken direncin karttan sökülmesi uygundur. Buzzer (Sinyal Verici) İkaz sinyalini veren elemandır. titreşerek sese dönüştürür. Transistörün cinsine göre cetveldeki Ω değeri tespit edilirse. Ölçümlerin herhangi birinde off elde edilirse kısa devre. ∞. Amaca bağlı olarak transistörün iletimde kalması gerektiği sürece emiter (–) base. Arızası halinde yenisi ile değiştirilir. base (+) olmak üzere. sağlam olduğu sonucuna varılır. bir avometre (multimetre) ile. Transistör muayenesinde. Ayarlanabilir dirençler de ise üç uçtan da ölçüm yapılmalı.I. Ω ise açık devreyi gösterir. bir kez de base olmak üzere. Uygulamada. her bir transistör için ayrı ayrı voltaj kaynağı yerine.6. Direnç Şekil 13. Direnç ve kontrolü Şekil 13’de güç kartındaki yerleşimi ve kontrolü gösterilen direnç.7].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Şekil 12. Analog avometre ile ölçüm yapılacaksa ölçüm yapılmadan önce skalanın sıfır ayarının yapılması doğru bir ölçüm için gereklidir. ölçümün iki ucundan yapılması yeterlidir. yüksek bir direnç değeri elde edilirse transistör NPN’dir (ters polarma). Transistör ve kontrolü Transistör cinsinin tespiti için. Elektrik enerjisini. sürekli doğru polarmada (enerji iletiminde) kalır. emiter ve base uçlarına ölçüm yapmak yeterlidir. 9-12 EKİM 2008. sistemin ana güç kaynağından uygun değerdeki dirençler yoluyla elde edilen voltajlar kullanılır. Ölçüm için elektronik karttan sökülmesi gereklidir. direnç değerinin ölçümü suretiyle belirlenir. Arızalanması halinde yenisi ile değiştirilir. aynı zamanda hareketli mekanizmanın ayar yapıp yapamadığı kontrol edilmelidir. Dirençlerin güvenirliği. 95 . Arızalandığında yenisi ile değiştirilir. Düşük bir direnç değeri tespit edilirse transistör PNP’dir (doğru polarma). base (–) olmak üzere ölçüm yapıldığında. Emiter (+). Şekil 14’de buzzerin kumanda kartındaki yerleşimi gösterilmiştir. Sabit dirençlerde.

[8] Bulgurcu Hüseyin. Bu konuda yetişmiş teknik eleman. tiryak. birçok arıza basit bir avometre ile gerekli ölçümler yapılarak havya ve lehimle parça değiştirilerek giderilebilir.tr/sss.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [10] Şimşek Erdoğan.alperen. varistör. obtukupler gibi eleman arızaları az bir işçilik ve oldukça ucuz bir maliyetle giderilebilir. Çok basit ve oldukça düşük maliyetle giderilebilecek arızalarda dahi kartın komple değiştirilmesi hem tüketiciye hem de ülke ekonomisine ek bir yük getirmektedir. transistor. Elektronik devre elemanları. [9] Airfel. İZMİR Şekil 14. 9-12 EKİM 2008. Sonuç olarak kart arızalarında parça değişimi yapmak her yönüyle daha uygundur.com.com/dersnotları. Bir klima kartının komple değişimini gerektiren birkaç arıza bulunmasına karşın. oluşabilecek mekanik arızaları gidermek için yeterli gelirken elektronik kart arızalarında oluşabilecek arızaları gidermek için yetersiz kalmaktadır. Yıldız Teknik Üniversitesi. diyot. Uygulamalı İklimlendirme ve Soğutma Semineri. 96 . Ankara. http://www. SONUÇ Son yıllarda klima üreticilerinin maliyetin ucuz ve kalitesiz olduğu yerlere yönelmesi ve üretimde maliyeti düşürmek için malzeme kalitesinden ödün vermesi klimalarda oluşabilecek arızaları oldukça artırmıştır. Temel elektrik ve elektronik 2. 9000 Btu/h’lık duvar tipi split klima elektronik kartları. İSKAV. Mikroişlemci ve entegre arızalarında genellikle kartı değiştirmek uygundur. [12] Wapedia.htm. buzzer. Yayın No: AC01-06. KAYNAKLAR [7] Alperen. Ülkenin bu konuda yetişmiş teknik eleman ihtiyacı bu şekilde karşılanabilir.gov. Isıtma & soğutma sistemleri.megep. Ülkemizde yetişen teknik elemanların mesleki deneyimleri. [11] Arçelik. Split klimalarda elektronik kart arızaları. Klima kartlarının genellikle yurtdışından ithal edilmesinin ekonomiye ek bir yük getirmesi kaçınılmazdır. genellikle kartı komple değiştirerek sorunun giderilmesi yoluna gitmektedir. Milli Eğitim Bakanlığı. E-yayınlarımız.C. röle. 2006.meb.tr. 4. 2005. iklimlendirme-soğutma eğitimi veren mesleki eğitim okullarında pratik ve teorik eğitimle yetiştirilebilir. İklimlendirme sistemleri. trafo. İstanbul. http://deneysan. Klima servisleri kart arızalarında. Split klima montaj ve klimacılık. http://www. [7] Megep. T.htm.I. Mesleki eğitim ve öğretim sisteminin güçlendirilmesi projesi. Buzzer 4.mobi/tr/Kategori:Elektronik_devre_elemanlar%C4%B1. http://wapedia. Kondansatör. Klima nedir?. Orijinal klima kartlarının bulunamaması. direnç. akıllı kart denilen kartların piyasaya girmesine yol açmış fakat bunlardan da gerekli verim alınamamıştır.

test. entalpi tip kalorimetre. 9-12 EKİM 2008. 150 kelimeyi geçmeyecek şekilde çalışmanızın anahtar kelimelerini ve sonucunu içerecek kısa bir özet ile başlamalıdır. hem de yurt dışına ihraç edilecek klimaların kapasitelerinin standartlara uygun olarak gerçekçi bir yöntemle test edilerek belirlenmesi büyük önem kazanmaktadır.000 split ve 50. fin (kondanser kanadı) geometrisi.tr. Dr. farklı bir yazı tipi kullanmayınız. fin yüksekliği . Airfel A. yurt-içi. performans tayini 1.. Sakarya Üniversitesi.000 civarına ulaşmıştır.. Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere 2003 yılında bu pazarda sırf split klima sayısı 600. ütfen tam-metinlerinizi yollarken bu dosyanın bir kopyasını kullanınız.Müh. Fak. Akyazı MYO İKS Programı.000 bireysel klima rakamına ulaşılmıştır.I. İstanbul * Yük. hem ithal edilen.Ş .tr. Bu konuda ülkemizde test sistemleri konusunda yeterli yatırım ve tesis bulunmamaktadır. Müh. İZMİR FARKLI FİN ARALIKLARINA SAHİP KONDENSERLİ SPLİT KLİMALARIN PERFORMANS TESTLERİ İsmail EKMEKÇİ . Mak. split klima. kapasite tayini.000 pencere tipi olmak üzere toplam 210. bireysel klima. Aşağıda split klima sistemleri için yıllara göre yıllık satış istatistikleri sunulmuştur : 97 .. Orta Doğu ve Kuzey Afrika pazarlarını da her yıl artan oranda besleyebileceği öngörülmektedir.edu. Split klimaların %90’ı ithal edilmektedir. Böl. Tanımlanan yazı tipi sadece Times New Roman’dır. e.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.edu. psikometrik test odası . kisa@sakarya. Sakarya ** Öğr. Bu çalışmada aynı duvar tipi split klima cihazının iç ünitesi sabit bırakılarak dış ünitesine farklıfin aralıklarında kondenserler monte edilip değişik dış ortam şartları simule edilerek performansı ölçülmüştür. Marmara Üniversitesi.Gör. sol ve sağ satır başı boşlukları 1. Kondenser üzerinden geçebilen hava debisi. Müh. Mak. Bu paragraf için yazı tipi Times New Roman ve karakter boyutu 10 punto. Pazarın büyüme hızının bu trendi takip edeceği ön görülmektedir. Bu aşamada. Sakarya iekmekci@marmara. Avrupa. dir.. ve Kadir İSA** Prof. Ender ERDOĞAN * . Türk Cumhuriyetleri.. Ancak bu pazardaki büyüme 70 milyonluk ülkemiz için henüz başlangıç aşamasındadır. 1998 yılında 160. kalorimetre. Yeni kurulacak tesislerle Türkiye’deki split klima üretiminin. zamana bağlı kirlenebilirlik ve özellikle heat pump sistemlerde kondenser üzerindeki yoğuşma sistem performansını etkileyen ana parametreler içerisinde yer alır.com. 1990 lı yıllarda yıllık %20-25’ lik bir artışla.tr ÖZET İklimlendirme sistemlerinin ana bileşenlerinden olan kondenserlerin sistem performansına etkisi azımsanmayacak kadar büyüktür.doc ) Tam metinler.5 cm. Özetinizi kaydederken dosya ismi olarak verdiğiniz ismin soyadınız olması bizlere yardımcı olacaktır (ad-soyad-bilim alan kodu-poster (veya bildiri). GİRİŞ Türkiye’de bireysel klimaların kullanımı bilhassa son yıllarda büyük bir artış göstermektedir. .erdogan@airfel. Anahtar Kelimeler: Fin aralığı.

970 214.610 378.527 99.) Türkiye’deki illerin yaz mevsimi dış kuru termometre dizayn sıcaklıkları 30 – 43 ºC ve bağıl nemleri de %20 – 73 aralığında değişmektedir. HAVA ENTALPİSİ VEYA PSİKOMETRİK TİP TEST METODU Bu metotda.872 68. 98 . ünitenin giriş ve çıkış havasının yaş ve kuru termometre sıcaklıkları vasıtası ile bulunur. ölçüm metodu daha çok oda tip klima cihazları için kullanılmakta olup 1. JIS C 9612 .853 2000 2001 2002 2003 2000 2001 2002 2003 SPLİT KLİMA (Dış Ünite) (2002'den önce VRF dış üniteler ve Kanallı Splitler de bu kalem içerisindeydi. ISO DIS 5151.488 103.315 224. 2.2-1987 nozullarda basınç düşümü standartlarına dayanılarak tespit edilmektedir. Test sırasında ölçülen hava debisi AMCA 21085/ ASHRAE 41. ya da Psikometrik Tip Test sistemi .488 105.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Gerçek meteorolojik değerler ise daha geniş bir alanda değişebilmektedir.175 230. fakat yatırım maliyeti çok pahalı olmaktadır.501 204. 1. 2. cihazların SEER ve HSPF değerleri de belirlenmeye çalışılmıştır. 2. Bireysel klima cihazlarının soğutma ve kış için de ısıtma kapasiteleri dış hava şartlarına bağlı olarak değiştiğinden herhangi bir klima cihazının kapasitesinin kullanılacağı bölge hava şartları için standartlara uygun test edilerek verilmesi gerekir.872 68. Bahsi geçen hava entalpileri standart psikometrik diyagram yardımı ile.057 233.142 100.I..Metoda göre biraz daha hassas (±%4) ölçüm yapılabilmekte. Yapılmış olan test odası çalışmalarında ASHRAE 37 ve ARI 210/240 . metoda göre ölçüm hassasiyeti ±%6 olmakta. Metod: Dengelenmiş Dış Oda Tipi Kalori Ölçüm Metodu. Bu test sadece iç ünite veya dış ünite yada iki üniteye birden uygulanabilir.2 standartları göz önünde bulundurulmuş.653 206.317 İTHALAT 120. JIS B 8615 . Metod: Hava-Entalpisi Metodu.282 392. Test edilen cihazların belli bir süre kapasiteleri izlenir ve ölçüm sonuçları sabit bir değere ulaşınca test değerleri kaydedilmeye başlanılır.486 211. Metoda göre yani hava-entalpisi metoduna göre ölçüm yapılabilen psikometrik tip test sistemi daha çok kullanılmaktadır.847 53. Bundan dolayı 1.360 İMALAT 21.056 128.604 53.) İMALAT 21. 9-12 EKİM 2008.687 390.143 İTHALAT 122.932 225.795 377.658 İÇ ŞATIŞ 139.191 İHRACAT 538 8. fakat yatırım maliyeti hemen hemen yarı yarıya düşmektedir.1 : Split Klima İstatistik Değerleri SPLİT KLİMA (İç Ünite) (2002'den önce VRF iç üniteler de bu kalem içerisindeydi. Bu amaçla kullanılan iki temel metod bulunmaktadır : 1.445 İHRACAT 538 8.640 128. İZMİR Tablo. kapasite test edilen cihazın (UUT) giriş ve çıkış hava entalpilerinin ve hava debilerinin sabit test ortamı şartlarında (kuru ve yaş termometre sıcaklıkları) tespit edilmesi esastır.604 İÇ ŞATIŞ 140.

Ölçülebilir cihaz kapasitesi : 7. Test odalarında hassas kontrolü sağlamak için soğutma gruplarını destekleyen oda içi ısıtıcıbataryalar bulunmakta böylece ortam şartları sağlanırken istenilen oda sıcaklıkların sağlanmasındaki tepki süresi düşürülmektedir. Bu odaların sıcaklık ve nem değerleri hassas kuru ve yaş termometre sıcaklık algılayıcılarıtarafından sürekli cok kısa aralıklarda kontrol edilerek sabit tutulmaktadır. Şekil.%90 Max.5 m/s yi geçmemektedir.2.1 Test Laboratuarının Tarifi 2. Test Odası Ölçüm Aralıkları : İç ünite test odası sıcaklık değerleri : 10°C – 50 °C İç ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Test odası soğutma gruplarının kompresörleri ile nemlendirici ünitelerin buharlaştırıcıları ek ısı yükleri oluşturacağından oda dışarısında bulunmaktadırlar. Oda duvarları sağlıklı test sonuçları elde edilebilmesi için ısı ve nem geçişini minimize edecek şekilde dizayn edilmiştir. Oda içerisindeki hava sürekli şartlandırıcıüzerinde geçirilmekte ve şartlandırılmış hava oda tavanından tekrak homojen olarak oda atmosferini katılmaktadır.1 Test Odaları Şekil 1 de görüldüğü gibi testler iç ünite tarafı ve dış ünite tarafı olarak iki ayrı odada yapılmaktadır.I.1. 99 . İZMİR 2.1 : Entalpi Tipi Test Odası Şematik Gösterimi 2. Böylece hem oda içi sıcaklık farklarıoluşmamakta hem de oda içi hava hızı değeri 2.5 hp.%85 Dış ünite test odası sıcaklık değerleri : -10°C – 52 °C Dış ünite test odası bağıl nem değerleri : %35 .

İstanbul. Şekil. standart soğutma.2’ de gösterilmiştir.2’de resmi verilen test odasına cihazların montajı yapıldıktan sonra. Bahsi geçen il şartları birbirinden çor faklı değerler göstermediği için illerin meteoroloji kayıtlarında geçen en ekstrem yaz koşullarında test edilmiştir. Test hazırlıkları tamamlandıktan sonra test bu program tarafından otomatik olarak yapılmakta ve raporlanmaktadır. Antalya ve Erzurum şartlarında test yapılmıştır. sadece dış ünite üzerindeki mevcut kondenser demonte edilip yerine test sırası gelen kondenser monte edilmiştir. Test Cihazı ve Ölçüm Şartları 3. İZMİR 2.3 Test Odası Ölçüm Programı Şekil. Bu şartlara ait kuru ve yaş termometre sıcaklıkları Tablo.2 Test Şartları Her kondanser tipi ile standart ısıtma.I. Test Cihazı Testlerde kullanılan cihaz 12000 Btu beyan değeri bulunan. 100 .3’ de bulunan uygulama ekranı vasıtası ile yapılmakta ve sonuçlar da bu ekrandan izlenebilmektedir.2: Test Odası Fotoğrafı 3. gerekli bütün işlemler Şekil. heat pump özellikli duvar tipi split klimadır. 3. Şekil 4 de test cihazı görülmektedir. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tüm testlerde düzenek sabit bırakılmış.1.

9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil.I.3: Test Odası Uygulama Programı Görünümü Şekil.2 : Test Ünitesi Şartlandırma Değerleri 101 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4 : Test Edilen Split Klima Cihazı Tablo.

3’ de standart soğutma test değerleri ile İstanbul Yaz Projelendirme değerlerine göre soğutma test değerleri gösterilmektedir. DB Standart Soğutma Standart Isıtma İstanbul Şartı Erzurum Şartı Antalya Şartı 27 20 27 27 27 İç Üni.5 ise standart ısıtma şartlarına göre ölçülen Watt cinsinden cihaz kapasitelerini göstermektedir.5 : Standart Şartlara göre Isıtma için Test Sonuçları 102 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. DB 35 7 33 30 40 Dış Üni. Tablo.4’de ise Erzurum ve Antalya şehirlerinin Yaz mevsimi projelendirme dış hava şartılarına göre yapılan soğutma test sonuçları gösterilmektedir. Tablo.I. bu değerler de tablo 7 ve tablo 8 de gösterilmiştir. Bu veriler tablo 9 ve tablo 10 de belirtilmiştir.4 : Erzurum ve Antalya Şartları için Test Sonuçları Tablo. İZMİR İç Üni. 9-12 EKİM 2008. Test edilen cihazın kondenser tiplerine göre verimliliği elde edilen soğutma yükünün harcanılan elektrik enerjisine oranından hesaplanılmaktadır. Tablo. Test Sonuçları Tablo. WB 24 6 24 19 26 4. Tablo.6’da ise bu değerler toplu olarak gösterilmektedir.3 : Standart Şartlar ve İstanbul Şartları için Test Sonuçları Tablo. WB 19 15 19 19 19 Dış Üni. İç ünite test düzeneği hava debilerinin her koşul için sabit kalması istenmesine rağmen bu değerler testten teste ufak farklılıklar gösterebilmektedir.

5 : Test Cihazı İç Ünite Hava Debisi Değerleri 103 .8mm 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.6 : Toplu Olarak Test Ölçüm Sonuçları Standart Soğutma 1.5mm 2717 2808 2737 İstanbul Şartı 2772 2868 2808 Erzurum Şartı 2856 2910 2981 Antalya Şartı 2550 2590 2623 Standart Isıtma 3033 2969 3204 Şekil.6mm 1.I. İZMİR Tablo.

Klima ve Havalandırma Cilt1. 1998 [6] Meier. kondenser üretiminde patlatmalı fin kanadına sahip ünitelerde kirlenme faktörü göz önüne alıdığında bu fin aralığının altına düşmenin üretim açısından da uygun olmıyacağı görülmemektedir. Energy and Buildings. Ayrıca üretim şartları açısından da... D.. Ş.6 : Test Edilen Cihazın COP Değerleri Tablo. Rep.. W. KAYNAKLAR [1] Stoecker.. 9-12 EKİM 2008.5 mm fin aralığına sahip kondenserli cihazın genel olarak diğer cihazlara göre daha iyi performans sergilemiş olduğu görülmektedir. 1992 [2] Carrier-Alarko. Energy test procedures for appliances. İTÜ Makine Fakültesi... J.F. Tokyo. Tüm test sonuçları incelendiği taktirde 1.: Genceli.F.E.23-33 [7] Japan Industrial Standards Committee.No. Carrier hava Koşullandırma Sistem tasarımı. 6. İZMİR Şekil.. A. 1997. Çev. pp. Capacity and Performance Testing of Packaged Air Conditioners.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1990 [4] TS / EN 14511 [5] Ravindra.Ş. 1984 104 . 2007 [3] Tamer.I. JIS B 86151984. Hill.K. İklimlendirme Esasları.7 : Test Edilen Cihazın Toplu Olarak COP Sonuçları 5. Testing methods for unitary air conditioners. Bunun sebebi olarak da kondenser yüzey alanı ile kondenser hava debisi oranının en yüksek olduğu şartların bu tip cihaz üzerinde sağlandığı düşünülmektedir. O.SONUÇ Entalpi tipi test odsında farklı fin aralıklarına sahip split klima cihazlarının farklı dış hava şartlarına göre testleri yapılmış ve bu değerler mukayese edilmiştir.Meteksan A.

Güray ŞENOL 105 .I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM V KONTROL TASARRUF ve YÖNETMELİKLER İks Sektöründe F Gaz İle Otim Yönetmelikleri Çerçevesinde Yeterlilik Ve Sertifikasyon Gereklilikleri Kadir İSA – İsmail EKMEKÇİ Merkezi Yönetim Sistemi Yazılımı İle Soğutma Otomasyonu Mr. Maurizio ZAGO – N.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

İKS SEKTÖRÜNDE F-GAZ İLE OTİM YÖNETMELİKLERİ ÇERÇEVESİNDE YETERLİLİK VE SERTİFİKASYON GEREKLİLİKLERİ
Kadir İSA*, İsmail EKMEKÇİ** * Öğr.Gör., Sakarya Üniversitesi, Akyazı MYO İKS Programı, Sakarya - kisa@sakarya.edu.tr ** Prof. Dr., Marmara Üniversitesi, Müh.Fak., Makina Müh. Bölümü, İstanbul – iekmekci@marmara.edu.tr

ÖZET F-Gaz yönetmeliği (EC 842/2006), soğutma, iklimlendirme ısı pompası sistemlerinin montaj, bakım ve tamiri konusunda faaliyet gösteren teknik elemanlar ve servis şirketlerinin, yönetmelikte belirtilen minimum yeterlilikler kapsamında eğitim ve sertifikasyonu konusundaki çerçeveyi belirlemektedir. Yönetmelik 17 Mayıs 2006 tarihinde yayınlanmış ve bir yıllık geçiş ve hazırlanma döneminden sonra, 4 Temmuz 2007’de uygulamaya geçmiştir. Bu yönetmelik, ülkemizde bu kapsamda atılan ve atılması muhtemel adımlara rehber teşkil edecek olması açısından da önem arz etmektedir. Keza, 23 Mayıs 2006 tarih ve 26176 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan “Ozon Tabakasını İncelten Malzemelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM)”in 5.bölümünün 15.maddesi de son kullanıcıların yeterlilik esaslarına işaret etmekte ve bu niteliklere sahip olmayan son kullanıcılar soğutkanların satışını yasaklamaktadır. Bu çalışmada, F-Gaz ve OTİM yönetmeliklerinin ana hatları ile yeterlilik ve sertifikasyon koşullarına ve ülkemizde soğutma/iklimlendirme servis sektöründe çalışanlar için orta vadede ortaya çıkacak yeni eğitim/sertifikasyon gereksinimlerine dikkat çekilmiştir. Anahtar Kelimeler: F-Gaz, sertifikasyon, yeterlilik, soğutkan, ozon. 1. GİRİŞ F-Gaz terimiyle, hidroflorokarbonlar (HFC), perflorokarbonlar (PFC) ve sülfürhegzaflor (SF6) kastedilmekte olup, bu maddeler endüstriyel soğutma uygulamaları, iklimlendirme sistemleri, izolasyon ürünleri, yangın söndürücüler gibi değişik uygulamalarda yaygın olarak kullanılmaktadırlar. F-Gazlar 1990’larda CFC ve HCFC’lerin yerini alan, ozon tabakasına zararlı olmayan, düşük toksik değerlere sahip ve çoğu yanıcı olmayan maddeleri içermektedir. Bununla beraber, küresel ısınma potansiyelleri (GWP) bağıl olarak yüksektir. 2. F-GAZ YÖNETMELİĞİ Avrupa komisyonu, Avrupa Parlamentosu, AB üyesi ülkeler, ilgili endüstriler ve sivil toplum kuruluşları ile üç yıl yoğun olarak süren müzakerelerden sonra, yönetmelik (EC 842/2006) taslağı 2006 yılının ilk yarısında sonuçlandırılmıştır. 2.1. Yönetmeliğin Amacı Yönetmeliğin amacı, Kyoto Protokolü kapsamındaki sera gazlarının (HCFC, PFC, PF6) emisyonunu azaltmaktır. Bu amacı gerçekleştirmek için yürülüğe girecek alt başlıklar şöyledir: a. b. F-Gazların azaltılması, geri kazanımı, kullanımı ve imhası Etiketleme ve bu gazları içeren ekipmanın uygun tarzda devre dışı bırakılması

106

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

c. d. e.

Bu gazlarla ilgili raporlama sisteminin geliştirilmesi Bazı ürünlerin pazara arz edilmesi ile ilgili kısıtlamalar Bu sektörde faaliyet gösteren teknik elemanlar ve şirketlerin eğitim ve sertifikasyonu

Yönetmelik 4 Temmuz 2006 tarihinde yayınlanmış, bununla beraber birçok uygulamalarının 4 Temmuz 2007 tarihinde uyglamaya sokulması planlanmıştır. Avusturya ve Danimarka’da sera gazlarının yasaklanmasına ilişkin hali hazırda daha sıkı bir yönetmelik yürürlükte olduğundan, 31 Aralık 2012’ye kadar söz konusu ülkelerdeki yönetmeliklerin geçerli kalmasına izin verilmiştir. 2.1.1. Sera Gazlarının Azaltılması Bir soğutma, iklimlendirme ya da ısı pompası ekipmanına sahip tesisin işletmeni (operatörü), gaz kaçaklarını önlemek üzere gerekli tedbirleri almak ve mevcut kaçakları en kısa zamanda tamir etmekle mükellef kılınmıştır. Aynı zamanda, 3 kg’dan fazla F-gaz içeren sabit uygulamalarda kullanılan gazın kaydının düzenli olarak tutulması zorunludur. a. b. c. 3 kg ve daha fazla sera gazına sahip cihazlar, yılda en az bir kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 6 kg’den az sera gazına sahip hermetik sistemler bu kapsam dışında tutulmuşlardır. 30 kg ve daha fazla sera gazına sahip tesisler yılda en az iki kere kaçak kontrolüne tabi tutulacaklardır. 300 kg ve üstü sera gazı içeren tesislere ise yılda en az dört kez kaçak kontrolü yapılacaktır. Bu tesislerde aynı zamanda kaçak dedektörleri monte etme zorunlu olacak ve dedektörler yılda en az bir kere kontrol edilecektir.

Kaçaklar onarıldıktan sonra bir ay içinde tekrar kontrole tabi olacaklardır. Servis esnasında kullanılan soğutkanların kaydı tutulacaktır. 2.1.2. Geri Toplama 4 Temmuz 2007 itibarıyla tesisin işletmeni, F-Gazların sertifikalı eleman tarafından geri toplanabilmesi için gerekli düzenlemeleri yapmak zorundadır. Yönetmeliğin ilgili maddesi gereği, florlu sera gazlarının yeniden doldurulmayan tüplerde pazara arz edilmesi 4 Temmuz 2007 itibarıyla yasaklanmıştır. 2.1.3. Etiketleme 4 Temmuz 2007’den itibaren pazara arz edilen her cihazın üzerinde F-gazın kimyasal adı ve miktarı yazılmak zorundadır. GWP gibi bazı bilgiler, cihaz ile birlikte sağlanacak işletme el kitabında yer alacaktır. 2.1.4. Servis Personeli İçin Minimum Yeterlilik Şartları Yönetmeliğin 5. maddesine göre, ilgili sektör temsilcileriyle yapılacak görüşmeler sonucunda, söz konusu cihazlarla çalışacak olan personelin minimum yeterlilik koşulları belirlenerek, kişiler ve daha sonraki adımda da şirketlerin sertifikasyonu konusunda her üye ülke tarafından çalışmalar başlatılacaktır. 4 Temmuz 2008 itibarıyla, üye ülkelerin benimsediği yeterlilik ve sertifikasyon sistemi yürürlüğe girecektir. Üye ülkeler kurdukları sertifikasyon sistemi hakkında AB Komisyonu’nu haberdar edeceklerdir. Sonuç olarak, her ülke tarafından verilen sertifikalar karşılıklı olarak tanınacaktır. 4 Temmuz 2009 itibarıyla da, yalnızca bünyelerinde sertifikalı eleman bulunduran servis şirketlerinin söz konusu soğutkanları kullanmasına müsade edilecektir.

107

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

2.1.5. Raporlama Üretici, ithalatçı ve ihracatçıların söz konusu gazlara ilişkin rapor düzenleme gerekliliği ortaya çıkmıştır. 31 Mart 2008’den itibaren her yıl, 1000 ton/yıl ve üzeri işlem kapasitesine sahip yukarıda bahsedilen ilgililer AB Komisyonu’na rapor göndermek zorundadırlar. 3. OTİM YÖNETMELİĞİ Çevre ve Orman Bakanlığı’nın 23.05.2006 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanan Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik (OTİM), ülkemizin taraf olduğu Montreal Protokolü ve değişiklikleri ile kontrol altına alınan maddelerin kullanılmasına ve bazılarının tüketiminin bir takvim çerçevesinde azaltılarak kullanımdan kaldırılmasına ilişkin usul ve esasları belirlemektir (Madde 1). Montreal Protokolü ve değişiklikleri uyarınca üretimi, tüketimi ve ticareti kontrol altına alınan bu maddelerden; Triklorflormetan (CFC-11), Diklordiflormetan (CFC-12), Triklortrifloretan (CFC-113), Diklortetrafloretan (CFC-114), Klorpentafloretan (CFC-115) servis amaçlı ithalatı 1 Ocak 2006 tarihinden itibaren tamamen yasaktır. Bakanlık, sadece insan sağlığının söz konusu olduğu durumlarda yukarıda belirtilen maddeler için izin süresini uzatabilir. Bu Yönetmelik, kontrol altına alınan maddelerin dış ticaretini, kullanımını, bu maddelerin ve bu maddeleri içeren ürünlerin piyasaya sunulmasını, 2006 yılı ve sonrası ithalat ve kullanımları ile kamuoyunun bilgilendirilmesini kapsamaktadır (Madde 2). 3.1. Son Kullanıcıların Yeterlilik Esasları OTİM Yönetmeliği’nin 15. Madde’sinde ise son kullanıcının yeterlilik esasları şöyle tanımlanmaktadır. Son kullanıcı; a. Eğitim programında soğutma ve iklimlendirme konularında ders programı bulunan üniversite ve yüksek okul mezunları olması veya, b. 3308 sayılı mesleki eğitim kanunu kapsamında program içeriğinde soğutma ve iklimlendirme konuları bulunan programı (kalfalık, ustalık ve diploma) bitirmeleri veya c. Milli Eğitim Bakanlığı onaylı süresi en az 25 saatlik kurs programını başarı ile bitirmeleri gerekmektedir. Bunlar dışındaki belgelerin değerlendirilmesi Milli Eğitim Bakanlığı’nca denklik yolu ile yapılır. Soğutma ve iklimlendirme alanında eğitim veren üniversite, yüksekokul, endüstri meslek lisesi ve teknik liselerin müfredat programında geri dönüşüm programına yer vermek zorundadırlar. Süreklilik göstermeyen alanlarda (Bakanlıkça karar verilir), güvenlik amaçlı ihtiyaçların karşılanmasında, üretim ve servis amaçlı olmayan alanlarda, kullanılan gazın miktarının eğitim gerektirmeyecek derecede az olması durumlarında yukarıda belirtilen yeterlilik aranmaz. 4. SERTİFİKASYON GEREKLİLİĞİ Soğutma ve iklimlendirme sektöründe kullanılan soğutkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeniyle yasaklanmalarının soruna uzun vadede olumlu bir katkı sağlayamayacağı açıktır. Bu nedenle, özellikle F-Gaz yönetmeliği, eğitimli personel gereksinimine işaret etmektedir. Buradaki anahtar kelimeler ise “yeterlilik ve sertifikasyon” dur. 4.1. Yeterlilik Kavramı Yeterlilikler, çalışanın mesleki veya profesyonel becerilerinin resmi ifadesidir. Yeterlilikler sektörel ve ulusal seviyede tanınabilmektedir.

108

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Yeterlilik, bireyin öğrenmesinin belirli bir bilgi, beceri ve kapsamlı yetkinlik standardına ulaştığının yetkili bir makam tarafından belirlendiğinde kazanılır. Öğrenme çıktılarının standardı, bir değerlendirme süreci veya bir dersin başarıyla tamamlanması aracılığıyla doğrulanabilir. Yeterliliğe yönelik öğrenme ve değerlendirme, çalışma programı ve/veya işyeri deneyimiyle gerçekleşebilir. Yeterlilik, iş piyasasında ve ileri seviyeli eğitim ve öğretimde değerin resmi olarak tanınmasını sağlar. Yeterlilik, bir mesleğin uygulanması için yasal yetkilendirme şeklinde olabilir. 4.2. Yeterlilikler Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Yeterlilikler sistemi bir ülkedeki öğrenmeyi tanıtan tüm faaliyetleri kapsamaktadır. Yeterliliklerle ilgili meslek standartları, eğitim standartları, öğretim programları, değerlendirme, belgelendirme, kalite güvencesi, sektörler ve sivil toplum kuruluşları (STK) arasındaki işbirliği mekanizmaları, kurumsal, sektörel ve ulusal seviyede politikaların geliştirilmesi ve uygulanmasıyla ilgili araçların oluşturulması, yeterlilikler sistemi içerisindedir. Yeterlilikler çerçevesi, öğrenme seviyeleriyle ilgili bir takım kriterlere göre yeterliliklerin geliştirilmesi ve bunların sınıflandırılmasına yönelik bir araçtır. Çerçeveler, tüm öğrenme süreçlerini ve yollarını kapsayabilir veya belirli bir sektördeki, örneğin bir meslek alanıyla sınırlı olabilir. Bazı yeterlilik çerçeveleri bir yasal dayanağa sahip olabilirken diğerleri sosyal ortakların ortak görüşünü temsil edebilir. Ancak, tüm yeterlilik çerçeveleri, belirli bir ülkede veya uluslararası alanda kaliteyi, erişilebilirliği, bağlantıları arttıran ve yeterliliklerin kamuda veya iş piyasasında tanınmasını sağlayan bir temeli teşkil eder. 4.3. İKS Sektöründeki Durum 2003 yılı itibarıyla, 28 meslek yüksekokulunun (MYO) iklimlendirme-soğutma programlarında öğrenim gören öğrenci sayısı yaklaşık 5000’dir. 4702 sayılı kanun ile meslek liselerinden MYO’lara sınavsız geçişin başlamasıyla birlikte çeşitli sıkıntılar ortaya çıkmıştır. Bu yeni dönemde de, geçmişte olduğu gibi mezun öğrencilerin yegane beklentileri dört yıllık bir fakültede öğrenimlerine devam etmek üzere dikey geçiş sınavına girmek ve “mavi yakalı” kaderlerinden kurtulmak olmuştur. Bunun yanı sıra, ülkemizde henüz düşük doyma oranına (% 6’dan az) sahip soğutma-iklimlendirme pazarı gün geçtikçe büyümekte ve paralel olarak donanımlı iş gücü ihtiyacı da artmaktadır. Ülkemizdeki imalat sektörünün gelişmesi ve yeni yatırımlar, iç pazarda imalatçı firmaların etkinliğini arttırmıştır. Ülkemizde müstakil konut talebinin artmasının ve inşaat sektöründeki hareketliliğin sektörümüze olumlu yansımaları olmuştur. 2008 yılı sonlarına kadar bu hareketliliğin süreceği tahmin edilmektedir. Klima santralleri, soğutma grupları gibi alanlarda ülkemizde imalatın gelişmesi, hem sektörümüze hem de ihracat bazında ülke ekonomisine ciddi katkılar sağlamıştır. Split klima satışları da, bağıl olarak artan alım gücü doğrultusunda her yıl artmaktadır. Tüm bu alanlarda; montaj, işletmeye alma, bakım ve arıza giderme konularında sertifika edilmiş yeterliliğe sahip teknik elemanlara yoğun ihtiyaç hissedildiği/hissedileceği kaçınılmaz bir gerçektir.

25.000 20.000 15.000 10.000 5.000 0 1998 2000 2002 2004
KLİMA SANTRALLERİ SOĞUTMA GRUPLARI

Şekil 1: Yıllar itibarıyla merkezi sistem üretim miktarları (Kaynak: İSKİD).

109

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Prensip olarak yeterlilikler, ulusal eğitim ve öğretim makamlarının yetkisindedir. Ancak, artan bir şekilde diğer kurumların ve kuruluşların yeterlilik sisteminde yetki talepleri Türkiye’de olduğu gibi Avrupa’da da dikkat çekmektedir. Çünkü, iş piyasasındaki işçi ve işveren kuruluşları, eğitim sektörünün mezunlarında aradıkları öğrenme çıktıları bulamamaktadırlar. Diğer bir ifadeyle, diploma ve sertifikalarda görünen yeterlilikler bireylere kazandırılamamaktadır. Diğer bir taraftan çevre konusu giderek önem kazanmaktadır. Kullandığımız soğutkanların çoğu, konusunda asgari servis becerisine sahip olmayan elemanların yanlış uygulamaları sonucunda atmosfere salınmaktadır. ABD’de EPA 608 (soğutkanlarla uygulama becerinizi test eden bir sertifika) sertifikasına sahip olmayan servis elemanları şirketlerde çalışma iznine sahip olamamaktadırlar. AB’de bu durum farklılıklar göstermekte, Almanya, Danimarka, İngiltere gibi ülkelerde ciddi eğitim/sertifikasyon süreci yaşanırken, topluluğa yeni katılan ülkelerin çoğu yeterlilik ve sertifikasyon sistemlerini henüz yeni geliştirmeye başlamışlardır. Ülkemizde de, soğutma ve iklimlendirme servis sektöründe çalışan elemanların, kabul gören uluslararası standartlar (ISO 17024 ve EN 13313) çerçevesinde eğitim ve sertifikasyon sürecine tabi tutulmaları, sektörümüzün geleceği açısından önem arz etmektedir. 5. SONUÇ AB için de yeni sayılan ve çevrenin korunması açısından önemli olan F-Gaz ve ulusal bazdaki OTİM yönetmeliklerinin, iklimlendirme soğutma sektörüne getireceği yenilik ve farklılıkların, AB ülkeleri ile paralel olarak ülkemizde de uygulanabilirliğinin temin edilmesi ve bu konuda çok fazla bilgi birikimine sahip olmayan sektördeki büyük bir çoğunluğun bilgilendirilerek söz konusu servis uygulamalarındaki kalitenin arttırılması ile eğitim ve sertifikasyon, gelecekteki öncelikli konular olarak ortaya çıkmaktadır. Ülkemiz ve AB ülkeleri arasındaki sektörel ticari bağlar ve sonucunda ortaya çıkan teknik eleman dolaşımı, uygulamalar konusunda da ortak davranmayı zorunlu kılacaktır. Sektörümüz içinde yer alan STK’lar ve öğretim kurumları, İKS alanında oluşturulması gereken sertifikanın gerektirdiği öğrenme çıktıları, yetkinlik tanımlamaları ile sertifikasyon için gerekli toplam kredi miktarı konularında çalışmalar yapmalıdır. Kaynaklar 2006, “Regulation (EC) No 842/2006 of the European Parliament and of the Council of 17 May 2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Official Journal of the European Union, Brussels, Belgium. 2. 26176 sayılı Resmi Gazete, 2006, “Ozon Tabakasını İncelten Maddelerin Azaltılmasına İlişkin Yönetmelik”, Ankara. 3. Anonim, 2005, “Towards An European Qualifications Framework for Lifelong Learning”, Commission Staff Working Document, Commission of the European Communities, Sec. (2005) 957. Brussels. 4. Borat, O., 2006, “Avrupa Birliği ve Türkiye’de Yeterlilikler Çerçevesi”, Türkiye’de Mesleki Eğitim Öğretim Sistemi ve Yeterlilikler Çerçevesi Uluslararası Konferansı, Çalıştay raporu, İstanbul 5. EPEE, 2007, “EC Regulation No 842/2006 on Certain Fluorinated Greenhouse Gases”, Brussels, Belgium. 1.

110

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

MERKEZİ YÖNETİM SİSTEMİ YAZILIMI İLE SOĞUTMA OTOMASYONU
Maurizio Zago, Gabriele De Bona*, N.Güray Şenol** Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA *Dixell S.p.A., Belluno-İTALYA **Ercan Teknik Ltd. Şti, İstanbul mzago@dixell.com, dbgabriele@dixell.com, info@ercanteknik.com

ÖZET Günümüzde enerji tasarrufu ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi temel hedef olmuştur. Otomasyona dayalı bir takip ve denetim sistemi yardımıyla emiş ve kondenser basınç değerlerinin ortam ve dış hava şartlarına göre dinamik olarak ayarlanması, merkezi soğutma ünitelerinde emiş basıncının tesisteki soğutucuların verimi ve çalışma şartlarına göre takibi, defrost optimizasyonu, tesislerin kullanım yoğunluğuna göre farklı set değerleri kullanımı v.b yöntemlerle soğutma tesisleri, market zincirleri, lojistik depolar, entegre üretim tesislerde önemli enerji tasarrufu sağlanabilir. Ayrıca enerji tüketimi analiz ve istatistiklerinin oluşturulması; aydınlatma, perde, merkezi klima v.b sistemlerin çalıştırılması ve defrost gibi bazı periyodik işlevlerin otomatik yürütülmesi ile lokal sistemlerden gelen alarmların takip ve yönlendirilmesi; periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin idaresi ve raporlamaları; tesislerdeki kritik olayların (sıcaklık/basınç değişimleri, güç kesilmesi, arızalar, açık kapı sinyalleri v.b.) takibi ve bildirimi, yedek parça ve stok takibi gibi hizmet maliyetini düşürecek uygulamalar da bu sistem ile gerçekleştirilebilir. Anahtar Kelimeler: Enerji tasarrufu, Maliyet, Otomasyon, Denetim, Takip

1. GİRİŞ 1970'li yıllarda yaşanan petrol krizi sonrasında enerji konusuna ilgi artmış ve enerji tasarrufu konusu gündeme gelmiştir. Artık hepimiz biliyoruz ki enerjinin fazla kullanılması sonucunda doğal kaynaklarımızı hızla tüketiyoruz, çevre kirleniyor ve enerji için ödediğimiz bedel gün geçtikçe yükseliyor. Ekonominin ana unsuru olan ve hayat kalitesini iyileştiren enerjinin verimli kullanılması gerekliliği ortadadır. Günümüzde her sektörde olduğu gibi soğutma sektöründeki uygulamalarda da enerji tasarrufu yapmak ve enerji tüketiminin minimum seviyede, en düşük maliyetle ama yüksek verimli olarak gerçekleştirilmesi en temel ve ekonomik hedef durumuna gelmiştir. Bu metinde esas olarak perakende sektörü (gıda perakendesi, süpermarketler v.b.) dahilinde yeralan soğutma otomasyonuna yönelik yeni teknolojik gelişmeler ve süpermarket kontrol ve denetim sistemleri alanında ileri düzeyde teknolojik atılımlar ve çalışmalar yapan İtalyan DIXELL firmasının geliştirdiği enerji tasarrufu uygulamaları konusunda bilgi aktarımı yapılacaktır. 2. PERAKENDE SEKTÖRÜNÜN HEDEFLERİ Esas itibariyle perakende sektöründe yeralan tesisler kapsamındaki uygulamalar göz önüne alındığında, enerji tasarrufuna da destek sağlayacak iki temel hedef karşımıza çıkmaktadır. Bunlar maliyetlerin düşürülmesi ve kalite kontrolünün sağlıklı yürütülmesidir. Söz konusu hedeflere ulaşmak için artık perakende

111

Diğer özel protokoller: Kapalı protokollerdir ve kullanıcılarını yalnızca bir üreticiye bağımlı kılar. klimalandırma. aydınlatma v. ayar yazılımı ve devreye alma süresi gerektirdiği için pahalıdır. İZMİR piyasasında teknolojik gelişmeler ışığında otomasyona dayalı kontrol ve takip mekanizmaları ile uygulamalar yapılmaktadır ve bu tür tesisler her geçen gün yaygınlaşmaktadırlar.b.1.2. 2. LON: Atanmış bir mikroprosesör. SOĞUTMADA OTOMASYONA DAYALI DENETİM VE TAKİP 3. reyon. Sistem kapsamındaki cihazların işbirliği haline olmaları aynı dili konuşmaları ile mümkündür. kapsamındaki tüm cihazların ve elemanların bir bütün olarak işbirliği yapmaları halinde gerçekleşir. 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.) arıza istatistiklerinin tutulması ekipman kalitesinin devamlılığını sağlar. Söz konusu her üç kalite koruma faaliyetinin yürütülmesi yine tesisin merkezi bir otomasyon ve kontrol sistemi kullanılarak işletilmesiyle mümkün olacaktır. Tesislerde harcanan toplam güç miktarı da maliyetleri etkileyen temel unsurlardan biridir. Böylece tesiste bir sinerji ve daha yüksek güvenlik şartları yaratılabilir. su baskını. Bu kayıpların önlenmesi için güçlü bir alarm takip ve yönetimi gereklidir. sistemler tarafından harcanan güç etkili bir planlama ve kontrol mekanizması ile azaltılabilir. Soğutma otomasyonunda genellikle kullanılmakta olan üç iletişim protokolü vardır. Her üç kalem maliyetlerinin azaltılması otomasyona dayalı bir merkezi denetim ve takip sistemi ile mümkündür. Kalite kontrolü Soğutulmuş gıda ürünlerinin kalitesinin devamlılığı HACCP şartlarının sağlanması ve hassas bir sıcaklık kontrol yöntemi elde edilebilir. Soğutma otomasyonuna tesis dahilinde Modbus protokolünü kullanan diğer sistemlerin de entegre edilmesi mümkündür.1. bir alarm durumunda çabuk ve yerinde müdahale edilmesi masrafların azaltılmasında önemli bir fayda sağlayacaktır. soğuk depo v. Tesis bünyesindeki sistemlerin periyodik bakım ve onarım faaliyetlerinin zamanında ve hata önleyici nitelikte olması. 9-12 EKİM 2008.b. Diğer bir unsur ise tesislerin bakım masraflarıdır. Maliyetlerin düşürülmesi Perakende pazarında sistemin toplam maliyetini oluşturan ana unsurlardan biri satılan soğuk ya da donmuş ürünlerde yaşanacak kayıplardır. soygun ve gaz kaçağı gibi durumlarla ilgili koşullar sisteme dahil edilerek bu koşullara uygun hareketler yürütülebilir. 3. İletişim protokolleri Otomasyon. 112 . Bununla birlikte tesis kapsamında yer alan soğutma elemanlarının (kabin. ağ kurmak kolay ve ucuzdur.I. Bununla birlikte merkezi denetim ve takip sistemi kapsamındaki cihazların dijital girişleri vasıtası ile yangın. 1 2 3 Modbus: Farklı soğutma ve A/C ekipmanı üreticilerin cihazlarının en üst düzeyde müşterek çalışmasını sağlayan açık ve standart protokoldür. duman. Ayrıca bakım onarım faaliyetlerinin ilgili servis ekipleri tarafından ve verimli bir şekilde gerçekleştirilmesi de tesis bünyesindeki faaliyetin kalitesinin devamlılığını temin eder. Tesis genelindeki soğutma.

Şekil 2: TCP/IP bağlantısı 3. güvenlik firmaları v. Lokal alarmlar Lokal denetim ve takip sistemleri (ör.s. yazar kasa.) alarm mesajları gönderimi yapılır.1.2.s.I. Alarmın özelliğine ve önem derecesine göre gerekli adreslere (uzak denetim merkezi.) tabi tutulur. servisler.: DIXELL XWEB serisi) bünyesindeki alarm yönetimi tesiste sisteme bağlı bulunan tüm cihazlardan gelen alarm bilgilerini toplar. depo gibi birimlerin ve kurumsal bağlantıların.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yerinden toplanan bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme.3. geciktirme v.3. Alarm yönetimi 3. Süpermarketlerde bağlanabilirlik Süpermarketlerde genellikle muhasebe. Merkezi denetim ve takip sistemlerinin de aynı LAN TCP/IP ağına bağlanabilmesi mümkündür. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 1: Bir Modbus ağı örneği 3. müzik ve reklam yayınlarının bağlı olduğu geniş bir TCP/IP bağlantı imkanı bulunmaktadır. 113 . mağaza yönetimi.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 4: Uzak alarm yönetimi 4.) günde iki kez cihazlara yeni ayar değerini otomatik olarak gönderir.3. Uzak alarmlar Merkezi denetim sunucusu (ör. Enerji tasarrufu ayar değerleri Sistem soğutma biriminin türüne göre (normal muhafaza. Alarmın geldiği lokal sisteme. İZMİR Şekil 3: Lokal alarm yönetimi 3. Bu bilgiler ayrıntılı bir düzenlemeye (fitreleme. geciktirme v. aydınlatma. Ancak bireysel bazda gerçekleştirilen bu işlevlerden ziyade sistemdeki tüm cihazların birlikte ve işbirliği yaparak çalışmaları ile en yüksek enerji tasarrufu perfomansı elde edilebilir. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ENERJİ TASARRUFU Bir süpermarkette enerji tasarrufu tesiste kullanılan her bir soğutma kontrol cihazı tarafından bireysel olarak sağlamak imkanı vardır. v. 9-12 EKİM 2008. kurum kalite departmanı ya da mağaza yönetimi v. Dixell firması tarafından geliştirilen merkezi denetim ve takip sistemi kapsamında enerji tasarrufuna yönelik aşağıdaki fonksiyonlar bulunmaktadır. ışıklı panolar gibi birimlerin elektrik kullanımlarının 114 .) tabi tutulur.s. alarmın özelliğine ve önem derecesine göre her bir sistemin bağlı bulunduğu servis firması veya sözleşme tipine bağlı olarak (gece servisi.: DIXELL XCENTER uygulaması) kendisine bağlı tüm lokal denetim ve takip sistemlerinden gelen alarm bilgilerini bir çağrı merkezi gibi toplar. derin muhafaza.) ilgili adreslere alarm mesajları gönderimi yapılır.I. 1 Enerji tasarrufu ayar değerleri 2 Sistem dahilindeki yüklerin kontrolü 3 Buğu önleyici ısıtıcılar 4 Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu 4.s. Böylece birimin ihtiyacı kadar soğutma yapılmasını sağlar. Soğutma kontrol cihazları teknolojisindeki gelişmeler sayesinde özel algoritmalar vasıtasıyla sistemin çalışmasını optimize etmek ve bu şekilde kullanılan eneri miktarını azaltmak mümkündür.1. gündüz servisi.2. reyon perdeleri.s. Bununla birlikte forklift.

9-12 EKİM 2008. Şekil 6: Buğu önleyici ısıtıcıların kontrolü Söz konusu uygulama ile ısıtıcıların harcadığı enerjiden yaklaşık %60 tasarruf edilebileceği çeşitli denemelerde kanıtlanmıştır. İZMİR sadece gerçekten ihtiyaç olması durumu ile sınırlandırılması enerji tasarrufu açısından önemlidir. Sensörden sıcaklık bilgisini alan cihazlar ise reyonun soğutmasını kontrol eden cihazlardır. Yaygın uygulamada bu tertibatın kullanıldığı birimlerde cam sıcaklık sensörleri reyon üreticisi tarafından monte edilir. 4.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. CRO (Compressor Rack Optimization) adı verilen bu algoritma ile temel olarak iki kriter kontrol edilir: 1 Soğutma ünitesi emiş basıncı 2 En kritik kabin Şekil 7: 115 .I. Reyon camına monteli sıcaklık sensörü bağlı olan kontrol cihazları da ortam şartlarına (sistemden alınan) ve cam sıcaklığına bağlı olarak ısıtıcıların çektiği gücü modüle eder.2. Dolayısı ile bu tip cihazların gerekli olduğunda çalışması bir zaman programlaması ile otomatik olarak yürütülebilir. Buğu önleyici ısıtıcılar Bir süpermarkette en çok enerji harcayan birimlerden birisi soğutmalı reyonlarda camların buğulanmasını önlemek için kullanılan ısıtıcılardır. 4. Dixell’in XWEB5000 merkezi denetim ve takip sistemi sıcaklık ve nem sensörleri ile tesis dahilinde anlık çiğ noktası değerini hesaplar. Merkezi soğutma ünitesi optimizasyonu Dixell firmasının tasarladığı özel patentli bir algoritma ile market dahilindeki merkezi soğutma ünitelerinin ayar değerlerinin mümkün olan en uygun şekilde değiştirilmesi ve bu yolla ünitelerin çalışmalarının tesisteki ihtiyaca göre optimize edilmesi mümkün hale gelmiştir.2.

CRO algoritması sisteme bağlı olan tüm birimlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder ve her birimin soğutma ihtiyacı oranını dinamik olarak hesaplar. alt grafikte ise CRO’nun aktif olduğu durumlarda ayar değerindeki haftalık değişimler görülmektedir. İhtiyaca göre ayar değeri yükseltildiğinde çekilen güçte belirgin bir azalma olmaktadır. Aşağıdaki grafiklerde CRO algoritmasının kurulu olduğu gerçek bir tesiste CRO’nun aktif ve kapalı durumlar gözlemlenmektedir. Böylece daha fazla soğutma gücüne ihtiyacı olan birimi ve ne kadar ihtiyacı olduğunu belirler.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Üst grafikte ünitenin çektiği gücün haftalık değişimi. Noktalı çizgiler haftalık ortalama değerleri göstermektedir. 116 . 9-12 EKİM 2008.I. Şekil 8: Kabinlerden gelen soğutma ihtiyacı listesi Bu bilgiler yardımıyla CRO otomatik olarak soğutma ünitesi ayar değerini ayarlanmış alt ve üst limitler arasında en kritik kabinin soğutma ihtiyacını dikkate alarak yeniden düzenler ve emiş basıncını bu duruma adapte etmeye çalışır. İZMİR CRO tüm kabinlerden gelen soğutma taleplerini analiz eder.

Sistemin devreye alınması ve teslimi aşamasında yapılmış olan ayarların çok hızlı bir şekilde onaylanması mümkündür. İZMİR Şekil 9: CRO’nun aktif ve kapalı olduğu durumların karşılaştırılması Yapılan testler ve prototip uygulamalar sonucunda CRO algoritmasının kullanımının yaklaşık %20’ye varan enerji tasarrufu sağladığı ortaya çıkmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – ZAMAN PROGRAMLAMASI Süpermarket yöneticileri için işlevlerin bir program dahilinde yürütülmesi her zaman faydalıdır. Bu uygulamada elektronik genleşme valfi kullanımı gerekli değildir. 9-12 EKİM 2008. Merkezi denetim ve takip sistemi HACCP kayıtlarının güncel tutulması ve çıktılarının hazır bulundurulması. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – TAKİP VE MOBİL BAKIM Takip ve mobil bakım imkanı soğutma sistemleri üreten ve kurulumunu yapan firmalara en büyük desteği sağlar. kabinlerin ve süpermarketin aydınlatmalarının otomatik olarak kontrolü. 5. Merkezi denetim ve takip sistemi aracılığıyle yürütülen bu işlevler sayesinde 1 2 3 4 5 Sıcaklık grafikleri ve alarm kayıtları yardımıyla tesiste meydana gelen arızaların analiz edilmesi mümkündür. Böylece tesis görevlilerinin bu tip tekrarlanan işlevler için eğitim almalarına ve sorumluluk yüklenmelerine gerek kalmaz. gece olduğunda enerji tasarrufu prosedürlerinin devreye alınması. 6. Kullanıcı şifreleri ve aktivite kayıtları yardımıyla sistemi kullanan kişilerin müdahale ve hareketlerinin izlenmesi mümkündür. e-mail ya da yazıcı yoluyla günlük raporların alınması gibi sisteme tanımlanacak tüm görevleri otomatik olarak ve gerektiği zamanda yerine getirir.I. Garanti periyodu içerisinde tesise yerinde ve hızlı müdahale edilmesi mümkündür. 117 . Tesisteki görevlilerin müdahalelerinin ve işlemlerinin kalifiye teknisyenler tarafından uzaktan kontrol edilmesi imkanı yaratılır.

market zincirleri. ayar değerlerini yükselterek soğutma sisteminin daha az güç çekmesini sağlayabilir. Denetim sistemi dış ortamdaki ışık miktarını ölçerek market aydınlatma sisteminin bir bölümünün çalıştırılması veya kapatılmasını sağlar.I. fırınları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Soğutma tesisleri.b. soğutma sistemlerinin kullanıldığı birçok farklı alanda bu denetim ve takip sistemlerinin uygulanması artık gereklilik arz etmektedir. 118 . Aşağıda denetim mekanizmasının nasıl çalıştığı ile ilgili bazı örnekler verilmiştir. İZMİR Şekil 10: Günlük bir zaman programlaması örneği 7. 8. Denetim sistemi elektrik kesintisi durumunda jeneratörün devreye girmesini takip ederek aşırı yüklenmeyi engellemek amacıyla örneğin klima sistemini. 4 Bu örneklerin sınırsız sayıda çoğaltılması ve dolayısı ile bir tesiste eneji kullanımını en aza indirgeyerek kullanılan enerjiden alınan verimin arttırılması söz konusu denetim ve takip sistemi ile mümkündür. SONUÇ Konuya her ne kadar süpermarketlerde yapılan uygulamalar açısından yaklaşıldıysa da söz konusu merkezi denetim ve takip sistemlerinin uygulama alanlarını genişletmek mümkündür. entegre üretim tesisleri. 9-12 EKİM 2008. OTOMASYON ve OPTİMİZASYON – DENETİM XWEB5000 denetim sistemi önceden programlanmış mantık ve alan girişlerine bağlı olarak tesis dahilinde otomatik işlemler yapar. 1 2 3 Denetim sistemi süpermarket genelinde harcanan güç miktarını izleyerek tarife sınırlarını aşmadan önce bazı yüklerin devre dışı bırakılıp bırakılmayacağına karar verir. defrost döngülerini iptal edebilir. Bu programlamanın standart bir PLC’deki gibi özel bir programlama dili ile değil oldukça basit bir grafik arayüz yardımıyla yapılması mümkündür. forklift batarya şarjlarını devre dışı bırakır. Böylece kullanıcının programlama dili öğrenmesi gereği kalmaz. Kompresör arızası durumunda denetim sistemi kabinlerin ayar değerlerini yükseltip kondenzasyon ayar değerini düşürebilir.s. v. yakıt istasyonları. lojistik depolar. v. gereksiz aydınlatmaları.

İZMİR OTURUM VI İKLİMLENDİRME Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj ve Deşarj Performansının Değerlendirilmesi Ahmet FERTELLİ – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ Yer Kaynaklı Isı Pompaları İçin Toprak Sıcaklıklarının Belirlenmesi Tuncay YILMAZ – Alper YILMAZ – Arif ÖZBEK – Orhan BÜYÜKALACA Klimada Konforve Sağlıksız Bina Sendromu Veli DOĞAN Hava Soğutmalı Kondenserli Bir Soğuksu Üretim Grubunda Dış Sıcaklıkların Değişiminin Sistemin Kapasite ve Etkinliğine Etkisinin Değerlendirilmesi Serkan SUNU – Serhan KÜÇÜKA 119 .I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008.

buz deposu. Orhan Büyükalaca ve Tuncay Yılmaz Çukurova Üniversitesi Müh. statik ve dinamik olmak üzere ikiye ayrılırlar [2]. basınç ve debi) yer almaktadır [3]. ADANA fertelli@ cu. hava sıcaklığındaki artışın sistem performansını olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiştir. Anahtar Kelimeler: Soğu Depolama. 120 . orhan1@ cu. Farklı yoğuşturucu hava giriş sıcaklıklarında sistemin şarj performansını belirleyebilmek için şarj deneyleri ve fan kontrol sisteminin kullanıldığı deşarj deneyleri yapılmıştır. oda içerisinde fan-coiller ve ölçüm için bazı sensörler (sıcaklık.tr ÖZET Bu çalışmada tam depolamalı işletme stratejisine dayalı. tunyil@ cu. minimum olduğu zaman dilimine kaydırmaktadır. Buz depolamalı sistemler. Her iki sistemde de (içten ve dıştan eritmeli) şarj esnasında. Gerçekleştirilen deşarj deneyinde ise mahal konfor şartlarının sağlandığı ve otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. Buz depolamalı sistemler. Sistemde hava soğutmalı bir soğutma grubu. özel olarak tasarlanmış plaka veya serpantin yüzeylerinde oluşturulur. Soğu depolama sistemleri. suyun donma ve erime gizli ısısından faydalandıklarından küçük hacimlerde büyük miktarda ısıl enerji depolayabilirler. Şekil 1’de gösterilmiştir. İZMİR BUZ DEPOLAMALI BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN ŞARJ VE DEŞARJ PERFORMANSININ DEĞERLENDİRİLMESİ Ahmet Fertelli. Soğu depolama sistemleri su. nem. şarj için kullanılan ikincil akışkan mahale gönderilir ve orada ısındıktan sonra depo içerisindeki borulara girer ve buzu içten eritir. 9-12 EKİM 2008. İçten eritmeli istemlerde ise.tr. 2. Dinamik sistemlerde buz. Sistemde aracı akışkan olarak %30 glikol-su karışımı kullanılmaktadır. Bu avantajından dolayı buz depolamalı sistemler. günümüzde büyük önem kazanmıştır. Bu yoğun talebi ortadan kaldırmak için talebin azaltılması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. DENEY DÜZENEĞİ Çalışmada kullanılan deney düzeneğinin şarj ve deşarj durumları için tesisat şeması. düzenlenmesi ya da daha fazla elektrik enerjisinin üretilmesi gerekmektedir. Şarj. su depolamalı sistemlerde kullanılan depo kapasitesinin beşte veya altıda biri mertebesindedir. sirkülasyon pompası. Şarj deneyleri sonucunda.edu. Statik sistemlerde. bu saatlerde elektrik çok kullanılmakta ve elektrik santrallerinde üretim için yoğun talep olmaktadır [1]. uygulamada çok tercih edilmektedir. buz depolamalı bir iklimlendirme sistemi. buz ve faz değiştiren ötektik tuzlar olmak üzere üç farklı depolama ortamı kullanırlar [2]. ikincil bir akışkan tank içerisindeki borulardan geçirilir.edu. Deşarj 1. tank içerisine mahalden gelen ılık dönüş suyu buz üzerine pompalanarak buz eritilir.tr. depolama tankının içerisine yerleştirilmiş borular üzerinde buz oluşturulur. Deşarjda ise dıştan eritmeli sistem için.-Mim. Soğutma ihtiyacı genellikle insanların çalışma saatleri olan gündüz (havanın sıcak olduğu) saatlerinde ortaya çıkmakta. kendi içerisinde içten eritmeli ve dıştan eritmeli olmak üzere ikiye ayrılırlar. iki ve üç yollu vanalar. GİRİŞ Çağın getirdiği konfor ihtiyaçlarından birisi olan soğutma. Buz. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü. Bu sistemlerdeki depo kapasitesi. Bu sistemler.edu. Çukurova Üniversitesi Makine Mühendisliği Laboratuarlarındaki bir mahalin soğutulması için kullanılmıştır. iklimlendirilen binanın enerji ihtiyacının elektrik talebinin maksimum olduğu zaman diliminden.I.

9-12 EKİM 2008. Bu işlemde soğutma grubu hiç çalışmaz ve gerekli soğu ihtiyacının tamamı depodan karşılanır. Deşarjda ise. İZMİR Mahal a) Mahal b) 3 Yollu T Karıştırıcı Vana 3 Yollu T Karıştırıcı Vana Genleşme Deposu Tank Genleşme Deposu Tank Pompa Soğutma Grubu Pompa Soğutma Grubu Şekil 1. gerekli olan soğutma ihtiyacını karşılamak için kullanılır. Buz depolamalı soğutma sistemi a) Şarj b)Deşarj Soğu deposu. iki adet fancoil ve oransal kontrollü bir selenoid vana bulunmaktadır. Serpantinler.5 m yüksekliğinde su dolu bir plastik tank ve içerisine yerleştirilmiş serpantinlerden oluşmaktadır. fan ve vana olmak üzere iki seçeneklidir. Depodan çıkan glikol-su karışımı mahalde bulunan fan-coillere gönderilerek ortamı soğutur ve tekrar ısınarak depoya döner. şarj süresince üretilen buz. tekrar soğutma grubuna dönmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1 m çapında ve 1. buz tankına gönderilmektedir. Buz depolamalı iklimlendirme sistemi a) Sistemin genel görünüşü b) Isıl eleman çiftleri yerleşim planı Sistemin oda içerisindeki otomatik kontrolü. Yapılan 121 . oda termostatı. Her iki kontrol seçeneği de mahal içerisine yerleştirilmiş oda termostatından alınan sinyaller doğrultusunda çalışır. T7 T8 T9 T6 T5 T4 a) b) T3 T1 T2 Şekil 2. 16 mm dış çapında ve 2 mm kalınlığında polietilen borulardan yapılmıştır [4]. Tank içerisindeki serpantinlerde dolaşan karışım serpantinler üzerinde buz oluşturarak. Şarj esnasında glikol-su karışımı. Soğutulan mahalde. soğutma grubunda -4 °C ile -6 °C aralığında istenilen bir değere kadar soğutulup.I.

32 1. tankın alt ve üst bölgeleri arasında az da olsa sıcaklık katmanlaşması mevcuttur.11 32.5 7.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 3. Sistemde şarj esnasında soğutma grubu ve pompanın enerji tüketimini ölçen bir akıllı sayaç bulunmaktadır. s’ye kadar doğrusal olarak azalmakta ve bu süre sonunda su sıcaklığı -3 °C olmaktadır.3 7.05 38. suyun tamamını kaplayacak şekilde hızla yayılmaktadır.59 38.38 1.776 kg/s ve tank girişinde ortalama glikol-su karışım sıcaklığı yaklaşık -4.05 33. İZMİR şarj deneylerinde aracı akışkanın depo.I. Şarj deneylerinde depolanan enerji miktarları Yoğuşturuc Depo İçi Oluşan Depolana Depolana Depolana u Girişinde Deney Şarj Başlangı Şarj Tüketile Buz n Duyulur n Gizli n Toplam Ortalama n Enerji No Süresi ç Su Performansı Miktarı Enerji Hava Enerji Enerji Sıcaklığı Sıcaklığı [h] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 7 7 7 7 7 8 8 7 8 7 7 7 7 8 [°C ] 7.44 1. Şekil 3’de tank içerisindeki 9 farklı noktada deney süresince ölçülen su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. ayrıca sıcak ve soğuk su tabakalarının yer değiştirdiği görülmektedir.07 32.47 1.41 1.4 1.3 7. soğuk su tankın alt bölgesinde bulunmaktadır.38 1. Sıcaklıklar yaklaşık 6000.24 1.0 [°C ] 21 21 24 25 25 27 27 27 27 27 28 28 28 28 [kW] 31. 9-12 EKİM 2008.3 °C.0 7. İkinci aşamada.83 37.6 33.7 31.9 °C’dir.8 7.12 [kg] 424 405 395 410 392 427 430 365 425 400 406 390 405 420 [kJ] 27504 26136 27612 26928 25668 28116 26568 27396 27648 28152 25416 26856 26316 26352 [kJ] 142020 135648 132300 137340 131292 143028 144036 122256 142344 133992 135972 130644 135648 140688 [kJ] 169524 161784 159912 164268 156960 171144 170604 149652 169992 162144 161388 157500 161964 167040 1. Deney başlangıcında. orta ve alt bölgelerine toplam 9 adet ısıl eleman çiftleri yerleştirilmiştir.61 31.25 32. Çizelge 1. su sıcaklığının suyun faz değişim 122 .61 37. Gerçekleştirilen şarj deneylerinin bazı parametreleri Çizelge 1’de verilmiştir.26 1.0 7. BULGULAR ve TARTIŞMA Bu çalışmada 21 °C ile 28 °C arasında değişen farklı yoğuşturucu hava sıcaklıklarında 14 adet şarj deneyi ve fan kontrollü bir deşarj deneyi gerçekleştirilmiştir.4 1.8 7. Bu deneylerde şarj süresi 7 h ve 8 h. Su sıcaklığının 4 °C’ye kadar azalmasıyla.5 1. Toplam şarj süresi 7 saattir. 18 Mayıs 2006 tarihinde yapılan şarj deneyinde (1 nolu) ölçülen çeşitli parametrelerin grafikleri aşağıda gösterilmiştir.0 7. Ayrıca yoğuşturucuya giren ve çıkan havanın sıcaklıkları ve depo gidiş hattı üzerine yerleştirilen venturimetre ile karışımın debisi de ölçülmektedir. Faz değişiminin sonucu olarak. ilk yaprak kristal (dentric) yapılar oluşmaya başlamaktadır [5]. Deney başlangıcında sıcak su tankın üst bölgesinde toplanırken. Şekil 2b’de gösterildiği gibi tankın üst. yoğunluk etkisinden dolayı doğal konveksiyon hareketinin 2000. soğutma grubu ve pompa giriş-çıkışlarında sıcaklığı ölçülmektedir.4 6.3 7.48 30.26 1. Şekilden de görüldüğü gibi tank içerisinde ölçüm yapılan bütün noktalardaki sıcaklıklar birbirine oldukça yakın olmasına rağmen. suyun çekirdekleşme sıcaklığına ulaşmasıyla (-3 °C). ortama verilen ısıl enerji. Deney süresince tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklığını ölçmek için.2 6. Aşırı soğuma (supercooling) olarak adlandırılan bu aşamanın bitiminde. depo içerisindeki su sıcaklığı 7.1 7. s’de başladığı. Ancak bu zamana ve bu sıcaklığa kadar depo içerisinde herhangi bir buz oluşumu başlamamaktadır. glikol-su karışımının debisi 0.28 1. ilk oluşan kristallenme birkaç saniye içerisinde. glikol buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır.0 7.22 Yapılan şarj deneylerine örnek olarak.58 30.

I. Sonuçlar Çizelge 1’de gösterilmiştir. Yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığına bağlı olarak şarj performansının değişimi Şekil 6’da gösterilmiştir. Havanın yoğuşturucu girişindeki ortalama sıcaklığı 21 °C. Gün içerisinde dış hava sıcaklığının artışına paralel olarak yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı da artmıştır. Sıcaklıktaki ani artış. Glikol-su karışımı sıcaklığının depo girişi ve çıkışı arasında yaklaşık 2 °C’lik fark tüm deney boyunca korunmaktadır. depolanan gizli ve duyulur ısıl enerji miktarları hesaplanarak deponun toplam soğu depolama kapasitesi belirlenmiştir. Hava soğutmalı soğutma grubu yoğuşturucusunun giriş ve çıkışında ölçülen hava sıcaklıklarının zamanla değişimi Şekil 5’de gösterilmiştir. 123 . 15 8 6 T ( oC) 10 4 2 T (oC) 5 0 1000 2000 t (s) 3000 4000 0 -5 0 5000 10000 t (s) T1 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 15000 20000 25000 Şekil 3. İZMİR sıcaklığına (0°C) kadar yükselmesine yol açmaktadır. kristallenmenin başlamasıyla ortama verilen ısıl enerjiden kaynaklanmaktadır. Yapılan 14 adet deney için sistemin soğu depolama kapasitesi. giriş ve çıkışı arasındaki sıcaklık farkı ise yaklaşık 10 °C’dir. Şekilden de görüldüğü gibi glikol-su karışımının depoya giriş sıcaklığı yaklaşık -7 °C ye kadar azaldıktan sonra hızla 2 °C artmış ve deneyin geri kalan bölümü içerisinde hemen hemen sabit kalmıştır. Elde edilen verilerden her deney için. Kristal oluşumundan sonra borular üzerinde ince bir buz tabakası oluşmaya başlamakta ve kalınlığı zamanla artmaktadır. sistemin enerji tüketimine (soğutma grubu+sirkülasyon pompası) bölünmesi ile hesaplanmıştır. Farklı hava sıcaklıkları için yapılan deneylerde. yukarıda da açıklandığı gibi. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim Şekil 4’de ise glikol-su karışımının depoya giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir. depolanan soğu enerjisinin. deney süresince pompa ve soğutma grubunun tükettiği elektrik enerjisi ve deney sonunda da depo içerisinde oluşan buz miktarı ölçülmüştür. 9-12 EKİM 2008. Sistemin şarj performansı ise. Deney başlangıcında karışımın buharlaştırıcı çıkış sıcaklığı -7 °C olarak ayarlanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hava sıcaklığının artması ile soğutma grubu etkinliğinin azalmasından dolayı sistem performansında oluşan azalma grafikten açıkça görülebilmektedir. şarj performansı gibi parametreler hesaplanmıştır.

Yoğuşturucu hava giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişim 1. Şarj performansının zamanla değişimi 124 .5 Şarj Performansı 1. İZMİR 10 Depo Giriş Depo Çıkış 5 T ( C) 0 -5 o -10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Şekil 4.4 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Glikol-su karışımının depo giriş ve çıkış sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 35 30 T (oC) 25 20 15 10 0 5000 10000 t (s) 15000 20000 25000 Hava Giriş Hava Çıkış Şekil 5.1 1.2 1.3 1. 9-12 EKİM 2008.0 20 22 24 26 o Hava Sıcaklığı ( C) 28 30 Şekil 6.6 1.I.

14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 125 . tank içerisindeki buzun tamamen erimesinden dolayı karışımın sıcaklığı artmaya başlamış ve mahalin soğutulmasında sadece suyun duyulur ısısı kullanılmıştır. Bu deneyde mahale gönderilen aracı akışkanın sıcaklığı 6 °C’ye mahal sıcaklığı ise 23 °C olarak ayarlanmıştır. Şekil 9’da görüldüğü gibi oda sıcaklığı için ayarlanan termostat değeri (23 °C) gün boyunca yaklaşık olarak elde edilmiştir. mahaldeki hava sıcaklığı ve nem değerleri deney süresince ASHRAE tarafından belirtilen konfor bölgesinin içerisinde bulunmaktadır. İZMİR Deşarj deneyi fan kontrol sistemi kullanılarak yapılmıştır. Fan kontrollü yapılan deşarj deneyinde. Elde edilen sonuçlardan yoğuşturucu girişindeki hava sıcaklığının artması ile sistem performansının azaldığı tespit edilmiştir. 3 yollu karıştırıcı vananın.I. Erimenin ilk olarak tankın alt bölgesinde başladığı. Sıcaklık değerlerinde belirli zaman aralıklarında dalgalanmalar görülmektedir. Daha sonra. Bundan sonraki çalışmalarda. debi ve vana kontrol sistemi gibi farklı parametrelerin sistemin şarj performansına olan etkileri incelenecektir. Bunun sebebi mahal içerisindeki sıcaklığın. otomatik kontrol sisteminin hassas ve düzenli çalıştığı görülmüştür. 12 T1 9 T2 T3 T4 T5 T6 T7 T8 T9 T ( C) 6 o 3 0 -3 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 7. SONUÇ Bu çalışmada buz depolamalı bir iklimlendirme sistemine ait depolama tankının şarj karakteristiklerini incelemek için 14 adet şarj deneyi yapılmıştır. saat 16:00’ya kadar akışkanı ayarlanan sıcaklık değerinde mahale gönderebildiği görülmektedir (Şekil 8). Mahal havası. Şekil 7’de tank içerisinde farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişimi gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. karışım depo giriş sıcaklıkları. oda termostatında ayarlanan değere ulaşmasıyla fanın kapanması ve daha sonra tekrar açılmasıdır. oda sıcaklığı bu değerin üzerine çıktığında ise fan tekrar açılmaktadır. Tank içerisindeki farklı noktalardaki su sıcaklıklarının zamanla değişim 4. 9 Temmuz 2006 tarihinde yapılan deney sonuçları Şekil 7-11’de verilmiştir. 9-12 EKİM 2008. Şekil 11’de deney süresince mahal içerisinde ölçülen sıcaklık ve nem değerlerinin psikometrik diyagram üzerindeki dağılımı gösterilmiştir. Fanın açılıp kapanmasıyla oluşan sıcaklık dalgalanmaları Şekil 10’daki mahal içerisinde ölçülen nem eğrisinde de görülmektedir. ayarlanan sıcaklığa ulaştığında (23 °C) fan kapanmakta. saat 14:30 civarında orta bölgenin tamamen eridiği ve saat 16:00’dan sonra tamamen duyulur ısı ile soğutma yapıldığı görülmektedir. Şekilden görüldüğü gibi. Her deney için depolanan enerji miktarı ve şarj performansı hesaplanmıştır.

Mahal ve dış ortam sıcaklıkları Dış Ortam o 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 100 80 ϕ (%) 60 40 20 0 08:00 Mahal Dış Ortam 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 126 . 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Glikol-su karışımının mahale gidiş vemahalden dönüş sıcaklıklarının zamanla değişimi 40 Mahal 35 T ( C) 30 25 20 15 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) Şekil 9.I. İZMİR 12 10 8 T ( oC) 6 4 2 0 -2 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 t (h) 14:00 15:00 Tank Çıkış Mahale Gidiş Mahalden Dönüş 16:00 17:00 18:00 Şekil 8.

1998. ve Özgören. 2007.. H. T... Yılmaz.I. Mühendislik Kongresi. Design of An Air-Conditioning System with Ice Storage. GAP V.. Adana. KAYNAKLAR [1] Büyükalaca. 273-280. Harran Üniversitesi. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Şarj Karakteristikleri. Büyükalaca O. ULIBTK’07 16. 1993. Adana. Yılmaz T. Design Guide for Cool Thermal Storage..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2006. İZMİR Şekil 10.. 315-319. Ulusal Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi. Kayseri.2Haziran.02 60 50 20 ASHRAE Konfor Bölgesi 40 0. [4] Serin. 30 Mayıs . M. [3] Fertelli A. Büyükalaca O.. Yılmaz T. 2-3 Nisan. 2000. 127 . Konvansiyonel İklimlendirme Sistemine Buz Depolamanın Uyarlanması. Mahal sıcaklık ve nem değerlerinin ASHRAE konfor bölgesi ile karşılaştırılması 5.. [5] Fertelli A. Mahal ve dış ortam nemleri 100 rh(%) 0 9 h(kJ/kg) 70 80 70 60 50 0. 55-66.. Yüksek Lisans Tezi. O. 5. Çukurova Üniversitesi. 26-28 Nisan. [2] ASHRAE.01 W(kg/kg) 10 20 30 10 t(C) 20 30 40 Şekil 11. Buz Depolamalı Bir İklimlendirme Sisteminin Performansı. Ulusal Soğutma ve İklimlendirme Tekniği Kongresi. 9-12 EKİM 2008. Şanlıurfa.

TKIP tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir. 50 ve 100 cm derinliklerde ölçülmektedir. Makine Mühendisliği Bölümü. TEORİK ESASLAR Tek katmandan meydana gelen homojen yapılı topraklarda ısı transferi aşağıda verilen tek boyutlu zamana bağlı diferansiyel denklemden hesaplanır: ∂T ∂ 2T =a 2 ∂t ∂x (1) 128 . 20. ADANA tunyil@cu. Arif ÖZBEK. Anahtar Kelimeler: Toprak kaynaklı ısı pompası (TKIP). Bu çalışmada. diğer toprak yapılarına ve özelliklerine uygulanamaz. Toprak yüzey sıcaklığı (TYS). Ancak bu ölçümler sadece ölçülen yerlerdeki toprak özellikleri ve toprak yapıları için geçerli olup.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.edu. Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından toprak içindeki sıcaklıklar bazı istasyonlarda 5. İZMİR YER KAYNAKLI ISI POMPALARI İÇİN TOPRAK SICAKLIKLARININ BELİRLENMESİ Tuncay YILMAZ. arozbek@cu. çeşitli toprak türleri için hesaplanarak bulunması gerekmektedir. Verilen değerler TKIP’lerin yatay ısı eşanjörlü uygulamaları için çok yararlı olacaktır.I. Bu çalışmada. [2] ve [3] tarafından yapılmıştır. 01330. güneş ışınımı.edu. Bu konuda en önemli çalışmalar [1]. GİRİŞ Toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) tasarımında toprak yüzey sıcaklıklarının (TYS) ve toprak sıcaklıklarının (TS) bilinmesi gerekmektedir.tr. bağıl nem ve rüzgar hızı gibi değerler kullanılıp. Türkiye’de toprak sıcaklıkları Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü (DMİ) tarafından belirli istasyonlarda ölçülmekte olup. bu değerler sadece ölçüm yapılan yerin iklim ve toprak özellikleri için geçerlidir. Toprak sıcaklığı (TS) 1. farklı toprak özellikleri için elde edilen TYS’ler kıyaslanmıştır. 10.tr. TYS’nin ölçülen hava sıcaklığı. alpyil@cu. güneş ışınımı. Ülkemizde TYS ölçülmediğinden. tek katmandan oluşan topraklar için TYS’ler ve TS’ler DMİ’den alınan hava sıcaklığı.tr.edu.tr ÖZET Son yıllarda dünyada ve ülkemizde toprak kaynaklı ısı pompalarının (TKIP) kullanımı hızla artmaktadır.edu. 9-12 EKİM 2008. Homojen toprak özellikleri için bazı varsayımlar altında TYS ve TS’yi analitik olarak hesaplamak mümkündür. Balcalı. Bu çalışmada da analitik çalışmalar dikkate alınarak İzmir için 23 yıllık ortalama meteoroloji rasat bilgileri kullanılarak çeşitli toprak özellikleri için toprak sıcaklıkları hesaplanacak ve toprak sıcaklığına çeşitli parametrelerin etkisi tartışılacaktır. bağıl nem ve rüzgar hızı rasat bilgilerinin 23 yıllık günlük ortalama değerleri kullanılarak analitik olarak hesaplanmıştır. Analitik hesaplama yönteminde sıcaklık sinüs fonksiyonu olarak tanımlanarak yeni sıcaklık değerleri bulunmuş ve daha sonra bu sıcaklıklar zamanın ve toprak derinliğinin bir fonksiyonuna dönüştürülmüştür. Alper YILMAZ. orhan1@cu. Orhan BÜYÜKALACA Çukurova Üniversitesi. 2.

. Eşitliğin sağ tarafındaki ilk terim konveksiyonla ortamdan transfer edilen ısıyı. terim uzun dalga ışınımı ile yüzeyden transfer edilen ısıyı ve son terim ise yüzeyden su buharlaşmasından dolayı meydana gelen ısı kaybını göstermektedir. İZMİR Bu eşitlikte T sıcaklığı. T toprak yüzeyi ve ortam arasında ortalama bir sıcaklık olarak alınan mutlak sıcaklığı göstermektedir.9 . Eşt. h toprak yüzeyi ile ortam arasındaki ısı transferi katsayısını. ΔR=63 W/m2 (3) (4) olarak alınabilir. Burada toprak fiziksel özellikleri sabit kabul edilmiştir. ρs ve ρa toprak yüzeyinde ve ortam havasında su buharının kısmi yoğunlukları olmak üzere. ikinci terim yüzeye gelen toplam güneş enerjisini. . ⎛ ∂T ⎞ − k ⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − q v ⎝ ∂x ⎠ s (2) Burada eşitliğin sol tarafı toprak içine iletimle transfer edilen ısıyı göstermektedir. Ta x=0 x L q T o p ra k y ü zey i x=h Şekil 1. Bu diferansiyel denklem toprak yüzeyindeki ve yüzeyden çok uzaktaki durumlarda yazılacak iki sınır şartı ile çözülebilir. ΔR uzun dalga radyasyonunu ve q v de su buharlaşmasından dolayı yüzeyde olabilecek gizli ısı akım şiddetini göstermektedir. as toprak yüzeyi yutma katsayısını. hgl buharlaşma gizli ısısı ve β’da konvektif kütle transferi katsayısıdır. Koyu toprak için ise as’nin değeri 0. k toprak ısı iletim katsayısını. εe yayma katsayısını. x toprak derinliğine doğru koordinatı ve a da ısıl yayınım katsayısını göstermektedir. Şekil 1’de iki sınır şartının yeri gösterilmiştir. Eşt.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buharlaşma gizli ısısı aşağıdaki şekilde yazılabilir: q v = β h gl ( ρ s − ρ a ) = .85 ile 0. q güneş ısı akım şiddetini. Toprak ve yüzeyi Toprak yüzeyindeki sınır şartı en genel şekilde aşağıda verilmiştir: x=0 : . h = 2.(2)’deki son terim buharlaşmadan dolayı olan ısı transferidir. t zamanı. 9-12 EKİM 2008.95 arasında verilmiştir [5]. Ta ortam sıcaklığını. rüzgâr hızı u [m/s] yardımıyla bulunabilir [1]: .8 + 3 u [4]’e göre as=0. Ts toprak yüzey sıcaklığını. εe=1 .(2)’deki sembollerden.8 değeri de tavsiye edilmiştir [2].I. Kütle transferi katsayısı β. as için 0. 3. h ile orantılı alınabildiği için aşağıdaki eşitlik önerilmiştir [2] : 129 . β h gl ( Ps − Pa ) RT (5) Burada R su buharı gaz sabitini. Konveksiyonla ısı transferi katsayısı h [W/(m2K)].

Eşt. Çimle kaplı yüzeyler için yukarıda verilen değerlerin %70’i tavsiye edilmektedir [1].0 f=0. Bu değerlerden ve C v = 0.4-0. 9-12 EKİM 2008.024 (7) 30-60°C arası için ise [4]’de verilen sayısal değerlerden aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir: T ⎞ ⎛ Ps = 975.(6) ile aşağıdaki bağıntı elde edilir: q v = C v h A p Ts − ϕA p Ta + Bp (1 − ϕ) (14) .(7) ve (8)’de hesaplanan değerlerden aşağıdaki gibi elde edilir: Ap = Ps max − Ps min Tmax − Tmin (11) B p = Ps max − A p Tmax (12) Tmax ve Tmin değerlerinin yıllık en küçük ve en büyük günlük ortalama dış ortam sıcaklıkları olarak seçilmesi uygundur.I.(2).5 f=0. Doymuş kısmi basınçlar için TS 825’te 0-30°C arası için aşağıdaki eşitlik verilmiştir [6]: . (10) ve (21)’den sınır şartı 130 . Ap ve Bp ise eşt. (6) T ⎞ ⎛ Ps = 288.(6)’daki Pss ve Psa’nın Ps = A p T + B p (10) şekline dönüştürülmesi gerekmektedir.9303 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 7. f=1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.8 f=0.29 ⎜ 0.1-0.094 (8) Yukarıda verilen (7) ve (8) eşitliklerinde T [oC] olarak verildiğinde Ps’de Pa olarak elde edilmektedir.6-0.0168 f h (Pss − ϕ Psa ) Burada Pss ve Psa yüzey ve ortam sıcaklıklarında su buharının doyma basınçlarıdır.098 + s ⎟ 100 ⎠ ⎝ 8.(6)’daki f değeri çeşitli toprak yüzeylerini ve nemliliği dikkate alan bir parametre olup.2 doymuş toprak nemli toprak kuru toprak kurak toprak (9) şeklindedir.0168 f (13) kısaltmasından eşt. İZMİR q v = 0. Eşt. (6). [ ] Eşt.68 ⎜1.

⎡ ⎤ h (1 + C v A p ϕ) Ta + a s q − ε e ΔR − C v Bp h (1 − ϕ)⎥ ⎢ ⎦ Tse = ⎣ hc (18) Toprağın çok derinliklerinde sıcaklık gradyanı kaybolur. Bunun için aşağıdaki sınır şartı yazılır: x⎯ ∞ : ⎯→ (19) ∂T =0 ∂x Eşt. Burada aşağıdaki kısaltmalar yapılmıştır: h c = h (1 + C v A p ) (17) . (2) ve (19)’un analitik çözümü.(1). Bu eşitlik de basit olarak ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h c (Tse − Ts ) ⎝ ∂x ⎠ (16) şeklinde yazılabilir. İZMİR . ⎛ ∂T ⎞ − k⎜ ⎟ = h (Ta − Ts ) + a s q − ε e ΔR − C v A p hTs + C v A p hTa ϕ − C v B p h (1 − ϕ) ⎝ ∂x ⎠ (15) haline gelir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu kabulle problemin analitik çözümü yapılmıştır [1].I. sıcaklığın sinüs fonksiyonu olarak tanımlanmasıyla mümkün olmaktadır. Sıcaklık zamanın ve x ekseninin bir fonksiyonu olarak aşağıdaki gibi bulunmuştur: T = Tsm + ΔTs exp( − x * ) Sin 2π t * − x * + φ s (20) Yüzey sıcaklığı da şu şekilde yazılabilir: ( ) Ts = Tsm + ΔT s Sin 2π t * + φs (21) ( ) Burada t* ve x* aşağıdaki gibi tarif edilmiştir: t* = t to (22) x* = x xo (23) 131 . 9-12 EKİM 2008.

günlük ortalama değerler kullanılarak hesaplanır. ortam sıcaklığı Ta ve güneş enerjisi q değerlerinin günlük ortalamaları alınmıştır. t * min = 0. Tse değerinin hesaplanmasında rüzgar hızı u. Bu .I. 132 . Bu eşitlikten de analitik metodun uygulanabilmesi için hc değerinin yıllık ortalamasının alınması gerektiği açıkça anlaşılmaktadır. 3.(18)’de tarif edilen Tse. rölatif nem ve rüzgar hızı değerlerinin İzmir merkezi için verilen 1985-2007 yılları arasındaki ortalamaları kullanılmıştır.25 − (26) φ 2π olarak bulunabilir. DMİ Genel Müdürlüğünden alınan günlük güneş şiddeti. ΔTse ve φse değerleri çeşitli eğri uydurma yöntemleri kullanılarak belirlenmelidir. Bu çalışmada eğri uydurma için çeşitli yöntemler denenmiş ve en uygun olanının Rosenbrock yöntemi olduğuna karar verilmiştir. ΔTs ve ΔTse eksi işaretli olduklarından. rölatif nem ϕ.(3)’den günlük ortalama ısı transferi katsayısı hesaplanır. SONUÇLAR Eşt. Eşdeğer güneş sıcaklığı Tse aşağıdaki gibi ifade edilmelidir: Tse = Tsem + ΔT se Sin 2 π t * + φ se (25) ( ) Bu eşitlikte yer alan Tse sıcaklığı yıllık hesaplarda yukarıdaki verilen eşitliğe uygun olarak belirlenmeli ve buradan da Tsem. ΔTs ve φs değerleri aşağıda verilen bağıntılardan hesaplanmalıdır [1]: Tsm= Tsem (27) ΔTs = ΔTse (1 + μ ) + μ 2 2 [ ] −1 2 (28) ⎡ (1 + μ) 2 tan φ se − μ ⎤ φ s = tan −1 ⎢ ⎥ ⎣ (1 + μ) + μ tan φ se ⎦ (29) Burada verilen μ değeri μ= k hcxo (30) eşitliğinden bulunmalıdır. 9-12 EKİM 2008. İZMİR ⎛ at ⎞ xo = ⎜ o ⎟ ⎝ π ⎠ 1/ 2 (24) to yıllık değişim incelendiğinde 365 gündür.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. φs ve φse’den de Ts ve Tse’nin minimum olma zamanı. Günlük ortalama rüzgar hızı değerinden de eşt. Tsm . ortam sıcaklığı.

(4)’te verilen değerler kullanılarak İzmir için Tse değerleri gösterilmiştir. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama güneş şiddetinin yıl boyunca değişimi 40 35 30 Ta (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 3.4 0. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama bağıl nemin yıl boyunca değişimi 133 .2 1 0. Şekil 6’da 23 yıllık ortalama değerler ve eşt.6 0. 23 yıllık ortalamaların dalgalanması yıllık dalgalanmalardan çok daha az olmaktadır.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. 400 350 300 250 q (W/m 2) 200 150 100 50 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 . İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama sıcaklığın yıl boyunca değişimi 1. İZMİR ortalama değerler de Şekil 2-5’de gösterilmiştir. Şekil 2.2 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 4.8 (%) 0.

Kuru ve nemli çıplak topraklar arasında eşdeğer güneş sıcaklığında kışın 1 °C ve yazın 4 °C fark oluşmaktadır. bu da yüksek bir değer değildir.9 yerine 0.45 f=0.5 1 0. Ancak as değerinin Tse’ye etki ettiği açıktır. nemli ve çıplak toprakların eşdeğer güneş sıcaklıklarında kışın 1 °C ve yazın 3 °C fark oluşmaktadır. 40 35 30 Tse (oC) 25 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün as =0. φs ve t*min. İzmir merkezi için 23 yılık günlük ortalama rüzgar hızının yıl boyunca değişimi 40 35 30 25 Tse (oC) 20 15 10 5 0 1 31 61 91 121 151 as =0.8 alınarak hesaplanan Tse değerleri de şekil 7’de gösterilmiştir. ΔTse.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi as değeri 0.45 f=0.5 u (m/s) 3 2. İki şekil arasındaki fark en fazla 1.3 f=0. Bu değerlerden toprak neminin ve yüzey örtüsünün belirli bir düzeyde eşdeğer güneş sıcaklığını etkilediği görülmektedir.I.se değerleri çizelge 1’de gösterilmiştir. εe=1. ΔTsm.9.142. a=2.8 f=0.5 0 1 31 61 91 121 151 181 Gün 211 241 271 301 331 361 Şekil 5.s değerleri de verilmiştir.3 f=0. Çizelge 1.9 f=0. Çizelge 1’de Tse ile ilgili değerlerin yanında toprak yüzey sıcaklığı Ts ile ilgili Tsm. 9-12 EKİM 2008. Çünkü örtülü. İZMİR 5 4.0.7 181 211 241 271 301 331 361 Gün Şekil 6.5 4 3. Eşdeğer güneş sıcaklıkları ve toprak yüzey sıcaklığı parametrelerinin f değeri ile değişimi.5 2 1.7 211 241 271 301 331 361 Şekil 7.7 °C olup. φse ve t*min. k=1. Farklı f değerleri için bulunan Tse’nin yıl boyunca değişimi Şekil 6’da verilen değerler için Tsem . as=0.53x10-7 134 .

6 27.9.0xE-07 1Tem_a=2. ve ΔTs -13.s 13. f=0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3 f=0.4 0.7217 18.5 1.88 15.0 k (W/mK) 1.4 1Ocak_a=2.5 0.I.8 0. TYS’lerin absorpsiyon katsayısı ile önemli değişiklikler gösterdiği anlaşılmaktadır.s 0.0382 0.9452 16.9.9452 18.3440 1. Şekil 11’de ise TYS’nin yüzey absorpsiyon katsayısı ile değişimi gösterilmiştir. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 135 TYS (oC) 9.2972 1. Şekil 10’da da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisi gösterilmiştir.9109 ΔTse.0435 0.94 15. 40 35 30 TS (oC) 25 20 15 10 5 0 0 1 2 3 4 5 Toprak derinliği (m) 6 7 8 9 10 a s=0.5xE-07 1Tem_a=7.4 28. İZMİR f=0.44 13. Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi(1Ocak ve 1 Temmuz için) 10.45 f=0.7239 -11.45 01.2 a s=0.se ve t*min.17 15.5xE-07 1Ocak_a=7.3305 1.0 8.9109 16.0xE-07 1Ocak_a=5.4 1.0 9.2841 t*min.6 8.6 Şekil 9.7 0.8 8.5xE-07 1Tem_a=5.9 1.0456 tmin.0 .4 27.07 16.2 9.se ve tmin.3111 1.8 27. 9-12 EKİM 2008.0361 0. f=0.3052 1.7217 20.Tem Şekil 8. Toprak yüzey sıcaklıklarının toprak ısı iletim katsayısı ile değişimi 1 Ocak ve 1 Temmuz için Şekil 9’da gösterilmiştir.5574 -11.5xE-07 28.1843 -9.64 Toprak sıcaklığının çeşitli zamanlarda derinlikle değişimi şekil 8’de gösterilmiştir.45 9.0739 -12.0423 0.6 TYS (oC) 28.4 27.2 1.7 Tse Ts Tse Ts Tse Ts Tsem ve Tsm 20.0 0. Buradan da ısıl yayınım katsayısının TYS’ye etkisinin çok olmadığı görülmektedir.1 1. Bu şekillerden ısı iletim katsayısının TYS’ye etkisinin çok sınırlı olduğu görülmektedir.3 1.0413 0.2 27.9060 φse ve φs 1.Oca 01.3271 -10.6 28.6 0.8 9.

0 5.0_a=5.6 TYS (oC) 28. 181-190. f=0.5 1Tem_k=1.5 7. Toprak yüzey sıcaklıklarının ısıl yayınım katsayısı ile değişimi ((1Ocak ve 1 Temmuz için) 35. On estimating soil surface temperature profiles. Toprak yüzey sıcaklıklarının absorpsiyon katsayısı ile değişimi (1Ocak ve 1 Temmuz için) 4.4 1Ocak_k=0.0 10. Longman.9 1.8 27.0xE-07 1 Tem_k=1..0_a=5.0 6. İZMİR 10.6 0. On the application of the energy balance equation to predict ground temperature profiles. Vol. 38-39. A. 136 TYS (oC) 9..0 15.5 5.0 axE-07(m2/s) Şekil 10.5 3.9.2 27.0 . 2003.0 1Ocak_k=1. American Society of Heating Refrigeration and Air-Conditioning Engineers.8 9.5 4.6 8. Fundamentals. Renewable Energy.0 1Tem_k=0. Vol.25.7 as f=0. [4] Ashrae Handbook.0xE-07 0.0 7. 60.4.8 8.5 6. 6. Pp. On the heat flow in to the ground.0 4.6 27. [6] TS-825 Binalarda Isı Yalıtım Kuralları. Soils.0 8..0 25.0 30. M.45 9.0 Şekil 11. New York.2 9.0 9. Vol.4 2. [5] Patrick E. 9-12 EKİM 2008.0 0. 251-259.0 5. and Asimakopoulos D.6 28. Santamouris M.3-6. Solar Energy. [2] Mihalakakou G. F..5 8. 34. 1997. 18. Pp. KAYNAKLAR [1] Salah El Din M.45 1 Oca_k=1. O. Pp.1999. Energy And Buildings.0 27.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Pp. Lewis J. 2002.0 0.8 0.0 3. [3] Mihalakakou G. 473-490.2 a s=0. 1999.1983..0 2. N.5 1Tem_k=1..I.4 28.4 27. Pp.0 TYS (oC) 20.5 1Ocak_k=1.5 28.

Konfor kavramının içinde en önemli olan faktörlerden birisi “ısıl konfor” dur. GİRİŞ Konfor insanların yaşamlarını sağlıklı bir şekilde sürdürebilmeleri için gerekli olan bir kavramdır. hava oranı. konfor ve endüstriyel iklimlendirme sistemleri olarak iki ana grup altında toplanabilirler. Konforu oluşturan diğer önemli bir faktör insanların solunum yoluyla tükettikleri hava kalitesidir. 137 . İZMİR KLİMADA KONFORVE SAĞLIKSIZ BİNA SENDROMU Dr. Veli DOĞAN ÖNSÖZ Yanlış seçilen ve yapıya uygun olarak projelendirilmeyen klima sistemlerinin çalışanlar üzerinde olumsuz etkileri sayılamayacak kadar çoktur. ışık koku gibi faktörler gelmektedir. Bağıl nemi kontrol etmek için ortama ya nem vermek ya da nem almak gerekir. Bu yazıda insanların rahat yaşamaları için gerekli klima koşulları ve olumsuz klima koşullarının yarattığı sorunlar tartışılmıştır. 1-KLİMADA KONFOR İnsan veya hayvanların ihtiyaçları için veya endüstriyel bir proses için atmosferik çevre. ancak nem almak için çoğunlukla soğutma yapılır. Bina içerisinde yaşayan insanların ihtiyacı olan ısıl konfor. ses. hava. • Konfor iklimlendirmesi • Endüstriyel iklimlendirme Bizim için bu yazıda konfor iklimlendirmesi söz konusu olduğu için endüstriyel iklimlendirme dikkate alınmayacaktır. Nem verme işlemi su veya su buharı ile yapılır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isıl konforu sağlamak her zaman kolay değildir. Daha sonra nem. gürültü. Bu hastalıklar nedeniyle ölüm söz konusu olmasa da sağlık harcaması giderleri ve iş gücü kaybı söz konusudur. Atmosferik çevrenin istenilen değerlerde tutulmasından aşağıda belirlenen veya ilave olarak istenebilecek fiziksel büyüklüklerin müşterek olarak kontrolü anlaşılır. Isı kazancı olan bir ortamda da sıcaklık arzulanan değerin üzerine çıkacaktır bu durumda da soğutma yapmak gerekecektir. titreşim gibi fonksiyonların mükemmele yakın olarak sağlanması tesisat mühendislerinin en önemli hedefi olmalıdır. sağlıksız kurulan tesis nedeniyle fazla enerji tüketimi ve bakım zorluğu vardır. İklimlendirme sistemleri genel olarak. ancak ortama ilave ısı verilerek bu hacim istenilen sıcaklıkta tutulabilir. 9-12 EKİM 2008. Konforsuz bir ortamda çalışan insanlarda muhtelif rahatsızlıklar ve sağlık sorunları görülmektedir. yapıya uygun olmayan projelendirme. kurulan sistemler ile arzulanan değerlerde tutulmaya çalışılır. Yine bu yanlış sistem seçimi. Soğutma işlemi ısıtma ve havalandırma gibi işlemlere göre çok daha pahalı ve komplike bir işlemdir. • • • • • • • Ortamın kuru termometre sıcaklığı Bağıl nem Hava değişim oranı Dış hava (taze hava) oranı Hava kalitesi Ortamdaki basınç Kurulan sistemin ses seviyesi Isı kaybı olan bir ortamda ortam sıcaklığı zamanla düşecektir.I.

• Ortam sıcaklığı • Odadaki taze hava miktarı • Hava hızı • Hava kalitesi • Bağıl nem • Duvar yüzey sıcaklığı • Cam yüzey sıcaklığı 1. Klima mühendisleri yaygın olarak ASHRAE ‘ye ( American Society of Heating.Yüzeyler arası sıcaklık farkları (pencere ile en sıcak yüzey arasında 10°C den az) . İnsan. 1. Bu nedenle taze hava sistemlerinde arızaya karşı her türlü tedbir alınmalı ve muhtemel arızalar en kısa zamanda giderilebilmelidir. yaz şartlarında 24°C . Bu olaylar hayvan ve bitkiler içinde aynı şekilde geçerlidir. Bina sahipleri için en iyi şekilde konfor sağlanmasında çeşitli standartlar belirlenmiştir.27°C KT ve %50 bağıl nem olarak tespit edilmiştir.Dikey hava sıcaklığı farkı 1.Ortalama hava hızı 0. . hayvan veya bitkilerin yaşam faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürecekleri iklimsel çevrenin hazırlanması konfor iklimlendirmesinin konusunu teşkil eder. konforu aşağıdaki şartlar belirlemektedir. . ancak belli koşullar altında kendini rahat hisseder ve metabolizma faaliyetlerini en kolay şekilde sürdürür. . İnsanlar için iklimsel konfor şartları kış şartlarında 22°C .1-Ortamdaki ısıl konfor ve hava kalitesi Sıcaklık ve bağıl nemin yanında. yaşanılan çevredeki makine ve aydınlatmadan gelen enerji. bedensel ve zihinsel üretim hızını etkilemektedir.Döşeme sıcaklığı 19-26°C( 29°C döşemeden ısıtmalı sistemlerde).Odanın kullanımı anındaki iç ortam sıcaklığı 20-24 °C ( 22+/− 2 °C). insanın yaşam faaliyetlerini sürdürmesini genellikle kötü yönde etkiler.I. Mekanik havalandırmadaki en büyük risk arıza durumudur. İZMİR 1. 9-12 EKİM 2008.15 m/s ‘den az.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. [1] Bu ISO 7730-1984’ de belirlenen standartlar karışıktır ve çoğu zaman sağlanması zordur.24°C KT ve %50 bağıl nem. İç ortam sıcaklığı tek başına ısıl konfora yeterli olmamaktadır. .1. Bazen yukarıda verilen değerlerin çok dışına çıkarak dizayn sıcaklığını ve bağıl nemi daha düşük seviyelerde kabul ederler.1-Konfor iklimlendirmesi İnsan çevresindeki iklimsel koşullara uyum gösteren bir canlı olmasına rağmen. güneş radyasyonu. Çalışma ortamının ısıl şartları.1 m ve 0. örneğin ISO 77301984 den konfor gereksinimi için tavsiyeler: . 138 .1-Ortam sıcaklığı İnsanların çalışma verimleri bulundukları ortamın sıcaklığına bağlı olarak değişmektedir. basınç gibi parametreleri belirlerler. Arıza durumunda sistem taze hava sağlayamazsa bina havasız kalacaktır. Hayvan ve bitkiler için konfor şartları her hayvan ve bitki için farklılık gösterir. Klima mühendisleri her oda için kullanım amacına bağlı olarak yaz ve kış sıcaklık değerini ve bağıl nemi tespit ederek proje hesapları yapmaktadırlar.1. İklimlere bağlı olarak çevre koşullarının sürekli değişmesi. Şekil 1 de bu etki açıkça görülmektedir.Sıcak tavan ile diğer yüzeyler arasında 5°C Yukarıdaki şartlar insanların yaşamlarını en kolay şekilde sürdürebildikleri iklimsel çevre koşullarıdır. Refrigerating and Air Conditioning ) ve mal sahibinin isteklerini dikkate alarak hesaplamaya esas olacak sıcaklık. nem. Örneğin çok soğuk ve kuru bir iklim bölgesinde kış aylarında ısıtma 18 °C de tutulurken % 20 bağıl nem yeterli kabul edilebilmektedir.1 m ve (kafa ve ayak bileği boyu) 3°C. Çok daha detaya girildiğinde verimli bir çalışma için kadın ve erkek çalışana göre ortam sıcaklığının farklılık gösterdiği bir gerçektir.

Örneğin. Çalışılan ofisler pozitif basınçta tutulmalı ve kirli çevre havasının içeri girmesi önlenmelidir. Bunlardan bazıları aşağıdakiler olabilir. Şekil 1. kişilerin aktivitesine ve yapıya göre farklı değerler alır.Oda içerisindeki hava hızı 0. . trafik ve benzeri kirli hava riski olan kısımlardan kaçınılmalıdır. Kış mevsimlerinde %50 civarındaki nem çok iyi bir değerdir. İZMİR 1. . tuvalet. .I. Ofislerde havalandırma ve taze hava sağlama oranlarında çeşitli standartlar vardır.Mümkünse bağıl nem oranı %40-%60 düzeyi arasında tutulmalıdır.1.1.15 arasında tutulmalı yazın 0. Bu hava miktarları.Kişi başına düşen hava miktarı kişinin bulunduğu mekândaki aktivitesine bağlı olarak doğru seçilmeli ofis binalarında 10 l/s’den az olmamalıdır .1.Oda içlerinde taze hava veriş ve egzoz atış noktaları iyi seçilmeli menfezler kısa devre oluşturmamalı . ASHRAE ve benzeri kaynaklardan kişi başına taze hava miktarı binanın kullanım amacına ve kullanan kişilerin yaptıkları işe bağlı olarak alınabilir.1 ila 0.2-Bağıl nem Bağıl nem de ısıl konforda çok önemli bir parametredir.Hava dağıtımı doğru yapılmalı ve her mekâna istenilen debide taze hava ulaştırılmalıdır. konforlu ve emniyetli ortamlar sağlaması gerekir.1. . sigara içilen bir bölümde 25 l/s ye kadar çıkabilir. Binanın yapısal sağlamlığı ve mimari anlamda doğru projelendirilmesi yanında yaşayan insanların tükettikleri havanın kalitesi son derece önemlidir.25 m/s ‘ye yükseltilmelidir. Taze hava solunum için gerekli olmasının yanında CO2 ve sigara dumanı ile diğer bulaştırıcıları seyreltmek için gereklidir.Mutfak. . şömine gibi bina içerisindeki ilave kirli hava kaynakları merkezi sistemden kesinlikle ayrı olarak binadan uzaklaştırılmalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. .2 -Ortamdaki taze hava. İç ortam sıcaklığı ve ortam bağıl nemine bağlı olarak konfor 139 . Sistem kurulurken klima mühendisleri taze hava sağlama anlamında birçok parametreyi dikkate almak zorundadırlar. içinde yaşayanlar için asgari düzeyde sağlıklı. bir ofis binasında kişi başına 10 l/s den başlayıp. Şekil 2 de iç ortam sıcaklığı ve bağıl nemin ısıl konfordaki etkisi görülmektedir [2] . 1.Dış hava alış panjuru yerden toz emmeyecek kadar yüksekte olmalı mümkünse bir bahçeye bakan cepheden alınmalı.Fotokopi makinesi ve yazıcı gibi ofis aletleri ayrı egzoz sistemine sahip bir kapalı odada bulunmalıdır. Sıcaklığın çalışma verimine etkisi Şekil 2. ancak soğuk iklim bölgelerinde hava çok kuru olduğundan % 50 değerine yaklaşmak her zaman kolay olmamaktadır. hava kalitesi ve hava hızı Binaların.

3-Duvar yüzey sıcaklığı Duvar veya pencere iç yüzey sıcaklıkları konforu etkileyen en önemli parametrelerden biridir. Yalıtıma bağlı olarak iç duvar yüzey sıcaklığı ciddi oranda değişmektedir. Bu nedenle konfor kliması yapılırken yalıtım hesapları ve bu hesaplara göre duvarların yalıtılması çok önemlidir. Şekil 3 de iklim şartları aynı olan üç adet dış ortama bakan duvardaki iç yüzey sıcaklıkları gösterilmiştir.4-Cam yüzey sıcaklığı 140 . Konforlu bir ortamda duvar yüzeyi ile ortam arasındaki sıcaklık farkı 3°C yi geçmemelidir. [2] Şekil 3 İklim şartları aynı olan üç duvarda iç yüzey duvar sıcaklığı değişimi 1.1.I.1. İZMİR 1.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Duvar yüzeyleri genel olarak cam yüzeylerine göre daha büyüktür o nedenle ısıl konforda daha önemli yer tutarlar.1. Duvar ve cam iç yüzey sıcaklığı ortam sıcaklığına ne denli yakın ise konfor o derecede iyidir.

Genelde bu nedenle klima mühendisleri ısıtıcı cihaz ve sistemlerini cam önlerine koymaya çalışırlar. Cam yüzeylerinden olacak ısı kazanç ve kayıpları dikkate alınmadan mimari projeler tamamlanır. Cam yüzeyi büyük ve insanların oturma ve yatma alanlarına çok yakın ise içerdeki insanlar rahatsız olacaktır. İZMİR Bir yapıda cam yüzeyinden olan ısı kaybı ve ısı kazancının duvar yüzeylere göre çok daha fazla olacağı açıktır. Kış aylarında camdan olan ısı kaybının fazla olması camın ısı transfer katsayısının çok yüksek olduğu anlamına gelir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Genellikle mimarlar tarafından cam yüzeyleri mimari tasarım göz önüne alınarak belirlenir. Camların çok katmanlı olması ve cam katmanları arasında çoğu zaman havanın boşaltılması taşınım ve iletimle olan ısı kaybı ve kazancını ciddi miktarda azaltmaktadır. Cam yüzeylerdeki bu etkiyi azaltmak çift veya 3 katlı camlar kullanılmaktadır. Her camın önüne bu radyatör veya fan-coil benzeri cihazları yerleştirmek mümkün olmaz. Şekil 5 Salondan terasa olan geçişi engelleyen radyatör yerleşimi 141 . Fazla ısı kaybı olan bir camın iç yüzey sıcaklığı da oda sıcaklığından çok düşük demektir. Şekil 4 görüleceği gibi radyatörler salonda mümkün olduğunca cam kısma yanaştırılmıştır. 9-12 EKİM 2008. Şekil 4 Radyatörler mümkün oldukça cam altlarına yerleştirilir.I. Şekil 5 de görüldüğü gibi mimar haklı olarak salonda terasa açılan cam kapıların önüne böyle bir radyatör veya benzeri ısıtıcıyı koymamıza müsaade etmeyecektir. ancak camın çok katmanlı olmasının yaz aylarında büyük miktarda ısı kazancını sağlayan güneşin radyasyonunu azaltmaya fazla bir etkisi yoktur.

I. Şekil 6 Şekil 7 Mekan içerisinde yer işgal etmeyen konvektör yerleşimi ve detayı 142 . 9-12 EKİM 2008. Bu nedenle Şekil 7 de görüldüğü gibi yer seviyesinde fanlı veya fansız konvektörler konabilir veya sadece cam önlerine yerden ısıtma yapılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR Ancak yine kış hava sıcaklığının sıfırın altında seyrettiği iklimlerde camın hemen yanındaki duvar dibine konulan ısıtıcılar (Şekil 6) konfordaki rahatsızlık hissini ortadan kaldırmayacaktır.

Bunun yanında duvardan duvara döşenen halılar. fakat rahatsızlığı çekenleri ciddi anlamda etkilemektedir. 1980’ lerden sonra yaygınlaşan fotokopi. İnşaat tekniğindeki gelişmeler ile birlikte inşaat aşamasında kimyasal madde kullanımı da artmıştır. 9-12 EKİM 2008. fax makineleri. Dünya sağlık örgütü 1986 dan buyana binalardan kaynaklanan hastalıkları tanınabilen hastalık olarak kabul etmiştir.I.4. duvar kâğıtlar ve bunların yapıştırılması için kullanılan yapıştırıcıların yaydıkları zehirli maddeler SBS riskini arttırmaktadır. devamsızlığın artması. ticari anlamda da işvereni ve ülke ekonomisini etkilemektedir. bilgisayar.Merkezi klima sistemi ile olan ısıtma. yazıcı ve benzeri malzemelerin kullandığı mürekkep toner ve benzeri kimyasallar ile özel kâğıtların vb gibi malzemelerin yaydığı toz ve kokular ciddi kirlilik kaynağıdır. soğutma ve havalandırma sistemlerinde hava genelde cam yüzeylerine yakın bölgeden üflenir. verimliliğin düşmesi. Bilindiği gibi binalardan kaynaklanan “legionella”.5 metreden fazla ve kış şartları ağır ise tavandan çözüm etkisini kaybetmeye başlayacaktır. çalışanlarda önemli sağlık sorunlarının ortaya çıktığı görüldü. Eğer bina net yüksekliği ( asma tavandan sonra) 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. bu yalıtımla birlikte doğal havalandırılın bina yapımı azaldı özellikle büyük ofisler cebri havalandırmalı klima sistemleri ile donatıldı. Tüm bu etkenlerin sonucu 1990 lı yıllarda bu tip binalarda yaşayanlarda. Özellikle insanların işyerlerinde rastladıkları bir grup semptomlardır.5 ] • Sersemlik hissi 143 .[3. is yeri büyük iş gücü kaybına uğramaktadır. güç kaynakları. yeni işçi sayısının artması. kirli hava iç kısımlardan uzaklaştırılır. 1970’li yıllarda başlayan enerji krizi ile birlikte binalar mümkün olduğunca yalıtılmaya başladı. İZMİR Çok tavsiye edilmese de eğer bina yüksekliği çok fazla değil ise ve mimari yapıda asma tavan yapılabiliyor ise bu cam yüzeylerine merkezi klima sisteminden hava üflenebilir (şekil 8) veya tavana fanlı ısıtıcılardan hava üflenebilir. “Sağlıksız Bina Sendromu” (SBS) veya “Hasta Bina Sendromu” (HBS) olarak adlandırılan bu hastalık neticesinde sırf hasta için belli bir sorun değildir.3 -Sağlıksız Bina Sendromu (SBS. Şekil 8 1.1. gibi nedeni belli olan hastalıkların yanında nedeni belli olmayan kesin tanımlanmamış çevre tahammülsüzlüğü.Sendromu) Son yıllarda insanların içinde bulundukları ortamlardan dolayı iş gücü kaybına uğradıkları ve sağlıksız binalarda çalışan birçok insanda bazı hastalıkların gözlendiği saptanmıştır.4] SBS’nin oluşumunu tanımlamak zordur. kronik yorgunluk gibi hastalıklar arasında SBS önemli bir yer tutmaktadır. belli bir binada yaşayan kişilerin yaklaşık % 20 sinde de görülmektedir. ABD’ de bu tip semptoma yol açabilecek bina oranı %30 civarındadır. tipik semptomlar: [ 3. Hasta bina sendromları ne hayati tehlike arz eder ne de sakatlayıcıdır.

1. idari personelden ziyade evrakla uğraşan memurlarda daha fazla risk var • En çok cebri havalandırma olan.4. boğazda kuruma ve tahriş Gözde batma.1-Nedenleri SBS nin aşağıda belirlenen bir veya birden fazla faktörlerden meydana geldiği düşünülüyor.İş ortamında sigara içilmesi . İZMİR • • • • • • • • • • • Yorgunluk Konsantre kaybı Mide bulantısı ve baş dönmesi Baş ağrısı Boğuk seslilik. döşemelik ve temizleyiciden solvent emisyonu.Yüksek sıcaklık ve yetersiz hava hareketleri . ofis binalarında yaygın • Daha çok kendi konfor şartlarını bireysel olarak ayarlayamayan insanlarda • Semptomlar sabahtan ziyade öğleden sonra daha yaygın • Çok zaman iç yüzeyler tekstil ile donatılmıştır.I.Uzun süre bilgisayar ekranı kullanma (5 saatten fazla) .Yetersiz ışıklandırma . kontak lenslerde batma ve tahammülsüzlük Burunda akıntı ya da tıkanma Cilt tahrişi ve kızarıklık bunun yanında ciltte yanma ve kuruma Göğüste sıkışıklık Nefes darlığı Öksürük Tüm toplum bu semptomları gösterdiği halde bazı binalarda çalışan insanlarda daha fazla hissediliyor.5] . harıltılı soluma.İş memnuniyetsizliği ve stresi . .3.Yazıcı fotokopi.Kirletici kimyasal maddeler.Cebri yoldan havalandırma .Düşük bağıl nem . .Düşük frekanslı gürültü .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Klima sisteminin olması 144 . 9-12 EKİM 2008. . kaşıntı yaşarma.Kokular .Havasızlık .5] • İş yerinden uzak semptomlar azalıyor veya yok oluyor • Ofis binalarında daha yaygınlar • Daha fazla kamu binalarında oluyor. [3.4.Düşük frekanslı flüoresan lambalar Kısaca bina ile ilgili SBS ye neden olabilecek faktörlere de bakacak olursak ** . [3.Havada uçuşan toz ve fiberler. • Camları açılmayan giydirme binalarda daha fazla 1.Kirli ve bakımsız klima sistemi .

145 . Ayrıca karışımlı santral içindeki taze hava oranını her zaman istenilen seviyede tutmak ve arzulanan miktarda odalara göndermek kolay değildir. Tamamen sabit hava debili klima santralleri (CAV) ile veya değişken hava debili (VAV) klima santralleri ile yapılan ısıtma soğutma ve havalandırma sistemleri SBS açısından daha risklidir. Bu sistemlerde ısıtma ve soğutma işlevini cihazlar görmektedir (fan-coil. örnek iç ortam sıcak olunca camı açabiliyorlar ve soğuk olunca kapatabiliyorlar. Havanın kirli olmasına yola açan başlıca nedenlere kısaca bakacak olursak.3. Özellikle VAV santralleri onlarca değişik mekandan aldığı havayı karıştırmakta ve klima santralinde şartlandırdıktan sonra geri basmaktadır. ihtiva eder. VRF (değişken soğutucu akışkan debili soğutma) + taze hava sistemleri tam havalı sistemlere göre taze hava sağlamada daha uygundur. Bu tür sistemler ortamlardan aldıkları havanın büyük bir kısmını yeniden ortama basmaktadırlar. VRF vbg) dolayısı ile klima santralleri veya hava sağlayan cihazlar sadece taze hava sağlamakla meşguldürler. mikroorganizmaları.4 m) 1. Yoğuşma suyunun toplandığı tavalardan ve iyi izole edilmemiş borulardan akan sulardan mikro organizmalar klima sistemine geçebilir. Kirletici maddelerin ana kaynağını oluştururlar. Bu maddeler CO2. İZMİR - Yetersiz bina bakımı Kamu binası Şehir merkezinde yer alma Su sızıntısı ya da nem sorunu Bina yaşı > 15 Dış ortamdan gelen havanın kalitesi Tavanların alçak olması (< 2. Cam açma ve kapama olanağı çoğunlukla yoktur. Bizi tabi ki bu faktörler arasında havalandırma. Merkezi olarak yapılan havalandırma sistemlerinde binayı komple kontrol etmek kolay oluyor ancak lokal kontroller zorlaşıyor.2-Havalandırma sisteminin ve kirli havanın SBS ye etkisi Doğal havalandırmada bina sakinlerinin seçenekleri var.I. Bu işlem hasta olan bir odadaki kirli havayı kolayca diğer odalara taşıyabilecektir. Yüksek katlardan oluşan çoğu yeni ofis binalarında havalandırma merkezi bir klima santralinden cebri olarak sağlanıyor. • Taze hava çok kirli ve tozlu bir bölgeden binaya alınıyor olabilir. • Binadaki dokuma ve döşemeler. ** Kaynak Deason JP Environ Engg and Policy 1998:37-45] • Bina sakinleri tarafından çevreye bırakılan kirletici maddeler.duct) VAV sistemlerinde kullanıcı oda sıcaklığını ayarlamak için termostatla oynayacak ve hava miktarı azalacak veya çoğalacaktır. Sigara dumanı hava kirliliğinin çok büyük nedenidir. 9-12 EKİM 2008. Bu tür yapılarda klima sistemi seçimi çok önemli oluyor.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hava miktarı azaldığında taze hava miktarı dizayn değerlerinin çok altına düşebilir Fan-coil+ taze hava. su buharını. Özellikle tek kanallı (single. Taze hava dağıtımına ait sistem seçimindeki önem kadar verilen taze havanın kalitesi de çok önemlidir. • Tam karışımlı santrallerde yeniden sirküle ettirilen hava bir mekândaki bakteriyi diğer temiz alanlara taşıyabilir. halı ve döşemelerden toz ve fiberler hava içerisine yayılır. radyatör. Yine duvar kağıdı ve halıları yapıştırmak için kullanılan kimyasallar havayı sürekli kirletirler. hava kalitesi. • Ofis makineleri: Fotokopi odaları ayrıca egzost edilmiyor ve bu makinelerin yaydığı kimyasallar ve tozlar ortama yayılıyor ise özellikle çok önemli bir kirleticidir. Bu tür makinelerin ayrı bir odada bulundurulmaları gerekir. Hava birçok mekana tek bir klima santralinden gönderiliyor ise havanın her odaya istenilen miktarda dağıtımı çok önemlidir. dolayısı ile klima sistemi ve bağıl nem oranı yakinen ilgilendirmektedir.1. • Nemlendirme olmasa bile havalandırma en önemli bakteri taşıyıcı ve yayıcı ortam olabilir.

146 .1. solunum yollarında rahatsızlıklara neden olur. Uçucu (gaza dönüşebilen) maddeler. Buradan biz klima mühendisleri için çıkan sonuç. Nemlendirici ateşinin olma riski. Ancak kaynakların çoğu yetersiz havalandırmayı ve iç ortam havasının kalitesizliğini en büyük neden olarak göstermektedir. çok yüksek nem düşük hava sıcaklığı ile buluşursa cam yüzeylerinde yoğuşmalar başlar. burun. Mikroplardan kaynaklanan düşük hava kalitesi. 1. Sıcaklık gibi nem oranının tek başına SBS ye sebep olma olasılığı yoktur ancak diğer semptomlara katkıda bulunmaktadır. Yine Amerika’nın Çevre Koruma Ajansı (EPA) . göz. 1.ofis personellerinin % 20-35’i düşük hava kalitesinden dolayı rahatsızlık çektiklerini ve bunun SBS’na katkısı olabileceğini. Konfor ve sağlık için önemli olan nemlendirme sistemleri aynı zamanda hastalıklar için önemli riskler içerir. • 30-70 milyon kişi etkileniyor. Ofisler için tavsiye edilen bağıl nem %40%60 arasındadır. bu etkinin semptomların bazılarını yaratabileceğine karar verdi.[3] İş yerindeki havada bulunan nem oranının birçok nedenden dolayı kontrol edilmesi gerekir. daha fazla nem olması rutubete neden oluyor ve mikro. özellikle nemlendiricinin su tutup tutmadığına. • SBS nedeniyle sağlık harcamaları 1 milyar dolar • İşgücü kaybı 6 milyar dolar SBS (Sick Building Syndrome) nin tek nedeni klima ve havalandırma sistemleri değildir.[5] Dünya Sağlık Örgütü (WHO) SBS’in nedenleri bilinmiyor diyor fakat Strathclyde Üniversitesindeki araştırmacılar delillerin 1970’lerdeki enerji krizinden sonraki yapı değişikliklerinden kaynaklanmaktadır diyorlar.[3] Sonuç olarak binalardaki SBS’ nin ana nedeninin cebri havalandırma olup olmadığını kanıtlamak için yapılan tüm araştırmalar büyük oranda bunun en önemli neden olduğunu kanıtlamıştır. Aynı suyun devamlı kullanılması durumunda “ legionella” hastalığı riski vardır. SBS ye yukarda sayılan bir veya birden çok faktör neden olabilmektedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.[3] Amerikan Ulusal İş Güvenliği ve Sağlık Enstitüsü SBS için geniş kapsamlı araştırmalar yapmış ve bu araştırmalar sonucunda.200.3.I.3.1. aynı suyun tekrar sirküle edilip edilmediğine ve nemlendiricinin su damlalarını ortama gönderip göndermediğine bağlıdır.1. doğru projelendirilmiş ve temizlik kurallarına uygun monte edilmiş bakımı düzenli olarak yapılan binalarda hastalık riskinin daha az olduğudur. sorumluluğun %50 yetersiz havalandırmaya yüklemiştir.organizmaların gelişmelerini teşvik ediyor. a-Soğuk su buharlaştırıcılar su tutma özelliği olan ve hava geçiren bir malzeme üzerinden geçen havanın nemlendirilmesi esasına dayanır. Düşük nem miktarı mukoza zarlarının kurumasına neden olur.3-Nem oranı ve nemlendirme sistemlerinin SBS ye etkisi Nemin % 50 civarında olması durumunda mikro-organizmaların hayatta kalmaları zorlaşıyor. dokumalardan partiküller ve iç veya dış bulaşıcılar takriben hastalık kaynağının %25ni oluşturmaktadır. 9-12 EKİM 2008.000 ticari binanın 1/3’ünde SBS sorunu yaşanmıştır. organizma üremesine ve salmasına uygundur ancak nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. Yine yapılan tüm araştırmalar en hasta yapıların klimalı olduğunu ve en sağlıklı binalarında yine klimalı olduğunu göstermektedir.3. Geri kalan miktar henüz bilinmemektedir. çoğunlukla hangi tür nemlendirici kullanıldığına.Yaygın olarak kullanılan nemlendirme sistemleri ve SBS’ ye etkileri[3] . İZMİR • ABD de yapılan bir araştırmaya göre 800.0000 ila 1. Nemlendirici veya hava temizleyicilerden kirlenmiş su havaya yayıldığı takdirde “Pazartesi hastalığı” veya “Nemlendirici ateşi” (humidifier fever) gibi hastalıklara neden olabilir veya mikro-organizmaların bulaşmasına yol açar. Çok yüksek nem yüksek sıcaklıkla birleşir ise insanlarda bunalma hissi uyandırır.

Sprey nemlendiriciler ve hava temizleyiciler. Nozullardan su. bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. Buharlı nemlendiriciler en risksiz olan sistemleri oluşturur.2. pisliksiz/mikropsuz olmalıdır. ancak buharın elde edilmesi ve dağıtımı kullanımı her zaman kolay olmaz.Suyun tedavisi için kimyasal maddeler: Bina sakinlerine olan potansiyel zararlarından dolayı. dönen disk. nemlendirici ateşi hastalığı görülmemiştir. kanalları ve boruları için yeterli ve uygun yer ayrılmadan tamamlanan mimarilere sistem uydurmak ve doğru olarak projelendirmek çok zordur. . binanın amacı ve bina sahibinin istekleridir. havanın içerisine püskürtülür. Bakım mutlaka belli dönemlerde ve sürekli olmalı. Temizliğin sıklığı suyun depolandığı ve cihazın çalıştığı çevresel koşullara bağlı olacaktır. Nemlendirici ateşi olmuş bir yerde. Bu hücrenin içinde alt kısımda su haznesi ve suyu püskürtmekte kullanılan pompa mevcuttur. Bu tür nemlendiriciler birkaç hastalıkta tartışma konusu olmuştur. sistemin bakım ve temizliğini doğru şekilde hiç ara vermeden sürdürebilmektir. Bu tür sistemlerde hastalık vakalarına rastlanmıştır. Suyun kaçmasını önlememiz gereken bölümlere gerçekten suyu kaçırmamalı ve bakteri üremesini engellemeliyiz. Yinede bazı organik yoldan gelişen mikroplar başka yollarla etkisiz hale getirilemiyor ise kullanılması kaçınılmaz olabilir. merkezi bir buhar üreten cihazdan veya buhar üreten lokal küçük makinelerden sağlanan buhar doğrudan havanın içerisine püskürtülür. temizleme ve bakım yapıldıktan sonra hastalık devam eder ise sistem komple değiştirilmelidir. c-Buhar enjeksiyonu. Son yıllarda artan hastalık riski ve özellikle tanımlanabilen bir hastalık olan legionella nedeni ile havuz tipi nemlendirme sistemleri konfor klimasında hemen hemen tamamen terkedilmiştir. 1.4 Klima Sisteminin.Projelendirme aşaması: HVAC Sistemlerinin seçimini en önemli etkileyen faktörler.3. su ağır bir şekilde kirlenir. -Bakım: Su damlalarını tutan bölümlerin. e-Püskürten dönen disk nemlendirici çoğunlukla nemlendirilecek ortamın içerisine yerleştirilir. çabucak buharlaşan ince bir sprey oluşturur. cihazın tamamının bakımı çok önemlidir. Emniyetli olmayan diğer sistemler kullanılıyor ola bilinir. Mimari projenin oluşumu aşamasında diğer mühendislik disiplinlerinin mimar ile birlikte çalışması çok önemlidir. Daha çok klima santralarında nemlendirici bir hücre bulunur. depo basınçlı su ile yıkanmalı. 1.1.3. Klima mühendisine danışılmadan geliştirilmiş olan bir mimari yapıya uygun sistem seçmek ve uygulamak her zaman mümkün olmaz. -Temizleme ve dezenfekte etmek: Özellikle sistem sprey veya püskürtme türünden ise su depoları ve nemlendiricilerin düzenli olarak temizlik ve bakımları daha önemli bir konu olmaktadır. Buhar kullanan bir fabrikada ana buhar kazanından buhar almak ve kullanmak oradaki alt yapı ve teknik kadro için çok uygun olabilir. suyu depolamak için bir tank kullanılacak ise. f. genelde iri taneli su damlaları oluşturur.Nemlendirici sistemler kurulurken alınması gereken tedbirler En önemli tedbir. d-Sıkıştırılmış hava püskürtme işleminde ise çok temiz olarak depolanmış olan su. ağır şekilde kirlenmiş su zerreciklerinin ortama girmesini engellemektir. İZMİR b-Sıcak su buharlaştırıcı bir hazne içerisinde ısıtılan su buharlaşarak üzerinden geçen hava akımına karışır. [3] -Su sağlanması: Sağlanan su temiz. Su nemlendirici altındaki bir haznede bulunur. Pompa ile su nozullara sevk edilir. Suyu mümkünse su sağlanan borulardan doğrudan almalı. Bunun için ilk yapılması gereken doğru sistemi seçmek. 9-12 EKİM 2008. damlaların kanallara sürüklenmemesi için damla tutucular mevcuttur. Klima cihazları. esas olarak nemlendirme suyuna kimyasal katmak doğru değildir. Bu sistemlerle yapılan nemlendirme sonucunda bugüne kadar nemlendirici ateşi ile ilgili hiçbir bağlantı bulunamamıştır. Uygun 147 . düzenli olarak yıkama ve depo bakım işlemi yapılmalıdır. buharın sterilize etkisinden dolayı en sağlıklı nemlendirme şeklidir. bu durumda diğer tedbirler daha önemli olacaktır. projelendirme ve montaj aşamasındaki çalışmaların SBS ye etkisi a.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1. ancak buharla işi olmayan bir ofis binasında durum farklıdır.3. sıkıştırılmış hava yardımı ile ortama bir dizi sprey yardımı ile püskürtülür.I.

Temizlik esnasında mecbur kalmadıkça kimyasal madde kullanılmamalıdır.Borulara toz ve benzeri kirleticiler girmiş ise vakumlu bir sistem veya basınçlı hava ile temizlenmelidir. Bu güzergahlarda yeterli açıklık yok ise su ve hava hızları artacak küçük kesitli kanallarda temizlik zorlaşacaktır. . .Kanal imalatında kullanılacak saclar veya asıma hazır kanallar suya toza maruz kalan alanlarda bekletilmemelidir. SBS ye katkıda bulunmayacak bir HVAC tesisi ancak bir bütün olarak inşaatın da temiz olduğu bir şantiyede mümkündür.Uygun yerlere konulmayan klima santralleri asma tavanlardaki kanal kargaşasını arttıracak ve düşük asma tavana yol açacaktır.Yapıya yeterli taze hava dağılımı yapmakta zorlanacaktır. .Yapıdaki kirli havaları en uygun noktadan. . . .Klima mühendisinin arzusu dışında oluşan zorunlu kanal ve boru hatlarının montaj ve bakım maliyetleri artacaktır. .I. uzaklaştırmak kolay olmayacaktır. daha sesli cihaz ve sistemi içerirler. 9-12 EKİM 2008. . Kanal ve borular lüzumsuz yere bir birini keserek asma tavan kotunun düşmesine neden olacak. kanal ve boru parkurları belirlenmeden yapılan klima ve tesisat sistemlerinde muhtemelen aşağıdaki sorunlardan birisi veya birkaçı aynı anda yaşanacaktır. Boru ve kanal devrelerine aksesuar montajı ve bakımı zor yapılacaktır. . Klima mühendis.Borular kesinlikle kuru yerde depolanmalı ve boruluma yapılan alanlarda ıslak olmamalıdır. Kanal içerisinden akan havanın doğrudan insanların solunum yoluna ulaştığı düşünülürse kanal temizliği ve bakımının ne kadar önemli olduğu görülür. . mesai bitiminde açık boru uçları kapatılmalıdır. . küçük hacimler yeterli sesi yutamayacaktır.Yeterli havalık ve armatür ile donatılmamış olan pis su hatlarında koku riski oluşacaktır. dirsek sayısı artacaktır. . Basık ve dar hacimlerdeki bu zorlamalardan dolayı kanal ve boru devrelerinde kullanılan dirseklerin adeti artacaktır buda pompa ve fanların basma yüksekliğini artıracak fan ve pompaların ses seviyeleri ve enerji giderleri artacaktır. egzoz havasının taze hava alış ağzından mümkün olduğunca en uzağa ve çatı seviyesine atmakta zorlanacaktır.Pis suların bina içinde toplanması ve uzaklaştırılması uygun olmayan şartlarda gerçekleşecek. Sonuç olarak mimarinin gelişim ile birlikte kurgulanmamış sistemler genellikle daha fazla enerji tüketirler. 148 .Klimacı o yapıya en uygun sistemi seçemeyecek.Temiz hava yapılar için hayati önem taşıdığına göre yapıya en uygun yerlerden toz duman gibi unsurlardan en uzak temiz yerlerden hava alınamayacaktır. .Küçük ve basık makine ve klima santral odalarında kanal ve boruların standartlara uygun montajı yapılamayacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. b-Montaj aşaması Montaj aşamasındaki en önekli faktör temizliktir.Montaj öncesi klima malzemelerinin tamamı kuru ve temiz tozdan uzak bir depoda tutulmalıdır. SBS ye katkı yapacak faktörler içerirler. . temizlik ve bakım kolay değildir.Kule gibi dış üniteleri temiz ve yapıda görüntü çirkinliğine yer açmayacak yerlere konulamayacaktır. . . Kirlenmiş kanalları temizlemek çok zordur. İZMİR makine daireleri. bazı noktalarda standart ve kriterlerden sapmak zorunda kalacak.Boruların uçları montaj yerine nakledilene kadar kapalı tutulmalı. bina içinde pis su çukurları ve yağ tutucu gibi yerlerin lüzumundan fazlasını projelendirmek zorunda kalacaktır. enerji kullanımında optimum rakamları yakalayamayacak belki sağlıklı enerji paylaşımını yapamayacak.Küçük ve basık klima odaları cihazla servis vermeyi zorlaştıracak filtre temizliği gibi en gerekli bakım işlemi bile sağlıklı yapılamayacaktır.

. bu tür hizmeti veren elemanlar binaları kolay tanıyamazlar ve sistemleri kolayca algılayamazlar.Tüm bu temizlik işlemlerini yapan aletlerin.Önceden montajı yapılmış tüm makine ve armatürler işletmeye alınana kadar üzerleri kaplanarak korumaya alınmalıdır. Perdelerin düzenli yıkanması gereklidir. perdelerin temizlenme şekil ve periyotları dikkatle planlanmalıdır.Kanal içerisine ses kesmek veya daha başka amaçla kaplanan malzemeler lifli havaya uçucu madde aktaran cam-yünü türü malzeme olmamalıdır. Genellikle teknik servis hizmetleri her binanın kendi bünyesinde bulunan ekiplerle sağlanmaktadır. koltuk gibi dokuma malzemeler soğuk şampuan lama metodu ile temizlenmeli. Bu oda ve fotokopi makinesi düzenli temizlenmeli kimyasal ve kâğıt tozu yok edilmeli. Bu tür teknik servis elemanlarının sağlamış olduğu hizmetler dışarıdan servis alınarak yapılan bakım ve servis hizmetlerine göre daha başarılı ve daha sağlıklıdır. . Kâğıt tozu ve diğer tozların giderilmesi için vakumlu temizleyici kullanılması tavsiye edilir. nemli paspas ile paspaslanır ve parlatılır.3. aksi takdirde toz ve kir nedeni ile çiviler zamanla açılacak ve kanal izolasyonu dağılacaktır.6-Bakımın SBS ye etkisi Bakım temizlikte birlikte bina sağlığını ve dolayısı ile çalışanları etkileyen en önemli faktörlerden birisidir. . paspasların. 1. . Özellikle As-Built gibi projelerin 149 .Camların içerden en az ayda bir kez dışardan yılda en az iki defa silinmesi gerekiyor.1.I.Bilgisayar donatımı. sandalye.Sert çalışma yüzeyleri kuru bir şekilde silinmemeli silmede kullanılacak malzeme mutlaka ıslak olmalı. Eğer semptomlar devam ederse buharlı temizleme düşünülmeli. .Yazıcılar. Dışardan servis veren firma sayısı son yıllarda artmaya başlamıştır.Mekanik tesisatın temizliği ve bakımın çok önemlidir. Temizlikte kullanılan maddeler SBS ye ilave potansiyel kaynak oluşturmamalıdır. .5-Tertip ve Temizliğin SBS ye etkisi Düzgün planlanmış çalışma alanları çalışma verimini etkiliyor. açılan bu kaplamalar havayı bloke edebilir veya kirletebilir. Bunlar fırçalanıp. ayrı bir odada olmalı bu hacmin kirli hava tahliyesi bağımsız olmalı binada bulunan santral dönüş havassına karıştırılmamalı. .Kanal içine çıkma riski çok fazla olduğundan kesinlikle yapıştırma türü çiviler ile kaplama yapılmamalıdır. telefon v. . 9-12 EKİM 2008. İZMİR . Panjurlar günlük vakum gerektirir. . toz toplayıcı torbaların ve benzeri malzemelerin yıprandığında zamanında değiştirilmesi ve bakımlarının yapılması da son derece önemlidir. Bu nedenle çalışma alanları çok güzel kurgulanmalı.1.s normal toz tutma alanlarıdır. bu cihazların ve kablolarının her gün nemli bezile silinmesi gerekir. Özel üretilmiş kanal ses izole malzemesi kullanılmalıdır. Vakumlar yüksek verimli filtreler ile donatılmalı veya su içerisine toz toplayan temizleme makineleri kullanılmalı. Çok büyük olan ofis ve benzeri binalarda teknik servis tüm bakım işlerini yapmakta ve klima sistemi ile birlikte diğer binaya hayat veren mekanik ve elektrik donanımlarının çalışmasını sağlamaktadırlar. parlak ve cilalanmış yüzeyler nemli paspas ile toz almaya yardımcı oluyor. .Fotokopi makineleri. Dosyaların masalardan taştığı evrakların karışık şekilde dolaştığı dağınık ve tozlu bir ofis huzursuzluk kaynağıdır ve çalışana huzur vermez. .Kanal izolesinde yapışkan tür izole çivisi kullanılıyor ise bu çivilerin yapıştırıldığı kanal yüzeyleri mutlaka yapıştırmadan hemen önce hafif nemli bir bez ile silinmelidir. Binalar işlevlerine ve kapasitelerine göre muhtelif merkezi veya münferit klima ve tesisat sistemine sahiptir. Çoğu teknik servis ve bakım elemanları inşaat döneminden kalmakta dolayısı ile asma tavan altında kalan boru ve kanal güzergâh ve armatür yerlerini çok iyi bilmektedirler. fotokopi makineleri kadar kirletici değiller. halıların.Sert taban yüzeyler. .3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. süpürge ve benzeri aletler zamanında bakımlarının yapılması ayrıca fırçaların. vakum ünitelerinin. Halı.Dağınık kâğıt ve kitap yığınları sırf toz yaratmakla kalmıyor kolay temizlenemediği için toz birikimine neden olur. ancak sık sık temizlik yaparak oluşacak kâğıt tozu ve kimyasallar yok edilmeli. 1. .Yumuşak döşemelerin. evraklar insanların bulunmadığı odalarda düzgünce vakumlu temizliğe elverişli şekilde depolanmalıdır.

Pompa salmastralarından ve boru ek yerleri ile armatür bağlantı noktalarından su kaçağına bir damlada olsa asla müsaade edilmemeli. Sağlıklı binaların yaratılmasında klima mühendislerine sistem seçiminden başlayarak büyük sorumluluk düşmektedir. - SONUÇ Bu çalışmadan da görüleceği gibi. SOYER Ö UYSAL “Hasta Bina Sendromu” Astım Alerji İmmünoloji 2005.Roster Jark “Sick Building Syndrome” E&FN SPON -1997 [4]. Çok planlı ve periyotlara ayrılmış bakım programı. Tüm makine ve klima dairelerinin son derce kuru ve temiz olması sağlanmalıdır. arızada yapılan işler. Bakım. sonuç ve tarihlerini içeren detaylı bakım cetvelleri hazırlanmalı veya mevcut cetvellere işlenmeli Bakım esnasında üretici firmanın görüşü firmanın önerdiği yedek parça. yağ. insanlar için çevresel yaşam koşulları son derece sınırlı bir sıcaklık aralığı ve bu sıcaklığa bağlı nem ve benzeri parametrelerle ilgilidir. Soğutma kuleleri. Bakım esnasında doğru bakım prosedürünün izlenmesi.Evyapan Fatma “Sağlıksız Bina Sendromu (SBS)” Türk Toraks Derneği Mesleki ve Çevresel Akciğer Hastalıkları Sempozyumu. Mutlaka her cihazın bakımını deneyimli kişiler yapmalı. kayış ve benzeri yedek parçaların kullanılması Tavsiye edilen aralıklarda kullanılan malzemelerin yenilenmesi. İZMİR bulunmadığı binalarda binadaki boru ve kanal güzergâhları ile kanal ve borulara ait armatürlerin yerlerini kolay kolay bulamazlar ve servis veremezler. Dr. etrafta bakteri üremesine yol açacaktır. ya da su birikintisi dolu makine daireleri çoğunluktadır.Tuncer A. Kaba başlıklarla mutlaka olması gereken işler. pompa gibi cihazlarda eş zamanlı kullanım sağlanarak bu aletlerin karıncalanma ve paslanmaları önlenmeli Özellikle hava filtreleri tavsiye edilen aralıklarla yenilenmeli.I. Her bakım sonunda arıza listeleri nedenleri. Bu tahliye boruları üzerine konulacak şeffaf hortum veya gözetleme camları ile suyun akışı izlenmelidir. Makine dairelerine bırakılan her su zerresi ve buharın burada bulunan cihazları yıpratacağı unutulmamalıdır. 3 (2):97-102 150 . Prüjör ve diğer hava alma maksadı ile yerleştirilen cihazlardan atılan sular ortama bırakılmamalı makine dairelerine yayılmadan ve ortamda buharlaşmadan tahliye edilmelidir. KAYNAKCA [1].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Hayati öneme sahip olan malzemeler mutlaka binaya ait teknik servisin stoklarında bulundurulmalı Yedek olarak kurulmuş fan. Yaşanan ortamdaki hava kalitesi ve diğer gürültü ışık gibi faktörler.. Ali Çetin Gürses “Klima Ders Notları” [2].ODE Teknik Yayınları No: G 20 Eylül 1999 [3]. rulman. kullanıldığı yer çok olumsuz şartlarda ise bu süre üretici firmaların verdiği sürelerden kısa tutulmalı Soğutma sistemi gibi boru ve armatürleri terlemeye maruz olacak sistemlerde izolasyon bakımı çok önemlidir. Maalesef ülkemizde zemini ıslak.Prof. bu nedenle özel bakım ve kontrol gerektirir. izoledeki delik ve yırtıklar bu yüzeylerde terlemeye ve dolayısı ile borularda ve armatürlerde çürümeye neden olur. bina üzerinde olumlu ve olumsuz bir dizi etki yaratmaktadır. bu kapalı devredeki kule suyu sürekli kontrol edilmelidir Yoğuşma sularını toplayan tavalar ve bunların tahliye hatları sürekli denetlenmeli suyun tahliye edilmesi bir yerlerde birikmesi engellenmelidir.14-15 Aralık 2006 Ankara [5]. Yine bu terleme sonucunda biriken sular. filtre. özellikle klima ve tesisat sistemlerinde bakım kitaplar dolusu program ve ayrıntı gerektirecek kadar geniş ve kapsamlı bir konudur. Kapalı devrelerde dolaşan suların PH ve diğer kimyasal denetimleri her gün yapılmalı ve istenmeyen şartlardaki suyun boruları ve sistemi kirletmesi ya da eritmesi önlenmelidir. “legionella” hastalığının en önemli kaynağı olarak bilinir.

sistemin herhangi bir noktasında olan sıcaklık ve basınç değişimi. buharlaştırıcı 1. uyumlu olduğu gözlenmiştir. Farklı hava ve su sıcaklıkları için soğutma sisteminin performansının belirleneceği sayısal bir model geliştirilmiş ve sonuçlar deney sonuçları ile karşılaştırılarak.kucuka@deu.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buharlaştırıcı tarafı ısı değiştirgeci kızdırma ve buharlaşma bölümlerinden.edu. kompresör emiş hacminin ve isentropik veriminin. Hesaplanan akışkan debisine göre 151 . soğutma etkinliği. 9-12 EKİM 2008. nemli havanın buharlaştırıcıdaki entalpi değişimini ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı taşınım katsayılarını esas alan bir model kullanılmıştır. Dış hava sıcaklığının değişmesi ile birlikte. sudan suya ısı pompaları için bir parametre tahmin modeli geliştirmişlerdir. yoğuşturucusu hava soğutmalı ve buharlaştırıcı tarafında su soğutulan 4 kW kapasiteli bir soğutma sistemi kurulmuştur.I. Değişen dış hava sıcaklığına bağlı olarak yeni bir yoğuşma basıncı öngörülmüş. yoğuşturucu tarafı ise kızdırma. Soğutma çevrimlerinin sayısal olarak modellenmesi hakkında literatürde farklı çalışmalar mevcuttur. yoğuşma basıncı ve buna bağlı olarak sistemin tamamındaki çalışma noktaları değişmektedir. Diğer yandan. yoğuşma ve aşırı soğuma bölgelerinden oluşmaktadır. Modelden elde edilen sayısal sonuçlar kullanılarak Soğutma gurubunun kapasite ve etkinlik katsayısının dış ortam sıcaklığına bağlı değişimi eğriler halinde sunulmuştur.Serhan Küçüka* Dokuz Eylül Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü * e-posta: serhan. Buna göre hiçbir deneysel veriye ihtiyaç duymadan sadece katalog verileri kullanılıp. ε-NTU yöntemi.D.tr ÖZET Bir su soğutma gurubunda yoğuşturucu üzerinden geçen hava sıcaklığının ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığının değişiminin soğutma performansına olan etkisi araştırılmıştır. Sistem bilgisayar ortamında modellenerek. Spitler. buna göre ısı yükü ve akışkan debisi hesaplanmıştır. Soğutucu akışkanın yoğuşturucuyu doymuş durumda terk etmesi için gerekli yoğuşma basıncı öngörülerek. Lee ve Yoo tarafından yürütülen çalışmada ise. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcıdaki ısı transfer katsayılarının. yoğuşturucu yüzey alanının değişimine bağlı olarak soğutma etkinliğinin değişimi hesaplanmıştır. Yoğuşturucu tarafı hava soğutmalı bir soğuk su üretim grubu (chiller) tesis edilerek. İZMİR HAVA SOĞUTMALI KONDENSERLİ BİR SOĞUKSU GURUBUNDA DIŞ SICAKLIKLARIN DEĞİŞİMİNİN SOĞUTMA KAPASİTESİ VE ETKENLİĞİNE ETKİSİ Serkan Sunu . yoğuşturucu. Bu veriler yardımı ile. Lee ve Yoo tarafından geliştirilen model basitleştirilerek kullanılmıştır. farklı dış hava ve su sıcaklıkları için çalıştırılmış ve sistem davranışının değişimi gözlenmiştir. yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma ve buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarlarının bilindiği varsayılmıştır. Jeffrey Hui Jin ve J. değişen hava ve su sıcaklıkları için yoğuşturucu ve buharlaştırıcıda gerçekleşen ısı geçişi ε-NTU yöntemi ile hesaplanmıştır. bir ya da birkaç parametreyi eşzamanlı olarak tahmin ederek sistemi oluşturan elemanların kapasiteleri tespit edilebilmektedir. farklı çalışma koşullarında sistemin dinamik davranışı izlenmiştir. Bu çalışmada farklı hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevrimi performansının değişimini inceleyebilmek amacı ile. Scroll tip kompresör ve termostatik genleşme vanası kullanılan. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcının ısı transferi kapasitelerinin çalışma etkinliğine etkisi tartışılmıştır Anahtar Sözcükler: Soğutma çevrimi. GİRİŞ Bir soğutma çevriminde. akışkanın yoğuşturucu ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışındaki termodinamik durumları hesaplanmıştır. sistemin tüm çalışma noktalarını etkilemektedir. benzeşim modeli. Havanın giriş hızına bağlı olarak ısı taşınım katsayısı belirlenmiş ve ε-NTU yöntemi yardımı ile ısı transferi miktarı hesaplanmıştır. Yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığı ve buharlaştırıcıya gönderilen su sıcaklığı değiştirilerek sistemin buharlaşma ve yoğuşma basınçlarının değişimi izlenmiştir.

Yoğuşturucu öncesine yerleştirilmiş olan 2 adet 8 kW’lık elektrikli ısıtıcı hava sıcaklığının istenilen düzeye getirilmesi için kullanılmaktadır.1 Deney düzeneği şematik gösterimi Yoğuşturucu üzerinden geçen hava debisinin belirlenebilmesi için kanalın sonuna 0. Elektrikli su ısıtıcıları kullanılarak tanktaki su sıcaklığının sabit tutulması sağlanmaktadır. Lüle Genleşme Vanası Gözetleme Camı Kurutucu Filtre Kompresör Buharlaştırıcı Ampermetre Yoğuşturucu Ventüri Elektrikli Isıtıcılar Su Isıtıcı Su Tankı Hava Akışı Pompa Fan Şekil .65 m2 kesitinde ve 2 m boyutlarındaki kanal içine yerleştirilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.55x0. Benzer işlemin farklı dış hava giriş sıcaklıkları ve soğutma suyu giriş sıcaklıkları için yapılması ile. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun ısıl kapasitelerine ve kompresörün emiş kapasitesine bağlı olarak. 2 ton kapasiteli bir su tankı bulunmaktadır. 2. Sonuçta. standartlarda kullanılan bir yöntemdir [ASHRAE 116].I. Tanktan sağlanan su buharlaştırıcı üzerinden geçirilerek soğutulmakta ve tanka geri döndürülmektedir. Bu kanalın içinde havanın kütlesel debisinin ölçülmesini sağlayan 4 adet lüle bulunmaktadır (Şekil-2). Sistemin su tarafında ise. Kanaldaki hava akışı 3000 m3/saat debili bir radyal fan tarafından sağlanmaktadır. buharlaşma ve yoğuşma basınçları ve soğutucu akışkan debileri birbiri ile uyumlu olacak şekilde iterasyonla hesaplanmış ve yeni çalışma durumu belirlenmiştir. DENEY DÜZENEĞİ Deney düzeneği temel olarak yoğuşturucu. kompresör ve genleşme vanasından oluşmaktadır (Şekil -1).5 kW anma kapasitesinde scroll tip kompresör kullanılmaktadır. Yaklaşık 10 m2’lik ısı transfer yüzeyine sahip 5 kW kapasiteli yoğuşturucu galvanizli sacdan yapılmış 0.55m2 kesitinde ve 1 m uzunluğunda bir ölçüm kanalı eklenmiştir. 9-12 EKİM 2008. Hava debisinin lüle plakası ile ölçümü. Copeland Scroll ZR 28K3 – PFJ – 522 model. buharlaştırıcı. 152 . 3.65x0. İZMİR buharlaştırıcının ısıl yükü ve kompresör emiş hacmi değişecektir. soğutma sisteminin farklı çalışma koşulları için sayısal benzeşimi gerçekleştirilmiştir. Sistemde kullanılan soğutucu akışkan R-134a olup.

9-12 EKİM 2008.2 Ölçüm lülesi ve lüle plakası Soğutucu akışkanın yoğuşturucu. kompresör ve genleşme vanasına giriş ve çıkış sıcaklıklarının ve hava ve su sıcaklıklarının ölçülmesi için gerekli yerlere T-tipi ısıl çiftler yerleştirilmiştir.I. buharlaştırıcı. Şekil .Agilent 34970A Data Acquisition Unit) bağlanmış ve belirli aralıklarda ölçüm yapması üzere ayarlanmıştır.3 Deney Düzeneği Genel Görünüşü 153 . Deney düzeneğinin genel durumu Şekil-3 te gösterilmiştir. sürekli kayıt yapan bir bilgi kaydediciye (Hp.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kontrol panelinin üstündeki Bourdon tipi analog basınçölçerler ile de aynı noktaların basıncı tespit edilmiştir. Bu ısıl çiftler. İZMİR Şekil .

2°C‘ı aşmamış ve ölçüm noktası sıcaklığı olarak ortalama değer kullanılmıştır. buharlaştırıcıda çekilen ısı ile. Soğutucu akışkanın kütlesel debisi kompresör gücü ve akışkanın entalpi değişiminden hareketle hesaplanmıştır.1. her noktada 2s ara ile 20 ölçüm alınmıştır. DENEYLER Deneylerde buharlaştırıcıya gelen su sıcaklığı değiştirilerek. Yoğuşturucunun ısıl kapasitesi. Deney sonuçları Tablo-1 de verilmiştir. soğutulan suyun kütlesinden ve sıcaklık değişiminden hesaplanır. Aktarılan ısı miktarının ve logaritmik sıcaklık farkının bilinmesi durumunda bir ısı değiştirgecinin birim sıcaklık farkı için ısı aktarım kapasitesi UA = & Q ΔTlm (6) bağıntısı ile hesaplanır. yeterli soğumanın sağlanamaması yüzünden soğutucu akışkan yoğuşturucuyu ıslak buhar durumunda terk etmiştir. havanın kütlesel debisi ve sıcaklık değişiminden hesaplanmıştır. CATT2 programı yardımı ile hesaplanmıştır. Deney sonuçlarının incelenmesinden anlaşılacağı gibi. Sıcaklıkların ölçümünde. Buharlaştırıcıda çekilen ısı.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. & mr = 0. I kompresör akımını (A) ve V gerilimi (220 V) göstermek üzere W = I × V × Cosϕ (1) bağıntısı ile hesaplanır. Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Kullanılan R134a soğutucu akışkanının ölçülen sıcaklık ve basınç değerlerine karşı gelen termodinamik özellikleri. Yoğuşma ve buharlaşma basınçları giriş ve çıkış basınçlarının ortalaması ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıkları ise karşı gelen sıcaklıklar olarak kabul edilmiştir.95 × W h2 − h1 (2) İsentropik kompresör verimi kompresör gücünün isentropik durum değiştirme işi ile karşılaştırılmasından hesaplanır. Tablo-1 den görüleceği gibi. 9-12 EKİM 2008. soğutucu akışkanın faz değişim sıcaklığı ile dış akışkan (su veya hava) arasındaki logaritmik sıcaklık farkı olarak tanımlanmıştır. her deney için sıcaklıklar.I. yapılan deneyler çevrimin genel karakteristiğinin elde edilmesi açısından yeterli görülmüştür. Bu yöntemle hesaplanan yoğuşturucu yükü havaya aktarılan ısı ile karşılaştırılmış ve aradaki farkın %3. Deneylerde bir noktada alınan 20 değerin en küçük ve büyüğü arasındaki fark 0. yoğuşturucuda çevreye atılan ısı. Ancak. & & V = mr × v1 h3 = h2 − (4) & Qyoğ & mr (5) bağıntısı ile hesaplanır. basınçlar. Kompresörde akışkana aktarılan güç. deneylerde yoğuşturucu giriş ve çıkışı arasında 20 kPa ve buharlaştırıcı giriş ve çıkışları arasında ise 30-40 kPa basınç farkı okunmuştur. 3. Diğer yandan. kompresör gücünün %95 i olarak kabul edilmiştir. Yoğuşturucudaki logaritmik sıcaklık farkı 154 . Akışkanın yoğuşturucudan çıkış entalpisi ise. buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun yüzey alanı ile toplam ısı geçiş katsayısının çarpımını gösteren ısıl aktarım kapasiteleri değerlendirilmiştir. İZMİR 3. Deneylerde aynı zamanda. kompresörde akışkana aktarılan işin toplamına eşit olmalıdır. debiler ve akım miktarları ölçülmüştür. Buharlaştırıcıya giriş entalpisi yoğuşturucu çıkış entalpisine eşittir. Logaritmik sıcaklık farkı.5 mertebesini aşmadığı görülmüştür (Tablo-2). Kompresöre verilen güç. ηisen = & mr × ( h2 s − h1 ) W (3) Kütlesel debi akışkanın özgül hacmi ile çarpılarak kompresör emiş hacmi hesaplanmıştır. kompresör gücünün yaklaşık %5 inin çevreye ısı olarak yayıldığı gözlenmiştir. Kompresör yüzey sıcaklıklarının ölçümü ile.

18 34.62 16.55 14.89 16.38 3.13 19.62 16.4 35.17 14.36 17.5 Su Giriş Sıcaklığı 2.87 1.83 1.79 34.85 14.55 14.02 34.406 3.96 54.75 1 Su Giriş Sıcaklığı Soğutma Kapasitesi (kW) Soğutma Etkenlik Katsayısı ΔTlm .68 54.36 17.13 3.055 2.65 Şekil .21 18.78 34.56 53.2 6.59 34.86 18.2 52.114 3.79 1.56 20.91 13.88 15.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.65 41.69 15.85 18.039 3.21 18.84 41.68 54.65 41.24 13. Buharlaşma Sıc.4a Deney sıcaklıklarının değişimi 24 22 Soğutma Kapasitesi (kW) 3 3.24 13.çıkış Şekil . yoğ = Thava .8 42.86 1.5 2 Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test Test 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 21.75 3.64 42.77 35.6 7.89 16.56 43 7.69 34.5 Sıcaklık (°C) 20 18 16 14 12 10 Soğutma Etkenlik Katsayısı 1.çıkış − Tyoğuşma ⎠ ⎝ Buharlaştırıcıdaki logaritmik sıcaklık farkı ise 155 .345 3.293 3.4b Su giriş sıcaklığının.71 52.277 3.02 11.5 8. Yoğuşma Sıc. Test 10 Test 11 Test 12 21.48 13.76 9.4 34.79 20.981 1.75 34.I.81 1. Hava Çıkış Sıc. İZMİR 60 50 Sıcaklık (°C) 40 30 20 10 0 Test 1 Test 2 Test 3 Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Su Giriş Sıc. 9-12 EKİM 2008.91 41.95 5.84 1.1 3.23 15.22 12.54 53.8 8.85 53.79 20.13 17. Su Çıkış Sıc.57 41. giriş ⎟ ⎜T ⎟ hava .67 42.245 3.1 54.13 19.66 53 5.83 1.86 1.77 2.43 35.58 12.56 20.69 34.58 16.61 42. giriş − Thava .1 5.93 42.23 15. Hava Giriş Sıc.44 53 4.78 1.166 3. soğutma kapasitesinin ve etkinlik katsayısının değişimi (7) ⎛T − Tyoğuşma ⎞ ln ⎜ hava .85 14.85 53.84 42.81 1.76 1.

156 . buharlaştırıcı ve yoğuşturucu ısı yükleri tahmin edilerek önce buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları hesaplanmakta ve bu sıcaklıklar kullanılarak soğutma çevriminin termodinamik noktaları elde edilmektedir.b) buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıkları ise & ⎛ ⎞ Qb Tb = Tsu . Bu bağıntılarda. ε b = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAb ⎞ ⎟ & ⎝ Csu msu ⎠ . 2007]. ε y = 1 − exp ⎜ − ⎛ UAy ⎞ ⎟ & ⎝ Chava mhava ⎠ (9a. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanları belirli olup.I. 4b).çıkış − Tbuharlaşma ⎠ (8) Şeklinde yazılabilir. Geliştirilen model. İZMİR ΔTlm . Su. Soğutma çevrimini etkileyen bağımsız parametreler yoğuşturucuya gönderilen soğutma havasının ve buharlaştırıcıya gelen suyun geliş sıcaklıkları olmaktadır.b) bağıntıları ile hesaplanır. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucunun etkinlikleri.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. Çevrim üzerinden hesaplanan buharlaşma ve yoğuşma ısı yükleri ilk değerleri sağlamadığı takdirde. ısı yükleri değiştirilerek döngü tekrarlanmaktadır.buh = Tsu . geliş + ⎜ ⎜ ε ×C m ⎟ ⎟ & hava hava ⎠ ⎝ y (10a. b alt indisi buharlaşma ve y alt indisi yoğuşma tarafını göstermektedir. Sabit devirli kompresörle işletilen bir soğutma sisteminde soğutma kompresörünün emiş hacmi değişmemektedir. 3. giriş − Tsu . hava ve su debileri değiştirilmediği takdirde ısı aktarım kapasitesi (UA) sabit kabul edilebilir.çıkış ⎛T ⎞ −T ln ⎜ su . hava ve su geliş sıcaklık ve debilerine bağlı olarak. BİLGİSAYAR MODELİ Sıcaklık ve diğer değişkenlerin etkisi altında sistemin dinamik davranışını izleyebilmek amacı ile sayısal bir model geliştirilmiştir. Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise çalışma şartları içinde sınırlı miktarda değişmesi beklenir. ısı transferi miktarlarını. buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarını ve bunlara bağlı olarak soğutma sisteminin kapasite ve etkinliğini hesaplayabilmektedir. Buharlaştırıcı çıkışındaki kızgınlık miktarı termostatik vana tarafından belirlenmektedir. Model sonuçları Deney sonuçları ile karşılaştırılarak uyumlu oldukları görülmüştür (Şekil 5). & ⎛ ⎞ Qy Ty = Thava . yoğuşma ve buharlaşma tarafı (UA) faktörlerine. giriş buharlaşma ⎟ ⎜T ⎟ ⎝ su . hava ve soğutucu akışkanın Deney düzeneğinin farklı noktalarındaki sıcaklıkları grafik olarak gösterilmiş ve soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısının su giriş sıcaklığı ile değişimi verilmiştir (Şekil 4a. Çalışmada geliştirilen matematiksel modelde [Sunu. geliş − ⎜ ⎟ & ⎝ ε b × Csu msu ⎠ .

92 54.51 34.85 34.44 34.18 35.50 13.21 34.77 5.60 15.667 0.(°C) Yoğuşturucu Hava giriş (°C) Hava çıkış sıc.22 33.95 Test 8 80.667 0.74 14.313 1490 1470 420 380 8.667 0.04 50.24 34.667 0.29 51.91 7.313 1490 1470 410 380 8.04 35.34 0.79 42.313 1400 1380 340 310 7.38 54.36 51.95 0.91 33.10 16.10 17.60 19.95 53.21 16.36 15.77 41.84 13.56 18.65 14.88 33.(°C) Kompresör giriş sıc.02 5.36 51.13 54.65 15.313 1480 1470 400 370 8.02 33.80 42.00 20.13 33.19 50. (kPa) Kompresör giriş bas.33 52.52 0.65 0.313 1450 1430 380 340 7.65 14.76 42.22 0.20 18.77 Test 12 80.667 0.08 34.75 11.03 52.06 Test 6 79. (kPa) Kompresör akımı (A) Test 1 79.55 13.00 Test 7 80. İZMİR Tablo-1 Deney sonuçları Ölçüm Noktası Kompresör çıkış sıc.667 0.02 53.13 17.89 35.69 41.66 52.68 0.59 41.40 0.04 50.99 54.30 12.313 1460 1440 375 345 7.667 0.313 1430 1410 360 320 7.67 34.313 1460 1440 400 365 8.93 Test 9 80.40 21.24 12.06 15.69 33.06 53.74 49.95 16.43 10.53 0.15 Test 5 80.94 34.90 9.313 1460 1440 390 350 8.89 14.24 Test 3 80.18 42.667 0.28 0.84 Test 11 80. (°C) Buharlaştırıcı Su giriş sıc.86 33.01 53.14 8.26 51.78 42.12 51.02 42.313 1430 1410 370 340 7.63 0. (°C) Buharlaştırıcı giriş sıc.82 Test 10 80.58 33.57 33. 9-12 EKİM 2008.667 0.17 33.53 11.48 33.40 20.57 0.89 10.26 Test 2 79.667 0.43 43.I.74 10. (°C) Yoğuşturucu çıkış sıc.58 34.85 12. (°C) Su çıkış sıcaklığı (°C) Çevre sıcaklığı (°C) Hava akışı kütlesel debi (kg/s) Su akışı kütlesel debi (kg/s) Kompresör çıkış basıncı (kPa) Yoğuşturucu çıkış bas.26 6.03 50.79 18.62 15. (°C) Genleşme vanası giriş sıc.68 8.74 157 .47 51.92 11.45 0.30 8.30 Test 4 80.69 41.34 50.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.93 7.23 13.82 11.667 0.84 9.21 6.313 1500 1480 430 390 8.92 34.667 0.21 14.66 41. (kPa) Buharlaştırıcı giriş bas.08 52.313 1420 1400 350 320 7.41 10.

034 0.588 0.84 1440 53.678 314.576 0.20 1420 53.37 0.056 7.350 0.039 4.142 4.595 0.133 323.758 315.062 7.04% 0.671 0.93 1480 54.325 Test 7 0.68 0. 9-12 EKİM 2008.24% 0.60 4.275 3.671 0.090 385 7.64 1450 53.955 4.323 0.91 1390 52.032 0.055 7.033 0.60% 0.51 4.591 0.058 7.85 5.725 0.85 5.679 310.261 2.24 0.313 1.988 0.5 7.75 4.96 6.925 1.338 0.328 0.03 0.66 0.348 0.334 0.75 5.325 0.307 3.327 0.68 6.034 0.089 382.826 0.323 Test 3 0.240 2.039 0.61 1450 53.673 1.325 0.813 0.261 3.594 1.00 5.469 5.66 4.85 4.313 1.572 0.260 3.74 4.328 0.23 0.80 1475 54.I.317 Test 9 Test 10 0.850 4.01 0.857 1.66 5.720 0.671 0.00 5.036 0.36 4.313 1.85 5.87 0.749 312.287 3.16% 0.574 0.079 319.275 3.321 0.671 0.13 6.307 0.745 0.522 5.091 395 8.671 0.325 5.085 335 3.313 1.606 0.578 0.313 1.468 2.67 0.247 2. İZMİR Tablo-2 Deney sonuçlarının değerlendirilmesi Test 1 Hava debisi (kg/s) Su debisi (kg/s) Kompresör işi (kW) Kompresörden olan ısı kaybı (kW) Buharlaşma basıncı (kPa) Buharlaşma sıcaklığı (°C) Yoğuşma basıncı (kPa) Yoğuşma sıcaklığı (°C) Kompresör emişi kızgınlığı (°C) Soğutucu akış.804 0.60 0. (m /kg) Kompresör emiş hacmi (m /h) Yoğuşturucu ısı yükü (Kw) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış entalpisi (kJ/kgK) Soğutucu akışkan yoğuşturucu çıkış kuruluk miktarı Buharlaştırıcı ısı yükü (su tarafına göre hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu ısı yükü (Buharlaştırıcı ve kompresör işinden hesaplanmış) (kW) Yoğuşturucu yükü Sapma oranı (%) Buharlaştırıcı ısı aktarım kap.73 0.749 0..321 Test 11 Test 12 0.56 1480 54.245 3.032 0.980 318.56 6.43 4.056 7.185 4.82 0.334 0.44 1420 53.80% 0.285 4.033 4.28 0..091 400 8.895 4.59 0.84 1450 53.331 Test 6 0.22% 0.67 1490 54.773 0.035 0.264 3.035 0.241 4.038 0.191 1.087 360 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.88 0.77 1410 52.63 0.81 0.589 0.068 7.062 7.313 1.74% 0.037 0.760 0.34 0.33 0.85% 0.248 2.827 315.519 3.589 0.01 0.319 158 .49 4.66 0.033 0.091 410 9.324 Test 8 0.564 0.48 5.066 7.87 0.37% 0. UA.41% 0.313 1.34 0.086 340 4.102 320. kW/K 3 3 Test 2 0.323 0.709 0.313 1.086 355 5.42% 0.671 0.671 0.71 5.313 1. kütlesel debisi (kg/s) Kompresör isentropik verimi (%) Kompresör emişi özgül hac.671 0.061 7.066 7.571 0.671 0.599 311.691 1.061 7.313 1. kW/K Yoğuşturucu ısı aktarım kap.68 6.917 315.671 0.313 1.088 370 6.313 1.54 6.324 Test 5 0.25 0. UA.325 0.335 Test 4 0.793 0.057 7.703 0.060 0.085 325 2.48% 0.263 3.671 0.817 0.977 315.671 0.087 360 5.

Yoğuşturucu çıkışındaki aşırı soğuma miktarının ise.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kompresörün isentropik verimi %65 ve emiş hacmi 7. Ancak çalışmada kızgınlık miktarı 8°C olarak sabit alınmıştır.006 kJ/kg-K 0.326 kW/K Bir soğutma sisteminde. Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının 25ºC ve 35ºC olduğu iki ayrı durum için.1. SAYISAL SONUÇLAR Soğutma sisteminin dış hava sıcaklığı ve diğer değişkenlere bağlı dinamik değişimi geliştirilen model kullanılarak irdelenmiştir.5 Deney sonuçlarının sayısal model sonuçlarıyla karşılaştırılması 4.6 m3/saat seçilmiştir.50 3. artan yoğuşma basıncı ile azalması beklenmekle birlikte.667 kg/s 0.50 5.00 3.313 kg/s 0.329 kW/K 0.3 Modellemede kullanılan veriler Kızdırma miktarı : Aşırı Soğutma miktarı Buharlaştırıcıda Basınç Düşümü Yoğuşturucuda Basınç Düşümü İsentropik Verim Kompresör Emiş Hacmi : : : : : 8°C 5°C 40 kPa 20 kPa %65 7.00 Test 1 Test 2 Test 3 Deneysel Yoğuşturucu Kapasitesi Test 4 Test 5 Test 6 Test 7 Test 8 Test 9 Test 10 Test 11 Test 12 Şekil . 159 . 9-12 EKİM 2008. 4.6 m /h 3 Suyun Özgül Isısı Havanın Özgül Isısı Suyun Kütlesel Debisi Havanın Kütlesel Debisi Buharlaştırıcı UA Değeri Yoğuşturucu UA Değeri : : : : : : 4.I.00 2.50 4. yoğuşma ve buharlaşma basınçları arasındaki fark yükseldikçe. çalışmada 5°C sabit aşırı soğuma miktarı kabul edilmiştir. Tablo . Yoğuşturucu hava giriş sıcaklığının değişiminin etkisi Yukarıdaki tasarım değerlerinin kullanılması ile 12°C sabit su giriş sıcaklığı ve 25 – 40°C arasında değişen soğutma havası sıcaklıkları için sayısal model işletilmiştir. İZMİR Deneysel Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Buharlaştırıcı Kapasitesi Sayısal Yoğuşturucu Kapasitesi kW 5.18 kJ/kg-K 1.00 4.50 2. Deney düzeneğinde kullanılan kompresörün katalog verileri esas alınarak. soğutma çevrimi p-h diyagramının değişimi Şekil-6 da ve yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının hava giriş sıcaklığı ile değişimi Şekil-7 de gösterilmiştir. Bu değerler ve deney sonuçlarına göre hesaplanan ve sayısal modele esas alınan diğer değerler Tablo-3 de gösterilmiştir. soğutucu akışkan debisinin aşırı artışının engellenmesi termostatik vananın kısılması ve kızgınlık derecesinin azalması ile gerçekleşir.

İZMİR Şekil . 42 7 0. yoğuşturucu hava giriş sıcaklığı 25°C dan 40°C a kadar arttırılmıştır. hava giriş sıcaklığıyla yaklaşık olarak doğru orantılı artarken. 37 5 0.6 25ºC ve 35 ºC hava giriş sıcaklıkları için soğutma çevriminin değişimi 65 60 55 50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 -5 Yoğuşma Sıcaklığı Sıcaklık (°C) Hava Giriş Sıcaklığı Su Geliş Sıcaklığı Buharlaşma Sıcaklığı Şekil 7’de görüldüğü gibi.6°C dan 53. soğutma kapasitesi 3. 46 8 0. 38 4 0.5°C a yükselmiş. 49 3 0. yoğuşma sıcaklığı. 43 7 0. 39 9 0. Buharlaştırıcı çıkış şartlarının hemen hemen sabit kalması nedeni ile soğutucu akışkan debisi değişmemektedir. 44 2 0. 50 3 0. Yoğuşma basıncının artışı nedeni ile kompresör yükü artmakta.75 ten 1.94 e düşmüştür (Şekil-8).7 Sistem sıcaklıklarının soğutma etkinlik katsayısına bağlı değişimi 160 . buharlaşma sıcaklığının değişimi 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ancak birim soğutucu akışkanın buharlaştırıcıda çektiği ısı azalmaktadır.I.22 kW’a ve etkinlik katsayısı 2. 51 4 1 / COP Şekil .5°C ile sınırlı kalmıştır. 41 7 0. 39 2 0. 9-12 EKİM 2008. 36 3 0. 0.58 kW dan 3. Yapılan çalışmada. 45 5 0. 40 8 0. Yoğuşma sıcaklığı 43. 48 0 0.

75 1.50 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 Soğutma Etkenlik Katsayısı 2.: 30°C Şekil 9a – Sistem sıcaklıklarının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi 161 Soğutma Etkenlik Katsayısı .50 2. Yoğuşma ve buharlaşma sıcaklıklarının buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesine bağlı değişimi Şekil 9a’da gösterilmiştir. Buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüklerinin ve kompresör yükünün değişimi ise Şekil 9b’de verilmiştir.00 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının değişiminin etkisi Çalışmada ayrıca buharlaştırıcı ve yoğuşturucu yüzey alanlarının sistem performansına etkisi incelenmiştir.75 3.75 3.75 2.I.75 2. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc. buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi 150-600 W/K aralığında değiştirilmiştir.25 2. Yapılan sayısal çalışmada.00 3.50 3.25 3.75 1. yoğuşturucunun ısı transfer kapasitesi 300 W/K sabit değerde tutularak. 9-12 EKİM 2008.50 2.25 2.00 Yük (kW) 3.00 1. İZMİR 4.00 1.50 3.50 Hava Giriş Sıcaklığı (°C) Şekil -8 Soğutma yükü ve etkinlik katsayısının hava giriş sıcaklığına bağlı değişimi 4.00 2. 80 70 60 Sıcaklık (°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_buharlaştırıcı (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.25 Soğutma Yükü 4.

daha sonra yaklaşık sabit kalmaktadır. buharlaştırıcı yüzey alanının artması ile birlikte.: 30°C Şekil 10a . 162 .00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Şekil 9b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının buharlaştırıcı UA değerine bağlı değişimi Buharlaştırıcının ısı transfer kapasitesi (UA) arttıkça.50 3.00 4.00 2. İZMİR 6.50 1.00 150 200 250 300 350 400 450 UA_buharlaştırıcı (W/K) 500 550 600 1. soğutucu akışkanın kütlesel debisi ve buna bağlı olarak kompresör yükü ve soğutma kapasitesi artmaktadır. kompresör gücü azalmaktadır. Ancak ısı transferi kapasitesinin (UA) yüksek değerlerinde.00 1. Çalışmada. bunun sonucu olarak yoğuşturucuda havaya transfer edilen ısı miktarı ve yoğuşma sıcaklığı artmaktadır Grafiklerden görüldüğü gibi. 9-12 EKİM 2008. sistemin soğutma kapasitesi artarken.00 3. buharlaşma basıncının artması ile birlikte.3°C dan 3. Sistemin soğutma kapasitesi 2. 12°C su giriş sıcaklığı için buharlaşma sıcaklığı -7.50 2.00 1. soğutma kapasitesi ve etkinlik katsayısı sabit bir değere yaklaşmaktadır (Şekil -10b).21 değerine yükselmiştir. buharlaşma sıcaklığı yaklaşık sabit kalmaktadır (Şekil .50 4. Soğutma etkinlik katsayısı ise.10a).00 2.50 3.00 Soğutma Etkenlik Katsayısı Kompresör Gücü 2.7°C ‘a artmıştır. Yoğuşturucunun (UA) değerinin arttırılması durumunda ise yoğuşma sıcaklığı düşüş gösterirken. buharlaşma sıcaklığı artarak soğutulan suyun sıcaklığına yaklaşmaktadır.50 Soğutma Kapasitesi Yoğuşturucu Yükü 3.00 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.50 4. Aynı zamanda soğutma kapasitesi de artmakta.50 Kapasite (kW) 5.74 kW dan 4 kW’a ve soğutma etkinlik katsayısı 1. önce bir miktar artmakta. 80 70 60 Sıcaklık(°C) 50 40 30 20 10 0 -10 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Buharlaşma Sıcaklığı Yoğuşma Sıcaklığı Buharlaştırıcı su giriş sıc.I. : 12°C Yoğuşturucu hava giriş sıc.Sistem sıcaklıklarının yoğuşturucunun UA değerine bağlı değişimi Yoğuşturucunun (UA) değerinin artması ile. buharlaştırıcının ısı aktarım kapasitesinin (UA) 150 W/K değerinden 600 W/K değerine arttırılması ile.94 değerinde 2.

00 Kapasite (kW) Soğutma Kapasitesi 3. soğutma kapasitesinin yaklaşık %10 azalmasına neden olmuştur. Bir sonraki çalışmada. İZMİR 5.50 2.00 4. Çalışmada.50 4.00 2.50 1.00 5.50 Soğutma Etkenlik Katsayısı 5. bir su soğutma grubunun kapasite ve etkinliğinin yoğuşturucuya gönderilen hava sıcaklığına bağlı değişimi sayısal model yardımı ile incelenmiştir.50 2.00 1. Elde edilen sonuçlar aşağıdaki gibi özetlenebilir: • • Dış ortam sıcaklığının artması ile buharlaşma basıncı artmakta.50 3. Sonuç olarak.50 5. sistem tasarım kapasitesine bağlı olarak yüzey alanlarının ve yoğuşturucu hava debisinin optimizasyonu üzerinde durulması planlanmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. soğutma kapasitesi ve soğutma etkinlik katsayısı önemli ölçüde azalmaktadır.50 1. Yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmemesi.00 2.00 Şekil 10b – Sistem kapasiteleri ve soğutma etkinlik katsayısının yoğuşturucu UA değerine bağlı değişimi SONUÇLAR Su soğutma guruplarının veya genel olarak soğutma sistemlerinin kapasite ve verimlilikleri.00 Kompresör Gücü 1. dış hava sıcaklığının 25°C tan 40°C a yükselmesi. 163 . yoğuşturucu ve buharlaştırıcıya gönderilen akışkanların sıcaklıklarının değişmesi ile doğrudan değişmektedir. 9-12 EKİM 2008.00 4. yoğuşturucuya gönderilen hava debisinin ve yoğuşturucu ve buharlaştırıcı yüzey alanlarının yeterli seçilmesi bir soğutma sisteminin performansını doğrudan etkilemektedir. sistemin soğutma kapasitesi %45 ve etkinlik katsayısı %14 artmıştr. Seçilen sistemde.00 3. Yapılan çalışmada.00 150 200 250 300 350 400 450 500 550 600 UA_yoğuşturucu (W/K) Soğutma Etkenlik Katsayısı Yoğuşturucu Yükü 6. buharlaştırıcı ısıl aktarım kapasitesinin (UA) 4 kat arttırılması ile. sistem kapasitesini ve soğutma etkinlik katsayısını doğrudan etkilemektedir.50 4.I.50 3. Aynı sıcaklık değişiminde kompresör gücü %20 kadar artmış ve soğutma etkinlik katsayısı %30 oranında azalmıştır.

edu.D. J. KAYNAKLAR ASHRAE Standard 116.). İZMİR TEŞEKKÜR Bu bildiri Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırma Fonu tarafından desteklenen 2005. Yüksek Lisans Tezi.. 23. International Journal of Refrigeration.FEN.okstate. 2002 www.. Yazarlar desteğinden dolayı Dokuz Eylül Üniversitesi Bilimsel Araştırmalar Fonuna teşekkür ederler.H.KB. 9-12 EKİM 2008. A parameter estimation based model of water to water heat pumps for use in energy calculation programs..H... 2000 Sunu S.. bağlantı tarihi 13. Bir Soğutma Sistemi Performansının Buharlaşma ve Yoğuşma Sıcaklıklarına Bağlı Olarak Değişimi. 1995 Jin H.2006 Lee..hvac. Methods of Testing for Rating Seasonal Efficiency of Unitary Air Conditioners and Heat Pump. Ph. Yoo.D. 243-254..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I.(İng. Spitler J. DEÜ Fen Bilimleri Ens.. Thesis. G.055 numaralı “Buharlaşma ve yoğuşma sıcaklıklarının değişiminin soğutma çevrimi performansına etkisi” isimli proje kapsamında hazırlanmıştır. “Performance analysis and simulation of automobile air conditioning system”. 2007 164 .11.

I. HOŞÖZ Yatay Konumdaki Buharlaştırıcılarda Basınç Kaplarını Hesaplamak İçin Kullanılan Metodların Gerçekliğinin Farklı Soğutucu Akışkanlara ve Çalışma Şartlarına Göre Kıyaslanması Gökhan ARSLAN – Nurdil ESKİN Kısmi Devamlı Fonksiyonlar Kullanarak Soğutucu Akışkanların Doyma Basınç Eğrilerinin Hassas Olarak Oluşturulması M. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kürşad ERSOY Buzdolaplarında Kullanılar Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Çevrimlerinin Ekserji Analizi İle İncelenmesi A. Turhan ÇOBAN Ejektör Kullanarak Bir Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminin Performansının İyileştirilmesi Nagihan BİLİR – H. İZMİR OTURUM VII SİSTEM TERMODİNAMİĞİ Buhar Sıkıştırmalı Kaskat Soğutma Sisteminin Elemanlarının Tersinmezlik Analizi Ali KILIÇARSLAN – M. Bilgen ETKİN – Yunus ÇERÇİ 165 .

Mühendislik Fakültesi. soğutucu akışkan olarak R12’nin kullanıldığı buhar sıkıştırmalı ısı pompası ile R11’in kullanıldığı buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminden oluşan kaskat sistem deneysel olarak incelenerek ekserji veriminin 0. Yapılan çalışmalarda. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkının. 9-12 EKİM 2008. 41380 Kocaeli ÖZET Bu çalışmada. Hitit Üniversitesi.1-0. Kaskat soğutma sistemleri ısı kaynağı ve kuyusu arasında yüksek sıcaklık aralıklarında (-70ºC / 100ºC) uygulama alanına sahiptir [3]. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklıklarının. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına.15 aralığında değiştiği bulunmuş [9]. doğal gaz sıvılaştırılmasında kullanılan çok kademeli kaskat soğutma siteminin ekserji analizi yapılarak en küçük iş’i δ Başlıca yazar: A. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır. tersinmezlik 1. politropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına(∆T) göre araştırılmıştır. Bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken. soğutucu akışkan. R134a (HFC) ve R404a (Azeotropik) gibi farklı gruplara ait soğutucu akışkanlar kullanılırken. alçak sıcaklık bölümünde ise uygun termodinamik özelliklerinden dolayı sadece R13 kullanılmıştır. alçak ve yüksek kademe genleşme vanaları. Literatürde yapılan çalışmaların büyük bir çoğunluğu buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerini enerji analizi (Termodinamiğin I. Fax: 0364-2274535 E-mail: alikilicarslan@gmail. Makina Mühendisliği Bölümü 19030 Çorum ξ Tel: 0364-2274533-34. Çevre yolu 19030 Corum Kocaeli Üniversitesi. Umuttepe Kampusu.Kılıçarslanε.Kanunu) açısından incelemektedir. alçak ve yüksek kademe kompresörleri.δ. R22-R13. İZMİR BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN ELEMANLARININ TERSİNMEZLİK ANALİZİ A. Teknik Eğitim Fakültesi. Makina Eğitimi Bölümü. R12 (CFC). Kılıçarslan. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisi gibi elemanlar tersinmezlik açısından analiz edilmiştir.2]. aşırı soğutmanın. Kaskat soğutma sisteminin yüksek sıcaklık bölümünde. R22 (HCFC). ∆T’nin arttırılması durumunda ise genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. akışkanın katılaşması. yoğuşturucu. φM. yoğuşturucu sıcaklığına. kızgınlığın kaskat soğutma sisteminin soğutma tesir katsayısına (STK) etkisi araştırılmış ve en iyi soğutucu akışkan çiftleri bulunmaya çalışılmıştır [4-8]. kaskat soğutma.ξ . Anahtar Kelimeler:Soğutma sistemleri. çok düşük işletme basınçlarının oluşması ve çok büyük özgül hacime sahip olan soğutucu akışkanı sıkıştırmak için çok büyük kapasiteli kompresörler gerektirdiğinden dolayı düşük sıcaklık uygulamalarında uygun değildir [1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. R12-R13.I. GİRİŞ Tek ve çok kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri.Hoşöz ε φ Hitit Üniversitesi.com 166 . Termodinamiğin ikinci kanunu açısından yapılan incelemelerde ise. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi yukarıda bahsedilen sorunlara çözüm getirmektedir. Izantropik verimin arttırılmasıyla kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. Makina Mühendisliği Bölümü. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezliği. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan. Mühendislik Fakültesi.

Ayrıca. buharlaştırıcı sıcaklığı -85ºC’ye kadar azalabilir. R134a-R13 ve R404a-R13 gibi farklı soğutucu akışkan çiftleri için. ısı değiştiricisinden ve elemanları birbirine bağlayan boru hatlarından çevreye olan ısı geçişi ihmal edilmektedir.1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. İZMİR veren bir ifade geliştirilmiş [10]. soğutucu akışkan çifti olarak CO2-C3H8’in kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde buharlaştırıcı sıcaklığı. tersinmezlik analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalara rastlamak mümkün değildir. 167 . 9 8 CompB B Yoğuşturucu 7 2 CompA A 12 11 TEVB 10 Isı Değiştiricisi 3 Şekil . Isı değiştiricisi sistem A ve sistem B’yi birbirine bağlayan ortak bir elemandır. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemlerinin enerji analizi ile ilgili kapsamlı çalışmalar yapılmasına rağmen. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezliğini inceleyen bir çalışmaya literatürde rastlanamamaktadır. buharlaştırıcı. İKİ KADEMELİ KASKAT SOĞUTMA SİSTEMİNİN TERSİNMEZLİK ANALİZİ Alçak sıcaklık bölümü (sistem A) ve yüksek sıcaklık bölümünden (sistem B) oluşan buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sistemi Şekil 1’de gösterilmektedir. soğutucu akışkan olarak sadece R134a’nın kullanıldığı kaskat soğutma sisteminde entropi üretimini en aza indirme ilkesine dayalı olarak en uygun kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmıştır [12]. alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına göre kıyaslamak. en uygun akışkan çiftini seçmek ve elemanların tersinmezliklerini en aza yapılması gerekenleri tartışmaktır. Fakat bu çalışmada. İki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi 6 4 5 1 Buharlaştırıcı TEVA Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminin tersinmezlik analizi aşağıdaki kabuller dikkate alınarak yapılacaktır. 9-12 EKİM 2008. Çok düşük buharlaştırıcı sıcaklıkları elde etmek için uygulamalarda kullanılan buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde. Bu çalışmanın amacı. yoğuşturucu sıcaklığı ve kaskat yoğuşturucudaki sıcaklık farkına bağlı olarak en az tersinmezliği veren kaskat yoğuşturucu sıcaklığı araştırılmış [11].I. Literatürde yapılan çalışmalardan araştırıldığı üzere. genleşme vanalarından. HCFC. • Kompresörlerden. R22-R13. CFC. HFC ve Azeotropik gibi farklı soğutucu akışkan sınıflarına ait akışkan çiftleri kullanılarak kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların tersinmezlik analizi detaylı bir şekilde yapılmıştır. buharlaştırıcı ve yoğuşturucu sıcaklığı. 2. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların (alçak ve yüksek kademe kompresörleri ve genleşme vanaları. izantropik verim. • Kaskat soğutma sisteminin elemanlarında soğutucu akışkanın akışı sürekli ve homojen akış şartlarına göre olmaktadır. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerini R12R13. • Elemanlarda soğutucu akışkanın akışı esnasında kinetik ve potansiyel enerjilerdeki değişimler ihmal edilebilir derecededir.

(2) (1) & & Burada. İZMİR Aşırı soğutmanın sıvı hattında. akışkanın kompresörden çıkış sıcaklığının artmasıyla artar. 4 3 2 T P=cons. Ayrıca özgül soğutma kapasitesindeki azalma da genleşme esnasında tersinmezliği arttıran bir etkendir. s7 ve s8 ise B kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri ve T0 ise ortamın mutlak sıcaklığını göstermektedir. yoğuşturucu ve ısı değiştiricinin tersinmezliği ayrı ayrı incelenecektir. genleşme vanası B (TEVB). m A ve m B A ve B I I sistemlerinde dolaşan soğutucu akışkanların kütle debilerini. 168 . genleşme vanası A (TEVA).I. s10 ve s11 ise B genleşme vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri göstermektedir. Kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanların diğer bir ifade ile kompresör A ve B. Çevre ile ısı geçişi yapmayan (adyabatik) kompresör A ve kompresör B’nin tersinmezliği. ani sıkıştırma. b) Sistem B’nin T-s diyagramı s Buhar sıkıştırmalı iki kademeli kaskat soğutma sisteminde tersinmezlik genellikle. sonlu sıcaklık farkında ısı geçişi. Şekil 1’de gösterilen buhar sıkıştırmalı iki kademeli buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemi daha önce belirtildiği gibi sistem A ve sistem B’den oluşmaktadır. h=cons. kompresör A (CompA). & & I TEVA = T0 m A (s 5 − s 4 ) & & I TEVB = T0 m B (s11 − s10 ) Burada. Ayrıca kompresörün tersinmezliği kompresörün basınç oranı sabit tutularak. buharlaştırıcı ve ısı değiştiricisinin bir kısmından oluşurken.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kaskat soğutma sistemini oluşturan sistem A ve sistem B’ye ait sıcaklık-entropi (T-s) diyagramı şekil 2’de görülmektedir. & compA ve & compB A ve B sistemlerinin kompresörlerinin tersinmezliklerini. Bir kompresörün tersinmezliği izantropik verimin artmasıyla artar. • T P=cons. h=cons. Genleşme vanasında soğutucu akışkanın genleşmesi esnasında meydana gelen tersinmezliğin temel nedeni. s4 ve s5 A genleşme I vanasının giriş ve çıkısındaki özgül entropileri. Sistem A. akışkanın ani olarak genleşmesidir. & & I compA = T0 m A (s 2 − s1 ) & & I compB = T0 m B (s 2 − s1 ) denklemleri ile ifade edilir. buharlaştırıcı. 10 9 8 A 1 5 6 11 B 7 12 s Şekil 2. Kompresör çıkış sıcaklığını dolayısı ile tersinmezliği azaltmak için genellikle ticari veya endüstriyel tip kompresörler hava veya su ile soğutulurlar. genleşme vanası A ve B. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinin diğer kısmını kapsamaktadır. Genleşme vanası A ve B’nin tersinmezliği aşağıdaki şekilde ifade edilir. 9-12 EKİM 2008. (4) (3) & I TEVA ve & TEVB A ve B sistemlerinin genleşme vanalarının tersinmezliklerini. ani genişleme ve sürtünme gibi etkenlerden oluşur. a) Sistem A’nın T-s diagramı. sistem B ise kompresör B (CompB). • Kompresörlerin izantropik verimlerinin aynı olduğu varsayılmıştır. kızgınlığın soğutma ortamı içinde bulunan emme hattında ve sistemde meydana gelen basınç kayıplarının ihmal edilebilir seviyede olduğu varsayılmıştır. s1 ve s2 A kompresörünün giriş ve çıkısındaki özgül entropileri.

9-12 EKİM 2008. & HE ısı değiştiricisinin tersinmezliğini göstermektedir. Çalışmada kullanılan soğutucu akışkan çiftleri ve çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B alırken. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisi) tersinmezlik analizi yapılmış ve tersinmezlik analizinin dayandığı termodinamik modeli ölçü alan bir bilgisayar programı geliştirilerek. Soğutma ortamı içindeki kızgınlık derecesi de buharlaştırıcıdaki tersinmezliği etkiler. -51˚C / -45˚C aralığında ise genleşme vanası A almaktadır. en küçük tersinmezlik azalmasını ise %14 ile aynı değerlere sahip olan kompresör B. & = T m ⎡(s − s ) − (h1 − h 5 ) ⎤ & A⎢ 1 5 Ie 0 ⎥ Trs ⎦ ⎣ denklemi ile ifade edilir. genleşme vanası A ve B.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. izantropik verim 0. & = T [m (s − s ) + m (s − s )] & A 4 2 & B 7 11 I HE 0 denklemi ile ifade edilir. (7) Burada. Trs buharlaştırıcının ısı çektiği ortamın sıcaklığını. R22-R13. izantropik verim ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı(∆T) gibi parametrelerin. Buharlaştırıcıda olduğu gibi yoğuşturucuda tersinmezliğin temel sebebi. yoğuşturucu ve yoğuşma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişidir.I. yoğuşturucu sıcaklığı. h1 ve h5 Ie buharlaştırıcının giriş ve çıkısındaki özgül entalpileri göstermektedir. en küçük tersinmezlik değerini -65˚C / -51˚C aralığında buharlaştırıcı. A ve B soğutma sistemlerini birleştiren. ısı değiştiricisinde meydana gelen tersinmezlik. İZMİR Buharlaştırıcıdaki tersinmezlik esas olarak esas olarak buharlaştırıcı ve soğutma ortamı arasındaki sonlu sıcaklık farkındaki ısı geçişinden kaynaklanır. ısı değiştiricisinde akan sıcak ve soğuk akışkanlar arasındaki ısı geçişi ve akışkanlarda meydana gelen faz değişimidir. (5) & buharlaştırıcının tersinmezliğini. I Ayrıntıları önceki bölümlerde anlatılan bu çalışmada. Çalışılan buharlaştırıcı sıcaklık aralığında R134a-R13 ve R404A-R13 akışkan çiftleri için yoğuşturucu ve genleşme vanası B yaklaşık olarak aynı tersinmezlik değerlerine sahip olmaktadır. yoğuşturucu ve genleşme vanası B göstermektedir. Şekil 3’de görüldüğü gibi kaskat sisteminde kullanılan dört farklı soğutucu akışkan çifti için buharlaştırıcı sıcaklığı arttığı zaman kaskat sistemi oluşturan bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. Sonuç olarak. 169 . Aşırı soğutmanın yoğuşturucu içinde olduğu varsayılırsa. yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C’de. Isı değiştiricisi.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi farklı soğutucu akışkan çiftleri için Şekil 3’de gösterilmektedir. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminde basınç kayıpları ihmal edildiğinden dolayı akışkan hareketinden dolayı meydana gelen sürtünmenin neden olduğu tersinmezlik ısı değiştiricisinde söz konusu değildir. & = T m ⎡(s − s ) − (h 10 − h 8 ) ⎤ & B ⎢ 10 8 Ic 0 ⎥ T0 ⎣ ⎦ Burada. Artan buharlaştırıcı sıcaklıklarında bütün soğutucu akışkanlar için en büyük tersinmezlik azalmasını %73 ile genleşme vanası A. Bu durumda. (6) & yoğuşturucunun tersinmezliğini. Buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C ile -45˚C arasında değiştirilirken. h8 ve h10 yoğuşturucunun giriş ve çıkısındaki özgül Ic entalpileri göstermektedir. 3. kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri üzerine etkisi R12-R13. R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için incelenmiştir. Burada. kaskat sistemin buharlaştırıcı sıcaklığı. Isı değiştiricisinde tersinmezlik. bu durumda soğutucu akışkanın yoğuşturucuda geçişi sırasında meydana gelen tersinmezlik aşağıdaki şekilde yazılabilir. buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sistemini oluşturan elemanlarının (kompresör A ve B. buharlaştırıcı. buharlaştırıcıdaki tersinmezlik. A soğutma sisteminden atılan ısının B soğutma sistemi tarafından alındığı ve çevreye karşı tamamen yalıtılmış olan bir elemandır.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 170 .4 -44 -66 -61.I.19 0. ΔT=5K.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB -61. izantropik verim 0. Şekil 5’de görüldüğü gibi sistem B’de kompresör B’den sonra en büyük tersinmezlik azalması yoğuşturucuda.6 -57. Şekil 4’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için en büyük tersinmezlik artışı sırası ile yoğuşturucu.8 0.26 b) R22-R13 Tc=40 C. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur.28 Tc=40 C. kompresörde R404aR13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri ve ısı değiştiricisindeki tersinmezlik değerleri ise hemen hemen bütün soğutucu akışkan çiftleri için aynı olmaktadır.4 -44 -66 -61. genleşme vanası A ve buharlaştırıcının tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik meydana gelmemektedir. yoğuşturucu ve genleşme vanası B’de R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılması durumunda en büyük tersinmezlik değerleri R134a-R13 durumunda en küçük tersinmezlik değerleri. sistem A’da ise kompresör A’dan sonra en büyük tersinmezlik azalması kompresör A ile bağlantılı olan ısı değiştiricisinde meydana gelmektedir.21 0. Yoğuşturucu sıcaklığı 30˚C ile 50˚C arasında değiştirilirken.18 0.24 0.07 0.8 -48. ns=0.2 -52. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması sadece sistemin yüksek sıcaklık bölümünü (sistem B) etkilediğinden dolayı kompresör B.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. kompresör A’da %50-%75 arasında tersinmezlikteki azalma ortalama olarak %19.8 0.13 0.8 -48. İzantropik verimin artması ile kompresörün soğutucu akışkanı sıkıştırması için gerekli enerji miktarı azalacak dolayısı ile Şekil 5’de görüldüğü gibi çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kompresörde meydana gelen tersinmezlikler azalacaktır.2 -52.4 -44 Te (C) Te (C) c) R134a-R13 c) R404a-R13 Şekil 3.6 -57. ns=0.8 -48. buharlaştırıcı sıcaklığı -65˚C’de.00 -61.8 0.06 0.4 -44 Te (C) Te (C) a) R12-R13 Tc=40 C.2 -52. kompresör A. ΔT=5K. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin buharlaştırıcı sıcaklığına göre değişimi Kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Şekil 4’de gösterilmektedir. ΔT=5K.6 -57. ns=0. Yoğuşturucu sıcaklığı arttırıldığı zaman.42 I (kW) I (kW) 0.8 -48.35 0. Sistem B’nin elemanları dikkate alındığında. 9-12 EKİM 2008. İzantropik verimde %5’lik artmaya karşın kompresör B’de tersinmezlik %16 azalırken. %75-%95 arasında ise ortalama olarak %35 olmaktadır. en küçük tersinmezlik değerini ise buharlaştırıcı almaktadır.32 0.06 0.12 0. ΔT=5K.6 -57. fakat sistemin alçak sıcaklık bölümünü (sistem A) oluşturan elemanlarda. Kompresörün izantropik veriminin artması ile meydana gelen değişiklik soğutucu akışkanın kompresörden çıkış şartlarını değiştirdiğinden dolayı. genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliğinde değişiklik olmaktadır. yoğuşturucunun ısı attığı ortam ile arasındaki sıcaklık farkı artacak ve sonuç olarak sonlu sıcaklık farkında meydana gelen ısı geçişi artacağından dolayı yoğuşturucunun ve yoğuşturucunun bağlantılı olduğu elemanların (kompresör B ve genleşme vanası B) tersinmezliği artacaktır. İzantropik verim %50-%95 arasında değiştirilirken yoğuşturucu sıcaklığı 40˚C.10 0.2 -52. Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi Şekil 5’de gösterilmektedir. İZMİR Tc=40 C. ns =0. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri en küçük tersinmezlik genleşme vanası B’de meydana gelirken buharlaştırıcının ve genleşme vanası A’nın tersinmezliğinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.21 0.00 -66 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.31 0.52 0. Kullanılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için izantropik verimin %50-%95 aralığında en büyük tersinmezlik değerini kompresör B. genleşme vanası B ve kompresör B da meydana gelmektedir.8 değerinde ve ∆T 5K değerinde sabit tutulmuştur.14 0.

18 0.17 0.00 32.I.32 0. ns=0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE 1.48 0.50 0.16 0.40 0.00 28 32.48 0.45 0.45 0.60 Te =-65 C.2 52 a) R12-R13 Te =-65 C.2 52 0.17 0.64 I (kW) 0.00 89 45 56 67 78 89 100 ns ns c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5. 9-12 EKİM 2008.00 78 ns 45 56 67 78 89 100 ns a) R12-R13 0. İZMİR 0.00 45 56 67 I (kW) 89 100 0.08 0.8 Tc (C) 28 32.68 b) R22-R13 Te=-65 C.36 Te =-65 C.85 0.32 0.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.52 0.6 Tc(C) 42.4 47.34 0.4 47.75 0. Tc=40 C.6 42. ΔT=5K IcompA ITEVA Ie Ic IcompB ITEVB IHE I (kW) 0.80 0.04 Te =-65 C.8 37. Tc=40 C.15 0.6 Tc (C) Tc (C) 42.8 37. np=0.30 0. ΔT=5K. ΔT=5K IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.20 0.8 IcompA Ie IcompB IHE ITEVA Ic ITEVB 0.27 0.16 0.4 47.4 47.6 42.2 52 c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 4.80 0.2 52 I (kW) 0.42 0.8 37. Tc=40 C. Tc=40 C. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin yoğuşturucu sıcaklığına göre değişimi Te=-65 C. ΔT=5K.64 0. ΔT=5K.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin izantropik verime göre değişimi 171 .34 Te=-65 C.10 0.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB b) R22-R13 Te=-65 C.00 28 32.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 37. ns =0.00 28 0.00 45 56 67 78 I (kW) 100 0.30 0.51 0.78 0. ΔT=5K.25 0.30 1.09 0.26 0. np=0.

R134a-R13 ve R404a-R13 soğutucu akışkan çiftleri için buharlaştırıcı sıcaklığına.24 b) R22-R13 Tc=40 C.4 6.00 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 3. Te =-65C.20 0. Te =-65C.14 0.30 0. 9-12 EKİM 2008. R134a-R13 ve R404a-R13 durumunda sıcak akışkanın tersinmezliğindeki azalmanın soğuk akışkanın tersinmezliğindeki artma miktarından daha az olmasıdır. en küçük tersinmezlik değerleri ise buharlaştırıcıda olmaktadır.4 6. yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sadece yüksek kademe soğutma sisteminin elemanların tersinmezlikleri artmaktadır.40 Tc=40 C. Kaskat soğutma sistemi elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye göre değişimi 4. Her iki durumda da en büyük tersinmezlik değerleri yüksek kademe sisteminde bulunan kompresörde (kompresör B).6 17 ΔT (K) ΔT (K) c) R134a-R13 d) R404a-R13 Şekil 5. Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılması durumunda.06 0. R22-R13 durumunda ise en küçük tersinmezlikler oluşmaktadır.6 17 0 3.28 Tc=40 C. kompresör B.2 13. ∆T’nin değiştirilmesi.30 0.35 0.4 6. ns =0. R404aR13 durumunda sırasıyla kompresör B.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0.06 0.00 0 0.50 0.21 0. Bunun nedeni ise R22-R13. izantropik verime ve kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkına (∆T) bağlı incelenmiştir.19 0.2 13.8 I (kW) I (kW) 0.6 17 ΔT (K) ΔT (K) a) R12-R13 0.13 0. ns =0. İZMİR Şekil 6 buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezliklerinin ∆T’ye (kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı) göre değişimini göstermektedir. genleşme vanası B ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlikler oluşurken.8 10. ns =0.8 10. alçak kademe soğutma sisteminin sıcaklığı sabit tutulup.26 Tc=40 C.4 6. yoğuşturucu.SONUÇLAR Buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin elemanlarının tersinmezlikleri R12-R13. R22-R13.10 0.18 0. R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için ısı değiştiricisinde tersinmezlik artmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.8 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB I (kW) I (kW) 0. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken. Şekil 6’da görüldüğü gibi çalışılan bütün soğutucu akışkan çiftleri için ∆T arttırıldığı zaman büyük oranda tersinmezlik artışı sırasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucuda meydana gelirken kompresör B’nin tersinmezliğindeki azalma ise dikkate alınmayacak kadar küçüktür. 0. Te =-65C.6 17 0 3.07 0.2 13. 172 . Te =-65C.8 10.2 13.8 0.32 0. yoğuşturucu sıcaklığına.12 0. yüksek kademe soğutma sisteminin sıcaklığı arttırılmak suretiyle yapıldığından dolayı alçak kademe soğutma sisteminde (sistem A) bulunan elemanların tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamakta fakat yüksek kademe soğutma sisteminin (sistem B) elemanlarının tersinmezliklerinde değişiklik gözlenmektedir.8 10.I. ns =0.00 3.00 0 IcompA Ic IHE ITEVA IcompB Ie ITEVB 0. Çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için buharlaştırıcı sıcaklığının artmasıyla buhar sıkıştırmalı kaskat soğutma sisteminin bütün elemanlarının tersinmezlikleri azalırken.

Buharlaştırıcı sıcaklığının arttırılmasında olduğu gibi izantropik verimin arttırılmasında da kompresör B. 9-12 EKİM 2008. İzantropik verimin arttırılmasıyla çalışmada kullanılan bütün soğutucu akışkanlar için kaskat soğutma sistemindeki buharlaştırıcı ve genleşme vanası A haricindeki bütün elemanların tersinmezlikleri azalmaktadır. Kompresör B ve genleşme vanası B’de ise en küçük tersinmezlik değerleri R22-R23 akışkan çiftinin kullanılması durumunda meydana gelmektedir. 2003. Heat Recovery Systems. Kayseri. İZMİR yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla ve kompresörde ise en küçük tersinmezlik değerleri ise R12-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. Numerical optimization of multi-stage cascaded refrigeration-heat pump system.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla. Sıcak ve soğuk akışkan arasındaki tersinmezlik artmasına ve azalmasına bağlı olarak ısı değiştiricisinde R12-R13 soğutucu akışkan çifti haricindeki akışkan çiftleri için tersinmezlik artarken sistemin diğer elemanların (kompresör A ve B. 2007. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelirken. 305–319. Türk Isı Bilim ve Tekniği Derneği.. buharlaştırıcı) tersinmezliklerinde herhangi bir değişiklik olmamaktadır. Yoğuşturucu sıcaklığının arttırılması durumunda.. Refrigeration Systems and Applications. Hoşöz M.Isı Bilimi ve Tekniği Kongresi Bildiriler Kitabı. Wiley. 1985. [2] Gupta K..2 Haziran. ∆T’nin arttırılmasıyla genleşme vanası B ve yoğuşturucunun tersinmezliği artmaktadır. kompresör ve genleşme vanası B’de en küçük tersinmezlik değerleri ve yoğuşturucuda en büyük tersinmezlik değerleri R22-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. Kaskat soğutma sistemlerinde kullanılan soğutucu akışkan çiftlerinin kıyaslanması. 5(4). SEMBOLLER h ηs & m & I soğutucu akışkanın özgül entalpisi (kJ kg–1) kütle debisi (kg s–1) kompresörün izantropik verimi tersinmezlik (kW) özgül entropi (kJ kg–1K–1) sıcaklık (ºC) kaskat soğutma sistemini oluşturan alçak ve yüksek kademe soğutma sistemleri arasındaki sıcaklık farkı (K) A soğutma sistemi B soğutma sistemi yoğuşturucu kompresör buharlaştırıcı Isı değiştiricisi çevre soğutma ortamı genleşme vanası Şekil 1’de gösterilen kaskat soğutma sisteminde elemanların giriş veya çıkış şartlarını gösteren noktalar s T ΔT İndisler A B c comp e HE 0 rs TEV 1…12 KAYNAKLAR [1] Dincer I. England. 173 . yoğuşturucu ve ısı değiştiricisinde en küçük tersinmezlik değerleri R134a-R13 çiftinin kullanılmasıyla meydana gelmektedir. 1126-1135. 16. [3] Kılıçarslan A.I. genleşme vanası B ve ısı değiştiricisinde en büyük tersinmezlik değerleri R404a-R13 akışkan çiftinin kullanılmasıyla oluşurken. genleşme vanası A. 30 Mayıs. yoğuşturucu. kompresör B.

353–65. [11] Lee TS. V. [5] Agrawal DD. 2004. 519–26. International Journal of Refrigeration. 2001. 2257–65. 763–74. Exergy analysis of multistage cascade refrigeration cycle used for natural gas liquefaction. Heat Recovery Systems. California. 24. Chen TW. 5(6). [12] Ratts EB. International Journal of Refrigeration. Parasad M. 595–600. Ameli SM. 24. Brown JS. International Journal of Energy Research. Journal of the institution of Engineers (India)-Mechanical Engineering Division. Comparative optimum performance study of multi-stage cascade refrigerating systems. 2000. [6] Agnew B. 1989.I. 14(4). Cho H. Mechanical Engineering Bulletin Heat Recovery Systems. June 10-12. [8] Kilicarslan A. [10] Kanoglu M. Krishna Murthy MV. 2004.. 26(8). [7] Cho K. 9-12 EKİM 2008. 29. Liu CH. Applied Thermal Engineering. A generalized analysis for cascading single fluid vapor compression cycles using an entropy generation minimization method. Applied Thermal Engineering.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1983.. İZMİR [4] Gupta K. 2611–2626. 2006. 23. Park J.. 1985. [9] Srinivasa Murthy SS. Performance of the cascade system using alternative refrigerants. A finite time analysis of a cascade refrigeration system using alternative refrigerants. 1100–08.1.. 69(5l). Prediction of optimum interstage temperatures for cascade systems. 174 . 2002. 148–51. Proceedings of the ASME NHTC’01 . Experiments on a cascaded R11-R12 vapor compression system for cogeneration of heat and cold.35th National Heat Transfer Conference Anaheim. Thermodynamic analysis of optimal condensing temperature of cascadecondenser in CO2/NH3 cascade refrigeration systems. 124–30. An experimental investigation of a different type vapor compression cascade refrigeration system.

Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. viskoz ve basınç kuvvetlerinin yanında iki fazlı akışta fazlar arasında oluşan arayüzeydeki gerilmeler. Buharlaştırıcı. cihaz ve sistemlerin tasarımı ve üretiminde de ön plana çıkmaktadır. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. En önemli husus. Enerjinin optimum kullanımı sadece enerji dönüşüm sistemleri için değil.tr ÖZET Soğutucu akışkanların faz değiştirdiği ısıtma-soğutma sistemlerinde tasarım ve optimizasyon için basınç kaybının doğru hesaplanması çok önemlidir.edu. Düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda. Fazların birbirlerine göre bağıl konsantrasyonu ve boru içinde dağılımları (akış rejimleri). kütle geçişi sonucu oluşan momentum değişimleri de basınç kaybını etkileyen parametrelerdir. fazlar arası yoğunluk farkının çok büyük olması basınç kaybını doğrudan etkileyen parametrelerdir. eskinn@itu. Bu basınç kaybı da Reynolds sayısına. 9-12 EKİM 2008.I. buna karşılık enerji kaynaklarının sınırlı olduğu ülkemiz için daha çok önem kazanmaktadır. Bilhassa yer kısıtı olan iklimlendirme cihazları. buharlaştırıcının herhangi bir noktasında buhar kalitesinin ve boşluk oranının doğru bulunmasıdır. Bunlar homojen ve ayrık akış modelleridir.tr. Homojen modelde sıvı ve buhar fazlar aynı hıza sahip homojen bir karışım olarak kabul edilir. basınç kaybının mümkün olduğunca doğru bulunması açısından önemlidir çünkü toplam basınç kaybı ağırlıklı olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kayıplarını içermektedir. Lockhart-Martinelli. 175 . yani faz hızlarına bağlıdır. İZMİR YATAY KONUMDAKİ BUHARLAŞTIRICILARDA BASINÇ KAYIPLARINI HESAPLAMAK İÇİN KULLANILAN METODLARIN GEÇERLİLİĞİNİN FARKLI SOĞUTUCU AKIŞKANLARA VE ÇALIŞMA ŞARTLARINA GÖRE KIYASLANMASI Gökhan ARSLAN. Nurdil ESKİN İstanbul Teknik Üniversitesi Makine Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü arslango@itu. Özellikle ülkemizin lokomotif sektörlerinden biri olan Isıtma. Tek fazlı akışa göre iki fazlı akış. Bu modellerin kullanılması mühendislik uygulaması açısından kolay olduğu için tercih edilmektedir. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için yaygın olarak kullanılan iki temel iki fazlı akış modeli vardır.edu. Basınç kaybı 1. GİRİŞ Gelişen sanayinin beraberinde getirdiği en önemli sorunlardan biri olan enerji kaynaklarının doğru ve optimum kullanımı. gerek hidrodinamik gerekse ısı geçişi açısından daha karmaşık yapıya sahiptir. Bu parametrelerden ötürü iki fazlı akışta tek fazlı akışta olduğu gibi basınç kaybı hesaplarında tek bir korelasyon grubu kullanılamamaktadır. Bu çalışma kapsamında literatürde yer alan deneyler bir araya getirilerek.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hızların doğu tespit edilmesi. Anahtar Kelimeler: İki fazlı Akış. Ayrıca tek fazlı akış açısından önemli olan atalet. Araştırmacılar bu konu üzerinde deneysel çalışmalardan yola çıkarak çeşitli korelasyonlar oluşturmakta veya var olanların geçerliliğini araştırmaktadırlar. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. daha az miktarda malzeme kullanımını sağlamaktadır. Bu suretle herbir fazın kütlesel ve hacimsel oranı tespit edilerek hızları bulunabilmektedir. Basınç kaybının doğru hesaplanması. Soğutma ve İklimlendirme sektörü ile Otomotiv sektöründe kullanılan çeşitli tipteki buharlaştırıcıların tasarımı ve optimizasyonu. buharlaştırıcıların daha kompakt bir yapıya sahip olmasını gerektirmektedir. gerek tüm sistemin performansının arttırılmasında ve gerekse sistemde kullanılan enerjinin tasarrufunda ve daha az enerji gereksinimine ihtiyaç duyulmasını sağlaması açısından çok önemli bir yer tutmaktadır. Ayrık akış modeli ise fazların farklı hız ve hidrodinamik özelliklerini dikkate almaktadır. farklı soğutucu akışkanlar ve çalışma şartları altında buharlaştırıcıda meydana gelen basınç kaybını hesaplamak için yaygın olarak kullanılan metodlar (Homojen. Grönnerund) incelenmiştir. Fazların ortalama hidrodinamik özellikleri kullanılarak basınç kaybı tek fazlı akışa göre hesaplanır. enerji ihtiyaçlarının her geçen yıl arttığı. Müller-Steinhagen-Hack. buharlaştırıcı boyutlarını küçülteceği gibi yatırım maliyetlerini azaltmakta.

⎡⎛ 8 ⎞12 ⎤ 1 ⎥ f = 2 ⎢⎜ ⎟ + 3/ 2 ⎢⎝ Re m ⎠ ⎥ ( am + bm ) ⎦ ⎣ (8) 176 . Daha önce de belirtildiği gibi basınç kaybının bulunması için buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi bilinmesi gerekir. İZMİR Bu çalışmada buharlaştırıcı boyunca meydana gelen basınç kaybı farklı metodlar ele alınarak incelenmiştir. Bu kabul kapsamında yer alan literatür deneysel çalışmaları tespit edilmiş ve elde edilen model sonuçları ile kıyaslanmıştır. Sürtünme faktörünün (f) doğru tespit edilmesi bu nedenle önemlidir. Buharlaştırıcı boyunca sabit ısı akısı ile doymuş sıvı soğutucu akışkanın ısıtıldığı kabul edilmiştir. hem laminar hem de türbülanslı bölge için geçerli olan Churchill [2] modeli kullanılmıştır. Buhar kalitesinin buharlaştırıcı boyunca doğrusal değiştiği göz önüne alınarak toplam basınç kaybı hesapları yapılmıştır. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ortalama viskozite için tanımlanmış birçok ortalama değer mevcuttur. Toplam basınç kaybı yer çekimi etkisi. ivmelenme ve sürtünmeden kaynaklanan kayıplar olarak 1− x ⎞ 1 ⎞ dx ⎧ dP ⎫ 2 d ⎛ x 2 ⎛ 1 ⎨ ⎬ =G ⎜ + ⎟=G ⎜ − ⎟ ρL ⎠ dz ⎝ ρv ⎩ dz ⎭ivme ⎝ ρ v ρ L ⎠ dz ⎛ 1 um 2 2 f G 2 ⎛ 1 1 ⎞⎞ ⎧ dP ⎫ = 2 f ρm = + x⎜ − ⎟⎟ ⎜ ⎟ ⎨ ⎬ ⎜ d d ⎝ ρL ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ ρv ρ L ⎠ ⎠ (5) (6) şeklinde tariflenir. Yaygın kullanımı açısından bu çalışmada ortalama viskozite için McAdams [1] modeli kullanılmıştır. Buharlaştırıcı yatay konumda olduğu için toplam basınç kaybında yer çekiminin etkisi ihmal edilmiştir. Her iki fazın ortalama termodinamik ve hidrodinamik özelliklerinin kullanıldığı bu modelde ortalama yoğunluk ve boşluk oranı buhar kalitesinin bir fonksiyonu olarak tanımlanır.I. Toplam basınç kaybında sürtünmelerin önemli bir rol oynadığı bilinmektedir. 1 ρm α= = x ρv + x 1− x ρL (2) 1− x ρv + x (3) ρL μm = μv ρv (4) 1 x 1− x + μL Yatay konumdaki buharlaştırıcıda yer çekimi etkisi ihmal edildiğinde toplam basınç kaybı. Bu modele göre sürtünme faktörü . ivmelenme ve sürtünmelerden kaynaklanmaktadır. Buharlaştırıcıda basınç kaybını tespit etmek için kullanılan modellerin ilki homojen akış modelidir. Re m = Gd μm 1/12 (7) Sürtünme faktörü için yüzey pürüzlülüğünü dikkate alan. BASINÇ KAYBI HESABI VE KULLANILAN METODLAR Buharlaştırıcı için genel enerji dengesini kinetik ve potansiyel enerjiler ihmal edilerek yazıldığında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi x= G A ( hv − hL ) π dqz (1) ifadelerinden tespit edilmiştir. 2. Bu modelde sürtünme faktörü ortalama Reynolds sayısına göre tariflenir.

bu çalışmaya ek olarak Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak iki faz çarpanı tariflemiştir.9 ⎢ ⎜ ⎛ 7 ⎞ + ⎛ 0. İki faz çarpanı buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın kütlesel akısına göre değişik biçimlerde tariflenir.64 ⎡ ⎛ 1 − x ⎞ ⎛ ρv ⎞ ⎛ μ L ⎞ ⎤ α = ⎢1 + 0. ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠ L X2 = ⎛ dP ⎞ ⎜ ⎟ ⎝ dz ⎠v (15) Daha sonra Chisholm [4]. Müller-Steinhagen-Hack. Bu model kapsamında Lockhart-Martinelli.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Lockhart ve Martinelli [3] hava-su karışımı için yapmış oldukları çalışma sonucu basınç kaybını bulmak için Lockhart-Martinelli parametresini tariflemişlerdir. Bu modelde her iki fazın termodinamik denge halinde olduğu kabul edilmiştir.36 0.07 0.28 ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎥ ⎝ x ⎠ ⎝ ρ L ⎠ ⎝ μv ⎠ ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ −1 (13) Ayrık akış modelinde basınç kaybı iki faz çarpanı tariflenerek bulunmaktadır. İZMİR ⎡ ⎛ ⎢ ⎜ ⎢ 1 ⎜ am = ⎢ 2.I. Farklı olarak (dp/dz)Lo buharlaştırıcı içinde toplam kütlesel akı değerinde [G] sıvı aktığı kabul edilerek tariflenir.457 ln ⎜ 0. Bu çarpan. 0. 9-12 EKİM 2008.27ε ⎜ ⎜ ⎜ Re ⎟ ⎢ ⎝ d ⎝⎝ m ⎠ ⎣ ⎛ 37530 ⎞ bm = ⎜ ⎟ ⎝ Re m ⎠ 16 ⎞⎤ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎟⎥ ⎞ ⎟⎥ ⎟ ⎟⎥ ⎠ ⎠⎦ 16 (9) (10) Buharlaştırıcıda basınç kaybını tahmin etmek için kullanılan bir diğer model ise ayrık akış modelidir. Daha önce buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi tespit edilmişti. φL 0 = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎠L0 ⎥ ⎣ ⎝ ⎦ 1/ 2 (14) Burada (dp/dz)L buharlaştırıcıda akan iki fazlı akışın sıvı tarafı için tariflenmiştir ve buhar kalitesi değiştikçe bu değer sıvı kütlesel akısı [G(1-x)] değiştiği için değişmektedir. uv = Gx ρ v (1 − α ) (11) uL = G (1 − x ) ρL α (12) şeklinde tespit edilir. Bu çalışma kapsamında Lockhart ve Martinelli [3] tarafından tariflenen bağıntı kullanılmıştır. Boşluk oranını tespit etmek için ise literatürde birçok korelasyon mevcuttur. Grönnerund metodları irdelenmiştir. Sabit kesit alanı kabul edildiğinde bu değer buharlaştırıcı boyunca değişmemektedir. Aynı şekilde (dp/dz)v iki fazlı akışın buhar tarafı için tariflenir. sıvı ve buharın akış rejimine göre değişmektedir. Buharlaştırıcı için süreklilik denklemi yazıldığında fazların hızları. φv = ⎢ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠v ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ . 177 . Buharlaştırıcının herhangi bir noktasında sıvı ve buhar faza ait hızların kapladıkları alan boyunca düzgün dağılımlı ve birbirinden farklı oldukları kabul edilmiştir. ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ φL = ⎢ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ ⎢ ⎛ dP ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ dz ⎟ ⎥ ⎠L ⎦ ⎣ ⎝ 1/ 2 ⎡ ⎧ dP ⎫ ⎤ ⎢ ⎨ dz ⎬ ⎥ ⎩ ⎭sürtünme ⎥ . Burada görüldüğü gibi hızlar buhar kalitesi ve boşluk oranının fonksiyonu olarak tanımlanmıştır.

(17) Grönnerund [5] yukarıda bahsedilen metoda benzer bir şekilde soğutucu akışkanlar için bir metod geliştirmiştir. Farklı olarak iki faz çarpanı Froude sayısına göre tanımlanmıştır. f Fr = FrL FrL = 0. Homojen Model: 178 . Sonuç olarak sürtünmelerden dolayı basınç kaybı.8 10 0.25 ⎩ dz ⎭ Fr ⎢ ⎛ μ L ⎞ ⎥ ⎢ ⎜ μv ⎟ ⎥ ⎣⎝ ⎠ ⎦ ⎧ dP ⎫ 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2 f G 2 (1 − x) 2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φL 2 ⎜ = φL 2 L ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭ fr ⎝ dz ⎠ L ⎡ ρ ⎤ L ⎢ ⎥ ⎧ dP ⎫ ⎢ ρv ⎥ 2 − 1⎥ φgd = 1 + ⎨ ⎬ ⎢ 0. Lockhart-Martinelli parametresini kullanarak şu şekilde hesaplanmıştır. Eğer FrL ≤ 1 ise. ⎡ (1 − x )2 x2 ⎤ ⎧ dP ⎫ 2 d + ⎢ ⎥ ⎨ ⎬ =G dz ⎢ ρ L (1 − α ) ρ v α ⎥ ⎩ dz ⎭ivme ⎣ ⎦ ΔPivme ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ ⎡ ⎛ (1 − x )2 x 2 ⎞ ⎤ = ⎢G 2 ⎜ + + ⎟ ⎥ − ⎢G 2 ⎜ ⎟⎥ ⎜ ρL ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎜ ρ L ρv ⎟ ⎥ ⎢ ⎝ ⎠⎦ z ⎣ ⎝ ⎠ ⎦ z =0 ⎣ (24) (25) Toplam basınç kaybı. İZMİR 1 ⎞ ⎛ C φL = ⎜ 1 + + 2 ⎟ ⎝ X X ⎠ 1/ 2 (16) Burada ‘C’ nin değeri sıvı veya buharın laminar veya türbülanslı olmasına göre değişmektedir. 2 f G2 ⎧ dP ⎫ ⎛ dP ⎞ = φgd 2 ⎜ = φgd 2 L 0 ⎨ ⎬ ⎟ ρL d ⎩ dz ⎭sürtünme ⎝ dz ⎠ L 0 olarak tespit edilir. Buna göre. Grönnerund.I. 1/ 3 ⎧ dP ⎫ = ( A + 2 ( B − A ) x ) (1 − x ) + Bx 3 ⎨ ⎬ ⎩ dz ⎭sürtünme (23) şeklinde tanımlanmıştır. Yukarıda bahsedilen üç metod.0 alınmaktadır. Sonuç olarak sürtünmelerden kaynaklanan basınç kaybı. FrL ≥ 1 ise sürtünme faktörü fFr = 1. Lockhart-Martinelli.3 ⎛ 1 ⎞ + 0. elde edilen gradyenlerin buharlaştırıcı boyunca integre edilmesi sonucu elde edilmiştir. Sürtünmelerden dolayı oluşan basınç gradyeni. Müller-Steinhagen-Hack için ivmelenmeden dolayı meydana gelen basınç kayıpları aynı şekilde hesaplanmaktadır. Bu model buharlaştırıcı içinde akışın tamamen sıvı ve buhar olması durumuna göre ampirik bir interpolasyondur. 9-12 EKİM 2008. Burada A ve B akışın tamamen sıvı olması ve tamamen buhar olması durumuna göre tariflenen basınç gradyenleridir.0055 ⎜ ln ⎟ ⎝ FrL ⎠ 2 (20) G2 gD ρ L 2 (21) olarak alınmaktadır.5 ⎨ ⎬ = f Fr ⎡ x + 4( x − x f Fr ) ⎤ ⎣ ⎦ ⎩ dz ⎭ Fr (18) (19) Bu metod da eğer sıvı tarafı Froude sayısı. (22) Bir diğer metod ise Müller-Steinhagen-Heck [6] tarafından tariflenmiştir.

6-28.I.914 Kütlesel Akı (kg/m2s) 195-706 405-540 33-832 Doyma Sıcaklığı ( ) ~ 16-18 ~ Soğutucu Akışkan C.6-10.5 5.8 Doyma Basıncı (bar) 3. buharlaştırıcının belli noktalarında basınç ve sıcaklık ölçümleri alınmaktadır. Şekil 1 de deneysel veriler ile model sonuçları karşılaştırılmıştır. 179 .5 C. [8] Tran[9] R407CR417A R12 R134a Isı Akısı (kW/ m2) 7. İZMİR ⎡ z 2 f G2 ⎛ 1 ⎛ 1 1 ΔP = ⎢ ∫ + x⎜ − ⎜ ⎜ ⎢ 0 d ⎝ ρL ⎝ ρv ρ L ⎣ Lockhart-Martinelli Modeli: ⎤ ⎞⎞ ⎤ ⎡z 2 ⎛ 1 1 ⎞ πdq dz ⎥ ⎟ ⎟ ⎟dz ⎥ + ⎢ ∫ G ⎜ − ⎟ ⎠⎠ ⎥ ⎣0 ⎝ ρv ρ L ⎠ A ( hv − hL ) ⎦ ⎦ (26) ⎡ L 2 2 f L G 2 (1 − x) 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φL dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Grönnerund Modeli: (27) ⎡ L 2 2 f L0 G 2 ⎤ ΔP = ⎢ ∫ φgd dz ⎥ + ΔPivme ρL d ⎣0 ⎦ Müller-Steinhagen-Hack Modeli: (28) ⎡L ΔP = ⎢ ∫ ⎣0 (( A + 2 ( B − A) x ) (1 − x ) 1/ 3 ⎤ + B x3 dz ⎥ + ΔPivme ⎦ ) (29) 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.4-8.4 2. R407C ve R417A soğutucu akışkanları için buharlaştırıcıda basınç kaybını araştırmış.3 ~ 1. Aprea ve diğerleri [7].2-90. farklı noktalara yerleştirilen basınç ölçerler ile yerel basınç düşümleri kaydedilmiştir. Tablo 1: Literatürde yer alan deneysel çalışmalar Buharla ştırıcı iç çapı (mm) 6 10.21 2. Deneyler ile ilgili detaylar Tablo 1 de verilmiştir.1-20. 9-12 EKİM 2008. SİMULASYON SONUÇLARININ DENEY VERİLERİ İLE KARŞILAŞTIRILMASI Buharlaştırıcılar üzerine yapılan güncel çalışmalar taranmış ve deney verileri toplanmıştır. İncelenen çalışmaların ortak yönü buharlaştırıcı cidarında sabit ısı akısı uygulanmasıdır. Joule etkisi ile ısıtılmakta.44 0.46 Buharlaşt ırıcı Boyu (m) 6 2. Aprea ve diğerleri [7] Wattelet ve diğerleri. Doymuş sıvı olarak buharlaştırıcıya gönderilen soğutucu akışkan. Modellerin geçerliliğinin kapsamlı bir şekilde irdelenmesi için literatür araştırması farklı soğutucu akışkanları ve çalışma şartlarını içerecek şekilde yapılmıştır.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. debiyi sabit tutup farklı ısı akısı değerlerinde deneyler yapmışlardır.I. İZMİR Şekil 1: C. Yaptıkları deneyler kapsamında buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimini küçük tutarak basınç kaybını ölçmüşlerdir. 9-12 EKİM 2008. Sonuçlar Şekil 2 de verilmiştir. 180 . Aprea ve diğerlerinin [7] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Wattelet ve diğerleri [8] R12 soğutucu akışkanı için yaptıkları deneylerde.

10 6.56 34. diğer metodların ise yetersiz kaldığı görülmüştür.76 0.123 23.08 5.40 23.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.99 28.83 43.89 48.295 0.49 9.48 0.382 0. literatürde yer alan deney sonuçları ile karşılaştırılarak araştırılmıştır.74 0.17 17.12 8.44 6. SONUÇ Yapılan çalışma ile R407C.9 39.73 0.613 0.548 36.36 41. metodların geçerli olduğu çalışma aralıkları ve sapma oranları belirlenmiştir.468 10.142 35.96 43.79 19.38 44.186 1.58 0. Elde edilen sonuçlar hata payları ile birlikte Tablo 2 de verilmiştir.55 0.84 261.816 27. R417a.06 7.09 6.232 27. Lockhart-Martinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodları ise.468 13.533 15.42 0.56 6.619 Hata (%) 33.33 0. Mühendislik uygulaması açısından uygun olan 4 farklı metodun (Homojen.409 26.44 5.53 28.4 0.03 9.46 0.29 2.89 5.70 0.616 66.122 18.79 56.7 22. kütlesel akı değerine ve soğutucu akışkan türüne göre belli şartlar altında geçerli olduğu tespit edilmiş.9 21.79 37.842 0.8 355.506 31.08 0.38 37.39 351.39 34.002 0.465 10.00 4.25 19.56 348. bu modellerin deney verilerinden büyük oranda (%40 ve üzeri) saptığı tespit edilmiştir.92 201.61 54.10 4.03 7.46 3. R12.6 93.11 1.18 14.356 0. 9-12 EKİM 2008. Aprea ve diğerlerinin [7] yapmış olduğu deneysel çalışmada 181 .55 60.324 17.1 502.65 1.61 16. R134a soğutucu akışkanı için farklı doyma basıncı ve farklı kütlesel akı değerlerinde deneyler yaparak basınç kaybını ölçmüştür.266 16.248 1.04 14.956 0.73 34.486 6.542 0.78 Homojen Model (Bu Çalışma) Grönnerund (Bu Çalışma) dpa (kPa) 10.81 17. İZMİR Şekil 2 : Wattelet ve diğerlerinin [8] elde etmiş olduğu deney verileri ile model sonuçlarının karşılaştırılması Tran[9]. Buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişiminin düşük (fazla buharlaşmanın olmadığı hal) olmasının bağlı olarak akış rejiminde belirgin değişim olmadığı durumlarda.32 43.47 6.03 8.70 8.53 4.53 0.54 9. C.61 16.54 28.29 31.99 35.264 36. Sonuç olarak uygulanan metodların doyma basıncına.83 28.14 4.656 0.74 0.74 0.236 44.24 4.45 24.89 26.50 35.18 24.02 18.19 Deney Sonuçları p(bar) G(kg/m2s) q(kw/m2) Xexit dp(kPa) 8.27 33.57 44.60 9.16 49.86 23.88 12.368 6.796 0.94 11.14 53.417 3.28 55.2 150.08 8.57 38.45 5. Buhar kalitesi değişimi arttığı zaman ise.08 6.99 5.09 36.66 2.88 67. R134a soğutucu akışkanları için farklı doyma basıncı ve kütlesel akı değerlerinde.945 3.64 0.46 35.55 0.71 0. bu metodlar için yapılan kabuller geçerli olmuştur.41 58.63 54.28 457.65 34.42 dph dpa Hata(%) (kPa) (kPa) 10.81 23. Wattelet ve diğerlerinin [8] yapmış olduğu deneysel çalışmada buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi düşük kaldığı için Homojen ve Grönnerund modelinin yakın sonuçlar verdiği.5 4.16 8.7 111.50 53.46 472.62 0.27 39.544 1.25 3.21 7.5 469. Lockhart-Martinelli.407 2.51 20.01 21.88 0.7 42.764 42.474 24.561 36.79 8.733 4.352 1.I.35 17. buharlaştırıcıda basınç kaybı incelenmiştir.96 4.46 23.5 0.623 0. Grönnerund) geçerliliği.45 95.63 22.12 6.95 118.992 12.066 1.22 MüllerSteinhagenHack (Bu Çalışma) dpa Hata (kPa) (%) 13.623 44.6 25.63 1.57 34.22 4.08 5.18 0. diğer metodlara göre yüksek buhar kalite değişimlerinde daha tutarlı sonuçlar vermektedir.043 1.3 39.68 0. Tablo 2: Tran’ın [9] elde etmiş olduğu deney verileri ile metod sonuçlarının karşılaştırılması LockhartMartinelli (Bu Çalışma) Hata (%) 11. Müller-Steinhagen-Hack.86 40.08 1.03 18.

fakat buhar miktarı artıkça sonuçlar büyük oranda sapma göstermektedir. Ayrıca basınç kaybı hesabı için kullanılan metodların aynı çalışma şartları altında farklı soğutucu akışkanlar için farklı sonuçlar verdiği ortaya konmuştur. Tran [9] tarafından yapılan deneysel çalışma. Lockhart-Martinelli metodu ise R134a soğutucu akışkanı için diğer akışkanlara göre daha olumlu sonuçlar vermiştir. Bu metodla 4-8 bar aralığında yüksek kütlesel akı değerinde (470 kg/m2s) basınç kaybını ortalama %10 hata payı ile hesaplanmaktadır. basınç kaybını hesaplamak için Homojen ve Grönnerund metodlarının olumlu sonuçlar verdiği. 9-12 EKİM 2008. İndis A : Buharlatırıcı dış yüzey alanı (m2) d : Buharlaştırıcı iç çapı (m) f : Sürtünme faktörü Fr : Froude sayısı g : Yerçekimi ivmesi (m/s2) G : Kütlesel akı (kg/m2s) h :Entalpi (kj/kg) ΔP : Basınç farkı (Pa) q” : Isı Akısı (W/m2) Re : Reynolds sayısı u :Faz hızı (m/s) x : Buhar kalitesi X : Martinelli parametresi z : Buharlaştırıcı boyunca konum (m) Alt İndis l : Sıvı lo : Her iki fazın toplam debisinde sadece sıvının akması hali m : Karışım v : Buhar Yunan Harfleri ρ : Yoğunluk (kg/m3) α : Boşluk oranı μ : Viskosite (Pa s) ε : Yüzey pürüzlülüğü (mm) ϕ : İki faz çarpanı 182 . Sonuç olarak bütün deneysel çalışmalar gözönüne alındığında. Kütlesel akı değeri düştükçe hata payı artmaktadır. Kütlesel akının 350 kg/m2s değerinden düşük olduğu tüm çalışmalarda bu metodun deney verilerinden büyük oranda saptığı görülmektedir. R134a gibi yaygın kullanılan soğutucu akışkan verileri içerdiği için önemlidir. Yüksek doyma basıncı (8 bar) ve kütlesel akı (470 kg/m2s) değerlerinde Müller-Steinhagen-Hack metodu ortalama %10 hata ile iyi sonuç vermiştir. Doyma basıncı ve kütlesel akı değeri düştükçe hata payı büyük oranda (%30-40) artmaktadır. düşük buhar kalitesi değişimi ve fazla buharlaşmanın olmadığı durumlarda.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. buharlaştırıcı boyunca buhar kalitesi değişimi artması durumunda ise LockhartMartinelli ve Müller-Steinhagen-Hack metodlarının belli şartlar altında kullanılabileceği tespit edilmiştir. Bu metod Müller-Steinhagen-Hack metoduna göre daha geniş doyma basıncı aralığında tutarlı sonuçlar vermiştir. aynı şartlar altında R417A için ise bu metodun hata payı artmaktadır. Müller-Steinhagen-Hack metodu. bir önceki metoda göre 350 kg/m2s değerinden düşük kütlesel akı değerlerinde ve buhar kalitesi değişimin yüksek olduğu buharlaştırıcıların bilhassa giriş kısmında tutarlı sonuçlar vermekte. İZMİR R407C için yüksek basınç ve kütlesel akı değerlerinde Lockhart-Martinelli metodu buharlaştırıcı boyunca sürekli basınç kaybını hassas bir şekilde hesaplayabilmekte.

University of Illinois at Urbana-Campaign (1990) [9] Thanh Nhon Tran. Air Conditioning and Refrigeration Center. 91-92. R. Rosato. İZMİR 5. Texas Tech University. Wattelet. Greco. KAYNAKLAR [1] McAdams.C. H.. 39-48. J. Process.” Chemical Engineering Progress Symposium Series. “A Theoretical Basis for the Lockhart-Martinelli Correlation for Two-Phase Flow. Aprea. R. part IV: two-phase flow resistance in boiling refrigerants. W. J.. [7] C. Vaporisation Inside Horizontal Tubes. “Friction Factor Equation Spans all Fluid Flow Regimes. pp. A. “A simple friction pressure drop correlation for twophase flow in pipes”. H.I. D. Issue 6. et al. A. Eng. “Investigation of liquid hold-up.Component Flow in Pipes. ASME. vol. Pages 1629-1636 [8] J.” PhD. and K.” Int. pp. Bull De l‘Inst du Froid. S.. Thesis. flow resistance and heat transfer in circulation type evaporators. “Comparison of R407C and R417A heat transfer coefficients and pressure drops during flow boiling in a horizontal smooth tube”. 20. 1998 183 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. C. 84 (24). W. W. 64. Heck.” Annexe 1972–1. “Pressure drop and heat transfer study of two phase flow in small channels.. Two. Volume 49. Chato.. 45 (1). June 2008. Trans. pp...1942 [2] Churchill.” Chemical Engineering. Chem. 9-12 EKİM 2008. 1967 [5] Grönnerud R. pp. “Proposed Correlation of Data for Isothermal TwoPhase. and Martinelli. 1979 [6] Muller-Steinhagen.. 1977 [3] Lockhart. 1986.” ACRC-TR-90-02. Energy Conversion and Management. 1949 [4] Chisholm. 10 (12). “Design building and baseline testing of an apparatus used to measure evaporation characteristics of ozone-safe refrigerants. 193. 1767-1778. 297-308. Heat Mass Transfer.

Tc (K) kıritik sıcaklıktır. Bu zorluğun en önemli sebebi kritik nokta civarında değerlerin çok hızlı değişmesidir. 2. 1. a0. T (K) doyma sıcaklığı. katsayıları lineer olarak tanımlanan eğriler kullanarak sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak tanımlanmasını sağlamaya çalışacağız. T doyma sıcaklığı (K). Mühendislik Fakultesi.a5 soğutucu akşkan verisinden elde edilen eğri uydurma parametreleridir. Makine Mühendisliği Bölümü. Doyma sıcaklık basınç eğrisinin hassas olarak hesaplanması doyma entalpi değişiminin doğru olarak hesaplanması için de önemli bir parametredir. Bu çalışmada kısmi devamlı lineer fonksiyonların kullanılmasının devamlı fonksiyon kullanımına göre daha hassas sonuçlar elde etmemizi sağlıyacağı örnekler üzerinden gösterilmiş ve kısmi devamlı fonksiyonları hesaplayabilecek lineer genel eğri uydurma programı geliştirilmiştir. Eğri seçiminde genellikle bu özellik göz önünde bulundurulur.edu. İZMİR Turhan.. İkinci karşılaştırma denklemimiz Biraz daha kompleks bir form oluşturuyor.. Karşılaştırma denklem sistemi olarak [3] log10 Pdoyma = a0 + a1 / T + a 2 log10 T + a3T + a 4 ((a5 − T ) / T ) log10 (a5 − T ) (2) bu denklemdeki Pdoyma doyma basıncı. Denklem lineer olmıyan şekil aldığında eğri uydurma işleminin iteratif bir prosese dönüşmesi de ek bir zorluk getirebilir. tek bir eğri uydurmaya çalıştığımızda oldukça zor bir proses olduğunu gözlemleriz. 9-12 EKİM 2008.coban@ege.…. Bu denklem Pdoyma = ( p(t ) − 1)( Pc − Pt ) + Pt p(t ) = {[ p0 (t )] N + [ p∞ (t )] N }1 / N t= T − Tt Tc − Tt (3-3) (3-1) (3-2) 184 . Örneğin sadece 2 katsayı kabul edersek denklem lineer polinom denklemi olur. Turhan ÇOBAN Ege Üniversitesi. Bu yüzden bu çalışmada kısmi devamlı. Toplam veri bölgesinin n alt bölgeye bölündüğünü varsayarsak.I. Çeşitli soğutma akışkanlartı için sonuçlar iki klasik eğri uydurma denklemi sonuçlarıyla karşılaştırılmış ve kısmi devamlı fonksiyonların avantajı hata karşılaştırmasıyla gösterilmiştir. Bu denklemde tüm katsayılar yerine bir alt set alınabilir.DENKLEMLERİN TANIMI Kısmi devamlı lineer bir denklem Pdoyma = a 0i + a1iT + a 2 iT 2 + a3iT 3 + a 4 i / T + a5i / T 2 + a6 i / T 3 (1) TLi ≤ T ≤ THi i = 0. Burada verilen denklem sadece TLi ve THi sınırları arasında tanımlıdır.n şeklinde tanımlanabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bornova. Sınır değiştikçe denklem de değişir. İZMİR KISMİ DEVAMLI FONKSİYONLAR KULLANARAK SOĞUTUCU AKIŞKANLARIN DOYMA BASINÇ EĞRİLERİNİN HASSAS OLARAK OLUŞTURULMASI M. ancak bu durumda eğrimiz lineer olmayan bir durum alır ve yine de kritik nokta civarında elde ettiğimiz sonuçlar mükemmel sayılamayacak kadar hatalı olabilir.GİRİŞ Doyma basıncının sıcaklığın fonksiyonu olarak elde edildiği eğri. Bu denklemi özellikle makale başlığındaki hassas sözcüğünden dolayı seçtim[2]. bu katsayılardan n set hesaplamamız gerekecektir.tr ÖZET Doyma basıncının doyma sıcaklığının fonksiyonu olarak hesaplanması soğutucu akışkanların faz değişim termodinamik özelliklerinin en önemlilerindendir.

. 6=1/T değerlerini almıştır. Tt üçlü nokta sıcaklığı(K).(n-1)/k*(k+1) verisini uydurmak istiyoruz.(n-1)/k*(k+1) k=0…(l-1) halini alır.. Pc (kPa) kritik nokta basıncı. 2=T .2950258 * a 22 − 0. 4=1/T. Fonksiyonun minimum noktası türevinin 0 a eşit olduğu nokta olacaktır. Örneğin denklem (1) için 0=1.0897816 * a − 0.11599104 + 0. xi..2 (3-12) T N = 87 t (3-13) Tc bu denklem setinde Pt (kPa) soğutucu akışkanın üçlü nokta basıncı. Buradaki n toplam veri sayısı.yi i=0. Bu durumda f k ( x) = ∑ a (jkm )φ j ( x). Verimiz xi. Önce bu yöntemin genel bir tanımını yapalım.00021222a2 a 4 = −0. 2 3 2 3 1=T.06817687 * a22 + 0... 3=T .ÇÖZÜM YÖNTEMİ Denklem katsayılarını bulmak için en küçük kareler metodundan yararlanacağız. l toplam toplam veri seti sayısıdır. Bunu yapmak için önce veri setimizi l alt veri setine bölüyoruz ve xLi ve xHi değerleri arasındaki her veri seti için en uygun ajk(m) (j=0…m) değerlerini bulmak m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ ⎢ i j =0 jk j i ⎥ (m) (m) (5) hata fonksiyonunun istiyoruz.. n olmalıdır..00047188a2 θ = 0.(n-1) verisi verilmiş olsun bu veriyi önce l veri setine bölelim. Buradaki j katsayıların çarpıldığı fonksiyonlardır......... Bunun için H k (a0 k . Fonksiyondaki wk(x) ağırlık fonksiyonu adını alır ve wk ( xi ) ≥ 0 i = 1.. k = 0.. amk ) = ∑ wk ( xi ) ⎢ ⎥ i = ( n −1) / l *k (l − 1) ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ minimum değerini bulmamız gerekir. ( n −1) / l *( k +1) 2 m ⎡ y − ∑ a ( m )φ ( x ) ⎤ i jk j i ∂H k (a ..05322199a (3-10) (3-11) 3 a5 = 0. m (7) ⎨ ∑0 k i j i p i ⎬ j ⎢∑ k i p i i ⎥ ⎣ i =1 ⎦ ⎭ ⎩ j= Bu denklem temel olarak m+1 lineer denklem sistemidir. Tc(K) kritik nokta sıcaklığıdır.yi...5725757 − 0. 5=1/T . i= i=(n1)/l*k. İZMİR p0 (t ) = 1 − A= r= Tc − Tt Tt Pt ARt {1 − [1 + At ] s exp( )} Pc − Pt 1 + At (3-5) (3-4) a1 a0 − RTt R (3-6) s= a0 (3-7) R p∞ (t ) = 2 − a2 (1 − t ) + a3 (1 − t ) 2−θ + a4 (1 − t ) 3 + (1 − t ) 4 2 2 3 2 (3-8) (3-9) 5 a3 = −0.. Pdoyma doyma basıncını verir...I. m (l − 1) i =1 (l − 1) ∂a p ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ m n ⎧ w ( x )φ ( x )φ ( x ) ⎫ a ( m ) = ⎡ w ( x )φ ( x ) f ⎤ p = 0. a1 ve a2 akışkan bağımlı katsayılarımızdır.... a ) 2 ⎢ ⎥ j =0 = ∑ wk ( xi ) ⎢ (m) ⎥φ p ( xi ) = 0 p = 0.... 3. Bu fonksiyona xi.. ağırlık katsayısı w( xi ) =1 olarak seçilirse genel en küçük kareler metodu (m) 0k ( m) mk n (6) [ ] 185 .. a0...1546028 + 0.. j =0 m xLi ≤ x ≤ xHi .. 9-12 EKİM 2008.(l − 1) (4) j inci derece fonksiyon seti verilmiş olsun.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU..yi yi i=(n-1)/l*k.

584265E+11 103.85 1.23651 514. 9-12 EKİM 2008. 4.88 186 . .06 4..4696 4. 1/ 2 Tablo 1 R134a kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 a1 a2 a3 a4 N=1 4..772405E+11 103.06 3.91 20. ∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎪ ∑ φ 0 ( xi ) ⎢ ∑ φ0 ( xi ) f ( xi ) ⎥ i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ i =1 ⎥ n n n ⎪ n ⎪ ⎡ a0 ⎤ ⎢ n ⎥ 2 ∑ φ1 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) ..056638 5.961433E+09 8...5389941 olarak saptanmıştır.616005e-3.94E+08 N=6 -3.0078 6701.3746852 0..164859} şekline verilmiştir.-13.37032.88 66.22589326 04 2.87743805 0.035070E214204..2.. Toplam hata fonksiyonunu (m H = ∑ H k (a0( m ) ..54. İZMİR n n n n ⎧ ⎫ ⎡ n ⎤ 2 ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) . Tabi verilen sıcaklığa göre bilgisayarın katsayı setlerinden hangisini kullanacağına karar vermesi gerekir.3006 2993.91 43.42906336 03 1..30 -25.0871 364.45390573 03 -8.06E+07 7.931900E+09 103.. ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ . Toplam Hatanın kabul edilebilir olduğu bölgelerde eğer yerel hata çok büyükse uydurulan eğri yine de yeterli olmıyabilir. Denklem katsayılarının hesaplanması için kısmi pivotlu gauss elimine yöntemi kullandık.746584E+09 4.120697E+09 2.49094 123. 2 m ⎧ ⎡ ( m) ⎤ ⎫ ⎪ n ⎢ yi − ∑0 a jk φ j ( xi ) ⎥ ⎪ ⎪ ⎪ j= H = ⎨∑ ⎢ ⎥ ⎬ (4.03 1.... Bu denklemi k=0…. ⎪ ⎪ ⎢ am ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ ⎢ n ⎥ ⎪ n ⎪ n n n 2 ⎢ φ (x ) f (x ) ⎥ ⎪∑ φ0 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ∑ φ2 ( xi )φm ( xi ) ..176530E-27568.085494E+10 43..... Bu yüzden katsayılar matrisine genellikle verinin geçerli olduğu minimum ve maksimum sıcaklık bölgesi de eklenir.(l-1) için l kere çözmemiz gerekir.616456E+08 6. Veri olarak ASHRAE el kitabında yayınlanan R134a verisi kullanıldığında Karşılaştırma denklemi (2) hata miktarı 0.1 de verilmiştir.652671 15.603528E-96629...757563.446613E+10 5.036345E+11 20.1) i =0 (n − 1) ⎪ ⎢ ⎥ ⎪ ⎪ ⎣ ⎦ ⎪ ⎩ ⎭ Denlem katsayılarının hesaplanması için Java programlama dilinde bir model geliştirdik..I.30 21.26233. 1.85E+07 3.37562027 03 -1.33E+08 2.544514E+13 21.06883..528222E+09 4.9988208 2.-2362..460077E244699.6 ve 24 denklemli...SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.SONUÇLAR VE KARŞILAŞTIRMA Sonuçları irdeleme için toplam hata teriminin standart sapmaya benzer bir tanımını aldık.6407515 1.259262 17.56E+08 N=2 1..06 4..24 -2.25E+07 a5 a6 TL TH 1.376.11E+07 6. ..934661E840330.955226E+11 1.649877E-9323.954740E-29492.14381666 04 3.100767E+10 6. Daha küçük bölgelerde veriler daha uniform özellikler gösterdiklerinden üniversal veri uydurmaya göre çok daha hassas veri uydurma mümkün olacaktır. amk ) ) k k =0 ( l −1) (9) şeklinde tanımlıyabiliriz. φm ( xi ) ⎪ ∑ i ⎢∑ m i ⎥ ⎪ i =1 ⎪ i =1 i =1 i =1 ⎩ ⎭ ⎣ i =1 ⎦ formunu alır.24 4..06 3..286557E+11 -2. .03 101.8038465 02 -7.885.278465E-904555.30406185 04 1..41871536 03 9660486. 6 katsayılı denklemlerin katsayıları Tablo 4.277886 5.7.. R134a için denklem (2) katsayıları : a={40.. .0. ∑ φ1 ( xi )φm ( xi ) ⎪ ⎢ a ⎥ ⎢ ∑ φ1 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ1 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎪ i =1 ⎪ ⎢ 1 ⎥ ⎢ i =1 ⎥ (8) ⎪ n ⎪⎢ ⎥ n n n ⎥ ⎨ ⎬ a2 = ⎢ n 2 ∑ φ2 ( xi ) . . ⎥ ⎢ ∑ φ2 ( xi ) f ( xi ) ⎥ ⎪ ∑ φ0 ( xi )φ2 ( xi ) ∑ φ1 ( xi )φ2 ( xi ) i =1 i =1 i =1 ⎥ ⎪ i =1 ⎪ ⎢ ⎥ ⎢ i =1 ⎥ .2342564.254 1.1111}.749905E+11 -25. Yöntem olarak kısmi devamlı fonksiyonun farkı bir fonksiyon yerine her biri bir alt bölgeyi kapsıyan bir fonksiyon serisinin bulunmasıdır.. denklem (3) katsayıları : a={45.. karşılaştırma denklemi (3) hata miktarı 4..4.635314505 0.69889..30 101. Hatamızı toplam hata ve hata dağılım fonksiyonu olarak irdeledik.2434 2946.

933177E+09 1.20E+07 -2.11740256 0.293659E03 1.36 -25.89E+07 1.318851E+13 77.98 -28.43 6.075560E04 1.070620E+12 65.760890E+09 2.89034722 9.2819812 0.100722E04 -6.12658113 82.48 2.17E+07 4.12 1.299923E+10 -19.657067E+11 43.386 281963.42 3.098005 -76.015707E+09 2.198788E04 4.994021 -13200.473018E05 5.5166066 23.352190E+11 31.27196406 89.94 1.615009 14481.113400E04 1.51 1.12 -2.823689E+10 -8.031502E03 -5.616240E+12 66.05194834 208.173397E+11 20.66 101.4130054 506.75345 1018303.3164135 0.51 -13.75274883 0.0394252 187 .06 Toplam hata değerleri hem denklem sayısı yönünden hem de fonksiyon katsayılarının sayısı yönünden iki boyutlu olarak incelenmiştir.55 4.00618748 67.82 1.349 1251652.302900E04 4.42 6.364833E04 9.448325E+08 1.62995 3396.87939048 0.5674632 1.85 54.7697 164718.67 20.327 1. Tablo 2 de toplam hata terimi denklem katsayısı ve kısmi denklem sayıları cisinden listelenmiştir.28670344 0.031793E+12 48.900459E+11 -25.305816E+12 60.986118E+08 2.370489 -34612.3837773 0.24843679 03 1706.734008E+09 1.7530640 0.53074609 17. İZMİR 414646.01E+08 -81.04182792 0.327152E+13 87.06965754 0.976419E04 2.393822E04 5.841323E03 -7.2430062 0.848205651 0.973575E+09 1.466136 6.25E+07 4.15 6.419927E+09 2.64 77.026 3256098.06 1.45 43.276388E+11 -2.8485 71893.172553E02 5.08878734 -0.146197E+10 1.26E+07 2672358.1656055 143.98 1.638724E+10 5.693938E04 8.716 1.0844095 28.81E+07 -3.72E+07 6.180342E+11 -13.467574E+11 -81.05057845 20.14378318 92. Tablo 2 R134a kısmi devamlı denklem toplam hata miktarları – denklem (1) denklem sayısı N= 1 2 6 24 126 7 katsayı (0.478198E+10 8.692595E04 3.6) 1.023486 -1522.590925E+09 3.36 5.48 -52.295269E04 1.661061 14.26145298 0.93050792 4270.02533453 99.64847 1606.332 4453975.3878 9151208.353564 1.64 8.978946 0.1509598 0.97 8.66 101.288122 9.24 3.76 37.40 1.991250E1897.706539E+09 2.210256E04 1.22114 -377522.06 31.24 65.97 14.7942 1197142.729027E+09 5.11664293 4.76 1.85 2.414763191 0.27 8.85 4.937001E+08 3.45 1.195686 4585.66021 18226.625024E04 -5.56463 -51463.411759E+11 14.11E+07 6007559.884 690926.3061 N=24 -97823.543176E+11 37. 9-12 EKİM 2008.1478929 100.714489E+10 2.30 6.15 48.43 -19.14E+08 1.1818417 771.526123E02 2.03008 -55570.069584E+11 54.27 7.658207E+12 -28.436642 -7800.906745E03 3.153794E+08 1.850300E+09 1.94 71..73 5.161035E04 3.059833E03 2.36 2.381040E+11 8.532 1805484.16384234 665.27288982 0.55 60.66228 9879.6276 1741525.803369E04 2.235207E+11 103.713995E+12 71.3172 9.360873E+09 5.191295E03 1.8965 -970452.14087792 54.322234E+11 1.366322E+08 8.925850E+11 26.45428193 6.45592297 0.67 5.43209753 1749.79640588 1154.2119138 0.81016283 26.36 26.580646 -11165.42752 -1936.504659 3507.118414E+12 -52.7159646 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.104815E+09 2.134566 8.82 -8.16939549 0.567156E+08 1.695158E+08 9.20208725 10.092656E+09 1.571 247028.35E+07 563154.40 87.27885053 -2473.516355E+10 5.929547 -3167.06 -2.I.8057 116544.86936823 6121.

2) 142..9433057 0.6439426 0.1560654 0.1670640 0. Bunu daha iyi irdelemek için grafik olarak vereceğiz. Bir de yerel hatalara göz atalım.7868067 0.2.4) 5.86838e-2.3645418 0.6.-8.5) 2.1505238 0..4.2139137 0.. İZMİR 6 katsayı (0. Şekil 1 : 2 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 ve Şekil 7 de referans denklemlerin (denklem 2-3 ) yerel hatalarını ve 22 ve 45 denklemli kısmi devamlı denklemlerin yerel hatalarını karşılaştırmalı olarak aynı grafiğin üzerinde gösterdik.126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemlerin bize verdiği kısmi hataları veriyor.5019200 19. Bunun sebebinin ölçüm hataları olabileceğini sanıyorum.81709.703179}.0393995 4 katsayı (0.4 ve 5 2. R123 için Denklem (2) toplam hata miktarı 3.0917940 1.33076.3) 18.24.0394958 3 katsayı (0. 9-12 EKİM 2008.0119228 5 katsayı (0. Bu değerler toplam hata olarak referans denklem (2) ye göre 5 kat küçük toplam hata vermektedir.3914927 2.617861e2. Denklem (3) toplam hata miktarı 2.1.0363329715920164.4. Karşılaştırmanın daha iyi gözlemlenebilmesi için ikinci bir soğutucu akışkanın verisine daha göz atalım. İkinci akışkan olarak R123 alacağız.17.3. Görüldüğü gibi denklem (3) daha hassas sonuç vermiştir.480583e6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.3101148 0. Şekil 1. R123 için referans denklemi (2) nin katsayıları : a={1656.6986209 0.3052086 0.2.4648869721150373 olarak bulunmuştur.666667e3} Referans denklemi (3) katsayıları : a={-49.999.92522. Şekil 2 : 6 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 188 .2523132 0.1519264 0.0394999 Toplam hatadan denklem 7 katsayılı setin pratik kullanımlar için yeterli hassasiyeti vereceğini söyleyebiliriz.. Kısmi hataların – bölgelerde daha yoğun olsuğu da dikkat çekiyor.I.333.

9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. İZMİR Şekil 3 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 4 : 24 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı 189 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Şekil 5 : 126 denklemli 7 katsayılı kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı Şekil 6 : 22 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referabs denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması 190 .

80330102 -137.57991001 24.00001592 -0.9 72.11125041E+06 1.44858794 54.65976215E+10 -6.55476878E+10 1.89010037 -0.18412354 0.03320076E+11 -80.87032884 -119730.6 359.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.6 27.82094457E+12 2.0 1360.24407853 1.17674200E+10 1. İZMİR Şekil 7 : 45 denklemli kısmi devamlı denklemin yerel hata dağılımı ve diğer referans denklemlerin kısmi hataları ile karşılaştırılması Tablo 3 R123 kısmi devamlı denklem katsayıları – denklem (1) a0 N=1 -470781.I.00007038 -1.78277170E+08 -2.60053410 19615.49888966 N=2 -85275.86669691E+10 -7.07365039 -65761275.24812165 0.99226896 0.71984441 -487.35914455E+07 -1.0 a1 a2 a3 a4 a5 a6 TL 191 .77364871E+07 -7.62527208 -237.38031995 -0.56227558 -225.10061697E+10 -1.00085074 -0.00287017E+10 4. 9-12 EKİM 2008.10785367 -0.48970307E+11 -80.99555272E+09 -1.0 6.40652251 130136.31395257E+11 1.73786477 -70533.00074683 0.27574479E+07 1.03702411E+09 2.9 49.3600 N=6 95647.00070853 0.28619061 0.08415735E+12 -6.06043084 1.77266805E+14 -80.12574886E+07 1.22140278E+10 8.89301108 5168.0 50.80370820 -2.94703075E+07 4.00037503 -0.00151497 9.47284387E+07 7.17151668 0.34771851E+09 -8.

00203279 -0.93729916E+09 -1.68942291 -1813.395846428 0.2 71.18941023 717.89434784 -3549.4 12.19057745E+09 1.97994353 -0.37668937E+08 -5.99941073 -3959.00593405E+05 -6.85009055E+06 6.98728661E+09 1.2 99.00933324 -0. Ana Diaz Ceballos.74064282 0.00119733 0.01131794 -0.83429913E+06 -8.38086821E+05 -1.07707118E+07 -3.00408228 0.59020495 10340.10579649E+07 1.00006464 -0.05161825 -0.55760746 0.06162840 0.5 7 katsayı (0.60951184 -4.23483924 -2.715110267 5.78877797 -53.12683286 0. Iglesias-Silva.5) 5 katsayı (0. Hall.00907398 0.56242954 1417. Gustavo-A.86147490 -56882.21945077E+07 1.46953543 -3476.1 43.89855030E+10 -3.19849217 -11. Elsevier.77966561E+05 -8..09950462E+07 -1.24995294E+10 -5.07547881 51088.62284161 272.019594301 0. İZMİR -89315.03846698 -3298.64078060 -4827.97205391E+11 -4.00025353 0.23906967E+04 -4.24810607E+06 1.91847043 -679.43194553E+06 1.150993499 4.5 6.75785742E+12 1.6 127.46288136E+11 -4.00066744 0. Kenneth R. Fluid Phase Equilibria 111 (1995) 203-212 6.9 32.56156988 -96182.01772583 0.77150372 -8.3) 3 katsayı (0.55687470E+11 -9.75023344E+09 4.4 83.25410555E+08 2.57616057E+10 -3.85340620E+10 -5.48687580 -31.15517719E+10 -5.66228162 -1718.13272258 -177.48744200E+07 1.39152797 -0.11446924E+10 -6.35851907E+13 8.3 27.00001977 0.01458540E+07 3.06877612E+10 -1.91023045E+08 4.0992362 N=2 0.0 88.88712109 0.274945933 9. Dupont Suva Refrigerants 7.80865213 866920.42377271 88.07055061E+12 9.402549262 0.33703993 625218.64646839 10.28145367 -12.05589328E+09 2.00123764 -0.4 155.7 49.79322936 -333.61073931E+09 5.92052817E+05 -7.00764602 -0.0 60..81803266E+10 -3.00100805 0.00088018 0.10966213E+08 1.04043336 -3.38479464E+08 1. Java Programlama diliyle Sayısal Çözümleme 192 . Reid C.00003988 0.329327305 N=124 0.00018266 0.09820730E+08 2.21075528E+08 -2.02150291 N=24 44125.15901060E+05 2.172642988 20.47309866E+05 -1.82676574E+12 -2.362185609 0.6) 6 katsayı (0.02459654 0. 9-12 EKİM 2008. Technical Information.88525066E+13 95.00006676 0.06244901E+09 -5.20824694 9371.00033409 0. Thermodynamic Properties of R134a.83767679 N=6 0.98618377E+11 -2.72003320 -183..14437653 -7.00009219 0.02490207E+11 2.41469814E+08 -4.71905950E+09 -1.01734529 -0.82112058 5240.00088388 0.21401809E+06 -2.39772363 10.017941743 REFERANSLAR 4.853719599 0.29041723 20284.17080280 0.23135866 5780.14901768 -1.8 77.75298592 -42974.21986167E+09 4.00013240 -0.60121867 -327615.48525001 17.36702548 N=24 0.00026623 -0.27232675 -0.4 55.19015873E+09 3.20524096 0.402172036 14.451855006 0.85209276E+11 -7.34672247 -62.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 2005 ASHRAE HANDBOOKFundamentals 5.58703190E+13 1.9 -23.053398165 0.016373163 0.25967796E+11 8.6 66.79616023 553938.67409849 123.59962147 81215.018097292 0.29393990 76.45248530E+07 -3.8 1.2 -80.66623845E+13 -9.70465590 6.46493897E+06 1.297151582 0.12398768 12.98287643E+08 -3.5 38.23225571E+10 2.15513164E+09 3. Miller.98493967E+11 -7..00003218 0.4) 4 katsayı (0.00006592 0.00008569 0.95917072 -9184.6 94.00484855 -8.367762377 2.72789399 -3182.46857999E+08 7.838492994 2.. “Accurate vapor pressure equation for refrigerant”.09189749 -0.7 23.39034953E+10 3.2) N=1 1.65272900E+06 5.66894617 -2.00359964 0.00016670 0.20519400E+08 2.934157772 0. M.00148186 0.00035708 -0.70124733E+08 -3.1 17.I.68532583E+11 3.62986816 -14. Turhan Çoban.40795814E+11 -6.09614087 1.33787419 -178.35587662 6274792.69963572E+06 6.60078412 -1710.32810945E+04 -9.92304980E+10 -1.31474648 -0.27632538E+10 -1.0 -51.

1b durumundaki yüksek hızlı primer akışkan ejektörde ilerlerken emme odasında vakum oluşturur ve evaporatörden 2 durumunda doymuş buhar olarak gelen sekonder akışkanı ejektörün içerisine emer. Araştırmacılar halen bu alanda birçok çalışma yapmaktadır. Soğutma sistemi üzerinde yapılacak herhangi bir iyileştirme çok geniş bir sahayı ilgilendirir. Klasik sistem ile ejektörlü sistem arasındaki fark. 9-12 EKİM 2008. Tkon=40°C ve Te= -25°C için COP’daki iyileşme oranı %22. soğutma sistemlerinin önemli uygulama alanını teşkil eder. Elde edilen sonuçlara göre. Bu sistemlere “ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemleri” adı verilmektedir. genleşme valfi yerine ejektör kullanılması öngörülmektedir.I. kersoy@selcuk. Anahtar Kelimeler: Ejektör. Burada basınç ve sıcaklığı düşerken hızı sesüstü hıza ulaşır ve 1b durumuna gelir. Soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı.1’de gösterilmiştir.). Çoğu gıda oda sıcaklığında bozulur. sabit basınç ejektör akış modeli kullanıldı. gıdaların bozulmadan uzun süre korunması amacıyla kullanılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr. COP. İZMİR EJEKTÖR KULLANARAK BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA SİSTEMİNİN ETKİNLİĞİNİN İYİLEŞTİRİLMESİ Nagihan Bilir. H. Dolayısıyla.34 olarak bulundu. Bu araştırmalardan biri de sistemdeki tersinmezliği artıran genleşme valfindeki kısılma kayıplarını azaltma yönündedir. Evaporatör sıcaklığı düşerken veya kondenser sıcaklığı artarken soğutma etkinliğindeki iyileşme oranının arttığı belirlendi. Kürşad Ersoy Selçuk Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü. Soğutucu akışkan olarak R-134a seçildi. Optimum etkinlik 1. Sistemin diğer elemanları her iki soğutma sistemi için de aynıdır. 3m durumunda karışma basıncına yükselen karışım ejektörün difüzör kısmına girer ve burada akışkanın hızı. genleşme işinin genleşme valfi yerine ejektörle yapılmasıdır. Bu amaçla. taşıma araçlarında vb.edu. Primer ve sekonder akışkanlar karışma odasında karışır ve sonra şok darbeleriyle akış. sanayide ve sağlık sektöründe kısacası hemen birçok alanda karşımıza çıkmaktadır.tr ÖZET Buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin soğutma etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün. verilen çalışma sıcaklıkları için optimum bir ejektör alan oranı.edu. Bu yüzden gıdaların korunması. GİRİŞ Soğutma. sesaltı akışa dönüşüp basıncı artar. hemen hemen durgun hale gelinceye kadar düşürülür ve basıncı artmış şekilde ejektörü 3d durumunda terk eder. Ayrıca soğutma. her türlü konfor sistemlerinde (konutlarda. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını (COP) yükseltici bir etki yapacaktır. etkinlik katsayısı (COP) üzerine etkisi araştırıldı. Böylece ejektör yüksek basınçlı bir akışkanın enerjisini düşük basınçtaki diğer akışkana aktararak onun basıncını nispeten yükseltmiş olur. KONYA nbilir@selcuk. işyerlerinde. Bir ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Şekil 1. insanoğlu için geçmişten günümüze vazgeçilmez bir ihtiyaç olmuştur ve ilk olarak. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma sıcaklıklarında klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. Bu olay sırasında sekonder akışkanın sıcaklığı ve basıncı bir miktar düşerek 2b durumuna iner. Sistemin çalışması şöyle gerçekleşir: Yüksek basınç ve sıcaklıkta kondenserden gelen sıvı haldeki primer akışkan önce sesüstü lülesine 1 durumunda girer. Genleşme valfi. 193 . kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre daha yüksek olacaktır. Böylece genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanacak ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılacaktır. ejektör çıkış basıncı ve COP değeri olduğu saptandı.

burada doymuş sıvı ve doymuş buhar olarak ikiye ayrılır. ejektör debi oranıdır ve Şekil 2. Araç kliması için tasarlanan transkritik ejektör genişlemeli soğutma çevrimin COP’unun klasik buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminkinden %25 daha fazla olduğu deneysel olarak saptandı [4]. lüle ve difüzör verimiyle değiştiğini tespit etti. Denso firmasının bulduğu sonucun sadece optimum çalışma şartlarında elde edilebileceğini ifade etti. İZMİR Şekil 1. Isıl tahrikli ejektörlü sistemlerde ejektördeki akış tek fazlı (buhar) alınarak çözümlenmişti [1-3]. 194 . Ejektör genişlemeli soğutma çevrim COP’unun kondenser ve evaporatör sıcaklığıyla. Klasik sisteme ejektör modifiye edildiğinde ise ejektördeki akış çift fazlı olmakta ve ejektörün optimum alan oranının hesaplanması tek fazlı ejektöre göre daha karmaşık hale gelmektedir. Burada çevreye ısı vererek 1 durumuna yoğuşur ve tekrar ejektöre gider. h5 − h 4 (2) Burada w.1’de verilen çevrimin P-h diyagramına uygun olarak (1) denklemi düzenlenirse aşağıdaki denklem elde edilir: COPi = w h2 − h7 . Ejektörlü soğutma sisteminin tesisat şeması ve çevrimin P-h diyagramı Ejektörü terk eden karışım. kondenser basınç ve sıcaklığına yükseltilir. Ayırma kabından çıkan 6 durumundaki doymuş sıvının basınç ve sıcaklığı. Klasik soğutma çevrimine göre. Kompresörü 5 durumunda kızgın buhar olarak terk eden akışkan kondensere sevk edilir. Soğutma sistemlerinde genleşme valfi yerine ejektör kullanımı üzerine birçok araştırmacı teorik ve deneysel çalışmalar yapmıştır.1. Kompresörde akışkanın basınç ve sıcaklığı. Wkomp (1) Şekil 1. Ejektör kullanıldığı için kompresöre giriş basıncı klasik sisteme göre nispeten daha yüksektir ve bu nedenle kompresörde daha az iş harcanır.I. Burada akışkan soğutulmak istenilen ortamdan ısı çekerek buharlaşır ve 2 durumunda doymuş buhar olarak tekrar ejektöre döner. COPi şöyle tanımlanır: COPi = Qe . Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevrimin çalışması bu şekilde devam eder. 9-12 EKİM 2008. Ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma çevriminin etkinlik katsayısı. ejektör debi oranıyla.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. genleşme valfi yerine ejektörü kullanan transkritik bir soğutma çevriminin teorik analizini yaptı. ayırma kabına (separatör) girer. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının %22 daha yüksek olduğunu belirledi. Ayırma kabından ayrılan akışkanın doymuş buhar haldeki diğer kısmı ise kompresöre 4 durumunda girer.1’de gösterilen ejektörde sekonder akış (emilen akış) debisinin primer akış debisine oranı olarak ( m2/m1) tanımlanır. evaporatör basınç ve sıcaklığına küçük bir genleşme valfi kullanılarak düşürülür ve 7 durumunda evaporatöre gönderilir. [5]. Çift fazlı ejektörü genleştirici olarak kullanan soğutma sistemi üzerine yapılan çalışmalardan bazıları aşağıda kısaca özetlenmiştir. Deng ve ark.

İZMİR Chaiwongsa ve Wongwises [6]. düşük evaporatör sıcaklığında klasik soğutma çevrimine göre.I. primer ve sekonder akışların ilk karşılaşmaları ve karşılıklı etkileşmeleri sabit alan karışma odasında olur ve bu sabit alanda karışma odası boyunca karışma tamamlanır. çift fazlı ejektör kullanan soğutma çevriminin etkinliğini deneysel olarak araştırdı. sabit basınç ejektör akış model analizi [10] kullanıldı. ekserji azalma oranını ve debi oranını araştırdı. Bu ön bölgenin geometrisi basıncı sabit tutacak şekilde tasarlanır [11]. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COP’u ile kıyaslandı. ikinci kanun verimini. çift fazlı akışın olduğu ve transkritik çevrim için geliştirilen sabit basınç ejektör akış modelidir. maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. [8]. Bu sistemlerde kullanılan ejektör için farklı hesaplama modelleri vardır. Daha sonra bu iki akış. Deneylerden. Ejektörün analizi için ilk önce. klasik buhar sıkıştırmalı çevriminkinden de %21 daha yüksek olduğunu belirledi. Evaporatörden soğutucu akışkanın emilebilmesi için emme odasında basıncın daha düşük olması beklenir. ejektör genleşmeli transkritik soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. Bunlar. Aynı ejektör alan oranı için sabit basınç ejektör akış modeli. Bu modelde. kütlenin ve momentumun korunumu denklemlerini kullanarak. sabit basınç ejektör akış modeli diğer modele göre daha yüksek etkinlik katsayısı verdiği için tercih edildi. TEORİK MODEL Ejektörlerde kullanılan başlıca iki adet ejektör akış modeli vardır. Ejektör genleşmeli soğutma 195 . Bu model. Ayrıca. Debi oranına ve emme odası basıncına bağlı olarak sistemin etkinliğini araştırdı. kompresör sıkıştırma oranına.1’de gösterilen ejektörde. Bu modeller.12]. ejektör dizaynının geometrik parametrelerinin sistem etkinliği üzerinde önemli derecede etkisi olduğunu gösterdi. emme odasındaki basınç düşüşünü dikkate almayan [5. tercih edildi. Evaporatör sıcaklığı -15 oC ve kondenser sıcaklığı 30 oC olduğunda optimum alan oranının yaklaşık 10 olduğunu tespit etti. Geliştirilen yeni ejektörlü soğutma sisteminin COP ’unun klasik ejektörlü soğutma sisteminkinden %8. Nehdi ve ark. ortalama evaporatör basıncına. Maksimum COP’un optimum alan oranında elde edilebileceğini belirledi. ejektörlü soğutma çevriminin etkinlik katsayısının daha fazla olduğunu tespit etti. Yaptıkları çalışmadaki simulasyon sonuçları. Sabit basınç ejektör akış modelinde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. geliştirilen sistem COP’unun klasik soğutma sisteminkinden %16 daha fazla olduğunu belirledi. sabit basınç karışım modelini esas almaktadır. Sistemin etkinlik katsayısının sesüstü lülesinin boğaz çapına bağlı olarak değiştiğini gözlemledi. Ejektör modeli. Akışkan olarak R744 (CO2) kullanıldığını düşündü. evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. bu çalışmada. primer ve sekonder akışkan debisine etkisini deneysel olarak araştırdı.8] ve dikkate alan [10] modellerdir. sesüstü lülenin boğaz çapının sistem etkinliğine. Enerjinin.6. Disawas ve Wongwises [7]. soğutma kapasitesine. Bu çalışmada.1’de ejektörün şematik resmi gösterildi. ejektörün analizi yapılır. Soğutucu akışkan olarak R125’in kullanıldığını düşündü. Tipik klima uygulamalarında. Bu çalışmada. 2. sabit basınç ejektör akış modeli ve sabit alan ejektör akış modelidir. w kabul edilir. ejektörün sabit alan karışım odasına girmeden önceki basıncı. sirkülasyon oranına. Sabit alan karışma modelinde ise. Li ve Groll [10]. primer ve sekonder akışkanlar önce basıncın sabit kaldığı bir ön bölgede karşılaşırlar. optimum ejektör alan oranı. akışkanın. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı. Çift fazlı ejektörde alan oranın hesaplanabilmesi için yeni bir teorik model sundu. Şekil 2. sabit alan karışma bölgesinde karışarak etkileşmeye devam eder. buhar sıkıştırmalı klasik soğutma sisteminin etkinliğini iyileştirmek amacıyla sisteme adapte edilen ejektörün sistem etkinliği üzerine etkisi araştırıldı. iç ısı değiştiricisi ve ara soğutucu kullanan ejektörlü soğutma çevriminin etkinliğini teorik olarak araştırdı. Soğutucu akışkan R-134a kullanıldığı düşünüldü. ilk başta emme odası basıncı ve debi oranı kabul edilir ve ejektör çözümünü sağlayan. Bu modeli esas alan ve CO2 akışkanı kullanan transkritik çevrimin COP ve soğutma kapasitesi için deneysel sonuçlarının teorik sonuçlarla ±%10 sapma ile uyuştuğu görülmüştür [13]. Deneylerinde soğutucu akışkan R134a’yı kullandı. Pb ve ejektördeki debi oranı. ejektörü genleştirici olarak kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin etkinliğini araştırdı. optimum alan oranının ve ejektör çıkış basıncının hesaplanması için bir prosedür sunulur. sabit alan ejektör akış modeline göre daha yüksek debi oranı verir [2. Yari ve Sirousazar [9]. Şekil 2. Bu çalışmada verilen çalışma şartları için. Bu çalışmada. 9-12 EKİM 2008. lüle boğaz çapları farklı olan üç tane iki fazlı ejektör kullanarak. Evaporatör ve kondenser sıcaklığının sistem etkinliği üzerine etkisini. Bu nedenle gerçeğe daha yakın olan model [10].

Sabit basınç ejektör akış modeline dayanan ejektörün şematik gösterimi Şekil 2.1.2’de sunulmuştur.I. 9-12 EKİM 2008. İZMİR sisteminin optimum çalışma şartlarını ve COP’daki iyileşme oranının hesaplama prosedürü [10] akış diyagramı olarak Şekil 2.2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin optimum çalışma şartlarını veren iterasyon modeli akış şeması 196 . Şekil 2.

9-12 EKİM 2008. Devam ediyor 197 .2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. İZMİR Şekil 2.

Ejektör genleşmeli soğutma çevriminin karakteristikleri araştırılırken ejektör elemanlarının (sesüstü lülesi.I.75 kabul edildi.2. ηn = 0. Te=5°C ve Tkon=40°C 198 . sabit basınç ejektör akış modeli [10] kullanıldı Evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı.1 Optimum Alan Oranı Yukarıdaki kabullerin yanı sıra evaporatör ve kondenser sıcaklıkları (Te=5°C ve Tkon=40°C) alınarak difüzör çıkış basıncının ve alan oranının optimum değerleri araştırıldı. 9-12 EKİM 2008. Şekil 3. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COPi’si aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sistemin COPk’sı ile kıyaslandı. emme odası ve difüzör ) verimleri. Devam ediyor 3. ARAŞTIRMA SONUÇLARI Bu çalışmada. İZMİR Şekil 2. optimum difüzör çıkış basıncının ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği araştırıldı.90. ηs =0. Kompresör izentropik verimi ise 0.1’e göre ejektör çıkış basıncının (Pd) maksimum değere ulaştığı sadece bir alan oranı (Ar) değeri vardır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1’de gösterildi.80 olarak alındı. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranı ile değişimi Şekil 3. 3. soğutma sistemleri için geliştirilen çift fazlı.90 ve ηd=0.

alan oranına bağlı olarak Şekil 3. Tkon=40°C) çalışan klasik soğutma sisteminin etkinliğinin (COPk) ejektör kullanıldığında. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser sıcaklığı arttıkça sesüstü lülesine giren primer akışkanın debisi artarken ejektör debi oranı da azalır. 199 . Şekil 3. 3. Şekil 3.2’ye göre evaporatör sıcaklığı 5°C.3-8’de gösterildi. ejektör alan oranının ve etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının optimum değerleri Şekil 3. Ejektör çıkış basıncının ejektör alan oranıyla değişimi Şekil 3.4’de. Evaporatör ve kondenser sıcaklıklarının farklı değerleri için optimum çalışma şartları da incelenmelidir. Kondenser sıcaklığı arttıkça alan oranının düştüğü belirlendi.35 için. Bu araştırma için önce kondenser sıcaklığı 40°C sabit alındı ve sadece evaporatör sıcaklığı 5°C den – 25°C’ye 10°C aralıklarla düşürüldü.I.1-2’ye benzer grafikler üretildi.1-2’de gösterildi.2’de verildi. Şekil 3. kondenser sıcaklığı arttıkça primer akışkanın debisi ve sesüstü lülesinin çıkış alanı da artması gerektiğindendir. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının ejektör alan oranıyla değişimi Aynı çalışma şartlarında (Te=5°C. kondenser sıcaklığı ise 35°C’den 50°C’ye 5°C aralıklarla değiştirilerek optimum çalışma şartları araştırıldı. hangi oranda iyileştiği araştırıldı. ejektörle modifiye edilen sistemin etkinlik katsayısı klasik sisteme göre % 11.35’dir. Bulunan optimum sonuçlar toplu olarak Şekil 3. Bu da. farklı kondenser sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. İZMİR olduğunda bu optimum alan oranı değeri 6. Bu alan oranı değeri için hem Pd hem de ejektörlü sistemin etkinlik katsayısı (COPi) optimum değerine ulaşmaktadır. 9-12 EKİM 2008.3’de farklı kondenser sıcaklıkları için.2. Her bir çalışma şartı için Şekil 3. Buna göre kondenser sıcaklığı arttıkça debi oranının düştüğü görülmektedir. Daha sonra da evaporatör sıcaklığı 5 °C sabit tutularak. kondenser sıcaklığı 40°C ve Ar. Şekil 3.78 daha büyüktür. ejektör debi oranın değişimi gösterildi. difüzör basıncının.opt=6.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.2 Evaporatör ve Kondenser Sıcaklıklarının Optimum Çalışma Şartlarına Etkisi Evaporatör sıcaklığı 5°C ve kondenser sıcaklığı 40°C için. Bunun nedeni. optimum ejektör alan oranını azaltır. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr).1.

Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının kondenser sıcaklığıyla değişimi Kondenser sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3. Böylece.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.5’de verildi.4. optimum ejektör alan oranının değişimi Şekil 3. Burada. Kondenser sıcaklığı arttığı zaman yüksek basınç farkı nedeniyle. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu geri kazanılan iş ile kompresörün harcayacağı iş azalır. ejektör debi oranının değişimi Şekil 3. Bu sonuca göre hava soğutmalı kondenser kullanan ve dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde çalışan soğutma sistemine ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. İZMİR Şekil 3. 9-12 EKİM 2008. 200 .3. klasik soğutma sisteminin genleşme valfinin kayıpları daha da artar.I. Farklı kondenser sıcaklıkları için. Farklı kondenser sıcaklıkları için.5. COPr artar. kondenser sıcaklığı artıkça ejektörlü soğutma sistemin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının arttığı görülmektedir.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.6’da kondenser sıcaklığı sabitken, evaporatör sıcaklığıyla ejektör debi oranın değişimi gösterildi. Evaporatör sıcaklığı azaldıkça debi oranı düşmektedir. Bu şöyle açıklanabilir: Kondenser basıncı sabitken evaporatör basıncı (sıcaklığı) düştükçe, evaporatör ve kondenser arasındaki basınç farkı artar ve evaporatörden emme odasına daha az akışkan emilir. Bu da ejektör debi oranını düşürür. Şekil 3.7’de, farklı evaporatör sıcaklıkları için optimum ejektör alan oranının değişimi sunuldu. Evaporatör sıcaklığı arttıkça sekonder akışın debisi yukarda açıklandığı gibi artacağından emme odası alanı da artar ve dolayısıyla optimum ejektör alan oranı artmış olur.

Şekil 3.6. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, ejektör debi oranının değişimi

Şekil 3.7. Farklı evaporatör sıcaklıkları için, optimum ejektör alan oranının değişimi Evaporatör sıcaklığının COPr üzerine etkisi Şekil 3.8’de gösterildi. Buna göre, evaporatör sıcaklığı azaldıkça ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı lineer olarak artmaktadır. Tkon=40°C ve Te= 25°C için COP’daki iyileşme oranı %22.34’e ulaşmaktadır. Evaporatör sıcaklığı azaldığı zaman klasik soğutma sisteminde genleşme valfinin kayıpları da artar. Genleşme valfi yerine ejektör kullanılmasıyla genleşme valfinde kaybolan işin geri dönüşümü sağlanır ve bu iş ile kompresörün harcayacağı iş azaltılır. Bu ise sistemin etkinlik katsayısını yükseltici bir etki yapacaktır. Bu teorik sonuç, deneysel olarak da [7] doğrulanmıştır. Soğutma sistemine ejektör uygulaması yapmak, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) soğutma sisteminin etkinliğini daha çok artırmaktadır.

201

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

Şekil 3.8 Etkinlik katsayısındaki iyileşme oranının evaporatör sıcaklığıyla değişimi

4. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ Ejektör genleşmeli soğutma sistemi, klasik soğutma sistemindeki genleşme kayıplarını azaltmak ve buna bağlı olarak sistemin soğutma etkinliğini artırmak için önerildi. Sabit basınç ejektör akış modeli kullanılarak ejektör genleşmeli soğutma sisteminin teorik analizi yapıldı. Her çalışma şartı için, optimum ejektör alan oranı, maksimum ejektör çıkış basıncı ve maksimum COP değeri araştırıldı. Ayrıca, evaporatör ve kondenser sıcaklığı ile optimum ejektör alan oranı ve maksimum COP değerinin nasıl değiştiği incelendi. Ejektör genleşmeli soğutma sisteminin COP’u aynı çalışma şartlarındaki klasik soğutma sisteminin COP’u ile karşılaştırıldı. Bu çalışmadan çıkartılan sonuçlar, aşağıdaki gibi özetlenebilir: 1. Evaporatör sıcaklığı 5°C ile -25°C ve kondenser sıcaklığı 35°C ile 50°C aralığında iken COP’daki iyileşme oranı minimum %10.1, maksimum %22.34’dür. 2. Kondenser sıcaklığı arttıkça veya evaporatör sıcaklığı azaldıkça etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı (COPr) artmaktadır. Bu nedenle, düşük evaporatör sıcaklıklarında (derin dondurucu) veya dış hava sıcaklığı yüksek olan bölgelerde (yüksek kondenser sıcaklıklarında), soğutma sistemine, ejektör modifiye etmek daha avantajlıdır. 3. Kondenser sıcaklığı artarken veya evaporatör sıcaklığı azalırken optimum ejektör alan oranı küçülür. Güneş veya atık ısı tahrikli ejektörlü soğutma sistemi daha önce, bu çalışmadaki yazarlardan birinin ortak yazar olduğu yayınlarda teorik [2,14] ve deneysel [15] olarak, incelendi. Bu çalışmadaki ejektör uygulaması ise klasik soğutma sisteminin etkinliğini artırmak üzere bir ön çalışmadır. Bir sonraki aşamada hem teorik hem de deneysel sonuçların sunulması planlanmaktadır. 5. SİMGELER Ar a h m P s T u v W w w x Ejektör alan oranı [(a1b+a2b) / a1b] Alan (m2) Özgül entalpi (kj/kg) Kütle debisi (kg/s) Basınç (bar) Özgül entropi (kj/kgK) Sıcaklık (°C) Hız (m/s) Özgül hacim (m3/kg) Güç (kW) Birim kütle için harcanan iş (kJ/kg) Debi oranı (m2/m1) Kuruluk derecesi

202

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

η

İzentropik verim

Kısaltmalar ve İndisler b COP COPi COPk COPr d e f g i is k kon komp m n opt s 1b 2b 3m 3d Primer ve sekonder akışların karışma odasına giriş durumu Etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Klasik soğutma sisteminin etkinlik katsayısı Ejektörlü soğutma sisteminin etkinlik katsayısındaki iyileşme oranı ( COPr = Difüzör Evaporatör Doymuş sıvı Doymuş buhar Ejektörlü sistem İzentropik Klasik soğutma sistemi Kondenser Kompresör Karışmış akışın karışma odası çıkış durumu Sesüstü lülesi Optimum Emme odası Karışma odası girişindeki primer akışın durumu Karışma odası girişindeki sekonder akışın durumu Karışma odası çıkışındaki karışmış akışın durumu Difüzör çıkışındaki karışmış akışın durumu
COPi − COPk ) COPk

6. KAYNAKLAR [1] Sun D., Experimental Investigation Of The Performance Characteristics Of A Steam Jet Refrigeration System, Energy Sources, 19:349-367,1997. [2] Yapıcı R., Ersoy H.K., Performance Characteristics Of The Ejector Refrigeration System Based On The Constant Area Ejector Flow Model, Energy Conversion And Management, 46:3117-3135, 2005. [3] Aphornratana S., Chungraıbulpatan S., Srıkhırım P., Experimental Investigation Of An Ejektor Refrigeration: Effect Of Mixing Chamber Geometry On System Performance, International Journal of Energy Research 25:397-411, 2001. [4] http://www.globaldenso.com, 11.07.2007. [5] Deng J.-Q., Jiang P.-X, Lu T., Lu W., Particular Characteristics Of Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With An Ejektor, Applied Thermal Engineering, 27:381-388, 2007. [6] Chaiwongsa P., Wongwises P., Effect Of Throat Diameters Of The Ejector On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 30:601-608, 2007. [7] Disawas S., Wongwises S., Experimental Investigation On The Performance Of The Refrigeration Cycle Using A Two-Phase Ejector As An Expansion Device. Int. Journal of Refrigeration, 27 : 587-594, 2004. [8] Nehdi E., Kairouani L., Bouzaina M., Performance Analysis Of The Vapour Compression Cycle Using Ejector As An Expander, International Journal of Energy Research, 31:364-375, 2006. [9] Yari M., Sirousazar M., Performance Analysis Of The Ejector-Vapour Compression Refrigeration Cycle, J. Power and Energy, 221:1089-1098, 2007. [10] Li D., Groll E.A., Transcritical CO2 Refrigeration Cycle With Ejector- Expansion Device, International Journal of Refrigeration, 28:766-773, 2005. [11] Addy A.L., Dutton J.J. ve Mikkelsen C.D., Supersonic Ejektör-Diffuser Theory And Experiments, Report No:UILU-ENG-82-4001, Department Of Mechanical And Industrial Engineering. Universty Of Illions, Urbana-Champaign, Urbana, 1981. [12] Keenan J.H., Neumann E.P., Lustwork F., An Investigation Of Ejector Design By Analysis And Exd,periment, ASME J., Appl Mech. 229-309, 1950. [13] Li D., Investigation Of An Ejector-Expansion Device In A Transcritical Carbon Dioxide Cycle For Military ECU Aprlications, Ph. D. Thesis, Purdue University, USA, 2006.

203

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

[14] Ersoy H.K., Yalçın Ş., Yapıcı R. and Özgören M., Performance of A Solar Ejector Cooling System in the Southern Region of Turkey, Appl Energ 84 (9), 971–983, 2007. [15] Yapıcı R., Ersoy H.K., Aktoprakoğlu A., Halkacı H.S. and Yiğit O., Experimental Determination of the Optimum Performance of Ejector Refrigeration System Depending on Ejector Area Ratio, International Journal of Refrigeration, In Press, doi:10.1016/j.ijrefrig.2008.02.010, 2008.

204

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

BUZDOLAPLARINDA KULLANILAN BUHAR SIKIŞTIRMALI SOĞUTMA ÇEVRİMLERİNİN EKSERJİ ANALİZİ İLE İNCELENMESİ A.Bilgen Ekin, Yunus Çerçi

Celal Bayar Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü, MANİSA
bilgen.ekin@ bayar.edu.tr, ycerci @ bayar.edu.tr
ÖZET Tipik bir 250 L’lik soğutucuda, bileşen düzeyindeki kayıpları ölçmek ve herbir elemanın potansiyel verimliliğini belirlemek için, kararlı halde alınan deneysel veriler altında termodinamiğin birinci ve ikinci yasası uygulanmıştır.Buzdolabı sıcaklık, basınç, debi ve güç tüketimini ölçmek için soğutma çevriminin önemli noktalarında veri toplayıcılarla donatılmış ve standart test odasında çalıştırılmıştır. Soğutma çevrimi kararlı hale gelinceye kadar bütün veriler belirli aralıklarla ölçülmüş ve kaydedilmiştir. Elde edilen verilere dayandırılarak soğutucunun, entalpi ve entropi gibi bazı önemli özellikleri belirlenmiş ve komponentleri kararlı akış sistemleri olarak modelleyen enerji ve ekserji oranları, enerji ve ekserji kayıplarının miktarlarını ve yerlerini belirlemek için hesaplanmıştır.Sonuçlar tablolar halinde sunulmuş ve enerji, ekserji akış diyagramları kayıp ve verimsizliklerin nerelerde gerçekleştiğini aydınlatmak için çizilmiştir.Analiz göstermiştir ki birinci yasa verimliliği normal sınırlar içinde olmasına rağmen (Gerçekte, kompresörün teknik özelliklerinde verilen 1,3 değerine oldukça yakındır.) öteki soğutucularla karşılaştırıldığında %21,07 olan ikinci yasa verimi düşüktür.Bu şekilde düşük bir ikinci yasa verimi, kurutucu, kılcal boru, emme ısı değiştirici hattı, evaporatör ve kondenserden sonraki kompresördeki büyük ekserji yok oluşlarından kaynaklanmaktadır. Ekserji yokoluşlarının en önemli kaynağı soğutucu ve ortam arasındaki sonlu sıcaklık farklarından ötürü gerçekleşen ısı transferleridir. Ve bir o kadar önemli olan akış sürtünmeleri ve diğer elemanlarda gerçekleşen ısı transferleridir.Çalışmanın en önemli, sonuçlarından biri ise yüksek verimli bir soğutucunun en önemli bileşeninin kompresör olarak gözönüne alınması gerektiğidir. Anahtar kelime: buzdolabı, soğutucu, soğutma, performans, enerji, ekserji 1. GİRİŞ Günümüzde gelişen teknolojiyle enerji ihtiyacının artması buna karşın enerji kaynaklarının bulunduğumuz yüzyıl içinde tükenecek olan fosil yakıtlardan karşılanıyor olması, enerjinin verimli kullanımının önemi gün geçtikçe artmaktadır. Enerjinin verimli kullanılması enerji miktarının değil, ürün başına tüketilen enerjinin azaltılmasıdır. Bu aşamada karşımıza ekserji kavramı çıkmaktadır. Bir sürecin ekserjisel optimizasyonu genel olarak, enerji harcamalarının azaltılması amacı ile yapılır. Sanayi ve konut kesimi enerji tüketiminin en yüksek oranda olması nedeni ile enerji tasarrufunda öncelikli yerlerdir. Evde tüketilen enerjinin önemli bir bölümü, ısınma, aydınlatma ve günlük faaliyetler için gerekli olan elektrikli cihazların çalıştırılması amacıyla kullanılmaktadır. İklimlendirme makinelerinden en yaygın kullanıma sahip olan buzdolapları, soğutucu makinelerin evlerde kullanılan tipidir. Önemli bir enerji kullanıcısı olan buzdolapları, periyodik olarak çalıştırılan çoğu aracın tersine, günün 24 saatinde ve yılda 365 gün çalışmaktadırlar. Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde düşük sıcaklıktaki ortamdan ısı çekilir. Buzdolaplarında tek kademeli buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi kullanılmaktadır. Mekanik soğutma sistemi’nde 4 ana bileşen vardır: kompresör, kondenser, genleşme vanası ve evaporatördür. Çevrimde kullanılan soğutucu akışkan çevrim boyunca hal değişimiyle düşük sıcaklıktaki bir ortamdan ısının alınıp yüksek sıcaklıktaki ortama aktarılması ve böylece bulunduğu ortamın

205

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

soğutulması işlemi gerçekleştirilir. Bu işlemler soğutucu akışkanlar yardımıyla ve dışarıdan enerji harcanarak yapılır. Ve evde tüketilen enerjinin %15 buzdolabı tarafından tüketilmektedir. Bu çalışmada; ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır. Soğutma sisteminin her elemanı için I. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ve II. Yasa hesaplanmış ve her eleman için tersinmezlikler belirlenmiştir. 2. DENEY DÜZENEĞİ Soğutma, bir ortamı çevre sıcaklığından daha düşük sıcaklıklara getirerek bu sıcaklığı muhafaza etmektir. Düşük sıcaklıktaki bir ortamdan yüksek sıcaklıktaki bir ortama ısı geçişi ancak soğutma çevrimiyle gerçekleşebilir. Günümüzde soğutma çevrimlerinde en yaygın kullanıma sahip ve ev tipi buzdolabında da kullanılan çevrim buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimidir. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi; kompresör, kondenser (yoğuşturucu), kısılma vanası (kılcal boru), ısı değiştirici ve evaporatör (buharlaştırıcı) adı verilen elemanlardan oluşur. Buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminde soğutucu akışkan (aracı akışkan) devir daim ettirilerek, ısı soğutulacak ortamdan alınır ve sıcak ortama aktarılır. Şekil 1’de dışarıdan iş verilerek, ısının soğuk kaynaktan sıcak kaynağa aktarıldığı bir çevrim olan buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi şematik olarak gösterilmiştir.

Şekil 1 Buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi. Deneysel çalışmanın yapıldığı buzdolabı, ev tipi olup 250 L hacme sahiptir, ve 540x600x1440 mm ölçülerinde buzluğu olmayan (cooling tipi olarak da adlandırılan) tek kapılı bir buzdolabıdır. İzolasyon malzemesi olarak poliüretan kullanılmıştır. Şekil 2’de deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı görülmektedir.

Şekil 2 Deneysel çalışmaların yapıldığı buzdolabı.

206

sistemde 0. soğutma çevriminin basıncını dengeleme işlemini de gerçekleştirir. Buzdolaplarında genellikle hermetik pistonlu kompresörler kullanılmaktadır.35 mm ve basma hattı çapı ise 7. Kılcal boruda basıncı ve buna bağlı olarak sıcaklığı yüksek oranlarda azalan akışkan evaporatör de daha fazla ısı çekmesi sağlanır. Kaynama sonucunda kabarcıklar oluşur ve akışı engeller.2 m uzunluğunda bakırdan yapılmış bir kılcal boru kullanılmıştır. Sistemin kalbini oluşturan kompresör. Deneyde kullanılan buzdolabının kondenseri Şekil 4’te gösterilmiştir. Kullanılacak kılcal boruların boy ve çapı kompresör gücüne göre seçilebilmekte olup. Şekil 3 Kompresör. 9-12 EKİM 2008. Kondenser girişinde soğutucu akışkan kızgın buhar halinde olduğu için kondenser yükü evaporatörden biraz daha fazladır. Bu işlem sırasında akışkanın sıcaklığı da artar ve akış enerjisi kazanır. Kurutucuda nemi alınan yüksek basınçtaki soğutucu akışkanın kılcal boru (kısılma vanası) içinde ilerken basınç soğutucu akışkanın doyma basıncının altına düşmesinden ötürü kaynamaya başlar. Ev tipi buzdolaplarında çevre ortama ısı verme işlemi yoğunluk farkından meydana gelen doğal taşınımla gerçekleşir. bakır boru üzerine tel kaynatılmış serpantin şeklindeki kondenserde çevre ortama ısı vererek (soğutularak) yoğuşur. kondenserden yüksek basınçta sıvı halde çıkan soğutucu akışkanın içinde bulunabilecek olan nem ve partiküller. ve sisteme ölçme cihazlarının hacmini telafi etmesi için normal gaz miktarı olan 43 g ’dan 2 g daha fazla gaz ilave edilerek toplam 45 g gaz basılmıştır. Kılcal boru sistemde. Sistemde soğutucu akışkan olarak R600a kullanılmaktadır. kurutucuda (drayer olarak da adlandırılmaktadır) bulunan silika jel ve filtre ile tutularak sisteme girişi engellenir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 207 . Kompresör emme hattı çapı 6. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının kompresörü Şekil 2’de gösterilmiştir. pistonlu tipte olup soğutma kapasitesi 140 W’tır ve nominal güç tüketimi ise 108 W’tır.I. Şekil 4 Kondenser. Kompresörden gelen yüksek basınç ve sıcaklıkta kızgın buhar halindeki soğutucu akışkan deney düzeneğinde buzdolabının arka kısmında bulunan. kompresör durduğu zaman. Deneysel çalışmada kullanılan hermetik kompresör. Deney düzeneğinde.8 mm iç çapa sahip yaklaşık 2. Bu basıncın doğrusal değil daha yüksek oranlarda düşmesini sağlar. evaporatörden gelen soğutucu akışkanı sıkıştırarak basıncını kondenser basıncına yükseltir.937 mm’dir. İZMİR Buzdolaplarında kullanılan buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin en önemli parçası olan kompresörlerin çeşitli tipleri mevcuttur.

bakır ve alüminyum gibi malzemelerden imal edilir. İZMİR Deney düzeneğinde sistemin genel verimi artırmak ve kompresör emme hattında borunun dış yüzeyindeki nemlenmeyi önlemek amacıyla kılcal borunun bir kısmı. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (T2). Evaporatör demir. basınç. ÖLÇÜMLER VE ANALİZ Buzdolabı. Şekil 5 Evaporatör.I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Deney düzeneğinde kullanılan buzdolabının evaporatörü alüminyum olup sisteme kaynakla değil harici olarak plastik bantla monte edilmiştir. Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (T1 ). güç ve debi ölçümleri yapılmıştır. 1. 3. kurutucu girişinde (T4). Şekil 6’da Buzdolabı soğutma sisteminin akış diyagramı ve ölçüm noktaları görülmektedir. Kılcal borudan evaporatöre(buharlaştırıcı) gelen düşük sıcaklık ve basınçtaki soğutucu akışkan soğutulan ortamdan ısı çekerek gaz haline gelir. evaporatörden çıkan ve kompresöre gidecek olan (emme hattı) ile birleştirilerek bir tür ısı değiştiricisi oluşturulmuştur. Sistem sürekli duruma ulaştığı anda yapılan ölçümler sonucunda Tablo 1’de verilen sıcaklık ve basınç değerleri elde edilmiştir. Kompresörde yapılan güç analizi için bir wattmetre kullanılmıştır. Deneyde debi ölçümü için ABB FAM 3200 serisi bir değişken alanlı debimetre (rotametre) kompresör çıkışına monte edilmiştir. kurutucu çıkışında (P5) olmak üzere üç noktada yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları yine masa tipi bilgi yükleyici kullanılarak okunmuş ve kaydedilmiştir. ALMEMO marka basınç duyargalarıyla (sensör) basınç ölçümleri kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) (P1 ). kurutucu çıkışında (buzdolabı izolasyonundan giriş) (T5). Debi ve güç ölçümleri manuel olarak okunmuş ve kaydedilmiştir. Böylece evaporatöre girecek olan akışkanın biraz daha soğuması ve kompresöre girecek olan akışkanın ise kesinlikle gaz fazında olması sağlanmıştır. kompresör çıkışı (Kondenser girişi) (P2). çelik. Sistem sürekli durumdayken ölçümler alınmış ve sonuçları Tablo 1’de gösterilmiştir. kılcal boru çıkışı (evaporatör girişi) (T6) ve Evaporatör çıkışında (ısı değiştiricisine giriş) (T7)olmak üzere 7 noktaya T tipi termoçiftler yerleştirilerek sıcaklık ölçümü yapılmış sistem kararlı duruma geldiği andaki ölçüm sonuçları masa tipi ALMEMO marka bilgi yükleyiciden okunmuştur. 208 . kondenser çıkışında (T3). Evaporatör Şekil 5’te görülmektedir. 3. Deneyde Yapılan Ölçümler Deneyde sıcaklık. Vestel Ar-Ge biriminde bulunan test odasında TS 87 EN ISO 7371 standardının Madde 8 deney genel şartları ve Madde 15’deki enerji tüketim deneyi başlıklı bölümlerine göre test edilmiştir. pirinç. 9-12 EKİM 2008.

4.I. 9-12 EKİM 2008.8ºC’de sabit kalmıştır. 5.09 3.85 0.9 Basınç P (bar) 0. Sürekli duruma ulaşıldığında soğutma sisteminde devir daim eden R600a soğutucu gazının kütlesel debisi 0.8 35.9 -31. Buzdolabının iç hacmi sürekli durumda 14.0003158 kg/s ve kompresörün çektiği güç 76.34 5.17) Kızgın buhar Sıcaklık T (ºC) 27.9 27.2 59. Buzdolabı sisteminin akış Tablo 1 Önemli çevrim noktalarında sıcaklık ve basınç değerleri. 3. İZMİR 3 Kondenser 4 Debimetre 2 Kurutu Komp. 2.4 -29.34 Test boyunca test odasının sıcaklığı 25ºC sabit sıcaklıkta tutulmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 6 ve 7 209 .34 0.09 5. Ölçümler sonucunda elde edilen sıcaklık ve basınç değerleri EES (Engineering Equation Solver) programı kullanılarak çevrimdeki 1. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Faz Kızgın Buhar Kızgın Buhar Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Sıkıştırılmış sıvı Doymuş sıvı-buhar karışımı (x =0. 5 1 Isı değiştirici 7 soğutulan ortam sınırı Evaporatör 6 Şekil 6 soğutma diyagramı ve önemli ölçüm noktaları.09 5.6 36.8 W olarak ölçülmüştür.

8 727.398 3.897 2.775 2.003 Soğutma sistemi sürekli duruma ulaştığında hesaplanan termodinamik özelliklerden sistemin P-h diyagramı çizilmiş ve Şekil 7’de verilmiştir. Ekserji ifadesi 210 . iş yapabilme kabiliyeti olarak tanımlanmıştır. yasasına dayanan enerjinin kalitesini dikkate alan ve “Enerji Kullanılabilirliği” (İngilizdede “availability” olarak da adlandırılmaktadır) gibi isimlerle de adlandırılabilen ekserji analizi çıkar. iç enerji (u) ve özgül hacim (v) gibi temel özellikleri hesaplanmış ve bu değerler Tablo 2’de verilmiştir Tablo 2 Önemli çevrim noktalarında termodinamik özellikler.137 3. yasaya dayanan enerji analizi enerjinin niteliği değerlendirilmediği için karşımıza. Tersinmezliklerin (kayıpların) olmadığı I.7 415.I.1 Entropi s (kJ/kgK) 4.7 416. Enerji ve Ekserji Analizleri Enerji.4 639. 9-12 EKİM 2008. entropi (s).4 395.2. Şekil 7 P-h diyagramı. Termodinamiğin birinci yasası enerjinin korunumundan söz eder yani sisteme giren toplam enerji sitemden çıkan enerjiye eşittir.001827 0.4 395 301.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.001867 0. Ancak sistemlerin enerji analizleri diğer değişle I.08333 0. termodinamiğin II. yasaya dayanan analizler sistemin sadece niceliğini (miktarını) değerlendirir.767 2.5 605 Özgül Hacim ν (m3/kg) 1.8 418. İZMİR noktalarında soğutucu akışkanın termodinamik özellikleri.4 769.701 2.4 417.252 0.7 306. entalpi (h).808 İç Enerji u (kJ/kg) 685.1122 1.001863 0. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı(ısı değiştiricisine giriş) Entalpi h (kJ/kg) 728. 3.

W (W) sisteme verilen ya da alınan işi ve ΔH (W) entalpi değişimini. Özgül enerji denkleminde kullanılan e özgül enerjiyi. & & E = mh (kW) (2) & & Bu denklemde m (kg/s) kütlesel debiyi ifade ederken. daha sonra ise Termodinamiğin II. 9-12 EKİM 2008. Sisteme giren ısı (Q) pozitif(+) . Ekserji analizinin amacı proseslerin tersinmezliklerini belirlemek ve değerlendirmektir. ΔPE (W)’de potansiyel enerji değişimini ifade eder. e = h (kJ/kg) (1) şeklindedir. Q − W = ΔH + ΔKE + ΔPE (3) Denklemde Q (W) ısı alış verişini . Şekil 9’da enerji. Enerji korunumu denklemleri. Sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi. & & & Q − W = mΔh (4) Soğutma makinelerinin ısıl verim değerlendirmesi etkinlik katsayısı ile yapılır. Yasa analizi uygulanarak tersinmezlikler ve ekserji kayıpları tespit edilmiştir. sistem ile çevre arasında gerçekleşen net iş ve ısı alış verişinde bulunan ve giriş ve çıkışı olan sürekli akışlı bir kontrol hacmi için şu şekilde ifade edilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 211 . Genel enerji dengesi denklemi. sistemden çıkan ısı (Q) negatif (-) ve sisteme giren iş (W) negatif(-). İZMİR mevcut şartlarda elde edilebilecek maksimum iş olarak tanımlanmaktadır. birinci yasaya dayanarak. ekserji ve tersinmezlikler arasındaki ilişki şematik olarak verilmiştir. h akışkanın entalpisini (özgül entalpi) temsil etmektedir ve birimleri kJ/kg’dır. Özgül enerjinin kütlesel debiyle çarpımından elde edilen toplam enerji denklemi. Yasa analizi uygulanmış. Şekil 8 Enerji. Yasa analizleri uygulanırken. sistemden çıkan iş (W) için ise pozitif(+) işaret kabulü yapılmıştır. E toplam enerjiyi ifade eder ve birimi kW’tır. Bu çalışmada buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimine göre çalışan bir ev tipi buzdolabında bulunan sistem elemanlarına Termodinamiğin I. Enerji denklemlerinden Özgül enerji (Akış enerjisi) denklemi . sürekli akışlı açık sistem kabulü yapılarak analiz edilmiştir. ΔKE (W) kinetik enerji değişimini. Sistemi oluşturan elemanlar. elemanlardaki basınç kayıpları. kinetik ve potansiyel enerji değişimleri ihmal edilmiştir. Termodinamiğin I ve II. kullanılabilirlik(Ekserji) ve tersinmezliklerin toplamından oluşur. Diğer bir değişle sürekli akışlı sistemler için birinci yasa verimi aşağıdaki şekilde yazılabilir.I. Denklem (3)'de potansiyel ve kinetik enerji değişimleri ihmal edilirse sürekli akışlı açık sistem için enerji dengesi denklemi aşağıdaki gibi bulunabilir.

(8) & & X = mψ (9) & & Bu denklemde X . Denklem (7). dX sistem & & X giren − X çikan − X yokolan = =0 dt (10) & & şeklinde yazılabilir. 9-12 EKİM 2008. Birim zamanda kontrol hacmine giren ve çıkan soğutucu akışkanla birlikte gerçekleşen entropi transferi ( s − so ) olarak ifade edilmiştir. (s0) özgül entropi (kJ/kgK)’dir. X çikan çevrimden çıkan toplam & ekserjiyi. Ekserji belirli bir enerjiye sahip akışkanın çevre şartlarına indirgenerek kendisinden maksimum iş elde edilmesine denir [15]. İZMİR COP = & Q & W (5) COP . ψ = (h − h7 ) − T7 ( s − s7 ) şeklinde olur.I. Burada (h) özgül entalpi (kJ/kg). etkinlik katsayısıdır ve birimsizdir. potansiyel ve kimyasal ekserji miktarları çok küçük olduğu için ihmal edildiğinde aşağıdaki denklem elde edilir. g yerçekimi ivmesi (m/s2) ve z (m) yüksekliktir. ψ = (h − h0 ) − T0 ( s − s0 ) (7) Sistem için özgül ekserji (kullanılabilirlik) denklemi yazılırken 0 noktası özellikleri yerine bazı noktalarda ekserji değerlerinin negatif çıkmasını önlemek için evaporatör çıkışı olan 7 noktası özellikleri ölü hal özellikleri olarak kabul edilmiştir. Çevre sıcaklığı (T0) ile gösterilmiş olup birimi (0C)’dir. ikinci yasa yazılacak olursa. Çevresel parametreler referans durum olarak kabul edildiğinde. X yokolan ise toplam yok olan (tersinmezlik) ekserjiyi göstermektedir. Ekserji ya da kullanılabilir enerji termodinamiğin ikinci yasasına dayanmaktadır. Wtr tersinir işi. Bu durumda. akış ekserjisinin(ψ ) kütlesel debiyle( m ) çarpımından elde edilen toplam ekserjiyi ifade etmektedir. Sistem için ikinci yasa verimi yazılırsa. Denklemde X giren sisteme giren toplam ekserjiyi. İş tüketen makineler için ikinci yasa verimi aşağıdaki şekilde tanımlanmaktadır. Sürekli akışlı bir sistem için ekserji dengesi.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. W ise sistemden elde edilen net işi ifade etmektedir. Toplam ekserji ise. Akış ekserjisi denklemindeki. ψ = (h − h0 ) + V 2 + gz − T0 ( s − s0 ) 1 2 (6) Denklemde görülen 0 alt indisi çevre şartları(ölü hal) referans alınarak bulunmuş değerlerdir. η II = Wtr W (11) Burada η II ikinci yasa verimini. 212 . özgül ekserji (Ψ) (sürekli akışlı sistemler için kullanılabilirlik). V akışkan hızı(m/s).

47 0 Toplam Ekserji & E (W ) 230 243.523 -28.5 125 96.1 30.09 -110.309 109. toplam enerji için denklem (2).2 105. Denklemde COP sistemin gerçek birinci yasa verimini ifade ederken COPtr sistemin tersinir ikinci yasa verimini ifade eder ve COPtr = TL TH − T L (13) şeklinde tanımlanır.1 28.8 & Χ (W) 2.307 0 Enerji ve ekserji analizlerinde yukarıdaki verilmiş olan genel denklemler.1 132. Hal No 1 2 3 4 5 6 7 Hal Tanımı Kompresör girişi (Evaporatör çıkışı) Kompresör çıkışı (Kondenser girişi) Kondenser çıkışı Kurutucuya giriş Kurutucu çıkışı (Buzdolabı izolasyonundan giriş) Kılcal boru çıkışı (Evaporatör girişi) Evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) Özgül Enerji e (kJ/kg) 13. özgül ekserji ve toplam ekserji sayısal değerleri. 213 .I.617 8.45 9. Yasa verim tanımları Tablo 4’teki gibi elde edilmiştir.2 131.Sistem = COP COPtr (12) şeklinde olur.45 26. evaporatör çıkışı (ısı değiştiricisine giriş) (7) olmak üzere yedi & noktada EES programında özgül enerji (e). toplam ekserji X hesaplanmış Tablo 3 Çevrimin Özgül enerji. kondenser girişi (kompresör çıkışı) (2). toplam enerji.94 34.7287 -6.773 9. kılcal boru çıkışı (buzdolabı izolasyonuna giriş) (5). kompresör girişi (ısı değiştirici çıkışı) (1). yazılan genel denklemlerden özgül enerji için denklem (1). Yasa ve II. soğutma çevriminin her bir elemanına uygulanmasıyla her soğutma çevrim elemanı için enerji ve ekserji denge denklemleri ayrıca I.76 201. toplam enerji E .95 30. kondenser çıkışı (3).2 Özgül Ekserji ψ (kJ/kg) 9. Deneysel çalışmada kullanılan buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi için.238 3.09 10. kurutucu girişi (4). Toplam Enerji & ψ .9 -0. özgül ekserji için denklem (7). evaporatör girişi (kılcal boru çıkışı) (6). İZMİR η II. özgül ekserji ve bu değerler Tablo 3’te verilmiştir. toplam ekserji için ise denklem (9) kullanılarak. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

= m(h3 − h2 ) & & Qkurutucu −kilcalb. Yasa Verimleri II.kond . = X 2 − X 3 η II . & X 2 Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) & & & X yokolan.elektrik + X 1 ) − ( X 2 ) η I .kurutucu −kilcalb. & X yokolan.komp .kond . İZMİR Tablo 4 Denge denklemleri ve verim tanımları.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.komp.evap.ısıdeğiş .elektrik η II.(7-1) & & Qısıdeğiş.. = 1 − & & X 1 + Wkomp.evap.kurutucukilcalb.kurutucu − kilcalb.I. = 1 − η II .. = X 3 − X 5 ____ η II . = m(h5 − h6 ) & = m(h1 − h7 ) & & Qevap.ısıdeğiş. = (Wkomp . & X3 Isı Değiştirici (56). = m(h2 − h1 ) & & & & X yokolan . & & (X + X ) 5 7 Evaporatör (6-7) & & & X yokolan . = m(h7 − h6 ) & & & & & X yokolan . = ( X 5 + X 7 ) − ( X 6 + X 1 ) ____ η II .evap. = 1 − & X yokolan. = m(h3 − h5 ) & & & X yokolan.kond . = & Welektrik ____ & W η II .komp.Sistem = COP COPtr 214 . = 1 − & X yokolan. Kondenser (2-3) & & Qkond . & X 6 Genel Sistem & & Q − W = ΔU ____ COP = & Qevap & Wkomp. Yasa Verimleri Kompresör (1-2) & & Wkomp. = 1 − & X yokolan.. Enerji Dengesi Ekserji Dengesi I.komp.. 9-12 EKİM 2008. = X 6 − X 7 ____ & X yokolan .ısıdeğiş.

20 7. denklemlerde gereken yerlerde kullanılarak bulunan enerji.04 43. soğutma kapasitesi 140 W ve anma gücü 108 W olduğu daha önce belirtilmişti.25 1. yok olan ekserji ve verim değerleri Tablo 5’te yer almaktadır.72 W ile kondenserde olurken.09 & X Yokolan (W) 45. Elde edilen denklemlerde çevrimin 7 noktasında termodinamik özellikler. 13. Kılcal borudan ısı değiştiricisine geçen akışkanın ısı değiştiricisinde geri kazanılan 28. Yasa Verimleri η (%) & & Q veya W (W) Kompresör (1-2) 13.83 Evaporatör (6-7) 105.43 28.368 21.01 W’lık bölümü çevrime devam ederken 7.24 W ile kurutucu-kılcal boru kaybı izlemektedir.54 ____ 8. yok olan ekserji ve verim değerleri.06 3. Kompresörden çevrime. Tablo 5 Enerji.69 Genel Sistem ____ ____ 1.I.73 W olan enerjinin 110. Kompresör çıkışında çevrimden gelen enerjiyle birlikte 242.73 W ile kompresörde meydana gelmekte ve bunları 7.68 ____ 28.90 24.7-1) 110. ikinci sırada 63. 215 .29 17. Yasa Verimleri η (%) II.24 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %3.8 W olarak ölçülmüştür.16 W’lık enerji ile evaporatörden çekilen ısıyla gelen 104. Ancak test şarlarından dolayı buzdolabının kompresörünün çektiği güç veya soğutma sistemine giren enerji 76. Buzdolabının soğutma çevrimine ilk hareketi veren kompresör. İZMİR Sayısal analiz kısmında verilen genel denklemler kullanılarak soğutma çevriminde yer alan her eleman için denge denklemleri ve verim tanımları elde edilmiş ve bu denklemler Tablo 4’de verilmiştir. Enerji Transferi Yok olan Ekserji I.07 4.21 Kondenser (2-3) Kurutucu – Kılcal Borunun bir kısmı (3-5) Isı Değiştirici (5-6. Bu enerjinin 63. Bu değer toplam enerjinin %60. BULGULAR VE TARTIŞMA Tablo 4’te verilen genel denklemler kullanılarak her eleman için çıkarılan enerji denklemlerinin sayısal değerleri Tablo 5’te tablo halinde verilmiş olup ayrıca enerji akış diyagramı çizilerek Şekil 10’da gösterilmiştir.36 7.98’i soğutucu akışkan R600a kurutucu ve kılcal boruya girmesiyle çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda enerji kaybı şeklinde olmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Enerjinin 132. Şekilde gösterilen büyüklükler miktarlarla orantılıdır. Enerji akış diyagramından da anlaşılacağı üzere çevrimde en fazla enerji transferi 110.07 W’lık akış enerjisi çevrime transfer olmaktadır.9 W enerji birleşerek çevrime transfer olmaktadır.87 ____ 75.07’si kompresördeki tersinmezliklere harcanmaktadır.31 ____ 35. 9-12 EKİM 2008.9’unu oluşturmaktadır.73 W’lık yani sisteme giren toplam enerjinin %35.72 W’ı kondenserden ısıl enerji şeklinde çevreye transfer olmaktadır.

İZMİR Şekil 9 Enerji dengesi.I. verilen ekserji denklemleri uygulanarak bulunan sonuçlar Tablo 5’te verilmiştir. Deneyde daha önce belirtilen ve her elemanın giriş ve çıkışındaki noktalarda belirlenen termodinamik özellikleri Tablo 4’te. Soğutma elemanları için verilen ekserji kayıpları Şekil 11’de ekserji akış diyagramı şeklinde gösterilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. 216 .

6’a karşılık gelmektedir. sisteme giren toplam ekserjinin %32. Evaporatördeki ekserji kaybı 3.8 W olarak çektiği elektriksel gücün 45. 76. ev tipi buzdolabının buhar sıkıştırmalı soğutma çevriminin deneysel olarak sürekli durum için elde edilen termodinamik özellikler kullanılarak her soğutma elemanı ayrı ele alınarak enerji ve ekserji analizi yapılmıştır.8 W olarak çekilen elektriksel gücün 45.3 W olarak belirlenirken. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır. Isı değiştiricide ise 1. Isı değiştiricide ise 1. Ekserji analizi. çevrimin toplam enerjisinin %35. akış enerjisi şeklinde çevrime transfer olurken. 9-12 EKİM 2008. 13.72 W ile kondenserde gerçekleşmektedir ve bu değer çevrime transfer olan toplam enerjinin %60.09’nu tersinmezliklere harcarken sisteme 31.07’si yani 63. ekserjisinin %2’sini çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybeder. kılcal borudan çevre ortama olan ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda toplam enerjinin %3. Diğer soğutma elemanları. enerji analizi gibi her soğutma elemanına uygulanmıştır.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle yok olmaktadır. ve evaporatör izlemektedir. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan. Genelleme yapmak gerekirse.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserji girişinin %2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır.9 W olan ekserji kompresörden alınan ekserjiyle birlikte çevrime katılmaktadır. Isı değiştiricisi çıkışında 2.03’ü kondenserden çevreye olan ısı transferiyle kaybolduğu anlaşılmıştır. ısı değiştiricisi ve evaporatörde yok olmaktadır. ekserjisinin %2’sini yani 1.46 W ekserji kazandırmaktadır. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör 76. 217 . Elde edilen sayısal sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı izlemektedir.54 W’ını çevreye ısı transferi ve basınç düşümü sonucunda kaybetmektedir.98’lik miktarı kadar enerji dönüşümü olmaktadır.9’na karşılık gelmektedir.6’ı olduğu belirlenmiştir.09’u tersinmezliklere harcanırken.99 W olan ekserji kaybı toplam ekserjinin %2. ve ardından kılcal boru.SONUÇLAR Bu çalışmada. toplam ekserji girişinin yaklaşık üçte ikisi kompresörde. Evaporatördeki ekserji kaybı 3. Kondenserden çıkarak kurutucu ve kılcal borudan geçen soğutucu akışkan. Analizlerde kullanılan denklemler ve sonuçları tablolar halinde verilmiş. Isı değiştirici çıkışında 2. ısı değiştiricisi. 5. üçte biri kondenserde ve geriye kalan on da biri ise kılcal boru. bu kayıp toplam ekserjinin %4’ünü oluşturmaktadır. Enerji analizi sonucunda en büyük enerji transferi 110. Kompresörde. Çevrimin en önemli parçasını oluşturan kompresör. Elde edilen sonuçlardan ve diyagramdan da anlaşılacağı gibi en fazla ekserji kaybı kompresörde olurken bunu kondenser kaybı.73 W’lık enerji kompresörde oluşan tersinmezliklere harcanmaktadır.64 W’ı ve toplam ekserjinin %32. enerji ve ekserji akışı diyagram çizilerek gösterilmiştir. Çevrimin devamını sağlayan bu ekserjinin 24. İZMİR Şekil 10 Ekserji dengesi.34 W’ı yani toplam ekserjinin girişinin %59.34 W’ı yani toplam ekserji girişinin %59.3 W olarak belirlenirken.I.07 W.

International Journal of Refrigeration. volume 20.69 olarak hesaplanmıştır. Kiang. pages 645-657 (2005).. “Thermoeconomic analysis of household refrigerators”. pages 619-630 (2002). 11. yasa verimi yani etkinlik katsayısı(COP) ise 1. yasa verimleri. B. “Thermodynamic analysis of the V-type Stirling-cycle refrigerator”. A. Kalogirou. Yakut. pages 490502. ve L. İlk olarak TÜBİTAK’a teşekkür ederim. pages 417-429 (2003). ve kondenser verimi %28. B.tr/turkce/en_tasarrufu/konut_ulas/en_tasarruf_bina_ay.. Volume 30. yasa verimi ekserji kayıplarının yüksek olduğu kompresör ve kondenser gibi elemanlarda araştırma ve geliştirme faaliyetlerini yoğunlaştırarak artırılabilir. 27:1067–1078 15. “A valve operated absorption refrigerator”. ve C..I. 3. Razavi.. genel sistemin I. C. Applied Thermal Engineering. Sayı 1. 12. ve R. T. İZMİR Sistemin verimleri incelendiğinde kompresörün I. pages 311-316 (2004). (1997). G.04. ETEMOĞLU A. A. Ankara. pages 183-189 (2005). pages 461-469. Sun. W. Volume 20. Karabulut. 102s. Energy Res. 6.83 ile ısı değiştiricisi sahip olmuştur. Yasa verimi ise %21. (1997). Elektirik işletmeleri wep adresi http://www. Paignigiannis. Wu. CAN M. 5. (2005).. Genel sistemin II. Rebora A. 16. KILIÇ M. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. Volume 20.. Doktora Tezi. and S. Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. “Transient characteristic of reciprocating compressors in household refrigerators”. 13. Journal of magnetism and magnetic materials. Mezavila. 4. Teng. çünkü bu elemanlardaki kayıplar kompresör ve kondenser kayıplarına göre oldukça küçüktür. Tagliafico. Fusion Engineering and Design. Tanda.gov. Issue 6. Chen L. J. Löhlein K... Hepbaşli A. B.yasa verimi ise %35. Diğer elemanlarda araştırma ve geliştirme çalışmalarının yürütülmesinin verime pek bir faydası olmayacaktır.ve B. International Journal of Refrigeration. “Radiation and natural convection heat transfer from wire-and-tube heat exchangers in refrigeration appliances”.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. S. 6. R. Applied Thermal Engineering.31:947-959 14. pages 511-518 (1993). R. Buna karşın soğutma elemanlarının II. Applied Thermal Engineering. Özkaymak.TEŞEKKÜR Bu çalışma TÜBİTAK ve VESTEL Teknoloji Geliştirme ve Endüstriyel Tasarım Laboratuarı destekleriyle TÜBİTAK MAG No:105M305 numaralı proje kapsamında gerçekleştirilmiştir.KAYNAKLAR 1.36 olarak bulunmuştur. ve S. 10. Volume 22. A. A. Melo C.. M. Kompresör dışındaki soğutma çevrimi elemanlarının I.”Exergy losses in refrigerating systems. Agnew. ve M. Daha sonra da Vestel Ar-Ge direktörü Halil Turan’a ve araştırma mühendisi Umut Yılmaz’a çalışmanın her aşamasında ve özellikle deneysel verilerin toplanması sırasında verdikleri destekten ötürü teşekkürü bir borç bilirim. Applied Thermal Engineering. Talbi. Min. A. yasa verimi %17. M..eie. “Thermal performance analysis for hot-wall condenser and evaporator configurations in refrigeration appliances”. “Exergy analysis: an absorption refrigerator using lithium bromide and water as the working fluids”. pages 669-684 (1999). “An experimental analysis of adiabatic capillary tubes”. J. (1998).Yasa verimleri (ekserjitik verimler) hesaplanmış ve kompresörün verimi %43. Issue 7. Neto. Şencan. Sistemin genel II. Ataer. Volume 23. Internatıonal Journal Of Energy Research Int. M. Energy Res. Gonçalves. Dr. Applied Thermal Engineering. Volume 19. Volume 21. Uludağ Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Dergisi.. I. ve G.5’a kadar düşerken en yüksek verimi %75. pages 1391-1402 (2002). Khastoo. 7. Buhar Sıkıştırmalı Soğutma Sisteminde Aşırı Kızdırma ve Aşırı soğutma Eşanjörlerinin Termo-ekonomik Optimizasyonu. M. 2. Wu. teşekkür ve şükranlarımı sunarım. Issue 4. Ö. Renewable Energy. C. Tagliafico L. Porkhial S.2007. 2004 17.ve H. veri eksikliğinden dolayı tanımlanamamıştır. Fukano. Kurutucu ve kılcal borunun verimi %8. Evaporatörün II. Huang. ve T. 9. Volume 282.. F. J. Cilt 9. A study forperformance comparisons in compressor and condenser”. International Journal of Refrigeration. L. 7.W.html 218 . “A generalized model of a real refrigerator and its performance”. K. 2003. Stegou-Sagian and N. E. pages 401-412 (1997).M. 8. M.07 olarak belirlenmiştir.36’dir. Fereira. C. Volume 17. Ülkemiz jeotermal kaynaklarının ikinci kanun verim değerlerine bağlı sınıflandırılması. Rowe. Yunus ÇERÇİ’ye. “Experimental evaluation of prototype thermoelectric domestic-refrigerators”.21. ve D. Eames. “A simple magnetic refrigerator evaluation model”. “Exergy analysis of lithium bromide/water absorption systems”.M. 9-12 EKİM 2008. Applied Energy. M. N. “Exergy analysis of refrigerators for large scale cooling systems”. Volume 28.. Ayrıca yardımlarını esirgemeyen değerli tez danışmanım Doç.

I. 9-12 EKİM 2008. Tekin ÖZTÜRK Desisif Bir İklimlendirme Sisteminin Psikrometrik Analizi Ertaç HÜRDOĞAN – Orhan BÜYÜKALACA – Tuncay YILMAZ – Osman KARA 219 . İZMİR OTURUM VIII ADSORPSİYONLU ve ADSORPSİYONLU SİSTEMLER Adsorpsiyonlu Soğutma Teknolojisi ve Enerji Analizi Gökhan GÜRLEK – Abdullah YILDIZ – Ali GÜNGÖR Adsorpsiyonlu Isı Pompaları Adsorbent Yatağının Tasarımı Gamze GEDİZ İLDİŞ – Mohgtada MOBEDİ – Semra Ülkü Libr H20 Akışkan Çifti İle Çalışan Absorbsiyonlu Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Analizi Canan CİMŞİT – İ.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.

ikinci bölümde ise aynı sistemde deneysel olarak çalışmışlar ve sistem COP ve ısıtma ve soğutma kapasitelerini belirlemişlerdir [6. Bu amaçla bu çalışmada. sıvı veya katı başka bir maddenin yüzeyi ile fiziksel ve kimyasal etkileşimi vardır [1]. abdullah. sistemin enerji analizi nasıl yapılır gibi sorulara yanıt bulunmaya çalışılmıştır. adsorpsiyonlu soğutma sistemleri tanımlanmış ve enerji analizinin nasıl yapıldığı irdelenmiştir.gungor@ ege. 2. 9-12 EKİM 2008.tr. adsorpsiyonlu soğutma sistemi nasıl çalışır. ali. 220 . İZMİR ADSORPSİYONLU SOĞUTMA TEKNOLOJİSİ VE ENERJİ ANALİZİ Gökhan Gürlek. (2006) adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde absorbent olarak aktif karbonu kullanarak sistemin performans parametrelerini incelemişlerdir [5].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. adsorplanan adsorbatın adsorbent yüzeyinden uzaklaşması söz konusu değildir. (2005a. adsorbent yüzeyine fiziksel bağlarla tutunur. başka bir sıvı veya katı içine difüzyonu söz konusu iken adsorpsiyonlu soğutma sisteminde ise bir gazın veya sıvının. İki fazlı bir kompresör gibi çalışan adsorber/desorber tipi bir yatakta metanolün sistem verimine etkisini incelemişlerdir [2]. Enerji kaynaklarının türü ve çevrim sırasında meydana gelen fiziksel olaylar açısından benzer olduğunu düşündüğümüz absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle aslında belirgin farklılıkları vardır. Abdullah Yıldız. Liu ve Leong (2005) zeolit/su çifti ile çalışan adsorpsiyonlu bir soğutma sisteminde bu soğutma çiftinin sistem performans parametreleri üzerindeki etkisini nümerik bir model yardımıyla incelemişlerdir [4]. Wang vd. Absorpsiyonlu soğutma sisteminde bir sıvı veya gaz akışkanın. Soğutma 1.gurlek@ege. Yong ve Sumathy (2004) güneş enerjisi ile çalışan iki yataklı bir adsorpsiyonlu soğutma sisteminin performansını belirlemek amacıyla bir matematiksel model oluşturmuşlardır [3]. Adsorpsiyon. sistemin avantaj ve dezavantajları nelerdir. Oertel ve Fischer (1997) metanol/ silikajel çifti kullanan bir adsorpsiyonlu sistemi incelemişlerdir.edu.I. Desorpsiyon olayının olmadığı yani reaksiyonun tersinmez olduğu adsorbatın adsorbent yüzeyine tutunmasına kimyasal olarak adsorplama denir. Faraday (1848) tarafından ilk kez tanımlanan adsorpsiyonlu soğutma çevrimi.tr ÖZET Son yıllarda önemi artan adsorpsiyonlu soğutma sistemleri ile ilgili çalışmalara her geçen gün yenileri eklenmektedir. ADSORPSİYON PRENSİBİ Adsorpsiyon işleminde gaz fazındaki maddeye adsorbat. Fiziksel adsorplamada ise adsorbat. GİRİŞ Ticari uygulamalarda adsorpsiyonlu chiller olarak kullanılan soğutma sistemleri bir çeşit adsorpsiyonlu ısı pompaları olarak tanımlanabilmektedir. fiziksel ve kimyasal olarak ikiye ayrılmaktadır. katı fazındaki maddeye ise absorbent denilmektedir.7]. 2005b) yaptıkları farklı çalışmalarda birinci bölümde silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminin tasarımını ve performans tahmini üzerine çalışmışlar.edu.edu. Ali Güngör Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Makina Mühendisliği Bölümü gokhan. Lu vd. Bu çalışmada. Fiziksel adsorpsiyon işleminde reaksiyon sırasında adsorpsiyon ısısı açığa çıkar. Bu adsorpsiyon türünde. adsorpsiyon nedir. ticari amaçlı soğutucu olacak ilk kez 1920’de kullanılmaya başlanmıştır. Önemli oranda enerji kazançları sağlamasına rağmen bu sistemler çok fazla tanınmamaktadır.tr.yildiz@ege. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu soğutma sistemi. Desorpsiyon olayının gerçekleştiği bu adsorplama şeklinde adsorpsiyon ortam sıcaklığının artışı ile azalmaktadır.

Adsorpsiyonlu soğutma sistemi kapalı sistem olduğundan buharlaşmış absorbat çevreye buhar olarak bırakılmaz. Böylece adsorbent malzeme rejenere olur. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminde. Buharlaşma prosesi sıcaklık ve basınca bağlıdır. Yeterli yüksek vakum değerlerinde adsorbat su düşük sıcaklıkta buharlaşır. evaporatör ve kondenser sıcaklığına.11 0. Çalışma odalarındaki evaporatörler ısı pompasını desteklemektedir.22 0. katı adsorbent tarafından adsorbe edilir.37 0. sistemin içerinde tekrar yoğuşur. oda sıcaklığında vakum altında buharlaşır. Soğutma sistemlerinde adsorpsiyon prensibi. Normal atmosferik basınç (760 mmHg) altında absorbat su 100 oC’de buharlaşır. Termodinamik yasalara göre buharlaşmış absorbatın doğrudan yoğuşması mümkün olmadığına göre absorbat. Bu işlem sırasında devrede soğutma meydana gelir.250 0 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Tablo 1. içinde ise soğutulmak istenen su geçmektedir. bunu yanında metanol ve amonyak da kullanılmaktadır. Isı pompası odasının üst kısmını absorbat evaporatör. Her bir adsorpsiyon/desorpsiyon odası bir kondenser. Gereken buharlaşma ısısını çevresinden alan su. adsorbent yatakları. örneğin su buharının adsorbentler tarafından toplanmasıdır. Adsorbent. bu durumda aktif karbon-metanol çiftinin kullanımı daha uygun olmaktadır. Metanol evaporatörde borunun dışından metanol. vakum vanası. depoladığı adsorbatı sıcaklık artışı ile rahatlıkla bırakabilir. Absorbentin adsorplama kapasitesinin artması ile birlikte çevrim verimi de artmaktadır. Bu soğutma sistemi iki sistemin bir arada olduğu tek bir sistem olarak çalışmaktadır. Şekilden de görüldüğü gibi sistem. İZMİR Adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde soğutucu adsorbat olarak çoğunlukla su kullanılmakta.140 3.30 0. • Adsorbent yapısal değişikliğe ve hacimsel genişlemeye uğramadan adsorbatı kolaylıkla adsorbe edebilir.32 Adsorpsiyon ısısı (kJ/kgabsorbat) 4400 4400 4000 2560 1400 Çalışma sıcaklığı (oC) 0 . • Adsorbent. Bu adsorbent malzemeleri başta silika-jel olmak üzere aktif karbon ve zeolit olarak sayabiliriz. 9-12 EKİM 2008. bir absorbent yatağı ve evaporatörden oluşur. ısı iletim katsayısı ve yoğunluk adsorpsiyon işleminde önem taşımaktadır. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ÇALIŞMA PRENSİBİ Şekil 1’de adsorpsiyonlu soğutma sisteminde absorbat-absorbent çiftinin çalışma sistemi gösterilmektedir.150 -20 .350 0 . 221 . Bu işlem tersinir ve sürekli tekrarlanır. Adsorpisyonlu soğutma sistemlerinde adsorbent yatağının kütle ve ısı transfer hızlarının kontrol edilmesi de önem taşımaktadır. ısı transfer hızını düşürmektedir. Sıcak su kullanımıyla adsorbentteki adsorbe su tekrar buharlaşır. Adsorbentin ısı transfer katsayısının düşüklüğü.adsorbat çiftinin çalışma sıcaklıklarına göre özellikleri[1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Su-Zeolit 4A Su-Zeolit 13X Su-Mordenit Su-Silika Jel Metanol-Aktif Karbon Maksimum adsorplama kapasitesi (kg/kg) 0.I. Bu etki adsorpsiyon ve desorpsiyon periyotlarını uzatmaktadır. Adsorpsiyon işleminde en önemli faktörleri bir kez daha hatırlatmak gerekirse [8]. Tablo 1’de adsorbent-adsorbat çiftlerinin gerekli çalışma aralıkları için özellikleri verilmiştir. Adsorpsiyonlu soğutucular için 10-20 mm Hg vakum basıncı yeterlidir [8]. evaporatör sıcaklığı 0 oC’nin altında olan bir sistem için zeolit-su çifti kullanılamamakta. Basınç düşürüldüğünde buharlaşma sıcaklığı da düşmektedir. kondenser ve evaporatörün dahil olduğu adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odaları ve ısı pompası çalışma odasından oluşmaktadır. ısıtma-soğutma besleme hattı. Adsorpsiyon/desorpsiyon çalışma odalarında adsorpsiyon ve desorpsiyon işlemleri sırasıyla gerçekleşir. Adsorbat-adsorbent çiftine ait özgül ısılar.350 0 . alt kısmını ise metanol evaporatör oluşturmaktadır. Örneğin. üçüncül ısı kaynağının sıcaklığına ve sistemin kullanım amacına bağlı olarak absorbat ve absorbent seçimi yapılır ve uygun çalışma basıncı belirlenir.

Bu çevrimde 1-2 ve 4-5 noktaları arası ısı geri kazanım işlemini anlatmaktadır. İZMİR Şekil 1. sabit kondenser basıncında yoğuşmaktadır. 9-12 EKİM 2008. Şekil 2’de bu soğutma çevrim görülmektedir. adsorpsiyonlu soğutma sistemlerinde ideal çevrimi göstermektedir. Adsorbent yatak sıcaklığının T6 sıcaklığına düşmesi ile çevrim tamamlanmaktadır. Bu evrede desorpsiyon başlamakta ve desorpsiyonla açığa çıkan buhar. Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Sistemde düşük sıcaklıktaki ısı kaynağını kullanılmasında yardımcı olan kütle geçiş işlemini sağlayan bir adet vakum vanası kullanılmıştır. Desorpsiyon işlemi bittikten sonra adsorbent yatağı T5 sıcaklığına soğutulmakta. P 2 3 4 1 6 5 Şekil 2. 6 noktasına kadar olan evrede. 2-3 ve 5-6 noktaları sırasıyla ısıtma-desorpsiyon ve soğutma-adsorpsiyon işlemlerini içeren soğutma işini anlatmaktadır. basınç düşmektedir. Çevrimde adsorbent yatak sıcaklığı dışarıdan ısı girişi ile T6’dan T2’ye yükselmektedir.I. 2 ile 3 noktaları arasında da adsorbent yatağına ısı girişi devam etmektedir. kütle ve ısı geri kazanım işlemlerinin ard arda uygulanmasıyla soğutma çevrimi gerçekleşir. desorpsiyon. Absorbent yataklarındaki kondenserler birbirine seri bağlanmıştır. Absorbent yatağında kanatçıklı ısı değiştiricisi. Bu çevrimdeki 3-4 ve 6-1 noktaları arası ise kütle geri kazanım işlemini gösterir. Bu işlem sırasında desorpsiyon olmaksızın buhar basıncı artmaktadır. Adsorpsiyon.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. adsorbent tarafından adsorbe edilmektedir. 222 . Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin ideal çevrim-1/Tdiyagramı P-T Şekil 2’de görülen 1-2-3-4-5-6-1 noktalarından oluşan çevrim işlemi. Birinci absorbent yatağına giren soğutma suyu ikinci absorbent yatağına geçmektedir. yataktan ısı çekilmeye devam edilmekte ve evaporatörde çevreden ısı çekerek buharlaşan adsorbat. kondenserde ise gövde-boru tipi ısı değiştiricisi bulunmaktadır.

Adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e kütle geçişi Şekil3-e’de görüldüğü gibi vakum vanasının açılması ile gerçekleşir. Şekil3-b’de vakum vanası açılarak adsorbent yatağı 1’den adsorbent yatağı 2’ye kütle geçisi sağlanır. Soğutma sisteminin şematik gösterimi [9] Şekil3-a’da adsorbent yatağı 1’deki boruların içerisinden sıcak akışkan geçirilerek bu bölmede desorpsiyon işleminin. 9-12 EKİM 2008.I. Şekil3c’de soğutma suyu öncelikle adsorbent yatağı 1’deki borulara daha sonrada adsorbent yatağı 2’deki boruya aktarılır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Böylelikle adsorbent yatağı 2’yi desorpsiyon işlemine. İZMİR Tüm çevrim boyunca adsorbent yatağındaki sıcaklık ve basınç değişiklik göstermektedir. adsorbent yatağı 1’de ise adsorpsiyon işlemi gerçekleşir. Şekil3-d’de adsorbent yatağı 2’de desorpsiyon. Şekil 3. adsorbent yatağı 1’i adsorpsiyon işlemine hazırlar. Çevrim Şekil3-f 223 . adsorbent yatağı 2’deki boruların içinden ise soğuk akışkan geçirilerek adsorpsiyon işleminin gerçekleştirilmesi sağlanır. Şekil 3’de çevrimin şematik diyagramı gösterilmiştir.

3-0. • Düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması ve yüksek vakum teknolojisi gereksinimi. Yapılan çalışmalar sonucundan adsorpsiyonlu soğutma sistemi kullanımının bazı avantaj ve dezavantajlarının olduğu gözlenmiştir. hava kaçağı. Adsorbat-adsorbent çiftine göre COP değerleri [1] Adsorbat-Adsorbent Çifti Aktif karbon-Metanol Zeolit-Su Silika Jel-Su Performans Katsayısı (COP) 0. Tablo 2. • Az hareketli parçalarla basit tasarım sağlar • Konvansiyonel sistemlere göre daha düşük işletme maliyeti. • Adsorbat ve adsorbentlerin çevreye zararı yoktur. Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. pompalar.8 Korozyon Yok Kristalizasyon Yok Isınma Süresi 0-7 dakika Dilüsyon çevrimi süresi Uygulanmaz (durma) Ömrü 30 yıldan fazla Absorbat-absorbent Gerek yoktur değiştirme sıklığı Bakım Her 3 yılda bir vakum pompası yağ seviyesi Absorpsiyonlu Soğutma Sistemi Su LiBr 30 galon için 1200 $ Var Devamlı çalışır Devamlı çalışır 3 yollu kontrol vanaları 0. İZMİR ile son bulur. • Sessiz ve sarsıntısız çalışma. • Elektrik kesintileri gibi güç kayıplarında makinada herhangi bir hasar olmaz. • Düşük sıcaklıkta ısı kaynakları değerlendirilebilir. Sistemin dezavantajları şunlardır: • Performans katsayılarının düşük olması. • Sistemde korozyona neden olan kimyasallar kullanılmadığından uzun ömürlü olması. adsorbent yatağı 2’den adsorbent yatağı 1’e aktarılırken adsorbent yatağı 1’i desorpsiyona hazırlar. Tablo 3. diğer soğutma sistemlerine göre önemli avantajlara sahip oldukları görülmektedir. performanslarının düşük olmasına rağmen herhangi bir mekanik güç gerektirmeden çalışması nedeniyle tercih edilmektedir. • Adsorbentler yaşlanmaz.7-1. Bu aşamada soğutma suyu. Tablo 3’de adsorpsiyonlu soğutma sistemi ile absorpsiyonlu soğutma sistemleri arasındaki farklar sıralanmış ve adsorpsiyonlu soğutma sisteminin avantajları göz önüne serilmiştir. Adsorpsiyonlu ve Absorpsiyonlu soğutma sisteminin karşılaştırılması [10] Adsorpsiyonlu Soğutma Sistemi Absorbat Su Absorbent Silika Jel Absorbent maliyeti Absorbentin yenilenmesine gerek yoktur Vakum Pompası Var (her 40 saatte bir çalışır) Absorbat Pompası Sadece sistem yüksüzken çalışır Absorbent Pompası Gereksizdir Otomatik Vanalar Kelebek vanalar COP 0. Bu soğutma sistemlerinin avantajları ise şu şekilde sıralanabilir. adsorpsiyon kapasitesinde kayıp olmaz. son yıllarda yapılan çalışmaların artmasıyla birlikte atık ısının doğrudan kullanımına olanak sağlaması nedeniyle daha önem kazanmıştır.I.3-0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ticari uygulamaları sıklıkla rastlanan absorpsiyonlu soğutma sistemleriyle karşılaştırıldığında avantajları görülecektir.8 0. Adsorpsiyonlu soğutma çevrimi bu aşamalardan sonra tamamlanır. 9-12 EKİM 2008.43 0.1 Var Var 30 dakika 15 dakika 7-9 yıl 4-5 yılda bir değiştirilir Sıvı analizi. Bu bilgiler doğrultusunda adsorpsiyonlu soğutma sisteminin. • Yaygın kullanım alanına sahip olmaması.6 Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri. 224 . Tablo 2’de farklı adsorbat-adsorbent çiftine göre tipik COP değerleri verilmiştir.

9-12 EKİM 2008. soğuk su sıcaklığı 30.28 ile 0. 4. 5. C p . w Tchiller .7 oC iken soğutma sisteminin soğutma kapasitesi ve COP değerini deneyler esnasında sırasıyla 7. mchiller ve & msı cak su (kg/s) sırasıyla chiller suyu ve sıcak su kütlesel debileri. w Tsı cak su . m chillerdeki adsorbent kütlesidir (kg). (3) ve Eş. Qref soğutma ısı gücü (kW) ve Qh ısıtma gücüdür (kW). (1) ve (2)’de tanımlanan soğutma ısı gücü (Qref ) ve Eş. İZMİR ve kelebek vana yatağı bakımı yapılır Geri ödeme süresi 3 yıldan azdır LiBr değişimi. (1-4) göz önüne alınarak.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Belli değildir. w suyun özgül ısısı ve n (sn) çevrim çalışma süresidir. soğuk su sıcaklığı 30.d.15 kW ve 0. UYGULAMALARDAKİ VE LİTERATÜRDEKİ ARAŞTIRMALARLA İLGİLİ BAZI DENEYSEL SONUÇLAR Eş.5 o C ve chiller su giriş sıcaklığı 15. tarafından yapılan silika-jel su adsorpsiyonlu soğutma sisteminde sıcak su sıcaklığı 84. Wang v.çı kı ş ⎥ ⎦ = ⎣ i =1 n ( ) (3) Isıtma gücü : ⎡n ⎤ i i & ⎢∑ m sı cak su C p . Yapılan çalışmada 55-67 oC arasındaki sıcak su girişlerinde sistemin COP değerinin 0.6 oC ve chiller su çıkış sıcaklığı 11.8 oC.I. ısı değiştirici değişimi konularında sürekli bakım yapılır. (1)’de tanımlanan ısıtma gücü (Qh ) sırasıyla Eş. sıcak su sıcaklığı 67 oC. giriş − Tchiller .çı kı ş ⎥ ⎦ Qh = ⎣ i =1 n ( ) (4) & Eş. COP = Qref (1) SCP = Qref m (2) Eş. 225 . Şekil 4’te görüldüğü gibi. (4) ile ifade edilir.38 arasında olduğunu ve sıcak su giriş sıcaklığının artmasıyla COP değerinin arttığını ifade etmişlerdir [9]. ADSORPSİYONLU SOĞUTMA SİSTEMİNİN ENERJİ VERİMİ Adsorpsiyonlu soğutma sisteminin verimi COP ve özgül soğutma gücü SCP (kW/kg) sırasıyla aşağıdaki eşitlikler ile bulunur. Qh burada. Eş. (2)’de. giriş − Tsı cak su .38 olarak bulmuşlardır [7]. (3) ve (4)’de.1 oC iken soğutma kapasitesinin 5 kW’a çıktığını gözlemlemişlerdir. yaptıkları başka bir çalışmada iki adsorpsiyon/desorpsiyon veya buharlaşma/yoğuşma odası ve bir ısı borusu çalışma odasına sahip silika jel-su adsorpsiyon chiller soğutma sisteminde yaptıkları deneysel çalışmada 55-67 oC gibi düşük kaynaklı sıcaklıklar altında sistemi test etmişlerdir. Soğutma kapasitesi : Qref ⎡ n ⎤ i i & ⎢∑ mchiller C p .d. Wang v.

C..Z.Z. pahalı ve düşük verimli olmasına rağmen çevre ile dosttur.C. İZMİR Şekil 4.pdf [9] Wang D. [2] Oertel K.. Zhang J. Mobedi M.Y.C. Modelling and simulaion of a solar powered two bed adsorption air conditioning system. Fischer M...J. [10] www. 2761-2775. 44..arch.. Xia Z.Y.Z. Ayrıca.edu/pdf/clearinghouse/adsorption%20chiller.46 ile 0. Ülkü S. Wang L. 1998. Carbon. Dou W. 2005. Part I. [6] Wang D.. 6. VII.. Applied Thermal Engineering. adsorpsiyonlu sistemler mekanik güç gerektirmeden atık ısı kaynakları ve diğer termal ısı kaynaklarının kullanılması ve soğutma etkisinin yaratılması. Experimental research on novel adsorption chiller driven by low grade heat source.. 45.. 2004. [3] Yong L.Y. 1073-1083. Part II.wasteheat. [8] http://smartenergy. 1084-1091.. Wu J. International Journal of Refrigeration 28. Yang Q..C. Wang R.Z. Wang R.W. Ayrıca. Wang R.X. [5] Lu Z. basit bir yapı olması ve kolay adapte edilebilir olması nedeniyle bu sistemlerin buhar sıkıştırmalı sistemlerle mukayese edildiğinde önemli bir avantaja sahip olduğu görülmektedir.. 18. 747-752. 25. S. 2006. 773-786.. Zhai H. 9-12 EKİM 2008. Adsorption cooling system for cold storage using methanol/silicagel. Xia Z.. Sumathy K.com/Library_files/WHS%20Adsorption%20vs%20Absorption. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller. düşük verimliliklerine rağmen yaygınlaşması beklenmektedir. KAYNAKLAR [1] Demir H. 7.... Sıcak su sıcaklığına bağlı COP ve soğutma kapasitesi değişimi[9] Ticari uygulamalar kapsamında yapılan çalışmalarda adsorpsiyonlu soğutma sistemi COP değerinin 0... Energy Conversion and Management 48. 2005. Bu özellikleriyle adsorpsiyonlu soğutma teknolojileri.D.2005.. 2007.L. Energy Conversion & Management.. literatürdeki ve endüstriyel üretimleri gerçekleştirilen adsorpsiyonlu soğutma sistemleri incelenmiş ve sistemin çalışma prensipleri gösterilmiş ve verimlilik ifadesinin hesaplanması için eşitlikler verilmiştir. SONUÇLAR Bu çalışmada. Günümüzde adsorpsiyonlu soğutma sistemine göre çalışan sistemler üzerinde araştırma ve geliştirme çalışmaları büyük bir hızla devam etmekte ve bunun yanı sıra endüstriyel üretimde devam etmektedir. International Journal of Refrigeration 28.D. Experimental study.. Shi Z. Adsorbsiyonlu ısı pompaları. Leong K..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. The effect of operating conditions on the performance of zeolite/water adsorption cooling systems. [4] Liu Y. 2005.Z. 535-545. [7] Wang D..uiuc. Desing and performance prediction. 2375–2381.. Wu J.I. Applied Thermal Engineering. sistem ısıl kaynağı için düşük sıcaklıklar gerektirdiği için güneş ve jeotermal enerji kaynakları ile çalıştırılması sistem çalışma maliyetini düşürecektir.. Performance analysis of an adsorption refrigerator using activated carbon in a compound adsorbent.R. Chen C... 23-26 Kasım.65 arasında değiştiği belirtilmiştir [8].C... Wu J. Tian X. 1403-1418. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi.pdf 226 .Adsorpsiyonlu soğutma sistemleri çok hacimli ve yer kaplamasına. Dou W. İzmir. Zhai H. Study of a novel silica jel-water adsorption chiller.

Urla. Adsorbent yatağı 1. Adsorbent yatağında ısı ve kütle transferinin hızlandırılması için geliştirilen yöntemler ve özel tasarımlar üzerinde durulmuştur. adsorbent yatağının tasarımında ısı ve kütle transferinin arttırılması üzerine çalışmaların yoğun bir şekilde devam ettiğini göstermektedir. semraulku@iyte. kullanılan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır. İZMİR ADSORPSİYONLU ISI POMPALARINDA ADSORBENT YATAĞININ TASARIMI Gamze Gediz İliş1. enerjiyi depolama özelliğine sahip olması gibi avantajları sayesinde adsorpsiyonlu ısı pompaları cazip hale gelmiştir. Semra Ülkü2 1 Makina Mühendisliği Bölümü. 227 . daha hacimli ve ağır olması gibi dezavantajlarından dolayı geliştirilmesi gerekmektedir. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü. sessiz ve sarsıntısız çalışabilmesi.tr. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının geçmişi eskiye dayansa da [3]. uzun süre incelenmemiş ve son yıllarda enerji krizlerinden sonra tekrar gündeme gelmiştir. Türkiye 2 gamzegediz@iyte. 35430. adsorbent yatağının tasarımı ele alınmış. İzmir. moghtadamobedi@iyte. Atık ısı ve termal enerji kaynaklarını direkt olarak kullanabilmesi. düşük basınçta çalışmasından dolayı kaçak sorunlarının yaşanması. Özellikle atık ısıyı. Bu çalışmada. adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini arttırmak için yapılmış çeşitli tasarımlar incelenmiştir. Son zamanlarda. farklı araştırmacılar tarafından geliştirilen adsorbent yatakları incelenmiştir. GİRİŞ Isıtma ve soğutma sistemleri yaşam alanlarında konfor şartlarının sağlanması ve endüstriyel uygulamalarda da kullanılması açısından önemlidir. düşük sıcaklık kaynakları ile çalışabilmesi.edu. Ancak bu tip ısı pompalarının. Bu çalışmada.edu.tr ÖZET Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ısıtma ve soğutma gücünün arttırılması ve dolayısı ile pratikte uygulanabilirliğinin sağlanması için adsorbent yatağı tasarımı kilit bir öneme sahiptir. mekanik ısı pompalarında kullanılan soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdikleri zararlar nedeni ile alternatif ısı pompaları arayışı artmıştır. Anahtar Kelimeler: Adsorpsiyonlu ısı pompası. Özellikle termal ısı pompaları üzerine çalışmaların yoğunlaşması. Sistemin basit çalışma prensibine sahip olmasına rağmen tasarlanması. Adsorpsiyonlu ısı pompalı sistemler. 2]. İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. adsorpsiyonlu ısı pompaları konusunda çalışan araştırmacılar için adsorbent yatağının tasarımı ile ilgili faydalı bilgiler sağlayacaktır.I. Tasarlanan adsorbent yataklar. hareketli parça içermemesi. kesikli bir çalışma prensibine sahip olması. Yüksek COP’lerinden dolayı mekanik ısı pompaları ısıtma ve soğutma sistemlerinde tercih edilen ısı pompaları olmuşlardır [1. Ancak enerjinin oldukça pahalı olmaya başlaması nedeni ile ısıtma ve soğutma sistemlerinin enerji ihtiyacını karşılamak aynı paralellikte maliyetli hale gelmektedir. 9-12 EKİM 2008. 35430. Türkiye Kimya Mühendisliği Bölümü. araştırma ve geliştirmeye ihtiyaç duymaktadır. enerji depolama imkânı sağlaması ve daha sonra değerlendirme imkânı yaratmasından dolayı da uygulama avantajı sağlamaktadır. üretilmesi ve pratikte yaygın kullanılabilmesi. güneş ve jeotermal enerjilerini veya herhangi bir ısı kaynağını doğrudan kullanarak soğutma işlemini sağlayan termal ısı pompaları cazip hale gelmiştir. bu tip ısı pompalarının ileride yaygın olarak kullanılabileceğinin göstergesidir. uzun bir süre bakım gerektirmemesi. yüksek vakum teknolojisine gereksinim duyulması. Termal ısı pompaları ile atık ısı geri kazanılarak değerlendirilebilmektedir. Urla. Bu makale.edu. Adsorpsiyon. Moghtada Mobedi1. çevre dostu akışkanlar ile çalışması. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları konusundaki çalışmaların sayısı giderek artmaktadır.tr. Yapılan araştırma. Literatürde bulunan adsorbent yatak tasarımları sınıflandırılmış ve avantaj-dezavantajları anlatılmıştır. İzmir.

kompresörlü ve absorpsiyonlu sistemlere benzemekte ve aynı yöntemler ile yapılabilmektedir. ADSORBENT YATAĞININ TASARIMININ ÖNEMİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarında evaporatör ve kondenser tasarımı. evaporatör ve genleşme vanasıdır (Şekil 1). kondenserin çevreye bıraktığı ısı miktarı. ADSORPSİYONLU ISI POMPALARININ ÇALIŞMA PRENSİBİ Adsorpsiyonlu ısı pompalarının ana elemanları. izosterik ısıtma ve desorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağına transfer edilen ısı miktarı ve Qads. evaporatördeki çalışma akışkanı (adsorptif) buharlaşırken evaporatör çevresinden ısı çeker ve adsorbent yatağında bulunan adsorbent tarafından tutulur. Adsorbent yatağının ısıtılması ile adsorbent tarafından tutulmuş olan adsorbat desorbe edilir ve adsorbent yatağını terk ederken kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşur. Bu sırada adsorbent yatağı çevresine ısı verir. Ancak adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanı olan 228 . Qreg .I. 3. evaporatörden çekilen ısı miktarı. Adsorpsiyonlu ısı pompası çalışma prensibi Şekil 1’de gösterilen sembollere göre adsorpsiyonlu ısı pompasının ısıtma ve soğutma verimi aşağıdaki gibi tanımlanabilir. adsorbent yatağı. Qkon . 9-12 EKİM 2008. Kondenserde yoğuşan adsorptif daha sonra genleşme vanasından geçirilerek evaporatöre aktarılır. η sog = Qevap Qreg (1) η ısıt = Qkon + Qads Qreg (2) Yukarıdaki denklemlerde Qevap. izosterik soğutma ve adsorpsiyon işlemleri sırasında adsorbent yatağından transfer edilen ısı miktarıdır. Soğutma sırasında.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kondenser. Adsorpsiyonlu ısı pompalarının çalışma prensibi ve verim hesaplanması ile ilgili detaylı bilgiler referans [4] de bulunabilir. İZMİR 2. Şekil 1.

adsoptifin (su buharı. Isı transfer hızının yavaş olması kütle transfer hızının yavaşlamasına neden olmaktadır. Adsorbent yatağının tasarımı.I. partikül içi kütle transferi (intraparticle mass transfer) olarak tanımlanabilir ve adsorbent taneciğindeki adsorptifin veya adsorbatın transfer edilmesi ile oluşur. Adsorbent yatak tasarımı detaylı ısı ve kütle transferi bilgisini gerektirir. Genel olarak. ısı transfer hızının arttırılması için çeşitli yöntemler kullanılmıştır. tanecikler arasındaki boşlukları doldurmakta. Şekil 2’te adsorbent taneciklerini içeren bir adsorbent yatağı gösterilmiştir. Yapılan değerlendirmeler. örneğin sentetik zeolitlerde gözeneklerin yüzey alanı 800-1000 m2/gr‘a ulaşabilmektedir. 229 .1 Adsorbenti Özel İşlenmemiş Yatak Bu tip adsorbent yataklarda adsorbent özel bir işlem görmeden (örneğin kimyasal) kullanılır. üç tip adsorbent yatak tasarımı örnekler ile anlatılmaktadır. adsorbent yatağına ısının transfer edilmesi veya adsorbent yatağından ısı çekilmesi oldukça yavaş olup bu da pompanın gücünün azalmasına neden olmaktadır. kondensere doğru yol almakta ve kondenserde çevreye ısı bırakarak yoğuşmaktadır. Adsorbentin içyapısından dolayı adsorptifin adsorbent taneciğinde bulunan gözenekler içinde ilerleyişi veya adsorbatın ilerleyişi ile partikül içi kütle transferi oluşmaktadır. granül veya fiber şeklinde üretilmektedir. İkinci kütle transfer mekanizması. Bu da adsorpsiyon ve desorpsiyon işlem sürelerinin uzamasına ve adsorpsiyonlu ısı pompasının gücünün azalmasına neden olmaktadır. Görüldüğü gibi. NH3 buharı. Adsorbent yatak tasarımında yaşanan zorluklar aşağıda sıralanmıştır: Adsorbentlerin ısı iletkenlik katsayısının düşük olmasından dolayı. Burada adsorbent yatakta kütle transferinin anlamı. Adsorbent taneciklerinde bulunan gözenek yüzey alanı adsorpsiyon işleminde önemli rol oynamakta.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Partiküller arası kütle transfer mekanizmasında adsorbent taneciklerinin boyutu önem taşımaktadır. zeolit. Ancak geliştirilen yöntemler kütle transfer hızının azalmasına neden olmuştur. oldukça farklı olup tasarımı oldukça zordur. Adsorpsiyon işlemi sırasında. Knudsen difüzyonu ve yüzey difüzyonu farklı oranlarda etkili olabilir. moleküler difüzyon. c) adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere üç sınıfta toplamanın mümkün olduğunu göstermiştir. Adsorpsiyon işlemi sırasında kısa sürede yüksek oranda adsorptifin adsorplanabilmesi ve desorpsiyon işleminin hızlandırılması için adsorbent yatağının soğuma ve ısınma hızının yüksek olması gerekmektedir. İZMİR adsorbent yatağının tasarımı. adsorbentlerin gözenekli yapısından dolayı ısı iletkenlik katsayısı düşüktür ve buna bağlı olarak adsorbent yatağında ısı transfer hızı yavaştır. metanol buharı vb. Pratikte adsorbentler pelet. Genelde kütle transferi tanecikler arasındaki basınç farkından dolayı meydana gelmektedir. Desorplama işlemi sırasında ise adsorbentteki adsorbat.). a) adsorbenti özel işlenmemiş. adsorbenti işlenmemiş yataklarda iki tip boşluk mevcuttur. - - Adsorpsiyonlu ısı pompasının yatak tasarımının öneminden ve yaşanan zorluklarından dolayı. Bu nedenle bu tip adsorbent yataklarında iki farklı kütle transfer mekanizması oluşmaktadır. ortaya çıkan adsorpsiyon ısısı nedeni ile adsorbent yatağının sıcaklığı artmaktadır. katı durumda bulunan adsorbent (silika jel. ADSORBENT YATAKLARININ SINIFLANDIRILMASI 4. 9-12 EKİM 2008. b) adsorbenti kaplanmış. Aşağıda. ısı pompası gücünü direkt etkilemektedir. Partikül içi kütle transfer mekanizmasının oluşmasında adsorptifin konsantrasyon farkı. Adsorplama işlemi sırasında evaporatörde buharlaşan adsorptif.) içine transfer edilmesi veya tersidir. adsorbent yataklarını. adsorbent taneciğinden ayrılmakta. literatürde teorik ve deneysel birçok çalışma bulunmaktadır. Birinci kütle transfer mekanizması partiküller arası kütle transferi (interparticle mass transfer) olarak adlandırılabilir ve adsorbent tanecikleri arasındaki adsorptifin hareket edip ilerlemesi ile oluşmaktadır. Adsorpsiyonlu ısı pompalarında kullanılan adsorbentler gözenekli bir yapıya sahiptir. Isı ve kütle transfer hızlarının aynı anda arttırılması üzerine çalışmalar devam etmektedir. 4. adsorbent yatağında bulunan pelet veya granül tip adsorbentlerin arasındaki boşluğa girer ve daha sonra adsorbent taneciği tarafından adsorplanır. Adsorbent yataklarda kütle ve ısı transfer mekanizmaları birbirine bağlıdır. Literatürde bulunan çalışmalarda adsorbent yatak tasarımlarında. Gaz fazında bulunan adsorptif bu gözeneklerin yüzeylerine tutunmaktadır. b) adsorbent taneciğinin içinde ve adsorbent yapısı ile ilgili bulunan boşluklar. a)adsorbent tanecikleri arasındaki açıklıklar. Adsorbentlerde sıcaklığın artması ile adsorplama kabiliyeti azalmaktadır. aktif karbon vb. Bu makalede literatürde bulunan çalışmalar incelenmiş ve adsorbent yatağında bulunan adsorbentin işleyiş tipine göre sınıflandırılmıştır.

I. İZMİR Adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasında önemli rol oynamaktadır. Literatür araştırması. gövde-borulu bir adsorbent yatağını ele almış. Bu kanatlar ısı transfer yüzey alanını arttırarak ısı geçiş hızını arttırır. adsorbent yataklarda daha hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleştirebilmek ve yeni tasarımlara yönelik teorik çalışmalar yapmıştır. Chahbani ark. Partikül içi kütle transfer (intraparticle mass transfer) hızı tane büyüklüğünü azaltarak arttırılabilir. Yatakta ısı transfer hızını arttırmak için çapraz kanatlar bulunmaktadır [12]. 230 . Adsorbent yatağındaki kütle transfer hızı düşürülmeden. hızlı bir adsorbent soğutucu prototipi geliştirilmiştir [11]. Aktif karbon adsorbent olarak kullanılmış olup adsorbent yatağının ısıtılması ve soğutulması için kullanılan boruların arasına yerleştirilmiştir. adsorbent yatağının metal örgüler ile desteklenmesi [7] ve çeşitli maddeler katılmış kompozit adsorbentler kullanılması [8] bu yöntemlere örneklerdir. büyük adsorbent tanecikler kullanılarak arttırılabilir. İncelenen adsorbent yatağı silindirik olup adsorbent yatağın ısıtılması ve soğutulması için kullanılan akışkan borunun dışında akmaktadır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bazı araştırmacılar. Adsorbent tanecikleri ise boru dışına yerleştirilmiştir (Şekil 4(a)).[13]. Bu nedenle. Ancak çok küçük adsorbent tanecikler partiküller arası kütle transferini zorlaştırmaktadır. aktif karbon fiberlerini adsorbent olarak kullanmıştır. Ben Amar ark. Fakat yüksek yatak geçirgenliği adsorbent yatağında partikül içi kütle transfer hızını azaltmaktadır. Literatürde. Borular üzerine ısı transfer hızını arttırmak için kanatçıklar yerleştirilmiştir. nümerik yöntemler kullanarak adsorbent yatağında ısı ve kütle transferini incelemiştir. adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak tasarımlarında deneysel ve teorik olmak üzere iki tip çalışma bulunmaktadır. Şekil 4(b)’de gösterilen adsorbent yatağını simüle etmiştir. adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yataklarındaki ısı transfer hızının arttırılması için kanat kullanımından farklı. Örneğin. Adsorbent yatağı ve adsorbent tanecikler Isı transfer hızının arttırılmasının bir diğer yolu ise adsorbent yatağındaki ısı transfer yüzey alanını arttırmaktır. Adsorbent yatağını ısıtan ve soğutan akışkan boru içinde akmaktadır. Deneysel çalışmalar: Şekil 3’te bazı adsorbenti özel işlenmemiş tip adsorbent yatak tasarımları gösterilmiştir. başka yöntemlerin de denendiğini göstermektedir. Ayrıca Şekil 3(c)’deki gibi ince tabaka halindeki monolitik karbon diskler ve alüminyum kanatlar bir araya getirilerek. ısı transfer hızının arttırılması ısı pompasının gücünü arttırır [5]. Teorik çalışmalar: Birçok araştırmacı. farklı boyutlarda taneciklerin kullanılması [6]. Aktif karbon fiberlerinde boşluk oranı yüksektir ve silika jele göre çok daha fazla adsorplama kapasitesine sahiptirler. Gösterilen adsorbent yatak için ısı ve kütle transferini modellemiş ve bu modellemeleri Zeolit NaX – Su ve Aktif karbon AX21Amonyum için simüle etmiştir. Şekil 3(b)’de görüldüğü gibi aktif karbon fiberler bakır kanatların arasına yerleştirilmiştir [10]. çoğu adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda ısı transferini arttırabilmek için yatak içerisine kanatlar yerleştirilir ve adsorbent tanecikler kanatlar arasına konulur. [14]. Laboratuarımızda tasarlanmış olan adsorbent yatağı Şekil 3(d)’de gösterilmiştir. Partiküller arası kütle transfer (interparticle mass transfer) hızı. Şekil 3(a)’da silindirik gövdeye sahip adsorbent yatağı görülmektedir [9]. 9-12 EKİM 2008. Şekil 2.

adsorbent yatağının ortasından girmekte ve adsorbent yatağın etrafından içeriye doğru yol almaktadır. İZMİR Şekil 3. Leong ark. Adsorbenti işlenmemiş adsorbent yataklar-deneysel çalışmalar [10-12] Adsorbent boru içerisine yerleştirilmiş. Şekil 4(a)’ya benzer bir şekilde.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. 231 . soğutucu akışkan boru içerisinden geçmekte ve adsorbent tanecikleri boru dışında bulunmaktadır. [15]. Chua ark. Isı transfer hızının arttırılması için boru dışına kanatlar yerleştirilmiştir. Görüldüğü gibi ısıtıcı veya soğutucu akışkan boru içinden geçmekte.I. silika jel ise boru dışında bulunmaktadır. Adsorptif. Şekil 4(c)’de gösterilen adsorbent yatağını sayısal yöntemler kullanarak incelemiştir. [16] ise Şekil 4(d)’de gösterilen adsorbent yatağını incelemiştir. borunun ortasında bırakılan bir boşluk ile adsorptifin boru boyunca ilerlemesi sağlanmıştır.

adsorbentin ısı iletkenliğinin arttırılması için CaCl2 ‘ün grafit ile işlenmesini göstermektedir. toz halinde bulunan ve ısı iletkenlik katsayısı 0. hidrotermal sentez sayesinde bu metal destek üzerindeki büyümesi ise Şekil 5(d)’de gösterilmiştir. Şekil 5(a)’da gösterildiği gibi yataktaki ısı ve kütle transferini arttırmak amacı ile paslanmaz çelik borular üzerine adsorbent giydirilmiştir [17]. Bazı araştırmacılar ısı transfer hızını arttırmak amacı ile gözenekli metal köpüklerin yüzeyini adsorbent ile kaplayarak adsorbent yatakta kullanmaktadır. adsorbent yatak için hazırlanmıştır [19]. 4. Bu tip uygulamalarda kaplanmış adsorbentin kalınlığı ince olup yatakta hızlı ısı ve kütle transferi gerçekleşmektedir. Daha sonra su ile karıştırılarak çamur haline getirilmekte ve CaCl2 ile karıştırılmaktadır. Böylece ısı iletkenliği yüksek kompozit bir adsorbent elde edilmektedir. Al vs. Bu çalışma.) üretimi yaygınlaşmıştır. Elde edilen malzeme preslenerek istenilen şekle getirildikten sonra vakum altında kurutulmaktadır.I. 232 . Al vs.2 Adsorbenti Kaplanmış Yatak Adsorbenti kaplanmış tip adsorbent yataklarda. adsorbentin ısı iletkenliğinin yükseltilmesi. grafit tozu ilk önce ısıtılmakta ve genleştirilmektedir. Şekil 5(b)’deki tasarımda ise kanatlı borular üzerine adsorbent kaplanmış. Zeolit adsorbentin. Yapılan çalışmalar bu tip adsorbent yataklarda ısı iletkenlikte kayda değer yükselmeler elde edilebileceğini göstermektedir [20. Şekil 6‘da. İZMİR Şekil 4. 9-12 EKİM 2008.) ile termal veya kimyasal proseslerden geçirilerek elde edilmektedir. Kaplama yöntemi kullanıldığı için boru veya plaka ile adsorbent arasında temas yüzey alanı artmaktadır. 21].2 Wm-1K-1 ‘e yükseltilebileceğini göstermektedir. Ancak. adsorbent bir borunun etrafına veya metal bir kanat etrafına kaplanmış şekildedir. kanatlar vasıtası ile ısı transfer yüzey alanı arttırılmıştır [18]. kütle transfer hızını etkilememelidir. grafit ekleyerek yaklaşık 9. Isı iletkenliği yüksek bir kompozit adsorbent. Görüldüğü gibi.3 Adsorbenti Özel İşlenmiş Yatak Adsorbent bir takım özel proseslerden (kimyasal ve termal) geçirilerek ısı transfer hızı arttırılabilir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Son yıllarda metal köpük üretim teknolojisi geliştirilmiş ve gözenekli metal (Cu.4 Wm-1K-1 civarında olan CaCl2 ‘ün ısı iletkenlik katsayısını. Şekil 5(c)’de açık hücreli bakır köpük. Adsorbenti özel işlenmemiş adsorbent yatak-teorik çalışmalar [13–16] 4. Ancak tanecikler arasındaki boşlukların yok olması kütle transfer direncini arttırır. yüksek ısı iletkenlik katsayısına sahip malzeme (Grafit.

9-12 EKİM 2008. a) grafit tozu. İZMİR Şekil 5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. h)ısı iletkenliği yüksek adsorbent [20] . Adsorbenti işlenmiş kompozit adsorbentin elde edilmesi için bir örnek.I. b)grafit ısıtma işlemi. f)presleme. Adsorbenti kaplanmış yataklar [17-19] Şekil 6. c)genleşmiş grafit. d)su ile karıştırma işlemi. 233 . e)grafit ile CaCl2 karışması. g)vakum ile kurutma.

Applied Thermal Engineering (1996) 405–418. Experiments for measuring adsorption characteristics of an activated carbon fiber/ethanol pair using a plate–fin heat exchanger. A zeolite-coated bed for air conditioning adsorption systems: parametric study of heat and mass transfer by dynamic simulation. Labidi J. Xu YX. Numerical analysis of adsorptive temperature wave regenerative heat pump. [11] Critoph RE. [16] Leong K. Roth M. Adsorbenti kaplanmış yataklarda. Ülkü S. Modeling of adsorption heat pumps with heat regeneration. [2] Ülkü S. Kilkis and Kakac (eds. Wang W. and Mobedi M. Kuwahara K. Yener Y. Adsorbent yatağı. Heat Recovery Syst. Wang RZ. İzmir. Mobedi M. yüksek adsorplama kabiliyetine.H. 2005. 2008. Chemical heat pump using carbon fibers as additive. ısı transfer hızını arttırmak için genellikle kanatlar kullanılmaktadır. Energy Storage Systems. b)adsorbenti kaplanmış. Appl Therm Eng. et al. c)adsorbenti özel işlenmiş olmak üzere sınıflandırılabileceğini göstermiştir. Paykoç E. [4] Demir H. Yap C. Applied Thermal Engineering (2004) 2359–2374. Andrade Filho LS. In: Proceedings of the institution of mechanical engineers. El-Sharkawy II. kaplama kalınlığı ve adsorbent ile metal yüzey arasında temas direncinin az olması nedeni ile ısı ve kütle transfer hızları yüksektir. (1986) 277–84. çeşitli üniversite ve araştırma kuruluşlarınca devam ettirilmekte ve yürütülen çalışmalar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. HVAC&R Res (2006) 767–82. Adsorption (2001) 121-32. [8] Dellero T. Telto TZ. [7] Lang R. İZMİR 5. [14] Chacbani M. Numerical modeling of combined heat and mass transfer in the adsorbent bed of a zeolite/water cooling system. yüksek ısı ve kütle transfer hızlarına sahip adsorbent yataklarının geliştirilmesini amaçlamaktadır. Heat Mass Trans. KAYNAKLAR [1] Ülkü S. VII Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Wu JY. Labidi J. Wang X.L. Ng KC. [13] Ben Amar N. A prototype of a fast cycle adsorption refrigerator utilizing a novel carbon– aluminum laminate. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME Enerjinin yüksek maliyeti nedeni ile atık ısıların değerlendirilmesi. solar energy utilization: fundamentals and applications. Adsorbenti özel işlenmemiş yataklarda. 9-12 EKİM 2008. Appl Therm Eng (2002) 619–30. Paris J. Son yıllarda adsorpsiyonlu ısı pompaları üzerine birçok araştırma ve geliştirme yapılmıştır. Paris J. adsorpsiyonlu ısı pompasının en önemli elemanıdır. Thermal diffusivity and adsorption kinetics of silicagel/water.T. Appl Therm Eng (2004) 431–447.C. 1989. Davies LNG. [5] Chahbani MH. Part I:enhancement of thermal conduction. Adsorbenti özel işlenmiş yataklarda ise. Effect of mass transfer kinetics on the performance of adsorptive heat pump systems. 535-545. Ülkü S. Freni A. An experimental study on silica gel-water intermittent adsorption heat pump. a)adsorbenti özel işlenmemiş. [9] Gui YB. Applied Thermal Engineering (2002) 23–40. Sun L. Performance modeling and testing on a heat-regenerativeadsorptive reversible heat pump. Development of a modular zeolit. 6. [6] Gurgel JM. adsorbent yatakları üzerine çalışmalar. Liu Y. Grenier Ph. Sticker M. The Netherlands: Martinus Nijkoff Publishers. 487-507. Kariya K. (2000) 439-448. Sarmeo D.C. Int J. jeotermal ve güneş enerjisinden elde edilen ısının kullanılmaya başlanması ile adsorpsiyonlu ısı pompalarının önemi giderek artmaktadır. Adsorpsiyonlu ısı pompaları. ısı transfer hızının arttırılması.I. Ng b K. Wang W. [3] Ülkü S. Bu tip yataklarda. Adsorption heat pumps. (2004) 659–669. 234 .). Koyama S. Sonuç olarak. Yataktaki ısı ve kütle transfer hızı. Adsorption in energy storage. editors. adsorbent yatak tasarımlarının üç grupta. (1991) 991-1000. [12] Demir H. Korea. [17] Restruccia G. Maggio G. Netherlands. et al. Mobedi M. Heat Mass Transfer/Waerme und Stoffuebertragung (1999) 229-34. International Sorption Heat Pump Conference.M. adsorbent taneciğinin büyüklüğü kütle transfer mekanizmasını doğrudan etkilemektedir. 1987. Solar adsorption heat pumps. Yapılan araştırmalar. pompanın ısıtma ve soğutma gücünü direkt etkilemektedir. Touzain Ph. Ancak bu tip yataklarda metal ağırlığı oldukça fazladır. water heat pump. Meunier F. Kluwer Academic Publisher. [10] Saha BB. Appl Therm Eng (2002) 309–20. Transient modeling of a two-bed silica gel–water adsorption chiller. Yüncü H. [15] Chua H. kütle transfer hızının azalmasına neden olabilir.

(2004) 1-17. Vasta S.I. In: Proceedings of the international sorption heat pump conference. Restuccia G. Microporous Mesoporous Mater (2006) 7–14. Wang R. 2005. İZMİR [18] Restuccia G. An advanced solid sorption chiller using SWS1L:performance analysis and hydrothermal cycling stability of the sorbent bed. 235 . Wang R. Effective thermal conductivity of expanded graphite–CaCl2 composite adsorbent for chemical adsorption chillers. USA.R. Energy Conversion and Management.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Li X. Freni A. Wang L. Proverbio E.Z. Russo F. Denver. Russo F.Y. [20] Wang K. Freni A. 9-12 EKİM 2008.G. Renewable Energy.Z. [21] Wang S. Aristov IY. Research and development of consolidated adsorbent for adsorption system.W. Wu J. 47 (2006) 1902–1912. Zeolite coated copper foams for heat pumping applications. [19] Bonaccorsi L.

Ahlby vd. Kairouani ve Nehdi [2]. Kaskad çevrimin yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığının yükseltilmesiyle çevrimin genel soğutma tesir katsayısının azaldığı ve generatör (kaynatıcı) sıcaklığının yükseltilmesi ile arttığı görülmüştür. R-134a ) kullanarak sistemin soğutma tesir katsayısının aynı çalışma koşullarında R717. ve arkadaşları tarafından yapılan bir çalışmada [3] aynı çalışma şartlarında amonyağı kullanan klasik buhar sıkıştırmalı sistemle NH3-NaSCN çözeltisini kullanan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sisteminin ekonomikliği ve performans bakımından karşılaştırılması yapılmıştır. Mühendislik Fakültesi. İlhan Tekin ÖZTÜRK2 1 Kocaeli Üniversitesi.GİRİŞ VE AMAÇ Yenilenebilir enerji kaynaklı (güneş enerjisi. LiBr/H2O. Syed Md. soğutucu akışkan ve absorbent çifti olarak R22 ve DMETEG kullanarak ısıtma ve soğutmanın eş zamanlı yapıldığı uygulamalar için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı sisteminin termodinamik analizi yapılmıştır.buhar sıkıştırmalı sisteminin performansının buhar 236 . NH3-H2O kullanan absorbsiyonlu. jeotermal enerji) destekli ve atık ısıların kullanımı ile çalıştırılabilen absorbsiyonlu soğutma sistemlerinin. Aynı örnek çalışmada kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr-H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda generatör sıcaklığının 85oC’de ve 105 o C’de olması durumunda NH3/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumuna göre soğutma tesir katsayıları (STKçevg. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sistemi ile ilgili literatürde birçok çalışmalar mevcuttur. 1.tr) ÖZET Bu çalışmada düşük sıcaklıklarda etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu soğutma sistemleri ile buhar sıkıştırmalı soğutma sistemlerinin kaskad kullanılması ile elde edilen soğutma çevrimine generatör sıcaklığı ile kondenser sıcaklığının etkisi teorik olarak analiz edilmiştir. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemleri için genellikle absorbsiyonlu kısımda akışkan çifti olarak NH3/H2O kullanıldığı bilinmektedir.tr) Kocaeli Üniversitesi. Bu analizde buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. R-410A ve NH3 akışkanlarının kullanılması durumları göz önünde bulundurularak toplam altı kaskad çevrimi incelenmiştir. kaskad. jeotermal enerjisiyle çalışan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kombine soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti. Anahtar kelimeler: Soğutma. soğutmada kullanımı hem çevre koruması hem de enerji tasarrufu sağlamaktadır.edu. Analiz edilen bu absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3/H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr/H2O akışkan çifti kullanılmıştır. soğutma tesir katsayısı. Soğutma elde etmek için buhar sıkıştırmalı sistemlerdeki mekanik enerji yerine absorbsiyonlu soğutma sistemlerinde ısı enerjisi kullanılmaktadır. absorbsiyon. 9-12 EKİM 2008. Sistemin yapısı diğer soğutma sistemlerine göre daha karmaşık ve soğutma tesir katsayısı daha küçüktür [1]. İZMİR LiBr-H2O AKIŞKAN ÇİFTİ İLE ÇALIŞAN ABSORBSİYONLU . R22. Makine Mühendisliği Bölümü 2 Veziroğlu Kampüsü 41300 – Kocaeli (ilhan@kou.) % 34 ve % 30 daha yüksek elde edilebilmektedir. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı. NH3-LiNO3 akışkan çifti kullanan absorbsiyonlu.I. [5]. Prasanta ve arkadaşları tarafından [4].SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.buhar sıkıştırmalı sistemi ile R12 soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi arasında bir karşılaştırma yapmıştır. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. Ayala vd. Gölcük. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin genel soğutma tesir katsayısının değişiminde buhar sıkıştırmalı kısmında kullanılan akışkandansa absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu ve genel olarak absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının uygun seçilmesi durumunda absorbsiyonlu kısımda LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının avantajlı olduğu görülmektedir.edu.Kocaeli (ccimsit@kou. buhar sıkıştırmalı kısmında ise üç farklı akışkan (R717.BUHAR SIKIŞTIRMALI KASKAD SOĞUTMA SİSTEMLERİNİN ANALİZİ Canan CİMŞİT1. R22 ve R-134a soğutucu akışkan kullanan buhar sıkıştırmalı sisteminden %37-54 daha yüksek olduğunu belirtmiştir. Gölcük MYO. [6].

KONDENSER 2 11 12 8 GENERATÖR 7 Isı Eşanjörü 9 13 10 5 6 EVAPORATÖR 2 KONDENSER 1 14 ABSORBER 2 3 KOMP 4 EVAPORATÖR 1 1 Şekil 1. Bir önceki çalışmada LiBr-H2O ve NH3-H2O kullanan bu kaskad sistemlerinin performansı buhar sıkıştırmalı kısmın değişik buharlaştırıcı sıcaklıklarına ve kaskad ısı değiştirgecindeki değişik sıcaklık farklarına göre analizi yapılmıştır[9]. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilerek oluşturulan kaskad çevrimlerinin incelenmesi yapılmıştır.I. Bu çalışma kapsamında kaskad sistemin absorbsiyonlu kısmında yer alan generatör ve yoğuşturucu (kondenser) sıcaklıklarındaki değişimin çevrime etkileri incelenmiştir. Bu analiz sonuçlarından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde buhar sıkıştırmalı kısmın buharlaşma sıcaklığının (T1) artması durumunda kompresör işi ve generatöre verilen ısı enerjisinin azaldığı görülmüştür. Hulten ve Berntsson [7] tarafından absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kombine) soğutma sistemleri üzerine çalışmalar yapılmıştır. İZMİR sıkıştırmalı veya absorbsiyonlu soğutma çevrimlerinden daha yüksek olduğunu belirtmiştir. 9-12 EKİM 2008. 237 . Bu çalışmada absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyonlu kısmında NH3-H2O akışkan çifti ile farklı olarak LiBr-H2O akışkan çifti kullanıldığı. Ayrıca kaskad sisteminin absorbsiyonlu kısmın buharlaşma sıcaklığının (T14) farklı değerler alması ve kaskad ısı değiştirgecindeki (artan) sıcaklık farklarında generatöre verilen ısı enerjisinin arttığı sonucu da elde edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemi (Absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılmaktadır). buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. Ayrıca Kaynaklı vd. tarafından kullanım alanı yaygın olan LiBr-H2O ve NH3-H2O eriyiklerinin termodinamik özellikleri verilerek çevrimlerin analizi yapılmıştır [8].

Bu kısımda analizlerin nasıl yapıldığı örnek olarak verilen Şekil 1 üzerinde açıklanmaktadır.I.2 = m11(h11 − h12) Absorber (1) (2) (3) & & & m5 = m10 + m14 238 . 2.90 alınmıştır. 5. kısılma vanasında kısılarak evaporatöre girer. 9-12 EKİM 2008. Absorberden çıkan LiBr bakımından fakir olan eriyik bir pompa aracılığı ile ısı değiştiricisinden geçerek generatöre (ayrıştırıcıya) gelir. . İZMİR 2. Yoğuşturucuda absorbsiyonlu soğutma sisteminin soğutucu akışkanına ısı vererek yoğuşan soğutucu akışkan. Kondenserden doymuş sıvı olarak çıkan soğutucu akışkan (su) kısılma vanası aracılığıyla buharlaştırıcı basıncına kadar genişletilir. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabul edilmiş olup toplam altı kaskad çevrim analiz edilmiştir. Absorbsiyonlu sistemde pompanın tükettiği iş ihmal edilmiştir. Evaporatörde soğutucu akışkan soğutulan ortamının ısısını çekerek ortamı soğutur.80 ve ηe=0. Evaporatörden çıkan soğutucu akışkan. Sistemi oluşturan her bir elemanın enerji ve kütle dengesi yazılarak ısıl kapasitelerinin hesabı aşağıdaki denklemler tarafından yapılabilir: Absorbsiyonlu soğutma sistemi: Kondenser 2 Analiz sürekli rejim şartlarında yapılmıştır. generatör sıcaklığındadır. ÇEVRİMİN ANALİZİ Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemi için absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr. 8. Burada dışarıdan verilen ısı enerjisiyle soğutucu akışkan tamamen buharlaşarak eriyikten ayrılır ve kondensere girer. 6. Kondenserden çıkan soğutucu akışkan.1. Generatörden çıkan eriyik. sıkıştırmalı soğutma sisteminin kondenserinden aldığı ısıyla buharlaşarak absorbere girer. 7. 4. doymuş sıvı fazındadır. absorber basıncı ve sıcaklığında denge halindedir. & & m11 = m12 & & Qkon . Ayrıca buhar sıkıştırmalı soğutma sistemindeki kompresörün izantropik ve elektrik verimi sırasıyla ηis=0. Generatörde eriyikten soğutucu buharının ayrılmasıyla LiBr bakımından zenginleşen eriyik ısı değiştiricisinden geçerken fakir eriyiğe ısı vererek absorbere geri döner. buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a. generatör sıcaklığı ve basıncında denge halindedir. 2.H2O ve NH3-H2O kullanıldığı. bunlar: 1. Tek basamaklı absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu Şekil 1’de gösterilmiştir. Generatör çıkışındaki akışkan kızgın buhar olup sıcaklığı. Çevrimin Termodinamik Analizi Çevrimin termodinamik analizine temel oluşturacak aşağıda belirtilen birtakım kabuller yapılmıştır. Absorberden çıkan eriyik. Evaporatörde soğutucu akışkan. doymuş buhar fazındadır. Sistemde bütün basınç kayıpları ihmal edilmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buhar sıkıştırmalı soğutma sisteminde ise soğutucu akışkan kompresörde yüksek basınca kadar sıkıştırılarak yoğuşturucuya gönderilir. 3.

) & & STKbuh . = m1. İZMİR & & & & Qab .1 = m1.h11 + m8. 9-12 EKİM 2008. = Qevap .h10 + m14.2. H = 2 .). Termodinamik Özellikler Lityum Bromür-Su (LiBr-H2O) Eriyiği Lityum bromür-su eriyiğinin entalpisi.(h1 − h 4) Dolaşım oranı. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [10].1 / WC Kaskad sisteminin absorbsiyonlu soğutma kısmının performans katsayısı (STKabs.h14 − m5. = m10. (18) 2.h8 − m7.(h14 − h13) & Q (5) (6) (7) (8) Buhar sıkıştırmalı soğutma sistemi: Kompresör Kondenser 1 & & m1 = m 2 & komp .h 5 Generatör (4) Evaporatör 2 & & & m 7 = m11 + m8 & gen .2 = m13. 326 [ A + B (1 . 8T + 32 ) 2 ] (19) (16 ≤ T ≤ 166 C ) (40 ≤ X ≤ 70 %) o Denklem 19 ‘da kullanılan katsayıların değerleri: 239 .) & & & STKçevg .1 = m3(h 2 − h 3) (9) (10) (11) (12) (13) (14) Evaporatör 1 & & m1 = m 4 & & Qevap . = Qevap . (17) Kaskad sisteminin genel performans katsayısı (STKçevg. f = & m8 x7 = & m11 x8 − x 7 (15) Kaskad sisteminin buhar sıkıştırmalı soğutma kısmının performans katsayısı (STKbuh.8T + 32 ) + C (1 . = Qevap . = m11.) (16) & & STKabs .2 / Qgen . + Wkomp .1 /(Qgen.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.(h 2 − h1) & W & & m 2 = m3 & & Qkon .I.h 7 & & & Q & & m13 = m14 & evap .

87393 -3.84179 7.3037766 X + 0.719 0.9084 11.2161 - 240 .18157 i 9 10 11 12 13 14 15 16 mi 2 3 5 5 5 6 6 8 ni 1 3 3 4 5 2 4 0 ai 2.588 -6. Tüm analizlerde eriyik ısı değiştirgeci etkenliği ε=0.41609 891. (kg/s) msoğ .0000107896 3 X 2+0.60 olarak alınmıştır. sıcaklık ve konsantrasyona bağlı olarak aşağıda verilmiştir [11].I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. (kg/s) No (LiBr-H2O) (LiBr-H2O) (H2O) (R-134a) 1 -10 200.00844845 X 2−0.750 0.590 0.0000001315 2 X 3−0.952 -158.0000000005 897 X 4 Amonyak-su eriyiğinin entalpisi.358016 X 2+0.52 224.2973 4 -10 200.590 0. Akış T(oC) P(kPa) h (kj/kg) X(% LiBr) mzen .4314 1.09 622.50716 Çevrimlerde kullanılan soğutucu akışkanların özellikleri ilgili tablolardan okunmuştur [12].0001400261X 4 B = 4. Şekil 1’de açıklanan çevrimin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikleri. (kg/s) & & & & mfak .000383184 X − 0.0049107 + 0.07 + 79. (21) X = 18 . (kg/s) msoğ .06 224.0001047721 X 3+0.092 325.015 X 18 .2973 5 40 1.6905 -247.000000480097 X 4 C = −0.854 61.106 -207.06 417. Tbuh= T1=-10oC ve Tyoğ=T12=40oC sıcaklıkları için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin çeşitli noktalarındaki termodinamik özellikler hesaplanarak Tablo 2‘de verilmiştir.3. Örnek Bir Soğuk Hava Deposu Hesabı Bu bölümde daha düşük sıcaklıklara etkin soğutma yapmak için absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminin absorbsiyon kısmında LiBr-H2O ve buhar sıkıştırmalı kısımda R-134a kullanılması durumu teorik olarak analiz edilerek bir örnek uygulama yapılmıştır.Eşitlik 20 ‘de kullanılan katsayılar. İZMİR A = −1015. 9-12 EKİM 2008.03031583X 3−0.2973 2 25 537. 16 ni (20) Burada X amonyağın mol oranı olup eşitlik (21) ile bulunabilir.844 -1613.2973 3 18 537.68108 − 0. h (T .702 55 0.015 X + 17 .52 392.61080 25.5387 X − 2. Tablo 2.23 93. 2. Sistemin soğutma yükü 50 kW olarak belirtilmiştir. X ) = 100 ∑ a i ( i =1 16 T − 1) mi X 273 .03 (1 − X ) Tablo 1. i 1 2 3 4 5 6 7 8 mi 0 0 0 0 0 0 1 1 ni 1 4 8 9 12 14 0 1 ai -7.

Bu analizlerde Tbuh=T1=-10oC. STKçevg.=50 kW alınmıştır.559 2670 167.398 118.1 (kW) STKabs.76 61.41 0.2161 0.38 1. Tablo 3.23 1.72 73.1. Ayrıca parametrik çalışma sonuçları diğer bölümlerde sunulmuştur.061 0. İZMİR 6 7 8 9 10 11 12 13 14 40 64 90 60 60 90 40 10 10 7. STKbuh.30 72.72 0.23 7.85 66.03 65.37 8.16 3.08 50 57. (kW) Qkon.buhar sıkıştırmalı kısmında ise R-134a.2 (kW) Wkomp. R-410A ve NH3 kullanıldığı kabulüyle aynı çalışma koşullarındaki (Tbuh=T1=-10oC . 241 . ε=0.41 109.827 0.08 50 57.64 57.74 - 2.592 Klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleri R-134a 17.52 2.45 57.188 0. (kW) Qevap.061 0. (kW) Qevap2.23 93.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.0244 - Örnek olarak ele alınan absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sisteminde absorbsiyonlu kısmında akışkan çifti olarak LiBr-H2O ve NH3-H2O.2161 0. Tgen=90oC.45 57.90 - LiBr-H2O NH3-H2O NH3-H2O NH3-H2O R-410A R-134a NH3 R-410A 76.781 164.827 0.24 50 65.0244 0. T14=10oC.1917 0. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemleri LiBr-H2O LiBr-H2O R-134a NH3 Qgen. Tyoğ=T12=40oC ve soğutma yükü 50 kW) R-134a.06 8.6.76 57.87 8.1917 0.487 6.750 6.72 0.50 167.1917 0.25 50 57.41 72.76 61.58 50 57.50 2518.30 0.590 76. 9-12 EKİM 2008.38 7.750 6. (kW) Qkon.31 8.188 0.4.38 7.396 117.393 NH3 15.24 66 8.73 50 64.487 6.586 117.23 50 66.58 50 57.0244 0.41 2.30 0.0244 0.9 55 55 62 62 62 0. T3=18oC ve soğutma yükü Qevap.702 143.41 0.38 7.52 57.Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sisteminin Farklı Yoğuşturucu (Kondenser) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde absorbsiyonlu kısmın farklı yoğuşturucu (T12) sıcaklıklarına göre teorik olarak analizi yapılmıştır.86 57.750 5.38 1.487 5. (kW) Qab. 76.18 - R-410A 18.38 7.72 109.06 8.I. Düşünülen çevrimlerin sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerlerinin karşılaştırılması.30 109.25 50 57.575 220. R-410A ve NH3 kullanan klasik buhar sıkıştırmalı soğutma sistemleriyle bir karşılaştırması yapılarak sistem elemanlarının ısıl kapasite ve soğutma tesir katsayısı değerleri Tablo 3 ’te gösterilmiştir.06 61.559 164.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 3 ‘de yoğuşturucu sıcaklığı ile dolaşım oranının (f) değişimi görülmektedir. Bu artış NH3/H2O çevriminde fakir eriyik konsantrasyonunu artırırken LiBr/H2O çevriminde ise zengin eriyik konsantrasyonunu azaltmaktadır. 9-12 EKİM 2008.I. f Dolaşım Oranının T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. Yoğuşturucu sıcaklığının değişimi sistemin üst basıncını da etkilemektedir. İZMİR LiBr/H2O 190 180 170 160 150 NH3/H2O B C Qgen. Buda çevrimin soğutma tesir katsayısını olumsuz etkilemektedir. (kW) 140 130 120 110 100 90 80 70 60 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 2. Artan kondenser sıcaklıklarında absorbsiyon kısmında akışkan çifti olarak amonyak-su kullanılması durumunda generatöre beslenmesi gereken ısı miktarında hızlı bir artış gözlenmektedir. Şekil 2’den görüleceği gibi kaskad sistemlerinde yoğuşturucu sıcaklığı arttıkça generatöre (ayrıştırıcı) verilen ısı enerjisi de artmaktadır. 30 LiBr/H2O NH3/H2O B C 25 20 f 15 10 5 30 35 T12( C) o 40 45 50 Şekil 3. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla sistemin üst basıncı da artmaktadır. Yoğuşturucu sıcaklığının artmasıyla çevrimlerin dolaşım oranı da artmaktadır. Qgen ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. Yoğuşma sıcaklığı 45oC geçince LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda dolaşım oranı NH3/H2O akışkan 242 .

45 0.50 0. Absorbsiyonlu kısımdaki akışkan cinslerine göre fark LiBr/H2O akışkan çifti lehine sürekli korunmakla beraber yoğuşma sıcaklığının 45 oC’den sonrası için verim azalmaları hızlanmaktadır. 40oC yoğuşma sıcaklığında NH3/H2O akışkan çiftinin dolaşım oranının LiBr/H2O akışkan çiftine göre yaklaşık % 13 daha az bir dolaşım oranı gerekmektedir. ‘de beklendiği gibi azalmaktadır.55 0.I.40 0. Şekil 4 ve Şekil 5 ‘te görüldüğü gibi yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin soğutma tesir katsayıları olan STKabs. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser) sıcaklığı ile değişimi.35 0. ve STKçevg.30 STK çevg. 0. 9-12 EKİM 2008. STKçevg. 35oC yoğuşma sıcaklığında dolaşım oranında her iki akışkan çifti için çok az fark varken. İZMİR çiftine göre daha hızlı bir artış göstermektedir.60 0. NH3/H2O akışkan çifti kullanan çevrime göre yaklaşık % 33 daha fazla olarak elde edilmiştir. Yapılan örnek çalışma için yoğuşturma sıcaklığı 40 oC’de LiBr/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde çevrimin genel soğutma tesir katsayısı.60 0. ‘in T12 (absorbsiyonlu kısmın kondenser sıcaklığı) sıcaklığı ile değişimi. 243 .55 0. LiBr/H 2O-R134a LiBr/H 2O-NH 3 LiBr/H 2O-R410A NH 3/H 2O-R134a NH 3/H 2O-NH 3 NH 3/H 2O-R410A B C D E F G 0.70 0. 30 35 T 12( C) o 40 45 50 Şekil 5.45 0.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.75 0.65 LiBr/H2O NH3/H2O B C STKabs. En yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimde elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir.40 0.80 0.35 0.30 30 35 40 45 50 T12( C) o Şekil 4. 0.50 0. STKabs.

Tyoğ=T12=40oC. T14=10oC. 9-12 EKİM 2008. Qgen. L iB r /H 2 O N H 3 /H 2 O 120 B C 110 100 Q g e n . f Dolaşım Oranının Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. T3=18oC ve soğutma yükü 50 kW). İZMİR 2. 244 .5.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Şekil 6’da NH3/H2O ve LiBr/H2O çevriminde generatör sıcaklığı ile generatör kapasitesinin değişimi gösterilmiştir.I.’in Generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığı ile Değişimi. Bu azalmanın NH3/H2O çevriminde ilk sıcaklıklarda daha belirginleşmiş olduğu gözlenmektedir. LiBr/H2O çevriminde daha düşük değerlerin sürekli elde edilebildiği görülmektedir. 12 11 10 9 LiBr/H2O NH3/H2O B C f 8 7 6 5 4 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı( C) Şekil 7.( k W ) 90 80 70 60 85 90 95 G e n e r a tö r S ıc a k lığ ı ( C ) o 100 105 Şekil 6. Absorbsiyonlu-Buhar Sıkıştırmalı Kaskad Soğutma Sisteminin Farklı Generatör (Ayrıştırıcı) Sıcaklıklarına Göre Analizi Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sisteminin absorbsiyon kısmındaki generatör (ayrıştırıcı) sıcaklığının farklı değerler alması durumunda sistemin teorik analizi yapılmıştır. Buna göre generatör sıcaklığı arttıkça generatör için gerekli olan ısıl kapasite değeri de genel olarak azalmakta olup. Yine aynı çalışma koşulları düşünülmüştür (Tbuh=T1=-10oC.

NH 3/H 2O-STK çevg. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinin kullanımı ile alternatif enerji kaynaklarının ve atık ısıların değerlendirilmesi sonucu klasik buhar sıkıştırmalı çevrimlere nazaran daha az elektrik enerjisi sarf edilerek düşük sıcaklıklara soğutma yapma imkânı bulunmaktadır. Yüksek generatör sıcaklıklarında akışkan çiftleri için dolaşım oranı değerleri birbirlerine yaklaşmaktadır (Şekil 7). BULGULAR VE TARTIŞMA Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı kaskad soğutma sistemlerinin performanslarının farklı generatör ve yoğuşturucu sıcaklıklarına göre değişimi incelenmiş olup sonuçlar aşağıda belirtilmiştir. 0. 3. Kaskad çevrimde generatör sıcaklığının 85oC’den 105 oC sıcaklığına yükseltilmesi sonucu çevrimin soğutma tesir katsayısı LiBr.70 0.40 LiBr/H 2O-STK abs.H2O akışkan çifti için % 2. 245 .) elde edilebilmektedir. İZMİR Generatör sıcaklığının artmasıyla birlikte hem NH3/H2O hem de LiBr/H2O çevriminin dolaşım oranı (f) azalmaktadır. ‘de artmaktadır. 9-12 EKİM 2008.50 0.I. STK NH 3/H 2O-STK abs. kaskad çevrimin absorbsiyonlu çevriminde NH3/H2O akışkan çiftinin yerine LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda % 34 ve % 30 daha yüksek soğutma tesir katsayıları (STKçevg. B C D E LiBr/H 2O-STK çevg.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Yoğuşturucu (kondenser) sıcaklığı arttıkça çevrimin genel soğutma tesir katsayılarının (STKçevg. Şekil 8’den görüldüğü gibi sistemin generatör sıcaklığı arttıkça çevrimin performans katsayıları olan STKabs.9 civarında artmaktadır. 2.75 0. NH3-H2O akışkan çifti için ise % 7.45 0. Aynı sıcaklıklar için.65 0. NH3/H2O akışkan çift kullanımına göre oldukça düşük kalmaktadır. 85 90 95 o 100 105 Generatör Sıcaklığı ( C) Şekil 8. STK ‘nın Generatör sıcaklığı ile Değişimi.60 0.7.55 0. Absorbsiyonlu kısımda LiBr-H2O kullanımının NH3-H2O kullanımına nazaran STK’yı yükselttiği ve bu durumun artan generatör sıcaklıklarında da korunduğu görülmektedir. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda artan kondenser sıcaklıklarında generatöre beslenen ısı miktarı artışı. 1.) azaldığı ve en yüksek soğutma tesir katsayılarının LiBr/H2O-NH3 akışkanlı kaskad çevrimden elde edildiği ve buhar sıkıştırmalı kısımdansa kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında kullanılan akışkan çiftinin belirleyici olduğu görülmektedir. ve STKçevg.

kW T: Sıcaklık.SONUÇ VE ÖNERİLER Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevrimin kullanılması ile alternatif enerji kaynaklarının (güneş ve jeotermal enerji) ve atık ısıların kullanılması ile buhar sıkıştırmalı çevrimlerin yaklaşık yarısı kadar bir elektrik enerjisi sarfiyatı yaparak daha düşük sıcaklıklara soğutma yapmak mümkün olabilmektedir.I. Ayrıca NH3/H2O akışkan çifti kullanımı durumunda generatörden sonra çevrime ilave edilecek ayrıştırıcının enerji gereksinimi göz önünde tutulursa LiBr/H2O akışkan çiftinin avantajının daha da artacağı görülmektedir. C o & W : Kompresör işi. 4.) değeri elde edilmiştir. İZMİR 3. Absorbsiyonlu-buhar sıkıştırmalı (kaskad) soğutma sistemlerinde artan generatör sıcaklığında absorbsiyonlu kısım ile kaskad çevrimin genel STK’sının iyileştiği ve bu iyileşmenin NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimde daha belirgin olduğu fakat LiBr/H2O akışkan çifti kullanan kaskad çevrimde 105 oC generatör sıcaklığında bile NH3/H2O akışkan çiftli kaskad çevrimine göre yaklaşık % 33 daha yüksek (STKçevg. 9-12 EKİM 2008. 5. 4. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılmasının NH3/H2O akışkan çifti kullanımından daha avantajlı olacağı görülmektedir. Absorbsiyonlu çevrimlerdeki dolaşım oranlarının kondenser sıcaklığının artması ile arttığı ve 45 oC’den sonra hızlandığı ve LiBr için farkın daha da arttığı gözlenmekle beraber generatör sıcaklığının yükselmesi ile dolaşım oranının azaldığı ve iki akışkan çifti için farkın artan sıcaklıklarla kapandığı gözlenmektedir. Kaskad çevrimlerin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda tasarım aşamasında LiBr’ün kristalleşme durumunun da göz önünde tutulması gerekir. SEMBOLLER Semboller X: Konsantrasyon ε :Eriyik ısı değiştirgeci etkenliği f: Dolaşım oranı h: Entalpi. 6. kPa Alt indisler fak: Fakir zen: Zengin soğ: Soğutucu akışkan komp: Kompresör gen: Generatör kon: Kondenser evap: Evaporatör ab: Absorber çevg: Çevrim genel abs: Absorbsiyonlu soğutma sistemi & Q : Isıl güç.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.) değerleri elde edilmektedir. kg/s P: Basınç. kW STK: Soğutma tesir katsayısı 246 . 5. Absorbsiyonlu-buhar sıkştırmalı kaskad çevriminin optimum şartlarının belirlenmesinde kullanılabilecek maksimum generatör sıcaklığı ve çevre şartları göz önünde bulundurularak termodinamiğin ikinci kanununun dahil olduğu termoekonomik analiz yolu izlenmelidir. Kaskad çevrimin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin kullanılması durumunda NH3/H2O akışkan çifti kullanımına göre sürekli daha yüksek (STKçevg. Kaskad çevriminin yoğuşturucu sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma katsayısının azaldığı ve generatör sıcaklığının yükseltilmesi ile çevrimin soğutma tesir katsayısının yükseldiği görülmektedir. kJ/kg & m : Kütlesel debi. Kaskad çevrimlerinin absorbsiyonlu kısmında LiBr/H2O akışkan çiftinin NH3/H2O akışkan çiftine nazaran daha yüksek bir dolaşım oranı gerektirdiği görülmektedir.

Yamankaradeniz. Comparison Of The Performance of NH3-H2O.. KAYNAKLAR Akdemir. 28:567-580. Nehdi. İZMİR 6. 12.. 9-12 EKİM 2008. Absorbsiyonlu.. 2008.. Ö. M.. Vol. and Holland F... Energy Conversion & Management 40.Vol. Altamush Siddiqui.Cooling performance and energy saving of compression-absorption refrigeration system assisted by geothermal energy.3. 8. R. Arora.2001. Sun. M. Güngör. NH3-LiNO3 and Absorption Refrigeration Systems. 357-368.. Heard C.. Applied Thermal Engineering 26.3. Cilt:5. .Optimization Study Of The Compression-Absorption Cycle. International Journal of Refrigeration . DEÜ Mühendislik Fakültesi Fen ve Mühendislik Dergisi. 4. Uluslararası Yapıda Tesisat Teknolojisi Sempozyumu. R. İstanbul.. Satapathy...5/6. 247 .Influence Of Some Major Parameters On COP And A Comparison With The Compression Cycle. Kairouani.. İ. Öztürk.V. Ashrae Temel El Kitabı (Fundamentals) Soğutucu Akışkanların Özellikleri. Bölüm 17.Ammonia/Lithium Nitrate Absorption/Compression Refrigeration Cycle. International Journal of Energy Research.. Ayala.Buhar Sıkıştırmalı (Kaskad) Soğutma Sistemlerinin Analizi. International Journal of Energy Research..223-233.Thermodynamic Properties of Lithium Bromide-Water Solutions at High Temperatures.pp.Hodgett and Berntsson. L. 288-294. P.14. C.1999. Mayıs 2003.A.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Y.A. Du-Wen. Absorbsiyonlu Soğutma Sistemleri . Applied Thermal Engineering. S. Sayı:2.2001.24.Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi ve Sergisi.L. Berntsson.Performans And Economic Study Of The Combined Absorption/Compression Heat Pump..1999.The Compression/Absorption Cycle. Studies on Compression-Absorption Heat Pump For Simultaneous Cooling And Heating.1997.No. 1.. Kaynaklı. 11. T. 5.. M.I. Ram Gopal. 91106.. H2O-LiBr ve NH3-H2O Eriyiği Kullanan Tek Kademeli Soğurmalı Soğutma Sistemlerinin Karşılaştırılması. Ahlby. Sh:73-87.2006.1991.C. 2. Part I.374-390. 6. International Journal of Refrigeration.. Hulten. 8. Vol. 7. R. Ö.. Kaita.1997. 3. 575-591.. Verimlerini Artırmak İçin Geliştirilen Çevrimler. Tarique.L. 9.2004. Cimşit. 10. T. E. 22.

son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. Orhan BÜYÜKALACA. ancak günümüzde yaygın olarak kullanılmamaktadır. GİRİŞ Son yıllarda iklimlendirme teknolojisinde hızlı gelişmeler yaşanmaktadır. Bu sistemlerde. Anahtar Kelimeler: Nem Alma. orhan1@cu.tr. eskiden beri bilinmekte. İZMİR DESİSİF BİR İKLİMLENDİRME SİSTEMİNİN PSİKROMETRİK ANALİZİ Ertaç HÜRDOĞAN. Osman KARA Çukurova Üniversitesi Müh.edu.-Mim. gerek konfor gerekse üretim açısından bir gereklilik olduğunun anlaşılması üzerine “iç hava kalitesi”nde istenen şartların ağırlaşması da iklimlendirme teknolojilerindeki değişikliği zorlayan parametrelerden birisidir. Bunun birçok sebebi bulunmaktadır. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. İklimlendirme. 248 . 9-12 EKİM 2008. osman033@gmail. iklimlendirilecek mahale gönderilen hava.I. tunyil@cu.edu. Nem alıcı üzerindeki nem ise rejenerasyon havası olarak bilinen ikincil bir sıcak hava akımı tarafından uzaklaştırılmaktadır [1]. Diğer bir unsur ise iklimlendirme sistemlerinde kullanılan CFC esaslı soğutucu akışkanların ozon tabakasına verdiği zararların anlaşılması üzerine. bu akışkanlar yerine ozon tabakasına zarar vermeyen veya daha az zarar veren yeni akışkanların kullanılması veya ozon tabakasına zarar veren gazlar ihtiva etmeyen yeni iklimlendirme teknolojilerinin hayata geçirilmesidir.tr. Tuncay YILMAZ. ADANA ertach@cu. İnsanoğlunun konfor ihtiyacının artması ve iklimlendirmenin lüks olmaktan çıkıp. Bu teknolojilerin bazıları yeni olmayıp. Psikrometrik Diyagram 1. Bu çalışmada.com ÖZET Bu çalışmada.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. nem alıcı (kurutucu) madde (katı veya sıvı) üzerinden geçirilerek nemi düşürülmekte ve daha sonra istenilen konfor sıcaklığına kadar buharlaştırmalı soğutma veya konvansiyonel buhar sıkıştırmalı soğutma çevrimi tarafından soğutulmaktadır. Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü.edu. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. Bu arayış içerisinde düşünülen sistemlerden birisi de nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemleridir. Bu sebeplerin başında artan enerji talebi ve fosil kökenli enerji kaynaklarının gittikçe azalması sonucunda enerjinin çok önemli hale gelmesidir. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır.tr.

su hattında bir üç yollu karıştırıcı vana kullanılmıştır. Şekil 1’de tasarlanıp. Adana için tasarım değerleri olan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklığına göre. fan. hastane iklimlendirmesi düşünülerek %100 temiz hava kullanılmakta ve üç adet hava kanalı (temiz. kullanılan havayı sistemin amacına uygun olarak şartlandırmak ve kontrol etmek amacıyla çeşitli elemanlar (nem alma ünitesi. bir nemlendirme ünitesinde nemlendirilmekte ve sıcaklığı düşürülmektedir. nem alma ünitesinde (döner tip) düşürülmekte (1 2) ve kuru ancak daha yüksek sıcaklıkta bir hava elde edilmektedir (2). bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (12). Temiz hava kanalı. daha düşük bir sıcaklığa sahip olan dış ortam havası ile (11) bir ön soğutma işlemine tabi tutulmakta ve sıcaklığı düşürülmektedir. tamamı dışardan alınan taze havayı iklimlendirerek mahale iletmek için kullanılır. nem alma ünitesinden çıkan ve hala yeterince 249 . vs. yine bir ısı değiştiricisinden (2 numaralı) geçirilerek (3 4) sıcaklığı bir miktar daha düşürülmektedir.1x3. Tasarlanan bu sistemde mahale gönderilen temiz havadan nem alma işlemi sadece döner nem alıcıda gerçekleşmekte. diğer hiç bir ünitede (3 numaralı serpantin dahil) nem alma işlemi gerçekleşmemektedir. mahale verilecek temiz hava ile mahal havasının karışmasını engellemek amacıyla 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricisinin reküperatif tip olması gerekmektedir. Doyma eğrisine yakın bir noktaya kadar nemlendirilerek soğutulan atık hava (9). Rejenerasyon kanalına 11 noktasında emilen dış hava. mahalden çekilip. 1 ve 2 numaralı ısı değiştiricilerinde temiz havadan sadece duyulur ısı çekilmekte. Rejenerasyon hava kanalı ise nem alma ünitesinde emilen nemi uzaklaştırmak için kullanılır.5x5.I. 9-12 EKİM 2008. soğutulan havanın çiğ noktası sıcaklığından en az 1oC daha yüksek olması sağlanmaktadır. havanın mutlak neminde bir değişiklik olmamaktadır. İZMİR 2. soğutma grubu. Mahalden çekilen hava içerisinde hastalıklara sebep olabilecek bakteriler bulunabileceğinden. temiz hava 1 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (2 3). nem alma ünitesinden uzaklaştırılmaktadır (15 16). Serpantinde dolaşan soğutulmuş suyun sıcaklığının ayarlanması için. İklimlendirilen mahalden (7) atık hava kanalına emilen hava. 2 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın sıcaklığı. mahale nemi alınarak gönderilen temiz havadan (2) 1 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (3). Döner nem alıcıda temiz havadan çekilen nemin (1 2) uzaklaştırılması için sıcak rejenerasyon havası kullanılmaktadır. mahale gönderilen temiz havadan (3) 2 numaralı ısı değiştiricisinde ısı çekerek bu havayı soğutmakta (4). SİSTEMİN TANITIMI Sistem. ısıtıcı ünitesi. Bu ısı değiştiricisinde temiz havayı soğutmak için. Bu ısı değiştiricisinde hava. nemlendirilerek soğutulan (8 9) havadan yararlanılmaktadır (9 10). Bu kanallara. bu esnada kendi sıcaklığı da artmaktadır (10). Bu işlemin amacı soğu geri kazanımını artırmaktır. Atık hava kanalı yardımıyla.) yerleştirilmiştir. son olarak buhar sıkıştırmalı bir soğutma grubu tarafından soğutulan su yardımıyla kuru soğutucu serpantinde (3 numaralı ısı değiştiricisi) üfleme sıcaklığına kadar düşürülmektedir. mahal içerisinden emilen hava dışarı atılmaktadır. Sistemde. Temiz hava kanalına 1 noktasında alınan havanın nemi.8 m boyutlarındaki bir mahalin yaz şartlarında olası maksimum soğutma yükünü (temiz hava yükü hariç 11 kW) karşılayabilecek şekilde tasarlanmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Rejenerasyon havası daha sonra 5 numaralı ısı değiştiricisinde (rejeneratif tip) yine bir ön ısıtma işlemine tabi tutulmaktadır (12 13). Nem alma ünitesinden sonra. atık ve rejenerasyon) bulunmaktadır. Atık hava daha sonra dışarı atılmaktadır. Aynı anda bir miktar sıcak hava (rejenerasyon havası) ters yönden nem alıcıya gönderilerek (15) taze havadan çekilen nem. Bir sonraki aşamada ise temiz hava. Burada temiz havanın içerisindeki su buharının yoğuşmaması için. kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü verilmiştir. serpantine gönderilen soğuk su sıcaklığının. Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarı içerisinde yer alan 11. soğu geri kazanımı amacıyla kullanılan 2 numaralı ısı değiştiricisine gelmeden önce. Bunun için sisteme gerekli otomatik kontrol elemanları ve sensörler yerleştirilmiştir. ısı değiştiricisi.

bilindiği gibi bir iklimlendirme sistemi. iklimlendirilen mahalde öngörülen iç ortam tasarım değerlerini sağlamasının yanında. KOMPRESÖR SOĞUK SU DEPOSU EVAPORATÖR KONDENSER GENLEŞME VANASI ÜÇ YOLLU VANA NEM ALICI ROTOR 1 TEMİZ HAVA 2 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 1 3 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 2 4 5 FAN 6 İKLİMLENDİRİLEN MAHAL ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 3 16 15 14 13 ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 4 12 11 10 9 8 7 ELEKTRİKLİ ISITICI 17 NEMLENDİRİCİ FAN FAN ISI DEĞİŞTİRİCİSİ 5 18 SICAK SU ÜNİTESİ REJENERASYON ATIK HAVASI HAVA Şekil 1. Ancak. öngörülen nem almalı iklimlendirme sisteminin sezon boyunca performansını belirleyebilmek için psikrometrik analizinin saatlik bazda yapılması gereklidir. İZMİR yüksek bir sıcaklığa sahip olan rejenerasyon havası (16) kullanılarak ısıtılmaktadır. nem alma ünitesindeki nemi uzaklaştırmak için gerekli olan sıcaklığa (rejenerasyon sıcaklığı) kadar elektrikli ısıtıcılar kullanılarak ısıtılmaktadır (14 15). nem alıcıdaki nemi içine alarak soğumakta (16) ve 5 numaralı ısı değiştiricisinden geçirilerek (16 17) dışarı atılmaktadır (18). 250 . sistemin en kötü durum olan dış ortam tasarım şartlarında. güneş enerjisi. o iklimlendirme sezonu boyunca sadece birkaç gün hatta birkaç saatte dış ortam tasarım değerlerinde çalışır [2]. 5 numaralı ısı değiştiricisinden çıkan havanın (13) sıcaklığı.I. Bu sebeple. SİSTEMİN DETAYLI ANALİZİ Ön çalışmalarda Adana için yaz koşullarında dış ortam tasarım değerleri olarak alınan 38 oC kuru ve 26 oC yaş termometre sıcaklıkları esas alınarak iklimlendirme sisteminin psikrometrik analizleri yapılmış ve buna göre sistemin çalışma prensibi oluşturulmuştur. atık ısı veya doğal gaz gibi ucuz ısıl enerji kaynakları kullanılarak ısıtılan su yardımıyla 4 numaralı ısı değiştiricisinde yükseltilmektedir (13 14). 15 noktasında nem alma ünitesine giren rejenerasyon havası. Rejenerasyon havası daha sonra.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sezon içerisinde yer alan her bir saatteki dış hava kuru ve yaş termometre sıcaklığı farklı olabileceğinden. 9-12 EKİM 2008. Tasarlanıp kurulan nem almalı iklimlendirme sisteminin genel görünüşü 3. sezonun diğer gün ve günün değişik saatlerindeki davranışının bilinmesi de çok önemlidir.

ε= Q Qmax . Fna ve Fnu değerlerinin. 10. 9-12 EKİM 2008. Benzer bir durum nem alma rejeneratöründeki nemin uzaklaştırma işlemi sırasında da söz konusudur. (3) . döner nem alma rejeneratöründe nem alma işleminin. Programa girdi olarak iklimlendirilecek mahale gönderilecek taze. Bu değerlerin tespiti için üretici firmaların verdiği performans verileri ayrıntılı olarak incelenmiştir.507*Trej. döner nem alma rejeneratörüdür. Cc) en küçük olanını (kW/K). sistemde yer alan her bir nokta için (toplam 18 nokta) kuru ve yaş termometre sıcaklığı. cph ve cpc ise sıcak ve soğuk akışkanların özgül ısısını (kJ/kgK) ifade etmektedir. (2) Q max = Cmin * (Thg − Tcg ) Ch = m h * c ph Cc = m c * c pc . (4) (5) Bu eşitliklerde (2-5) Q transfer edilen gerçek ısıyı (kW). Q max da transfer edilebilecek en yüksek ısıyı (kW).) bağlı olduğu görülmüş ve aşağıdaki eşitlik elde edilmiştir. Ancak. . Nem alma rejeneratörleriyle ilgili bazı yayın ve tanıtım broşüründe nem alma ve uzaklaştırma işlemlerinin yaklaşık olarak sabit entalpide (yaklaşık sabit yaş termometre sıcaklığında) [4-6] gerçekleştiği belirtilmektedir. döner nem alma rejeneratörünün matrisi aracılığıyla taşınan enerjidir [7]. sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmediği görülmüştür. ısı değiştiricilerinin etkinlikleri. rölatif nem. . anlık dış hava kuru termometre sıcaklığı ve mutlak nemi. 4. Fna=Fnu=5. . Nem almalı iklimlendirme sisteminin en önemli elemanı. iklimlendirilecek mahalin duyulur ısı oranı ve toplam soğutma yükü. fan motorlarının güçleri gibi parametreler verilmektedir. Bu inceleme sonucunda.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Cmin sıcak ve soğuk akışkan ısı kapasitelerinin (Ch . Nem alma esnasında meydana gelen ek sıcaklık artışının. çiğ noktası sıcaklığı ve yoğunluk gibi psikrometrik özellikler ayrı ayrı hesaplanmaktadır.I. toplam sıcaklık artışına oranı (Fna) ve nem uzaklaştırma işlemi esnasında meydana gelen ek sıcaklık düşüşünün. 13 ve 17 numaralı noktalardaki sıcaklıklar. Thg ve Tcg sıcak ve soğuk akışkanların giriş sıcaklıklarını (oC). proses havasından nemin soğurulması esnasında açığa çıkan kimyasal ısıl enerji ve daha sıcak olan rejenerasyon havasından. toplam sıcaklık azalmasına oranının (Fnu). ısı değiştiricilerinin etkinliği (ε) için verilen aşağıdaki eşitlikler [8] kullanılarak hesaplanmaktadır. . 251 . m h ve m c sıcak ve soğuk akışkanların kütle debilerini (kg/s). atık ve rejenerasyon hattı hava debileri. 12. Bunun sebebi ise. entalpi. ilave bir miktar soğuma meydana gelmektedir. Bu girdiler kullanılarak. 0. nemlendirici etkinliği.652 (1) Tasarlanan iklimlendirme sisteminin 3. nemi alınmak istenen havanın (proses) mutlak nemine (W) ve nemi uzaklaştıran havanın (rejenerasyon) kuru termometre sıcaklığına (Trej. . fanların etkinlikleri. doğru bir şekilde bilinmesi önemlidir. Bu psikrometrik değerlerin hesaplanmasında ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler kullanılmıştır [3]. Bu ilave enerjiden dolayı proses havasının sıcaklığında fazladan bir artış meydana gelmektedir. üretici firmalardan temin edilen verilerin incelenmesinden. . mutlak nem. iklimlendirilecek mahalin konfor şartları (sıcaklık ve rölatif nem). İZMİR Tasarlanan sistemin analizini saatlik olarak da yapabilmek için bir model oluşturulmuş ve Fortran programlama dili kullanılarak sistemde bulunan tüm noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir program yazılmıştır. Bu işlem de sabit yaş termometre eğrisi boyunca gerçekleşmeyip.82*W-0. .

To mahal havasının kuru termometre sıcaklığı (oC).I. . İZMİR Tasarlanan iklimlendirme sisteminde üfleme noktasındaki (6 noktası) sıcaklık. 9-12 EKİM 2008. kuru hava). cp fan girişindeki havanın özgül ısısı (kJ/kgK). m hava . . . . . (12) Eşitlik (11-12)’de. Wo mahal havasının mutlak nemi (kg/kg. . Q kazanç fandan havaya geçen ısı (kW).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. önerilen psikrometrik eşitliklere ek olarak aşağıda verilen eşitlikler [9] kullanılarak hesaplanmaktadır. DIO = Q duyulur Q toplam . . fan motorları da hava kanalı içerisinde bulunduğundan. Wfan fan motorunun gücü (kW). Tasarlanan sistemde soğu geri kazanımı için kullanılan nemlendirme ünitesi çıkışındaki sıcaklık (9). . . ⎟ ⎜ c * m hava ⎟ ⎝ p ⎠ . hgl buharlaşma gizli ısısı (J/kg). havanın kütle debisi (kg/s)’ni ifade etmektedir. . (7) (8) (9) (10) Eşitlik (6-10)’da. Q gizli mahal gizli soğutma yükü (kW). m hava temiz havanın (proses havası) kütle debisi (kg/s). (6) Q toplam =Q duyulur +Q gizli Q gizli = m hava * hgl * (Wo −Wü ) Q duyulur = m hava *c p *(To −Tü ) Wo − Wü c p ⎛ 1 ⎞ = *⎜ − 1⎟ To − Tü hgl ⎝ DIO ⎠ . Wü üfleme noktasındaki havanın mutlak nemi (kg/kg. Q duyulur mahal duyulur soğutma yükü (kW). Tgiriş ve Tçıkış fana giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığı (oC). nemlendiricilerin etkinliği (εnem) için verilen aşağıdaki eşitliği kullanılarak hesaplanmaktadır [8]. . DIO mahal duyulur ısı oranı. Sistemde kullanılan fanlarda. Q toplam mahal toplam soğutma yükü (kW). ⎞ ⎜ Q kazanç ⎟ =⎜ . kuru hava). ⎛ η fan ⎞ Q kazanç = ⎜1 − ⎜ 100 ⎟* W fan ⎟ ⎝ ⎠ (11) Tçııkı − Tgiriş ⎛ . cp proses havasının özgül ısısı (kJ/kgK). 252 . Tü üfleme noktasındaki havanın kuru termometre sıcaklığı (oC)’nı ifade etmektedir. ηfan fan verimi (%). meydana gelen kuru termometre sıcaklığı artışı (Tçıkış-Tgiriş) aşağıda verilen eşitlikler [10] kullanılarak hesaplanmıştır: .

Twg ise nemlendiriciye giren havanın yaş termometre sıcaklığını (oC) ifade etmektedir. Karşılaştırma 80 oC rejenerasyon sıcaklığında iki farklı giriş havası (1 noktası) şartında elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar arasında yapılmıştır. Tablo 1.50 4000 65 85 90 60 1-3-4 Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların sağlıklı bir şekilde karşılaştırılabilmesi için sistemdeki tüm noktaların psikrometrik diyagram üzerindeki yerine bakmak gerekmektedir.3 oC kuru ve 22. nem uzaklaştırma (15 16). Şekil 3’de ise 33.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. ASHRAE tarafından önerilen eşitlikler ile yukarıda verilen eşitliklere (1-13) ek olarak Tablo 1’de verilen varsayımlar kullanılarak hesaplanmıştır. odaya üfleme (6 7) ve nemlendirme (9 10) proseslerinde değiştiği diğer hiç bir proseste değişmediğidir. mutlak nemin. atık ve rejenerasyon hattı hava debileri (m3\h) Reküperatör etkinliği (%) Rejeneratör etkinliği (%) Nemlendirici etkinliği (%) Fan verimi (%) Fan motor güçleri (kW) (atık-taze-rejenerasyon) Değer 10 26 . 4.2 oC kuru ve 24. Sistem üzerindeki her nokta için elde edilen deneysel ve analitik sonuçlar psikrometrik diyagram üzerinde incelenmiştir. Hesaplamalarda kullanılan varsayımlar Parametre Mahal soğutma yükü (kW) Mahal konfor şartı (sıcaklık (oC) . Hesaplamalar sırasında yapılan bir diğer varsayım da. Sistemde bulunan noktaların psikrometrik özellikleri. Tablo 1’de verilen varsayımlarla hesaplanan değerlerin deneylerden elde edilen sonuçlar ile iyi bir uyum gösterdiği anlaşılmaktadır. 9-12 EKİM 2008. İZMİR ε nem = Tg − Tç Tg − Twg (13) Bu eşitlikte Tg ve Tç nemlendirme ünitesine giren ve çıkan havanın kuru termometre sıcaklığını (oC). BULGULAR VE TARTIŞMA Bu çalışmada.rölatif nem (%)) Taze.5 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki çizimi görülmektedir. Şekil 2’de 30.I. 253 . tasarlanıp kurulan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin analitik olarak hesaplanabildiği bir model oluşturulmuş ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile karşılaştırılmıştır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu psikrometrik diyagramlardan. sadece nem alma (1 2).

İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0.02 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 2 2' 0. 80 oC rejenerasyon sıcaklığında 30.3 oC kuru ve 22.I.03 h(kJ/kg) 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 10 20 9 9' 1' 11 1 1011' 10' 12 12' 13' 13 15 15' 17 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 0.01 W(kg/kg) 0 0. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9 0. 85 0.9 oC yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 254 . 75 v(m^3/ kg) 0. 8 0. 95 1 0 t(C) 10 20 30 40 50 60 70 80 90 Şekil 2.

145-150. 95 1 0 t(C) o 10 20 30 o 40 50 o 60 70 80 90 Şekil 3. C.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. J. [5] Yılmaz. Sayı 34. Hazırlanan program tarafından hesaplanan değerler ile yapılan deneylerden elde edilen sonuçların birbiri ile iyi bir uyum sağladığı görülmüştür. A. Tesisat Dergisi. 27. Büyükalaca. X. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. 2393-2400. 6. 1998.Z. pp. Psychrometrics. New outdoor cooling design data for Turkey.. pp. Y.5 C yaş termometre sıcaklığındaki giriş havasında elde edilen analitik ve deneysel sonuçların psikrometrik diyagram üzerindeki gösterimi 5. Renewable and Sustainable Energy Reviews.2 C kuru ve 24. [3] ASHRAE Fundamentals Handbook. Energy. “Nem almalı (desisif) soğutma sistemleri”.. Applied Thermal Engineering. Vol. [6] Yılmaz. R. KAYNAKLAR [1] Daou K. 8 0. 2006. SONUÇ Bu çalışmada.. IV. Tasarlanan sistemde bulunan bütün noktaların psikrometrik özelliklerinin hesaplandığı bir program hazırlanmış ve elde edilen sonuçlar kurulan sistemde yapılan deneylerdeki sonuçlar ile psikrometrik diyagram üzerinde karşılaştırılmıştır. T. Wang R. O. T.. J.. and Wang. 2002. O.01 W(kg/kg) 0 0. Y.Z. 2006. 85 0.02 20 9' 9 1' 11 1 11' 10' 10 12 12' 13' 13 15 15' 2 2' 0.. 923946.. 55-77.I. 75 v(m^3/ kg) 0. son yıllarda kullanımı yaygınlaşmaya başlayan ve konvansiyonel iklimlendirme sistemlerine göre bazı avantajlara sahip olan nem almalı (desisif) iklimlendirme sistemlerinin özellikle hastane uygulamaları için ülkemiz koşullarında uygulanabilirliğinin araştırılması amacıyla bir sistem tasarlanmış ve Çukurova Üniversitesi Mühendislik-Mimarlık Fakültesi Makine Mühendisliği Bölümü Laboratuarında kurulmuştur. [4] Jia.. 9-12 EKİM 2008. "Desisif-evoporatif soğutma sistemleri". Desiccant cooling air conditioning: a review. 2001. ve Yılmaz. ve Büyükalaca. T. Büyükalaca. 255 . Dai.Z. s. 9 0. O. Wu. 80 C rejenerasyon sıcaklığında 33. 10/2. 26.. Vol.03 h(kJ/kg) 100 90 80 17' 16' 16 30 Deneysel Analitik 70 60 50 40 30 20 10 10 7 8 7' 8' 56 4 5' 6' 4' 3 3' 17 0.. and Yılmaz. [2] Bulut H.. ve Xia Z. İZMİR 100 rh (%)80 60 40 20 0. “Analysis on a hydric desiccant air-conditioning system”.

[10] ASHRAE Fundamentals Handbook.. 165-181. 2000. Desiccant dehumidification and Pressure Drying Equipment. 256 . Cilt 1. 1999. s. Makina Mühendisliği A.I. Ç.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.. [8] Kreider J. 2001. [9] Aktacir.D.B. 1994. A. Influence of outdoor air conditions on operating capacity of air conditioning systems. [7] ASHRAE Systems and Equipment Handbook. 4-7 Kasım 1999. İZMİR İzmir. M. McGraw Hill. F. 9-12 EKİM 2008.. Heating and Cooling of Buildings. Fen Bilimleri Enstitüsü. 2005. Doktora Tezi.. ve Rabl A. Nonresidential cooling and heating load calculation procedures.Ü.

İZMİR OTURUM IX GIDA UYGULAMALARI Meyve ve Sebzelerin Soğukta Depolonmasında Temel İlkeler Fikret PAZIR – O. 9-12 EKİM 2008. Kemal ÖZTÜRK Muzlarda Raf Ömrünün Uzatılması İçin Zeolitle BirliktePaketlemenin Ürünün Kalite Özelliklerine Etkisinin Etkisinin İncelenmesi Vildan KÜÇÜK – Safiye Nur DİRİM 257 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Mutlu ÖZTÜRK – H.I. ÖZDİKİCİLER Iceberg Marulun Vakum Altında Soğutulması H.

meyve ve sebzelerin metabolizma faaliyetlerini kesinlikle durdurmamak koşuluyla en düşük düzeyde gerçekleşmesine olanak vermek üzere. solunum ve terlemedir. 258 . depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. bağıl nem. Storage temperature. türü. Ürünün depolama süresince kalitesini etkileyen bu “metabolizma” faaliyetlerinden en önemlileri. sahip oldukları karbonhidratları. and allocation in storage also affects the shelf life of the product.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. ölüm kendini gösterir. harvest method. preharvest and afterharvest treatments. variety and specie of the product. türü. hasat şekli. ÖZDİKİCİERLER O. 9-12 EKİM 2008. specie of the product. yani kendisini besleyen ana bitkiden ayrılınca. Ürünlerin depolama ömürlerine bu temel koşulların yanı sıra. Abstract Storage conditions must be well determined to keep the fruits and vegetables in cold storage with minimal quality loss. Artık kimyasal ve biyokimyasal olaylar kontrol dışında kalarak. harvest time. oxygen/carbon dioxide ratio. birçok sebzelerde hızlı bir hücre bölünmesi dahi devam eder. Her ne kadar topraktan çeşitli besin maddelerinin alınışı sona ermişse de dokuda yeni maddelerin oluşması mevcut maddelerin başka bileşiklere dönüşmesi gibi kimyasal ve biyokimyasal olaylar düzenli şekilde devam eder. yine de canlı kalırlar. Bu faaliyetleri etkileyen depo sıcaklığı. depolanacak ürünün çeşidi. Meyve ve sebzelerin soğukta depolanma süresine depo koşullarının (sıcaklık.* . 1. package type. Bu çalışma ile soğuk hava deposunda ürünlerin uzun süre kalitede en az değişime uğrayarak depolanmaları için dikkat edilmesi gereken hususlar açıklanmıştır. yetiştirilme koşulları. 2. gerekli şartların sağlanmasıdır. hasattan sonra da canlılıklarının devamı için kendi enerji gereksinimlerini karşılamak ve çeşitli kimyasal reaksiyonlara materyal sağlamak üzere solunum yaparak. hasat zamanı. Meyve ve sebzeler hasat edilince. hasat şekli. ayrıca mikrobiyolojik bozulma da başlayabilir. hasat zamanı. karbondioksit. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler de etki etmektedir. meyve ve sebzelerin mikroorganizmalara gösterdiği direnç de azaldığından. In this study. taze haldeki niteliklerini bir süre. Metabolizma. depolanacak ürünün çeşidi. The most significant point separating cold storage from freezing is that the vital activities of the products continue during cold storage. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı.* *Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü Bornova / İZMİR ÖZET Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. growing conditions. Metabolizma olayları içinde en önemlileri ise solunum ve terlemedir. yetiştirilme koşulları. presence of the ripening gaseous in depot and relative moisture are the basic conditions that optimum parameters of those must be determined. Öyle ki. İZMİR MEYVE VE SEBZELERİN SOĞUKTA DEPOLANMASINDA TEMEL İLKELER PAZIR F. Besides those basic conditions. The most significant ones from these metabolism activities affecting product quality during storage are respiration and transpiration. Sebze ve meyvelerdeki bütün yaşamsal faaliyetlere “metabolizma” denir. Soğuk depolamanın dondurarak depolamadan ayrıldığı en önemli nokta soğuk havada depolanan ürünlerin hayatsal (metabolizma) faaliyetlerinin minimum düzeyde devam ediyor olmasıdır. ortam koşullarına bağlı olarak hızlı veya yavaş olarak devam eder. Belirli bir süre depolama sonucunda meyve ve sebzenin yapısı bozulur. ortamdan sağladıkları oksijen ile yakar. önemli ölçüde korurlar. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. GİRİŞ Hasat edilmiş meyve ve sebzeler uygun koşullarda depolanınca. soğuk hava depolarında optimum parametreleri belirlenmesi gereken temel koşullardır. Soğukta depolamada ilke. su ve enerjiyi açığa çıkarırlar. Meyve ve sebzelerin bu davranışı onların canlılığı demektir. ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörler etki etmektedir. essential matters for the products to keep them under cold storage with a minimal quality loss are explained.I. vs) yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. SOLUNUM Taze meyve ve sebzeler. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler.

Bu yüzden bazılarında yavaş bir solunum ve buna bağlı olarak az bir ısı yayılması görülürken. Fakat daha önemlisi her ürün. kirazlar klimakterik davranış göstermezler.Solunum hızı üzerine ortam sıcaklığının etkisi Solunum hızı üzerine etki eden en önemli faktör ortam sıcaklığıdır. 259 . Bu nedenle hasat edilmiş meyve ve sebzelerin bir an önce soğutulmaları gerekmektedir.3.4oC ile -3oC’ler arası) olmasına karşın her ürünün farklı derecelerde depolama zorunluluğu bu ürünlerin soğuğa duyarlılıklarının değişik olmasından kaynaklanmaktadır. Her meyve ve sebze kendine özgü belli bir derecedeki soğuğa dayanabilmektedir. yavaş yavaş azalmaktadır. Meyve ve sebzelerin solunum hızları ile depolanma ömürleri arasında yakın bir ilişki vardır. bazılarında hızlı bir solunum ve aşırı ısı yayılması kendini gösterir. ortamın sıcaklığı ve meyve ve sebzenin çeşidinin yanı sıra bu ürünlerin depolama sırasında yaydıkları “olgunlaştırma gazları” olarak adlandırılan etilen. İZMİR C6H12O6 + 6O2 6H2O + 6CO2 + 2835 KJ Denklemde görüleceği gibi solunum hızını. Daha açık bir deyişle birçok meyve ve sebze belli derecelerdeki soğuğa karşı duyarlı olduklarından solunumun minimum düzeyde gerçekleştiği düşük sıcaklıklara kadar inmek olanaksızdır. Buna karşın ortamın sıcaklığı azaldıkça solunum hızı da azalmaktadır. Nitekim depo atmosferindeki oksijen oranı azaltılıp.Solunum hızı üzerine oksijen/karbondioksit oranının (O2/CO2) etkisi Solunum hızını etkileyen diğer önemli bir faktör de depo atmosferindeki oksijen ve karbondioksit oranlarıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. donma noktasına yakın bir derecede en düşük düzeyde olduğu sonucu çıkmaktadır.I. Sıkı bir şekilde istif edilen tarımsal ürünlerde “kızışma” denen bu olay sonucunda ürün tamamen bozularak elden çıkabilir. 2. CO2 miktarının yükseltilmesi ile solunum hızı yavaşlamaktadır. belirli bir sıcaklık derecesinin altında depolandığı zaman “soğuk zararlanması”na uğrar. Buna göre bir ürünün solunum hızı ne kadar yüksekse depolanma ömrü o kadar kısalmaktadır. solunumu da hızlandırır. İşte meyve ve sebzelerin soğukta depolanmasında bu olgudan yararlanılmakta ve en önemli metabolizma olayı olan solunum hızı depo sıcaklığının düşürülmesiyle sınırlandırılmakta ve kontrol altına alınmaktadır. kayısı. 2. ürün donunca solunum tamamen durmaktadır. üzüm ve çilek gibi üzümsü meyvelerle. şeftali. karbondioksit oranı arttırılarak solunum hızı yavaşlatılabilme olgusundan yararlanılarak. Nitekim solunun hızı en düşük sebzelerden biri olan patatesin diğer ürünlere göre daha fazla depolanabilmesi bunun bir sonucudur. söz konusu ürünün donma noktasının hemen üstünde yani. Ortam sıcaklığı düştükçe solunum hızı da yavaşlamakta.2. incir. 9-12 EKİM 2008. armut. Soğuk depolamada bu ısının devamlı olarak depodan uzaklaştırılması zorunda olunduğundan deponun soğutma kapasitesinin belirlenmesinde farklı ortam sıcaklıklarındaki solunum ısısı verilerinden yararlanılmaktadır. Şu halde tüm meyve ve sebzelerin donmaya başlama noktaları birbirine çok yakın (-0. meyve ve sebzenin bileşimindeki karbonhidratlar (glikoz vs. 2.1. Hasattan sonraki depolamada bazı meyvelerin solunumları hızlanmakta ve buna paralel olarak hızla olgunlaşmaya başlamaktadırlar. Ancak meyve sebzelerin soğukta depolanmalarında her üründe solunumun minimum düzeyde geliştiği bu kritik dereceye kadar inilemez. Buna göre solunum hızının. Bu türlü davranışa “klimakterik” davranış denir. Nitekim ortam sıcaklığı 37oC’ye kadar arttıkça solunum hızı yükselmekte ve buna bağlı olarak ürünün yaydığı ısı artmaktadır. asetilen vs. Solunum sonucunda ortaya çıkan enerjinin bir kısmı hücrede gerçekleşen kimyasal reaksiyonlarda harcanırken büyük bir kısmı çevreye yayılır ve doğal olarak bizzat ürünü ısıtır. Ürünün ısınması. donma olmasa dahi. soğuğun neden olduğu bazı zararlar ortaya çıkmaktadır.) ortamdaki oksijen/karbondioksit oranı. Klimakterik davranış göstermeyen sebze ve meyvelerde solunum hızı bir süre düz bir çizgi halinde devam ettikten sonra. soğan patates ve üzümlerde aksi görülür. Depo atmosferindeki O2 miktarının azaltılması. fasulye ve çilek gibi ürünler hızlı solunum yaparak fazla ısı yayarken. Sebze ve meyvelerin solunum hızları hasatta sabit düzeyde kalmaktadır. Her şeyden önce meyve ve sebzelerin yaşamlarını sürdürebilmeleri için belli bir enerjiye gereksinimleri vardır. Örneğin bezelye. Bunlarda solunum hızı belli bir zirveye (pik) ulaştıktan sonra solunum tekrar yavaşlamaktadır. kontrollü atmosfer (CA) yöntemiyle depolama tekniği geliştirilmiştir.Solunum hızı üzerine ürün çeşidinin etkisi Her meyve ve sebzenin solunum hızı farklıdır. erik gibi meyveler klimakterik davranış gösterdikleri halde turunçgiller. Kritik sıcaklık denen bu derecenin altında. Elma. gazlar etkilemektedir.

Depo ortamındaki havanın bağıl nemi azalırsa. tarafından özellikle olgunlaşma döneminde salgılanır. hava değiştirilmez fakat bu dönemin sonunda içeriye taze hava alınabilir. meyve ve sebzelerin dış doku ve kabuklarında birikerek. suda az. Gazların ortamda bulunması neticesinde ürünlerin depolama süreleri kısalmaktadır. 4. bazıları zararlı olan bu metabolizma ürünleri. Taze hava genellikle dış havanın nispeten soğuk olduğu gece saatlerinde alınmalıdır. Bu amaçla deponun havasını atmadan temizlenmesi için düşünülen çeşitli yöntem ve filtreler bulunmaktadır. solunum hızını etkileyen faktörlerin (sıcaklık. sebzelerin % 3 – 5 oranında su kaybetmeleri onların buruşup pörsümelerine ve ticari olarak değerlerinin kaybolmasına neden olmaktadır. 3. yara onarımı. Ancak depo atmosferinin temizlenmesindeki en geçerli yol depoya zaman zaman bir miktar taze hava alınıp depo havasının bir kısmının atılmasıdır. buruşur ve görünüşe ait kalite kaybı belirir. Bu olguya “fizyolojik zararlanmalar” denir ve böylece ürünün kalitesi ve ticari değeri kaybolur. meyvenin cinsi) yanı sıra meyvenin hasta ve zararlanmış olup olmadığı da etkilemektedir. depolama başlangıcında arzu edilen depolama sıcaklığına düşene kadar. asetilen vs. Depo koşulları olarak da depo sıcaklığı. Depolama sırasında bu suyun bir kısmı terleme ile kaybolur. yağda iyi çözünen bir gazdır. hasat öncesi ve sonrası uygulanan işlemler. yani solunum hızının yoğun olduğu dönemde. birçok meyveler ise % 85 – 90 bağıl nem içeren ortamda depolanmalıdır. depo atmosferinin kirlenmesine. Terleme sırasında su ile birlikte bazı uçucu metabolizma ürünleri de dokudan uzaklaşıp ayrılmaktadır. Soğukta depolama süresine depo koşullarının yanı sıra depolanacak ürünün çeşidi. İZMİR 2. türü. Eğer terleme. uzama gibi olayları etkiler. hasat zamanı. asetilen vs) etkisi Solunum hızı üzerine etki eden diğer faktörlerden birisi de meyve ve sebzelerin bizzat oluşturduğu bazı metabolizma ürünleridir. Bu nedenle depo atmosferinde biriken olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılarak ürünlerin depolama sürelerinin uzatılması mümkün olmaktadır.28. depo atmosferinde olgunlaştırma gazlarının varlığı ve depo bağıl nem oranı etkilidir. yaprak ve meyve dökümü.6 dozlar arasında patlayıcı olur. Bu gaz -103oC’de kaynar ve hava içinde % 2. yaşlanma. Her ürünün kendine özgü nem düzeyindeki bir depoda saklanmasıyla su kaybederek buruşup pörsümesi önlenebilmektedir. 260 . bileşimin kısa sürede değişmesine neden olur. Bundan sonra depolama süresince dışarıdan alınan taze havanın oranı depolanan ürüne bağlıdır. Terleme ürünün depolama sırasında devamlı olarak su kaybetmesidir. depo içindeki oksijen/karbondioksit oranı. 9-12 EKİM 2008. Bitkilerde olgunlaşma. ürünün daha hızlı solunum yapmasına. Genel bir ilke olarak meyvelerin yaklaşık % 4 – 6. Meyve ve sebzelerden ayrılan bu uçucu bileşikler. ürün ile ortam arasındaki dengesizlik ortadan kalkana dek. havadan biraz hafif (1. Olgunlaşma hormonu olarak da bilinen etilen CH2 = CH2 molekül yapısında.Solunum hızı üzerine olgunlaştırma gazlarının (etilen. Meyve ve sebzeler ortalama olarak % 75 – 95 arasında su içerirler. Olgunlaştırma gazlarının ortamdan uzaklaştırılması için farklı uygulamalar vardır. Depo havasına karışan bu maddeler.I. daha hızlı olgunlaşmasına hatta yabancı bir aroma kazanmasına neden olur. Soğan gibi bazı ürünlerin ise depo bağıl nemi % 70’e kadar düşebilmektedir.4. Bu basit hidrokarbon. depo neminin gereğinden fazla yükseltilmesi ile durdurulursa.TERLEME Meyve ve sebzelerin canlılığının en önemli belirtilerinden bir diğeri de terlemedir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kabuk ve ette esmer leke veya bölgeler oluşur.75 . çiçek vb. Genel bir ilke olarak yaprak sebzeler % 90 – 95. turunçgiller ve çilek gibi ürünlerde hava değiştirme günde birkaç defa yapılabilir. Bu metabolizma ürünlerine “olgunlaşma gazları” ismi de verilmektedir. ürün devamlı olarak su kaybeder ve bunun neticesinde meyve ve sebzeler pörsür. şişme. SONUÇ Meyve ve sebzelerin soğuk ortamda uzun süre en az kalite kaybı ile depolanmaları için depo koşulları iyi bir şekilde belirlenmelidir. Depo atmosferine fazla koku veren. Olgunlaştırma gazı olarak bilinen etilenin salınışını. Klimakterik davranış gösteren meyvelerde içsel etilen konsantrasyonu belirli bir sınır değeri aşınca solunum yükselişi başlar ve meyve olgunlaşır. solunum hızını arttırır. O2/CO2. hoş kokulu bir gaz olarak birçok meyve. Bu maddelerin en önemlileri olan etilen. Genellikle ürün. yetiştirilme koşulları. hasat şekli.5g/l). ambalaj tipi ve depodaki istif şekli gibi faktörlerin de etkisi vardır. Bu nedenle meyve sebzelerin soğukta saklanması sırasında depo neminin optimum seviyelerde tutulması önemlidir.

Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü 261 . Bahçe Ürünlerinin Muhafazası ve Pazarlanması. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayın No:4 Pazır F..I. 9-12 EKİM 2008. Meyvelerin soğukta depolanması.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 1982.. 2008. Eğitim Semineri Yalova Ayfer M. S: 413 Pazır F. The effect of some different pretreatmens on the quality of cold storaged WASHINGTON NAVEL ORANGES. 1990. 1982. 1994. KAYNAKÇA Ayanoğlu A. Meyve ve sebze İşleme Teknolojisi Cilt : 1. S: 669 Karaçalı İ. 1988. Pazır F. Soğuk Tekniği ve Gıda Sanayiinde Uygulanması Sempozyumu SEGEM Bursa Azak M... June 8-10 İstanbul/ Turkey Cemeroğlu B. Beslenme Eğitimi Seminer Notları.. İZMİR 5. Gıdaların soğukta ve dondurarak saklanması. Ege Üniversitesi Basımevi Bornova İzmir... International symposium on New Applications of refrigration to fruit and vegetables processing. Soğuk Depolamanın Önemi ve Soğuk depolama Tekniği. Türk R. Meyve Sebze İşleme Teknolojisi Ders Notları. 2004... Ankara Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Ankara.

Diğer taraftan. Son yıllarda vakum soğutma sistemine ilişkin birçok çalışma yapılmıştır. Bu tür bir uygulamanın ana amacı mikrobiyal ve biyokimyasal reaksiyonların hızını yavaşlatmak. Vakum soğutma daha çok ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan. Temel olarak. yiyeceklerin soğutulması işlemi sırasında. Vakum pompaları ise vakum işlemini oluşturmak için kullanılan pompalardır.I. bozulmayı önlemek. kaliteyi korumak ve raf ömrünü uzatmaktır [1]. bozulmanın önüne geçilebilmektedir. Vakum soğutmanın prensibi ortam basıncının düşürülmesiyle suyun buharlaşmasına izin vererek ürünün sıcaklığının düşürülmesidir [3. Mühendislik Fakültesi. İZMİR ICEBERG MARULUN VAKUM ALTINDA SOĞUTULMASI Hande Mutlu ÖZTÜRK. Soğutma temel olarak gıda ürünlerinin saklanma süresini artırmak için en çok kullanılan yöntemler arasında yer almaktadır. buharı hava ile birlikte emmek yerine. farklı soğutma yöntemlerine ilişkin çalışmalara da devam edilmektedir. tütsüleme ve fermantasyon gibi uygulamalar verilebilir. İyi bir gıda muhafazası ile gıdalar mümkün olduğu kadar taze ve güvenli tutulabilmekte. Bunlara örnek alarak kurutma. vakum odası. vakum soğutma sisteminin sınırlı gıda ürünleri için uygulanabilmesi yaygın olarak kullanılmasının önündeki en önemli engel olarak durmaktadır. Buhar/su oranları çok büyük olduğunda. sebze ve meyvelerin hasat sıcaklığının kısa bir zaman içinde hasat sonrası ve depolama öncesi yaklaşık olarak optimum depolama ve taşıma sıcaklığına indirgendiği bir işlemdir. gıdanın kalitesi ve besinsel özellikleri korunabilmekte. Vakum soğutma yapraksı sebzeler ve pişirilmiş ürünlerin ön soğutulması için uygun bir yöntemdir. Vakum soğutma ürün içindeki suyun buharlaştırılması yöntemi ile soğutma gerçekleştirir ve bu özelliği ile diğer soğutma sistemlerinden ayrılır. yiyeceklerin konulduğu yerdir ve burada iyi bir sızdırmazlık sağlanmalıdır. tuzlama. vakum pompaları ve yoğuşturucudan oluşur (Şekil 1). Bu soğutma yöntemlerinden en yaygın olarak kullanılanı geleneksel soğutma yöntemidir. Vakum soğutma sisteminin en temel özelliği hızlı bir soğutma yöntemi olmasıdır. 262 . Bu yöntemler fiziksel. gözenekli yiyecekler ile serbest su içeriği fazla olan ürünler ile dokusundaki su vakum altında kolaylıkla buharlaşabilen ürünlerde uygulanmaktadır. Harun Kemal ÖZTÜRK Pamukkale Üniversitesi. Bu teknik ile gıdaların raf ömrünü uzatmak. vakum soğutma sistemleri. Anahtar Kelimeler: Vakum soğutma. kimyasal ve biyolojik olmak üzere üç temel kategori altında incelenebilir. 9-12 EKİM 2008. Her soğutma tekniğinin avantaj ve dezavantajları vardır. tekstür ve lezzet gibi kalite özelliklerini korumak amaçlanmaktadır. Kınıklı-20070 Denizli ÖZET Vakum soğutma. buharı yoğuşturarak suya dönüştürmek daha pratik ve ekonomik olduğu için tercih edilirler [2]. Vakum soğutmanın en önemli özelliği ise verimli olması ve hızlı bir şekilde soğutmanın sağlanabilmesidir. maddeden suyun buharlaştırılması yolu ile ürünlerin soğutulması tekniğidir. Ön soğutma ve soğutma. Günümüzde gıdaların muhafazası için çok çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. 4]. renk. Öte yandan. yüksek soğutma yükleri için. Vakum odası.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. klasik soğutma. Bu amaçla çok farklı soğutma yöntemleri geliştirilerek gıdaların muhafazasında kullanılmıştır. iceberg marul GİRİŞ Gıda muhafazası gıda işleme tekniklerinden en önemlisi olarak görülmektedir.

balık ürünlerinde. ekmek ve pastalarda. ve Zheng [11] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmalar hakkında geniş bir literatür taraması vermişlerdir. sebze ve meyvelerde. İZMİR Şekil 1. 30. Çiçeklerde. Bu çalışmada vakum soğutmanın yapraksı ve gözenekli gıdalarda hızlı bir soğutma tekniği olduğu üzerinde durulmuştur.I. Hızlı soğutma teknikleri sadece raf ömrünü uzatmakla kalmaz aynı zamanda soğutucu sistemlerin boyutlarının azaltılmasına da olanak tanır. Yapılan çalışmada deneysel ve simülasyon sonuçları arasında 5°C sıcaklık farkı bulunmuş ve kütle kaybı için ise fark %4 olarak elde edilmiştir. Vakum soğutma yapraklı sebzelerin soğutulmasında oldukça etkili bir yöntemdir ancak ilk yatırım maliyetleri dezavantaj olarak ortaya çıkmaktadır. 263 . Sıcaklık dağılımı. vakum soğutmanın avantaj ve dezavantajları üzerinde durmuşlardır. 20°C ye getirilmiş ve sonrasında hava üflemeli soğutma yöntemi kullanılarak ürünün sıcaklığı 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. Vakum soğutma sistemi Depolama öncesinde ön soğutma işlemi uygulayarak yeni hasat edilmiş ürünlerdeki bozulmanın önüne geçilebilmektedir. pişirilmiş etlerin vakum soğutma sırasında buharlaşma olayını ve vakum soğutucuların performanslarını matematiksel olarak incelemişlerdir. Vakum soğutma aynı zamanda gözenekli yapıdaki gıdalarda da uygulanabilmektedir ve bu sayede gıdaların görsel özelliklerini geliştirdiği saptanmıştır [6]. hazır gıdalarda yapılan vakum soğutma çalışmaları konusunda geniş bir özet sunmuşlardır. soslarda. Jin ve Xu [8] vakum soğutma yöntemini pişirilmiş gıdalarda uygulamışlardır. Yapılan çalışmada önce pişirilmiş et ürünlerinin sıcaklığı vakum soğutma yöntemi kullanılarak başlangıç sıcaklığından 35. Bu yöntemin temeli atmosfer basıncının altına inilmesi sonucunda suyun kaynama noktasının düşmesidir [7]. Vakum soğutma hızı ile maksimum soğutma noktası arasında matematiksel modelleme çalışmaları yapılmış ve elde edilen sonuçlar göstermiştir ki daha yavaş bir vakum uygulamasına sahip küçük ölçeklerde vakum soğutucuların tasarımı mümkündür [5]. 25. Rennie [5] çalışmasında soğutma işlemini marul üzerinde laboratuar ortamında modifiye edilmiş bir vakum soğutma sisteminde gerçekleştirmiştir. 30. Bu amaçla suyu ele almışlar ve kullanılan malzemelerin boyutlarının. Zheng ve Sun [10] vakum soğutma konusunda yapılan çalışmaları incelemişler ve vakum soğutma sistemlerini detaylı bir şekilde açıklamışlardır. DoSal ve Petera [9] yaptıkları çalışmada vakum soğutma yöntemini matematiksel olarak incelemişlerdir. pişirilmiş ürünlerde. vakum pompasının soğutulan suyun parametrelerindeki değişimi incelemişlerdir. Deneysel sonuçlar yapılan simülasyon sonuçları ile karşılaştırılmıştır. Vakum soğutma hızlı bir soğutma tekniğidir ve ağırlığına göre yüzey alanı fazla olan ürünlerde daha etkilidir. Jackman ve ark. Yapılan çalışma sonunda ikinci yöntemin kütle kaybı açısından daha verimli olduğu sonucuna varılmıştır. 25.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. kütle kaybı ve marulun kalitesi gibi soğutma karakteristikleri 4 farklı soğutma hızı için tanımlanmıştır. Diğer bir çalışmada ise hava üflemeli soğutma yöntemi ile ürünün sıcaklığı 35. [12] çalışmalarında vakum soğutma ve hava üflemeli soğutmanın birlikte pişirilmiş et ürünlerinin soğutulmasında kullanılması konusunu ele almışlardır. 20 °C sıcaklığa getirilmiş ve sonrasında vakum soğutma yöntemi kullanılarak ürün 4°C sıcaklığa soğutulmuştur. Vakum soğutma sistemlerinin genel elemanlarını vererek. 9-12 EKİM 2008. Sun. Önceki yapılan çalışmalarda kullanılan modellerden yararlanarak.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Lenzkirch. Aynı zamanda bu yöntemde kütle kaybı ve ürünün kalitesi diğer yöntemlerdeki sonuçlar ile karşılaştırıldığında iyi sonuç vermektedir. esas itibariyle vakumlu bir etüv (MEMMERT VO-200. TESTO. nem oranı ve buharlaşma miktarını incelemişlerdir. Cheng ve Sun [14] yaptıkları çalışmada farklı yöntemlerle pişirilmiş domuz etinin farklı yöntemlerle soğutulması ve bu süreçlerin her birisi için üretim zamanı. Vakum odası ile pompa arasına bir nem tutucu yerleştirilmiştir. nemli hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma. Denizli’de yerel bir marketten satın alınmış ve laboratuara nakledilmiştir. Model RV8 New Jersey.2 Vakum Soğutma Sistemi Deneylerin gerçekleştirilmesinde kullanılan vakum soğutma düzeneği.’de vakum soğutmanın farklı gıda sektörler için kullanılmasının avantaj ve dezavantajları özetlenmektedir. Japonya ve Edwards. Veriler Data Logger kullanılmak suretiyle depo edilmiş ve soğutma işlemi sonunda elde edilen veriler Data Logger ile birlikte gelen Comfort Software (TESTO. katalaz. Marulun soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık dağılımı termal kamera (Flir Systems. 2. diğer kimi gruplara göre daha fazla tutulması zorunlu olabilir ki bu her iki ürünün de kalitesi ve güvenliği açısından negatif bir etki yaratabilir.31 azalmıştır. Almanya) ile 2 adet vakum pompasından (ULVAC GVD-050A. Yapılan çalışmada vakum ortamında sıcaklığın dalgalanmalar gösterdiği görülmüştür. kütle kaybı ve domuz etinin özelliklerinin değişimini incelemişlerdir. Yapılan inceleme sonucunda suda pişirme-vakumda soğutma yönteminin en hızlı proses olduğu gözlenmiştir. Yokohama City. yüksek sıcaklıklarda. Kullanılan vakum soğutma sistemini oluşturan kısımlar Şekil 2’de detaylı bir biçimde gösterilmektedir. süperoksidaz enzimleri. İsveç) yardımıyla görüntülenmiş ve ThermaCAM QuickView (Flir Systems. Soğutma işleminden önce marulların nem kaybını önleyecek şekilde kapalı kap içinde tutularak ortam sıcaklığına gelmesi sağlanmıştır. Almanya) kullanılmıştır. Mantarların yüzey ve merkez sıcaklıkları 2 farklı sıcaklık probu (T10000. Marullar. Tablo 1.69’a düşmüştür. Numunelerin soğutma öncesi ve sonrasında nem kaybının tespit edilmesi için hassas terazi kullanılmıştır. Almanya) ölçülmüştür. Kanagawa. gıda maddesi vakum odasına yerleştirilir. Çoğu vakum soğutma aygıtı geri beslemeli bir şekilde çalışır. Şöyle ki. Danderyd. TESTO. Almanya) aracılığı ile bilgisayar ortamına aktarılıştır. [13] yaptıkları çalışmada vakum soğutma ve depolama şartlarının mantardaki lipit oksidaz. Kullanılan pişirme ve soğutma yöntemleri şunlardır: suda pişirme-vakum altında soğutma. Jin [16] yaptığı çalışmada pişirilmiş et ürünlerinin vakum soğutulmasında vakum odası içerisindeki sıcaklık değişimi. İsveç) bilgisayar ortamına aktarılmıştır. Danderyd. Bu durumda tutma süresi değişebilir.1 Materyal Çalışmada kullanılan ice-berg türü marullar vakum altında soğutulmuştur. 264 . Schwabach.00 den %60. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktivitelerinin vakum soğutmada arttığını diğer yandan süperoksidaz anyon üretimi ve malondialdehit aktivitesinin az da olsa azaldığını gözlemlemişlerdir. yiyecek soğutulur ve uzaklaştırılır. süperoksidaz anyon üretimi. kuru hava ile pişirme-hava üfleyerek soğutma. 2. peroksidaz ve polyfenonoksidaz aktiviteler üzerine etkisini incelemişlerdir. 9-12 EKİM 2008. İZMİR Tao ve ark. Vakum soğutma sırasında pişirilmiş etin nem oranı %10. Verilerin elde edilmesi için Data Logger (TESTO 350-XL-450. MATERYAL VE YÖNTEM 2. Bazı durumlarda. Lenzkirch. vakum soğutma ekipmanları kullanarak ürünler soğuyuncaya kadar yiyecekleri geçici olarak orada tutmak zorunlu olabilir. Aynı zamanda pişirilmiş etin ortalama nem miktarı %71. katalaz. vakum odası basıncı önceki belirlenmiş vakum değerine kadar getirilir. Yapılan çalışma sonunda süperoksidaz enzimleri. Lenzkirch. Lenzkirch. Almanya) kullanılarak ölçülmüştür. ABD) oluşmaktadır. Vakum soğutma sırasında vakum odasının sıcaklığı ile ortamın bağıl nem değerlerindeki değişim özel bir prob yardımıyla (T6000. Örneğin bazı pişirilmiş ürün yığınlarının. Oysaki bu üretim yöntemi zaman alır ve verimli değildir.I. kuru hava ile pişirme-soğuk ortamda soğutma.

Nem içeriği yüksek gıdaların soğutulmasından avantajlar sağlayan vakum soğutma marul için hem çok hızlı hem de üniform soğutma sağlamaktadır. ortamdaki nem de basınç değerleri ölçülerek grafik olarak verilmiştir. merkez ve ortam sıcaklıkları ile.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sirkülasyonlu su banyosu -20 °C de tutulmuş. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Iceberg marulların geleneksel soğutma yöntemi ile ile soğutulması vakum soğutmayla karşılaştırıldığında çok uzun zaman almakta ve daha zahmetli olabilmektedir. Vakum Soğutma Düzeneği 3. Yapılan bu çalışmada hem iceberg türü marul için yüzey. Deneyler iki pompanın paralel olarak birlikte çalışır durumda olması durumları için yapılmıştır. böylece eşanjör içerisinden geçen hava soğutularak havanın nemi alınmış ve bu yöntemle pompaya nemli havanın gitmesi önlenmiştir (Şekil 2. 265 . 9-12 EKİM 2008.).I. vakum ortamı öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülerek kütle kaybı belirlenmiştir. Bu çalışmada iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin sonuçlar 7 mbar vakum basıncı için ile 6°C ve -20°C buzdolabında soğutulması durumu için verilmiştir. marul için kütle kayıbını belirlemek için. İZMİR Şekil 2.

9-12 EKİM 2008. soslar aynı yerde pişirilir ve soğutulur. soğutma ortamından ürünün uzaklaştırılması için zaman harcanmaz Kremalı yiyecekler gibi ısıya duyarlı yiyeceklerin soğutulması için uygundur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. üretim artar Birçok hazır gıda soğutulma işleminde kullanıma uygundur Eğer entegre bir sistem kurulursa. çoğu ürünün raf ömrü uzar Soğutma süresi kısa olduğundan dolayı. özel Ayarlanabilir Vakum Soğutucular (AVS) kullanılması gerekir Vakum soğutmadan dolayı ürünün aromasının bir kısmı kaybolur Soslar ve Çorbalar Fırın Ürünleri Hazır Gıdalar Yüksek vakum. Kapalı sistemlerin geliştirilmesi ile birlikte. İZMİR Tablo 1. Dezavantajları Geniş yüzey alanlı yiyecekler için uygun Soğutma tekniğinin özelliğinden dolayı su ve dolayısı ile ağırlık kaybı Yüksek ilk yatırım maliyeti Belli bir topluluğa uygulanır Mantar yüzey alanı arttıkça ağırlık kaybı artar Düşük kaliteli mantarlarda renk bozulması olur Uygulama alanları sınırlıdır ve su kayıpları yüksektir Su kaybından dolayı ürün verimi düşüktür Ürünün kalitesi su miktarı azaldığından düşer. diğer vakum soğutma sistemlerine göre daha kolayca kontrol edilebilir Kurutulması zor olan kimi yiyeceklerin soğutulması mümkündür Pasta ve kek gibi hassas yiyecekler hızlı soğutulabilir Vakum soğutmanın uygulandığı diğer yiyeceklerle karşılaştırıldığında ağırlık kaybı daha azdır AVS kullanarak ürünün şeklindeki bozulmaların önüne geçilebilir ve ekmeğin kabuğunun raf ömrü uzar Soğutma sırasında kalıp kullanılmasının zorunlu olmamasından dolayı. Soğutmada süreklilik sağlamak zordur Vakum sırasında yiyecekler veya soslar vakum odası duvarlarına savrulabilir Tatmin edici sonuç alabilmek için. Soğutmadan dolayı meydana gelebilecek ağırlık kayıpları. 266 . yiyeceklerin vakum pompası tarafından çekilmesine neden olabilir Düşük vakum soğutma süresini uzatır Sistemin emniyeti söz konusu olduğunda.I. Vakum soğutma sistemlerinin diğer soğutma sistemleri ile karşılaştırılması Uygulama Avantajları Sebze ve Meyveler Raf ömrü uzar Ürünün her noktasında eşit sıcaklık dağılımı ve hızlı soğutma zamanı Düşük işletme maliyeti ve doğru sıcaklık kontrolü Mantar Et Ürünleri Raf ömrü 24 saat uzar Üniform sıcaklık dağılımı sağlanır Soğutmadan dolayı bir zarar görmez Hijyen artar ve ürün daha güvenli olur Mikrobiyal yük sayısı azalır Çok hızlı soğutmadan dolayı finansal olarak bir kar sağlanır ve pişirilmiş etlerin soğutulması için uygundur Soğutma üniteleri bütün halindedir ve işletme giderleri düşüktür. geniş bir pozitif ve negatif basınç aralığında çalışmak gerekebilir.

766 237. Iceberg türü marullarda merkez sıcaklığı.85 olarak gerçekleşmiştir. Şekilde açıkça görüldüğü gibi soğutma sonrasında hem yüzeyden alınan görüntülerde hem de marul ortadan ikiye kesilerek alınan görüntülerde üniform bir sıcaklık değişimi vardır. Iceberg marulların 6°C sıcaklıkta soğutulması Iceberg marulun klasik soğutma öncesi ve sonrasında ağırlıkları ölçülmüş ve kütle kaybı belirlenmiştir. Fakat deney esnasında ürünün yüzeyinde donma gerçekleşmiş ve üründe bozulmalar oluşmaya başlamıştır. ortam nemi verilmiştir.85 7 mbar 3. Tablo 2’de iceberg marulun kütlesindeki değişim ve set edilen basınç değerleri verilmektedir. Şekil 4 de ise marulun vakum soğutma öncesi ve sonrası sıcaklık değişimi termal kamerada çekilmiş olarak verilmektedir. 3. yapraksı marullardan farklı olarak yuvarlak.2. Iceberg türü marul için yapılan deneylerde merkez. Iceberg marulun 6°C’ye soğutulması için geçen süre 15510 saniye (258 dakika. Tablo 2. -20°C’de iceberg marulun 5°C’ye soğuması 4550 saniye (76 dakika) bir zaman almakta ve yüzeyde donmalar meydana gelmektedir. Basınç değeri ise 200 saniyede çok hızlı bir şekilde düşmüş sonrasında düşüş hemen hemen sabit kalmıştır.I.4 olarak bulunmuştur. 6°C ve -20°C sıcaklıklarda yapılan denemelerde. 9-12 EKİM 2008.497 gr olarak gerçekleşmiştir. Şekil 3’de 7 mbar vakum basıncında iceberg türü marulun ortam. Iceberg marulun -20°C sıcaklıkta soğutulması Dondurucuda -20°C’de marulun soğutulmasına ilişkin deneysel sonuçlar Şekil 6’da verilmiştir. 267 . İceberg marulun başlangıç ve son kütleleri ve çalışma basıncı Başlangıç Kütle: Son Kütle: Kütle Kaybı Kütle Kaybı Oranı Set edilen basınç: 246. İZMİR 3.269 9. merkez sıcaklığı 5°C’ye geldiğinde durdurulmuştur.3 saat) olmuştur. Şekilden de açıkça görüldüğü gibi. Yapılan deneyde iceberg marulun merkez sıcaklığı başlangıç sıcaklığı olan 26°C’den 5°C’ye gelirken kütle kaybı 9. Kütle kaybı %3. merkez ve yüzey sıcaklıkları ile. Bu değerden sonra her ikisi de birlikte düşmeye devam etmiş ve 1370 saniyede (22 dakika) merkez ve yüzey sıcaklıkları sırası ile 6°C ve 5°C değerlerine gelmiştir. ortam basıncı.2. Iceberg Yöntemle Soğutulması Marulun Klasik İceberg marulun geleneksel olarak soğutulması denemeleri buzdolabında 6°C. marulun çapı belirtilerek ve probun merkeze gelecek şekilde dik olarak batırılması ile ölçülmüştür. 3. Iceberg türü marulun vakum altında soğutulmasına ilişkin deneyler 7 mbar basınç ve vakum değeri istenilen basıncında iken pompanın açık tutulması şeklinde yürütülmüştür. Iceberg Türü Marulun Vakum Altında Soğutulması Iceberg türü marul.1.85 olmuştur.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.1. 250 saniye (yaklaşık 4 dakika) sonra merkez ve yüzey sıcaklıklarının her ikisi de eşit değere (5°C) gelmiştir. yüzey ve ortam sıcaklıklar ölçülerek grafiklerde verilmiştir. 6°C sıcaklıkta. merkez ve yüzey sıcaklığı hızla düşmüştür. küre şeklindedir ve yaprakları sıkı bir şekilde birbirini sarmıştır. buzdolabında soğutmada iceberg marulun sıcaklık değişimi Şekil 5’de verilmiştir.497 gr %3. ve -20°C sıcaklıklarında gerçekleştirilmiştir. 4.2.2. buna göre 6°C sıcaklıkta ürünün soğutulması sırasında kütle kaybı %2. Bunun nedeni buzdolabında bu sıcaklıkta soğutma süresinin oldukça uzun olmasıdır. Bu değer vakum soğutma ile kıyaslandığında daha büyük olduğu görülebilir. Vakum soğutma ile karşılaştırıldığında (22 dakika) süre oldukça uzamıştır. Kütle kaybı ise %0. Deneyler esnasında iki pompa birbirine paralel olarak çalıştırılmıştır.

nem oranı ve basınç değişimi. merkez ve ortam sıcaklığı. Vakum Soğutma Başlamadan Vakum Soğutma Sonrası Vakum Soğutma Sonrası (Ortadan Kesilmiş) 268 Bağıl Nem Oranı (%) Merkez Sıcaklığı [°C] Yüzey Sıcaklığı [°C] Ortam Sıcaklığı [°C] Bağıl Nem [%rF] Basınç (kPa) 90 80 . iceberg türü marulun yüzey. İZMİR 100 90 100 Sıcaklık C ve Basınç kPa 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 250 500 70 60 50 40 30 20 10 0 750 Zaman (Saniye) 1000 1250 Şekil 3.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.I. 7 mbar sabit basınç altında iki pompanın çalışması durumu için. 9-12 EKİM 2008.

Bu nedenle vakum soğutma bir ön soğutma yöntemi olarak gıdalar için uygun bir teknik olarak ön plana çıkmaktadır. Teşekkür: 269 . Buzdolabının derin dondurucusunda -20 °C sıcaklık altında iceberg marulun yüzey sıcaklığı. Iceberg marul için vakum soğutma klasik soğutmaya göre 6°C için yaklaşık 13 kat ve -20°C için ise yaklaşık 3.I. Vakum soğutma klasik soğutma ile karşılaştırıldığında hızlı bir soğutma tekniğidir. klasik soğutmada yüzey hızla soğurken merkezde soğuma daha yavaş olmaktadır. merkez sıcaklığı ve ortam sıcaklığındaki değişim. Buzdolabında 6°C sıcaklık altında zaman bağlı olarak iceberg marulların yüzey ve merkez sıcaklığı ile ortam sıcaklığındaki değişim. 7 mbar sabit basınç altında iceberg marulun vakum soğutma sonrası sıcaklık değişimi resmi Şekil 5. 9-12 EKİM 2008.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Aynı zamanda marulun hem yüzeyinde hem de merkezinde sıcaklık değişimi vakum soğutma için hemen hemen aynı değişimi gösterirken.7 kat daha hızlıdır. İZMİR Şekil 4. Şekil 6.

744s. Q. Kanada. (2002) Postharvest Physiology and Pathology of Vegetables..X. H. D.. 9-12 EKİM 2008. [2] Wang. present and future. L. Modelling vacuum cooling process of cooked meat-part 1: analysis of vacuum cooling system. McGill Universitesi. 1999 [6] Jongen. Yu.J. D.. A. mass loss And quality of large pork ham. L. L.. Effect of combined vacuum cooling and air blast cooling on processing time and cooling loss of large cooked beef joints. D. 350s. Vacuum cooling of liquids: mathematical model. Yazarlar TÜBİTAK’a projeye verdikleri destekten dolayı teşekkür ederler. (2005) Improving the safety of fresh fruit and vegetables.X.. [7] Bartz. CRC Press. ve Petera. [4] Sofos. J. Trends in FHood Science & Technology 15 (2004) 555–568 [11] Sun. L ve Sun. Effect of vacuum rate on the vacuum cooling of lettuce. M. John Wiley & Sons. (2003) Refrigeration systems and applications.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 780s. 2002. Zhang. Numerical study on the performance of vacuum cooler and evaporation-boiling phenomena during vacuum cooling of cooked meat. Boca Raton FL USA. K. T.. F. Journal of Food Engineering 78 (2007) 333–339 270 . İ. İngiltere. J. M. W. T. TÜBİTAK tarafından desteklenen 106M262 nolu “Vakum Soğutma Sistemi Geliştirilmesi ve Gıda Sanayisinde Uygulanması” adlı projeden üretilen sonuçlar kullanılarak hazırlanmıştır. Newyork. 582s.. Sun. P. Vacuum cooling technology for the agri-food industry: Past. J. Energy Conversion and Management 47 (2006) 1830–1842 [9] Dostal.-W. CRC Press. CRC Press. Journal of Food Process Engineering 30 (2006) 51–73 [16] Jin.. Journal of Food Engineering 61 (2004) 533–539 [10] Zheng. Boca Raton FL ABD. (2002) Fruits & Vegetables Processing. Boca Raton FL ABD.. KAYNAKLAR [1] Dinçer. T. Journal of Food Engineering 81 (2007) 266–271 [13] Tao. W. Vacuum cooling for the food industry—a review of recent research advances. 656s. International Journal of Refrigeration.. Yüksek Lisans Tezi. Ltd. ve Zheng.I. [12] Jackman. West Sussex. İZMİR Bu makale. D...N. and Brecht. [3] Jongen. Montreal. Journal of Food Engineering 77 (2006) 203–214. Xu. W. Effect of vacuum cooling on physiological changes in the antioxidant system of mushroom under different storage conditions. (2005) Improving the safety of fresh meat. Marcel Dekker Inc. Journal of Food Engineering 79 (2007) 1302–1309 [14] Cheng. Experimental investigation of the temperature variation in the vacuum chamber during vacuum cooling.. 25:854-861.. K. Zheng. Effects of combined water cooking–vacuum Cooling with water on processing tıme. 4. ABD.. ve Sun. [5] Rennie. [8] Jin. and Sun. D.

hafiflik ve gözenek yapısı sayesinde çok çeşitli endüstriyel alanlanlarda kullanılmaktadırlar. Mühendislik Fakültesi. Ülkemizdeki zeolit oluşumları klinoptilolit ve analsim türlerinde olup diğer türlere çok az rastlanılmıştır. Anahtar Kelimeler: Zeolit. İZMİR MUZLARDA RAF ÖMRÜNÜN UZATILMASI İÇİN ZEOLİTLE BİRLİKTE PAKETLEMENİN ÜRÜNÜN KALİTE ÖZELLİKLERİNE ETKİSİNİN İNCELENMESİ Gıda Yük.com.I. 1998). Gıda Mühendisliği Bölümü. Zeolitlerin bilinen 40’ı aşkın doğal minerali ve 150’yi aşkın sentetik minerali mevcuttur.. Birçok meyve çok düşük konsantrasyonlarda bile etilene duyarlıdır. 9-12 EKİM 2008. Peiser ve Suslow.05). 1996. silis içeriği. Duyusal olarak KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlenen muzların kontrol örneklerine göre daha iyi olduğu gözlenmiştir. Bu çalışmada da Bigadiç yöresinden çıkarılmış yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler kullanılmıştır. Doç. 1996).edu. Etilen çeşitli nedenlerle meyvelerin kalite özelliklerini olumsuz etkileyerek raf ömrünü kısaltmaktadır. KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı ve sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir.Müh. According to total soluble solid content the difference wasn’t found important statistically (p<0. the effects of packaging with KMnO4 impregnated natural zeolites on quality characteristics to prolong shelf life of banana was researched. Sensorially the bananas packed with KMnO4 impregnated zeolites was observed better than control samples. hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir.05). SÇKM değerleri açısından istatistiksel olarak önemli bir farklılık saptanamamıştır (p<0. Vildan KÜÇÜK.dirim@ege. 1998. Zeolitler. 1750’lerden beri bir mineral türü olarak bilinmesine karşın kristal yapıları ancak. Ülkemizdeki varlığı ilk defa 1971 yılında tespit edilmiştir (Anonim. su ve etilen üretmektedirler. etilen. 1998. Yaşyerli ve ark. Başlıca fiziksel ve kimyasal özellikleri olan. muzların raf ömrünü uzatmak amacıyla potasyum permanganat (KMnO4) emdirilmiş doğal zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Türkiye’de tespit edilmiş yataklardan yalnızca Balıkesir-Bigadiç yöresindeki sahada yapılan çalışmalar sonunda.. Meyvelerin raf ömrünü uzatmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamdan etilen uzaklaştırılmalıdır (Peiser ve Suslow.İZMİR kvildan@hotmail. 1930’larda çözümlenebilmiştir. adsorpsiyon ve buna bağlı moleküler elek yapısı. Klinoptilolit. doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Keyword: Zeolite. nur. Nur DİRİM* *Ege Üniversitesi. Weight loss in bananas stored room temperature was decreased. Wills ve ark. iyon değişikliği yapabilme. active packaging GİRİŞ Taze meyveler hasattan sonra da solunumlarına devam ederek karbondioksit. Decrease in vitamin C loss for bananas and positive effects on firmness of bananas was determined during packaging with KMnO4 impregnated zeolites. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken. Dr S. kolaylıkla işlenilebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon tonluk bir potansiyelin olduğu saptanmıştır (Anonim. aktif paketleme ABSTRACT In the study. Yrd. color in bananas stored both room temperature and +4°C was effected positively.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU.tr ÖZET Bu çalışmada. ethylene. 2002). 271 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Bu çalışmada ülkemizde bol miktarda bulunan ve gıdalarla birlikte kullanılabilecek saflık ve kalitedeki zeolit kaynaklakları değerlendirilerek, bazı taze meyvelerin KMnO4 emdirilmiş doğal zeolitler ile paketlenmesi böylece hızlı olgunlaşmaya ve doku yumuşamasına neden olan etilenin ortamdan uzaklaştırılarak meyve ve sebzelerin raf ömrünün uzatılması amaçlanmaktadır. Meyvelerde C vitamini, suda çözünür toplam kuru madde miktarı (SÇKM), sertlik, renk ve ağırlık kaybı ölçülerek KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle birlikte paketlenmesinin ürünün kalite kriterlerine etkisi incelenmektedir. Bu çalışma tüketiciye yönelik olup, meyvelerin marketlerdeki ve tüketici tarafından satın alındıktan sonraki raf ömrünün uzatılması amacını taşımaktadır. Aktif Paketleme Gıda sanayinde ambalaj; içine konulan gıdaların son tüketiciye bozulmadan, en az toplam maliyetle güvenilir bir şekilde ulaştırılmasının ve tanıtılmasını sağlayan bir araç olarak tanımlanmaktadır (Üçüncü, 2000). Geleneksel paketleme yöntemlerinde kullanılan ambalaj materyali sadece gıdayı dış etkenlerden belli bir miktarda koruyan bir bariyer görevi görmektedir. Ancak, çeşitli aktif bileşenlerin ambalaj materyaline katılmasıyla, ambalaja bariyer görevinin yanında diğer bazı fonksiyonlar da kazandırabilmektedir. Aktif paketleme gıdaların raf ömrünü, ürünün besleyicilik değerini koruyarak güvenli bir şekilde uzatmak amacıyla geliştirilmiş bir yöntemdir. (Rooney, 1995; Vermeiren ve ark., 1999). Bu yöntemde ambalaj materyali, bariyer özelliğinin yanında oksijen ve etilenin tutulması, CO2 tutulması veya dışarı verilmesi, nemin düzenlenmesi, antimikrobiyal ambalajlama, antioksidan ve aromanın korunması gibi özellikleri kazanmaktadır. Oksijen tutucular, karbondioksit tutucular, nem tutucular ve düzenleyiciler, etilen tutucular en önemli aktif paketleme tekniklerindendir (Özdemir ve Floros, 2004; Rooney, 1995; Vermeiren et al., 1999). Etilen Gazının Meyve ve Sebze Üzerine Hasat Sonrası Etkileri Olgunluk hormonu olarak tanımlanan etilen, birçok meyve ve sebzenin gelişmesinde ve raf ömründe önemli bir etkiye sahiptir. Meyveler hasat edildikten sonra da canlılıklarını devam ettirerek, solunum yaparlar. CO2, H2O ve etilen üretmeye devam ederler. Bunlardan etilen gazı, bazı meyvelerin solunum hızını arttırmakta ve bunun sonucunda birçok meyvenin olgunlaşmasını ve yumuşamasını hızlandırmaktadır. Sebep olduğu doku yumuşaması yüzünden gıda mikroorganizmalara karşı dirençsiz hale gelmektedir. Ayrıca klorofil yıkımını hızlandırarak yeşil meyvelerin sararmasına sebep olmaktadır (Saltveit, 1999; Vermeiren et al., 1999). Meyvelerin raf ömrünü arttırmak ve duyusal özelliklerini korumak için ortamda etilen birikimi önlenmelidir. KMnO4 bazlı etilen tutucular ticari olarak yaygın olarak kullanılmaktadır ve çalışma mekanizması etilenin KMnO4 ile oksidasyonu prensibine dayanır. KMnO4 toksik etkisi ve mavi rengi nedeni ile saketler şeklinde kullanılmaktadır. KMnO4 bazlı perlit, alumina, silikajel, aktif karbon gibi geniş yüzey alanına sahip inert substratlar ticari olarak kullanılmaktadır. Ayrıca ev tipi buzdolaplarında kullanılmak üzere geliştirilen etilen tutcularda mevcuttur. Bu sistemde KMnO4 emdirilmiş zeolitlerden yararlanılmaktadır (Vermeiren et al., 1999). Zeolit Bir zeolit kristalinin en küçük yapı birimi SiO4 veya AlO4 dörtyüzlüleridir. SiO4 ve AlO4 dörtyüzlülerinin üç boyutta sonsuz bağlanmaları ile oluşmaktadırlar. Yapıdaki her oksijen, iki dörtyüzlü tarafından paylaşılmaktadır. Bu şekilde bir zincir oluşturmaktadırlar. Bu zincirler birbirlerine aralarındaki Na, Ca, ve K iyonlarıyla bağlanarak, ortası kanal şeklinde bir yapı oluşturmaktadır. Bu boşluk, diğer yabancı iyonlar ve su gibi molekülleri rahatlıkla barındırabilmektedir (Anonim, 1996). Zeolitler, ısıtıldıklarında 100-350 °C'de su moleküllerini yapıda hiçbir bozunma olmadan yapıdan ayırmaktadırlar. Tamamen kurutulduktan sonra da boşluklarına tekrar su, amonyak, civa buharı veya başka malzeme alabilmektedir. Boşluklara girecek malzemenin molekül boyutları ile zeolitin molekül yapısının uygun olması gerekmektedir. Zeolitler bu özelliklerinden dolayı moleküler elek olarak kullanılmaktadırlar. Zeolitlerin diğer ayırt edici özelliklerinden biri de yapı içerisinde gevşek bağlı olarak değiştirilebilir özellikte bulunan katyonlara sahip olmasıdır. Zeolitten süzülen çözelti hiçbir engelle karşılaşmadan geçerken içlerindeki iyonlar zeolit yapısındaki iyonlar ile yer değiştirebilmektedir. Bu olaya iyon değişimi denir. Ayrıca zeolitler adsorpsiyon ve dehidrasyon uygulamalarında da kullanılmaktadırlar. Zeolitler, uçucu organik bileşikleri ppb düzeyinin de altında yüksek adsorpsiyon yeteneğine sahiptirler (Anonim, 1996).

272

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Başlıca zeolit mineralleri klinoptilolit, analsim, şabazit, erionit ve mordenittir. Klinoptilolit, doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir. Ülkemizde Bigadiç ve Gördes bölgelerinde bol miktarda klinoptilolit rezervleri bulunmaktadır. Manisa-Gördes civarındaki sahada 18 milyon ton görünür zeolit rezervi ve 20 milyon ton zeolitik tüf rezervi tespit edilmiştir. Balıkesir – Bigadiç bölgesinde ise, Türkiyenin en önemli zeolit yataklanmaları tespit edilmiş olup kolaylıkla işlenebilir nitelikte ve yaklaşık 500 milyon ton rezerv tahmin edilmektedir. Diğer bölgelerde detaylı bir çalışma yapılmamış olup ülkemiz genelinde toplam rezervin 50 milyar ton civarında bulunduğu tahmin edilmektedir (Anonim, 1996; Yaşyerli et al., 2002). MATERYAL VE YÖNTEM Çalışmada materyal olarak, marketlerin depolarına satılmak üzere gelen muzlar kullanılmıştır. Çalışmamızda kullanılan Balıkesir- Bigadiç bölgesinden elde edilen yüksek klinoptilolit içerikli zeolitler, çekiçli değirmende dövülüp elekten geçirilmiştir. 1-3 mm büyüklüğünde olanlar çalışmamızda kullanılmıştır. Zeolitlere 0.2 ml KMnO4/g zeolit olacak şekilde KMnO4 emdirilmiştir. Nem geçirgenliği 17.62 g/m2xgün ve O2 geçirgenliği 1714.29cm3/m2xgünxatmosfer olan 10.5 micron kalınlığında HDPE buzdolabı saklama poşetlerine 2 adet muz konulmuştur. KMnO4 emdirilen zeolitler, ambalaj içerisine konulan meyve miktarının %5 ve % 10’u oranında tartılarak laminasyonlu kuşe küçük poşetlere yerleştirilmiştir. Poşetler vakumsuz ortamda ısı ile kapatılmıştır. Meyvelerin konulduğu saklama poşetleri her meyve için kendi içinde 3 gruba ayrılmıştır. Bu gruplar; içerisine meyve dışında herhangi birşey konulmadan vakumsuz ısı ile kapatılan kontrol grubu, içerisine meyve miktarının %5’i ve % 10’u oranında KMnO4 emdirilen zeolitlerin bulunduğu poşetler konularak vakumsuz ısı ile kapatılan poşetlerden oluşmaktadır. Muz örnekleri hem buzdolabında, hem de oda sıcaklığında muhafaza edilmiştir. Ürünler yenilebilirlik özelliklerini kaybedinceye kadar saklanmıştır. Örneklerde 3-4 gün aralıklarla C vitamini tayini, sertlik, suda çözünür toplam kuru madde miktarı ve renk analizleri yapılmıştır. Ayrıca ağırlık kaybı miktarı belirlenmiştir. Tüm işlemler 2 paralel olarak tekrarlanmıştır. C vitamini tayini AOAC 967.21, 1995 yöntemine göre yapılmış ve örneklerin suda çözünür toplam kuru madde miktarı RFM 330 Digital Refraktometre ile Brix olarak ölçülmüştür. Sertlik tayin için örneklerden 1,5 cm genişliğinde kesit alınmış ve muz örneklerinin kabuğu soyulmuştur. Örneklerin sertliği Ablesung 1/10 mm Sur Berlin PN66 Penetrometre kullanılarak ölçülüp mm cinsinden batma derinliği belirlenmiştir. Renk analizleri Hunter Lab Renk Tayin Cihazı, Color Flex USA kullanılarak yapılmış, muzların kabuk rengi değerlendirilmiştir. Örneklerde L (parlaklık ), a (+ kırmızı, - yeşil) ve b (+ sarı, - mavi) değerleri ölçülerek toplam renk farkı (ΔE) hesaplanmıştır. Örneklerin ağırlık kayıpları Scaltec SBA53 terazi kullanılarak toplam kaybın yüzdesi cinsinden belirlenmiştir. Muz örneklerinin duyusal değerlendirmesi Ege Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümündeki, yaşları 18-40 arasında değişen çalışanlardan ve öğrencilerden oluşan 6 kişilik panel tarafından gerçekleştirilmiştir. Çalışmada Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen sıralama testi kullanılmış ve duyusal değerlendirme 2 tekrar olarak uygulanmıştır. Sonuçlar Altuğ ve Elmacı (2005)’da verilen %5 önem düzeyinde gerekli sıralama toplamları (p<0.05) tablosu ile değerlendirilmiştir. Çalışmada objektif ve subjektif analizler sonucu elde edilen bulgular EXCEL programı kullanılarak %95 güven aralığında varyans analizi kullanılarak değerlendirilmiştir. Bulgular ve Tartışma C Vitamini Tayini Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak C Vitamini miktarındaki değişimler Şekil 1.1 ve 1.2’de görülmektedir. Buzdolabında muhafaza edilen muzlarda %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerde C Vitamini değerinin ilk 4 gün içerisinde pek fazla değişmediği ancak 4. günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ve genel olarak azalmaya devam ettiği gözlenmiştir. Kontrol örneğinde ise ilk günden itibaren hızlı bir düşüş gözlenmiştir.

273

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

C vitamini ( mg/100ml )

5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.1. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi

5,00 C vitamini ( mg/100ml ) 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.2. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin C Vitamini değerlerinin zamana göre değişimi Örneklerin C vitamini değerlerine uygulanan varyans analizi sonucunda örneklerin C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğinin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha düşük olduğu gözlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerin C vitamini değerlerinin ilk günden itibaren hızlı bir düşüşe geçtiği ancak kontrol örneğindeki düşüşün daha fazla olduğu gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel anlamda önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin diğer örneklere göre daha yüksek, kontrol örneklerinin C vitamini değerlerinin ise daha düşük olduğu gözlenmiştir. Suda Çözünür Toplam Kuru Madde Miktarı Oda sıcaklığında ve buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak suda çözünür toplam kuru madde miktarındaki değişimler Şekil 1.3 ve 1.4’de görülmektedir.

274

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 Süre ( gün ) 30 40 Kontrol 5% 10%

Şekil 1.3. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi

30,00 25,00 20,00 Brix ° 15,00 10,00 5,00 0,00 0 10 20 30 Süre ( gün ) Kontrol 5% 10%

Şekil 1.4. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin suda çözünür toplam kuru madde miktarlarının zamana göre değişimi Yapılan varyans analizi sonucunda hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) olmadığı ortaya çıkmıştır. Sertlik Analizi Oda sıcaklığında ve +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin süreye bağlı olarak sertlik miktarındaki değişimler Şekil 1.5 ve 1.6’de görülmektedir. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin batma derinliği değerlerinin süreye bağlı olarak doğrusal bir artış gösterdiği gözlenmiştir. Yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde kontrol örneğinin batma derinliği değerlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir.

275

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR

140,00 Batma Derinliği ( mm ) 120,00 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 S üre ( gün ) 30 40
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.5. Buzdolabında (+4°C) muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi
140,00 120,00 Batma Derinliği ( mm ) 100,00 80,00 60,00 40,00 20,00 0,00 0 10 20 30 S üre ( gün )
Kontrol 5% 10%

Şekil 1.6. Oda sıcaklığında muhafaza edilmiş muz örneklerinin sertlik miktarlarının zamana göre değişimi Renk Analizi Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinin belirli aralıklarla ölçülen L, a, b değerleri kullanılarak toplam renk farkı (ΔE) değerleri hesaplanmıştır. Yapılan varyans analizi sonucunda muzların ΔE değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ağırlık Kaybı Miktarı Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olduğu saptanmıştır. Kontrol örneğindeki ağırlık kaybının daha fazla olduğu gözlenmiştir. Buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerinde ise yapılan varyans analizi sonucunda örneklerin ağırlık kaybı değerleri arasında örnekler itibariyle istatiksel olarak önemli (p<0.05) bir farklılık olmadığı saptanmıştır. Duyusal Değerlendirme Hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muz örneklerine yapılan duyusal değerlendirme sonucunda benzer sonuçlar elde edilmiş ve % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler 1. ve 2. hafta doku açısından daha sert bulunmuş, kontrol örnekleri ise 1. hafta doku açısından en yumuşak örnek olarak saptanmıştır. 2. hafta ise % 5 KMnO4’lı zeolit içeren örnekler ile kontrol örnekleri arasında önemli bir fark saptanamamıştır. Renk açısından yapılan duyusal değerlendirme sonucunda % 10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin 1. ve 2. hafta renk kalitesinin diğer örneklere göre daha iyi olduğu saptanmıştır. Ayrıca panelistlerin % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih ettikleri belirlenmiştir. SONUÇ

276

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU, 9-12 EKİM 2008, İZMİR
Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muzların C vitamini değerleri zamanla azalmış ve varyans analizine göre C vitamini değerleri arasında örnekler itibariyle önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş örneklerin C vitamini değerlerinin kontrol örneklerine göre daha yüksek olması, KMnO4 emdirilmiş zeolit ile paketlemenin muzların C vitamini kayıplarını azalttığını göstermektedir. KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin hem oda sıcaklığında, hem de buzdolabında muhafaza edilen muzların SÇKM değerlerine etkisi olmadığı belirlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin batma derinliği değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmış (p<0.05) ve KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlemenin örneklerinin sertliği üzerinde olumlu etki yarattığı gözlenmiştir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de ve oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerinin L, a, b ve ΔE değerleri arasında örnekler itibari ile önemli bir farklılık olduğu saptanmıştır (p<0.05). Muz örneklerinin ΔE değerleri incelendiğinde hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda kontrol örneklerinin renk değişimlerinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş muz örneklerinin renk değişiminin kontrol örneklerine göre daha az olması, KMnO4’lı zeolit ile paketlemenin ürünün renk kalitesini olumlu yönde etkilediğini göstermektedir. Kontrol, %5 ve %10 oranında KMnO4’lı zeolit ile paketlenmiş +4°C’de muhafaza edilen muz örneklerinin ağırlık kaybı değerleri arasındaki farkın örnekler itibariyle önemli olmadığı saptanırken (p<0.05); bu farkın oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örnekleri arasında önemli olduğu saptanmıştır (p<0.05). % 10 KMnO4’lı zeolit ile paketlenen oda sıcaklığında muhafaza edilen muz örneklerindeki ağırlık kaybının diğer örneklere göre daha az olduğu gözlenmiştir. Yapılan duyusal değerlendirme sonucunda muz örneklerinde %10 oranında KMnO4 emdirilmiş zeolitlerle paketlenen örnekler diğer örneklere göre daha sert bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örnekleri için batma derinlikleri arasındaki fark istatiksel olarak önemli bulunmuş ve kontrol örneğinin batma derinliğinin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Örnekler renk kalitesi açısından duyusal olarak değerlendirildiğinde, %10 KMnO4’lı zeolit içeren örneklerin renk kalitesi daha iyi bulunmuştur. Deneysel sonuçlarda da muz örneklerinin renk değişimleri arasında istatiksel olarak önemli bir fark saptanmış ve kontrol örneklerindeki renk değişiminin diğer örneklere göre daha fazla olduğu gözlenmiştir. Ayrıca yapılan duyusal değerlendirme sonucunda panelistler % 95 olasılıkla % 10 KMnO4’lı zeolit içeren muzları tercih etmişlerdir. Yukarıdaki sonuçların ışığında çalışma değerlendirildiğinde KMnO4 ile paketlemenin muzların bazı kalite kriterlerini olumlu olarak etkilediği, bazılarında ise etkili olmadığı ortaya çıkmaktadır. Çalışmada kullanılan muzlarda C vitamini kaybını azalttığı, sertliği olumlu etkilediği belirlenmiştir. Oda sıcaklığında muhafaza edilen muzlarda ağırlık kaybını azaltırken, hem +4°C’de hem de oda sıcaklığında muhafaza edilen muzların rengini de olumlu olarak etkilemektedir. KAYNAKLAR Altuğ, T. ve Elmacı, Y., 2005, Gıdalarda Duyusal Değerlendirme, Meta Basım, İzmir, 50-54 AOAC, 1995, Ascorbic Acid in Vitamin Preparations and Juices 2,6-Dichloroindophenol Titrimetric Method, Official Method 967.21 Anonim, 1996, Diğer Endüsti Mineralleri Çalışma Grubu Raporu, T.C. Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı Yayın No: DPT:2421 – ÖİK 480, Cilt 1, Mart 1996, http://ekutup.dpt.gov.tr/madencil/sanayiha/oik480c1.pdf Karaçalı, İ., 2004, Bahçe Ürünlerinin Muhafaza ve Pazarlanması, Ege Üniversitesi Basımevi, İzmir,51-99. Özdemir, M. and Floros, J.D., 2004, Active food packaging technologies, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 44:185-193. Peiser, G., Suslow, T.V., 1998, Factors Affecting Ethylene Adsorption by Zeolite:The Last Word (from us), Perishables Handing Quarterly, 95:17-19.

277

Overview of active food packaging. Chemical Engineering and Processing. Doğu. Removal of hydrogen sulfide by clinoptilolite in a fixed bed adsorber. Effect of ethylene on quality of fresh fruits and vegetables.. M.. and Debevere. Wills. Ege ÜniversitesiBasımevi.. F. Developments in active packaging of foods. İzmir 4s. M. L. İZMİR Rooney. Newyork... 278 .. 1-3. 1999. 9-12 EKİM 2008...L. and Doğu. Postharves Biology and Technology.L. G.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Blackie Academic and Professional. M. McGlasson. Ar. ed. S.. Kruijt. T. D. Yaşyerli. 2000. 1995.. 1999.I. UNSW Press Ltd. Rooney. Trends in Food Science & Technology. B. N.10:77-80. D. Üçüncü.. 15:279-292. Graham. 1998. Saltveit.E. Joyce.. Active Food Packaging. Devlieghere. R. 2002. Gıdaların Ambalajlanması. London. M.. J... Beest M. İ.. 41:785-786. Vermeiren. 42-45p. Postharvest.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. 9-12 EKİM 2008. İZMİR OTURUM X GIDA UYGULAMALARI II Hasat Sonrası Ön Soğutma ve Soğuk Depolama Tasarım Parametleri Turan ERKAN Bazı Sebzelerin Özgül Isılarının Sıcaklığa Bağlı Olarak Değişiminin İncelenmesi Seher KUYUMCUOĞLU – Şebnem TAVMAN Gıda Muhafazasında BRC Standardındaki Gelişmeler Hakan SEMERCİ 279 .I.

Ürün pazara yakın bir yerde yetişiyorsa soğutmanın önemi azalır. 9-12 EKİM 2008. gübreyi ve sulamayı seçmek için uzun araştırmalar yaparlar ama gerçekte pek çok durumda hasat sonrası kalitede soğuk zincirin kırıldığı nokta önemlidir. hasat sonrası ön soğutmanın bir saatlik geçikmesinin pazardaki raf ömrünü bir gün kısalttığını ortaya koymuştur. Fakat bu kayıplar azaltılabilir. Çoğu zaman ürünün ön soğutması yapılıp pazarlanacağı yere nakledilir. ikincisi soğuk muhafazadır. Şti. üretimin fazla olduğu dönemlerde fiyat düşüşlerini önlemek veya dış pazarlara açılabilmektir. KOSB 37 Sk. ve Tic. Unutulmaması gereken gerçek şudur: Ne ekersen onu biçersin! Çiftçiler ve üreticiler en iyi tohumu. üretici ve nakliyecinin yapabileceği ikinci önemli işlemdir. Sonuçta sıcaklığı düşürerek raf ömrünü uzatabilirsiniz. Üreticinin ürününü depolamadaki amacı. tatil dönemleri için stok yapmak. üretim yerine uzaktaki pazarlara ulaşmak. bazı ürünler için. Soğutma tesisi planlanırken en ufak bir değişiklik soğutma sürecini ve depodan çıkan ürünün 280 . İkinci önemli etmen de dehidrasyon da denilen su veya nem kaybıdır. Ltd. Birincisi ön soğutma.İZMİR 1.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Ön Soğutma Bir ön soğutma programı seçilmeden önce ürünün muhafaza sıcaklığı ve pazarlama şartları çok iyi anlaşılmalıdır. Bu noktadan sonra ürüne yapılacak muamele ne kadar süre ile muhafaza edilebileceğini belirler. Araştırmalar. Ön soğutma. Başarılı bir hasat sonrası muamele programında ön soğutma ve soğuk muhafazanın önemi büyüktür.1. Taze sebze ve meyvelerin hasat edilseler bile fizyolojik ve patolojik olarak yaşayan canlılar olduğu unutulmamalıdır. bozulmaya sebeb olan biyolojik ve çevresel faktörler anlaşılmalı ve bu etmenlerin etkisini minimuma indirebilecek hasat sonrası metod uygulanmalıdır. pazarlama süresini uzatmak. doğru muhafaza edilmiş ve ideal şartlar altında nakledilmiş vasat bir ürünün pazara ulaştığında kalitesi.I. Ürün hasadından tüketimine kadar geçen sürede üründe kalite ve ağırlık kaybının olacağı kaçınılmaz bir gerçektir. çok kaliteli olarak üretilip de hasat sonrası doğru muamele edilmeyen ürününkinden fazladır. Ürünün pazara en iyi kalitede gelebilmesi için hasat sonrası muamele. diğer durumlarda ürün soğutulur ve soğuk depolarda birkaç ay muhafaza edilir. Ürün hasattan sonra devam eden bir bozulma evresine girer ve başarılı bir pazarlama bozulmaya sebep olan işlemi yavaşlatmaya bağlıdır. Bu sebeple üreticilerin yetiştirdikleri ürünün hasat sonrası muamelesi konusunda bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. No:11 Ulucak 35170 Kemalpaşa. Üreticinin yapabileceği en önemli işlem ise kaliteli ürünü yetiştirmektir. İZMİR HASAT SONRASI ÖN SOĞUTMA VE SOĞUK DEPOLAMA TASARIM PARAMETRELERİ Turan ERKAN Makina Mühendisi TERKAN Isı San. Bozulmaya müsait ürünlerin ömürleri enzim adı verilen büyük protein moleküllerinin katalitk aktiviteleri ile ayarlanır. Su kaybı kendini pörsüme ve buruşma şeklinde gösterir. Bu %4-5’lik bir ağırlık kaybında bile meydana gelebilir. Enzimler sıcağa duyarlıdırlar ve aktiviteleri her 18°F'lık sıcaklık artışı için 2 ila 4 kat artar. 1.GİRİŞ Hasat sonrasının basit olarak anlamı ürünün toplandıktan sonraki durumudur. Hasat sonrası ön soğutması yapılmış. Bunun için. Bu işlem ve değişiklikler taze sebze ve meyvelerde tamamen durdurulamaz ama belirli oranlarda yavaşlatılabilir. raf ömrünü uzatmak ve tüketiciye daha kaliteli ürün sunmak isteğinde söz konusu olur. Hasat sonrası soğutma denildiğinde iki temel alan ifade edilmektedir. Bozulmayı veya yaşlanmayı yavaşlatmanın en etkin yolu ürün sıcaklığının hasat sonrası soğutma ile düşürülmesidir. Su kaybı buharlaşma şeklinde olduğundan %90 ve üzerindeki bağıl nemli ortam su kaybını azaltır ve pazara daha kaliteli bir ürün sunmanızı sağlar.

ürün etrafında daha fazla hava dolaşımı ve daha hızlı bir soğuma demektir. Bu metod ıslanmaya dayanıklı ürünlerde kullanılabilir. Batch tip soğutucular ürün üzerine buzlu suyu sürekli fışkırtarak soğutma işlemi gerçekleştirirler. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma (Forced Air Cooling) 3. Vakumla Soğutma (Vacuum Cooling) 6. 281 . Soğuma hızını arttırmanın diğer yolu hava sıcaklığını düşürmektir fakat bu yol daha fazla soğutma kapasitesi gerektirir. dolayısı ile soğuma süresini etkileyebileceği unutulmamalıdır.I. Su İle Soğutma Bu sistemde mekanik soğutma sisteminden veya buz bloğundan elde edilen soğuk su. suyun dolaşım hızı arttırılabilir ve ürünün su ile teması arttırılabilir. Su ile soğutma kolilerde. Bu yolla pek çok ürün soğutulabilir. Paket Buzlama (Package-Icing) 5.1. paletler arası 24''-36'' olacak şekilde boşluklu olanıdır. ürün üzerinden akıtılır.1. Konveksiyonal paket buzlamada paketli ürünün üzerine buz parçaları veya dilimleri yerleştirilir. Su ile Soğutma (Hydro Cooling) 4. Bir diğer yol da soğutucu havanın palet sıraları arasında dolaşımını sağlayacak dikey hava kanalları açmaktır.2. fakat bu da motorlardan gelen ısı kazancının artmasına neden olacaktır. Günümüzde kullanılmakta olan pek çok ön soğutma metodu vardır ve her birinin ürüne göre ayrı kullanım alanı vardır. Bu. ürünün üzerinden ısıyı alarak geçmelidir. Zorlanmış hava akımı ile soğutmada en yaygın kullanılan yükleme şekli. Soğutma hızını artırmak için su sıcaklığı düşürülebilir.1.1. Paletlerin üstü ve iki sıranın önü perde ile örtülmelidir. Buzla direk temas sırasında kondüksiyon yollu ısı transferi ile hızlı bir soğuma olur. 9-12 EKİM 2008. ürünle ilgili bütün muameleler dikkate alınmalıdır. aynı zamanda ürünün saklandığı kutular iyi havalandırılmalı ve suya dayanıklı olmalıdır.3. Her iki tip de günlük temizlikleri yapılabilecek şekilde tasarlanmalıdır. karton kutularda veya dökme ürünlerde uygulanabilir. Bu tarz yapılanma havayı paletlerin arasına yönlendirmek için yarıklı duvar gerektirmektedir. Hava kartonlar arasından. Daha hızlı soğuma. Bu soğutmada ısı ürünün kütlesinden konveksiyon yolu ile ürün etrafında dolaşan havaya transfer olur. 1. Oda Soğutması (Room Cooling) 2. 1. Soğutma hızı paletlerin tek sıra halinde aralarında belli bir boşluk bırakılarak yüklenmesi ile arttırılabilir fakat bu da yer kaybına neden olmaktadır. Paket Buzlama Yalnız buzlu su ile temasa dayanabilen ürünlere uygulanabilen çok eski bir metottur. Nakliyede Soğutma (Transit Cooling) 1.1. Bu tür soğutma hem atmosfer kontrollü odalarda hem de soğuk odalarda kullanılmaktadır. fakat çoğu ürün için yavaş bir soğutma sistemidir. Havalandırma deliklerinin şekilleri farklı olabilir. Ayrıca pek çok ürün için en düşük hava sıcaklığı 32°F olmalıdır. 1. İZMİR kalitesini etkileyebileceğinden. Flow-through tip sulu soğutucular ürünü su duşunun altından bir bant üzerinden geçirir.4. Oda Soğutması Oda soğutması nihai soğutma olarak kabul edilmiştir ve pek çok ürün için yaygın olarak kullanılmaktadır. Buz eridikçe oluşan hava boşluğu ile kondüksiyonla ısı transferi başlar. Zorlanmış Hava Akımı ile Soğutma Bu tarz soğutmada hava ürün istifleri arasından üflenir veya emilir. Bu da maliyeti arttırmaktadır. En fazla kullanılan ön soğutma metodları: 1. ürün başına düşen hava miktarını arttırarak sağlanabilir. Soğutma hızını arttırmak için oda içine daha büyük fanlar yerleştirerek hava dolaşım hızı arttırılabilir. Paketleme ve paket cinsi ürünün soğumasını. Önemli olan havalandırmayı iyi şekilde sağlayacak kutular kullanmaktır. paletle yapılan yüklemenin de soğuk hava dolaşımını.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Bu fan kapasitesini arttırarak veya sandıkların hava geçiş aralıklarını genişleterek sağlanabilir.

Bunları iki ayrı sistem olarak değerlendirmelisiniz. İZMİR Daha güncel bir metod sıvı-buzlama'dır. 1. A. Paketleme 1. buz serme. İyi ve etkili bir hasat sonrası muamele için ürünün muhafaza şartları ve mümkün olan soğutma metodları çok iyi bilinmelidir. Nakliyede soğutma yoğun yüklemelerin olduğu durumlarda kullanılmaz. 1. 3. havuç ve tatlı biberlerde kullanılabilir. Daha hızlı bir ön soğuma için yapılacak ek harcamalar bütün tesis için harcananın yanında pek fazla olmayacaktır. 4. Nakliyede soğutma mekanik soğutma.1. Vakum tankları farklı boyutlarda olabilirler. Ürünün son sıcaklığı soğuma hızını ve süresini etkileyecektir. bazı yerlerde paletli ürün kutularındaki deliklerden buzun içeri girmesi için basınç altında bırakılır. 1. bu buzun daha iyi ve düzgün olarak dağılıp yerleşmesini sağlar. %40 sudan oluşan buzlu su karışımıdır. Vakum tüpü. bazı yerlerde elle tutulan bir püskürtücü ile buz doldurulur. 6. havanın iyi kullanımı (yönetimi). B. 282 . Soğuma hızı. Soğuma süresi ürünün yüzey alanının hacmine oranına bağlıdır.I. önemli olan bu sistemlerin prensiplerini anlayarak en etkin olanını kullanmaktır. bazı tatlı mısır. C. 1. Bu sebeble yapraklı sebzeler karnıbahar ve kerevizden daha hızlı soğurlar. Tarla siloları ve sık yerleştirilmiş kartonları soğuma işlemini zorlaştırmaktadır. kereviz. Ön soğutma ve soğuk muhafaza şartları ve gereksinimleri farklıdır. E. Ön soğutma ürün muhafaza sisteminin bir parçasıdır. Soğutma sürecinde ürün sıcaklığının her 11°F’lik düşüşünde temelde su olarak %1 oranında ağırlık kaybı olur. Planlama Genel. Nakliye için kullanılan kutular veya koliler soğuma hızını etkileyecektir. Kartonon cinsi soğutma metoduna uygun olmalıdır.2. Başarılı pazarlama için hızlı soğutma ve uygun muhafaza sıcaklığı önemlidir. 1. 3. Daima gelecekte olabilecek kapasite arttırımları göz önünde bulundurulmalıdır.5. ürünün ağırlığına. 2. Karton delikleri yükleme sırasında birbirlerini karşılamalıdır ki hava dolaşımı sağlanabilsin.1. 2.3. 5. bu basınç düşmesi ürünün içindeki suyun buharlaşmasına sebep olur. Ürün hava geçirmeyen çelik vakum tüpüne konulur. Araştırma gereksinim ve ihtiyaçları. İlk tesis maliyeti yüksek ve kullanılabildiği sezon kısa olduğu için pek çok vakum soğutucusu mobildir.6. 7. Ürüne yapılan muamelelerin soğuma hızına etkisi dikkate alınmalıdır. Su ile soğutma yapılacak ise karton mumlanmalıdır. karnıbahar. Atmosferik basıncı azaltmak için hava dışarı emilir. tüpe bağlı bir soğutma sistemine gereksinim duyarlar. karton kutu tasarımı ve paletli yükleme şekilleri ile arttırılabilir. Var olan sistemlerin iyi tasarlanması veya değiştirilmesi bu zor şartlar altında daha iyi bir soğuma sağlanabilir. nitrojen buharlaştırması veya bunların birleşimini içerebilir. Ürün büyük bir kapıdan tüpün içine tek veya çift taraftan yerleştirilir ve hareketli bir bant ile ileri geri hareket ettirilebilir. Farklı hızlı soğutma oranları veren pek çok sistem vardır. D.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Buzu kartonların içine yerleştirmek için pek çok yol vardır. Soğutma metodu soğutulacak ürüne uygun olmalıdır. 9-12 EKİM 2008. bu sebeble soğutma sistemlerine bir alternatif teşkil etmez. Nakliyede Soğutma Bazı ürünler nakliye sırasındaki soğutma ihtiyacına göre nakliyeden önce soğutulmaz veya kısmen soğutulurlar. Sıvı-Buz %60 buz. Vakum ile Soğutma Vakum soğutma buharlaşma sırasında oluşan ısı transferi prensibine dayanır ve sadece yapraklı ürünlerde. Günlük soğutulacak miktar tesis büyüklüğü ve gücünü etkileyecektir. Ürünün yoğunluğu ve boyutları soğuma hızını etkileyecektir. ilk sıcaklığına ve nakliye sırasındaki ortam sıcaklığına bağlıdır. Kullanılacak buz miktarı. Hava soğutmalı sistemlerde kutu üzerine hava geçişini sağlayacak delikler olmalıdır.

Hasattan sonraki muamelenin amacı daha uzak pazarlara ulaşmak. ihtiyaç olan sistemin tipi ve büyüklüğüne karar verilmelidir. 3. Bakım kolaylığı H. Bu da hasat ile tüketim arasındaki süreç ne kadar uzarsa soğutmanın önemi de o derece artar demektir.4. 2. bir ürünün bahçe iç sıcaklığının 90°F veya üzerinde olduğunu unutmayınız. Soğutucu Tasarımı 1. Dikkat edilecek husular şunlardır. Soğutma kapasitesi günlük maksimum ortalama değere göre seçilmelidir. Su kaybı azalır. 4. Su ile soğutma 4. Raf kullanımı ile depolama kapasitesini arttırma Önemli olan ihtiyaçları bilmek ve bunlara tam olarak karşılık verecek sistemi kurmaktır. Forklift tipi G.I. Zemin yapısı F. İstenilen işe uygun soğutma sistemini seçin. Yaralanma etkileri azalır. Kamyon yükleme ve fork lift kapıları D. soğutulacak ürünün ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir mühendislik gerektirmektedir. Kök ve saplar su ile yapraklı sebzelerde vakumla en iyi şekilde soğurlar. 1. 5. boyutları. Hasat sonrası ürünün tarla sıcaklığının alınmadığı her zaman dilimi ürünün raf ömrünün kısaltmaktadır. Sadece ilk tesis masraflarını değil. Çürümeye sebeb olan mikroorganizmaların üremeleri azalır. meyve veya bahçe ürünleri tüketilene veya işlenene kadar canlı varlıklardır. Genel olarak meyveler zorlanmış hava akımı ile en iyi soğurlar. Birim zamanda soğutulucak miktar soğutma kapasitesini ve maliyeti etkiler. karton kutu ve nakliye sandıklarının maliyetini de dikkate alın. daha uzak pazarlara ürün gönderebilir. Küçük parçalar büyüklere nazaran daha hızlı soğurlar. Bu konulara odaklandığımızda amacımıza ulaşıp. İyi bir soğutucu tasarımı. Öncelikle yaygın olarak kullanılan soğutma metodlarına bir göz atalım. 1. 2. Paketleme 283 . Bina izolasyonu B. Binanın tasarımı da çok dikkat gerektirmektedir. Solunum ısısı azalır. Birinci olarak. Bir kere bilgiyi toplayıp kullanıma koyduğunuzda ürününüzün kalitesi çok daha iyi olacaktır. Hasat sonrası soğutma ile.1. 5. 2. A. Gelecekte olabilecek kapasite arttırımları dikkate alınmalıdır. 1. Sıcaklık düştükçe süre uzar. muhafaza süresini uzatabilir ve tüketicinin istediği kaliteyi sunabiliriz. Bu sebeple daha düzgün ve hızlı soğutma gerekmektedir. 9-12 EKİM 2008. işçilik. Zorlanmış hava akımı ile soğutma 3. İZMİR 1. 3. muhafaza süresini uzatmak ve tüketiciye istediği kalitede ürünü sunmaktır. Isı kazancını azaltmak için şerit perde kapılar E. şekli ve yoğunluğu ürün içindeki ısı transferini etkiler. Ürünün büyüklüğü. bakım ücretleri. Soğutma metodu ürüne uygun olmalıdır. 4. Sistemi geliştirmek yeniden yapmaktan çok daha ucuzdur. Paket buzlama 5. Işıklandırma C. 2. Oda soğutması 2. 3. günlük çalışma masraflarını. ÖN SOĞUTMA TESİSİN PLANLANMASI VE TASARIMI Plan veya tasarımdan önce soğutma sisteminin ihtiyaçlarından bahsetmek faydalı olacaktır. hatırlayacağınız gibi bütün sebze. Soğutma sistemine olan ihtiyaç belirlendikten sonra. 2. Vakum soğutma Daha sonra soğutulacak ürün incelenmeledir. Bunun sebebi ürün hücrelerinin yüksek sıcaklıklarda daha hızlı bozulmasıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Etilen üretim oranı azalır. Ürünün son sıcaklığı soğuma süresini etkiler.

Soğutma verimi ambalaj malzemelerinin kalınlaşıp sıkılaşması ile azalır.) 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Hangisinin kullanılacağı sezonun uzunluğuna bağlıdır. İstenilen soğuma süresi Bazı ürünlerin hücre bozulması çok hızlı olduğu için hasattan hemen sonra hızla soğutulmaları gerekirken. Bir ürünü 33°F'ta soğutmak için kullanılan hava akımlı bir oda domatesleri 55-70°F'ta soğutmak için kullanılırsa ürünler zarar görebilir. Paketleme malzemeleri soğutma verimini etkiliyecektir. Örneğin kağıtla sarılmış bazı ürünlerin soğuması sarılmamışlara nazaran iki kat fazla zaman almaktadır. Bunun getireceği ek masraf. soğutmanın önemi ve kullanılmakta olan bazı soğutma metodlarından bahsettik.I. Planlama İyi bir soğutma sistemi makul bir planlama gerektirir. Bu 6-7 saatlik bekleme sürecinde ürünün hücreleri düzelmeyecek şekilde hasar görebilir. Yarı tropik ürünleri. Sandığın delikleri ile havalandırma yarıkları hızlı bir soğutma için birbirlerine uygun olmalıdır. Tavsiye edilen sıcaklıklar Farklı ürünler için çoğu zaman farklı sıcaklık gerekeceğinden ayrı odalarda muhafaza edilmelidirler. Muhafaza edeceğiniz ürün artıp çeşitlendikçe. Su ile veya buzlu soğutmada ambalajın suya dayanıklı olmasına dikkat edilmelidir. tropik olmayan ürünler için hazırlanmış hava akımlı depolarda soğutabilirsiniz ama. ürüne bağlı olarak tek bir metod mu yoksa birkaç metodu birden mi uygulamamız gerektiğini belirler. bazıları için tek yol vardır. 4. Örneğin. Kutu veya sandık yükleme düzenleri Hava veya su. Bazı sistemler az miktarda ürünle istenilen sonucu vermezler. (Örneğin çilek ve sofralık üzüm zorlanmış hava akımı ile soğutulmalıdır. hava almayan nakliye kutu veya sandıklarındaki ürünler kolayca soğumazlar. 7. sarılmış olan ürünlerde kolayca soğumazlar. ürünü 6-7 saat beklettikten sonra 1 saatte soğutmanızdan çok daha iyidir. Planlamada şu hususlara dikkat edilmelidir. 3. Soğutulacak ürünün miktarı Ürün miktarı dendiğinde. Soğutma metounun uygunluğu Hali hazırda bir soğuk odanız var ise bunu zorlanmış hava akımlı bir odaya çevirmek mümkündür. Hasat edilen ürünü hemen soğutmaya başlayıp 6-7 saatte bitirmeniz. Su ile soğutmalı sistemler. günlük soğutulacak miktardan bahsedilmektedir ve önemli olan günlük miktarıdır. ürünün sıcaklığı düştükçe kontrol etmeniz gerekmekte ve istenilen sınır sıcaklığına geldiğinde ürünü derhal yarı tropik ürünlerin muhafaza şartlarına uygun sıcaklıktaki bir depoya aktarmalısınız. sanki sabit bir tesismiş gibi donatılmış bir tesis bulunmasını zorunlu kılmaktadır. paket veya kartonların içinde düzgün olarak akabilmelidir. 8. 2. akışı engelleyecek şekilde olmamalıdır. soğutma işlemine kısa sürede başlamanız ve soğutma işlemine istenilen sıcaklığa kadar devam etmiş olmanızdır. İyi havalandırma ve delikli ambalajlar verimi arttırır. Uzun sezonlar için sabit tesisler iyidir. Kutu veya sandıkların havalandırması. İstenilen zaman içinde işlemi tamamlamak istiyorsanız yükleme şekilleri. bundan sonra soğutma metodunu seçerken dikkat edilmesi gereken hususlara değineceğiz. Ambalaj delikleri ile kutu veya sandık delikleri iyi bir hava dolaşımı için birbirlerini karşılamalıdırlar. maliyet hesaplarında göz önünde bulundurulmalıdır. seçtiğiniz metod yeni ürünlere ve kapasiteye uygun olacak mı? 3. 5. yükleme şekli soğutma sürecinde önemlidir. Kutu veya sandık içinde poşetlenmiş. kullanılacak soğutma tipini ve hatta boyutlarını sınırlayacaktır. Farklı coğrafyalarda üst üste gelen sezonu olmayan üreticiler hareketli sistemi kullanabilirler. 10. Ürünün soğutma metoduna dayanımı Bazı ürünler pek çok yolla soğutulabilirken. 2. bazı ürünlerde bozulma yavaş olduğu için soğutma daha yavaş olabilir. 9. 4. temiz su kaynağı ve kullanılan suyun boşlatılabileceği yer gerektirmektedir. Eğer kutu ve sandıklar su ile soğutma veya buzla kaplanarak soğutma için kullanılacak ise suya dayanıklı hale getirilmelidir ki bu çoğunlukla mumla kaplanarak yapılmaktadır. 9-12 EKİM 2008. yükleme yüksekliği. Soğutmanın yapıldığı yerdeki kullanıma uygunluk.2. Buraya kadar soğutma ihtiyacı. Daima geleceğe yönelik düşünmelisiniz. 6. Nakliye kutularının ve sandıklarının tipi soğuma hızını etkiliyecektir ki bu da soğutucunun verimini etkilemek demektir. Kendi soğutma tesisine olan ihtiyacımız 284 . Soğutma sezonunun uzunluğu Bütün soğutma sistemleri hareketli ve elbetteki sabit yapılabilir. Ambalaj ve ambalaj malzemeleri Sıkıca kapatılmış tüketici paketindeki. 1. İZMİR 1. Önemli olan soğutmayı kısa sürede yapmanız değil. Soğutulacak ürünün cinsi Bu. Bu durum her nokta için izoleli. Yükleme yükseklik ve şekilleri havalandırmayı en az etkileyecek şekilde olmalıdır.

İzolasyon malzemesi ısı akımına karşı olan direncine (R) göre seçilmelidir.3. Bu. İnşaat tip seçiminde en önemli etmen hiç süphesiz ki maliyettir. Bu etmenler göz önüne alındığında küçük ve orta ölçekli üreticiler hava akımlı. meyil. Nakliye odası sıcaklığının soğuk deponunki kadar düşük olmasına gerek yoktur ama çiğ noktası en azından soğuk deponun çiğ noktasına eşit olmalıdır. Yükleme odasında da soğutma sistemi bulunmalıdır ki soğuk depodan çıkan ürün üzerinde su yoğunlaşması olmasın. çatı için R-30. 1.4. Genelde tesis gölgelikli yükleme-boşaltma alanına da sahip olmalıdır. Soğutma sistemi 8. Alım alanından ürün ön soğutma odasına alınır. 285 . bir günde soğutulacak ürünü ve muhafaza edilecek ürünü alabilecek büyüklükte olmalıdır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Sıcak bölgelerde tipik bir yapı. Pek çok ürün ambalajı nedeni ile üst üste yükleme yapmaya uygun değildir. veya bu işi kiralama ile yapabilirsiniz. su soğutmalı ve paket buzlamanın kendileri için en uygun soğutma sistemi olduğuna karar vermektedirler. kanal vb. tuğla. gerekli hacmin içinde yapılacak yükleme yüksekliğine bağlıdır. Tesis büyüklüğü 3. beton panelli. daha sonra ürün soğuk muhafaza odalarına veya kamyona yüklenir. Taban alanı. ağaç karkaslı binalar. İzolasyon İnşaat tipi ve izolasyon malzemesinin bulunması kolaylığı kullanılacak malzemeyi belirleyen hususlardır. 2. Bazı tipik izolasyon tipleri ahşap çerçeve içinde fiberglas izole. İZMİR Bu bir tesisin kurulma aşamalarında pek çok defa sorulması gereken bir sorudur. Çatı bütün gün güneşe maruz kalacağı için en büyük ısı kazancının buradan olacağı göz önünde bulundurularak çatıya direnci (R değeri) yüksek izolasyon malzemeleri kullanılmalıdır. 2..1. Tesiste makine ve ofisler için de yer düşünülmelidir.3. 2. Basit etmenler olan drenaj. ile sağlanmalıdır. Kendi tesisinizi kuracak iseniz civarınızda soğutma ihtiyacı olan diğer üreticileri de dikkate alın. Yapı (İnşaat) Tipi Uygun tasarım ve dikkatli bir inşaat ile hemen hemen her yapı soğuk depo tesisi amaçlı kullanılabilir. paletli ürün dışında ana koridor ve hava boşlukları da düşünülerek yapılmalıdır. tuğla veya beton panel duvarları izole malzemeleri ile kaplamak şeklindedir.3. Tasarım Uygulaması yapılacak bir soğutucu tasarımında dikkate alınacak hususlar. Alan hesabı. bakım kolaylığı ve bazende dış görünüş önemlidir. metal karkaslı binalar. duvar için R-25 değerine sahip malzeme ile kaplanmalıdır. Yapı Tipi (İnşaat tipi) 4. Drenaj.3. İyi bir tesiste yükleme odası da bulunmalıdır.3. Yoğun sağnak yağış altında bile tesiste yükleme boşaltma yapılabilmelidir.2 Tesis Büyüklüğü Tesis. Hava muamele sistemi 2. Bazen birkaç günlük ürünün muhafazası gerekebilir. Bu durumda paletli yükleme yolu ile iki palet üst üste konularak alan ihtiyacı yarıya indirilebilir.3. briket. Ürünün ön soğutmadan sonra pakete konulduğu ve paketlerin üst üste yüklendiği kabul edilirse gerekli olan taban alan yarı yarıya azalmış olur. 2. Forklift seçimi 7. kaynakların kullanımı. Trafik akışı 6. Buhar tecridi. Yer Seçimi Yer seçiminde üretim alanları ile tesis uzaklığı dikkate alınmalıdır. İzolasyon 5. Pek çok küçük üretici ile bir araya gelerek bir tesis kurmanız daha ekonomik olabilir. 9-12 EKİM 2008. Yer seçimi 2. genişlemeye uygunluk dikkat edilecek hususlardır. hatta toprakla yapılan binaları içermektedir. Kamyon bu odada bulunan sızdırmaz kapılara arkadan yaklaşarak yükleme-boşaltmayı yapmalıdır.I. betonarme.

2.3.000-84.8.5.3. yarıkları ve ambalaj kartonları üzerinde havalandırma delikleri olmalıdır. Bir diğer faktör de motor tarafından üretilen ısının 48. hava değişiminden. Karbon monoksit kanda oksijen moleküllerine bağlanarak birikir ve ölümcül zehirlenmelere neden olur. Hava Muamele Sistemi Saatteki hava dolaşımı doğru miktarda hava sağlamalıdır. çevreden. fan motorlarından.7. İZMİR Poliüretan paneller.000 BTU/saat veya 4-7 TON gibi bir ısı kazancı getirmesidir.3. 2. Hesaplar ürüne.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Genellikle küçük tesisler freon. ürün miktarına ve istenilen sıcaklıklara göre yapılmalıdır. Hava koli ve ambalaj deliklerinden geçerek dolaşabilecek kadar basınçlı olmalıdır. İçten yanmalı motorlu forkliftlerin eksozları karbondioksit ve monoksit karışımıdır. KAYNAKLAR Anonymous. Forklift gidiş hatlarının birbirini kesmemesine ve çakışmamasına dikkat edilmelidir. 2. giriş sıcaklığı. 2. uzun süre aynı sıcaklıkta muhafaza için gerekenden veya oda soğutmasında olduğu gibi uzun sürede yavaş yapılan soğutmanınkinden çok daha fazladır. soğuma hızı. Pressure Cool Co. Kullanılan soğutkandan bağımsız olarak sistem çok yüksek bir bağıl nem (%90 ve üzerinde) sağlayabilmelidir. Uygun soğutma zamanı için hava dolaşım sisteminin yanı sıra duvarlarda havalandırma kanalları. 2. Ürünün ısı yükü. Ön soğutma sisteminin ısı yükleri üründen. Forklift hareketi yumuşak olmalı ve ani hareketler içermemelidir ki. styrapor veya sprey poliüretan izolasyon malzemesi olarak kullanılabilir.3. palet ve kasalardan. Elektrikli veya akülü forkliftler tehlikeli bir kirlilik yaratmazlar.(USA) dökümantasyon 286 . ışık ve pompa gibi ısı üreten parçalardan gelmektedir. Sprey poliüretan bitmiş inşaata direk uygulanabilir. Bunlara ek olarak sistem ürüne yüksek nem sağlamalıdır. büyük tesislerde amonyak kullanmaktadır.I. Normalde gerekenden daha fazla soğutma kapasitesi ekonomik değildir. soğutulan miktar. "L" şeklinde hatta "T" şeklinde olabilir. bu sebeple tavsiye edilen tek tiplerdir. Bu durumda ön soğutmanın getirdiği ısı yükü mümkün olduğunca doğru hesaplanmalıdır. Ön Soğutma Sistemlerinin Tasarımı ve Kullanımı-Isı Yükü Ön soğutma için gerekli kapasite. 1997. Düz gidişi. Forklift seçiminde deponun hava değişiminin çok az olduğu kapalı bir mekan olduğu unutulmamalıdır.1.6. İzolasyon tipi seçimi bina tipine. soğuma süresi ve ürünün özgül ısısına bağlıdır. çizgi halinde.3. bu da düz ilerleme hattı demektir. Soğutkanın fiyatı. Forklift Modern tesislerde sandık veya paletle yüklemelerde forkliftin önemi büyüktür. Isı yükünün ana bölümünü üründen gelen ısı oluşturmaktadır. 9-12 EKİM 2008. malzemenin bulunabilirliğine ve tabii ki fiyatına bağlıdır. Soğutma Sistemi Sistem tasarımı hasat sonrası soğutma ve muhafaza konusunu bilen bir kişi tarafından yapılmalıdır. bulunabilirliği ve servis imkanıdır.7. Trafik akışı Trafik akışı tesis içinde güvenli işlem için gereklidir. Dikkat edilecek diğer hususlar.

GİRİŞ Gıda mühendisliğinde ısıtma. donma başlangıç noktası ve entalpidir [1].edu. donmamış su içeriği.I.( Δ T ) C P = (1) Bu denklemde Q aktarılan ısı miktarı (J). sıcaklığına.edu. entalpi. Bu özelliğin hesaplanmasında ürünün entalpi değişiminden yararlanılır. örneğin boyutu. Isıl Özellikler 1. soğutma işlemleri dizaynında işlenen gıdaya ait ısısal özelliklerin bilinmesi büyük önem taşır. adyabatik metod. Doğru verilerle dizayn edilen sistemlerde üründe meydana gelebilecek kalite kayıpları önlenir. Diferansiyel Tarama Kalorimetresi. Gıdaların bir çok özelliğinde olduğu gibi ısısal özelliklerinin değeri de gıdanın içerdiği suyun miktarına ve bu suyun durumuna bağlıdır. geniş sıcaklık aralığında ölçüm yapılabilmesi nedeniyle özgül ısı ölçümlerinde çok kullanılan bir yöntemdir. ısıl iletkenlik. Isı Kapasitesi. Biyolojik maddelerin özgül ısılarının ölçümünde. Gıda maddelerinin ısısal özellikleri. ısıtma hızı ve örnek kapsülünün kapatılma durumu önemlidir. ürünün kimyasal kompozisyonuna (su. elde edilen tek bir termogramla ve çok küçük bir örnekle hızlı ve basit bir şekilde çok önemli bilgileri vermesidir. Faz değişiminin gerçekleştiği ısıtma ve soğutma işlemlerinde özgül ısı yerine faz değişim bölgesinde aktarılan faz değişim ısısını da içeren hissedilir ısı kullanılır [2].tr ÖZET Bu çalışmada patates ve havucun özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) kullanılarak -60°C ile 60°C sıcaklık aralığında deneysel olarak belirlenmiştir. sebnem. faz değişim entalpisi çok geniş bir sıcaklık aralığında çalışılarak tespit edilebilmektedir [4]. İZMİR BAZI SEBZELERİN ÖZGÜL ISILARININ DİFERANSİYEL TARAMA KALORİMETRESİ (DSC) KULLANILARAK BELİRLENMESİ Seher Kumcuoğlu. Sabit basınçta özgül ısıyı ifade etmek için Cp sembolünden yaralanılır. boşluk hacmi ve büyüklüğü. ürüne doğru olan ısı akış yollarını etkileyen diğer özellikler) ve diğer etmenlere bağlı olarak değişim göstermektedir. 35100 Bornova-İzmir seher. fiziksel yapısına (yoğunluk. [6]. karbonhidrat içerikleri). [5]. Bu teknik. ısıl difüzivite. gıda alanında özellikle donmuş gıdaların ısıl özelliklerinin belirlenmesinde kullanılmaktadır. Bu yöntemin avantajları. donma başlangıç noktası. maddenin ısıtılmasında veya soğutulmasında faz değişikliği yada herhangi bir kimyasal reaksiyon olmaması koşuluyla. Ölçüm sonuçlarının literatürde bulunan değerlerle uyumlu olduğu görülmüştür. m ise örneğin kütlesidir (kg). özgül ısı. DSC ile özgül ısı 287 . 9-12 EKİM 2008. DSC. Donmamış durumda ise örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla artış gösterdiği saptanmıştır. Termogramlardan yararlanarak özgül ısı. Örneklerin donmuş durumdaki özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu ve sıcaklığın artmasıyla arttığı bulunmuştur. protein. belirli bir sıcaklık farkı için maddenin birim kütlesi tarafından kazanılan yada kaybedilen ısı miktarı olarak denklem 1’ de tanımlanmaktadır [2]. yağ. Özgül ısının belirlenmesinde karışımlar yöntemi. Q m .kumcuoglu@ege. kül. karşılaştırma metodu ve diferansiyel tarama kalorimetresi (DSC) gibi yöntemler kullanılmaktadır [3]. Özgül ısı. [7]. ayrıca gıda maddesine fazla veya eksik ısı uygulaması da önlenerek önemli bir enerji tasarrufu sağlanmış olur.tavman@ege. ΔT sıcaklık farkı (oC).SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Isısal özellikler. Anahtar Kelimeler: Özgül Isı.tr. Şebnem Tavman Ege Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Gıda Mühendisliği Bölümü.

Referans olarak boş örnek kapsülü kullanılmıştır. MATERYAL VE METOD Materyal Bu çalışmada materyal olarak kullanılan patates (%83. DSC metodunda. %0. %0. m ise örneğin kütlesidir (kg). Deneme sonuçları TA Universal Analysis programı kullanılarak değerlendirilmiş ve termogramlar elde edilmiştir. Ölçüm sırasında örnekler. DE. Örneklerden 14-18 mg alınarak. Homojenizasyon. DSC hücresi içindeki gıdanın sıcaklığının arttırılması sabit ısıtma hızı uygulanarak yapılır. [8]. başlangıçta. Kalibrasyon maddesi olarak indium ve safir kullanılmıştır. (dT/dt) ısınma hızı (oC/s). Termogramlarda. Her materyal için iki farklı örnekte 4’er tarama uygulanmıştır. [9].10 su..5x(Xprotein)+ 0. Xb=0. Tang ve ark.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. New Castle. referans malzeme ile özgül ısısı ölçülecek madde arasında sıfır sıcaklık farkı oluşturmak için gerekli olan enerji ölçülmektedir. 2.40 protein. ( dQ / dt ) m ( dT / dt ) Cp = (2) (dQ/dt) birim zamanda aktarılan ısı (J/s).98 protein. faz değişiminin gerçekleştiği bölgedeki pik alanı faz değişim entalpisini.3x(Xkarbonhidrat) ΔHf = 333. düşük ısıl difüziviteye sahip biyolojik maddelerde özgül ısı ölçümü sırasında meydana gelen gecikmelerin hatalara sebep olduğunu belirtmiştir. Bu tabloda gösterilen değerler örneklerin DSC ile elde edilen termogramları kullanılarak bulunmuştur.I. [8]. Metod Örneklerinin özgül ısı değerlerinin ölçümünde TA 2920 Modulated DSC (TA Instruments Inc. USA) cihazı kullanılmıştır. 9-12 EKİM 2008. Faz değişim entalpisinin hesaplanmasında Lind [12]’de verilen ifade (denklem 3) kullanılarak bulunan bağlı su içeriği değeri denklem 4’ te yerine koyularak hesaplanmıştır. Bu çalışmada elma. Örnekler. Ayrıca örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi incelenmiştir.90 kül ve %13.87 karbonhidrat) ve havuç (%88. İZMİR ölçümü yapılırken. 5 dakika orta hızda çalışan Cole Parmer parçalama cihazı kullanılarak gerçekleştirilmiştir. sıvı azot kullanılarak –60°C’ye soğutulmuş ve aynı sıcaklıkta stabilize edilmiştir. SONUÇLAR VE TARTIŞMA Patates ve havucun DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Tablo 2’de verilmektedir.92 karbonhidrat) kabuk soyma işleminden sonra homojenize edilmiştir. %1. Ölçüm sırasında sıcaklığın yükselmesi sonucunda örnek içindeki suyun buhar basıncının artması biyolojik materyalden suyun su buharı formunda uzaklaşması ve gizli ısının absorbe edilmesi de ölçümde hataya neden olur. örnek ve örnek kapsülü sıcaklıklarının test süresi boyunca homojen dağıldığı kabul edilir. 3. [11].90 kül ve %9. Kütlesi bilinen örneğe verilen ısı akımı ölçülür ve denklem 2’ de yerine konularak özgül ısı hesaplanır [3]. %0. hermetik olarak kapatılan alüminyum DSC kapsüllerine yerleştirilmiştir. patates ve havucun faz değişim entalpileri. Bu termogramlardan örneklerin özgül ısıları. [10]. donma başlangıç sıcaklıkları ve özgül ısıları diferansiyel tarama kalorimetresi kullanılarak deneysel olarak belirlenmiştir. Örnek kapsüle edilerek veya sızdırmazlık sağlanarak bu hatalar minimize edilebilir [8].59* (Xsu – Xb) (4) (3) 288 . –60°C’ den 60 °C’ye kadar örnekte meydana gelebilecek homojen olmayan sıcaklık dağılımını önlemek amacıyla 2 °C/dak’ lık sabit bir sıcaklık artışı ile ısıtılmıştır [3]. pikin maksimuma ulaştığı sıcaklık değeri ise donma başlangıç sıcaklığını vermektedir [3].74 su. donma başlangıç noktaları ve faz değişim entalpileri hesaplanmıştır.

örneğin aldığı ısıyı faz değişimi için kullanmasından kaynaklanmaktadır.K olarak verilmiştir. Örneklerin DSC ile ölçülen faz değişim entalpileri ve donma başlangıç sıcaklıkları Materyal Tf (°C) Patates Havuç -1.769 kJ/kg. Gıda maddelerinin özgül ısılarının donma noktasının üzerindeki sıcaklıklarda Rahman[3]’ da Cp= (Cpw-Cpkm). [14]. Bu çalışmada kullanılan % 83.10 Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (deneysel) 248.53 4. Literatürdeki havuç için verilen özgül ısı değerleri şekil Şekil 1’de patates ve havuca ait ölçüm sonuçlarıyla birlikte gösterilmiştir. İZMİR Tablo 2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU. Literatürde havuç ve patatesin özgül ısılarının belirlenmesi konusunda yapılan çalışmalar bulunmaktadır [13].47 nem içeriğine sahip patatesin özgül ısısı 30 oC’de 3. 30 oC’de 3.Xw+ Ckm ifadesinden hesaplanabileceği belirtilmiştir.14 282.14 -1. Bu denklemdeki katsayılar.640 kJ/kg. nem içeriği % 50’den fazla olan patates için: (Cpw-Cpkm) = 3. Polley ve ark. Şekil 1’de görüldüğü gibi faz değişiminin başlamasıyla birlikte özgül ısı değerinde hızlı bir artış. Elde edilen sonuçların literatürde verilen değerlerle uyumlu olduğu görülmektedir. Bu farkın DSC yönteminde.1 olan havucun -30 oC’deki özgül ısısı 1.47 Bağlı su içeriği (%) (denklem 3) Faz Değişim Entalpisi (kJ/kg) (denklem 4) 263.K olarak hesaplanmıştır.77 kJ/kgK.K olarak ölçülmüştür.63±7. Örneklerin ölçülen özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişimi Şekil 1’de verilmektedir.I. Bu çalışmada nem içeriği %88.701 kJ/kg.86 3. [15]. donmuş durumdaki değeri ise 1.266. faz değişim sıcaklığından sonra ise ani bir azalma görülmektedir.K olarak ölçülmüştür.641. 289 .638 kJ/kg. Ckm=0. (4) nolu denklem kullanılarak hesaplanan değerlerden daha düşük olduğu saptanmıştır (Tablo 2).08±6.33 Elma ve kayısı için DSC termogramları kullanılarak elde edilen faz değişim entalpisi değerlerinin.Bu çalışmada % 83. Nem içeriği %80 olan patatesin donmamış durumdaki özgül ısısı Rahman [3]’da 3. Ayrıca hesaplanan faz değişim entalpilerinin DSC ile ölçülen değerlerden daha yüksek olması. 9-12 EKİM 2008. faz değişiminin geniş bir sıcaklık aralığında meydana geldiği halde daha dar bir sıcaklık aralığındaki pik alanı için tespit edilmiş olmasından ve faz değişimi başlangıç noktasının tespiti için temel alınan pikin referans çizgisinden saptığı noktanın tam olarak belirlenememesinden kaynaklandığı söylenebilir.930 kJ/kgK olarak verilmiştir.89 274. Örneklerin donmuş durumuna ait özgül ısı değerlerinin donmamış durumuna ait özgül ısı değerlerinden daha düşük olduğu saptanmıştır.902. -30 oC’de ise 1.47±0. örnek içindeki suyun faz değişim entalpisinin sabit olmamasından ve bu değerin sıcaklıkla azalmasından kaynaklanmaktadır[12].904 olarak verilmiştir.. [15]’ de %88 neme sahip havucun donmamış durumdaki Cp değeri 3. Bu durum.47 nem içeriğine sahip patates örneğinin donmamış durumuna ait özgül ısısı bu ifade kullanılarak 3.21±0.

Inc.)..R. 1995. pp. In Low Temperature and Cryogenic Refrigeration Nato Science Series I (Mathematics. Physics and Chemistry).. 5. and Tung M. donma noktasının altındaki sıcaklıklarda özgül ısı değerlerinin donmamış duruma göre daha düşük olduğu belirlenmiştir. and SSH Rizvi (eds..H. Food technology.S.. 1993. 92-96. 19. 1997.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 14 Görünür özgül ısı.O.Q. [2] Singh R.. Journal of Food Engineering. [4] Wang D. and Brennan J. [13] Rice P. 8. [7] Fasina O. Specific Heat Capacity of Lentil Seeds by Differential Scanning Calorimetry.G. 500 pp. MR Rao. 1217-1221. KAYNAKLAR [1] Heldman D. [3] Rahman S. Journal of Food Science. H. pp. 1981. Thermal properties of Foods and Agricultural Materials.151-160. Journal of Food Engineering.1991. M. 36. and Kasap.A.E.R.184-191.. Heat Capacity and Thermal Conductivity of Boneless Mutton between –40 and +40 °C.O. Nato reference: ASI 978410.. 1995) havuc(Mellor. International Journal of Food Science and Technology. Kakac.. Food Properties Handbook. [11] Kumcuoğlu S.139-166. New York. 517-522. 2. Thermal Properties of Foods at Frozen State. In Engineering Properties of Foods. S.deneysel Şekil 2. [6] Tavman I. Thermal Properties of Frozen Foods.. 55. Selman J. Örneklerin özgül ısılarının sıcaklıkla değişimi Sonuç olarak örneklerin özgül ısı değerlerinin sıcaklıkla değişim gösterdiği. 2003. 2005.724-728. 1982. Lebensmittel-Wissenschaft und-Technologie.. and Abdul-Rezzak K. New York. 13. Flores E. 2003.H. 2005. 290 . Journal of Food Science. Thermophysical Properties of Apple in Relation to Freezing. 303-310. Bazı Gıda Maddelerinin Donma Koşullarında Isısal Özelliklerinin Belirlenmesi.. and Mascheroni R. Thermophysical Properties of Sweat Potato Puree at Freezing and Refrigeration Temperatures. 1988. Transactions of the ASAE. Yannacopoulos. [5] Ramaswamy H. kJ/kg. Effect of Temperature on Thermal Properties of Record Potatoes.M. Smirnov. 473-480. 1995. 34. [10] Tocci A. S. S. Thermal Properties of Surimi Analyzed Using DSC. The Measurement and Prediction of Thermal Properties of Food During Freezing and Thawing – A Review with Particular Reference to Meat and Dough..K 12 10 8 6 4 2 0 -60 -40 -20 0 Sıcaklık.... 4. and Kumcuoglu S. 1991. Patatese göre daha yüksek nem içeriğine sahip olan havucun özgül ısısının donmuş ve donmamış durumda daha yüksek olduğu bulunmuştur. (eds). Sokhansanj. [14] Wang N..P.. CRC Pres. Tavman S. Marcel Decker Inc. Avelino. İzmir. 1983) patates. 285-319. 137 s.I. London. 30. 1991. [9] Mohsenin N. 46. International Journal of Food Properties. The Influence of Moisture Content and Temperature on the Specific Heat of Potato Measured by Differential Scanning Calorimetry.S. S. 2008.. 23. [12] Lind I.D. °C 20 40 60 havuc-deneysel havuc(Rahman.M.. Ege Üniversitesi Fen bilimleri Enstitüsü Gıda Mühendisliği Anabilim Dalı Doktora tezi. Enthalpy. Food properties During Freezing.F.Gordon and Breach Publishers. 281-286. Kluver Publ.. Kolbe E. [8] Tang J.

Snyder O. November: 76-94.P. and Kotnour P.L.I. 1980. A Compilation of Thermal Properties of Foods. Food Technology.. 291 .SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 [15] Polley S..

Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ltd.I.Bu sistem firma içinde geniş çapta bir işbirliğini gerektirdiğinden günlük uygulamalarda uzun süre kullanılamamış ancak 90'lı yıllara kadar olan geçiş periyodundan sonra günümüzde hemen hemen bütün gıda endüstrilerinde kabul edilmiş ve uygulamaya geçirilmiştir. ve Tic.GİRİŞ HACCP Tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemi ilk olarak Amerika’da "Apollo" uzay programı için sağlıklı gıda üreten Pillsbury şirketindeki bir grup mühendis tarafından geliştirmiştir. Ekonometri Anabilim Dalı Doktora öğrencisi. Bir uzay programı ile gıda sanayinde kullanımı önerilen kontrol sistemi arasındaki benzerlikler bir örnekle açıklanabilir. "Gerçekte bir uzay aracında kazaya neden olan bu ufak parça gıda üretiminde kritik kontrol noktasına karşılık gelmektedir". 1986 yılında "Challenger" uzay aracının 28 Ocak'taki trajik patlayışına aracın sağ roket motorundaki bir bağlantı yerinde küçük bir halkanın işlev görmemesinin sebep olduğu daha sonraki incelemelerde tespit edilmiştir. Yönetim Sistemleri Danışmanı 292 . (*) Dokuz Eylül Üniversitesi. Söz konusu uzay programında 1959'larda uzay uçuşlarında astronotlar için üretilecek gıdaların % 100 güvenli nitelikte olması NASA (Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Kurumu) tarafından Pillsbury şirketinden istenmiştir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 GIDA MUHAFAZASINDA BRC STANDARDINDAKİ GELİŞMELER Hakan SEMERCİ* Arsi Soğutma San. Bu amaçla başlatılan projede öncelikle belirlenmiş özelliklerde gıdanın imal edilebilmesi için tüm hammadde ve katkı maddelerinin özellikleri ve hammaddeleri üreten tedarikçi firmaların tesis ve çalışanları hakkında bile çok detaylı araştırmaları kapsayan ve gerekli tüm testlerinde bulunduğu bir araştırma yapılmış ve veri toplanmıştır. Bu faaliyetlerin sonucunda gıda kontrolünde HACCP (Tehlike Analizleri ve Kritik Kontrol Noktaları) sistemi doğmuştur. İlk olarak HACCP prensipleri düşük asitli konserve gıdalara uygulanmıştır. Konunun Amerika’da 1971 yılında sunuşu gerçekleştirilmiş ve gıda uzmanları tarafından ilgi ile karşılanmıştır.tr 1. Zanotti Ege Bölge Distribütörü hsemerci@arsi.com. Daha sonra Failure Modes Effect Analysis-FMEA yöntemi kullanılarak gıdanın üretiminde olması muhtemel tehlikeler ve kritik noktalar tespit edilmiştir.Şti.

uygunluk kontrolü ile ilgili olarak. Örneğin otomotiv yan sanayinde de benzer durum ortaya çıktığında. BRC NEDİR ? BRC Global Standard-Food' un ilk baskısı. taraf denetim kuruluşlarına belgelendiren gıda sektörü firmaları. ayrı denetimler ve bazen de ayrı sertifikalar almak zorunda kalıyorlardı. 2005’de Uluslararası Standartlar Örgütü (ISO) tarafından ISO 22000:2005 standardının gıda tedarik zincirindeki kuruluşların nasıl yorumlanması gerektiğini tarif eden bir sertifikasyon standardı olan ISO 22000:2005 yayınlanmıştır. Bilindiği üzere ISO 9000 serisi standartların her sektöre hitap eden. tekstilden elektronik ve diğer sektörlere kadar çok yaygın olarak kullanılan ve artık neredeyse kullanılmayan hiçbir sektör ya da faaliyet kolu kalmayan . maddesinin şartları. perakendecilerin kendi teknik denetimlerini ve yine İngiltere'deki perakendeciler için gıda ürünleri sağlayan tedarikçilerin denetlendiği diğer 3. ISO 9000’in yayınından çok önceleri. giderek artan ilgi ile gıda ve içecek üretici. Bu durum. hizmetten tekstile. Gıdada da uzun süredir kısaca HACCP adı verilen ve gıda güvenliği ve hijyen beklentilerini sektöre özel ve işleyişe en uygun tarif eden prensipler kullanılmaktadır. BRC. dünyadaki en yaygın standarttır. Öyle ki başlangıcında ortaya çıkmasına özel nitelikli projeler sebep olurken. Ve sonucunda gıda sektörünün uzun süreden beri beklenen standardı ISO 22000:2005 yayınlandı. gıda güvenliği ve hijyen prensiplerini içermediği için sadece ISO 9000 serisi standartlarıyla oluşturdukları bir kalite yönetim sistemi ile yetinemiyorlardı. United Kingdom Accreditation Service (UKAS) ile çalışmıştır. çoğu kez ISO 9001 için ayrı. 1996' dan beri. çıkar ortaklığı olan kişilerle (paydaşlar) birlikte çok sıkı çalışılmıştır. hiçbir zaman da belirli bir sektörün tüm ihtiyaçlarını karşılayacak kadar özelleşemeyecektir. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. genel standartlar olmaları nedeniyle gıda sektörünün bu özel ihtiyacına karşı yetersiz kalışı da doğal karşılanabilir. gıdada da otomotiv sektörü benzeri bir çözümü biraz daha geç de olsa getirmiştir. Proseste açıklık ve şeffaflık sağlamak için önemli çaba harcanmış ve sistemin güvenilirliğini ve sağlamlığını ölçmek için. Bu problemli durum. gıda gibi özellikli sektörlerin ISO 9001’e ilaveten söz konusu sektöre özel standartların oluşmasını hızlandırmıştır. ISO 22000 standardı tüm dünyada sektörün yakın ilgisi ile karşılanmıştır ve yaygın kullanımı ile bir süre sonra zorunlu standart haline dönüşeceği de bugünden öngörülebilmektedir. Bu genel yapısı ve ortaya çıkartılma misyonu gereği. Fakat zaman içerisinde kalite ve gıda güvenlik sistemlerini oluşturan ve bu sistemlerini 3. taraf denetim kuruluşlarının yürüttüğü denetimleri elemine ederek tek bir denetimde birleştirmektir.I. Henüz tüm dünyada çok yeni olan bu standart ile sistemlerini ilk kez ISO 9001’e göre kurmak isteyen gıda işletmelerinde ISO 9001-HACCP entegre sistem yapısını oluşturma imkanı yaratacaktır. Standardın 3. 2. pek çok senedir UK Gıda Güvenliği Yasası-1990 koşulları altındaki gerekli şartları karşılayacak noktaları tanıtmak doğrultusunda. tedarikçilerinin gıda güvenlik sistemlerini izlemiştir. BRC Global Standard-Food' un gelişiminin arkasındaki mantık. BRC'NİN AMACI 293 . depolayıcı ve dağıtıcısı olan işletmelerin gıda kalite ve güvencesi yaratabilme aracı halini almıştır. Bilindiği üzere gıda sektöründe yer alan üretici ve bunların tedarikçisi olan firmalar. Ekim 1998' de yayımlanmıştır. iki yıllık geliştirme sürecinden sonra. sektörün aslında doğasında yer alan gıda güvenliği ve hijyen prensipleri bu standartta tam olarak kapsanmamaktadır. HACCP için ayrı dokümantasyon. üçüncü şahısların EN45011 akreditasyonunu kazanabileceği yönünde değişmiştir ama hala yetkinliği ve değerlendirme şartlarının uygulandığı etkinlik alanları korunmaktadır. önceleri QS9000 ve son yıllarda da ISO/TS 16949 gibi ISO 9001 temelli fakat otomotiv sektörünün ihtiyaçlarını daha fazla karşılayan standartlar geliştirilmiştir. 3. Perakendecilik teknik çalışanları. Zira otomotivden hizmete.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Prensiplerinin ilk oluşturulduğu andan itibaren HACCP kuralları giderek ticaret hayatının içerisine girmiştir.

Kimyasal ve Biyolojik ürün bulaştırma riski Tehlike ve Risk Yönetim Sistemi Ürün Dizayn/Geliştirme Personel Hijyeni Eğitim 294 . BRC STANDARTLARI THE BRC GLOBAL STANDARD – GIDA (FOOD) Bu standarda göre değerlendirilme yapılması birçok İngiliz. böylece gıda güvenlik kriterleri ve takip prosedürlerinin standardizasyonu sağlanmıştır. Bu nedenle tüm gerekli önlemleri almak ve ürün geliştirme. Perakendeci markalı ürünlerle ilgili yasal yükümlülükler tedarikçilerin teknik yeterliliklerinin onaylanmasını da içeren faaliyetleri kapsar. ham madde alımı. Bu standart tüketici ürünleri tedarik eden firmaların belgelendirilmelerinde genel bir temel sağlayarak perakendecilerin yasal yükümlülüklerini yerine getirebilmelerine ve tüketicilerin korunmasına yardımcı olur. Biçim ve içerik açısından Standart. Müşteri ürünleri ile ilgili olan BRC Standardının bazı bölümleri genel olarak uygulanabildiği gibi. reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için gerekli özeni göstermek zorundadırlar. 4. geliştirme.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Global Standard – Food' un amacı bir imalatçı organizasyonu içinde yer alan İngiliz Perakendecilerine ürün sağlamak için gerekli Gıda Güvenlik ve Kalite kriterlerini açıklamaktır. tedarikçilerin temel dayanak noktaları. (Not: Diğer bir gıda standardı IFS (Uluslararası Gıda Standardı) Fransız ve Alman perakendeciler tarafından oluşturulmuştur: Bu konuda ki temel verilerimize inceleyebilirsiniz) BRC Denetim raporlarının hemen hemen tüm perakendeciler tarafından kabul edilmesi nedeniyle BRC standardına göre yapılmış bir sertifikasyon müşteri denetimlerinde önemli bir azalma sağlar. hazırlık. paketleme ve depolama alanları Personel alanları Fiziksel. BRC KÜRESEL STANDARDI – MÜŞTERİ ÜRÜNLERİ (CUSTOMER PRODUCTS) Perakendeciler müşterilerine güvenli ve yasal ürünler sunmakla yükümlüdürler. Bazı örneklerde perakendecinin büro içi teknisyeni onaylama işini sürdürmekte ve başka bir örneğe göre de üçüncü taraf denetim organları perakendecinin kendi hazırlamış olduğu standardı kullanmışlardır.1. bazı bölümleri ürüne özel uygulanır. çalışma sistemleri ve yetkili üçüncü tarafın prosedürleri hakkında fikir verebilecek şekilde tasarlanmıştır.I. Hollandalı ve Belçikalı perakendeciler tarafından talep edilmektedir. Genel Bölümler : İmalat. BRC – Küresel Gıda Standardı sertifikasyonu sahibi olmayı isteyen firmalar aşağıdaki kazançları sağlacaklardır: Tedarikçi taleplerine uygunluk Gıda Güvenliğinin İngiliz tedarikçileri tarafından kabulü Tedarikçi denetim sayısında azalma Ürün güvenlik ve kalitesinde gelişim Şirket değerlendirme sonuçlarının savunulmasında önemli bir bölümü oluşturur Verimli çalışmada gelişim ve rekabetçi pazar yapılanması 4. Yıllardan beri her perakendeci bu faaliyeti kendi bünyesinde belirlediği iç Standardlara göre yapıyordu. İngiliz perakendecilerin sorumlu oldukları yasal hükümler tedarikçi zincirinde en iyi uygulamayı sağlamayı amaçlar ve bu nedenle üreticilerin durum tespit sistemlerinin kritik noktalarını ortaya koyan standart maddelerini kabul edeceğini varsayar. dağıtım. üretim.

Bu tarihten itibaren firmanın faaliyet planını oluşturması ve uygunsuzluklarını düzeltmesi için 28 gün süre tanınır. Karşılaşılan uygunsuzlukların belirtildiği geçici bir rapor sunulur. Standart gereklilikleri şunlardır: HACCP Sisteminin adaptasyonu ve uygulanması Dokümante edilmiş ve verimli çalışan bir çevre yönetim sistemi Tesis çevre standartlarının. üretim. Öncelikle bu faaliyet son zamanlarda yaşanan BSE bulaşmış biftek. BRC BELGELENDİRMESİ Bu konuda yetkilendirimiş bir belgelendirme kuruluşuna başvurulur. BRC/IOP MATERIALS) TEKNİK STANDARDI – AMBALAJ MALZEMELERİ (PACKAGING İngiliz Perakendeciler onların perakende markalı ürün tedarikçileri ürün geliştirme. süreçlerin ve personelin kontrolü (İyi Üretim Uygulamaları. denetçinin denetim sonuçlarını açıkladığı kısa bir kapanış toplantısıyla son bulur. GMP). 4. Sertifika firmanın standart kriterleri karşıladığını onaylar ve ulaşılan serfitikasyon seviyesini belirler (Temel Düzey veya Yüksek Düzey) 295 . reklam ve satış konularında herhangi bir hatanın olamaması için "tüm gerekli önlemleri almak ve gerekli özeni göstermek" zorundadırlar.2.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 4. Denetim iki aşamadan oluşur: Dokümantasyonun gözden geçirilmesi (HACCP çalışması ve kalite prosedürleri) ve üretim tesislerinin detaylı teftişi.Küresel Gıda Standardını" yayınladı. BRC ve IOP (Ambalajlama Enstitüsü) bu standardı perakendecilere ve gıda üreticilerine yasal yükümlülüklerini yerine getirme hususunda yardımcı olması amacıyla hazırlamıştır. süreçleri ve personelin kontrolü Standardın temel bölümleri şunlardır: HACCP Sistemi Çevre Yönetim Sistemi Tesis Çevre Standartları Ürün Kontrol Süreç Kontrol Personel 5. ürünün. günlük gıda maddeleri. BRC KÜRESEL STANDART – GIDA (FOOD) Gıda üretim tesislerinde minimum hijyen standardının sağlanması amacıyla BRC büyük İngiliz perakendecileriyle "BRC. koyun ve sığır bölgelerindeki yüksek listeria (süt ürünlerinde oluşan bakteri) gibi gıdayla ilgili korkulara karşı bir reaksiyon olarak ortaya çıktı. Nihai rapor denetçi bulgularını ve firmanın faaliyet planını kapsar. Bu başvuru ve verilen teknik bilgilerden yararlanılarak denetimin süresi (ve dolayısıyla maliyeti) ve sektörel yeterliliklere sahip denetçi belirlenir. Bu kapsama uygunluk yasal bir yükümlülük olmamasına rağmen İngiliz perakendeciler tarafından şiddetle tavsiye edilmektedir. İngiliz perakendecilerinin ambalajlama tedarikçileri veya perakendeci markalı ürünler sağlayan gıda üreticilerinin ambalajlama tedarikçileri güvenli gıda kullanımı için gerekli uygun ambalajlamayı yaptıklarını garanti altına alacak uygun sistem ve kontrol mekanizmalarını oluşturmakla yükümlüdürler. ürünün.3.I. dağıtım. BRC – Küresel Gıda Standardı ürün çeşidine veya üretildiği ülkeye bakılmaksızın İngiliz perakendecilerine gıda ürünleri tedarik eden tüm tedarikçiler için tasarlanmıştır. Denetim. kümes hayvanları ve yumurtalardaki zehirlenmeye yol açan bakteri. Standart perakendecilere gıda ürünleri için ambalaj tedarik eden firmaların denetlenmesi için genel bir temel sağlayarak tüketicilerin korunmasını sağlamaktadır. Bu standarda uygunluğun sağlanabilmesi için gıda endüstrisi (tedarikçiler) üç temel kriteri yönetim sistemlerine adapte etmelidirler: HACCP ÇYS Tesis çevresi standartlarının.

Sistemleri ayrı ayrı yürütmeye çalışmak hem yönetim. iyi üretim teknikleri) işletmelerin kendi isteklerine bağlı olarak değil 296 . yol. Gündemde olan ISO 9001. Gıda sektöründe kullanılmakta olan geleneksel kalite kontrol sistemleri artık yerini HACCP(Tehlike Analizi ve Kritik Kontrol Noktaları) gıda güvenliği sistemlerine bırakmıştır. Yeni dünya düzeni değişen ekonomik sınırlar gelişen teknoloji ve kalite standartları ile gıda ve içecek sektörü için ürün ve ürün işleme koşullarına yönelik yeni gereksinimler ve zorunluluklar gündeme getirmiştir. otomotiv. kalite kontrol maliyetlerini düşürür.ENTEGRASYON Standartların hayatımızı kolaylaştırdığı ve sanayi toplumuna büyük olanaklar yarattığı kuşkusuzdur. Mühendislik. Bunun yerine. haberleşme. 5. Bunun yanında işletmeye tüm sistemleri ile genel bakışı yakalamak daima önemli bir hedeftir. Böylelikle sistemde önleyici faaliyetler de yapılabilir. Ayrı sistemler kurmanın. 2. 4. Bir başka ifade ile sürekli gelişme ve iyileştirme çabaları bugün standart dediğinizi bir süre sonra revize etmenizi ve aslında onun da standart olmadığı anlamını çıkartmanıza yol açabilir.I. 3. “Hijyen ve Gıda Güvenliği” kavramlarına özel ve alışılanın dışında anlamlar vererek. Kontrol zaman. HACCP ve BRC standartları “Kalite” . Başarısızlıkların henüz meydana gelmeden önlenmesini sağlar. Bununla birlikte iki değişik sistem yani iki değişik kurallar zinciri. elektronik. ulaşım alanlarındaki standartların yaygın kabulü bol ve kaliteli ürünlerin üretilmesine olanak sağlamaktadırlar. HACCP proses'in kritik yerlerinde kontrolun çok iyi yapılmasını sağlar. Gözetim ve kontrol ihtiyacı arttıkça da standartlar değiştirilmekte ve geliştirilmektedir. Başlıca yararları aşağıdaki gibidir. bu konuların işletmede daha iyi koordine edilmesini ve çalışanlar tarafından daha çabuk kabul görmesini sağlayacaktır.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Denetim aralığı ne kadardır? Denetimler firmanın ürettiği ürünlerin riskine ve ulaştığı düzeye (temel veya yüksek) göre 6 ila 12 ay arasındaki periyotlarla gerçekleştirilir. 6. HACCP belirlenen tehlikelerin kontrolünü geleneksel kalite kontrolundan daha sistemli şekilde yapan bir yönetim aracıdır. firmalar üzerine sürekli bir gözetim ve kontrol aracı görevi yüklemektedir. Her şeyden önce BRC yayınlanmadan önce iki ayrı sistem olması üst yönetimin sistemler üzerindeki kontrolünü azaltacak ve vakit kaybına neden olabilecekti. çalışanların. Bunun "Standart" anlayışı ve fonksiyonu ile ne kadar "ters" bir eğilim ve uygulama olduğu ise açıktır. işgücünü zaman zaman boşa harcama ve gereksiz masraflara yol açma riski de vardır. hem de çalışanlar seviyesinde bazı dezavantajlar getirebilir. 1. Gıda sektörü üretici ve tedarikçisi firmaların işletmelerinde yönetim sistemlerinin entegrasyonunu oluşturulmalıdır. BRC ile entegre sistem kurma yolundaki işletmelerde kalite yönetim ve HACCP sistemlerinin belli bir olgunluğa ulaştıktan sonra mevcut kalite sistemine katılmasında yarar vardır. ISO 9001. HACCP ve BRC ile ilgili işletme kurallarının ortak olarak yazıldığı prosedürler. Kontrol işleminde laboratuardan çok işlem operatörleri etkilidir. İşte bunun en büyük sebebi bitmez tükenmez gelişim ve iyileştirme olanaklarının varlığı ve yaşamda kalite isteğinin gücüdür. sıcaklık. görsel muayene gibi ucuz ve hızlı parametreler ile kolayca yapılır. Günümüzde gıda güvenlik sistemleri ve bünyesinde bulundurduğu ön koşul programları (GMP. Potansiyel tehlikeler hesaba alınır. elektrik. inşaat. bilgi ve kavramları karıştırıp motivasyonlarını düşürebilir. 6. Dolayısıyla.

taşımayı ambalajlamayı. Fakat gıda da durum biraz daha karmaşıktır. Bu nedenle işletmelerde gıda güvenlik sistemlerini kuracak.5 maddesinde şöyle açıklamaktadır: 7.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 zorunlu uygulama haline getirilmiştir. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir. ambalajlanması. Çünkü birçok sektörde ürünün korunması.1997 tarihli Resmi Gazetede yayınlanan "Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği". Uyum için gerekli zaman oluşabilmesi amacıyla yönetmelikler değişikliklere uğratılıp bu terminler uzatılsa da mevzuat açısından bugün itibariyle çoğu işletme eksik durumdadır. Bu muhafaza.5. çalıştıracak ve iyileştirecek personelin gıda bilimleri konusunda bilgi ve beceriye sahip kişiler arasından seçilmesi ve çok fonksiyonlu ekiplerin kurulması gereklidir. Standardın her sektöre hitap eden genel yapısından dolayı bu gerekliliğin gıda sektörü için beklentileri çoğu sektörden daha fazladır.I. ambalajlama ve sevkıyatı aşamaları için yöntem tespitini ve belirlenen bu yönetim etkin olarak kullanımı şart koşmaktadır. 09. tanımlamayı.06. dayanıklı ve sağlıklı ürünler sunma ihtiyacından yola çıkarak diyebiliriz ki gıda ve içecek üreten firmalar. 297 . Muhafaza.11. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. olası tehlikeleri belirleme ve buna bağlı kayıpları engelleme gereksinimleri üzerine kurulmuştur. Gıda güvenliği kavramı risk değerlendirme. Bakanlık 1998 yılında yayınladığı yönetmelik ile özellikle gıdalar içerisinde en riskli grubu oluşturan et. müşteri ihtiyaç ve beklentilerine odaklanan ISO 9001 kalite yönetim sistemleri ile entegre gıda güvenlik sistemleri kurmalı ve sürekliliğini sağlamalıdırlar. muhafazası ve sevkiyatı için ilgili sistemin taşıması gereken şartları 7.5 Ürünün Korunması Kuruluş. Aynı zamanda risk değerlendirme tehlikelerinin gerçekçi olarak olasılığının belirlenmesi için bilgi ve tecrübe gerektir. ISO 9001 gibi sistem standartları tarafından istenmese dahi zaten ürün performansında gözle görülür olumsuzluklar yaratmayacağı seviyeye kadar ticari sebeplerden dolayı sağlanır Örneğin yağmurun zarar verdiği bir ürünü hiçbir üretici ya da ticaret yapan korumamazlık yapmaz. Ülkemizde HACCP. depolanması. taşıma. ÜRÜNÜN KORUNMASI ISO 9001:2000 kalite yönetim sistem standardı ürünün taşınması. tüketimi ve denetlenmesine dair yönetmelik" ile gıda üreten işletmeler için yasal bir zorunluluktur. Gıda sektörü için en önemli müşteri beklentisi olan güvenli.5. Risk değerlendirme tehlike analizinin ana konusudur ve bir kontrol noktasının ne şekilde risk taşıdığını ortaya koyan bilimsel bir süreçtir. süt ve su ürünü işleyen firmalar için HACCP uygulamalarına öncelik vermiştir ve sistemin kurulması için öngörülen süre Haziran 2000'de dolmuştur. depolamayı ve korumayı içermelidir. Öyle ki gıdayı korumakta başarısız olduğunuz anlarda dahi insan duyuları bu riski taşıyan gıdayı çoğu kez fark edemeyebilir. 16. Bu gereklilik ürünün proses içerinde zarar görmesini önleyecek depolama. 7.1998 tarihli ve 23367 sayılı Resmi Gazetede Tarım ve Köy İşleri Bakanlığı tarafından yayımlanan "Gıdaların üretimi.

5.5 Ürünün Korunması Kuruluş. Ürün koruması aynı zamanda üretim süresince oluşabilecek istem dışı bulaşmayı da göz önüne almalıdır: son ürünün kalitesine ve güvenliğine etki edebilecek 298 . paketleme sonrası depolama faaliyetlerini kapsar. iç proses süresince ve amaçlanan teslimatın yerine ulaştırılmasına kadar ürünün uygunluğunu muhafaza etmelidir.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Gıdada tehlikeler çoğunlukla düzenli olarak dağılmamıştır. binlerce ton gıda üreten. Bu bağlamda dikkate alınması gereken etkenler aşağıdaki gibidir. ürünü teşkil eden parçalara da uygulanmalıdır. Ayrıca.I. dizaynı. Örneklemeli kalite kontrol yaklaşımında hata oranının % 0 olması sağlanamaz. taşımayı ambalajlamayı. Çünkü. Bu alanla ilgili prosedürler üretimden sonra yetersiz muamele veya depolama sonucu tehlike ile karşılaşmasını engellemelidir. Bunlar: 7. Bu bir çeşit ürün gerçekleştirmedir ve HACCP çalışmasında göz önüne alınmalıdır. Not: “Koruma” bir ürün içine koruyucu bir katkı ilavesi anlamını değil. üretim ve paketleme öncesi ve sonrası hijyen ve haşere kontrolü. Kuruluş ürünün özel karakterini koruması için gerekli işleme. koruma ve dağıtım koşullarını sağladığından emin olmalıdır. stok rotasyonu. ISO 22000:2005 standardı bu durumdan dolayı gıda ve içecek sektöründe ürünün korunmasına ilişkin ISO 9001:2000 standardının gereklerine ilave olarak aşağıdakilerin de yerine getirilmesini beklemektedir. Muhafaza. Fakat. Son ürünün tamamının örneklenmesi ve test edilmesi ise uygulamada pratik değildir. sıcaklık ve nem oranlarını da içeren dağıtım koşulları. dağıtan ya da satan bir firmadan tek bir adet kontamine olmuş (bulaşmış) gıdanın sevk edilmesi belki de o gıdayı tüketen kişinin hastalanmasına ve hatta ölmesine sebep olmaktadır. Dolayısıyla örnekleme usulü ile yapılan testlerle gıdanın % 100 güvenli olması sağlanamaz. paketleme. raf ömrü veya müşteri gereksinimleri. yapısı ve yerleşimi. depolama. binaların çevresi. hastalık yapıcı ve hatta öldürücü olabilmektedir. kontaminasyon(bulaşma) tehlikesi. tanımlamayı. depolamayı ve korumayı içermelidir. Bu muhafaza. çok düşük miktarlardaki kirletici dahi. gıda üreticisi tüm ürünün testini gerçekleştirse bile veri toplamadan doğan hatalar ve ekipmandan ileri gelebilecek sınırlamalar gibi nedenlerle yine de tam bir koruma sağlayamayacaktır. uygun paketleme. Gıda güvenliğinde istenilen hata seviyesi 0'dır. paketleme materyali üzerine belirlenmiş çizimin yapılması sıcaklık ve nem oranlarını da içeren depolama koşulları. yasal ve düzenleyici gereksinimler.

Bu periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. firma bakım ekibi kayıtları ya da elektronik sistemlerde soft ortamdaki bakım kayıtları olabilir. Bu maddenin şartlarını yerine getirmek için bir gıda işletmesinde yapılması gereken tehlike analizlerinin yapılmasıdır. d) Sevkiyat Firma. Bu kez soğuk zinciri oluşturan sevkiyat araçları. Yukarıda italic biçimde yazılı ürünün korunmasına ilişkin ISO 22000:2005 şartı en basit haliyle aşağıdaki gibi yorumlanabilir. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. zaman sayaçları. kasayı soğutan soğutucu ünite ve soğutucu üniteyi kumanda eden parçalar sistematik bir biçimde periyodik bakımdan geçirilmelidir. firma bakım ekibi kayıtları ya da 299 . Yukarıdaki madde içerik açısından karşılaştırmaya gerek kalmayacak kadar ISO 9001:2000’in aynı maddesindeki beklentilerden farklıdır. Tehlike analizleri ise ISO 22000:2005 sisteminin bir parçasıdır. b) Ambalajlama Paketleme. kelebeklerin larvalarını ürünün içine bırakmasına ve ürünün kurtlanmasına sebep olmaktadır.I. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. ambalajlama ve işaretleme proseslerin kontrol edilmesi şartı ürün güvenliği açısından önemli unsurların da kontrol edilmesini şart koşmaktadır. Bu durumda ele alınacak olan taşıma araçları ve özellikle gerekliyse soğuk zincir de aynı depolama fonksiyonundakine benzer gerekliliklere sahip olmalıdır. c) Muhafaza ISO 9001:2000 standardının bu maddesi ürünün muhafazasının güvence altına alınmasını ve bozulmasını veya hasar görmesini önleyecek tedbirler alınmasını istemektedir. ambalaj üzerindeki mikronlarla ölçülebilecek bir delik. Yani. Dolayısıyla. ortaya çıkabilecek tehlikelerin önceden simüle edilmesi ve buna göre bu tehlikeleri önlemek için tedbirler alınması gerekmektedir. ambalaj kalitesi açısından değerlendirilmeli ve tehlike analizleri sırasında ambalajlama proseslerinde tehlike ve risk olduğu tespit edilirse bu proseslerde kritik kontrol noktaları tanımlanmalıdır. ISO 22000:2005 yardımıyla oluşturulacak olan HACCP sistemi yardımıyla bu kontrollerin türü ve sıklıkları tespit edilebilir. a) Depolama ISO 9001:2000 standardı ürünün depodaki durumunun ve deponun şartlarının uygun aralıklarla kontrol edilmesini istemektedir. Bu kanıtlar yetkili servis raporları. Bu husus gıda güvenliğini ortadan kaldırabilmektedir. Bu ilave beklentiler tamamıyla gıda sektörünün özel durumundan kaynaklanmaktadır. standardın bu şartına göre ürününü sevk ederken ürünün zarar görmesini veya bozulmasını engellemek için önleyici tedbirler almalı ve teslim yerine kadar ürünü korumalıdır. Burada özellikle soğuk hava depolarındaki makine. ekipman ve sistemlerin periyodik bakımlarının sistematik hale getirilmesi zorunludur. Mesela. gıda. Sistematik hale getirilen periyodik bakımların uygulandığına dair kanıtlar ise denetçiler tarafından incelenmek üzere arşivlenmelidir. Ayrıca soğuk hava depolarının çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 tehlikelerle karşı karşıya kalınmadığından emin olmak için proses boyunca gerekli önlem alınmalıdır. araçlardaki kasa.

gıda sektörü temsilcileri üniversiteler ve sektörün diğer meslek kuruluşları ile ortaklaşa olarak bu standardı bir an önce Türk Standardı olarak yayınlaması. KAYNAKLAR • • • • • BRC Food. SONUÇ ISO 9001:2000’nin gıda sektörü için yorumu olan ISO 22000:2005-BRC sadece gıda üreticileri açısından değil onlara tedarikçi olanların da bundan sonra uyması gereken kuralları açıklamaktadır. 8. zaman sayaçları. Food and Agricultural Organization of the United Nations. Geneva. kalibrasyonları yaptırılmalı ve iki kalibrasyon periyodu arasındaki zamanlarda doğrulanmalıdırlar. ISO 22000:2005’in ülkemizdeki karşılık standardı bu makale hazırlandığı tarih itibariyle yayınlanmamıştır. Özellikle de bugüne kadar kapsama girmeyen ve tesis imalatını gerçekleştiren depo üreticileri. Rome. Bülten. Depo işleyişinden farklı olarak sevkıyatta çalışan ve araca yükleme-boşaltma yapan personel ile aracın sürücüsü ISO 9001:2000-ISO 22000:2005-BRC ve HACCP eğitimlerinden geçirilmeli ve eğitimlerin etkinliği uygun metotlar kullanılarak ölçülmelidir. Aksi takdirde bugün için sermaye gücü belirli düzeyin üzerindeki firmalar zaten yurtdışı olanaklarını kullanarak ve yabancı belgelendirme kuruluşları ile işbirliğine girerek uluslararası rekabette yapmaları gerekeni gecikmeksizin tamamlamaktadırlar.2008 International Standards Organizations. Codex Alimentarius Food Hygiene Basic Texts. Zaten bugün için ilk olarak ihracat ağırlıklı çalışan ve uluslararası sermayeli firmaların ISO 22000:2005 kurulum çalışmalarına başlamış olması bu eğilimin en büyük kanıtıdır.I. ısı göstergeleri vb) uygun metotlar kullanılarak ayarlanmalı.MMO İzmir Şubesi. ISO 9001:2000-Quality management systems-Requirements . “Gıda Sektöründe ISO 9001:2000 ve HACCP Uygulamaları:ISO 15161:2001”.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 elektronik sistemlerde soft ortamda kayıtlı olanlar olabilir. V Edition.Bunların dışında aracın soğuk hava bölmesinin çalışma koşullarını kontrol etmeye yarayan proses kontrol ekipmanları (termostatlar. o depoları soğutan üniteleri imal edenler ve nihayetinde soğuk zinciri oluşturan sevk araçlarını dizayn ve imal edenler ISO 22000:2005’in gereklerinin sağlanabildiği ortamlara uygun ürünleri/üretimleri ile rekabette bir adım önde olabileceklerdir. 1997 300 . standardın sektördeki kabulünü. Ülkemizde resmi standart yayın kurumu olan TSE ’nin.. December 2002 International Standards Organizations. D. yaygın kullanımını ve işletmelerin bu yönlü çabalarındaki kolaylığı arttırmayı sağlayacaktır. Mayıs 2002 World Healt Organization. ISO 22000:2005 Menemenlioğlu.

.. Kemal ÖZTÜRK…… 262 H.128. 62 Tuncay YILMAZ………. 165 M.53 Mehmet ORHAN… 53 Mete ÖZŞEN……………. 183 Mehmet BİLGİLİ……… 81. 236 İsmail EKMEKÇİ….. 41 Korhan ALTINKAYA… 12 M. 5 Arif ÖZBEK…………… 128 Beşir ŞAHİN…………... 220 Ahmet COŞKUN.89 Ertaç HÜRDOĞAN… 248 Fikret PAZIR…………. 106 İsmail EKMEKÇİ…… 97 Kadir İSA …………… 58. 248 Turan ERKAN………… 279 301 .... 120.128. Güray ŞENOL…… 111 Nagihan BİLİR……… 193 Nurdil ESKİN……….. 5 Ender ERDOĞAN…. Turhan ÇOBAN…. 62 Ali GÜNGÖR…………. Maurizio ZAGO… 111 N. 128 ARİF HEPBAŞLI……….. 286 Tansel KOYUN. 120.. 151 Şebnem TAVMAN……….. 220 H. 97 Erdoğan ŞİMŞEK……. 69. 220 Ali KILIÇARSLAN…… 165 Alper YILMAZ………... 97. 62 Ahmet FERTELLİ…… 120 Ali BOLATTÜRK.. 106 Kıvanç ARSLANTAŞ…..I. 258 Orhan BÜYÜKALACA.. 19.... 270 Seher KUYUMCUOĞLU 286 Semra Ülkü………… 227 Serhan KÜÇÜKA……… 151 Serkan SUNU…………... 46 Mohgtada MOBEDİ… 227 Mr. 19 Canan CİMŞİT……. 174 O. 81.. Mutlu ÖZTÜRK…… 262 Hakan SEMERCİ…………292 Hasan ACÜL…… 31 Hüseyin PEHLİVAN… 58 İ.. 258 Gamze GEDİZ İLDİŞ… 227 Gökhan ARSLAN……...248 Osman KARA…………. 174 Gökhan GÜRLEK…….. Kürşad ERSOY…… 193 H. HOŞÖZ……………. 248 Özlem ÇETİN………… 12 Safiye Nur DİRİM…….... 89 Bülent Orhan…………. ÖZDİKİCİLER……. Bilgen ETKİN……… 205 Abdullah YILDIZ……. Tekin ÖZTÜRK…. 236 Dilek KUMLUTAŞ……… 46 Ebru HANCIOĞLU……...89 Mehmet Fevzi KÖSEOĞLU. 81.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 YAZARLAR DİZİNİ A..

89 Ziya Haktan KARADENİZ…46 302 . 205 Yusuf POLAT…………. 270 Yunus ÇERÇİ…………. 81..I..SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 Veli DOĞAN……………. 137 Vildan KÜÇÜK……….

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 AKDENİZ SOĞUTMA 303 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 304 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 DORİN SPA 305 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 306 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 307 .

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 308 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 309 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 310 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 311 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 312 .I.

I.SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 313 .

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 314 .I.

SOĞUTMA TEKNOLOJİLERİ SEMPOZYUMU 9-12 EKİM 2008 315 .I.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful