P. 1
D¦FERANS¦YEL_DENKLEMLER_2_B÷l³m

D¦FERANS¦YEL_DENKLEMLER_2_B÷l³m

|Views: 253|Likes:
Yayınlayan: Ferhat Durmus

More info:

Published by: Ferhat Durmus on Mar 31, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/13/2014

pdf

text

original

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler

Engin/Büyükkaya/Çengel



Birinci Mertebeden
Lineer Diferansiyel
Denklemler

2.1 Giriş


ek çok uygulamada bir büyüklüğün değişim hızı (birinci türev), bu büyüklüğün
kendisine ve bağımsız değişkene bağlıdır. Bu tür problemler genelde
y
i
= ¡(x, y) formunda ifade edilirler. Bu basit görünüm, bu tür denklemlerin
çözümünün de basit olacağı şeklinde yanlış bir anlamaya neden olabilir. Bazı
istisna durumlar dışında bu tür denklemleri çözmede karşılaşılan zorluklarla daha
yüksek mertebeli denklemleri çözmede karşılaşılan zorluklar aynı düzeyde olabilir.
Birinci mertebeden diferansiyel denklemleri çözmede ne yazık ki genel bir yok
yoktur. Bu nedenle birinci mertebe denklemler de kendi aralarında alt sınıflara
ayrılmış ve her bir sınıf için farklı yöntemler geliştirilmiştir. Bu bölümde birinci
mertebeden denklemlerin nasıl sınıflandırıldığı anlatılacak, ardından sistematik
bir yaklaşımla her zaman çözümü mümkün olan birinci mertebeden lineer
denklemler ve uygulamaları işlenecektir. Ardından lineer olmayan türler için
verilen bir çözüm aralığında çözümün var olup olmadığı tartışılacaktır. Bu sınıfa
giren değişkenlerine ayrılabilir tip, homojen ve tam diferansiyel tipteki denklem
çözümleri üzerinde durulacaktır.


2.2 Birinci Mertebe Diferansiyel Denklemlere Genel Bakış


anımından anlaşılacağı üzere birinci mertebeden diferansiyel denklemlerde
sadece birinci türev yer alır. y bağımlı, x de bağımsız değişkeni göstermek
üzere böyle bir denklem ¡(x, y, y
i
) = u formunda verilir. Bu bölümde sadece
birinci türevin doğrudan bağımlı ve bağımsız değişken cinsinden yazılabildiği
y
i
= ¡(x, y) türünden denklemler üzerinde duracağız. Böylece çözüm

y = _¡(x, y)Jx + C

şeklinde ifade edilebilecektir. Ancak çoğu kez bu yazım tarzı, verilen diferansiyel
denklemin bir integral denkleme dönüştürülmesinden daha öte bir sonuç
getirmez. Verilen ¡(x, y) fonksiyonunun sadece x’e bağlı olduğu basit durumlar
ancak doğrudan integral yoluyla çözüme uygundur. Örneğin y
i
= 6x
2
− S
diferansiyel denkleminde ¡(x, y) sadece bağımsız değişkene bağlıdır ve doğrudan
integral yoluyla genel çözüm y = 2x
3
−Sx +C olarak kolayca elde edilir. Burada
P
T


2
2

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


şu hususun altını çizmek gerekir. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklemi
çözerken bağımsız değişken olarak x ya da y seçilebilir. Bu tür bir değişim bazen
çözümü zor olan diferansiyel denklemi, çözümü daha kolay bir hale getirebilir.
Örneğin

Jy
Jx
=
c

(y
2
+ 1)x +sinSy +1




diferansiyel denklemi lineer olmamasına rağmen, aşağıdaki denklem lineerdir ve
kesin olan bir çözüm yolu vardır.


Jx
Jy
=
y
2
+1
c

x +
sinSy +1
c





denklemi x’e göre lineerdir.


2.3 Birinci Mertebe Lineer Diferansiyel Denklemler


irinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem,

y
i
+P(x)y = R(x) (2.1)




formunda verilir. Hatırlatmak gerekir ki x
i
+ P(y)x = R(y) denklemi de x’e
göre lineerdir ve burada anlatılacak yöntemle çözülebilir. Verilen P ve R
fonksiyonları öngörülen çözüm aralığında x’e bağlı sürekli fonksiyonlardır. Bu
türden bir denklemin çözümü, eğer denklemin sol yanı tek bir terimin türevi
şeklinde ifade edilebilirse, sıradan bir işleme dönüşecektir. Bunun için denklemin
sol tarafını bir terimin türevi haline getirebilecek bir çarpanın aranması gerekir.
Denklemin her iki yanını µ(x) fonksiyonu ile çarpalım.

p(x)y
i
+ p(x)P(x)y = p(x)R(x) (2.2)


|p(x)y]
i
= p(x)y
i
+ p
i
(x)y (2.S)




olduğundan, (2.2) eşitliğinin sol tarafının |p(x)y]
i
türevinin açılımı olabilmesi için
p
i
(x) = p(x)P(x) şartı sağlanmalıdır. Bulmaya çalıştığımız çarpanın sıfırdan farklı
olduğu durumda, bu denklemi integre edersek

B
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


p
i
(x)
p(x)
= P(x)

veya

J
Jx
|ln|p(x)|] = P(x)

yazılarak

ln|p(x)| = _P(x)Jx + C
1

elde ederiz. µ(x) çarpanı yalnız bırakılıp ve

C1 sabiti dikkate alınmayarak

|p(x)| = c
∫ P(x)dx
(2.4)




elde edilir. İntegral sabitinin bu aşamada dahil edilmesi genel çözüm üzerinde bir
değişikliği yol açmayacaktır. Ayrıca (2.4) denkleminin sağ tarafı her koşulda pozitif
olacağından denklem,

p(x) = c
∫ P(x)dx
(2.S)



olarak da ifade edilebilir. (2.5) denklemiyle tanımlanan fonksiyona integral
çarpanı diyeceğiz. (2.1) denkleminin sol tarafı artık tek bir terimin türevi şeklinde
ifade edildiğinden

|p(x)y]
i
= p(x)R(x) (2.6)


yazılarak

p(x)y = _p(x)R(x)Jx +C
veya bağımlı değişkeni yalnız bırakarak diferansiyel denklemin genel çözümü,

y =
1
p(x)
__p(x)R(x)Jx + C_ (2.7)



olarak elde edilmiş olur. Birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklemin (2.7)
denklemine göre genel çözümünün bulunabilmesi için, verilen diferansiyel
denklemin kesinlikle (2.1) denkleminde verilen şekle getirilmesi gerekir.


Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


Örnek 2.1
y
i
− Sy = −9x; y(2) = 1S

lineer başlangıç değer problemini çözünüz.

Çözüm
y
i
türevinin katsayısı 1 ve P(x) = −S, R(x) = −9x olduğu görülmektedir.
İntegral çarpanı,

p(x) = c
∫ P(x)dx
= e
∫ -3dx
= e
-3x


elde edilerek (2.7) denkleminde yerine konursa,

y =
1
e
-3x
__e
-3x
(−9x)ux + C_

y =
1
e
-3x
_−9_xe
-3x
ux +C_

−9∫ xe
-3x
ux
integralini almak için kısmi integrasyon yöntemi kullanmak üzere,









x = u, Jx = Ju
c
−Sx
Jx = J:

1
S
c
−Sx
= :
_

değişken dönüşümü uygulanır. Bu kurala göre ∫ uJ: = u: − ∫:Ju olduğundan
−9_xc
−Sx
ux = −9 _−
x
S
c
−Sx
− _−
1
S
c
−Sx
Jx_ = −9_−
x
S
c
−Sx

1
9
c
−Sx
_
= c
−Sx
(Sx + 1

Denklemde yerine konursa, y = Sx + 1 +Cc
Sx
elde edilir. Verilen başlangıç şartı
kullanılarak C sabiti belirlenir:

1S = S.2 +1 + Cc
S.2
→ C = 6c
−6

y(2) = 1S

olduğundan, 1S = S.2 + 1 + Cc
S.2
→ C = 6c
−6
. Böylece aradığımız özel
çözüm,

y = 6
c
3x-6
+ Sx + 1

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel






Şu ana kadar yapılan işlemlerde verilen bir çözüm aralığında P(x) :c R(x)
ifadelerinin sürekli fonksiyonlar olması gerektiği vurgulanmıştı. Eğer bu
fonksiyonlardan birinin veya ikisinin süreksizlik noktaları varsa, çözüm bölgesi
sürekliliğin olduğu alt bölgelere ayrılmalıdır. Bunu bir örnekle göreceğiz.









Örnek 2.2
y
i
+
1
x + 1
y = S x
2
, y(2) = S
başlangıç değer problemini çözünüz.




Çözüm
P(x) =
1
x + 1

fonksiyonu x = −1 noktasında süreksizdir. O halde çözümü ÷· < x < ÷1 veya
÷1 < x < · aralığında aramamız gerekir. İntegral çarpanımız,

µ(x) = c
∫ P(x)dx
= c

dx
x+1
= c
In|x+1|
= |x +1|
x > 1 için mutlak değer içi pozitiftir. Dolayısıyla ÷1 < x < · aralığında


µ(x) = X + 1 yazılabilir. (2.7) denkleminde yerine konursa;

Y =
1
x +1
__(x + 1)Sx
2
Jx + C_ =
1
x + 1


_
Sx
4
4
+
Sx
3
S
+ C_ =
1
x +1
_
1Sx
4
+ 2ux
3
12
+ c_
=
Sx
3
(Sx +4)
12(x +1)
+
C
x +1


Verilen koşulu yerine yazarak C sabitini bulalım:
S =
S ×2
3
(S × 2 + 4)
12(2 + 1)
+
C
2 +1
→ C = −
7S
S

böylece aranan özel çözüm;
y =
Sx
3
(Sx +4)
12(x +1)

7S
S(x +1)

olacaktır.


Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel











2.4 Lineer Olmayan Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler



ineer ve birinci mertebeden diferansiyel denklemlerle ifade edilen başlangıç
değer problemleri nispeten çözümleri kolay olan problemlerdir. Bunun nedeni
(2.7) denklemiyle verilen analitik bir genel çözüme sahip olmalarıdır. Ayrıca bu tür
diferansiyel denklemlerin, P(x) ve R(x)’in sürekli olduğu öngörülen çözüm
bölgesinde, tek bir genel çözümleri vardır. Durum lineer olmayan diferansiyel
denklemlerde biraz daha zordur, çünkü öncelikle verilen çözüm bölgesinde bir
çözümün olup olmadığı dahi kesin değildir, bunun öncelikle belirlenmesi gerekir.
Eğer bir çözüm varsa bu çözümün tek bir genel çözüm olup olmadığı da ortaya
çıkarılmalıdır. Çoğu pratik uygulamanın doğasından gelen bir lineer olmayışlık
vardır, ve bu tür uygulamalar lineer olmayan diferansiyel denklemleri ortaya
çıkarır. Bu tür denklemleri çözebilmek için genel bir metot olmadığı gibi, genel
karakteristikleri konusunda da çok az bilgi vardır. Dolayısıyla, bu kısımda ancak
analitik çözümleri var olan belirli tipteki diferansiyel denklemler üzerinde
durulacaktır.

Teorem: Lineer olmayan birinci mertebeden denklemler için çözüm varlığı ve
tekliği

Eğer bir ¡(x, y)fonksiyonu dikdörtgensel bir D bölgesinde sürekliyse ve aynı
bölgedeki bir (x
0
, y
0
)noktasından geçiyorsa, diğer bir ifadeyle y(x
0
) = y
0
ise, bu
durumda birinci mertebeden y
i
= ¡(x, y) diferansiyel denklemi (x
0
, y
0
)
noktasını içerisinde bulunduran D’nin alt bölgesinde en az bir çözüme sahiptir.
Ayrıca J¡¡Jy

türevi de bu D bölgesinde sürekli bir fonksiyon ise elde edilecek
çözüm tektir.

Her ne kadar teoremin şartları oldukça kısıtlayıcı görünse de, belirli bir fiziksel
problemi temsil eden ve bir çözümü bulunan diferansiyel denklemler tarafından
bu şartların sağlandığı kolayca gösterilebilir. Teorem sadece çözümün olup
olmadığı, varsa tek olup olmadığı konusunda bilgi verir. Çözüme nasıl ulaşılacağı
ve bu çözümün hangi bölgede olduğuyla ilgili ipucu vermez.

Lineer diferansiyel denklemler, tüm özel çözümlere ulaşabileceğimiz bir genel
çözüme sahiptirler. Buna karşın lineer olmayan denklemler için aynı durum
geçerli değildir. Ayrıca lineer olmayan denklemlerin çözümleri genellikle kapalı
fonksiyonlar halinde elde edilirler, diğer bir ifadeyle bağımlı değişkeni yalnız
bırakmak genelde mümkün olmaz.


L
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


2.4.1 Değişkenlerine Ayrılabilir Tipte Birinci Mertebeden Denklemler


irinci mertebeden bir diferansiyel denklemin y
i
= ℎ(x, y) şeklinde verildiğini
düşünelim. Eğer denklemin sağ yanı,
ℎ(x, y) =
¡(x)
g(y)

şeklinde ifade edilebiliyorsa, bu diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılabilir
tiptedir.


Örnek 2.3 Değişkenlerine ayrılabilir denklem

y
i
= 2xy
2
, y(2) = −1 başlangıç değer problemini çözünüz.

_
Jx
1 + x
2
+_y
4
Jy = _u⇒ aictan(x) +
y
5
S


Çözüm
Verilen denklem
Jx
Jy
= 2xy
2

Jy
y
2
= 2x
şeklinde değişkenlerine ayrılıp terim terim integre edilirse;
_
Jy
y
2
= _2x ⇒ −
1
y

x
2
¡
-1
= x
2
⇒ −_
1
y

1
−1
] = x
2
−2
2

ve sonuç olarak,
y =
1
S − x
2

elde edilir. Dikkate edilirse, verilen başlangıç şartı doğrudan integral işlemi
sırasında hesaba katılmış, böylece özel çözüm elde edilmiştir.


Örnek 2.4
Jx + ( y
4
+ x
2
y
4
) diferansiyel denklemini çözünüz.

Çözüm
Verilen denklem
Jx
1 + x
2
+ y
4
Jy = u
Şeklinde yazılıp doğrudan integre edilebilir.
_
Jx
1 +x
2
+_y
4
Jy = _u ⇒ aictan(x) +
y
5
S
= C
aranan çözümdür.


B
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel












Örnek 2.5 Ortogonal (Dik) Yörüngeler

Birbirini 9u
0
açıyla kesen doğrulara birbirinin ortogonalıdır denir. Bu nedenle
doğrulardan birinin eğimi m ise buna ortogonal olan diğerinin eğimi −1¡m
olacaktır (geometriden birbirine dik iki doğrunun eğimleri çarpımının −1
olduğunu hatırlayınız). Tanımı genişletecek olursak, örneğin bir x −y
düzlemindeki F(x, y) = C eğri ailesinin her bir eğrisi, aynı düzlemdeki 0(x, y) =
K eğri ailesinin her bir eğrisini dik olarak kesiyorsa, bu eğriler birbirinin
ortogonalıdır. Verilen bir eğri ailesine ortogonal (dik) olan eğri ailesini bulmak için
şu adımlar izlenmelidir:
1- Verilen ifadenin (F(x, y) = C) x′c göre türevi alını
Jy
Jx

oluşturulur.
2- Bu iki denklemden ( F(x, y)ve bunun türevini veren denklem) C yok
edilir.
3- İkinci denklemde
Jy
Jx
ycrinc −
Jy
Jx

alınarak elde edilecek diferansiyel denklem çözülür.


Bu adımları bir uygulama ile görelim. Örneğin

y = cx eğri ailesine dik olan eğri
ailesini bulmak isteyelim. Verilen ifadeden
F(x, y) =
y
x
= c
olduğu anlaşılmaktadır. Dolayısıyla
Jy
Jx
= c
elde edilir. Her iki denklem de c’ ye eşit olduğuna göre bu eşitliklerin sol yanları
da birbirlerine eşit olmalıdır, diğer bir ifadeyle;
Jy
Jx
=
y
x

bulunur. Böylece ilk iki adımı tamamlamış oluyoruz. Şimdi de türevi

Jy
Jx

ile yer değiştirelim ve çözülecek diferansiyel denklemi

Jy
Jx
=
y
x

olarak belirlemiş olalım. Denklem düzenlenirse xJx + yJy = u diferansiyel
denklemi elde edilir ki bu da değişkenlerine ayrılmış vaziyette olduğundan terim
terim integre edilebilir.
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


_xJx + _yJy = _u ⇒
x
2
2
+
y
2
2
= k
, veya x
2
+ y
2
= R
2
elde edilmiş olur.
Burada 2k = R
2
aldık. y = cx eğri ailesi eğimi c olan ve merkezden geçen
doğruları temsil eder. Öte yandan x
2
+y
2
= K
2
eğri ailesi ise merkezi orijin
noktası olan ve yarıçapı R olan merkezcil çember ailesidir. Gerçekten de bu iki
eğri ailesi bireyleri birbirlerini dik açı ile keserler.

Dik yörüngeler konusu, sadece geometriyle ilgili değil, diğer mühendislik
alanlarında da önemli yer tutar. Örneğin 2 boyutlu bir elektrik alanındaki kuvvet
çizgileri, sabit potansiyel çizgilerinin ortogonal yörüngeleridir. 2 boyutlu bir ısı
transferi probleminde ısı akış çizgileri, sabit sıcaklık çizgilerinin ortogonal
yörüngeleridir. Bir diğer önemli uygulama da akışkanlar mekaniğindedir. 2
Boyutlu bir akışkan akımı probleminde akım çizgileri, sabit potansiyel çizgilerinin
ortogonalıdır.


2.4.2 Homojen Tipte Birinci Mertebeden Denklemler


eğişkenlerine ayrılabilir forma getirilebilecek diferansiyel denklemlerden biri
de homojen tipte olanlardır. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem
eğer,
y
i
=
x
3
−y
3
x
2
y

y
i
= ¡ [
y
x
¸ = ¡(:)


şeklinde yazılabiliyorsa bu denkleme homojendir denir. Örneğin
y
i
=
x
3
− y
3
x
2
y


homojen tipte bir diferansiyel denklemdir. Çünkü denklemin sağ yanı sadece
:’nin fonksiyonu olarak ifade edilebilir.
y
i
=
x
3
− y
3
x
2
y

ifadesinde y = :x dönüşümü uygulanırsa,


=

3

3

3

2
(:x)
=
1 −:
S
:
=
1
:
−:
2

Şunu not etmemiz gerekir ki burada kullandığımız “homojen” terimi, 1.
Bölüm’deki anlamından farklıdır. Pek çok diferansiyel denklemin homojen olup
olmadığı basit bir kontrolle ortaya çıkarılabilir. Karmaşık ifadeler için homojenlik
testi uygulanması tavsiye edilir.y
i
= ¡(x, y) diferansiyel denkleminin homojen
olup olmadığını anlamak için denklemdeki tüm x’ ler ìx ile, tüm y’ ler de ìy ile
yer değiştirildiğinde eğer denklemin sağ tarafındaki ¡(x, y) fonksiyonu ì
n
¡(x, y)
haline gelebiliyorsa denklem n’inci dereceden homojendir denir. Homojen bir
diferansiyel denklemi çözerken aşağıdaki dönüşümleri uygulayacağız:

y = :x ve her iki yanın x’e göre türevi olan y
i
= x:
i
+:

D
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel






Örnek 2.6 Homojen diferansiyel denklem

orcton(:) = ln
C
⃓x⃓
− ln¸:
2
+ 1 = ln
C
⃓x⃓√:
2
+ 1


y
i
=
y −x
y +x

diferansiyel denklemini çözünüz. y = :x ve y
i
= x:
i
+ :
i
dönüşümlerini
uygularsak,
x:
i
+ :

=
:x − x
:x + x
=
: −1
: +1

Veya
x:
i
= −
:
2
+ 1
: + 1

elde edilir. Şimdi denklem değişkenlerine ayrılabilir. Düzenleme yapılırsa;

:

+1
:
2
+ 1
Jy
Jx
=
1
x
:cyo _
:

+1
:
2
+ 1
J:
= −_
Jx
x


1
2
_
2:J:
:
2
+1
+_
J:
:
2
+1
= −_
Jx
x

olur.



İntegraller alınırsa,
1
2
ln(:
2
+ 1) + aictan(:) = lnC − ln⃓x⃓
ve tekrar düzenleme yapılırsa;
Arcton(:) = ln
C
⃓x⃓
− ln¸:
2
+ 1 = ln
C
⃓x⃓√:
2
+ 1

bulunur.

y = :x veya
y
x
= :
olduğu hatırlanırsa,
orcton [
y
x
¸ = ln
C
|x|_
y
2
x
2
+1
=
C
¸
x
2+¡
2

elde edilir. (Not: √x
2
= |x|) bulunur.
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel














Örnek 2.7
(y
2
− xy)Jx + x
2
Jy = u diferansiyel denklemini çözünüz.

Çözüm
Denklemin ikinci dereceden homojen olduğu açıktır.
y = :x ve y
i
= x:
i
+: dönüşümü uygulanırsa,
(:
2
x
2
− x:x) + x
2
(x:
i
+:) = u ve gerekli sadeleştirme yapılarak
(:
2
− :) + (x:
i
+:) = u bulunur.

x
J:
Jx
+ :
2
= u ⇒ _
J:
:
2
+ _
Jx
x
= _u ⇒ −
1
:
+ ln|x| = lnC ⇒ ln
|x|
C
=
1
:
=
x
y

den genel çözüm,
y =
x
ln (
|x|
C
)

olarak elde edilir .

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



Örnek 2.8

(1 + 2c
x¡¡
)Jx + 2c
x
¡
_1 −
x
y
] Jy = u
diferansiyel denklemini çözünüz.

Çözüm
Verilen diferansiyel denklemde x’ler ìx ve y’ler ìy ile yer değiştirildiğinde
sonucun değişmediği görülür. O halde denklem sıfırıncı dereceden homojendir.
Ancak çözüm için y = :x dönüşümü yerine x = :y dönüşümü kolaylık sağlar.
Buna göre;

x = :y
Jx = :Jy + yJ: ifadeleri diferansiyel denklemde yazılarak;
(1 + 2c
¡
)(:Jy +yJ:) +2c
¡
(1 − :)Jy = u elde edilir. Değişkenlerine ayırarak
düzenleme yaparsak,
_
Jy
y
+ _
1 + 2c
¡
: +2c
¡
J: = _u ⇒ ln|y| + ln|: + 2c
¡
| = lnC
veya |y(: + 2c
¡
)| = C .
x
¡
= : Ancak olduğundan

|y(
x
¡
+ 2c
x¡¡
)|= C veya
|x + 2yc
x¡¡
| = C .
C sabitinin negatif olamayacağından hareketle mutlak değer kaldırılabilir.
x + 2yc
x¡¡
= C > u


2.4.3 Tam Diferansiyel Denklemler


H(x, y)Jx + N(x, y)Jy = u diferansiyel denklemini göz önüne alalım. Burada H
ve N, x − y düzlemindeki R bölgesinde birinci türevleri bulunan x ve y’ye bağlı
sürekli fonksiyonlar olsun. H(x, y)Jx +N(x, y)Jy = u formunda yazılan bir
ifadenin tam diferansiyel olabilmesi için denklemin sol tarafı u(x, y) şeklinde bir
fonksiyonun tam diferansiyeli, sağ tarafın da türevlendiğinde sıfır olabilmesi için
bir sabit olması gerekir. Dolayısıyla aranan genel çözüm u(x, y) = C şeklinde
olmalıdır. Çözümün tam diferansiyelini alalım:
J|u(x, y)] = J|C] ⇒
Ju(x, y)
Jy
Jy = u
. Verilen diferansiyel denklemle bu denklem arasında beklenen bir benzerlik
olduğu açıktır. O halde H(x, y)Jx + N(x, y)Jy = u diferansiyel denkleminin
tam diferansiyel tipine uygun olabilmesi için;
H(x, y) =
Ju
Jx
:c N(x, y) =
Ju
Jy

olması gerektiğini söyleyebiliriz. Buna ilave olarak, H(x, y)Jx + N(x, y)Jy = u
şeklinde verilen bir diferansiyel denklemin tam diferansiyel denklem olabilmesi
için;
JH(x, y)
Jy
=
JN(x, y)
Jx

olması gerekir.
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



Örnek 2.9

(2xy + Sy
3
)Jx + (x
2
+ 9xy
2
)Jy = u diferansiyel denklemini çözünüz.


Çözüm

H(x, y) = 2xy + Sy
3
N(x, y) = x
2
+ 9xy
2
_ ⇒
JH
Jy
= 2x + 9y
2
=
JN
Jx


olduğundan verilen denklem tam diferansiyel denklem tipindedir.
N(x, y) =
Ju
Jx

⇒ u(x, y) = _H(x, y)Jx = _(2xy + Sy
3
)Jx = x
2
y +Sxy
3
+ℎ(y)
elde edilir.
Dikkat edilirse integral sabitini y’nin fonksiyonu olarak yazdık. Bunun nedeni
aradığımız u(x, y) = C şeklindeki genel çözümün iki değişkenli bir fonksiyon
olması ve bu aşamada sadece x’e göre integral alıyor olmamızdır. Zira bu
durumda x dışındaki tüm parametreler sabit gibi işleme alınır. Mademki
N(x, y) =
Ju
Jy

olması gerekiyor, bunu sağlamak üzere;
x
2
+ 9xy
2
=
J
Jy
(x
2
y + Sxy
3
+ℎ(y)) = x
2
+ 9xy
2
+ ℎ
i
(y)


yazılırsa , ℎ
i
(y) = u veya ℎ(y) = C elde ederiz.
u(x, y) = x
2
y + Sxy
3
+ℎ(y) = x
2
y +Sxy
3
+ C = C
1

veya sonuç olarak u(x, y) = x
2
y + Sxy
3
= K elde edilir. Burada K = C
1
−C
olarak kullandık.



Örnek 2.10
Sx
2
y + 1
y
ux −
x
y
2
uy = u, y(2) = 1
başlangıç değer problemini çözünüz.

Çözüm

H(x, y) =
Sx
2
y +1
y
N(x, y) = −
x
y
2



JH
Jy
= −
1
y
2
=
JN
Jx


olduğundan verilen denklem tam diferansiyeldir.

H(x, y) =
Ju
Jx
⇒ u(x, y)
= _H(x, y)Jx = __Sx
2
+
1
y
] Jx = x
3
+
x
y
+ ℎ(y)
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


N(x, y)
Ju
Jy
⇒ −
x
y
2
=
J
Jy
_x
3
+
x
y
+ℎ(y)] = −
x
y
2
+ℎ
i
(y)
den ℎ
i
(y) = u veya ℎ(y) = C
buluruz.

Denklemde yerine konursa,
u(x, y) = x
3
+
x
y
= K
. Sabiti bulmak üzere verilen başlangıç şartını kullanırsak,
2
3
+
2
1
= K , k = 1u



u(x, y) = x
3
+
x
y
= 1u
Bazen verilen bir diferansiyel denklem bir integral çarpanı yardımıyla tam
diferansiyel hale getirilebilir. Eğer H(x, y)Jx +N(x, y)Jy = u denklemi bundan
önceki yöntemlerle çözülemiyor ve aynı zamanda da tam diferansiyel değilse,
g(x) =
JH(x, y)
Jy

JN(x, y)
Jx
N(x, y)

olmak üzere µ(x, y) = c
∫g(x)dx
integral çarpanı ifadesinden

bulunur. Böylece denklemin her iki tarafı bu çarpanla çarpılarak tam diferansiyel
hale getirilebilir

2.4.4 Bazı Özel Diferansiyel Denklemler


1. (o
1
x + b
1
y +c
1
)Jx + (o
2
+ b
2
y + c
2
)Jy = u diferansiyel denklemi

Bu denklem eğer c
1
= c
2
= u ise homojendir. c
1
≠ u, c
2
≠ u ise denklem
aşağıdaki dönüşümle homojenleştirilir.
x = x
1
+ ℎ → Jx = Jx
1

y = y
1+
k → Jy = Jy
1

Böylece denklem

(o
1
x
1
+b
1
y
1
)Jx
1
+ (o
2
x
1
+b
2
y
1
)Jy
1
= u homojen denklemine dönüşür.

Ancak
o
2
o
1
=
b
2
b
1
= m
ise yukarıdaki dönüşüm çözüme götürmez. Bu durumda o
2
= mo
1
ve
b
2
= mb
1
dönüşümüyle denklem
|(o
1
x +b
1
y) + c
1
]Jx + |m(o
1
x + b
1
y) +c
2
]Jy = u olur.
Bu denkleme o
1
x +b
1
y = : dönüşümü uygularsak denklem değişkenlerine
ayrılabilir duruma gelir.

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel
















Örnek 2.11

(x − y −1)dx +(x +4y − 1)dy diferansiyel denklemini çözünüz.

Çözüm:
x = x
1
+ ℎ → Jx = Jx
1

y = y
1+
k → Jy = Jy
1

(x
1
− y
1
+ ℎ − k − 1)Jx
1
+(x
1
+ 4y
1
+ℎ +4k − 1)Jy
1
= u
Elde edilen denklemi homojen hale getirebilmek için

ℎ − k − 1 = u
ℎ + 4k − 1 = u
¿ ⇒ℎ = 1, k = u olmalıdır. Böylece denklem
(x
1
− y
1
)Jx
1
+ (x
1
+ 4y
1
)Jy
1
= u şeklinde homojen olur. Bu denklemi çözmek
üzere;

y
1
= :x
1
Jy
1
= x
1
J: + :Jx
1
¿ dönüşümü uygularsak denklem,

(4:
2
+ 1)Jx
1
+ x
1
(1 +4:)J: = u halini alır. Değişkenlerine ayırırsak,
Jx
1
x
1
+
1 + 4:
4:
2
+ 1
J: = u

elde ederiz.
ln|x
1
| +
1
2
_
8:
4:
2
+ 1
J: +
1
2
_
2J:
4:
2
+ 1
= c

veya
ln|x
1
| +
1
2
ln|4:
2
+1| +
1
2
tan
−1
(2:) = c
elde edilir. Başta atadığımız değişkenlerden geri dönersek,

x = x
1
+ ℎ = x
1
+ 1 → x
1
= x −1
y = y
1
+k = y
1
+u → y
1
= y
_ ⇒:
y
1
x
1
=
y
x −1

ln|4y
2
+x
2
−2x + 1| +
1
2
ton
-1
2y
x − 1
= c

elde edilir



Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


















2. Bernoulli diferansiyel denklemi

Bernoulli diferansiyel denklemi, y
i
+ P(x)y = R(x)y
n
n ≠ 1, n ≠ u formunda
verilir çözüm için

u = y
1-n
Ju = (1 −n)y
-n
Jy
_ dönüşümü uygulandığında denklem
lineer denklem haline getirilmiş olur. Lineerleştirilen denklemin genel şekli
Ju
Jx
+ (1 − n)P(x)u = (1 −n)R(x)
haline gelir


Örnek 2.12

xy
i
+y = y
2
lnx diferansiyel denklemini çözünüz

Çözüm

Verilen denklem
y
i
+
1
x
y =
lnx
x
y
2

olarak yazıldığında bir Bernoulli denklemi olduğu açıktır. u = y
1-n
= y
1-2
=
y
-1
:c u
i
= −y
-2
y
i
dönüşümleri denklemde yerine yazılır ve gerekli
düzenlemeler yapılırsa,
u
i

1
x
u = −
lnx
x

şeklinde u’ya göre lineer bir denklem elde ederiz.
µ(x) = c
∫P(x)dx
= c
∫ -
1
x
dx
= c
-Inx
= c
In
1
x =
1
x


olarak integral çarpanı bulunup genel çözüm ifadesinde yazılırsa,
u = u(x) =
1
1¡x
__
1
x
_−
lnx
x
] Jx +C_ = x _
lnx
x
+
1
x
+C]


veya
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


lnx + 1 + Cx =
1
y

elde edilir.



















3. Clairaut diferansiyel denklemi
Bu denklem
y = x
Jy
Jx
+ç _
Jy
Jx
]
şeklindedir. Bu denklemin genel çözümü için
y
i
=
Jy
Jx

ler yerine keyfi olarak seçilen bir c sabitinin konulmasıyla bulunur. Yani genel
çözüm,
y = xc + ç(c) olur

Bu denklemin tekil çözümü ise y = xc + ç(c) genel çözümü ile bu denklemin
her iki tarafının c’ye göre türevini alarak bulunan x + ç
i
(c) = u
denklemlerinden c’yi elimine etmek suretiyle bulunur.









Örnek 2.13

y = xy
i
+ y
i
− y
i2
diferansiyel denklemini çözünüz


Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel




Çözüm
Verilen denklem Clairaut denklemidir. Genel çözüm için
Jy
Jx
→ c
alınarak
y = xc +c − c
2
olarak elde edilir. Tekil çözüm için her iki tarafın c’ ye göre
türevini alalım:
x +1 −2c = u ⇒c
x +1
2

bulunan genel çözümde yerine konursa;
y =
x
2
(x + 1) +
1
2
(x + 1) −
1
4
(x + 1)
2

Veya
y =
1
4
(x +1)
2

bulunur.









4. Lagrange diferansiyel denklemi

Bu denklem
y = x ç _
Jy
Jx
] + ф_
Jy
Jx
]
şeklinde verilir ve genel çözüm için y
i
= p dönüşümü uygulanır



Örnek 2.14
y = −xy
i
+ y
i3
diferansiyel denklemi çözünüz


Çözüm

y
i
= p(x) dönüşümü yapıldığında y = −px + p
3
elde ederiz. Her iki tarafı x’e
göre türetirsek,
y
i
= p = p
i
x + (−p) + Sp
2
p
i
veya
p
i
=
2p
Sp
2
− x

bulunur. Düzenleme yapılarak

Jx
Jp
+
x
2p
=
Sp
2

diferansiyel denklemi bulunur ki bu da x’e göre birinci mertebeden lineer bir
diferansiyel denklemdir. Bu denklemin çözümünden
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


x =
S
S
p
2
+
c
¸p

buluruz. Daha önce de y = −px + p
3
olduğunu bulmuştuk, dolayısıyla,
y = −px +p
3
, x =
S
S
p
2
+
c
¸p

aranılan çözüme ait parametrik denklemlerdir.



5. Riccati diferansiyel denklemi

Bu denklem y
i
= P(x)y
2
+ µ(x)y + R(x) olarak verilir ve P(x) sıfırdan farklı
değerler alır. Bu denklemin eğer y
1
gibi bir özel çözümü verilmişse, bu durumda
genel çözümü de bulunabilir. Aşağıdaki dönüşümler bu amaçla kullanılır:
y = y
1
+
1
u
⇒ y
i
= y
1
i

u
i
u
2

alınarak diferansiyel denklemde yerine yazalım.
y
i

u
i
u
2
= P(x) _y
1
+
1
u
]
2
+ µ(x) _y
1
+
1
u
] + R(x) (1)

y
1
özel çözümü diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Buna göre diferansiyel
denklemde yerine koyarsak,

y
1
i
= P(x)y
1
2
+ µ(x)y
1
+R(x) buluruz.
(2)



(2) denklemi (1) denkleminde yerine yazılıp düzenleme yapılırsa,

u
i
+ |2P(x)y
1
+ µ(x)]u +P(x) = u lineer denklemine ulaşılır ki bu da integral
çarpanı ile çözümü olan bir denklemdir.



Özel durum:

Eğer verilen Riccati denkleminin y
1
:c y
2
gibi iki özel çözümü biliniyor da genel
çözümü isteniyorsa bu durumda genel çözüm olarak aşağıdaki ifade elde edilir.

Genel çözüm:

y − y
1
y − y
2
= Cc
∫ p(x)(¡
2

1
)dx









Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel








Örnek 2.15
y
i
+ y
2
+
1
x
y −
4
x
2

diferansiyel denkleminin bir özel çözümü
y
1
=
2
x

olduğuna göre bu denklemin genel çözümünü bulunuz
Çözüm
y = y
1
+
1
u
=
2
x
+
1
u
⇒ y
i
= y
1
i

u
i
u
2
= −
2
x
2

u
i
u
2

olur. Denklemde yerine koyalım:


2
x
2

u
i
u
2
+ _
2
x
+
1
u
]
2
+
1
x
_
2
x
+
1
u
] −
4
x
2
= u

Düzenleme yaparsak,
u
i

S
x
u = −1
bulunur.




µ(x) = c
∫p(x)dx
= c
∫ -
5
x
dx
= c
-5Inx
= c
In
1
x
S
=
1
x
5

u =
1
1¡x
5
__x
-5
(−1)Jx +C_ = x
5
_−
x
-4
−4
+ C_ =
x
4
+Cx
5

elde edilir. Diğer yandan,
y = y
1
+
1
u

Olduğundan
u =
x
xy −2

bulunur. Yukarıdaki ifadede yerine yazıldığında,
u =
x
xy − 2
=
x
4
+ Cx
5

sonucuna ulaşılır.




Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


2.5 Birinci Mertebeden Denklemler İçin Sistematik Yaklaşım


u ana kadar birinci mertebeden diferansiyel denklemlerin çözümüne yönelik
çeşitli yöntemler öğrendik. Bu yöntemler uygulamada karşılaşılan çoğu
problemi çözmek için yeterlidir, fakat bir diferansiyel denklemin bu yöntemlerin
biriyle çözülebileceğinin garantisi yoktur. Bazen bir ya da iki yöntem yeterli
olabilirken, bazen hiç birinin işe yaramadığı gibi bir durum ortaya çıkabilir. Her iki
durumda da probleme sistematik bir mantık çerçevesinde yaklaşım yapmak
faydalı olabilir.

y
i
= ¡(x, y) diferansiyel denkleminin ön görülen çözüm aralığında çözümünün
var olduğunu ve bu çözümün tek olduğunu düşünelim. Kendimize şu soruları
sorup cevap bulmaya çalışalım:

1. Denklem doğrudan integral yoluyla çözülebiliyor mu?
Uygulamada karşılaşılan pek çok diferansiyel denklem doğrudan integre edilerek
çözülebilecek şekildedir. y
i
= ¡(x) şekline getirilebilen tüm denklemler bu yolla
çözülebilir.
2. Verilen denklem lineer midir?
Tüm lineer denklemlerin, karşılaşılacak olan integraller alınabildiği sürece
çözümü yapılabilir.
3. Denklem değişkenlerine ayrılabilir midir?
Verilen diferansiyel denklemde x’li terimler bir tarafta, y’li terimler de
diğer tarafta toplanabiliyorsa, denklem değişkenlerine ayrılıyor demektir.
Değişkenlerine ayrılan denklem doğrudan integral yoluyla çözülür.
4. Denklem homojen midir? Değilse homojen hale getirilebilir mi?
Değişkenlerine ayrılamayan bir denklem, eğer homojense, : = y¡x gibi bir
parametrenin tanımlanmasıyla daima değişkenlerine ayrılabilir duruma
getirilebilir.
5. Denklem tam diferansiyel midir? Değilse, tam diferansiyel haline
getirilebilir mi?
Denkleme tam diferansiyellik testi yapılır. Eğer tam ise çözümü yapılır.
Eğer tam değil ve diğer formlara da uymuyorsa denklemi tam diferansiyel
duruma getirecek bir integral çarpanı aranır.
Şimdi bu sistematik yolu bir örnekle pekiştirelim:

Örnek 2.14
y
i
= c
x+Inx-¡
diferansiyel denklemini çözünüz
Çözüm
İlk kontrol edeceğimiz konu denklemin mertebesidir. Verilen denklem birinci
mertebedendir, çünkü iki veya daha fazla mertebeden türev terimi
bulunmamaktadır. Ardından doğrudan integrasyon ile çözülebilirliğine bakalım.
Denklemin sağ tarafı, bilinmeyen fonksiyon, çünkü iki veya daha fazla
mertebeden türev terimi bulunmamaktadır. Ardından doğrudan integrasyon ile
çözülebilirliğine bakalım. Denklemin sağ tarafı, bilinmeyen fonksiyon y’ye bağlı
olduğundan değişkenlerine ayıramayız. Denklem lineer değildir, sağ taraftan
gelecek olan c

terimi lineer değildir. Denklemi biraz basitleştirmeye çalışalım.
y
i
= c
x
c
Inx
c

= xc
x
c

elde ederiz. Denklem değişkenlerine ayrılabilir
duruma gelmiştir.
∫ c
¡
Jy = ∫ xc
x
Jx ⇒ c
¡
= c
x
(x − 1) + C ve her iki tarafın doğal logaritması
alınarak;
Ş
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


y = ln(c
x
(x − 1) + C)



2.6 BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN UYGULAMALARI


izikte, biyolojide ve sosyal bilimlerde karşılaşılan çok sayıda problemde bir
büyüklüğün değişim hızının büyüklüğün kendisiyle orantılı olduğu
gözlenmiştir. Diğer bir ifadeyle, eğer y ilgilenilen büyüklüğün t anındaki
değeriyse, bu durumda,
Jy
Jt
oy :cyo
Jy
Jt
= ky

yazılabilir. Burada k orantı sabiti olup deneysel veya gözlemsel sonuçlardan
belirlenir. Denklemin solundaki terim, y büyüklüğünün zamanla değişim hızını
temsil eder. Bu denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olup
değişkenlerine ayrılmak suretiyle kolayca çözülür:
y = y
0
c
kt

Burada y
0
, y büyüklüğünün t = u anındaki değeridir. Fiziksel olaylarda
genellikle değişim sürekli bir fonksiyon özelliğinde olmasına rağmen biyoloji ve
sosyal bilimlerde kesikli değişimler söz konusudur. Bir hayvan türünün sayısı veya
bir kolonideki bakteri sayısındaki değişimler buna örnektir. Ancak sayı çok
fazlaysa değişim zamanın sürekli bir fonksiyonu olarak düşünülebilir ve bu
nedenle yapılacak hesaplama hatası genellikle makul sınırlar içerisinde kalır.

Örnek 2.15 Nüfus artışı: Malthusian yasası

Belirli zaman periyotlarında insan topluluklarının, hayvan türlerinin, böceklerin ve
bakteri kolonilerindeki bakterilerin kendileriyle orantılı biçimde arttığı
gözlenmiştir. N(t), t anındaki sayı olmak üzere ve t = u anındaki sayıyı N
0

alarak, nüfusun değişim hızı (artış veya azalma hızı);
N(t) = N
0
c
kt

olacaktır. Burada k doğum ve ölüm hızları arasındaki farkı tanımlayan net nüfus
değişim hızıdır. Örneğin k = u.u1S¡yıl, 1uuu’Jc 1S’lik bir nüfus artışı demektir.

Örnek 2.16 Radyoaktif bozunma ve Radyoaktif Karbon Yaş Tayini

Plütonyum, Radyum ve C
14
olarak bilinen Karbon izotopu gibi bazı radyoaktif
elementlerin diğer bir element veya aynı elementin farklı bir izotopunu teşkil
etmek üzere tabii olarak bozundukları bilinmektedir. Bozunmanın hızı genellikle
mevcut element miktarıyla orantılı olarak değişir, dolayısıyla radyoaktif bozunma
süreci de yukarıdaki denklemle tanımlanır:
JH
Jt
= −kH :cyo H(t) = H
0
c
-kt


Bu ifadede k > u olup bozunma sabiti adını alır. Bir arkeologun, bulduğu kemik
kalıntısı üzerinde, bir canlı hayvanda bulunan miktarın %8’i oranında C
14

izotopunun olduğunu saptamıştır. C
14
izotopunun bozunma sabiti 1.24×1u
-4
¡
yıl olduğuna göre kemiğin yaşını hesaplayınız.

F
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



Çözüm
Yukarıda verilen denklemden t’yi çekersek
t = −
1
k
ln
H(t)
H
0

buluruz



JH(t)
Jt

ile verilen bozunma hızı, miktarı sürekli düşen H(t) ile orantılı olduğundan
başlarda bozunma hızı çok yüksektir ve zaman geçtikçe bu hız düşer. Mevcut bir
radyoaktif maddenin yarısının bozunması için geçmesi gerekli süreye yarı ömür
süresi diyoruz. Bu durumda
H(t) =
1
2
H
0

alınırsa, yukarıdaki denklem,
t = t
H
=
ln2
k


olur. Radyoaktif maddelerin yarı ömürleri gelişmiş laboratuarlarda ölçülür.
Radyoaktif bozunmanın önemli bir uygulama alanı, C
14
izotopunun bozunumu
esasına dayanan Radyo Karbon Yaş Tayini’dir. Bu metodun temelinde, yaşayan
herhangi bir canlıdaki karbon atomlarının küçük bir oranının C
14
izotopu
meydana getirdiği gözlemi vardır. Bu oran canlının yaşamı boyunca yaklaşık olarak
sabit kalmakta, çünkü bozunan miktar, canlının çevresinden besin ve solunum
yoluyla aldığı karbon atomlarıyla yerine konur. Ancak ölen canlıya artık karbon
girişi olmayacağı için sürekli bir bozunma söz konusu olacaktır. Diğer bir ifadeyle
canlı öldüğünde, içerisinde C
14
izotoplarının da bulunduğu karbon girişi kesilir,
canlının sahip olduğu C
14
sürekli bir azalma sürecine girer. C
14
’ün yarı ömrü SS68
yıldır.

Atmosferdeki C
14
miktarı, azotun atmosferdeki kozmik ışınlar nedeniyle C
14

izotopuna dönüşümü yoluyla sürekli olarak yenilenir ve böylece C
14
’ün
atmosferdeki C
12
miktarına oranı sabit kalır. Bu açıklamaların ışığı altında aranan
süre,
t = −
1
1.24 ×1u
-4
ln(u.u8) = 2u S69
yıl olacaktır

Örnek 2.17
Bir radyo aktif element olan Ioryum– 2S4 (tℎ
234
) izotopu , [ ışınları yayarak
Po
234
’ye dönüşmektedir. Bu izotopun bozunma hızı, elementin mevcut miktarı ile
doğru orantılıdır. Ayrıca 1uu mg. Iℎ–2S4 izotopunda bir hafta içinde geriye
82.u4 mg. kaldığı bilindiğine göre, a) herhangi bir t anında geriye ne kadar
Iℎ–2S4 kaldığını, b) mevcut miktarın yarıya inmesi için ne kadar zaman geçmesi
gerektiğini bulunuz.

Çözüm
(a) Verilenlere göre H
0
= 1uu mg (t = u onınJo), H(t = 7 gün) =
82.u4 mg.
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


k = −
1
7
ln
82.u4
1uu
=
u.u28S
gün

elde edilir. Dolayısıyla herhangi bir t anındaki bozunmamış miktar;

H(t) = 1uuc
-0.0283
olacaktır. Diğer yandan
(b) t = t
H
=
ln2
k
=
ln2
u.u28S
= 24.S gün.




Örnek 2.18 Newton’un soğuma kanunu

Başlangıçta I
ì
= 2u
0
C olan bakırdan küçük bir bilye I
0
= 1uu
0
C’de
kaynamakta olan su banyosuna bırakıldıktan 2u saniye sonra sıcaklığı ne olur. Su
banyosu yeterince geniş olup sıcaklığı değişmemektedir.
I =
hA
mc
= û. 1 1¡x.

Çözüm
Daha önce Newton’un soğuma yasasından

uT
ut
= −λ(T
0
− T)
olduğunu görmüştük. Değişkenlerine ayırarak çözdüğümüzde, bakır bilyenin t
anındaki sıcaklığı olur. Verilen
I(t) = I
0
−(I
ì
− I
0
)c
-xt
değerler yerine konursa I(t = 2us) = 89.2
0
C olur.

Örnek 2.19 Karışım problemi

İçerisinde başlangıçta 1uuu I temiz su bulunan bir tanka, içerisindeki tuz
konsantrasyonu u.1 kg¡I olan tuzlu su Su I¡Jokiko debisinde girmekte, ve aynı
zamanda tanktan yine Su I¡Jokiko debisinde tuzlu su çekilmektedir. Tank
içerisindeki bir karıştırıcı, tanktaki karışımın homojenliğini sağlamaktadır.
Beklendiği gibi, tanktaki su seviyesi sabit kalmasına karşın içerisindeki tuzlu sudaki
tuz konsantrasyonu sürekli olarak yükselecektir. Tankta belirli bir t anında
bulunan tuz miktarını veren ilişkiyi geliştiriniz. Tankta bulunabilecek maksimum
tuz miktarı nedir.

Çözüm
H(t) tankta t anında bulunan tuz miktarını göstersin. Tanktaki tuz miktarına
kütlenin korunumu prensibini uygulayalım:

Tanktaki tuz miktarının değişim hızı = Tanka birim zamanda giren tuz miktarı-
Tanktan birim zamanda çıkan tuz miktarı
JH
Jt
= (Su I¡Jok)(u.1kg¡I) −(SuI¡Jok) _
H
1uuu
kg¡I] ⇒
JH
Jt
+u.uSH = S
elde edilir.
Denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olup H(t = u) = u
koşuluyla bir başlangıç değer problemidir.

P(t) = u.uS, R(t) = S alınmak suretiyle.
µ(t) = c
∫ 0.05dt
= c
0.05t

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel

Denklem 2.7’den



elde edilir. Dikkat edilirse durumunda parantez içi olacağından
olur






Örnek 2.20
Bir tank, anında içinde kg tuz içeren tuzlu su çözeltisi ile doludur.
Litresinde tuz bulunan başka bir tuz çözeltisi lık bir hızla tanka
akmaktadır. Karıştırma ile tank içinde sürekli olarak homojen bir tuz karışımı elde
edilmekte ve karışım aynı hızda ) tanktan dışarı çıkmaktadır. anında
tankta mevcut tuz miktarını veren ifadesini bulunuz.




Çözüm
Kütlenin korunumu ilkesinden;

birim zamanda giren tuz kütlesi – birim zamanda çıkan tuz kütlesi = tanktaki tuz kütlesinin zamanla
değişimi

olarak ifade edilebilir. Tankta anında kg tuz vardır (başlangıç şartı).
Ancak tankta anındaki tuz konsantrasyonu olacaktır (bkz. Konsantrasyon
tanımı).













Lineer diferansiyel denklemi bulunur. Bu denklemin çözümünden

genel çözümü elde edilir. Ancak sınır şartı uygulanırsa,

¬
¬
1/3 kg/L, 5 L/dak Q/100 kg/L, 5 L/dak
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


bulunur. Genel çözümde yerine koyar, düzenleme yaparsak,
µ(t) =
1uu
S
(1 − c
-0.05t
) + µ
0
c
-0.05t

elde edilir.


Örnek 2.21
Bir kimyasal madde, çözünmemiş miktarla (x) ve doymuş bir çözeltiyle
doymamış bir çözelti arasındaki konsantrasyon farkı ile doğru orantılı olarak
çözünmektedir. 1uu g’lık bir doymuş çözeltide Su g maddenin çözündüğü
biliniyor. Eğer Su g kimyasal madde 1uu g suyla karıştırılırsa, 1u g 2 soottc
çözünüyor. Buna göre S soot sonunda ne kadar çözünme olacaktır.

Çözüm
x ÷ t saat sonra çözünmeyen madde miktarını göstersin. Bu durumda mevcut
çözeltinin konsantrasyonu
Su − x
1Su

olacaktır. Çözelti tamamen doymuş hale geldiğinde ise konsantrasyonu

1uu − Su
1uu
=
Su
1uu

olacaktır. Problemde, maddenin çözünme hızının, çözünmemiş madde miktarı ve
bu iki konsantrasyon arasındaki fark ile orantı bir hızda çözündüğü ifade edildiğine
göre aranan diferansiyel denklem
Jx
Jt
= k x _
Su
1uu

Su −x
1Su
]
Jx
Jt
= k x _
7
26
+
x
1Su
]
veya düzenleme yapılarak

Jx
x [
7
26
+
x
1Su
¸
= kJt
elde edilir. Her iki tarafın integrali alındığında ise,
_
Jx
x [
7
26
+
x
1Su
¸
= _kJt
26
7
lnx −
26
7
ln(SS +x) =
26
7
ln
x
x + SS
= kt + C
¬
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


sonucuna varılır. Bulunan ifadede k ve C bilinmemektedir. Ancak verilen iki şart
kullanılarak bunlar belirlenebilir.
t = u ÷ x = Su g (başlangıçtaki toplam çözünmemiş madde miktarı)
t = 2 ÷ x = Su – 1u = 2u g (2 soot sonra kalan çözünmemiş madde
miktarı)
26
7
ln
Su
Su +SS
= k(u) +C → C = −2.872
26
7
ln
2u
2u + SS
= k(2) − 2.872 → k = −u.44
Şimdi denklem

26
7
ln
x
x +SS
= −u.44t −2.872
olarak ifade edilebilir. Artık t = S soot sonunda çözünmemiş olarak kalan
miktar x bulunabilir.

26
7
ln
x
x + SS
= −u.44 ×S − 2.872
ln
x
x + SS
= −1.26S →
x
x + SS
= u.2SS → x = 11.98g ≈ 12g
Böylece S soot sonunda çözünen miktar Su÷12 = 18 g olur


Örnek 2.22
Sıcaklığı 1uu
0
C olan bir cisim Su
0
C sıcaklığında bir odaya bırakılıyor 1u Jokiko
sonra cismin sıcaklığının 9u
0
C’ye düştüğü görülüyor. Başlangıç anından itibaren
ne kadar zaman sonra cismin sıcaklığının 6u
0
C’ye düşeceğini bulunuz. Cevap:
11S Jokiko


Örnek 2.23
Bir sıvı içerisindeki basınç, sıvının yüzeyinden aşağıya doğru inildikçe artar. Bu
artış hidrostatiğin temel denklemi olan Jp¡Jz = pg diferansiyel denklemiyle
verilir. Bu ifadede p sıvının yoğunluğu, g ise yerçekimi ivmesi ve z yüzeyden
itibaren derinliktir. Okyanus gibi çok derin sıvı yüksekliğinin söz konusu olduğu
uygulamalarda p = ¡(p) olduğundan bu diferansiyel denklemin integre
edilebilmesi için yoğunluk ile basınç arasında bir ilişkinin kurulması gerekir. Bu
ilişki sıvının sıkışma modülünden elde edilir. Bu ifadeye göre sıkışma modülü
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


E =
Jp
Jp¡p

ile tanımlıdır. Sıkışma modülünün sabit kaldığını ve yüzeydeki basıncı sıfır ve
yoğunluğu µ
0
alarak basıncın derinlikle değişimini elde ediniz.



Çözüm
E =
Jp
Jp¡p

sabit olduğundan,
_ up =
p
0
E_
up
p

p
p
0
⇒ p = Eln
p
p
0

elde edilir.
Bu ifadeden yoğunluğu çekersek,
p = p
0
c
p
L

elde edilir. Bunu hidrostatiğin temel denkleminde yazalım:
up
uz
= pg = p
0
ge
p
E
ve değişkenlerine ayırarak

_
up
e
p
E
= _ e
-
p
E
up
p(z)
0
p(z)
0
= _ p
0
guz
z
0




( )
( ) ( )
0
0 0
0
1
p z
p p z P z
E E E
g z
Ee g z Ee E g z e
E
µ
µ µ
÷ ÷ ÷
| |
÷ = ¬÷ + = ¬ = ÷
|
\ .
ve her iki
tarafın doğal logaritması alınarak,
p(z) = −Eln[1 −
p
0
gz
E
¸
bulunur


Örnek 2.24
Belirli koşullarda silindirik bir duvardan r-doğrultusunda birim zamanda geçen ısı
miktarı
Q = −kAT
i
(y) → T
i
(y) = uT(y)¡u(i) ile verilir. Bu ifadede A yüzey alanı, k
ısı iletim katsayısıdır. 2u cm çapındaki bir buhar borusu 6 cm kalınlığında
izolasyon malzemesi ile kaplanmıştır. İzolasyon malzemesi ısı iletim katsayısı
k = u.u4 w¡m∙ K dir. Buharın sıcaklığı 2uu
0
C, izolasyon dış yüzey sıcaklığı ise
Su
0
C’dir. Borunun bir metresinden saatte kaybolacak ısıyı ve boru civarındaki
(r > 1u cm ) sıcaklık dağılımını belirleyiniz.






Çözüm
r
İzolasyon kalınlığı 6 cm
r = boru merkezinden uzaklık
200
0
C de buhar
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



















Boru merkezinden r kadar uzaktaki silindirik yüzey alanı (veya r yarıçaplı bir
silindirin yüzey alanı) A=2πrL olarak ifade edilebileceğinden, soruda verilen
denklem

µ = −kA
¡
I
i
(r) = −k2nrI
JI
Jr


Olarak yazılabilir.






Burada I silindirin boyudur. Denklemi değişkenlerine ayırıp integral alalım:

Jr
r
= −
2kn
(µ¡I)
Jt _
Jr
r
= −
¡=0.16m
¡=0.10m
2kn
(µ¡I)
_ Jt
1=30 0C
1=200 0C


ln_
u.16
u.1u
] = −
u.2S1S
(µ¡I)
(Su −2uu) ((µ¡I)) = 9u.9 w¡m (cevap a)

Aynı denklemi, bu sefer integralin üst sınırlarını herhangi bir konum (r) ve bu
konudaki sıcaklık (I) olarak integre edersek,

_
Jr
r
= −
2 ×u.u4n
9u.9
¡
¡=0.10 m
_ JI ln
r
u.1u
1
1=200 0C
= −2.76S ×1u
-3
(I −2uu)

S61.66 ln(1ur) = 2uu −I :cyo I = 2uu − S61.66 ln(1ur)




¬
¬
¬
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



İzolasyon malzemesi içindeki sıcaklık dağılımı aşağıdaki gösterilmiştir.






























Örnek 2.25
Kütlesi ihmal edilebilir bir yay düşey olarak bir yüzeye tutturulmuş, diğer ucuna
ise kütlesi olan bir cisim asılmıştır. Yay denge konumundayken asılı
bulunan kütlenin hızı ise, kütlenin hızını yayın yer değiştirmesine bağlı
olarak ifade ediniz.

Çözüm
Newton’un . yasasına göre olduğundan kütleye etki eden x
doğrultusundaki net kuvvet belirlenmelidir. . Diğer taraftan cismin
ivmesi için

yazılabileceğinden cismin hareketini tanımlayan diferansiyel denklem,

olacaktır. Değişkenlerine ayırarak integre edersek;


¬
T (
0
C)
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


I(x) =
_
I
0
2
+2gx −
k
m
x
2





Örnek 2.26
Kütlesi m olan bir cisim yerden oldukça yüksekte bulunan bir noktadan ilk hızsız
olarak serbest düşmeye bırakılıyor. Cisme etki eden yerçekimi kuvveti sabit ve
hava direncinin cismin hızı ile orantılı olduğu kabul edildiğine göre, herhangi bir t
anında cismin başlangıç noktasından hangi uzaklıkta olduğunu ve o anda hangi
hıza hareket etmekte olduğunu buluz. Cevap:
I(t) =
mg
k
(1 −c
-kt¡m
), x(t) =
mg
k
t −
m
2
g
k
2
(1 −c
-kt¡m
)
k = orontı sobiti



Örnek 2.27
Kütlesi m olan bir cisim yer küresi üzerinde bir yerden yukarıya doğru bir I
0
ilk
hızı ile fırlatılıyor. Hava direncini ihmal ederek , cismin bir daha yer yüzüne
dönmemesi için I
0
ilk hızının ne olması gerektiğini bulunuz.

Çözüm
x ekseninin (+) yönü yukarı olsun. Hava direnci ihmal edildiğine göre , burada
hareketi etkileyen tek kuvvet yer çekimi kuvvetidir. Bu kuvvetin değeri ise
Newton’un Evrensel Çekim Kanununa göre değişir. Bu durumda, yerküresi
üzerinde yerçekimi ivmesinin değeri g ile, yerküresinin kütlesi H ve yarıçapı R ile
gösterilirse; Evrensel Çekim Kanunu’na göre
m
J
2
x
Jt
2
= −0
mH
(x +R)
2






t anında, cismin yerküresinden olan uzaklığı x ve hızı : olsun. Buna göre hareket
denklemi

mg = 0.
mH
R
2
0 =
gR
2
H
:cyo
JI
JI
= −
g. R
2
(x + R)
2


elde edilir. Denklemin sağ yanı x’e bağlı olduğundan sol yanında da x’e bağlı
ivmesinin kullanılması yerinde olacaktır. Buna göre,
:
J:
Jx
= −
gR
2
(x + R)
2
_ :J: = −_
gR
2
(x + R)
2
Jx
x
0
v
v
0


ifadesinden hızın yükseklikle değişim ifadesi,
I
2
= I
0
2
− 2gR +
2gR
2
x + R

¬
¬
¬
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



olarak elde edilir
Cismin yerküreye geri dönmemesi için sürekli olarak pozitif bir hıza sahip olması
gerekir. Bu ise ancak I
0
−2gR ≥ u şartı sağlanırsa mümkün olabilir. Bu
durumda
I
0
= ¸2gR = √2 × 9.81 × 6.4 × 1u
6
≈ 112uS
m
s
.








Örnek 2.28
 maddesi,  :c  gibi iki kimyasal maddenin reaksiyonu sonucu oluşmaktadır.
Dolayısıyla o gr  ilc, b gr  reaksiyon sonucu (o +b) gr  vermektedir.
Başlangıçta x
0
gr  :c yu gr  vardır; hiç  bulunmamaktadır.  maddesi
oluşum hızının tepkimeye girmemiş  :c  maddelerinin çarpımı ile doğru orantılı
olduğu bilindiğine göre, oluşan  miktarını, z(t), zamanın fonksiyonu olarak elde
ediniz.

Çözüm K =
t anında oluşan z(t) gr ¸ içerisindeki o’nın oranı

a
a +h

, |’nın oranı
h
a + h

olacaktır. Kütle cinsinden ise z(t) gr ¸ içerisinde

a
a +h
gr
o,
h
a +h
z(t)
gr | bulunacaktır. Dolayısıyla t anında tepkimeye girmeyen o :c | miktarları
sırasıyla,
[x
0

oz
o + b
¸ :c _y
0

bz
o + b
]
olur. Bu durumda aranan diferansiyel denklem;

Jz
Jt
= k [x
0

oz
o + b
¸ _y
0

bz
o +b
]
halini alır.
Düzenleme yaparsak
Jz
Jt
=
kob
(o + b)
2
_
o +b
o
x
0
−z] _
o + b
b
y
0
− z] = K(A − z)(B −z)
elde edilir. Burada
K =
kob
(o +b)
2
A =
o + b
o
x
0
B =
o + b
b
y
0


Diferansiyel denklemin çözümü A ve B arasındaki ilişkiye bağlıdır. İki durumu
dikkate alalım:
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


A > B için çözüm
z(t) =
AB(1 − c
-(A-B)kt
)
A − Bc
-(A-B)kt

A = B olursa çözüm
z(t) =
A
2
kt
1 +Akt


Öğrencilerin bu sonuçları elde etmeleri tavsiye edilir.



Örnek 2.29
2 gr ¥ ilc 1 gr X tepkimeye girerek S gr Z oluşturmaktadır. 1uu gr ¥ Su gr X
iyice karıştırıldığında 1u Jokiko sonro Su gr Z maddesi oluştuğu gözlenmiştir.
(a) 2u Jokiko sonunda kaç gr Z oluşur, (b) 6u gr Z elde etmek için ne kadar
beklenmelidir. Cevap: 7S gr, 4u¡S Jokiko.




Örnek 2.30
Ülkelerin gelecekteki nüfus tahminlerinde kullanılan
JN
Jt
= AN − BN
2

diferansiyel denklemi oldukça kabul görmektedir. Bu denklemde, A :c B pozitif
ülke sabitleri, N ise nüfusu göstermektedir. Başlangıç anındaki (t = u) nüfusu N
0

alarak nüfus zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. ABD için A = S.1S×1u −
8 B = 1.S887×1u −1u :c 197u yılındaki nüfus S.9 milyon olarak alınabildiğine
göre 2uuS yılındaki ve 2uS0 yılındaki nüfusları bulunuz.





Örnek 2.31
Seri olarak bağlı bobin ve dirençten kurulu bir alternatif akım devresinden geçen
akım
I
Ji
Jt
+Ri = E(t)
diferansiyel denklemi uyarınca değişmektedir. Burada i devreden geçen akımı
(amper), I bobinin indüktansı (Henry), R direnç (ohm) ve E(t) ise volt olarak
elektromotor kuvvettir. t = u anında devreden geçen akımın i
0
ve elektromotor
kuvvetin E(t) = E
0
olması durumunda devreden geçecek olan akımı i(t)
zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.





Çözüm
Elimizdeki denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem
olduğundan doğrudan integral çarpanı kullanılarak çözülebilir.
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


i(t) =
1
µ
__µR(t)Jt + C_ :c µ(t) = c

R
L
dt
= c
Rt¡L


alarak,
i(t) = c
-Rt¡L
__c
Rt¡L
E
0
I
Jt + C_ =
E
0
R
+ Cc
-Rt¡L

bulunur. t = u anında i = i
0
olduğundan yerine koyarak
C = i
0

E
0
R

elde edilerek diferansiyel denklem çözümünde yazılırsa,
i(t) =
E
0
R
(1 − c
-Rt¡L
)
olduğu görülür.
















Örnek 2.32
Yukarıda verilen 2 − 26 nolu soruda elektromotor kuvvetinin E(t) =
11usin12unt uyarınca değiştiği bilinmektedir.. I = S ℎcnry, R = 1S oℎm
olarak verildiğine ve t = u anında i = u amper olduğuna göre devreden geçen
akımı zamanın fonksiyonu olarak bulunuz.
Çözüm
Devreden geçen akım
I
Ji
Jt
+Ri = E(t)
diferansiyel denklemiyle tanımlı olduğuna göre çözümü aranan denklem,
I
Ji
Jt
+Ri = 11usin12unt
Veya
Ji
Jt
+
R
I
i =
11u
I
sin12unt
olacaktır. Verilen değerler yerine konursa denklem,

Ji
Jt
+ Si =
11u
S
sin 12unt
olur. Birinci mertebeden lineer olan bu denklem integral çarpanı metodu ile
çözülür.
µ(t) = c
∫ 5dt
= c
5t

elde edilerek genel çözüm ifadesinde (2.7 eşitliği) yerine konursa,
i(t) =
1
µ
__µR(t)Jt + C_ = c
-5t
_
1uu
S
_c
5t
sin12untJt +C_
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


elde edilir.

İntegral işlemi için kısmi integral yöntemi kullanılmalıdır (bu kısım öğrenciye
bırakılmıştır). Burada biz

_c
ut
sinbtJt =
c
ut
o
2
+ b
2
(o sinbt −b cosbt)


kalıbını kullanacağız. Problemimizde o = S :c b = 12ut olduğundan yerine yazıp
bazı sadeleştirmeden sonra;
_c
5t
sin12untJt =
c
5t
S(1 + S76n
2
)
(sin12unt − 24ncos 12unt)
elde ederiz. Dolayısıyla aranan çözüm;


i(t) =
22
S(1 + S76π
2
)
(sin12uπt −24πcos 12uπt) + Ce
-5t


olacaktır. Verilen başlangıç değerlerinden integral sabiti belirlenebilir. t =
u onınJo i = u amper olduğuna göre, genel çözümde yerine konup C çekilirse,
C =
22 ×24n
S(1 +S76n
2
)

elde edilir. Böylece aranan özel çözüm;
i(t) =
22
S(1 + S76π
2
)
(sin12uπt − 24πcos12uπt +24πe
-5t
)
şeklinde olacaktır.


Örnek 2.33

Seri bağlı direnç ve kondansatörden oluşan bir alternatif akım devresinde,
kondansatörde depolanarak elektrik yükü zamanı
R
Jq
Jt
+
q
c
= E(t)
uyarınca değişir. R = 1u oℎm, c = 1u −S farad, E(t) = 1uusin12uπt olarak
verildiğine ve t = u anında q = u olduğuna göre kondansatörde depolanan
elektrik yükünün zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.


Çözüm
Diferansiyel denklem, verilenlerin yerine konmasıyla
1u
Jq
Jt
+ 1u
3
q = 1uusin 12unt
Veya
Jq
Jt
+1uuq = 1usin 12unt
halini alacaktır. Bu ise birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklemdir.

µ(t) = c
∫100dt
= c
100t
alınarak genel çözüm ifadesinde yerine konursa,

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


q(t) = c
-100t
|1u∫c
100t
sin 12untJt + C] elde edilir. İntegrali almak
üzere
_c
ut
sinbt Jt =
c
ut
o
2
+ b
2
(o sin bt − b cos bt)

olduğundan hareketle o = 1uu, b = 12ut alınarak
_c
100t
sin12untJt =
c
100t
2u(2S + S6n
2
)
(Ssin12unt −6ncos 12unt)
bulunur.



Çözüm ifadesinde yerine yazılarak;
q(t) = c
-100t
_
c
100t
2(2S +S6n
2
)
(Ssin12unt −6n cos12unt) +C_
veya
q(t) =
1
Su + 72n
2
(Ssin12unt −6ncos 12unt) +Cc
-100t

elde edilir. C sabitini bulmak üzere verilen koşul sağlatılırsa,
u =
−6n
Su +72n
2
+ C C =
Sn
2S + S6n
2

bulunur. Böylece aranan çözüm;

q(t) =
1
Su +72n
2
(Ssin12unt − 6ncos 12unt) +
Snc
-100t
2S +S6n
2




























¬
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



Örnek 2.34
Örnek 2 − S4’tc t = u anında geçen akım i = S A olduğuna göre akımın zamanla
değişimini elde ediniz.
Çözüm
Bir önceki örnekten
q(t) =
1
Su +72n
2
(Ssin12unt −6ncos 12unt) + Cc
-100t

elde edilmişti.
i
Jq
Jt

olduğundan türev alma işlemi yapılarak,
i(t) =
6uuncos 12unt + 72un
2
sin12unt
Su + 72n
2
− 1uuCc
-100t

bulunur.

Verilen koşul yerine yazılırsa;
S =
6uun
Su + 72n
2
− 1uuC :cyo 1uuC = S −
Suun
2S +S6n
2

elde edilir. Böylece aranan özel çözüm;
i(t) =
Suuncos12unt +S6un
2
sin12unt
2S + S6n
2
− _S −
Suun
2S +S6n
2
] c
-100t

olacaktır.

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


2.7 Problemler



1 Genel değerlendirme soruları
Birinci mertebeden diferansiyel denklem ne demektir.
Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem y
ii
, y
i2
, ¸y
i
gibi terimler
bulundurabilir mi?
Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem hangi şartlarda doğrudan
integral yoluyla çözülebilir.

2 Lineer birinci mertebeden diferansiyel denklemler
2.1 Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin hangileri birinci mertebeden lineerdir:
(a) y
i
+Sx
2
y = sinx (b)2y
i
+ Sx¸y = c
x
(c) y
i
+ xc
¡
= 2

(d) xy
i2
+ x
2
y = 1

(e) y
i
y
2
+ cos y = xy (f) yy
i
+ xy = x (g) y
i2
− y
2
= x
2


(h) y
i
+ ¸y = √x

2.2 Aşağıdaki diferansiyel denklemleri, tüm işlem adımlarını göstererek,
çözünüz.
(a) y
i
−Sxy = 2x (b)(1 − x
2
)y
i
−2y = u (c) 2xy
i
− y = x
2


(d)y
i
+(S − 1¡x)y = 2 (e) x
2
y
i
+2xy = 1 (f) y
i
+y tanx =
sinx

(h)xy
i
+(1 +x
2
)y = 2
y
i
+
2
x
y =
c
2x
x

y
i
+
4
x
y = sinx

2.3 Aşağıdaki başlangıç değer problemlerini, tüm adımları göstererek,
çözünüz.
(a) y
i
+y = u, y(u) = 1 (b)y
i
− 2xy = cos 2x, y(n) = 1


(c) y
i
− 2xy = c
x
, y(1) = 4

(d)y
i
+4x
2
y = x
4
, y(2) = 8 (e)(x
2
− 1)y
i
− xy = 1

2.4 Aşağıdaki sorularda x’i bağımlı, y’yi bağımsız değişken alarak çözümü
yapınız.
Jy
Jx
=
y
2
1 − x
, y(u) = 1

Jy
Jx
=
c
¡
c

−2x
, y(1) = 2


Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel







2.5 y
i
+ P(x)y = u birinci mertebeden diferansiyel denkleminin bir çözümü
y
1
x

olsun. Cy
1
(x) ifadesinin de aynı denklemin çözümü olduğunu
gösteriniz.

2.6 Birinci mertebeden diferansiyel denklemlerin uygulamaları
(a) Malthusian nüfus artış yasası nedir? Neden gerçekçi tahminlerde daha
uygundur.
(b) Radyoaktif karbon ile yaş tayininin esası nedir. Bu iş için neden C
14

uygundur.
(c) Bir yağmur damlasının limit hızını tanımlayınız. Bu hız damlanın düştüğü
yüksekliğe bağlı mıdır?
(d) Yeterince besinin bulunduğu bir balık gölünde, eğer hiç balık avlanmazsa,
her yıl balık sayısının ikiye katladığı gözlenmiştir. Başlangıçtaki balık
sayısını N
0
’dır. Mathusian artış yasasını kullanarak ve her gün ortalama
u.uu2N
0
adet balık avlandığını kabul ederek, balık sayısını zamanın
fonksiyonu olarak elde ediniz.
(e) Belirli bir bakteri kolonisindeki bakteri sayısının her S soot iki kat arttığı
bilinmektedir. Mathusian artış yasasını kullanarak başlangıçtaki bakteri
sayısının 4 katına çıkabilmesi için ne kadar süre geçmesi gerektiğini
bulunuz.
(f) Yıllık nüfus artış hızı % u.2 olan bir ülkenin kaç yıl sonra nüfusunu ikiye
katlayacağını belirleyiniz.
(g) Başlangıçtaki sıcaklığı I
ì
= Su
0
C olan bakırdan yapılmış küçük bir küre
t = u anında buzlu suya bırakılmıştır. Kürenin sıcaklığı 1 Jokiko sonra
2u
0
C’ye düştüğüne göre, Newton soğuma kanununu kullanarak 2 Jokika
sonra kürenin sıcaklığının ne olacağını belirleyiniz.
(h) Bir tankta, 1u kg tuz kullanılarak elde edilmiş bulunan 2uu litrc
salamura (tuzlu su) bulunmaktadır. Tanka, bir karıştırıcı devredeyken,
dakikada S litre saf su ilave edilirken, aynı hacimde tuzlu su da tankın
altındaki delikten dışarı boşaltılmaktadır. Su Jokiko sonra tankta ne
kadar tuz kalır. Tuz miktarının 1 kg’a kadar düşmesi için ne kadar süre
geçmesi gerekir.
(i) m kütleli bir cisim belirli bir yükseklikten durgun haldeyken serbest
düşmeye bırakılmaktadır. Cisme etkiyen hava direncinin cismin hızıyla
orantılı olduğu bilindiğine göre, cismin hızı ve konumunu zamanın
fonksiyonu olarak elde ediniz.


3 Birinci mertebeden lineer olmayan diferansiyel denklemler

3.1 Değişkenlerine ayrılabilir tipteki diferansiyel denklemleri çözünüz.
(a)yy
i
= x
3
+ 1 (b) (x + 2)y
i
= y
2
+2 (c)
y
i
+2c
x+¡
= u

(d) y
i
= (xy)
3
(e) xyy
i
= c
x+¡+1
(f) xyy
i
=
¸1 −y
2


Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


(g)y
i
+ 2xy = u, y(u) = 1 (h)y
i
= c

cos2x , y(n¡2) = 1

(i)x
2
y
i
= 1 − y
2
, y(u) = u (j) y
i
=
c
x
cos ¡
c
j
sin¡
, y(n¡4) = 1

3.2 Aşağıdaki diferansiyel denklemlerde değişken dönüşümü yaparak
değişkenlerine ayrılabilir duruma getirip çözünüz.

(a)y
i
= (x + y +1)
2
− (x + y) (b) y
i
= (x + y)c
x+¡
(c)y
i
=
¸x +2y − S

(d)y
i
= (x − y)
2

y
i
=
c
x
(x − y)
c
¡


3.3 R yarıçaplı küresel bir tank suyla doludur. Tank tabanına açılan o yarıçaplı bir
delikten su boşaltılacaktır. Toriçelli kanununa göre tankı terk eden suyun
ortalama hızı I = ¸2gy olup burada y göz önüne alınan durumdaki su
yüksekliğidir. Tanktaki su seviyesini zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Tankın
tamamen boşalabilmesi için gerekli zamanı veren ifadeyi geliştiriniz.

3.4 Yukarıdaki problemi yatay olarak konumlandırılmış R yarıçaplı ve I boyundaki
silindirik tank için tekrarlayınız.

3.5 Lojistik nüfus artışı
JN
Jt
= −(o −bN)N
diferansiyel denklemiyle tanımlanır. Bu diferansiyel denklemin genel çözümünü
bulunuz.


3.6 Lojistik nüfus artışı kanununa göre biraz daha karmaşık, ancak daha gerçekçi
bir model

JN
Jt
= −(o −bN)(1 −cN)N
diferansiyel denklemiyle verilir. Bu denklemin genel çözümünü bulunuz.

3.7 Aşağıdaki eğri ailelerinin ortogonal yörüngelerini veren eğri ailesini
belirleyiniz.
(a)x
2
−y
2
= C (b)x
2
+y
2
= 2kx (c) x
2
+4xy −y
2
+ 1 = C

3.8 Su dolu bir tankın altından bir delik açılırsa su boşalmaya başlayacaktır.Ancak
tanktaki su seviyesi düştükçe birim zamanda tanktan boşalan su miktarı da
azalacaktır, dolayısıyla zamana bağlıdır. Sabit A
1
kesitli bir tankın tabanına açılan
A
0
büyüklüğündeki bir delikten birim zamanda çıkan su hacmi KA
0
¸2gℎ olarak
verildiğine göre, (K = sobit, ℎ = t anındaki su yüksekliği) tankın içerisinde
başlangıçta (t = u), E metre yüksekliğinde su bulunduğunu varsayarsak, tanktaki
su seviyesini zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.

3.9 Problem 3.8’i, ters çevrilmiş ve taban çapı Ð olan konik kesitli bir tank için
çözünüz.
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



3.10 Problem 3.9’u ters çevrilmiş, alt ve üst taban çapları sırasıyla J ve Ð olan
kesik koni biçimli bir tank için çözünüz.
3.11 Düzlemsel bir duvardaki tek boyutlu ısı iletimi,
µ
x
= −k. A
JI
Jx

olarak verilir. Burada x ısının akış(iletim) doğrultusunu, k ısı iletim katsayısını A
duvar alanını ve
JI
Jx

, x doğrultusundaki sıcaklık eğimini (gradyenini) verir. Eğer “k” mevcut malzeme
için sabitse bu denklem duvar içerisindeki sıcaklık profilini |I = I(x)] bulmak
üzere kolayca integre edilir. Ancak “k” genelde sıcaklığın fonksiyonudur ve
k = k
0
(1 + [. I) ilişkisiyle verilir. Burada k
0
:c [ sabitlerdir (k
0
> u). Buna
göre sabit bir µ
x
ısı transferi için duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını elde ediniz.




3.12 Yatayla S7
0
açı yapan bir eğik düzlem üzerinde bulunan bir cisim, eğik
düzlem boyunca ve yukarı doğru I
0
= 12 m¡s’lik bir ilk hızla fırlatılıyor. Cisim ile
eğik düzlem arasındaki sürtünme katsayısı µ = u.2S’tir. Buna göre (a) cisim eğik
düzlem boyunca hangi uzaklığa gidebilir ve (b) cisim atıldığı noktaya geri
döndüğünde hızı ne olur? Cevap: 9 m, 8.48 m¡s.

4 Birinci mertebeden homojen tipte diferansiyel denklemler

4.1 Homojen diferansiyel denklem nedir, nasıl anlaşılır.

4.2 Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin homojen olup olmadıklarını inceleyiniz.
(o) y
i
=
x + y
x − y
(b)y
i
=
x + 1
x
2
+ y
(c) y
i
=
x
3
−2xy
2
xy
(J) y
i
= x
2

y
3
x








4.3 Aşağıdaki homojen (veya homojene indirgenebilir) diferansiyel denklemleri
çözünüz.
(o)y
i
=
x
x + y
(b)y
i
=
x
3
−4x
2
y
y
3
(c) y
i
=
x +2y
x − y

(J) y
i
=
x
2
−6y
2
2xy
(c)y
i
=
Sx − 4y
x +2y
(f)y
i
= x + _
x
2
+ y
2
y


(g)y
i
=
y
2
−¸x
4
−y
4
x
2
(ℎ)y
i
=
y
x
− 1, y(1) = u (i)y
i
=
x − y
x + y
, y(u)
= u

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel


(])y
i
=
x +2y
2x − y
, y(1) = u (k)y
i
=
2x −¸x
2
+ y
2
− y
y
, y(2) = −6

(ı)y
i
x
2
− y
2
2xy
, y(u) = −2 (m) y
i
=
2x + y + 4
x +2y − S
(n)y
i
=
x + 2y −S
x − y


(o)y
i
=
x +2y − 1
y
(p)y
i
=
x + y
x − 4
(r)y
i
=
x − 2y −2
2x − 4y − 8





5 Tam diferansiyel denklemler

5.1 Tam diferansiyel ne demektir. u(x, y) = 2xy
2
−y√x fonksiyonunun tam
diferansiyelini alınız.





5.2 Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin tam diferansiyel olup olmadıklarını
inceleyiniz. Tam diferansiyel olanları çözünüz.

(a) (Sx + 1) + (Sy −1)y
i
= u (b)(Sy − 1) − (Sx + 1)y
i
= u
(c) (y
2
−2x) + (2xy − c
¡
)y
i
= u (d)y
2
−2xyy
i
= u
(e)(c
¡
sinx + 2 ) − c
¡
cos x y
i
= u (f) (2x + y) + (x −2y)y
i
= u
(g)(x
2
+ sinx) −(y
2
− cosy)y
i
= u (ℎ)y
i
=
x − y −1
x + y +1
(i)y
i
=
−2xc
¡
x
2
c
¡
+ 1

(k)y
i
=
2x sin2y + xc
x
x
2
cos 2y −c

(ı)(x +2y) + (x −2y)y
i
= u

(m) (x
2
c
x+¡
2xc
x+¡
+ 2x)Jx + (x
2
c
x+¡
+4)Jy = u

5.3 Aşağıdaki çözümlere sahip olan diferansiyel denklemleri elde ediniz.
(a)¡(x, y) = x
2
ysiny − c
x+¡
= 2.1 (b) ¡(x, y) = Stanx + y
3
x −
Sy = 4

5.4 Aşağıdaki başlangıç değer problemlerinin çözünüz
(a) (2x
2
+ 1) + (4y
3
− 2y − 1)y
i
= u, y(u) = 1
(b (Sx
2
siny + xc
x
) + (x
3
cosy −y
2
+1)y
i
= u, y(1) = −2
(c)(2x +Sy − 1) + (Sx − 2y + S)y
i
= u, y(u) = u


(d)(Sx
2
y + c
x
siny) + (x
3
+ c
x
cos y)y
i
= u, y(n¡2) = u
(c) y
i
=
x
2
c
x
+ 1
y
2
c
¡
− 1
, y(u) = 4 (¡)y
i
=
2x − Sy − 1
Sx − 2y + 1
, y(−2) = S

6 Aşağıdaki Bernoulli tipi diferansiyel denklemleri çözünüz.
(a) y
i
−y = y
4
, y(1) = u (b) y
i
+ 2y = −4y
3
, y(u) = 1
(c) y
i

¡
x
= y
2
, y(1) = u (d)xy
i
+y = y
2
lnx
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler
Engin/Büyükkaya/Çengel



şu hususun altını çizmek gerekir. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklemi çözerken bağımsız değişken olarak x ya da y seçilebilir. Bu tür bir değişim bazen çözümü zor olan diferansiyel denklemi, çözümü daha kolay bir hale getirebilir. Örneğin =

(

+ 1) +

3 +1

diferansiyel denklemi lineer olmamasına rağmen, aşağıdaki denklem lineerdir ve kesin olan bir çözüm yolu vardır.

=

+1

+

3 +1

denklemi ’e göre lineerdir.

2.3 Birinci Mertebe Lineer Diferansiyel Denklemler

B

irinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem, (2.1)

+ ( ) = ( )

formunda verilir. Hatırlatmak gerekir ki + ( ) = ( ) denklemi de ’e göre lineerdir ve burada anlatılacak yöntemle çözülebilir. Verilen ve fonksiyonları öngörülen çözüm aralığında ’e bağlı sürekli fonksiyonlardır. Bu türden bir denklemin çözümü, eğer denklemin sol yanı tek bir terimin türevi şeklinde ifade edilebilirse, sıradan bir işleme dönüşecektir. Bunun için denklemin sol tarafını bir terimin türevi haline getirebilecek bir çarpanın aranması gerekir. Denklemin her iki yanını ( ) fonksiyonu ile çarpalım. ( ) + ( ) ( ) = ( ) ( ) (2.2)

[ ( ) ] = ( )

+

( )

(2.3)

olduğundan, (2.2) eşitliğinin sol tarafının [ ( ) ] türevinin açılımı olabilmesi için (x) = ( ) ( ) şartı sağlanmalıdır. Bulmaya çalıştığımız çarpanın sıfırdan farklı olduğu durumda, bu denklemi integre edersek
Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel

(x) = ( ) (x) veya [ | (x)|] = ( ) yazılarak | (x)| = ( ) +

elde ederiz. ( ) çarpanı yalnız bırakılıp ve 1 sabiti dikkate alınmayarak | (x)| =
∫ ( )

(2.4)

elde edilir. İntegral sabitinin bu aşamada dahil edilmesi genel çözüm üzerinde bir değişikliği yol açmayacaktır. Ayrıca (2.4) denkleminin sağ tarafı her koşulda pozitif olacağından denklem, (x ) =
∫ ( )

(2.5)

olarak da ifade edilebilir. (2.5) denklemiyle tanımlanan fonksiyona integral çarpanı diyeceğiz. (2.1) denkleminin sol tarafı artık tek bir terimin türevi şeklinde ifade edildiğinden [ ( ) ] = ( ) ( ) (2.6)

yazılarak ( ) = ( ) ( ) +

veya bağımlı değişkeni yalnız bırakarak diferansiyel denklemin genel çözümü, = 1 ( ) ( ) ( ) + (2.7)

olarak elde edilmiş olur. Birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklemin (2.7) denklemine göre genel çözümünün bulunabilmesi için, verilen diferansiyel denklemin kesinlikle (2.1) denkleminde verilen şekle getirilmesi gerekir.

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel

Örnek 2.1

− 3 = −9 ; (2) = 13
lineer başlangıç değer problemini çözünüz. Çözüm türevinin katsayısı 1 ve ( ) = −3, ( ) = −9 olduğu görülmektedir. İntegral çarpanı, ( )=
∫ ( )

= e∫

=e

elde edilerek (2.7) denkleminde yerine konursa, = 1 e 1 e e (−9x)dx + C

=

−9

e

dx + C

−9 ∫ e dx integralini almak için kısmi integrasyon yöntemi kullanmak üzere,

= ,
−3

= =
−3

1 3

= olduğundan 1 = −9 − −3 − −3 3 9 = −∫

değişken dönüşümü uygulanır. Bu kurala göre ∫ 1 −3 dx = −9 − −3 − −9 − −3 3 3 = −3 (3x + 1 Denklemde yerine konursa, = 3 + 1 + kullanılarak sabiti belirlenir:
3

elde edilir. Verilen başlangıç şartı

13 = 3.2 + 1 + 3.2 → (2) = 13 olduğundan, 13 = 3.2 + 1 + çözüm,
3.2

= 6
−6

−6

= 6

. Böylece aradığımız özel

=6

+3 +1

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel

Şu ana kadar yapılan işlemlerde verilen bir çözüm aralığında ( ) ( ) ifadelerinin sürekli fonksiyonlar olması gerektiği vurgulanmıştı. Bunu bir örnekle göreceğiz.7) denkleminde yerine konursa. y(2) = 3 Çözüm 1 +1 fonksiyonu = −1 noktasında süreksizdir. İntegral çarpanımız. P(x) = < 1 veya | | µ(x) = ∫ ( ) = ∫ = = |x + 1| > 1 için mutlak değer içi pozitiftir. y = olacaktır. Y= 1 +1 ( + 1 )5 + = 1 +1 + 5 5 + + 4 3 1 15 + 20 +1 12 5 (3 + 4) = + 12( + 1) +1 = Verilen koşulu yerine yazarak sabitini bulalım: 5 × 2 (3 × 2 + 4) 73 3 = + → C =− 12(2 + 1) 2+1 3 böylece aranan özel çözüm. O halde çözümü  < 1 < <  aralığında aramamız gerekir. çözüm bölgesi sürekliliğin olduğu alt bölgelere ayrılmalıdır. (2. Örnek 2. Dolayısıyla  1 < <  aralığında µ( ) = + 1 yazılabilir. Eğer bu fonksiyonlardan birinin veya ikisinin süreksizlik noktaları varsa.2 1 y = 5 +1 başlangıç değer problemini çözünüz. + 2 . 5 (3 + 4) 73 − 12( + 1) 3( + 1) Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .

Ayrıca lineer olmayan denklemlerin çözümleri genellikle kapalı fonksiyonlar halinde elde edilirler. ( ) ve ( )’in sürekli olduğu öngörülen çözüm bölgesinde.4 Lineer Olmayan Birinci Mertebeden Diferansiyel Denklemler L ineer ve birinci mertebeden diferansiyel denklemlerle ifade edilen başlangıç değer problemleri nispeten çözümleri kolay olan problemlerdir. Teorem sadece çözümün olup olmadığı. Lineer diferansiyel denklemler.2. Dolayısıyla. tüm özel çözümlere ulaşabileceğimiz bir genel çözüme sahiptirler. Her ne kadar teoremin şartları oldukça kısıtlayıcı görünse de. bu kısımda ancak analitik çözümleri var olan belirli tipteki diferansiyel denklemler üzerinde durulacaktır. Durum lineer olmayan diferansiyel denklemlerde biraz daha zordur. diğer bir ifadeyle ( ) = ise. ) diferansiyel denklemi ( . Çözüme nasıl ulaşılacağı ve bu çözümün hangi bölgede olduğuyla ilgili ipucu vermez. )fonksiyonu dikdörtgensel bir D bölgesinde sürekliyse ve aynı bölgedeki bir ( . diğer bir ifadeyle bağımlı değişkeni yalnız bırakmak genelde mümkün olmaz. Bunun nedeni (2. )noktasından geçiyorsa. belirli bir fiziksel problemi temsil eden ve bir çözümü bulunan diferansiyel denklemler tarafından bu şartların sağlandığı kolayca gösterilebilir. Ayrıca bu tür diferansiyel denklemlerin. Ayrıca / türevi de bu D bölgesinde sürekli bir fonksiyon ise elde edilecek çözüm tektir. Çoğu pratik uygulamanın doğasından gelen bir lineer olmayışlık vardır. bu durumda birinci mertebeden = ( . bunun öncelikle belirlenmesi gerekir.7) denklemiyle verilen analitik bir genel çözüme sahip olmalarıdır. Buna karşın lineer olmayan denklemler için aynı durum geçerli değildir. tek bir genel çözümleri vardır. ) noktasını içerisinde bulunduran D’nin alt bölgesinde en az bir çözüme sahiptir. ve bu tür uygulamalar lineer olmayan diferansiyel denklemleri ortaya çıkarır. Teorem: Lineer olmayan birinci mertebeden denklemler için çözüm varlığı ve tekliği Eğer bir ( . varsa tek olup olmadığı konusunda bilgi verir. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Bu tür denklemleri çözebilmek için genel bir metot olmadığı gibi. Eğer bir çözüm varsa bu çözümün tek bir genel çözüm olup olmadığı da ortaya çıkarılmalıdır. genel karakteristikleri konusunda da çok az bilgi vardır. çünkü öncelikle verilen çözüm bölgesinde bir çözümün olup olmadığı dahi kesin değildir.

+ = 0 ⇒ arctan( ) + 1+ Çözüm Verilen denklem = 2x ↔ =2 2 5 şeklinde değişkenlerine ayrılıp terim terim integre edilirse.2. = Örnek 2. Dikkate edilirse. 2 =0 + = 0 ⇒ arctan( ) + 5 = Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . böylece özel çözüm elde edilmiştir. ) = ( ) şeklinde ifade edilebiliyorsa.1 Değişkenlerine Ayrılabilir Tipte Birinci Mertebeden Denklemler B Örnek 2. 1+ aranan çözümdür. Değişkenlerine ayrılabilir denklem =2 . = 2 ⇒ − 1 = 2 ⇒− 1 − 1 = −1 2 −2 ve sonuç olarak. (2) = −1 başlangıç değer problemini çözünüz.4 +( + ) diferansiyel denklemini çözünüz. ( ) ℎ( . ) şeklinde verildiğini düşünelim. Çözüm Verilen denklem + 1+ 2 Şeklinde yazılıp doğrudan integre edilebilir.4. verilen başlangıç şartı doğrudan integral işlemi sırasında hesaba katılmış. bu diferansiyel denklem değişkenlerine ayrılabilir tiptedir. Eğer denklemin sağ yanı.3 irinci mertebeden bir diferansiyel denklemin = ℎ( . 1 3− elde edilir.

2.5 Ortogonal (Dik) Yörüngeler Birbirini 90 açıyla kesen doğrulara birbirinin ortogonalıdır denir.Verilen ifadenin ( ( . aynı düzlemdeki ( . Böylece ilk iki adımı tamamlamış oluyoruz. ) = ) ′ göre türevi alını oluşturulur. Şimdi de türevi − ile yer değiştirelim ve çözülecek diferansiyel denklemi − = olarak belirlemiş olalım. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . ) = eğri ailesinin her bir eğrisini dik olarak kesiyorsa.İkinci denklemde − alınarak elde edilecek diferansiyel denklem çözülür. ) = eğri ailesinin her bir eğrisi. 3. Tanımı genişletecek olursak.Bu iki denklemden ( ( . bu eğriler birbirinin ortogonalıdır. Verilen bir eğri ailesine ortogonal (dik) olan eğri ailesini bulmak için şu adımlar izlenmelidir: 1. Denklem düzenlenirse + = 0 diferansiyel denklemi elde edilir ki bu da değişkenlerine ayrılmış vaziyette olduğundan terim terim integre edilebilir. diğer bir ifadeyle. = bulunur. )ve bunun türevini veren denklem) C yok edilir.Örnek 2. Her iki denklem de ’ ye eşit olduğuna göre bu eşitliklerin sol yanları da birbirlerine eşit olmalıdır. Bu adımları bir uygulama ile görelim. Dolayısıyla = = = eğri ailesine dik olan eğri elde edilir. ) = olduğu anlaşılmaktadır. örneğin bir − düzlemindeki ( . Verilen ifadeden ( . Örneğin ailesini bulmak isteyelim. Bu nedenle doğrulardan birinin eğimi m ise buna ortogonal olan diğerinin eğimi −1/ olacaktır (geometriden birbirine dik iki doğrunun eğimleri çarpımının −1 olduğunu hatırlayınız).

) fonksiyonu  ( . veya 2 + = elde edilmiş olur. = eğri ailesi eğimi c olan ve merkezden geçen doğruları temsil eder. tüm ’ ler de  ile yer değiştirildiğinde eğer denklemin sağ tarafındaki ( . Homojen bir diferansiyel denklemi çözerken aşağıdaki dönüşümleri uygulayacağız: = ve her iki yanın ’e göre türevi olan = + Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Çünkü denklemin sağ yanı sadece ’nin fonksiyonu olarak ifade edilebilir. Dik yörüngeler konusu. sabit potansiyel çizgilerinin ortogonal yörüngeleridir. sadece geometriyle ilgili değil.+ = 0 ⇒ .2 Homojen Tipte Birinci Mertebeden Denklemler D eğişkenlerine ayrılabilir forma getirilebilecek diferansiyel denklemlerden biri de homojen tipte olanlardır. Bir diğer önemli uygulama da akışkanlar mekaniğindedir. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem eğer. Örneğin homojen tipte bir diferansiyel denklemdir. ′ 3 =2 −3 1− = ( ) 3 3 = 1 − 2 Şunu not etmemiz gerekir ki burada kullandığımız “homojen” terimi. = ( . Karmaşık ifadeler için homojenlik testi uygulanması tavsiye edilir. − = = = ( ) şeklinde yazılabiliyorsa bu denkleme − = homojendir denir. 2 Boyutlu bir akışkan akımı probleminde akım çizgileri. 2 + 2 = 2. Gerçekten de bu iki eğri ailesi bireyleri birbirlerini dik açı ile keserler. − = ifadesinde = dönüşümü uygulanırsa. 2 boyutlu bir ısı transferi probleminde ısı akış çizgileri. ) haline gelebiliyorsa denklem ’inci dereceden homojendir denir. diğer mühendislik alanlarında da önemli yer tutar. Pek çok diferansiyel denklemin homojen olup olmadığı basit bir kontrolle ortaya çıkarılabilir. sabit potansiyel çizgilerinin ortogonalıdır.4. Öte yandan 2 + = eğri ailesi ise merkezi orijin noktası olan ve yarıçapı olan merkezcil çember ailesidir. ) diferansiyel denkleminin homojen olup olmadığını anlamak için denklemdeki tüm ’ ler  ile. Bölüm’deki anlamından farklıdır. Burada 2 = aldık. sabit sıcaklık çizgilerinin ortogonal yörüngeleridir. 1. Örneğin 2 boyutlu bir elektrik alanındaki kuvvet çizgileri.

Şimdi denklem değişkenlerine ayrılabilir. Düzenleme yapılırsa. = | | elde edilir. 1 ln( + 1) + arctan( ) = ln 2 ve tekrar düzenleme yapılırsa.Örnek 2. İntegraller alınırsa. = veya = olduğu hatırlanırsa. +1 = ⃓ ⃓ − +1 = − ln ⃓ ⃓ ⃓ ⃓√ +1 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . uygularsak. + Veya =− = = − + ve − + +1 = ⃓ ⃓ ⃓ ⃓√ +1 = = + −1 +1 dönüşümlerini +1 +1 elde edilir.6 Homojen diferansiyel denklem ( )= − = diferansiyel denklemini çözünüz. +1 1 +1 − = +1 +1 1 2 =− ⇒ + =− 2 +1 +1 olur. (Not: √ = | |) bulunur. ( )= bulunur.

( − )+ + + =0⇒ + = 1 0 ⇒ − + ln| | = = ln ( olarak elde edilir . ⇒ | | = 1 = den genel çözüm. | | ) Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .7 ( − ) + = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. = ve = + dönüşümü uygulanırsa. ( ) + 2( − + ) = 0 ve gerekli sadeleştirme yapılarak ( ) = 0 bulunur.Örnek 2. Çözüm Denklemin ikinci dereceden homojen olduğu açıktır.

) = 0 şeklinde verilen bir diferansiyel denklemin tam diferansiyel denklem olabilmesi için. Burada ve . 1+2 + = 0 ⇒ ln| | + ln| + 2 | = +2 veya | ( + 2 )| = . )= olması gerektiğini söyleyebiliriz. Çözüm Verilen diferansiyel denklemde ’ler  ve ’ler  ile yer değiştirildiğinde sonucun değişmediği görülür. Verilen diferansiyel denklemle bu denklem arasında beklenen bir benzerlik olduğu açıktır. sabitinin negatif olamayacağından hareketle mutlak değer kaldırılabilir. Çözümün tam diferansiyelini alalım: ( . ) = 0 diferansiyel denklemini göz önüne alalım. ) = 0 diferansiyel denkleminin tam diferansiyel tipine uygun olabilmesi için. ( . ) = olması gerekir. ) + ( . ) + ( . = Ancak olduğundan | ( +2 / ) | = veya / | +2 |= . − düzlemindeki bölgesinde birinci türevleri bulunan ve ’ye bağlı sürekli fonksiyonlar olsun. Buna göre. O halde ( . sağ tarafın da türevlendiğinde sıfır olabilmesi için bir sabit olması gerekir. ( .4. Ancak çözüm için = dönüşümü yerine = dönüşümü kolaylık sağlar.8 (1 + 2 / ) +2 1− =0 diferansiyel denklemini çözünüz. ) + ( . / +2 = > 0 2. Dolayısıyla aranan genel çözüm ( . ) şeklinde bir fonksiyonun tam diferansiyeli. = = + ifadeleri diferansiyel denklemde yazılarak. ) + ( .Örnek 2. Buna ilave olarak. )] = [ ] ⇒ =0 . ) [ ( . ) = şeklinde olmalıdır. ( . ) = 0 formunda yazılan bir ifadenin tam diferansiyel olabilmesi için denklemin sol tarafı ( .3 Tam Diferansiyel Denklemler ( . ) ( . )= ( . ( . (1 + 2 )( + ) + 2 (1 − ) = 0 elde edilir. O halde denklem sıfırıncı dereceden homojendir. Değişkenlerine ayırarak düzenleme yaparsak. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .

Bunun nedeni aradığımız ( . )=− olduğundan verilen denklem tam diferansiyeldir. ) = şeklindeki genel çözümün iki değişkenli bir fonksiyon olması ve bu aşamada sadece x’e göre integral alıyor olmamızdır. Çözüm ( . Mademki ( . +9 = +3 + ℎ( ) = 2 +9 +ℎ ( ) yazılırsa . )= olması gerekiyor. )=2 +3 ( . ) ( . )= 2 +3 = elde edilir. Çözüm ( . y(2) = 1 y y başlangıç değer problemini çözünüz. )= ( . Zira bu durumda x dışındaki tüm parametreler sabit gibi işleme alınır. ) = 3 + 1 = + + ℎ( ) Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Burada olarak kullandık. y) = ⇒ ( .9 (2 +3 ) +( +9 ) = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.Örnek 2. ) = (2 +3 ⇒ ) = +3 + ℎ( ) elde edilir. )= +9 ⇒ =2 +9 = olduğundan verilen denklem tam diferansiyel denklem tipindedir.10 3x y + 1 x dx − dy = 0. ℎ ( ) = 0 veya ℎ( ) = elde ederiz. )= 3 +1 ⎫ ⎬ ⎭ =− 1 = ( . Dikkat edilirse integral sabitini ’nin fonksiyonu olarak yazdık. ( . bunu sağlamak üzere. ( . = − Örnek 2. )= = ⇒ ( . M(x. )= 2 +3 + ℎ( ) = +3 + = veya sonuç olarak ( .

) = 0 denklemi bundan önceki yöntemlerle çözülemiyor ve aynı zamanda da tam diferansiyel değilse. aşağıdaki dönüşümle homojenleştirilir. Sabiti bulmak üzere verilen başlangıç şartını kullanırsak. yukarıdaki dönüşüm çözüme götürmez. ( + + ) +( + + ) = 0 diferansiyel denklemi ≠ 0. + + Bu denkleme + = dönüşümü uygularsak denklem değişkenlerine ayrılabilir duruma gelir. Böylece denklemin her iki tarafı bu çarpanla çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir 2. ( . = +ℎ→ = = → = Böylece denklem ( Ancak = ise = + ) +( + ) = 0 homojen denklemine dönüşür. ≠ 0 ise denklem Bu denklem eğer = = 0 ise homojendir. Bu durumda = ve = dönüşümüyle denklem [( )+ ] + [ ( ) + ] = 0 olur. Denklemde yerine konursa.4. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Eğer ( . ) olmak üzere µ( .( . ) − g(x) = ( . = 10 1 ( . )= + = . ) = ∫ ( ) integral çarpanı ifadesinden bulunur. ) ( . ) ⇒− = + + ℎ( ) = − +ℎ ( ) den ℎ ( ) = 0 veya ℎ( ) = buluruz. )= + = 10 Bazen verilen bir diferansiyel denklem bir integral çarpanı yardımıyla tam diferansiyel hale getirilebilir. ( . 2 2 + = . ) + ( .4 Bazı Özel Diferansiyel Denklemler 1.

elde ederiz. 1+4 + =0 4 +1 8 4 +1 1 2 2 4 +1 +( + − ) diferansiyel denklemini çözünüz. (1 + 4 ) = 0 halini alır.11 ( − − ) Çözüm: = +ℎ→ = = → = ( − + ℎ − − 1) + ( + 4 + ℎ + 4 − 1) =0 Elde edilen denklemi homojen hale getirebilmek için ℎ− −1=0 ⇒ ℎ = 1. Böylece denklem ℎ+4 −1=0 ( − ) +( +4 ) = 0 şeklinde homojen olur.Örnek 2. = = (4 + 1) + + dönüşümü uygularsak denklem. Başta atadığımız değişkenlerden geri dönersek. Değişkenlerine ayırırsak. | |+ veya 1 1 ln| | + ln|4 + 1| + tan−1 (2 ) = 2 2 elde edilir. Bu denklemi çözmek üzere. = +ℎ= +1→ = −1 ⇒ = = + = +0 → = −1 1 2 |4 + − 2 + 1| + = 2 −1 elde edilir 1 2 + = Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . = 0 olmalıdır.

1 1 1 = ( )= − + = + + 1/ veya Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Lineerleştirilen denklemin genel şekli + (1 − ) ( ) = (1 − ) ( ) haline gelir Örnek 2.2.12 + Çözüm Verilen denklem + 1 = olarak yazıldığında bir Bernoulli denklemi olduğu açıktır. Bernoulli diferansiyel denklemi Bernoulli diferansiyel denklemi. + ( ) = ( ) ≠ 1. = = = =− dönüşümleri denklemde yerine yazılır ve gerekli düzenlemeler yapılırsa. ≠ 0 formunda = verilir çözüm için dönüşümü uygulandığında denklem = (1 − ) lineer denklem haline getirilmiş olur. 1 − =− şeklinde ’ya göre lineer bir denklem elde ederiz. µ(x) = ∫ ( ) = diferansiyel denklemini çözünüz = ∫ = = = 1 olarak integral çarpanı bulunup genel çözüm ifadesinde yazılırsa.

Clairaut diferansiyel denklemi Bu denklem = + = ler yerine keyfi olarak seçilen bir çözüm.+1+ elde edilir. = + ( ) olur sabitinin konulmasıyla bulunur.13 = + − diferansiyel denklemini çözünüz Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . = 1 3. Bu denklemin genel çözümü için Bu denklemin tekil çözümü ise = + ( ) genel çözümü ile bu denklemin her iki tarafının ’ye göre türevini alarak bulunan + ( )=0 denklemlerinden ’yi elimine etmek suretiyle bulunur. Yani genel şeklindedir. Örnek 2.

4. = = + (− ) + 3 veya 2 = 3 − bulunur.14 =− + diferansiyel denklemi çözünüz Çözüm = ( ) dönüşümü yapıldığında = − + elde ederiz. 1 1 = ( + 1) + ( + 1) − ( + 1) 2 2 4 Veya 1 = ( + 1) 4 bulunur. Lagrange diferansiyel denklemi Bu denklem = şeklinde verilir ve genel çözüm için = +ф dönüşümü uygulanır Örnek 2. Her iki tarafı ’e göre türetirsek.Çözüm Verilen denklem Clairaut denklemidir. Bu denklemin çözümünden Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Genel çözüm için → alınarak = + − türevini alalım: olarak elde edilir. Düzenleme yapılarak 3 + = 2 2 diferansiyel denklemi bulunur ki bu da ’e göre birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklemdir. Tekil çözüm için her iki tarafın ’ ye göre +1−2 = 0 ⇒ +1 2 bulunan genel çözümde yerine konursa.

= buluruz. Riccati diferansiyel denklemi Bu denklem = ( ) + ( ) + ( ) olarak verilir ve ( ) sıfırdan farklı değerler alır. dolayısıyla. Genel çözüm: − − = ∫ ( )( ) Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . = + 5 aranılan çözüme ait parametrik denklemlerdir. (2) denklemi (1) denkleminde yerine yazılıp düzenleme yapılırsa. = ( ) (2) + ( ) + ( ) buluruz. + [2 ( ) + ( )] + ( ) = 0 lineer denklemine ulaşılır ki bu da integral çarpanı ile çözümü olan bir denklemdir. Aşağıdaki dönüşümler bu amaçla kullanılır: 1 = + ⇒ = − alınarak diferansiyel denklemde yerine yazalım. Buna göre diferansiyel denklemde yerine koyarsak. Daha önce de =− + 3 5 + olduğunu bulmuştuk. 5. 3 =− + . Özel durum: Eğer verilen Riccati denkleminin gibi iki özel çözümü biliniyor da genel çözümü isteniyorsa bu durumda genel çözüm olarak aşağıdaki ifade elde edilir. 1 1 − = ( ) + + ( ) + + R (x ) (1) özel çözümü diferansiyel denklemi sağlamalıdır. bu durumda genel çözümü de bulunabilir. Bu denklemin eğer gibi bir özel çözümü verilmişse.

5 = −1 µ( ) = = ∫ ( ) = ∫ = = 1 − = −4 + = = 4 1 + 1 (−1) 1/ elde edilir. Denklemde yerine koyalım: − 2 − + 2 + 1 + 1 2 + 1 − 4 =0 Düzenleme yaparsak. − bulunur. Olduğundan + = = + −2 bulunur.15 + + 1 2 − 4 diferansiyel denkleminin bir özel çözümü = olduğuna göre bu denklemin genel çözümünü bulunuz Çözüm 1 2 1 2 y= + = + ⇒ = − =− − olur. u= sonucuna ulaşılır. Diğer yandan. −2 = 4 + Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .Örnek 2. Yukarıdaki ifadede yerine yazıldığında.

Eğer tam ise çözümü yapılır. denklem değişkenlerine ayrılıyor demektir. Kendimize şu soruları sorup cevap bulmaya çalışalım: 1. 5. 3. Değişkenlerine ayrılan denklem doğrudan integral yoluyla çözülür. = ( . 2. çünkü iki veya daha fazla mertebeden türev terimi bulunmamaktadır. Verilen denklem birinci mertebedendir.5 Birinci Mertebeden Denklemler İçin Sistematik Yaklaşım mertebeden Şu ana kadar birinciöğrendik.14 = diferansiyel denklemini çözünüz Çözüm İlk kontrol edeceğimiz konu denklemin mertebesidir. Bazen bir ya da iki yöntem yeterli olabilirken. çünkü iki veya daha fazla mertebeden türev terimi bulunmamaktadır. Bu diferansiyel denklemlerin çözümüne yönelik çeşitli yöntemler yöntemler uygulamada karşılaşılan çoğu problemi çözmek için yeterlidir. Ardından doğrudan integrasyon ile çözülebilirliğine bakalım. Verilen denklem lineer midir? Tüm lineer denklemlerin. Denklemin sağ tarafı. bilinmeyen fonksiyon ’ye bağlı olduğundan değişkenlerine ayıramayız. fakat bir diferansiyel denklemin bu yöntemlerin biriyle çözülebileceğinin garantisi yoktur.2. Denklem değişkenlerine ayrılabilir midir? Verilen diferansiyel denklemde ’li terimler bir tarafta. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . = / gibi bir parametrenin tanımlanmasıyla daima değişkenlerine ayrılabilir duruma getirilebilir. Denklem değişkenlerine ayrılabilir duruma gelmiştir. tam diferansiyel haline getirilebilir mi? Denkleme tam diferansiyellik testi yapılır. =∫ ⇒ = ( − 1) + ve her iki tarafın doğal logaritması ∫ alınarak. eğer homojense. sağ taraftan gelecek olan terimi lineer değildir. 4. Ardından doğrudan integrasyon ile çözülebilirliğine bakalım. Denklem homojen midir? Değilse homojen hale getirilebilir mi? Değişkenlerine ayrılamayan bir denklem. Her iki durumda da probleme sistematik bir mantık çerçevesinde yaklaşım yapmak faydalı olabilir. = ( ) şekline getirilebilen tüm denklemler bu yolla çözülebilir. Eğer tam değil ve diğer formlara da uymuyorsa denklemi tam diferansiyel duruma getirecek bir integral çarpanı aranır. ’li terimler de diğer tarafta toplanabiliyorsa. karşılaşılacak olan integraller alınabildiği sürece çözümü yapılabilir. Denklem tam diferansiyel midir? Değilse. = = elde ederiz. bazen hiç birinin işe yaramadığı gibi bir durum ortaya çıkabilir. Denklemi biraz basitleştirmeye çalışalım. Denklem doğrudan integral yoluyla çözülebiliyor mu? Uygulamada karşılaşılan pek çok diferansiyel denklem doğrudan integre edilerek çözülebilecek şekildedir. bilinmeyen fonksiyon. ) diferansiyel denkleminin ön görülen çözüm aralığında çözümünün var olduğunu ve bu çözümün tek olduğunu düşünelim. Denklem lineer değildir. Denklemin sağ tarafı. Şimdi bu sistematik yolu bir örnekle pekiştirelim: Örnek 2.

Diğer bir ifadeyle. biyolojide ve sosyal bilimlerde karşılaşılan çok sayıda problemde bir büyüklüğün değişim hızının büyüklüğün kendisiyle orantılı olduğu gözlenmiştir. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Örneğin = 0. böceklerin ve bakteri kolonilerindeki bakterilerin kendileriyle orantılı biçimde arttığı gözlenmiştir. = yazılabilir. Fiziksel olaylarda genellikle değişim sürekli bir fonksiyon özelliğinde olmasına rağmen biyoloji ve sosyal bilimlerde kesikli değişimler söz konusudur.15 Nüfus artışı: Malthusian yasası Belirli zaman periyotlarında insan topluluklarının. Burada orantı sabiti olup deneysel veya gözlemsel sonuçlardan belirlenir. bulduğu kemik kalıntısı üzerinde. Burada doğum ve ölüm hızları arasındaki farkı tanımlayan net nüfus değişim hızıdır. Denklemin solundaki terim. anındaki sayı olmak üzere ve = 0 anındaki sayıyı alarak.= ( ( − 1) + ) 2. 1000’ 15’lik bir nüfus artışı demektir.2410 / ı olduğuna göre kemiğin yaşını hesaplayınız. eğer ilgilenilen büyüklüğün anındaki değeriyse.6 BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN UYGULAMALARI F izikte. nüfusun değişim hızı (artış veya azalma hızı). dolayısıyla radyoaktif bozunma süreci de yukarıdaki denklemle tanımlanır: =− ( )= Bu ifadede > 0 olup bozunma sabiti adını alır. Bir arkeologun. Bu denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olup değişkenlerine ayrılmak suretiyle kolayca çözülür: = Burada . büyüklüğünün zamanla değişim hızını temsil eder. Örnek 2.015/ ı . Bir hayvan türünün sayısı veya bir kolonideki bakteri sayısındaki değişimler buna örnektir. Örnek 2. büyüklüğünün = 0 anındaki değeridir. Ancak sayı çok fazlaysa değişim zamanın sürekli bir fonksiyonu olarak düşünülebilir ve bu nedenle yapılacak hesaplama hatası genellikle makul sınırlar içerisinde kalır.16 Radyoaktif bozunma ve Radyoaktif Karbon Yaş Tayini Plütonyum. ( )= olacaktır. bu durumda. ( ). Radyum ve olarak bilinen Karbon izotopu gibi bazı radyoaktif elementlerin diğer bir element veya aynı elementin farklı bir izotopunu teşkil etmek üzere tabii olarak bozundukları bilinmektedir. izotopunun bozunma sabiti 1. bir canlı hayvanda bulunan miktarın %8’i oranında izotopunun olduğunu saptamıştır. Bozunmanın hızı genellikle mevcut element miktarıyla orantılı olarak değişir. hayvan türlerinin.

24 × 10 yıl olacaktır Örnek 2. yaşayan herhangi bir canlıdaki karbon atomlarının küçük bir oranının izotopu meydana getirdiği gözlemi vardır. izotopunun bozunumu esasına dayanan Radyo Karbon Yaş Tayini’dir. Ancak ölen canlıya artık karbon girişi olmayacağı için sürekli bir bozunma söz konusu olacaktır. Bu metodun temelinde.08) = 20 369 =− 1. yukarıdaki denklem. göre = 100 ( =0 ı ). miktarı sürekli düşen ( ) ile orantılı olduğundan başlarda bozunma hızı çok yüksektir ve zaman geçtikçe bu hız düşer. canlının çevresinden besin ve solunum yoluyla aldığı karbon atomlarıyla yerine konur. b) mevcut miktarın yarıya inmesi için ne kadar zaman geçmesi gerektiğini bulunuz. Çözüm (a) Verilenlere 82. ℎ– 234 izotopunda bir hafta içinde geriye 82. Mevcut bir radyoaktif maddenin yarısının bozunması için geçmesi gerekli süreye yarı ömür süresi diyoruz. ışınları yayarak ’ye dönüşmektedir. Bu durumda 1 ( )= 2 alınırsa. Bu oran canlının yaşamı boyunca yaklaşık olarak sabit kalmakta. Radyoaktif bozunmanın önemli bir uygulama alanı. 2 = = olur. içerisinde izotoplarının da bulunduğu karbon girişi kesilir. 1 (0. Bu izotopun bozunma hızı. a) herhangi bir t anında geriye ne kadar ℎ– 234 kaldığını. elementin mevcut miktarı ile doğru orantılıdır. kaldığı bilindiğine göre. ( =7 ü ) = Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . canlının sahip olduğu sürekli bir azalma sürecine girer.04 . Radyoaktif maddelerin yarı ömürleri gelişmiş laboratuarlarda ölçülür. Atmosferdeki miktarı.04 . Ayrıca 100 .17 Bir radyo aktif element olan – 234 ( ℎ ) izotopu . Diğer bir ifadeyle canlı öldüğünde. Bu açıklamaların ışığı altında aranan süre. azotun atmosferdeki kozmik ışınlar nedeniyle izotopuna dönüşümü yoluyla sürekli olarak yenilenir ve böylece ’ün atmosferdeki miktarına oranı sabit kalır.Çözüm Yukarıda verilen denklemden ’yi çekersek 1 = − buluruz ( ) ( ) ile verilen bozunma hızı. ’ün yarı ömrü 5568 yıldır. çünkü bozunan miktar.

1 / ) − (50 / ) 1000 / ⇒ + 0.05. Değişkenlerine ayırarak çözdüğümüzde.1 / olan tuzlu su 50 / debisinde girmekte. Çözüm Daha önce Newton’un soğuma yasasından dT = −λ(T − T) dt olduğunu görmüştük.04 0. = = .1 82. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . tanktaki su seviyesi sabit kalmasına karşın içerisindeki tuzlu sudaki tuz konsantrasyonu sürekli olarak yükselecektir. Beklendiği gibi. tanktaki karışımın homojenliğini sağlamaktadır.2 0C olur. Tank içerisindeki bir karıştırıcı. Dolayısıyla herhangi bir t anındaki bozunmamış miktar. bakır bilyenin anındaki sıcaklığı olur.5 gün.19 Karışım problemi İçerisinde başlangıçta 1000 temiz su bulunan bir tanka. ve aynı zamanda tanktan yine 50 / debisinde tuzlu su çekilmektedir. Denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olup koşuluyla bir başlangıç değer problemidir. / . Tanktaki tuz miktarına kütlenin korunumu prensibini uygulayalım: Tanktaki tuz miktarının değişim hızı = Tanka birim zamanda giren tuz miktarıTanktan birim zamanda çıkan tuz miktarı = (50 / )(0. =− ( ) = 100 . Su banyosu yeterince geniş olup sıcaklığı değişmemektedir.18 Newton’un soğuma kanunu Başlangıçta = 20 0C olan bakırdan küçük bir bilye = 100 0C’de kaynamakta olan su banyosuna bırakıldıktan 20 saniye sonra sıcaklığı ne olur. olacaktır. ( ) = 5 alınmak suretiyle. Tankta bulunabilecek maksimum tuz miktarı nedir. ( = 0) = 0 = . Verilen ( ) = −( − ) değerler yerine konursa ( = 20 ) = 89. Çözüm ( ) tankta anında bulunan tuz miktarını göstersin. Örnek 2. ( ) = 0. içerisindeki tuz konsantrasyonu 0. Diğer yandan 2 2 ( ) = = = = 24.0283 = 7 100 ü elde edilir. Tankta belirli bir anında bulunan tuz miktarını veren ilişkiyi geliştiriniz.05 =5 elde edilir.0283 Örnek 2. 0. µ(t) = ∫ .

anında içinde kg tuz içeren tuzlu su çözeltisi ile doludur. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Tankta anında Ancak tankta anındaki tuz konsantrasyonu tanımı). Dikkat edilirse olur durumunda parantez içi olacağından Örnek 2.Denklem 2.20 Bir tank. 5 L/dak Q/100 kg/L. kg tuz vardır (başlangıç şartı). Ancak sınır şartı uygulanırsa. anında tankta mevcut tuz miktarını veren ifadesini bulunuz. Çözüm Kütlenin korunumu ilkesinden. Litresinde tuz bulunan başka bir tuz çözeltisi lık bir hızla tanka akmaktadır. olacaktır (bkz. 5 L/dak  Lineer diferansiyel denklemi bulunur. birim zamanda giren tuz kütlesi – birim zamanda çıkan tuz kütlesi = tanktaki tuz kütlesinin zamanla değişimi olarak ifade edilebilir. Bu denklemin çözümünden genel çözümü elde edilir. Karıştırma ile tank içinde sürekli olarak homojen bir tuz karışımı elde edilmekte ve karışım aynı hızda ) tanktan dışarı çıkmaktadır.7’den  elde edilir. Konsantrasyon 1/3 kg/L.

Buna göre 5 sonunda ne kadar çözünme olacaktır. Eğer 30 kimyasal madde 100 suyla karıştırılırsa. ( )= (1 − )+ 3 elde edilir. Bu durumda mevcut çözeltinin konsantrasyonu 30 − 130 olacaktır. 100 ’lık bir doymuş çözeltide 50 maddenin çözündüğü biliniyor. .bulunur. Problemde. Çözelti tamamen doymuş hale geldiğinde ise konsantrasyonu 100 − 50 50 = 100 100 olacaktır.21 Bir kimyasal madde. Örnek 2. Çözüm  saat sonra çözünmeyen madde miktarını göstersin. Her iki tarafın integrali alındığında ise. 100 . düzenleme yaparsak. çözünmemiş miktarla ( ) ve doymuş bir çözeltiyle doymamış bir çözelti arasındaki konsantrasyon farkı ile doğru orantılı olarak çözünmektedir. Genel çözümde yerine koyar. = 7 + 26 130 26 7 − 26 7 (35 + ) = 26 7 + 35 = + Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . 10 2 çözünüyor. çözünmemiş madde miktarı ve bu iki konsantrasyon arasındaki fark ile orantı bir hızda çözündüğü ifade edildiğine göre aranan diferansiyel denklem = 50 30 − − 100 130  = 7 + 26 130 veya düzenleme yapılarak = 7 26 + 130 elde edilir. maddenin çözünme hızının.

Bu artış hidrostatiğin temel denklemi olan / = diferansiyel denklemiyle verilir. Cevap: 115 Örnek 2. = 0  = 2  miktarı) 26 7 26 7 Şimdi denklem 26 7 olarak ifade edilebilir.98 olur ≈ 12 + 35 sonunda çözünen miktar 3012 = 18 Örnek 2.sonucuna varılır.44 × 5 − 2.44 − 2. Okyanus gibi çok derin sıvı yüksekliğinin söz konusu olduğu uygulamalarda = ( ) olduğundan bu diferansiyel denklemin integre edilebilmesi için yoğunluk ile basınç arasında bir ilişkinin kurulması gerekir. Bu ifadeye göre sıkışma modülü Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .44 = 30 (başlangıçtaki toplam çözünmemiş madde miktarı) (2 sonra kalan çözünmemiş madde = 30 – 10 = 20 20 = (2) − 2. Bu ilişki sıvının sıkışma modülünden elde edilir.265 + 35 → = −0.22 Sıcaklığı 100 0C olan bir cisim 50 0C sıcaklığında bir odaya bırakılıyor 10 sonra cismin sıcaklığının 90 0C’ye düştüğü görülüyor. Artık miktar bulunabilir. Bulunan ifadede k ve C bilinmemektedir.872 = −0. = −0.872 = 0.23 Bir sıvı içerisindeki basınç.872 sonunda çözünmemiş olarak kalan 30 = (0) + 30 + 35 → = −2. Başlangıç anından itibaren ne kadar zaman sonra cismin sıcaklığının 60 0C’ye düşeceğini bulunuz.255 → = 11. ise yerçekimi ivmesi ve yüzeyden itibaren derinliktir.872 → 20 + 35 + 35 = 5 26 7 + 35 Böylece 5 = −1. Bu ifadede sıvının yoğunluğu. Ancak verilen iki şart kullanılarak bunlar belirlenebilir. sıvının yüzeyinden aşağıya doğru inildikçe artar.

ısı iletim katsayısıdır. Bu ifadeden yoğunluğu çekersek. Bu ifadede yüzey alanı. Çözüm Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel İzolasyon kalınlığı 6 cm r r = boru merkezinden uzaklık . izolasyon dış yüzey sıcaklığı ise 30 0C’dir. = elde edilir. İzolasyon malzemesi ısı iletim katsayısı = 0. Sıkışma modülünün sabit kaldığını ve yüzeydeki basıncı sıfır ve yoğunluğu 0 alarak basıncın derinlikle değişimini elde ediniz. Bunu hidrostatiğin temel denkleminde yazalım: dp = pg = p ge dz ve değişkenlerine ayırarak ( ) / dp p ⇒ p = Eln p p dp e ( ) = e dp = p gdz E e  p E p( z)  0 g z   E e 0  p( z ) E  E  0 g z  e  P( z ) E   gz   1  0  ve her iki E   tarafın doğal logaritması alınarak. Buharın sıcaklığı 200 0C. dp = E elde edilir.04 / ∙ dir.24 Belirli koşullarda silindirik bir duvardan r-doğrultusunda birim zamanda geçen ısı miktarı Q = −kAT (y) → T (y) = dT(y)/d(r) ile verilir./ ile tanımlıdır. Borunun bir metresinden saatte kaybolacak ısıyı ve boru civarındaki ( > 10 ) sıcaklık dağılımını belirleyiniz. = Çözüm = sabit olduğundan. 20 çapındaki bir buhar borusu 6 kalınlığında izolasyon malzemesi ile kaplanmıştır. ( )=− bulunur 1− Örnek 2.

04  90. soruda verilen denklem = − Olarak yazılabilir. bu sefer integralin üst sınırlarını herhangi bir konum ( ) ve bu konudaki sıcaklık ( ) olarak integre edersek.66 (10 ) Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .66 (10 ) = 200 − = 200 − 361.9 = − ( / ) 0. = − 2 ( / ) / (cevap ) 0. = − .765 × 10 ( − 200) 0.  . Denklemi değişkenlerine ayırıp integral alalım: =− 2 ( / ) .9 = −2.10 Aynı denklemi.2513 (30 − 200)  ( / ) = 90.16 0. ( )= − 2 Burada silindirin boyudur.10 361.Boru merkezinden r kadar uzaktaki silindirik yüzey alanı (veya r yarıçaplı bir silindirin yüzey alanı) A=2πrL olarak ifade edilebileceğinden. 2 × 0.

Diğer taraftan cismin ivmesi için yazılabileceğinden cismin hareketini tanımlayan diferansiyel denklem. yasasına göre olduğundan kütleye etki eden x doğrultusundaki net kuvvet belirlenmelidir.  Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . diğer ucuna ise kütlesi olan bir cisim asılmıştır. olacaktır. Çözüm Newton’un . Değişkenlerine ayırarak integre edersek.İzolasyon malzemesi içindeki sıcaklık dağılımı aşağıdaki gösterilmiştir. T (0C) Örnek 2.25 Kütlesi ihmal edilebilir bir yay düşey olarak bir yüzeye tutturulmuş. kütlenin hızını yayın yer değiştirmesine bağlı olarak ifade ediniz. . Yay denge konumundayken asılı bulunan kütlenin hızı ise.

Bu durumda. burada hareketi etkileyen tek kuvvet yer çekimi kuvvetidir. cismin bir daha yer yüzüne dönmemesi için ilk hızının ne olması gerektiğini bulunuz. Cisme etki eden yerçekimi kuvveti sabit ve hava direncinin cismin hızı ile orantılı olduğu kabul edildiğine göre. ( )= = ı − 1− / Örnek 2. ( )= +2 − Örnek 2. cismin yerküresinden olan uzaklığı denklemi = . yerküresi üzerinde yerçekimi ivmesinin değeri ile. Bu kuvvetin değeri ise Newton’un Evrensel Çekim Kanununa göre değişir. ve hızı olsun. = − ( + )  =− ( + ) ifadesinden hızın yükseklikle değişim ifadesi. Hava direncini ihmal ederek . yerküresinin kütlesi ve yarıçapı ile gösterilirse. Denklemin sağ yanı ’e bağlı olduğundan sol yanında da ’e bağlı ivmesinin kullanılması yerinde olacaktır. Buna göre hareket  = =− . herhangi bir anında cismin başlangıç noktasından hangi uzaklıkta olduğunu ve o anda hangi hıza hareket etmekte olduğunu buluz. ( + ) elde edilir.27 Kütlesi olan bir cisim yer küresi üzerinde bir yerden yukarıya doğru bir ilk hızı ile fırlatılıyor. Hava direnci ihmal edildiğine göre . Çözüm ekseninin (+) yönü yukarı olsun. = −2 + 2 + Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Buna göre.26 Kütlesi olan bir cisim yerden oldukça yüksekte bulunan bir noktadan ilk hızsız olarak serbest düşmeye bırakılıyor. Cevap: ( )= 1− / . Evrensel Çekim Kanunu’na göre = − ( + ) anında.

4 × 10 ≈ 11205 . Bu durumda = 2 = √2 × 9. Başlangıçta  0  vardır. Çözüm = anında oluşan ( )  içerisindeki ’nın oranı + . Dolayısıyla gr  . Bu ise ancak − 2 ≥ 0 şartı sağlanırsa mümkün olabilir. zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Burada = ( + ) = + − + − + + − + − = ( − )( − ) + = + = Diferansiyel denklemin çözümü A ve B arasındaki ilişkiye bağlıdır. = halini alır. hiç  bulunmamaktadır. −  miktarları + olur. oluşan  miktarını. Bu durumda aranan diferansiyel denklem.  maddesi oluşum hızının tepkimeye girmemiş   maddelerinin çarpımı ile doğru orantılı olduğu bilindiğine göre. Örnek 2. İki durumu dikkate alalım: Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . Düzenleme yaparsak ( + ) elde edilir. Dolayısıyla sırasıyla. Kütle cinsinden ise ( ) +  içerisinde + () + anında tepkimeye girmeyen  − . ( ).28  maddesi.olarak elde edilir Cismin yerküreye geri dönmemesi için sürekli olarak pozitif bir hıza sahip olması gerekir.  reaksiyon sonucu ( + )  vermektedir.   gibi iki kimyasal maddenin reaksiyonu sonucu oluşmaktadır.  bulunacaktır.81 × 6. ’nın oranı olacaktır.

ABD için = 3.30 Ülkelerin gelecekteki nüfus tahminlerinde kullanılan = − diferansiyel denklemi oldukça kabul görmektedir. Çözüm Elimizdeki denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olduğundan doğrudan integral çarpanı kullanılarak çözülebilir. direnç (ohm) ve ( ) ise volt olarak elektromotor kuvvettir.9 olarak alınabildiğine göre 2003 yılındaki ve 2050 yılındaki nüfusları bulunuz. Başlangıç anındaki ( = 0) nüfusu alarak nüfus zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Örnek 2.A > B için çözüm ( )= A = B olursa çözüm 1− − ( )= ( ( ) ) 1+ Öğrencilerin bu sonuçları elde etmeleri tavsiye edilir. (a) 20 sonunda kaç gr oluşur. (b) 60 elde etmek için ne kadar beklenmelidir.1310 − 8 = 1. 40/3 . bobinin indüktansı (Henry). ise nüfusu göstermektedir. Bu denklemde.31 Seri olarak bağlı bobin ve dirençten kurulu bir alternatif akım devresinden geçen akım + = ( ) diferansiyel denklemi uyarınca değişmektedir. Cevap: 75 . = 0 anında devreden geçen akımın ve elektromotor kuvvetin ( ) = olması durumunda devreden geçecek olan akımı ( ) zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.588710 − 10 1970 yılındaki nüfus 3. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .29 2 1 tepkimeye girerek 3 oluşturmaktadır. pozitif ülke sabitleri. 100 50 iyice karıştırıldığında 10 50 maddesi oluştuğu gözlenmiştir. Burada i devreden geçen akımı (amper). Örnek 2. Örnek 2.

Verilen değerler yerine konursa denklem. ( )= 1 µ µ ( ) + µ( ) = ∫ = / / / + = + / bulunur. Çözüm Devreden geçen akım + + Veya + = 110 sin 120 olacaktır. 1 100 ( )= µ ( ) + = sin 120 + µ 3 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel = ( ) diferansiyel denklemiyle tanımlı olduğuna göre çözümü aranan denklem. = 110 sin 120 .32 Yukarıda verilen 2 − 26 nolu soruda elektromotor kuvvetinin ( )= 110 120 uyarınca değiştiği bilinmektedir. olduğu görülür.7 eşitliği) yerine konursa. Birinci mertebeden lineer olan bu denklem integral çarpanı metodu ile çözülür. = 0 anında = olduğundan yerine koyarak = ( )= − 1− / elde edilerek diferansiyel denklem çözümünde yazılırsa. Örnek 2. =3ℎ .( )= alarak. µ( ) = ∫ = elde edilerek genel çözüm ifadesinde (2.. = 15 ℎ olarak verildiğine ve = 0 anında = 0 amper olduğuna göre devreden geçen akımı zamanın fonksiyonu olarak bulunuz. 110 +5 = sin 120 3 olur.

Çözüm Diferansiyel denklem. = 0 ı = 0 amper olduğuna göre. Problemimizde bazı sadeleştirmeden sonra. Dolayısıyla aranan çözüm. Örnek 2. verilenlerin yerine konmasıyla 10 Veya + 100 = 10 sin 120 halini alacaktır. = 10 − 3 farad. 22 × 24 = 3(1 + 576 ) elde edilir. =5 = 120 olduğundan yerine yazıp (sin 120 − 24 cos 120 ) 5(1 + 576 elde ederiz. Burada biz sin = + ( sin − cos ) kalıbını kullanacağız. 22 (sin 120πt − 24π cos 120πt + 24πe ) i(t) = 3(1 + 576π ) şeklinde olacaktır. E(t) = 100 sin 120πt olarak verildiğine ve = 0 anında = 0 olduğuna göre kondansatörde depolanan elektrik yükünün zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. İntegral işlemi için kısmi integral yöntemi kullanılmalıdır (bu kısım öğrenciye bırakılmıştır). Böylece aranan özel çözüm.elde edilir. + 10 = 100 sin 120 µ( ) = ∫ = alınarak genel çözüm ifadesinde yerine konursa. sin 120 = ) i( t ) = 22 (sin 120πt − 24π cos 120πt) + Ce 3(1 + 576π ) olacaktır.33 Seri bağlı direnç ve kondansatörden oluşan bir alternatif akım devresinde. Bu ise birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklemdir. Verilen başlangıç değerlerinden integral sabiti belirlenebilir. = 10 ℎ . genel çözümde yerine konup çekilirse. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . kondansatörde depolanarak elektrik yükü zamanı + = () uyarınca değişir.

= 120 alınarak = 20(25 + 36 ) (5 sin 120 − 6 cos 120 ) sin 120 bulunur. Çözüm ifadesinde yerine yazılarak. İntegrali almak ( sin − cos ) olduğundan hareketle = 100. C sabitini bulmak üzere verilen koşul sağlatılırsa. ( )= veya 1 (5 sin 120 − 6 cos 120 ) + 50 + 72 elde edilir. −6 3 0= +  = 50 + 72 25 + 36 bulunur.()= üzere [10 ∫ sin sin 120 = + + ] elde edilir. Böylece aranan çözüm. ( )= ( )= 1 50 + 72 (5 sin 120 − 6 cos 120 )+ 3 25 + 36 2(25 + 36 ) (5 sin 120 − 6 cos 120 ) + Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .

600 300 5= − 100 100 = 5 − 50 + 72 25 + 36 elde edilir. 600 cos 120 + 720 ( )= 50 + 72 bulunur. Böylece aranan özel çözüm. olduğundan türev alma işlemi yapılarak. Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . sin 120 − 100 Verilen koşul yerine yazılırsa.34 Örnek 2 − 34’ = 0 anında geçen akım = 5 olduğuna göre akımın zamanla değişimini elde ediniz. Çözüm Bir önceki örnekten 1 ( )= (5 sin 120 − 6 cos 120 ) + 50 + 72 elde edilmişti. 300 cos 120 + 360 sin 120 300 ( )= − 5− 25 + 36 25 + 36 olacaktır.Örnek 2.

Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem . = 1− . (0) = 1 . tüm işlem adımlarını göstererek. (a) − 3 = 2 (b)(1 − ) − 2 = 0 (c) 2 − = (d) + (3 − 1/ ) = 2 (e) +2 =1 (f) + tan = sin (h) + 4 + 2 + (1 + = = sin ) =2 2. . (a) + = 0. çözünüz.2 Aşağıdaki diferansiyel denklemleri.4 Aşağıdaki sorularda x’i bağımlı. (1 ) = 4 . (2 ) = 8 (e) ( − 1) − =1 2. 2 Lineer birinci mertebeden diferansiyel denklemler 2. (1) = 2 = −2 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . ( ) = 1 (c) (d) −2 +4 = = .2. tüm adımları göstererek. (0) = 1 (b) − 2 = cos 2 .1 Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin hangileri birinci mertebeden lineerdir: (a) + 3 = (b)2 + 3 = (c) + =2 (d) (e) (h) + + + cos =√ =1 = (f) + = (g) − = 2. gibi terimler bulundurabilir mi? Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem hangi şartlarda doğrudan integral yoluyla çözülebilir. çözünüz.3 Aşağıdaki başlangıç değer problemlerini.7 Problemler 1 Genel değerlendirme soruları Birinci mertebeden diferansiyel denklem ne demektir. y’yi bağımsız değişken alarak çözümü yapınız.

balık sayısını zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. (b) Radyoaktif karbon ile yaş tayininin esası nedir. (a) = +1 (b) ( + 2) = +2 (c) +2 =0 (d) = ( 1− ) (e) = (f) = Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . 3 Birinci mertebeden lineer olmayan diferansiyel denklemler 3. bir karıştırıcı devredeyken. cismin hızı ve konumunu zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.002 adet balık avlandığını kabul ederek. (f) Yıllık nüfus artış hızı % 0. Newton soğuma kanununu kullanarak 2 a sonra kürenin sıcaklığının ne olacağını belirleyiniz. (g) Başlangıçtaki sıcaklığı = 30 0C olan bakırdan yapılmış küçük bir küre = 0 anında buzlu suya bırakılmıştır. (i) kütleli bir cisim belirli bir yükseklikten durgun haldeyken serbest düşmeye bırakılmaktadır. Tuz miktarının 1 ’a kadar düşmesi için ne kadar süre geçmesi gerekir. Başlangıçtaki balık sayısını ’dır. 10 tuz kullanılarak elde edilmiş bulunan 200 salamura (tuzlu su) bulunmaktadır.+ ( ) = 0 birinci mertebeden diferansiyel denkleminin bir çözümü olsun. 30 sonra tankta ne kadar tuz kalır. Mathusian artış yasasını kullanarak ve her gün ortalama 0. ( ) ifadesinin de aynı denklemin çözümü olduğunu gösteriniz. Kürenin sıcaklığı 1 sonra 20 0C’ye düştüğüne göre.6 Birinci mertebeden diferansiyel denklemlerin uygulamaları (a) Malthusian nüfus artış yasası nedir? Neden gerçekçi tahminlerde daha uygundur. 2. her yıl balık sayısının ikiye katladığı gözlenmiştir. eğer hiç balık avlanmazsa. (h) Bir tankta. Bu iş için neden uygundur. Bu hız damlanın düştüğü yüksekliğe bağlı mıdır? (d) Yeterince besinin bulunduğu bir balık gölünde. (e) Belirli bir bakteri kolonisindeki bakteri sayısının her 3 iki kat arttığı bilinmektedir. Mathusian artış yasasını kullanarak başlangıçtaki bakteri sayısının 4 katına çıkabilmesi için ne kadar süre geçmesi gerektiğini bulunuz. (c) Bir yağmur damlasının limit hızını tanımlayınız.2 olan bir ülkenin kaç yıl sonra nüfusunu ikiye katlayacağını belirleyiniz. Tanka.5 2. Cisme etkiyen hava direncinin cismin hızıyla orantılı olduğu bilindiğine göre.1 Değişkenlerine ayrılabilir tipteki diferansiyel denklemleri çözünüz. aynı hacimde tuzlu su da tankın altındaki delikten dışarı boşaltılmaktadır. dakikada 5 e saf su ilave edilirken.

(0) = 1 . Tank tabanına açılan yarıçaplı bir delikten su boşaltılacaktır.7 Aşağıdaki eğri ailelerinin ortogonal yörüngelerini veren eğri ailesini belirleyiniz.8’i.3 yarıçaplı küresel bir tank suyla doludur.2 Aşağıdaki diferansiyel denklemlerde değişken değişkenlerine ayrılabilir duruma getirip çözünüz. Bu diferansiyel denklemin genel çözümünü bulunuz. Toriçelli kanununa göre tankı terk eden suyun ortalama hızı = 2 olup burada göz önüne alınan durumdaki su yüksekliğidir. 3. yarıçaplı ve boyundaki 3. dolayısıyla zamana bağlıdır. 3. ancak daha gerçekçi bir model = −( − )(1 − ) diferansiyel denklemiyle verilir. Bu denklemin genel çözümünü bulunuz.8 Su dolu bir tankın altından bir delik açılırsa su boşalmaya başlayacaktır. metre yüksekliğinde su bulunduğunu varsayarsak. (0 ) = 0 (h) (j) = = cos 2 .(g) (i) +2 = 0. Tanktaki su seviyesini zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.ℎ = anındaki su yüksekliği) tankın içerisinde başlangıçta ( = 0). Tankın tamamen boşalabilmesi için gerekli zamanı veren ifadeyi geliştiriniz.Ancak tanktaki su seviyesi düştükçe birim zamanda tanktan boşalan su miktarı da azalacaktır. ters çevrilmiş ve taban çapı çözünüz. (a) = ( + +2 −3 (d) + 1) − ( + ) (b) =( + ) (c) = =( − ) = ( − ) 3. ( /4) = 1 dönüşümü yaparak 3. 3. olan konik kesitli bir tank için Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . tanktaki su seviyesini zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.4 Yukarıdaki problemi yatay olarak konumlandırılmış silindirik tank için tekrarlayınız.5 Lojistik nüfus artışı = −( − ) diferansiyel denklemiyle tanımlanır. ( = .6 Lojistik nüfus artışı kanununa göre biraz daha karmaşık. 3. (a) − = (b) + =2 (c) + 4 − + 1 = 3. Sabit kesitli bir tankın tabanına açılan büyüklüğündeki bir delikten birim zamanda çıkan su hacmi 2 ℎ olarak verildiğine göre. ( /2) = 1 cos sin = 1− .9 Problem 3.

12 Yatayla 37 açı yapan bir eğik düzlem üzerinde bulunan bir cisim. Burada duvar alanını ve ısının akış(iletim) doğrultusunu. Ancak “ ” genelde sıcaklığın fonksiyonudur ve = (1 + .11 Düzlemsel bir duvardaki tek boyutlu ısı iletimi. 3. ve olan ısı iletim katsayısını . Burada sabitlerdir ( > 0).48 / . Cisim ile eğik düzlem arasındaki sürtünme katsayısı µ = 0. + +1 −2 ( ) ( ) = ( ) = ( ) = = − − + 4. alt ve üst taban çapları sırasıyla kesik koni biçimli bir tank için çözünüz.3. (0 ) + Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .9’u ters çevrilmiş. −4 +2 ( ) = ( ) = ( ) = + − ( ) = −6 2 − ( ) = 3 −4 +2 (f) = + + ( ) = − =0 (ℎ ) = − 1. olarak verilir. nasıl anlaşılır. 4. Eğer “ ” mevcut malzeme için sabitse bu denklem duvar içerisindeki sıcaklık profilini [ = ( )] bulmak üzere kolayca integre edilir. eğik düzlem boyunca ve yukarı doğru = 12 / ’lik bir ilk hızla fırlatılıyor. doğrultusundaki sıcaklık eğimini (gradyenini) verir.25’tir. =− .1 Homojen diferansiyel denklem nedir. ) ilişkisiyle verilir.2 Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin homojen olup olmadıklarını inceleyiniz. Buna göre sabit bir ısı transferi için duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını elde ediniz. 3. Buna göre (a) cisim eğik düzlem boyunca hangi uzaklığa gidebilir ve (b) cisim atıldığı noktaya geri döndüğünde hızı ne olur? Cevap: 9 . 4 Birinci mertebeden homojen tipte diferansiyel denklemler 4.3 Aşağıdaki homojen (veya homojene indirgenebilir) diferansiyel denklemleri çözünüz. (1) = 0 ( ) = − .10 Problem 3. 8.

(1) = 0 (b) + 2 = −4 . (2) = −6 +2 −3 − ( ı) − 2 ( ) = . (1) = −2 (c)(2 + 3 − 1) + (3 − 2 + 3) = 0. ( /2) = 0 +1 2 −3 −1 ( ) = .3 Aşağıdaki çözümlere sahip olan diferansiyel denklemleri elde ediniz.1 (b) 5 =4 5. (0) = 0 (d)(3 + sin ) + ( + cos ) = 0.4 Aşağıdaki başlangıç değer problemlerinin çözünüz (a) (2 + 1) + (4 − 2 − 1) = 0. (−2) = 3 −1 3 −2 +1 6 Aşağıdaki Bernoulli tipi diferansiyel denklemleri çözünüz.2 Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin tam diferansiyel olup olmadıklarını inceleyiniz. ) = − = 2. ) = 3 tan + (a) ( . (a) (3 + 1) + (3 − 1) = 0 (c) ( − 2 ) + (2 − ) = 0 (e)( sin + 2 ) − cos =0 ( )( + sin ) − ( = ( ) (m) ( −2 +1 (ı)( + 2 ) + ( − 2 ) +( + 4) =0 =0 − cos ) (b)(3 − 1) − (3 + 1) = 0 (d) − 2 =0 (f) (2 + ) + ( − 2 ) = 0 − −1 () = 0 (ℎ ) = + +1 2 sin 2 + = cos 2 − 2 +2 ) 5. ( . (1) = 0 (d) + = Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel . (a) − = .() = +2 . (0) = 1 (c) − − = . ( . (1) = 0 2 − ( ) = 2 − + − . )=2 − √ fonksiyonunun tam 5. (0) = −2 ( ) +2 −1 = 2 + +4 +2 −3 + −4 ( ) ( ) = ( ) = = −2 −2 2 −4 −8 5 Tam diferansiyel denklemler 5. (0) = 1 ) + ( cos − (b (3 sin + + 1) = 0. (0) = 4 ( ) = . Tam diferansiyel olanları çözünüz. diferansiyelini alınız.1 Tam diferansiyel ne demektir.

Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Engin/Büyükkaya/Çengel .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->