P. 1
dil düşünce ve varlık ilişkisi

dil düşünce ve varlık ilişkisi

|Views: 715|Likes:
Yayınlayan: Alaaddin Toy

More info:

Published by: Alaaddin Toy on Mar 25, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/08/2013

pdf

text

original

FELSEFEDE DİL, DÜŞÜNCE
ve

VARLIK İLİŞKİSİ

-J. LOCKE ve G. BERKELEY Örneği-

birey yayıncılık: 251

tç düzen

Gülseren EfUti

Kapak

Sercan Arslan

Baskı

Ziya Ofset

Cilt

Savaş Mücellithanesi

1 Baskı

Mayıs 2008

birey yayıncılık

Bab-ı ali Cad. Çatalçeşme Sok.

Yavuzhan No. 28/17 Cağaloğlu/Istanbul

Tel; (O 212) 511 33 69 Fax: (O 212) 511 77 16

web: www.bireykitap.com

E-mail; birey@bireykitap.com

FELSEFEDE DİL, DÜŞÜNCE

ve

VARLIK İLİŞKİSİ

-J. LOCKE ve G. BERKELEY Öraeği-

Emir Ali ERGAT

birey

Emir Ali ERGAT

Emir Ali ERGAT: 1974 yılmda Erzurum iline bağlı Karaya
zı ilçesinde doğdu. İlk, orta ve lise öğrenimini tamamladıktan
sonra Atatürk Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Sosyoloji
Bölümünden 1998 yılında mezun oldu. 2004 yılında tamamla
dığı yüksek lisans öğreniminden sonra aynı yıl 'sistematik fel
sefe ve mantık' alanında doktora öğrenimi görmeye başladı.

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ .•

7

GİRİŞ

'

9

BİRİNCİ BÖLÜM
1. J. LOCKE'DA DİL, DÜŞÜNCE ve VARLIK İLİŞKİSİ 15
1.1. Genel Olarak Sözcükler ve Anlamlan

15

1.2. Genel Terimler

19
1.3. Locke'da Birincil ve İkincil Nitelikler Ayrımı . .32
1.4. Basit ve Bileşik İdeler ile Kip ve Bağlantı Adları 34
1.5. Nesne Adları

48

1.6. Bağlaçlar

54

1.7. Soyut ve Somut Terimler

54
1.8. Sözcüklerin Yetersizliği ve Kötü Kullanımı ... .55
1.9. Dildeki Kusur ve Kötü Kullanımları
Düzeltme Yolları

63

İKİNCİ BÖLÜM
2. G. BERKELEY'DE DİL, DÜŞÜNCE VE
VARLİK İLİŞKİSİ

67

2.1. Berkeley İdealizmi

67

2.2. Sözcükler ve Anlamları

70

2.3. Soyut ve Genel Düşünceler

72

2.4. Esse Est Percipi

76

2.5. Birincil ve İkincil Nitelikler

84

2.6. Berkeley'de Maddi Töz'ün Anlamsızlığı
(Eleştirisi)

88

SONUÇ

97

KAYNAKÇA

109

• 5 «

Bu çalışmayı sevgili eşim,
hayat arkadaşım Solmaz
Ve çocuklarım Muhammed Baran ile Elmas Cevahir'e
ithaf ediyorum.

ÖNSÖZ

Bu çalışmanın amacı; J. Locke ve G. Berkeley'de dil, düşün
ce ve varlık kavramlarını ele alıp, adı geçen filozofların bu kav
ramlara bakış açılarını, her iki filozofun bu kavramlar konu
sundaki yaklaşımlarını karşılaştırmalı olarak incelemektir. Ça
lışma, giriş, iki ana bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır.
Girişte, adı geçen kavramlar (dil, düşünce ve varlık) birbir
leriyle ilintili olarak ele alınıp, bu kavramlara ilişkin felsefe ta
rihi içinde var olan bir takım yaklaşımlara değinilmiştir.
Birinci bölümde J. Locke'un dil, düşünce ve varlık kavram
larına ilişkin yaklaşımını ele aldık. Bu anlamda Locke'un dil-
düşünce ilişkisi bağlamında nominalist, varlık nazariyesi bağ
lamında realist bir yaklaşım sergilediğini vurguladık.
İkinci bölümde ise G. Berkeley'in dil, düşünce ve varlık
kavramlarına ilişkin yaklaşımlarına değinip, Berkeley'in kav
ram realizmine ve maddeyi inkar eden sübjektif idealizme va
ran yaklaşımlarına değindik.
Bu çalışmanın ilk iki bölümünü adı geçen filozofların ko
nuyla ilgili yaklaşımlarına ayırıp, bu anlamdaki kuramlarını
sistematik bir bağlamda vurgulamaya çalıştık.
Sonuç bölümünde ise her iki filozofun dil, düşünce ve var
lık kavramlarına ilişkin yaklaşımlarını kritize ederek genel bir
çözümleme yoluna gittik.
Bu çalışmanın içeriğini "Locke ve Berkeley'de dil, düşünce
ve varlık ilişkisi" oluşturmaktadır. Çalışmamızda her iki filozo
fun bu konudaki düşüncelerinin birbirlerinden bütünüyle
farklı olmadıklarını; tam aksine birbirleriyle benzerlikler arzet-

tiğini gördük. Özellikle Berkeley'in bu kavramlara ilişkin gö
rüşlerini incelerken adı geçen filozofun Locke'dan kesinlikle
bağımsız olarak ele alınamayacağı kanaatine vardık. Bu neden
le sözkonusu filozoflardan birisinin düşüncelerinden bahse
derken, diğer filozofun düşüncelerine de yer yer atıflarda bu

lunduk.

Bu kavramlar çözümlenilmeye çalışılırken yoğun olarak adı
geçen filozofların birinci elden eserlerine başvurduk ve bu ko
nuda yapılmış birçok eseri de inceledik.
Araştırmam boyunca kendilerinden yardım gördüğüm ho
calarıma, eşime ve özellikle çahşmam boyunca benden yardı
mını esirgemeyen A.Ü Felsefe bölümü öğretim üyesi danışman
hocam sayın Nevzat CAN'a teşekkürlerimi arz ederim.

Emir Ali ERGAT

GİRİŞ

insan öteden beri kimi eylemleriyle ya da kimi özelliğiyle
hatta bir tek özelUği, bir tek yapıp etmesiyle beUrlenmiştir. in
san için animal rationale, zoon politikon, homo faber, homo
economicus vb. denmiştir. Esasen onun en önemli niteliği kav
ram / kavramlar üreten bir varlık olmasıdır. Öyleyse insan kav
ram / kavramlar kuran ve bunu kendisi gibi olanlara ileten, hiç
olmazsa iletme eğiliminde olan; dünyasını bu kavramlara göre
oluşturan,^ kısacası "dilde ışıldayan"^ bir varlıktır.
"Varolan, ne türden olursa olsun, ancak insan düşünmesi
nin kavram kurma etkinliği aracılığıyla gerçekten varolmakta
dır. Gerçekten varolma ise bir bilginin konusu olabilmek de
mektir; varolanın, bilme-bilinme boyutunu kazanmış olması
demektir. Kendi başına varolan, düşünmeye konu olmadığı sü
rece bulanık bir varoluşa sahiptir; ancak düşünmenin konusu
olduktan sonra bu bulanıklıktan sıyrılır ve artık bundan böyle
de genellikle bilgiye açık bir varolan olarak varoluşunu sürdü
rür" 3. "Buna göre bilme bir objeyi bilmedir, ama her bilmede,
her bilinç de bilinen obje'den başka bir şey daha, bilen subje'de
vardır'"'". Subje'de kavram kuran yani dilin sahibi olan, bunun
la bilgi üreten ve ürettiği bilgiyi ileten varhktır, yani insandır.
"İnsan doğal dil ve diğer diller aracılığıyla, kurduğu kav-

1. Betül Çotuksöken; "Kavramlara Felsefe ile Bakmak" İnsancıl Yayınları,

ist.. 1998, s.12-13.

2. Taylan Altuğ; "Dile Gelen Felsefe" Yapı Kredi Yayınları, İst., 2001, s.8.
3. Çotuksöken; A.g.e., s.13.

4. Ernst Von Aster; "Bilgi Teorisi ve Mantık" Çev: Macit Gökberk, Sosyal
Yayınlar, İst, 1994, s.19.

• 9 •

ramları, düşünme dünyasını başkalarına iletir"^. "Dilin bu ile
timinde ya da anlatımında ilkin iki şey vardır: 1) İşitilebilen ya
da görülebilen işaret - ses ya da yazı işareti-; 2) Bu işaretin an-
lamı^. Bu da en az düzeyde de olsa insanları, düşünenleri bir
birine bağlayan belki de en önemli unsurdur. Dilde anlama'nm
bize açtığı bu dünya, şeylerin basitçe bir yana gelmesi değildir;
fakat içerisinde şeylerin karşılıklı olarak birbirleri ile ilişkiye
girdiği ve kendilerini anlaşılır anlamlı olarak görünüşe çıkara
bildikleri bağıntılar bütünüdür"''.
Bütün bu yaklaşımlardan yola çıkarak insanı belki de diğer
varlıklardan ayıran en belirleyici özelliğin konuşan bir varlık
olduğu yani bir dile sahip olduğu yönündeki genel yaklaşım
dır. Biz de bu yaklaşımı felsefe tarihi içinde dil ve düşünce ile
ilgih bir takım görüşlere değinerek çözümlemeye çalışacağız.
Antikçağ'da dil üzerine düşünme, oldukça önemsiz ve mar
jinal idi. Greklerin bizim bugünkü "dil" sözcüğümüze karşılık
gelen bir sözcükleri yoktu. Dil çok anlamlı "logos" sözcüğün
de "söyleme" olarak içkin halde bulunuyordu; fakat sözcüğün
başat anlamı, düşünme, anlama ve akıl çerçevesinde toplan-
mıştır^. "Söyleme" kavramına ilişkin Antikçağ'da ortaya kon
muş bir tanımlamaya göre insan, "zoon logon ekhon"d.m. Yani
insan, konuşan varlıktır. Burada logon logosla ilgilidir. Logos
kavramı da iki anlamı içinde taşır: Logos bir yandan söz de
mektir, dil demektir, öbür yandan düşünce, akıl demektir. De
mek ki Logos kavramında dille düşünce iç içedir. Antikçağm
dil anlayışında bu şekilde dille düşünce aynılaştırılmış oluyor^.
"Dış dünya, düşünme, dil, ilişkilerinde nesneUiğin sağlana
bilmesi konusundaki incelemeler ya da bu iUşkilerin nesnellik

5. Çotuksöken; A.g.e., s. 14.

6. Aster; A.g.e., s.84.
7. Altuğ; A.g.e., s.8.
8. Altuğ; A.g.e., s.15.
9. Bedia Akarsu; "Dll-KüÜür Bağlantısı", İnkılap Kitabevi, İst., 1998, s.36-37.

• 10 •

açısından irdelenmesi; Platon'a ve Aristoteles'e kadar götürüle-

bılir".ıo

Platon'a göre, düşünme, insanın içinden kendi kendisiyle
yaptığı bir konuşmadır. Düşünme ile dil arasındaki bağ ihmal
edilirse dil ile varlık dünyası arasında kurulması gereken bağ
kurulamazdı. Özellikle AristCLeles "Peri Herm.eneias'\a bu ko
nuya değinir ve ortaçağda da sürüp gidecek olan bir geleneğin
başlatıcısı olur.^^ Aristoteles, düşünmemizin objeleri yansıttı
ğı; konuşmamızın da düşünmeyi tam ve dosdoğru olarak yan
sıtmakta olduğu kanısındadır. Onun için Aristoteles, dilin ya
pısının objelerin yapısını yansıttığına inanırdı. Onun ilkece
ontolojik olan mantığı bundan dolayı geniş ölçüde dili çıkış
noktası olarak ahr.^^

geçen yapıtın daha ilk paragrafında
şu düşüncelere yer verilir: "Ses aracılığıyla yayılan titreşimler
ruh durumlarının simgeleridir ve yazılı sözcükler sesle yayılan
sözcüklerin simgeleridir"l4. Bu anlamda dil, insan zihninin ay-
nası^^, düşünmenin dışa vurumu ve biçimlendirici organıdır^ö.

Günümüzde Heidegger de, dili; içinde varlığın su yüzüne
çıktığı, kendini gösterdiği bir logos olarak tanımlar; "Dil varlı
ğın ışıyarak örtüsünü açtığı yerdir"!'^. Dil ve insan varlığı ara
sındaki ilişki insanın hem dile sahip olması, hem de dil tarafın
dan "kuşatılmış" olmasıyla karakterize olurla.

10. Çotuksöken; A.g.e., s.l4.

11. Takiyettin Mengüşoğlu; "Felsefeye Giriş", Remzi Kitabevi, İst. ,1998,

S.238.

12. Çotuksöken; A.g.e., s.14.

13. Aster; A.g.e., s. 15.

14. Çotuksöken; A.g.e., S. 14.

15. Noam Chomsky; "Di! ve Zihin" ,Çev: Ahmet Kocaman, Ayraç Yaymevi,

Ankara, 2001, s.24-25.

16. Taylan Altuğ; "Dile Gelen Felsefe", Yapı Kredi Yayınları, İst., 2001, s.62-

63.

17. Doğan Özlem; "Günümüzde Felsefe Disiplinleri", İnkılâp Kitabevi, İst. ,

1997, S.515.

18. Özlem; A.g.e., S.526.

• 11 •

Herder'de ise dil; insanın bütün güçlerinin bir çerçevesidir.
Dil, bir yandan tinsel bir eylem, öbür yandan organik bir ses
tir. Herder'in hocası Hamann'da düşünce ile dili aynılaştırır.
Hamann'a göre akıl, kendi içinde kapalı, soyut bir şey değildir.
Akıl anlama süreçlerinin bütününden oluşan bir şeydir, ama
anlama dediğimiz şey de ancak dille gerçekleşebilir. Yani dü
şüncelerimiz sürekh olarak dil içinde geçer, dille berraklaşır,
dille gerçekleşirler. Gerçekte de dilsiz olan, dilden boşalmış bir
düşünce yoktur^^. Bundan dolayı, "düşünsel etkinlik ve dil bir
ve aynı şeydir, birbirlerinden ayrılamazlar" diyor Humboldt.
Dili düşüncenin yalın bir aracı olarak görmez Humboldt. Ona
göre dil, "düşünceyi yaratan" bir şeydir^°.
Porzig'de de bu düşüncelerin etkilerini buluyoruz. Porzig'e
göre dil, asıl başarısını düşüncede gösterir. Düşünce, bağlantı
ları kavramaktır. Dil, düşüncenin bir aracı durumundadır, ama
dilin kendisi de düşünce içinde meydana gelir, onda serpilir.
Dil ve düşünce karşılıklı olarak birbirlerini oluştururlar. Dil
düşünce içinde ve düşünceyle birlikte hareket eden bir simge
ler sistemidir^l. "Dil olmaksızın hiçbir kavram mümkün olma
dığı gibi, zihnin hiçbir nesnesi de varolamaz. Çünkü dışsal
herhangi bir şeyin bilinç için tam bir varlık kazanması, ancak
kavram aracılığıyla olur"22. "O halde dilin özü, dilin bir şey
söylemesinde, bir şey göstermesinde, bir şeyi görünür kılma
sında bulunur. Dil mevcut olanı işaret eder, gösterir"-^. "Dilin
varlık yapısı ile onun yansıttığı-işaret ettiği varlığın yapısı ara
sındaki karşılıklı bağlılık o kadar ileri gidebilir ki, dilde gördü
ğümüz karşılaştığımız her şeyi, varlık dünyasında bir şey kar
şılar. Bu karşılama aksadığı zaman dihn yapısında anlatımını
bulan düşünce de anlaşılmaz bir hale gelir. Çünkü dil ile var

is. Akarsu; A.g.e., s.37.

20. Akarsu; A.g. e., s.40.

21. Akarsu; A.g.e , s.41.

22. Altuğ; A.g.e., s.75.

23. Altuğ; A.g.e., s.lU.

• 12

İlk dünyası arasındaki karşılıklı bağ, kelimelerle bir şeyi gör
mek, bir şeyi düşünmekle sağlanabilir"2"^.
Yeniçağ filozofları için düşünme edimleri, temel sorunları
oluştururlar^^. Bu bağlamda Locke, epistemoloji sorunların
dan çoğunun dille ilgili sorunlar olduğunu görmüştü^^. Locke,
bilgiyi tartışmaya geçmeden önce dili irdelemenin zorunlulu
ğunu gördüğünü bildirir.'Çünkü düşünceler ve sözcükler açık
tır ki yakından bağlantılıdır, ve bilgimiz onun deyimiyle öner
melerden oluşur27. "İdelerle sözcükler arasında öylesine sıkı
bir bağlantı bulunur ve soyut idelerimizle genel sözcükler ara
sında öyle değişmez bir bağıntı vardır ki, önce dilin doğasını,
kullanımını ve anlamını incelemedikçe hepsi de önermelerden
oluşan^S dilimizden açık ve seçik olarak söz etmek olanaksız
dır", der Locke. Bu yaklaşım Locke'un "Sözcükler Üzerine"
adını verdiği üçüncü kitabının konusunu oluşturur.

Berkeley ise; "felsefede kullanılan bir terimle ne denmek is
tediğini anlayabilir ve buna rağmen anlamının duru bir açıkla
masını vermeyi ya da onu tanımlamayı başaramayabiliriz"^^
der. İşte bu bağlamda Berkeley "sözcüklerin anlamını hir kara
ra haglama"^^ yargısından yola çıkar ve "sözcüklerin pusunu ya

da perdesini kaldırmayı"^^ dil ve düşünce ilişkisi bağlamında

ele ahr.

24. Mengüşoğlu; A.g.e., s. 3.

25. Betül Çotuksöken; "Felsefe: Ûzne-Söylem", İnkılâp Kitabevi, ist., 2002,

S.156.

26. John Locke; "insan Anlığı Üzerine Bir Deneme", ÇevrVehbi Hacıkadiroğ-
lu. Kabala Yaymevi, İst., 1996, s.33.

27. Frederick Copleston; "Felsefe Tarihi: Hobbes-Locke", Cilt: 5/a, Çev:Aziz
Yardımh, İdea Yaymevi, ist., 1998, s.109.

28. Locke; A.g. e., s.34

29. Frederick Copleston; "Felsefe Tanhi.Berkeley-Hume", Cilt;5/b, Çev:Aziz
Yardımh, İdea Yayınevi, İst., 1998, s.22

30. Copleston; A.g. e., s.22.

31. Copleston; A.g. e., s.22.

• 13 .

Birinci bölümde Locke'un dil, düşünce ve varlık kavramla
rını ele alıp, bu kavramların son tahlilde bir biri eriyle olan iliş
kisine değinilecektir.
Tezimizin ikinci bölümünü ise Berkeley'in dil, düşünce ve
varlık kavramlarına ilişkin yorumuna ayırıp bu kavramların
Locke ve Berkeley tarafından ne şekilde algılandıklarına ayıra
cağız. Bunu yaparken mümkün olduğunca adı geçen filozofla
rın görüşlerini kıyaslama yoluna gideceğiz.
Tezimizin giriş bölümünde var olan dil-düşünce ve varlık
kavramlarının kesinlikle birbirlerine bağlı olarak var oldukları
yönündeki genel çıkarım, Locke ve Berkeley'in bu yöndeki
yaklaşımlarını ele alırken bizim için kriter olacaktır. Bu kriter
aynı zamanda tezimizin amaçlarından biri olacaktır.

14

BİRÎNCI BÖLÜM

1. LOCKE'DA DİL, DÜŞÜNCE ve VARUK İLtŞKlSl

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->