TARİHE TANIKLIK EDEN BÜYÜK SELÇUKLU ÇİNİ VE SERAMİKLERİ1

Gönül ÖNEY 12.-13. yüzyıllarda İran’dan Anadolu’ya uzanan Büyük Selçuklu

İmparatorluğu’nun, çini ve seramik sanatı, farklı teknikler, desenler, üsluplar ve formlarla İslam dünyasına yüzyıllar boyu izlerini hissettirecek yenilikler kazandırdı. Erken İslam dönemi el sanatlarının çeşitli dallarını süsleyen zengin figür repertuarı akislerini bu seramiklere ve çinilere de yansıttı. Selçuklu seramiklerini bezeyen figürlerde Orta Asya step kültürünün izlerini ve İslamiyeti kabul etmiş olmalarına rağmen Şaman inançlarından etkilenen anlatımları gözleriz. Bu zengin figürlü programda Sasani, erken İslam (Abbasi, Samanoğlu, Karahanlı, Gazneli), hatta Ermeni, Bizans sanatı yansımalarını da izleyebiliriz. Selçuklu çini ve seramiklerinin figürlü anlatımı, Moğol akınları sonucu yanıp kül olan minyatürlerin ve tarihi belgelerin yerine bize Selçuklu yaşantısı, gelenekleri, sarayı, adetleri, inanışları, kıyafetleri, modası, eğlenceleri v.s. için ışık tutar. Selçuklu dönemi vakanüvisti İbni Bibi’nin veya ilk Selçuk tarihi araştırıcılardan Osman Turan, Faruk Sümer, Mehmet Altay Köymen, Cemal Kafadar, Bahaddin Ögel ve onları izleyen daha genç kuşak çeşitli tarihçilerin yayınları incelendiğinde anlatımlarının yansımalarını çini ve seramiklerde görürüz. Selçuklu seramik sanatında sultan ve taht sahnesi, saray eğlenceleri, av,
1

Bu çalışma, “Büyük Selçuklu Seramik Sanatında Resim Programı ve Gelişen Figür Üslubu”, (Sanat Tarihi Dergisi, Aydoğan Demir’e Armağan, XIII/I, Bornova-İzmir, 2004, s.61-82), “İran Selçukluları ile Mukayeseli Olarak Anadolu Selçuklularında Atlı Av Sahneleri. Mounted Hunting Scenes in Anatolian Seljuks in Comparison With Iranian Seljuks” (Anadolu (Anatolia), T. T. Kurumu 1967, Vol. XI, s.121.159, Levha LXV-LCIV), “İran Selçuklu Seramiklerinden Anadolu Selçuklu Saray Çinilerine Ulaşan Miras”, GSE 1, Güzel Sanatlar Etkinlikleri 5-10 Mayıs ’08 Antalya, Bildiriler, Antalya 2008, s.313-318) ve “Tarihten Yansımalarla Büyük Selçuklu Seramiklerinde Kadın”, (Sanat Tarihi Dergisi, XVI/2, Bornova-İzmir, 2009 ) makalelerinden özetlenmiştir. 1

Dünya müzelerinde ve özel koleksiyonlarda yer alan seramik malzemenin bolluğu nedeniyle sadece İran’dan Anadolu’ya uzanan Selçuklu taht. sfenks. Çin ipeklileri gibi. devrin modasını yansıtır. savaş. Hatunun arkasındaki kişiler o devirde moda olan. Save. diğerinde hatun canlandırılmıştır (Resim 1. yüzyıl başında Keşan’da yapılmış iki benzer tabaktan birisinde bağdaş kurarak oturan sultan. Daha büyük ve sultana eş konumda 2 . Antalya. polo oyunu. grifon. başları hâleli hizmetkarlar yer alır. Curcan. çiftbaşlı kartal gibi yaratıklar. edebiyat ve destanlardan alınan konular.. deve kervanlarıyla İran ve Anadolu’ya ulaşmaktaydı. raks. bıyık dikkati çeker. Keşan. Suriye’de Rakka kentlerinde üretilen seramikler Anadolu’da da Konya. Akşehir. Orta Asya’da ortaya çıkan giyim tarzının uzantısıdır. başta İran’da Sasani Hükümdarlarının kanatlı taçlarından esinlenen kanatlı taçlar. av ve eğlence konusu ile ilgili seramiklerden seçmelerle konu programını açıklamaya çalışacağım. Uzak Doğu sanatında uğur getirdiğine inanılan Barok bir inciyi simgeleyen çintemani deseni Selçuklu kaftanlarında çok yaygındır. Kayseri. Sultan ve hatunun arkasında. Çin ipekleri. aşk sahneleri Selçuklu seramiklerini minyatürlerle yarışacak şekilde süsler. şeffaf firuze sır altına boyanmış. Kaftanları. asaleti ve semavi parlaklığı simgeleyen Anadolu Bizans ve Ermeni sanatından da tanıdığımız hâle. zengin desenli kaftanlarıyla Orta Asya tipi başlıklı. sürek avı. yanaklarındaki keçi kılından zülüfleriyle kadın olmalıdır. doğa üstü gücüne inanılan siren.2). İran’da Rey. Freer Gallery of Art’da yer alan. erkekte sakal. astrolojik ve şamani inanışlardan kaynaklanan figürler çok yönlü bir resim programı oluşturur. Hatunun yanak ve çenesindeki benler. İran Selçuklu taht sahnesinin yansıtıldığı Washington D. C. 13. kişinin toplum içindeki mevkiini belirten tirazlar vardır. çalgı. uzun saçlar. Tahtın etrafında doğayı simgeleyen çiçekli birer dal görünür. Alanya saraylarının duvarlarını bezeyen çiniler hep aynı konu programının çeşitlemelerini sunar.spor. Her iki figürde de Orta Asya kökenli yuvarlak yüz tipi. çekik gözler. çintemani desenli kaftanlarının kolunda. dans. İçki.

savaşlara. Uygurlarda ve ilk Müslüman Türk devleti Karahanlı’larda kadının toplum içinde yüksek bir mevkii vardı. bir anlatım kompozisyonu içinde canlandırılmıştır (Resim 3. 3 . Katherina Otto-Dorn tarafından başlatılan. benim de bir dönem katıldığım. Sarayda kendisine bağlı divanı. lüster ve sıraltı tekniğinde işlenmiş çiniler bir arada değerlendirildiğinde. Örneğin Tuğrul Bey’in eşi Altunca Hatun. Bu görüntüden anlaşıldığı gibi Büyük Selçuklu kadın tasvirlerinde kadının statüsü önem kazanır ve Orta Asya’ya kadar uzanan daha önceki Türk devletlerinin izinde şekillenir. çıkan emirnamelerde hatunun da mührü gerekiyordu.000 kişilik ordusu mevcuttu. dini. sanki saraydaki hâkimiyetini ve gücünü simgeler gibidir. 1964 yılında sistemli şekilde Prof.(Resim 2). çok itibar ve nüfus sahibiydi. uzun yıllardır büyük başarı ile Profesör Rüçhan Arık tarafından sürdürülen Beyşehir Kubadabad Sarayı kazılarında bulunan yıldız-haç kompozisyonunda yerleştirilmiş. İlk Türk devleti Hunlardan başlayarak Göktürklerde.-13. vezirleri. Örneklerin gösterdiği gibi Büyük Selçuklu seramiklerinde. Hatun kelimesi. Hukuki belge çıkarma. Dr. memurları. Büyük Selçuklu seramiklerinden tanıdığımız konulara benzer programla karşılaşırız. kadınlar erkeklerle birlikte ava. iktisadi faaliyetlere katılırlardı. yüzyıllarda Selçuklularda da sürdürülür. emir verme yetkisi vardı. tarihten yansımalarla izlediğimiz figürler. sultanın kararlarında etkili olmuş. seferlere. Türk devletlerinde hakanın (kağanın) ilk eşi için kullanılmaktaydı ve hatun hükümdarla birlikte tahta çıkıp yönetimde söz sahibi olabiliyordu. İran Selçuklu örneklerinde konular bütünüyle tek seramik üzerinde verilirken. Melikşah’ın karısı Karahan soyundan gelen Terken Hatun. siyasi. 4).canlandırılan hatun figürü. onun adına savaşmış bir hatundur. mali ve idari teşkilatı ile atlılardan oluşan 12. Selçuklu kadınları çeşitli devlet işlerinde etkili olmakta ve emirlerinde şahsi hizmetlerini gören hizmetliler bulunmaktaydı. Bu gelenek 12. Bunun kökü Göktürklere kadar uzanıyor. Türk kadının konumu İslamiyet öncesi Arap kadınından daha üstündü.

her çinide tek olarak yer alır. İslam sanatında ise taht tasvirlerinde ve saray çinilerinde kullanılan tavusun. başlarında hâleleri. Anadolu Selçuklu taht sahnelerinde sultan. Bazı İran Selçuklu örneklerinde tahtta bağdaş kurarak oturan. kruvaze yakaları. Kadın ve erkek figürlerinin zengin desenli giysileri. Etraflarına yerleştirilen çinilerle. sarayı. başlıkları. tılsımlı ve koruyucu etkisi olduğuna inanılan sfenks veya siren figürleri de konuya katılır. desenli kaftan giymiş. Bugün Konya Karatay Müzesi’nde sergilenen ve yapıya masal atmosferi katan çiniler. bağdaş kurarak oturuşları ile İran örneklerine benzerler. tavus. Hıristiyan sanatında da cennet sembolü olarak kullanılır ve çoğu kez saray süslemelerinde ve mezar taşlarında resmedilir. İran’da Sasani sanatında hükümdarlıkla ilgili konularda gördüğümüz tavus. çoğu kez ayakta duran ikili veya daha çok sayıda saray ileri gelenleriyle çevrelenmiştir (Resim 5).Kubadabad sarayında yıldız formlu çiniler bir araya gelince belirli bir konu programı oluşturur. çekik sürmeli gözleri. şişman yanaklı. bu kez mimariye aksetmiş örneklerini sunar. gördüğümüz figürler. başlık tipleri. Çeşitli örneklerini. benleri. çekik gözlü. kolye ve küpeleri. 4 . tirazlı ve desenli kaftanları. Bazı seramiklerde tahta güç katan ve sultanı. ait oldukları konular belirlenir. Büyük Selçuklu seramiklerindeki figür repertuarının. elinde ebedi hayat suyunu ve gücü simgeleyen kadeh tutan sultan. Bunların bir arada yerleştiriliş düzenini İran örnekleriyle kıyaslayarak zihnimizde canlandırabiliriz. sarayı ve cenneti sembolize eden tavus çifti görülür. Yüz tipleri. başı haleli ve külâhlı. Moğol yüzlü. saray soyluları. kolları tirazlı. sfenks. av partilerini koruyan. sarayı cennetten bir köşe gibi tanımladığını söyleyebiliriz. Çoğu kez tahtın altında ve üstünde. siren gibi sembolik yaratıklar. tek tek ayrı çinilerin bir araya getirilmesiyle oluşturulur (Resim 6). kazısı tamamlanmamış veya henüz yapılamamış diğer Selçuklu saraylarında da görülmektedir. çağın kumaş ve giysi modası için aydınlatıcı olur. Sultan Alaeddin Keykubad’ın ünlü yazlık sarayını süsleyen çinilerin benzerleri. zarif elleri.

Maiyeti ile çevrelenmiş hükümdarın yüz tipi. kaftanı avcıların tarzındadır. Sultan Melikşah’ın. ördek. çenk. rubab. sarayı koruyucu gücü olduğuna inanılan sfenks. ut olarak tarif eder (Resim 11). başı çevreleyen halesi. içki. saçları. gövdelerinde tılsımlı olduğuna inanılan benekleri ile Orta Asya hayvan üslubunun etkisini yansıtırlar. içindeki balıklar doğayı betimler.İran Selçuklu seramiklerinde çoğu kez taht sahnesi. Av sahnelerinin bazılarında. Sanki onların efsaneleşmiş örnekleri gibidirler. Ucu kıvrık kanatları ve kuyrukları. Avda şahin. Selçuklularda avlanmakla ilgili. çalgılı kutlamalara önem veren Selçuk sultanları misafir ve elçilerin kabulünde çeşitli oyun. tahtta bağdaş kurarak oturan sultan veya emirle birlikte bazı örneklerde ava uğur getiren sfenks. Eğlenceye. törenler. doğan. İkili avcılar. musiki bu ziyafetleri tamamlardı. tavşan. siren gibi. Orta Asya göçebe sanatında olduğu gibi. kenarında avcılar. ava uğur getiren sfenksler. keklik. Bu yaratıkların yüz tipi. ağaç. Tuğrul beyin av sonrası büyük ziyafetler verdiğini. göl. toy adını alan şölenler aynı zamanda dini fonksiyonu da olan. Avdan dönüş av etlerinden hazırlanmış büyük ziyafetlerle sona erer. Alaeddin Keykubad’ın. içkili. Tabak ve çanaklarda. şölenlere. tahtı. raks. kaz. Tahtın etrafında yer alan bitki. güvercin ve çeşitli başka av hayvanları avlanırdı. av ve spor gösterileri düzenlerlerdi. çalgılı çengili eğlenceler. dış kenarında eğlenceye katılan saraylılar ve sfenksler sıralanabilir. grup halinde avcı kuşla avlanmalar. 8). I. av sahnesi ile birlikte canlandırılır. kaçan av hayvanları. Tabağın ortasında daha büyük olarak hükümdar. saçları. ve III. merasimler. seramiklerin zengin figürlü konuları olur (Resim 7. siren gibi doğaüstü gücüne inanılan yaratıklar da görülebilir. rakslı. av sonlarında verilen içkili ziyafetler. II. Bazı örneklerde iki farklı sahne. karaca. hatta başlıkları avcıların ve hükümdarınkine benzer. sungur gibi avcı kuşlarla geyik. şölen birlikte canlandırılmıştır (Resim 9). Gıyaseddin Keyhusrev’in sürek 5 . ataları Oğuzlardan kalma bir gelenekti. Bu toplantılarda kullanılan musiki aletlerini İbni Bibi de eserinde saz. doğaüstü yaratıklar da bir dizi gibi sıralanırlar. av ve sonrasındaki eğlence. Bazen de bir vazonun çeşitli bordürlerinde bu konular ayrı sıralarda işlenir (Resim 10).

Bu konudaki yayınlardan avcı kuşların yakalanması. darbuka çalarak eğlendiren. yüzüklü. 15). meşk sahnelerinde. döğmeli sevgilisi ise kadehle içki sunar. küpeli. halhallı. Washington D. kaftan desenleri. Süslü kaftanları ve yüzleri aynı özellikleri yansıtır (Resim 13). Kurdeleli ve mücevherli başlıklı. Faruk Sümer gibi çeşitli tarihçilerimizin yayınlardan da öğrenmekteyiz. birbirini içki sunarak. Moğol tipi yüzleri. bir Kubadabad Sarayı çini fragmanında ve Konya Alaededein sarayı çinisinde de izleriz. tambur. şahincinin vasıfları. yaldız desenli kaftanlı. kollarındaki tiraz bandları. Selçuklu saraylarında Bazdar lakabıyla tanınan.avlarına düşkünlüğünü Osman Turan. Avla birlesen şölen. Freer Gallery of Art’ta bulunan bir minai seramikte canlandırılan sevgililer çağın romantik aşkını bütün detaylarıyla aksettirir (Resim 12a-b). C. Selçuklu çağı İran edebiyatı av konusu ile ilgili hikayelerle doludur. Avcı tek başına veya sürek avında başka avcılarla birlikte. lir. Sakallı. grup halinde yansıtılabilir. kuşların bakımı. Selçuklu saraylarının bu eğlence.(Resim 14. elleri ve ayakları kınalı. Sevgililerin şişman yanaklı. sanki bu aşıkların birbirilerine sundukları aşk dolu sözcüklerdir. yetiştirilmeleri konusunda etraflı bilgi sahibi olmaktayız. Sultanın avladığı her hayvan için bir dinar sadaka vermesi ve bir defasında 10. Melikşah döneminde imparatorluğun birçok beldelerinde sultana ait av sahaları (avlaklar) vardı. Freer Gallery of Art’ta bu sahnenin bir başka benzerini sevgilisine ud çalan kadın figüründe izleriz. bıyıklı. zengin giysili süslü sevgililer canlandırılır. saz. avcı kuş yetiştiren daimi bir görevli vardı. eğlence ve çalgı alemlerinin bir paralelini. mücevherleri çağın modasını.000 dinar dağıtması sürgün avlarının önemini vurgular. kolyeli. güzellik idealini yansıtan ilginç detaylardır. Kadının elinde dövme ve kına dikkati çeker. Tek başına avlanan avcı Selçuklu seramiklerinde ve Beyşehir 6 . başı hâleli ve zengin süslü başlığı ve kaftanı olan soylu erkek sevgilisine lir çalarak aşk nağmeleri döktürür. aşk. lavta. Bazı seramikleri kuşatan farsça aşk mısraları.

ayı. Gazel. çeşitli kuşlar bordür halinde sıralanarak. Kuveyt İslam Sanatı Müzesi’nde yer alan örnekte atın arkasındaki av hayvanı ve sırtındaki melek figürleri. İran Selçuklu seramiklerinden Anadolu’ya kadar uzanan figürlü konu programı bazı farklılıklara rağmen özde benzer anlatımlarla ve birbiriyle akraba üslupla izlenir. Kılıçarslan Sarayı çinisi örneğinde ise melek figürü dışında bütün kompozisyon aynıdır (Resim 18). uğur getirici sfenks. siren gibi yaratıklar da görülür. II. Anadolu Selçuklu saray çinilerinde avcının görülmediği birçok örnekte birbirini kovalayarak kaçışan av hayvanları avcı kuşlar. Beyşehir Kubadabad Sarayı çinileri yerine alçı panoda görülen atlı avcı konusu. tavşan. Avrasya hayvan üslubunun yansımasını çağrıştırır.Kubadabad Sarayı alçı panosunda da karşımıza çıkar. Çeşitli dünya müzelerinde. kurt. aralarında doğayı simgeleyen dallar. Av hayvanlarının bazılarında ileri koşarken başın geriye dönerek bakması. 7 . av hayvanları ve av kuşları Anadolu Selçuklu av repertuarının zenginliğini de belgeler (Resim 21. 22). Kubadabad alçısıyla büyük benzerlik gösterir (Resim 16. Anadolu Selçuk av tasvirlerine kaynak olan gelenek ve inanışlar aynı atalardan gelmiştir. tilki. 17). Kubadabad Sarayına ait av hayvanı taşıyan avcılarla bütünleşir (Resim 19. keçi. koleksiyonlarında sayısız örnekle yer alan İran Selçuklu seramiklerin sadece Konya ve İstanbul müzelerinde birkaç örnekle tanıtılabilmesi üzücüdür. Kubadabad Sarayı’na ait çeşitli av hayvanı taşıyan figürler. 20). ağaç veya sarmaşıklarla birlikte canlandırılır. Son yıllarda gelişen Selçuklu çağı Anadolu saray kazıları sonucu bulunan zengin saray çinilerinin benzer konu programı ve üslubu bu konudaki bilgilerimize ışık tutmakta ve tarihi bilgilere tanıklık etmektedir. Örneklerin gösterdiği gibi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful