P. 1
TARİHİ TANIKLIK EDEN BÜYÜK SELÇUKLU SERAMİKLERİ

TARİHİ TANIKLIK EDEN BÜYÜK SELÇUKLU SERAMİKLERİ

|Views: 78|Likes:
Yayınlayan: oneysezin4257

More info:

Published by: oneysezin4257 on Mar 03, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/03/2012

pdf

text

original

TARİHE TANIKLIK EDEN BÜYÜK SELÇUKLU ÇİNİ VE SERAMİKLERİ1

Gönül ÖNEY 12.-13. yüzyıllarda İran’dan Anadolu’ya uzanan Büyük Selçuklu

İmparatorluğu’nun, çini ve seramik sanatı, farklı teknikler, desenler, üsluplar ve formlarla İslam dünyasına yüzyıllar boyu izlerini hissettirecek yenilikler kazandırdı. Erken İslam dönemi el sanatlarının çeşitli dallarını süsleyen zengin figür repertuarı akislerini bu seramiklere ve çinilere de yansıttı. Selçuklu seramiklerini bezeyen figürlerde Orta Asya step kültürünün izlerini ve İslamiyeti kabul etmiş olmalarına rağmen Şaman inançlarından etkilenen anlatımları gözleriz. Bu zengin figürlü programda Sasani, erken İslam (Abbasi, Samanoğlu, Karahanlı, Gazneli), hatta Ermeni, Bizans sanatı yansımalarını da izleyebiliriz. Selçuklu çini ve seramiklerinin figürlü anlatımı, Moğol akınları sonucu yanıp kül olan minyatürlerin ve tarihi belgelerin yerine bize Selçuklu yaşantısı, gelenekleri, sarayı, adetleri, inanışları, kıyafetleri, modası, eğlenceleri v.s. için ışık tutar. Selçuklu dönemi vakanüvisti İbni Bibi’nin veya ilk Selçuk tarihi araştırıcılardan Osman Turan, Faruk Sümer, Mehmet Altay Köymen, Cemal Kafadar, Bahaddin Ögel ve onları izleyen daha genç kuşak çeşitli tarihçilerin yayınları incelendiğinde anlatımlarının yansımalarını çini ve seramiklerde görürüz. Selçuklu seramik sanatında sultan ve taht sahnesi, saray eğlenceleri, av,
1

Bu çalışma, “Büyük Selçuklu Seramik Sanatında Resim Programı ve Gelişen Figür Üslubu”, (Sanat Tarihi Dergisi, Aydoğan Demir’e Armağan, XIII/I, Bornova-İzmir, 2004, s.61-82), “İran Selçukluları ile Mukayeseli Olarak Anadolu Selçuklularında Atlı Av Sahneleri. Mounted Hunting Scenes in Anatolian Seljuks in Comparison With Iranian Seljuks” (Anadolu (Anatolia), T. T. Kurumu 1967, Vol. XI, s.121.159, Levha LXV-LCIV), “İran Selçuklu Seramiklerinden Anadolu Selçuklu Saray Çinilerine Ulaşan Miras”, GSE 1, Güzel Sanatlar Etkinlikleri 5-10 Mayıs ’08 Antalya, Bildiriler, Antalya 2008, s.313-318) ve “Tarihten Yansımalarla Büyük Selçuklu Seramiklerinde Kadın”, (Sanat Tarihi Dergisi, XVI/2, Bornova-İzmir, 2009 ) makalelerinden özetlenmiştir. 1

diğerinde hatun canlandırılmıştır (Resim 1. Keşan. 13. Freer Gallery of Art’da yer alan. Akşehir. kişinin toplum içindeki mevkiini belirten tirazlar vardır.. devrin modasını yansıtır. Uzak Doğu sanatında uğur getirdiğine inanılan Barok bir inciyi simgeleyen çintemani deseni Selçuklu kaftanlarında çok yaygındır. aşk sahneleri Selçuklu seramiklerini minyatürlerle yarışacak şekilde süsler. başları hâleli hizmetkarlar yer alır. Hatunun yanak ve çenesindeki benler. Save. çiftbaşlı kartal gibi yaratıklar. raks.spor. başta İran’da Sasani Hükümdarlarının kanatlı taçlarından esinlenen kanatlı taçlar. erkekte sakal.2). sfenks. yanaklarındaki keçi kılından zülüfleriyle kadın olmalıdır. İran’da Rey. Çin ipeklileri gibi. deve kervanlarıyla İran ve Anadolu’ya ulaşmaktaydı. İran Selçuklu taht sahnesinin yansıtıldığı Washington D. Suriye’de Rakka kentlerinde üretilen seramikler Anadolu’da da Konya. av ve eğlence konusu ile ilgili seramiklerden seçmelerle konu programını açıklamaya çalışacağım. doğa üstü gücüne inanılan siren. Hatunun arkasındaki kişiler o devirde moda olan. çalgı. çekik gözler. grifon. Çin ipekleri. çintemani desenli kaftanlarının kolunda. şeffaf firuze sır altına boyanmış. Daha büyük ve sultana eş konumda 2 . Tahtın etrafında doğayı simgeleyen çiçekli birer dal görünür. uzun saçlar. Alanya saraylarının duvarlarını bezeyen çiniler hep aynı konu programının çeşitlemelerini sunar. yüzyıl başında Keşan’da yapılmış iki benzer tabaktan birisinde bağdaş kurarak oturan sultan. Antalya. Sultan ve hatunun arkasında. dans. bıyık dikkati çeker. polo oyunu. zengin desenli kaftanlarıyla Orta Asya tipi başlıklı. Kayseri. sürek avı. savaş. astrolojik ve şamani inanışlardan kaynaklanan figürler çok yönlü bir resim programı oluşturur. C. asaleti ve semavi parlaklığı simgeleyen Anadolu Bizans ve Ermeni sanatından da tanıdığımız hâle. Her iki figürde de Orta Asya kökenli yuvarlak yüz tipi. edebiyat ve destanlardan alınan konular. Orta Asya’da ortaya çıkan giyim tarzının uzantısıdır. İçki. Kaftanları. Dünya müzelerinde ve özel koleksiyonlarda yer alan seramik malzemenin bolluğu nedeniyle sadece İran’dan Anadolu’ya uzanan Selçuklu taht. Curcan.

çıkan emirnamelerde hatunun da mührü gerekiyordu. Türk devletlerinde hakanın (kağanın) ilk eşi için kullanılmaktaydı ve hatun hükümdarla birlikte tahta çıkıp yönetimde söz sahibi olabiliyordu. Bu gelenek 12. seferlere. Bu görüntüden anlaşıldığı gibi Büyük Selçuklu kadın tasvirlerinde kadının statüsü önem kazanır ve Orta Asya’ya kadar uzanan daha önceki Türk devletlerinin izinde şekillenir. Hatun kelimesi.canlandırılan hatun figürü. uzun yıllardır büyük başarı ile Profesör Rüçhan Arık tarafından sürdürülen Beyşehir Kubadabad Sarayı kazılarında bulunan yıldız-haç kompozisyonunda yerleştirilmiş. savaşlara. sultanın kararlarında etkili olmuş. emir verme yetkisi vardı. kadınlar erkeklerle birlikte ava. Sarayda kendisine bağlı divanı. çok itibar ve nüfus sahibiydi. Örneğin Tuğrul Bey’in eşi Altunca Hatun. İlk Türk devleti Hunlardan başlayarak Göktürklerde. lüster ve sıraltı tekniğinde işlenmiş çiniler bir arada değerlendirildiğinde. Selçuklu kadınları çeşitli devlet işlerinde etkili olmakta ve emirlerinde şahsi hizmetlerini gören hizmetliler bulunmaktaydı. memurları. vezirleri.(Resim 2). bir anlatım kompozisyonu içinde canlandırılmıştır (Resim 3. Melikşah’ın karısı Karahan soyundan gelen Terken Hatun. dini. yüzyıllarda Selçuklularda da sürdürülür. Katherina Otto-Dorn tarafından başlatılan. Türk kadının konumu İslamiyet öncesi Arap kadınından daha üstündü. sanki saraydaki hâkimiyetini ve gücünü simgeler gibidir. 1964 yılında sistemli şekilde Prof.-13. iktisadi faaliyetlere katılırlardı. tarihten yansımalarla izlediğimiz figürler. Uygurlarda ve ilk Müslüman Türk devleti Karahanlı’larda kadının toplum içinde yüksek bir mevkii vardı. 3 .000 kişilik ordusu mevcuttu. mali ve idari teşkilatı ile atlılardan oluşan 12. benim de bir dönem katıldığım. Bunun kökü Göktürklere kadar uzanıyor. 4). Hukuki belge çıkarma. Dr. İran Selçuklu örneklerinde konular bütünüyle tek seramik üzerinde verilirken. Büyük Selçuklu seramiklerinden tanıdığımız konulara benzer programla karşılaşırız. siyasi. onun adına savaşmış bir hatundur. Örneklerin gösterdiği gibi Büyük Selçuklu seramiklerinde.

saray soyluları. başlarında hâleleri. Bunların bir arada yerleştiriliş düzenini İran örnekleriyle kıyaslayarak zihnimizde canlandırabiliriz. elinde ebedi hayat suyunu ve gücü simgeleyen kadeh tutan sultan. tek tek ayrı çinilerin bir araya getirilmesiyle oluşturulur (Resim 6). tavus. çekik sürmeli gözleri. 4 . sfenks. Moğol yüzlü. Anadolu Selçuklu taht sahnelerinde sultan. başlık tipleri. siren gibi sembolik yaratıklar. Kadın ve erkek figürlerinin zengin desenli giysileri. zarif elleri. kazısı tamamlanmamış veya henüz yapılamamış diğer Selçuklu saraylarında da görülmektedir. ait oldukları konular belirlenir. başlıkları. bağdaş kurarak oturuşları ile İran örneklerine benzerler. Sultan Alaeddin Keykubad’ın ünlü yazlık sarayını süsleyen çinilerin benzerleri. Yüz tipleri. sarayı ve cenneti sembolize eden tavus çifti görülür. kolları tirazlı. Bugün Konya Karatay Müzesi’nde sergilenen ve yapıya masal atmosferi katan çiniler. av partilerini koruyan. sarayı cennetten bir köşe gibi tanımladığını söyleyebiliriz. Bazı İran Selçuklu örneklerinde tahtta bağdaş kurarak oturan. İslam sanatında ise taht tasvirlerinde ve saray çinilerinde kullanılan tavusun. desenli kaftan giymiş. Hıristiyan sanatında da cennet sembolü olarak kullanılır ve çoğu kez saray süslemelerinde ve mezar taşlarında resmedilir. çekik gözlü. kruvaze yakaları. Çeşitli örneklerini. her çinide tek olarak yer alır.Kubadabad sarayında yıldız formlu çiniler bir araya gelince belirli bir konu programı oluşturur. başı haleli ve külâhlı. Etraflarına yerleştirilen çinilerle. gördüğümüz figürler. bu kez mimariye aksetmiş örneklerini sunar. tirazlı ve desenli kaftanları. İran’da Sasani sanatında hükümdarlıkla ilgili konularda gördüğümüz tavus. tılsımlı ve koruyucu etkisi olduğuna inanılan sfenks veya siren figürleri de konuya katılır. Bazı seramiklerde tahta güç katan ve sultanı. benleri. Çoğu kez tahtın altında ve üstünde. Büyük Selçuklu seramiklerindeki figür repertuarının. çoğu kez ayakta duran ikili veya daha çok sayıda saray ileri gelenleriyle çevrelenmiştir (Resim 5). çağın kumaş ve giysi modası için aydınlatıcı olur. kolye ve küpeleri. şişman yanaklı. sarayı.

içki. şölen birlikte canlandırılmıştır (Resim 9). rubab. hatta başlıkları avcıların ve hükümdarınkine benzer. Bazen de bir vazonun çeşitli bordürlerinde bu konular ayrı sıralarda işlenir (Resim 10). Selçuklularda avlanmakla ilgili. dış kenarında eğlenceye katılan saraylılar ve sfenksler sıralanabilir. doğaüstü yaratıklar da bir dizi gibi sıralanırlar. tahtı. çenk. şölenlere. Tahtın etrafında yer alan bitki. saçları. kenarında avcılar. Alaeddin Keykubad’ın. güvercin ve çeşitli başka av hayvanları avlanırdı. Gıyaseddin Keyhusrev’in sürek 5 . saçları. tavşan. merasimler. ve III. II. İkili avcılar. av ve spor gösterileri düzenlerlerdi. Eğlenceye. Avda şahin. göl. tahtta bağdaş kurarak oturan sultan veya emirle birlikte bazı örneklerde ava uğur getiren sfenks. Maiyeti ile çevrelenmiş hükümdarın yüz tipi. Sultan Melikşah’ın. rakslı. seramiklerin zengin figürlü konuları olur (Resim 7. grup halinde avcı kuşla avlanmalar. ava uğur getiren sfenksler. kaz. ataları Oğuzlardan kalma bir gelenekti. av ve sonrasındaki eğlence. Bazı örneklerde iki farklı sahne. 8). av sahnesi ile birlikte canlandırılır. içindeki balıklar doğayı betimler. kaftanı avcıların tarzındadır. I. av sonlarında verilen içkili ziyafetler. Avdan dönüş av etlerinden hazırlanmış büyük ziyafetlerle sona erer.İran Selçuklu seramiklerinde çoğu kez taht sahnesi. başı çevreleyen halesi. törenler. Orta Asya göçebe sanatında olduğu gibi. raks. gövdelerinde tılsımlı olduğuna inanılan benekleri ile Orta Asya hayvan üslubunun etkisini yansıtırlar. toy adını alan şölenler aynı zamanda dini fonksiyonu da olan. çalgılı kutlamalara önem veren Selçuk sultanları misafir ve elçilerin kabulünde çeşitli oyun. içkili. siren gibi doğaüstü gücüne inanılan yaratıklar da görülebilir. siren gibi. Ucu kıvrık kanatları ve kuyrukları. Tuğrul beyin av sonrası büyük ziyafetler verdiğini. kaçan av hayvanları. musiki bu ziyafetleri tamamlardı. Sanki onların efsaneleşmiş örnekleri gibidirler. Bu yaratıkların yüz tipi. Tabak ve çanaklarda. Tabağın ortasında daha büyük olarak hükümdar. keklik. Bu toplantılarda kullanılan musiki aletlerini İbni Bibi de eserinde saz. ağaç. karaca. sungur gibi avcı kuşlarla geyik. çalgılı çengili eğlenceler. doğan. ördek. ut olarak tarif eder (Resim 11). Av sahnelerinin bazılarında. sarayı koruyucu gücü olduğuna inanılan sfenks.

000 dinar dağıtması sürgün avlarının önemini vurgular. C. lavta. küpeli. birbirini içki sunarak. güzellik idealini yansıtan ilginç detaylardır. Selçuklu saraylarının bu eğlence. Freer Gallery of Art’ta bu sahnenin bir başka benzerini sevgilisine ud çalan kadın figüründe izleriz. kollarındaki tiraz bandları. Faruk Sümer gibi çeşitli tarihçilerimizin yayınlardan da öğrenmekteyiz. Avcı tek başına veya sürek avında başka avcılarla birlikte. Tek başına avlanan avcı Selçuklu seramiklerinde ve Beyşehir 6 . lir. Moğol tipi yüzleri. Sultanın avladığı her hayvan için bir dinar sadaka vermesi ve bir defasında 10. tambur. eğlence ve çalgı alemlerinin bir paralelini. Avla birlesen şölen. Bu konudaki yayınlardan avcı kuşların yakalanması. aşk.(Resim 14. Sevgililerin şişman yanaklı. Washington D. bıyıklı. kuşların bakımı. 15). Selçuklu saraylarında Bazdar lakabıyla tanınan. sanki bu aşıkların birbirilerine sundukları aşk dolu sözcüklerdir. şahincinin vasıfları. başı hâleli ve zengin süslü başlığı ve kaftanı olan soylu erkek sevgilisine lir çalarak aşk nağmeleri döktürür. Freer Gallery of Art’ta bulunan bir minai seramikte canlandırılan sevgililer çağın romantik aşkını bütün detaylarıyla aksettirir (Resim 12a-b). Kadının elinde dövme ve kına dikkati çeker. Sakallı. halhallı. Melikşah döneminde imparatorluğun birçok beldelerinde sultana ait av sahaları (avlaklar) vardı. yaldız desenli kaftanlı.avlarına düşkünlüğünü Osman Turan. kolyeli. darbuka çalarak eğlendiren. bir Kubadabad Sarayı çini fragmanında ve Konya Alaededein sarayı çinisinde de izleriz. döğmeli sevgilisi ise kadehle içki sunar. Kurdeleli ve mücevherli başlıklı. meşk sahnelerinde. yüzüklü. Süslü kaftanları ve yüzleri aynı özellikleri yansıtır (Resim 13). yetiştirilmeleri konusunda etraflı bilgi sahibi olmaktayız. Bazı seramikleri kuşatan farsça aşk mısraları. Selçuklu çağı İran edebiyatı av konusu ile ilgili hikayelerle doludur. avcı kuş yetiştiren daimi bir görevli vardı. zengin giysili süslü sevgililer canlandırılır. mücevherleri çağın modasını. saz. kaftan desenleri. grup halinde yansıtılabilir. elleri ve ayakları kınalı.

20). av hayvanları ve av kuşları Anadolu Selçuklu av repertuarının zenginliğini de belgeler (Resim 21. ağaç veya sarmaşıklarla birlikte canlandırılır. Kubadabad Sarayı’na ait çeşitli av hayvanı taşıyan figürler. Çeşitli dünya müzelerinde. Kubadabad Sarayına ait av hayvanı taşıyan avcılarla bütünleşir (Resim 19. Son yıllarda gelişen Selçuklu çağı Anadolu saray kazıları sonucu bulunan zengin saray çinilerinin benzer konu programı ve üslubu bu konudaki bilgilerimize ışık tutmakta ve tarihi bilgilere tanıklık etmektedir. Örneklerin gösterdiği gibi. tavşan. Beyşehir Kubadabad Sarayı çinileri yerine alçı panoda görülen atlı avcı konusu. 17). uğur getirici sfenks. Anadolu Selçuklu saray çinilerinde avcının görülmediği birçok örnekte birbirini kovalayarak kaçışan av hayvanları avcı kuşlar. Anadolu Selçuk av tasvirlerine kaynak olan gelenek ve inanışlar aynı atalardan gelmiştir. siren gibi yaratıklar da görülür. Av hayvanlarının bazılarında ileri koşarken başın geriye dönerek bakması. aralarında doğayı simgeleyen dallar. kurt. çeşitli kuşlar bordür halinde sıralanarak. Gazel. keçi.Kubadabad Sarayı alçı panosunda da karşımıza çıkar. 7 . Kubadabad alçısıyla büyük benzerlik gösterir (Resim 16. 22). koleksiyonlarında sayısız örnekle yer alan İran Selçuklu seramiklerin sadece Konya ve İstanbul müzelerinde birkaç örnekle tanıtılabilmesi üzücüdür. ayı. II. İran Selçuklu seramiklerinden Anadolu’ya kadar uzanan figürlü konu programı bazı farklılıklara rağmen özde benzer anlatımlarla ve birbiriyle akraba üslupla izlenir. tilki. Avrasya hayvan üslubunun yansımasını çağrıştırır. Kılıçarslan Sarayı çinisi örneğinde ise melek figürü dışında bütün kompozisyon aynıdır (Resim 18). Kuveyt İslam Sanatı Müzesi’nde yer alan örnekte atın arkasındaki av hayvanı ve sırtındaki melek figürleri.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->