TARİHE TANIKLIK EDEN BÜYÜK SELÇUKLU ÇİNİ VE SERAMİKLERİ1

Gönül ÖNEY 12.-13. yüzyıllarda İran’dan Anadolu’ya uzanan Büyük Selçuklu

İmparatorluğu’nun, çini ve seramik sanatı, farklı teknikler, desenler, üsluplar ve formlarla İslam dünyasına yüzyıllar boyu izlerini hissettirecek yenilikler kazandırdı. Erken İslam dönemi el sanatlarının çeşitli dallarını süsleyen zengin figür repertuarı akislerini bu seramiklere ve çinilere de yansıttı. Selçuklu seramiklerini bezeyen figürlerde Orta Asya step kültürünün izlerini ve İslamiyeti kabul etmiş olmalarına rağmen Şaman inançlarından etkilenen anlatımları gözleriz. Bu zengin figürlü programda Sasani, erken İslam (Abbasi, Samanoğlu, Karahanlı, Gazneli), hatta Ermeni, Bizans sanatı yansımalarını da izleyebiliriz. Selçuklu çini ve seramiklerinin figürlü anlatımı, Moğol akınları sonucu yanıp kül olan minyatürlerin ve tarihi belgelerin yerine bize Selçuklu yaşantısı, gelenekleri, sarayı, adetleri, inanışları, kıyafetleri, modası, eğlenceleri v.s. için ışık tutar. Selçuklu dönemi vakanüvisti İbni Bibi’nin veya ilk Selçuk tarihi araştırıcılardan Osman Turan, Faruk Sümer, Mehmet Altay Köymen, Cemal Kafadar, Bahaddin Ögel ve onları izleyen daha genç kuşak çeşitli tarihçilerin yayınları incelendiğinde anlatımlarının yansımalarını çini ve seramiklerde görürüz. Selçuklu seramik sanatında sultan ve taht sahnesi, saray eğlenceleri, av,
1

Bu çalışma, “Büyük Selçuklu Seramik Sanatında Resim Programı ve Gelişen Figür Üslubu”, (Sanat Tarihi Dergisi, Aydoğan Demir’e Armağan, XIII/I, Bornova-İzmir, 2004, s.61-82), “İran Selçukluları ile Mukayeseli Olarak Anadolu Selçuklularında Atlı Av Sahneleri. Mounted Hunting Scenes in Anatolian Seljuks in Comparison With Iranian Seljuks” (Anadolu (Anatolia), T. T. Kurumu 1967, Vol. XI, s.121.159, Levha LXV-LCIV), “İran Selçuklu Seramiklerinden Anadolu Selçuklu Saray Çinilerine Ulaşan Miras”, GSE 1, Güzel Sanatlar Etkinlikleri 5-10 Mayıs ’08 Antalya, Bildiriler, Antalya 2008, s.313-318) ve “Tarihten Yansımalarla Büyük Selçuklu Seramiklerinde Kadın”, (Sanat Tarihi Dergisi, XVI/2, Bornova-İzmir, 2009 ) makalelerinden özetlenmiştir. 1

Akşehir. sfenks. Alanya saraylarının duvarlarını bezeyen çiniler hep aynı konu programının çeşitlemelerini sunar. yanaklarındaki keçi kılından zülüfleriyle kadın olmalıdır. Keşan. Orta Asya’da ortaya çıkan giyim tarzının uzantısıdır. savaş. çalgı.2). Çin ipeklileri gibi. Antalya. kişinin toplum içindeki mevkiini belirten tirazlar vardır. yüzyıl başında Keşan’da yapılmış iki benzer tabaktan birisinde bağdaş kurarak oturan sultan. şeffaf firuze sır altına boyanmış. bıyık dikkati çeker. doğa üstü gücüne inanılan siren. raks. uzun saçlar. Her iki figürde de Orta Asya kökenli yuvarlak yüz tipi. zengin desenli kaftanlarıyla Orta Asya tipi başlıklı. 13. Tahtın etrafında doğayı simgeleyen çiçekli birer dal görünür. başları hâleli hizmetkarlar yer alır. av ve eğlence konusu ile ilgili seramiklerden seçmelerle konu programını açıklamaya çalışacağım. başta İran’da Sasani Hükümdarlarının kanatlı taçlarından esinlenen kanatlı taçlar. sürek avı. Curcan.spor. Uzak Doğu sanatında uğur getirdiğine inanılan Barok bir inciyi simgeleyen çintemani deseni Selçuklu kaftanlarında çok yaygındır. asaleti ve semavi parlaklığı simgeleyen Anadolu Bizans ve Ermeni sanatından da tanıdığımız hâle. devrin modasını yansıtır. diğerinde hatun canlandırılmıştır (Resim 1.. İran’da Rey. İçki. Freer Gallery of Art’da yer alan. çekik gözler. Hatunun yanak ve çenesindeki benler. edebiyat ve destanlardan alınan konular. Save. astrolojik ve şamani inanışlardan kaynaklanan figürler çok yönlü bir resim programı oluşturur. Dünya müzelerinde ve özel koleksiyonlarda yer alan seramik malzemenin bolluğu nedeniyle sadece İran’dan Anadolu’ya uzanan Selçuklu taht. C. aşk sahneleri Selçuklu seramiklerini minyatürlerle yarışacak şekilde süsler. Çin ipekleri. Kayseri. Suriye’de Rakka kentlerinde üretilen seramikler Anadolu’da da Konya. deve kervanlarıyla İran ve Anadolu’ya ulaşmaktaydı. Hatunun arkasındaki kişiler o devirde moda olan. erkekte sakal. polo oyunu. dans. Daha büyük ve sultana eş konumda 2 . Kaftanları. Sultan ve hatunun arkasında. çintemani desenli kaftanlarının kolunda. çiftbaşlı kartal gibi yaratıklar. grifon. İran Selçuklu taht sahnesinin yansıtıldığı Washington D.

Örneklerin gösterdiği gibi Büyük Selçuklu seramiklerinde.000 kişilik ordusu mevcuttu.-13. Türk devletlerinde hakanın (kağanın) ilk eşi için kullanılmaktaydı ve hatun hükümdarla birlikte tahta çıkıp yönetimde söz sahibi olabiliyordu. benim de bir dönem katıldığım. lüster ve sıraltı tekniğinde işlenmiş çiniler bir arada değerlendirildiğinde. Büyük Selçuklu seramiklerinden tanıdığımız konulara benzer programla karşılaşırız. vezirleri. tarihten yansımalarla izlediğimiz figürler. onun adına savaşmış bir hatundur. bir anlatım kompozisyonu içinde canlandırılmıştır (Resim 3. Sarayda kendisine bağlı divanı. Uygurlarda ve ilk Müslüman Türk devleti Karahanlı’larda kadının toplum içinde yüksek bir mevkii vardı. Bu görüntüden anlaşıldığı gibi Büyük Selçuklu kadın tasvirlerinde kadının statüsü önem kazanır ve Orta Asya’ya kadar uzanan daha önceki Türk devletlerinin izinde şekillenir. 3 . kadınlar erkeklerle birlikte ava. mali ve idari teşkilatı ile atlılardan oluşan 12. çok itibar ve nüfus sahibiydi. iktisadi faaliyetlere katılırlardı. İlk Türk devleti Hunlardan başlayarak Göktürklerde. Hukuki belge çıkarma. memurları. Dr. 4). dini. emir verme yetkisi vardı. Örneğin Tuğrul Bey’in eşi Altunca Hatun. Bunun kökü Göktürklere kadar uzanıyor.(Resim 2). 1964 yılında sistemli şekilde Prof. Melikşah’ın karısı Karahan soyundan gelen Terken Hatun. sanki saraydaki hâkimiyetini ve gücünü simgeler gibidir. Hatun kelimesi. savaşlara. seferlere. Bu gelenek 12. uzun yıllardır büyük başarı ile Profesör Rüçhan Arık tarafından sürdürülen Beyşehir Kubadabad Sarayı kazılarında bulunan yıldız-haç kompozisyonunda yerleştirilmiş. siyasi. İran Selçuklu örneklerinde konular bütünüyle tek seramik üzerinde verilirken. çıkan emirnamelerde hatunun da mührü gerekiyordu.canlandırılan hatun figürü. sultanın kararlarında etkili olmuş. Türk kadının konumu İslamiyet öncesi Arap kadınından daha üstündü. yüzyıllarda Selçuklularda da sürdürülür. Katherina Otto-Dorn tarafından başlatılan. Selçuklu kadınları çeşitli devlet işlerinde etkili olmakta ve emirlerinde şahsi hizmetlerini gören hizmetliler bulunmaktaydı.

Anadolu Selçuklu taht sahnelerinde sultan. Etraflarına yerleştirilen çinilerle. kolları tirazlı. Moğol yüzlü. Bugün Konya Karatay Müzesi’nde sergilenen ve yapıya masal atmosferi katan çiniler. kolye ve küpeleri. ait oldukları konular belirlenir. kruvaze yakaları. tılsımlı ve koruyucu etkisi olduğuna inanılan sfenks veya siren figürleri de konuya katılır. sarayı cennetten bir köşe gibi tanımladığını söyleyebiliriz. başlık tipleri. kazısı tamamlanmamış veya henüz yapılamamış diğer Selçuklu saraylarında da görülmektedir. çekik sürmeli gözleri. bu kez mimariye aksetmiş örneklerini sunar. başı haleli ve külâhlı. benleri. 4 . tavus.Kubadabad sarayında yıldız formlu çiniler bir araya gelince belirli bir konu programı oluşturur. çekik gözlü. çoğu kez ayakta duran ikili veya daha çok sayıda saray ileri gelenleriyle çevrelenmiştir (Resim 5). Bazı İran Selçuklu örneklerinde tahtta bağdaş kurarak oturan. Çoğu kez tahtın altında ve üstünde. Yüz tipleri. sarayı. saray soyluları. sfenks. elinde ebedi hayat suyunu ve gücü simgeleyen kadeh tutan sultan. bağdaş kurarak oturuşları ile İran örneklerine benzerler. her çinide tek olarak yer alır. Çeşitli örneklerini. Sultan Alaeddin Keykubad’ın ünlü yazlık sarayını süsleyen çinilerin benzerleri. çağın kumaş ve giysi modası için aydınlatıcı olur. zarif elleri. sarayı ve cenneti sembolize eden tavus çifti görülür. tirazlı ve desenli kaftanları. Hıristiyan sanatında da cennet sembolü olarak kullanılır ve çoğu kez saray süslemelerinde ve mezar taşlarında resmedilir. tek tek ayrı çinilerin bir araya getirilmesiyle oluşturulur (Resim 6). İslam sanatında ise taht tasvirlerinde ve saray çinilerinde kullanılan tavusun. av partilerini koruyan. Bunların bir arada yerleştiriliş düzenini İran örnekleriyle kıyaslayarak zihnimizde canlandırabiliriz. siren gibi sembolik yaratıklar. İran’da Sasani sanatında hükümdarlıkla ilgili konularda gördüğümüz tavus. başlarında hâleleri. Bazı seramiklerde tahta güç katan ve sultanı. Büyük Selçuklu seramiklerindeki figür repertuarının. Kadın ve erkek figürlerinin zengin desenli giysileri. başlıkları. şişman yanaklı. desenli kaftan giymiş. gördüğümüz figürler.

toy adını alan şölenler aynı zamanda dini fonksiyonu da olan. Avdan dönüş av etlerinden hazırlanmış büyük ziyafetlerle sona erer. Maiyeti ile çevrelenmiş hükümdarın yüz tipi. tavşan. Eğlenceye. rubab. rakslı. doğan. Av sahnelerinin bazılarında. raks. ve III. ut olarak tarif eder (Resim 11). şölenlere. saçları. kaftanı avcıların tarzındadır. Bazen de bir vazonun çeşitli bordürlerinde bu konular ayrı sıralarda işlenir (Resim 10). I. Gıyaseddin Keyhusrev’in sürek 5 . 8). çalgılı çengili eğlenceler. sarayı koruyucu gücü olduğuna inanılan sfenks. göl. Sultan Melikşah’ın. karaca. Bu yaratıkların yüz tipi. av ve spor gösterileri düzenlerlerdi. saçları. Ucu kıvrık kanatları ve kuyrukları. Sanki onların efsaneleşmiş örnekleri gibidirler.İran Selçuklu seramiklerinde çoğu kez taht sahnesi. tahtta bağdaş kurarak oturan sultan veya emirle birlikte bazı örneklerde ava uğur getiren sfenks. siren gibi doğaüstü gücüne inanılan yaratıklar da görülebilir. ava uğur getiren sfenksler. musiki bu ziyafetleri tamamlardı. Bazı örneklerde iki farklı sahne. hatta başlıkları avcıların ve hükümdarınkine benzer. başı çevreleyen halesi. şölen birlikte canlandırılmıştır (Resim 9). av sahnesi ile birlikte canlandırılır. kaz. ataları Oğuzlardan kalma bir gelenekti. ördek. Tabağın ortasında daha büyük olarak hükümdar. grup halinde avcı kuşla avlanmalar. Selçuklularda avlanmakla ilgili. keklik. dış kenarında eğlenceye katılan saraylılar ve sfenksler sıralanabilir. kenarında avcılar. içkili. merasimler. güvercin ve çeşitli başka av hayvanları avlanırdı. av ve sonrasındaki eğlence. tahtı. II. seramiklerin zengin figürlü konuları olur (Resim 7. siren gibi. Orta Asya göçebe sanatında olduğu gibi. kaçan av hayvanları. av sonlarında verilen içkili ziyafetler. törenler. Tabak ve çanaklarda. sungur gibi avcı kuşlarla geyik. Tuğrul beyin av sonrası büyük ziyafetler verdiğini. gövdelerinde tılsımlı olduğuna inanılan benekleri ile Orta Asya hayvan üslubunun etkisini yansıtırlar. çenk. içki. Avda şahin. İkili avcılar. doğaüstü yaratıklar da bir dizi gibi sıralanırlar. Tahtın etrafında yer alan bitki. içindeki balıklar doğayı betimler. Alaeddin Keykubad’ın. ağaç. çalgılı kutlamalara önem veren Selçuk sultanları misafir ve elçilerin kabulünde çeşitli oyun. Bu toplantılarda kullanılan musiki aletlerini İbni Bibi de eserinde saz.

meşk sahnelerinde. birbirini içki sunarak. Faruk Sümer gibi çeşitli tarihçilerimizin yayınlardan da öğrenmekteyiz. Melikşah döneminde imparatorluğun birçok beldelerinde sultana ait av sahaları (avlaklar) vardı. şahincinin vasıfları. avcı kuş yetiştiren daimi bir görevli vardı. Kadının elinde dövme ve kına dikkati çeker. Avla birlesen şölen. halhallı. kaftan desenleri. Selçuklu saraylarının bu eğlence. Sevgililerin şişman yanaklı. Bazı seramikleri kuşatan farsça aşk mısraları.000 dinar dağıtması sürgün avlarının önemini vurgular. yüzüklü.(Resim 14. Moğol tipi yüzleri. Kurdeleli ve mücevherli başlıklı. lir. grup halinde yansıtılabilir. kolyeli. Selçuklu saraylarında Bazdar lakabıyla tanınan. Avcı tek başına veya sürek avında başka avcılarla birlikte. Washington D. Freer Gallery of Art’ta bu sahnenin bir başka benzerini sevgilisine ud çalan kadın figüründe izleriz. aşk. yetiştirilmeleri konusunda etraflı bilgi sahibi olmaktayız. Bu konudaki yayınlardan avcı kuşların yakalanması. güzellik idealini yansıtan ilginç detaylardır. zengin giysili süslü sevgililer canlandırılır. yaldız desenli kaftanlı. Süslü kaftanları ve yüzleri aynı özellikleri yansıtır (Resim 13). saz. küpeli. lavta. kuşların bakımı. sanki bu aşıkların birbirilerine sundukları aşk dolu sözcüklerdir. Freer Gallery of Art’ta bulunan bir minai seramikte canlandırılan sevgililer çağın romantik aşkını bütün detaylarıyla aksettirir (Resim 12a-b). Tek başına avlanan avcı Selçuklu seramiklerinde ve Beyşehir 6 . darbuka çalarak eğlendiren. Sultanın avladığı her hayvan için bir dinar sadaka vermesi ve bir defasında 10. elleri ve ayakları kınalı. başı hâleli ve zengin süslü başlığı ve kaftanı olan soylu erkek sevgilisine lir çalarak aşk nağmeleri döktürür. döğmeli sevgilisi ise kadehle içki sunar.avlarına düşkünlüğünü Osman Turan. bıyıklı. 15). eğlence ve çalgı alemlerinin bir paralelini. Selçuklu çağı İran edebiyatı av konusu ile ilgili hikayelerle doludur. tambur. C. bir Kubadabad Sarayı çini fragmanında ve Konya Alaededein sarayı çinisinde de izleriz. Sakallı. kollarındaki tiraz bandları. mücevherleri çağın modasını.

22). ayı. uğur getirici sfenks. Avrasya hayvan üslubunun yansımasını çağrıştırır. siren gibi yaratıklar da görülür. Kubadabad Sarayına ait av hayvanı taşıyan avcılarla bütünleşir (Resim 19. Kılıçarslan Sarayı çinisi örneğinde ise melek figürü dışında bütün kompozisyon aynıdır (Resim 18). 20). Anadolu Selçuk av tasvirlerine kaynak olan gelenek ve inanışlar aynı atalardan gelmiştir. 17). aralarında doğayı simgeleyen dallar. Kubadabad Sarayı’na ait çeşitli av hayvanı taşıyan figürler. Son yıllarda gelişen Selçuklu çağı Anadolu saray kazıları sonucu bulunan zengin saray çinilerinin benzer konu programı ve üslubu bu konudaki bilgilerimize ışık tutmakta ve tarihi bilgilere tanıklık etmektedir. Çeşitli dünya müzelerinde. Av hayvanlarının bazılarında ileri koşarken başın geriye dönerek bakması.Kubadabad Sarayı alçı panosunda da karşımıza çıkar. Kuveyt İslam Sanatı Müzesi’nde yer alan örnekte atın arkasındaki av hayvanı ve sırtındaki melek figürleri. keçi. Gazel. tilki. çeşitli kuşlar bordür halinde sıralanarak. Anadolu Selçuklu saray çinilerinde avcının görülmediği birçok örnekte birbirini kovalayarak kaçışan av hayvanları avcı kuşlar. II. kurt. Beyşehir Kubadabad Sarayı çinileri yerine alçı panoda görülen atlı avcı konusu. koleksiyonlarında sayısız örnekle yer alan İran Selçuklu seramiklerin sadece Konya ve İstanbul müzelerinde birkaç örnekle tanıtılabilmesi üzücüdür. tavşan. av hayvanları ve av kuşları Anadolu Selçuklu av repertuarının zenginliğini de belgeler (Resim 21. İran Selçuklu seramiklerinden Anadolu’ya kadar uzanan figürlü konu programı bazı farklılıklara rağmen özde benzer anlatımlarla ve birbiriyle akraba üslupla izlenir. Örneklerin gösterdiği gibi. 7 . ağaç veya sarmaşıklarla birlikte canlandırılır. Kubadabad alçısıyla büyük benzerlik gösterir (Resim 16.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful