TARİHE TANIKLIK EDEN BÜYÜK SELÇUKLU ÇİNİ VE SERAMİKLERİ1

Gönül ÖNEY 12.-13. yüzyıllarda İran’dan Anadolu’ya uzanan Büyük Selçuklu

İmparatorluğu’nun, çini ve seramik sanatı, farklı teknikler, desenler, üsluplar ve formlarla İslam dünyasına yüzyıllar boyu izlerini hissettirecek yenilikler kazandırdı. Erken İslam dönemi el sanatlarının çeşitli dallarını süsleyen zengin figür repertuarı akislerini bu seramiklere ve çinilere de yansıttı. Selçuklu seramiklerini bezeyen figürlerde Orta Asya step kültürünün izlerini ve İslamiyeti kabul etmiş olmalarına rağmen Şaman inançlarından etkilenen anlatımları gözleriz. Bu zengin figürlü programda Sasani, erken İslam (Abbasi, Samanoğlu, Karahanlı, Gazneli), hatta Ermeni, Bizans sanatı yansımalarını da izleyebiliriz. Selçuklu çini ve seramiklerinin figürlü anlatımı, Moğol akınları sonucu yanıp kül olan minyatürlerin ve tarihi belgelerin yerine bize Selçuklu yaşantısı, gelenekleri, sarayı, adetleri, inanışları, kıyafetleri, modası, eğlenceleri v.s. için ışık tutar. Selçuklu dönemi vakanüvisti İbni Bibi’nin veya ilk Selçuk tarihi araştırıcılardan Osman Turan, Faruk Sümer, Mehmet Altay Köymen, Cemal Kafadar, Bahaddin Ögel ve onları izleyen daha genç kuşak çeşitli tarihçilerin yayınları incelendiğinde anlatımlarının yansımalarını çini ve seramiklerde görürüz. Selçuklu seramik sanatında sultan ve taht sahnesi, saray eğlenceleri, av,
1

Bu çalışma, “Büyük Selçuklu Seramik Sanatında Resim Programı ve Gelişen Figür Üslubu”, (Sanat Tarihi Dergisi, Aydoğan Demir’e Armağan, XIII/I, Bornova-İzmir, 2004, s.61-82), “İran Selçukluları ile Mukayeseli Olarak Anadolu Selçuklularında Atlı Av Sahneleri. Mounted Hunting Scenes in Anatolian Seljuks in Comparison With Iranian Seljuks” (Anadolu (Anatolia), T. T. Kurumu 1967, Vol. XI, s.121.159, Levha LXV-LCIV), “İran Selçuklu Seramiklerinden Anadolu Selçuklu Saray Çinilerine Ulaşan Miras”, GSE 1, Güzel Sanatlar Etkinlikleri 5-10 Mayıs ’08 Antalya, Bildiriler, Antalya 2008, s.313-318) ve “Tarihten Yansımalarla Büyük Selçuklu Seramiklerinde Kadın”, (Sanat Tarihi Dergisi, XVI/2, Bornova-İzmir, 2009 ) makalelerinden özetlenmiştir. 1

bıyık dikkati çeker. astrolojik ve şamani inanışlardan kaynaklanan figürler çok yönlü bir resim programı oluşturur. Kaftanları.2). grifon. edebiyat ve destanlardan alınan konular. savaş. polo oyunu. Suriye’de Rakka kentlerinde üretilen seramikler Anadolu’da da Konya. asaleti ve semavi parlaklığı simgeleyen Anadolu Bizans ve Ermeni sanatından da tanıdığımız hâle. Daha büyük ve sultana eş konumda 2 . Alanya saraylarının duvarlarını bezeyen çiniler hep aynı konu programının çeşitlemelerini sunar. kişinin toplum içindeki mevkiini belirten tirazlar vardır. Save. çintemani desenli kaftanlarının kolunda. yanaklarındaki keçi kılından zülüfleriyle kadın olmalıdır. yüzyıl başında Keşan’da yapılmış iki benzer tabaktan birisinde bağdaş kurarak oturan sultan. İran’da Rey. zengin desenli kaftanlarıyla Orta Asya tipi başlıklı. Freer Gallery of Art’da yer alan. çalgı. C. raks. dans. av ve eğlence konusu ile ilgili seramiklerden seçmelerle konu programını açıklamaya çalışacağım. başta İran’da Sasani Hükümdarlarının kanatlı taçlarından esinlenen kanatlı taçlar. Tahtın etrafında doğayı simgeleyen çiçekli birer dal görünür. çiftbaşlı kartal gibi yaratıklar. Antalya. Çin ipeklileri gibi. sfenks. Hatunun arkasındaki kişiler o devirde moda olan. devrin modasını yansıtır. Her iki figürde de Orta Asya kökenli yuvarlak yüz tipi. uzun saçlar. İçki. Keşan. başları hâleli hizmetkarlar yer alır.spor. 13. deve kervanlarıyla İran ve Anadolu’ya ulaşmaktaydı. Akşehir. Orta Asya’da ortaya çıkan giyim tarzının uzantısıdır.. Çin ipekleri. Dünya müzelerinde ve özel koleksiyonlarda yer alan seramik malzemenin bolluğu nedeniyle sadece İran’dan Anadolu’ya uzanan Selçuklu taht. Kayseri. şeffaf firuze sır altına boyanmış. diğerinde hatun canlandırılmıştır (Resim 1. Uzak Doğu sanatında uğur getirdiğine inanılan Barok bir inciyi simgeleyen çintemani deseni Selçuklu kaftanlarında çok yaygındır. erkekte sakal. Curcan. İran Selçuklu taht sahnesinin yansıtıldığı Washington D. doğa üstü gücüne inanılan siren. aşk sahneleri Selçuklu seramiklerini minyatürlerle yarışacak şekilde süsler. Sultan ve hatunun arkasında. sürek avı. Hatunun yanak ve çenesindeki benler. çekik gözler.

lüster ve sıraltı tekniğinde işlenmiş çiniler bir arada değerlendirildiğinde. iktisadi faaliyetlere katılırlardı. Sarayda kendisine bağlı divanı.canlandırılan hatun figürü. vezirleri.000 kişilik ordusu mevcuttu. Hukuki belge çıkarma. Bu görüntüden anlaşıldığı gibi Büyük Selçuklu kadın tasvirlerinde kadının statüsü önem kazanır ve Orta Asya’ya kadar uzanan daha önceki Türk devletlerinin izinde şekillenir. memurları. Türk kadının konumu İslamiyet öncesi Arap kadınından daha üstündü. 1964 yılında sistemli şekilde Prof. Selçuklu kadınları çeşitli devlet işlerinde etkili olmakta ve emirlerinde şahsi hizmetlerini gören hizmetliler bulunmaktaydı. Örneğin Tuğrul Bey’in eşi Altunca Hatun. Bu gelenek 12. uzun yıllardır büyük başarı ile Profesör Rüçhan Arık tarafından sürdürülen Beyşehir Kubadabad Sarayı kazılarında bulunan yıldız-haç kompozisyonunda yerleştirilmiş. Uygurlarda ve ilk Müslüman Türk devleti Karahanlı’larda kadının toplum içinde yüksek bir mevkii vardı. Melikşah’ın karısı Karahan soyundan gelen Terken Hatun. 4). Dr. İlk Türk devleti Hunlardan başlayarak Göktürklerde. kadınlar erkeklerle birlikte ava. siyasi. Katherina Otto-Dorn tarafından başlatılan. dini. sanki saraydaki hâkimiyetini ve gücünü simgeler gibidir. savaşlara. benim de bir dönem katıldığım. 3 . tarihten yansımalarla izlediğimiz figürler. emir verme yetkisi vardı.(Resim 2). onun adına savaşmış bir hatundur. mali ve idari teşkilatı ile atlılardan oluşan 12. çok itibar ve nüfus sahibiydi. bir anlatım kompozisyonu içinde canlandırılmıştır (Resim 3. seferlere. çıkan emirnamelerde hatunun da mührü gerekiyordu. İran Selçuklu örneklerinde konular bütünüyle tek seramik üzerinde verilirken. Örneklerin gösterdiği gibi Büyük Selçuklu seramiklerinde. sultanın kararlarında etkili olmuş. yüzyıllarda Selçuklularda da sürdürülür. Büyük Selçuklu seramiklerinden tanıdığımız konulara benzer programla karşılaşırız. Türk devletlerinde hakanın (kağanın) ilk eşi için kullanılmaktaydı ve hatun hükümdarla birlikte tahta çıkıp yönetimde söz sahibi olabiliyordu. Hatun kelimesi. Bunun kökü Göktürklere kadar uzanıyor.-13.

kolye ve küpeleri. tılsımlı ve koruyucu etkisi olduğuna inanılan sfenks veya siren figürleri de konuya katılır. siren gibi sembolik yaratıklar. elinde ebedi hayat suyunu ve gücü simgeleyen kadeh tutan sultan. sarayı. sarayı ve cenneti sembolize eden tavus çifti görülür.Kubadabad sarayında yıldız formlu çiniler bir araya gelince belirli bir konu programı oluşturur. Moğol yüzlü. kolları tirazlı. şişman yanaklı. başlıkları. ait oldukları konular belirlenir. Çoğu kez tahtın altında ve üstünde. tavus. başı haleli ve külâhlı. Sultan Alaeddin Keykubad’ın ünlü yazlık sarayını süsleyen çinilerin benzerleri. tirazlı ve desenli kaftanları. benleri. bağdaş kurarak oturuşları ile İran örneklerine benzerler. kruvaze yakaları. Bugün Konya Karatay Müzesi’nde sergilenen ve yapıya masal atmosferi katan çiniler. Bunların bir arada yerleştiriliş düzenini İran örnekleriyle kıyaslayarak zihnimizde canlandırabiliriz. Etraflarına yerleştirilen çinilerle. her çinide tek olarak yer alır. Bazı İran Selçuklu örneklerinde tahtta bağdaş kurarak oturan. çağın kumaş ve giysi modası için aydınlatıcı olur. Anadolu Selçuklu taht sahnelerinde sultan. Yüz tipleri. bu kez mimariye aksetmiş örneklerini sunar. kazısı tamamlanmamış veya henüz yapılamamış diğer Selçuklu saraylarında da görülmektedir. çoğu kez ayakta duran ikili veya daha çok sayıda saray ileri gelenleriyle çevrelenmiştir (Resim 5). desenli kaftan giymiş. Çeşitli örneklerini. başlık tipleri. gördüğümüz figürler. başlarında hâleleri. av partilerini koruyan. sfenks. Kadın ve erkek figürlerinin zengin desenli giysileri. Hıristiyan sanatında da cennet sembolü olarak kullanılır ve çoğu kez saray süslemelerinde ve mezar taşlarında resmedilir. çekik gözlü. Bazı seramiklerde tahta güç katan ve sultanı. İran’da Sasani sanatında hükümdarlıkla ilgili konularda gördüğümüz tavus. çekik sürmeli gözleri. saray soyluları. İslam sanatında ise taht tasvirlerinde ve saray çinilerinde kullanılan tavusun. zarif elleri. Büyük Selçuklu seramiklerindeki figür repertuarının. 4 . tek tek ayrı çinilerin bir araya getirilmesiyle oluşturulur (Resim 6). sarayı cennetten bir köşe gibi tanımladığını söyleyebiliriz.

Selçuklularda avlanmakla ilgili. Bu toplantılarda kullanılan musiki aletlerini İbni Bibi de eserinde saz. kaçan av hayvanları. Orta Asya göçebe sanatında olduğu gibi. Bazı örneklerde iki farklı sahne. çalgılı çengili eğlenceler. Avda şahin. içkili. ağaç. saçları. Tabak ve çanaklarda. seramiklerin zengin figürlü konuları olur (Resim 7. kenarında avcılar. Gıyaseddin Keyhusrev’in sürek 5 . İkili avcılar. 8). çenk. kaftanı avcıların tarzındadır. siren gibi doğaüstü gücüne inanılan yaratıklar da görülebilir.İran Selçuklu seramiklerinde çoğu kez taht sahnesi. Ucu kıvrık kanatları ve kuyrukları. I. kaz. şölenlere. ördek. Sanki onların efsaneleşmiş örnekleri gibidirler. siren gibi. ataları Oğuzlardan kalma bir gelenekti. rakslı. göl. ut olarak tarif eder (Resim 11). keklik. grup halinde avcı kuşla avlanmalar. av sonlarında verilen içkili ziyafetler. Eğlenceye. karaca. Tahtın etrafında yer alan bitki. Maiyeti ile çevrelenmiş hükümdarın yüz tipi. Av sahnelerinin bazılarında. merasimler. Sultan Melikşah’ın. II. av ve sonrasındaki eğlence. tahtta bağdaş kurarak oturan sultan veya emirle birlikte bazı örneklerde ava uğur getiren sfenks. gövdelerinde tılsımlı olduğuna inanılan benekleri ile Orta Asya hayvan üslubunun etkisini yansıtırlar. dış kenarında eğlenceye katılan saraylılar ve sfenksler sıralanabilir. içindeki balıklar doğayı betimler. av ve spor gösterileri düzenlerlerdi. raks. çalgılı kutlamalara önem veren Selçuk sultanları misafir ve elçilerin kabulünde çeşitli oyun. Tabağın ortasında daha büyük olarak hükümdar. Bu yaratıkların yüz tipi. toy adını alan şölenler aynı zamanda dini fonksiyonu da olan. tavşan. içki. musiki bu ziyafetleri tamamlardı. sarayı koruyucu gücü olduğuna inanılan sfenks. Avdan dönüş av etlerinden hazırlanmış büyük ziyafetlerle sona erer. ve III. saçları. av sahnesi ile birlikte canlandırılır. tahtı. Bazen de bir vazonun çeşitli bordürlerinde bu konular ayrı sıralarda işlenir (Resim 10). doğan. ava uğur getiren sfenksler. hatta başlıkları avcıların ve hükümdarınkine benzer. güvercin ve çeşitli başka av hayvanları avlanırdı. törenler. başı çevreleyen halesi. sungur gibi avcı kuşlarla geyik. Alaeddin Keykubad’ın. doğaüstü yaratıklar da bir dizi gibi sıralanırlar. rubab. şölen birlikte canlandırılmıştır (Resim 9). Tuğrul beyin av sonrası büyük ziyafetler verdiğini.

mücevherleri çağın modasını. Washington D. Freer Gallery of Art’ta bulunan bir minai seramikte canlandırılan sevgililer çağın romantik aşkını bütün detaylarıyla aksettirir (Resim 12a-b). Bu konudaki yayınlardan avcı kuşların yakalanması. bıyıklı. Kadının elinde dövme ve kına dikkati çeker.avlarına düşkünlüğünü Osman Turan. Faruk Sümer gibi çeşitli tarihçilerimizin yayınlardan da öğrenmekteyiz. Kurdeleli ve mücevherli başlıklı. yüzüklü. 15). birbirini içki sunarak. grup halinde yansıtılabilir. Freer Gallery of Art’ta bu sahnenin bir başka benzerini sevgilisine ud çalan kadın figüründe izleriz.(Resim 14. bir Kubadabad Sarayı çini fragmanında ve Konya Alaededein sarayı çinisinde de izleriz. şahincinin vasıfları. Bazı seramikleri kuşatan farsça aşk mısraları. Selçuklu çağı İran edebiyatı av konusu ile ilgili hikayelerle doludur. tambur. kolyeli. meşk sahnelerinde. darbuka çalarak eğlendiren. zengin giysili süslü sevgililer canlandırılır. Selçuklu saraylarında Bazdar lakabıyla tanınan. Sakallı. Sevgililerin şişman yanaklı. Sultanın avladığı her hayvan için bir dinar sadaka vermesi ve bir defasında 10. kaftan desenleri. lavta. Melikşah döneminde imparatorluğun birçok beldelerinde sultana ait av sahaları (avlaklar) vardı. avcı kuş yetiştiren daimi bir görevli vardı. küpeli. elleri ve ayakları kınalı. saz. C. kollarındaki tiraz bandları. Moğol tipi yüzleri. döğmeli sevgilisi ise kadehle içki sunar. yaldız desenli kaftanlı. Avla birlesen şölen. Avcı tek başına veya sürek avında başka avcılarla birlikte. lir. aşk. kuşların bakımı. Tek başına avlanan avcı Selçuklu seramiklerinde ve Beyşehir 6 . Süslü kaftanları ve yüzleri aynı özellikleri yansıtır (Resim 13). güzellik idealini yansıtan ilginç detaylardır. başı hâleli ve zengin süslü başlığı ve kaftanı olan soylu erkek sevgilisine lir çalarak aşk nağmeleri döktürür. Selçuklu saraylarının bu eğlence. halhallı. sanki bu aşıkların birbirilerine sundukları aşk dolu sözcüklerdir. yetiştirilmeleri konusunda etraflı bilgi sahibi olmaktayız.000 dinar dağıtması sürgün avlarının önemini vurgular. eğlence ve çalgı alemlerinin bir paralelini.

Kuveyt İslam Sanatı Müzesi’nde yer alan örnekte atın arkasındaki av hayvanı ve sırtındaki melek figürleri. 22). uğur getirici sfenks. kurt. av hayvanları ve av kuşları Anadolu Selçuklu av repertuarının zenginliğini de belgeler (Resim 21. 20). Avrasya hayvan üslubunun yansımasını çağrıştırır.Kubadabad Sarayı alçı panosunda da karşımıza çıkar. Anadolu Selçuklu saray çinilerinde avcının görülmediği birçok örnekte birbirini kovalayarak kaçışan av hayvanları avcı kuşlar. aralarında doğayı simgeleyen dallar. Gazel. 7 . II. keçi. Örneklerin gösterdiği gibi. Beyşehir Kubadabad Sarayı çinileri yerine alçı panoda görülen atlı avcı konusu. Çeşitli dünya müzelerinde. Kılıçarslan Sarayı çinisi örneğinde ise melek figürü dışında bütün kompozisyon aynıdır (Resim 18). tilki. Kubadabad Sarayı’na ait çeşitli av hayvanı taşıyan figürler. tavşan. ağaç veya sarmaşıklarla birlikte canlandırılır. çeşitli kuşlar bordür halinde sıralanarak. koleksiyonlarında sayısız örnekle yer alan İran Selçuklu seramiklerin sadece Konya ve İstanbul müzelerinde birkaç örnekle tanıtılabilmesi üzücüdür. ayı. Kubadabad Sarayına ait av hayvanı taşıyan avcılarla bütünleşir (Resim 19. siren gibi yaratıklar da görülür. Av hayvanlarının bazılarında ileri koşarken başın geriye dönerek bakması. Son yıllarda gelişen Selçuklu çağı Anadolu saray kazıları sonucu bulunan zengin saray çinilerinin benzer konu programı ve üslubu bu konudaki bilgilerimize ışık tutmakta ve tarihi bilgilere tanıklık etmektedir. İran Selçuklu seramiklerinden Anadolu’ya kadar uzanan figürlü konu programı bazı farklılıklara rağmen özde benzer anlatımlarla ve birbiriyle akraba üslupla izlenir. Kubadabad alçısıyla büyük benzerlik gösterir (Resim 16. Anadolu Selçuk av tasvirlerine kaynak olan gelenek ve inanışlar aynı atalardan gelmiştir. 17).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful