TARİHE TANIKLIK EDEN BÜYÜK SELÇUKLU ÇİNİ VE SERAMİKLERİ1

Gönül ÖNEY 12.-13. yüzyıllarda İran’dan Anadolu’ya uzanan Büyük Selçuklu

İmparatorluğu’nun, çini ve seramik sanatı, farklı teknikler, desenler, üsluplar ve formlarla İslam dünyasına yüzyıllar boyu izlerini hissettirecek yenilikler kazandırdı. Erken İslam dönemi el sanatlarının çeşitli dallarını süsleyen zengin figür repertuarı akislerini bu seramiklere ve çinilere de yansıttı. Selçuklu seramiklerini bezeyen figürlerde Orta Asya step kültürünün izlerini ve İslamiyeti kabul etmiş olmalarına rağmen Şaman inançlarından etkilenen anlatımları gözleriz. Bu zengin figürlü programda Sasani, erken İslam (Abbasi, Samanoğlu, Karahanlı, Gazneli), hatta Ermeni, Bizans sanatı yansımalarını da izleyebiliriz. Selçuklu çini ve seramiklerinin figürlü anlatımı, Moğol akınları sonucu yanıp kül olan minyatürlerin ve tarihi belgelerin yerine bize Selçuklu yaşantısı, gelenekleri, sarayı, adetleri, inanışları, kıyafetleri, modası, eğlenceleri v.s. için ışık tutar. Selçuklu dönemi vakanüvisti İbni Bibi’nin veya ilk Selçuk tarihi araştırıcılardan Osman Turan, Faruk Sümer, Mehmet Altay Köymen, Cemal Kafadar, Bahaddin Ögel ve onları izleyen daha genç kuşak çeşitli tarihçilerin yayınları incelendiğinde anlatımlarının yansımalarını çini ve seramiklerde görürüz. Selçuklu seramik sanatında sultan ve taht sahnesi, saray eğlenceleri, av,
1

Bu çalışma, “Büyük Selçuklu Seramik Sanatında Resim Programı ve Gelişen Figür Üslubu”, (Sanat Tarihi Dergisi, Aydoğan Demir’e Armağan, XIII/I, Bornova-İzmir, 2004, s.61-82), “İran Selçukluları ile Mukayeseli Olarak Anadolu Selçuklularında Atlı Av Sahneleri. Mounted Hunting Scenes in Anatolian Seljuks in Comparison With Iranian Seljuks” (Anadolu (Anatolia), T. T. Kurumu 1967, Vol. XI, s.121.159, Levha LXV-LCIV), “İran Selçuklu Seramiklerinden Anadolu Selçuklu Saray Çinilerine Ulaşan Miras”, GSE 1, Güzel Sanatlar Etkinlikleri 5-10 Mayıs ’08 Antalya, Bildiriler, Antalya 2008, s.313-318) ve “Tarihten Yansımalarla Büyük Selçuklu Seramiklerinde Kadın”, (Sanat Tarihi Dergisi, XVI/2, Bornova-İzmir, 2009 ) makalelerinden özetlenmiştir. 1

Daha büyük ve sultana eş konumda 2 . Her iki figürde de Orta Asya kökenli yuvarlak yüz tipi. Curcan. Dünya müzelerinde ve özel koleksiyonlarda yer alan seramik malzemenin bolluğu nedeniyle sadece İran’dan Anadolu’ya uzanan Selçuklu taht. Çin ipekleri. polo oyunu. Suriye’de Rakka kentlerinde üretilen seramikler Anadolu’da da Konya. asaleti ve semavi parlaklığı simgeleyen Anadolu Bizans ve Ermeni sanatından da tanıdığımız hâle. deve kervanlarıyla İran ve Anadolu’ya ulaşmaktaydı. Save. çiftbaşlı kartal gibi yaratıklar. çekik gözler. grifon. C. çintemani desenli kaftanlarının kolunda. 13. İçki. Sultan ve hatunun arkasında. Orta Asya’da ortaya çıkan giyim tarzının uzantısıdır. erkekte sakal. dans. raks. devrin modasını yansıtır. yüzyıl başında Keşan’da yapılmış iki benzer tabaktan birisinde bağdaş kurarak oturan sultan. bıyık dikkati çeker.. sfenks. Alanya saraylarının duvarlarını bezeyen çiniler hep aynı konu programının çeşitlemelerini sunar. İran’da Rey. Kaftanları.2). savaş. astrolojik ve şamani inanışlardan kaynaklanan figürler çok yönlü bir resim programı oluşturur. şeffaf firuze sır altına boyanmış. Akşehir. başları hâleli hizmetkarlar yer alır. sürek avı. diğerinde hatun canlandırılmıştır (Resim 1.spor. Keşan. Hatunun arkasındaki kişiler o devirde moda olan. Kayseri. Freer Gallery of Art’da yer alan. kişinin toplum içindeki mevkiini belirten tirazlar vardır. av ve eğlence konusu ile ilgili seramiklerden seçmelerle konu programını açıklamaya çalışacağım. zengin desenli kaftanlarıyla Orta Asya tipi başlıklı. çalgı. Antalya. uzun saçlar. başta İran’da Sasani Hükümdarlarının kanatlı taçlarından esinlenen kanatlı taçlar. doğa üstü gücüne inanılan siren. Hatunun yanak ve çenesindeki benler. Uzak Doğu sanatında uğur getirdiğine inanılan Barok bir inciyi simgeleyen çintemani deseni Selçuklu kaftanlarında çok yaygındır. Çin ipeklileri gibi. Tahtın etrafında doğayı simgeleyen çiçekli birer dal görünür. edebiyat ve destanlardan alınan konular. aşk sahneleri Selçuklu seramiklerini minyatürlerle yarışacak şekilde süsler. yanaklarındaki keçi kılından zülüfleriyle kadın olmalıdır. İran Selçuklu taht sahnesinin yansıtıldığı Washington D.

Hatun kelimesi. 3 . uzun yıllardır büyük başarı ile Profesör Rüçhan Arık tarafından sürdürülen Beyşehir Kubadabad Sarayı kazılarında bulunan yıldız-haç kompozisyonunda yerleştirilmiş. mali ve idari teşkilatı ile atlılardan oluşan 12. Örneklerin gösterdiği gibi Büyük Selçuklu seramiklerinde. çıkan emirnamelerde hatunun da mührü gerekiyordu. lüster ve sıraltı tekniğinde işlenmiş çiniler bir arada değerlendirildiğinde. Bu görüntüden anlaşıldığı gibi Büyük Selçuklu kadın tasvirlerinde kadının statüsü önem kazanır ve Orta Asya’ya kadar uzanan daha önceki Türk devletlerinin izinde şekillenir. Hukuki belge çıkarma. Melikşah’ın karısı Karahan soyundan gelen Terken Hatun. İlk Türk devleti Hunlardan başlayarak Göktürklerde.canlandırılan hatun figürü. vezirleri. memurları. Bunun kökü Göktürklere kadar uzanıyor. İran Selçuklu örneklerinde konular bütünüyle tek seramik üzerinde verilirken.(Resim 2). kadınlar erkeklerle birlikte ava. savaşlara. Bu gelenek 12. siyasi. Dr. seferlere. emir verme yetkisi vardı. Türk kadının konumu İslamiyet öncesi Arap kadınından daha üstündü. benim de bir dönem katıldığım. tarihten yansımalarla izlediğimiz figürler. bir anlatım kompozisyonu içinde canlandırılmıştır (Resim 3. yüzyıllarda Selçuklularda da sürdürülür. 1964 yılında sistemli şekilde Prof. sanki saraydaki hâkimiyetini ve gücünü simgeler gibidir. Örneğin Tuğrul Bey’in eşi Altunca Hatun. dini. Katherina Otto-Dorn tarafından başlatılan. 4). Selçuklu kadınları çeşitli devlet işlerinde etkili olmakta ve emirlerinde şahsi hizmetlerini gören hizmetliler bulunmaktaydı. sultanın kararlarında etkili olmuş.000 kişilik ordusu mevcuttu. Sarayda kendisine bağlı divanı. iktisadi faaliyetlere katılırlardı. Büyük Selçuklu seramiklerinden tanıdığımız konulara benzer programla karşılaşırız. çok itibar ve nüfus sahibiydi.-13. onun adına savaşmış bir hatundur. Türk devletlerinde hakanın (kağanın) ilk eşi için kullanılmaktaydı ve hatun hükümdarla birlikte tahta çıkıp yönetimde söz sahibi olabiliyordu. Uygurlarda ve ilk Müslüman Türk devleti Karahanlı’larda kadının toplum içinde yüksek bir mevkii vardı.

İran’da Sasani sanatında hükümdarlıkla ilgili konularda gördüğümüz tavus. elinde ebedi hayat suyunu ve gücü simgeleyen kadeh tutan sultan. siren gibi sembolik yaratıklar. benleri. Çeşitli örneklerini. sarayı. sarayı ve cenneti sembolize eden tavus çifti görülür.Kubadabad sarayında yıldız formlu çiniler bir araya gelince belirli bir konu programı oluşturur. Anadolu Selçuklu taht sahnelerinde sultan. çekik gözlü. başlıkları. sfenks. Moğol yüzlü. Bazı İran Selçuklu örneklerinde tahtta bağdaş kurarak oturan. gördüğümüz figürler. başlık tipleri. sarayı cennetten bir köşe gibi tanımladığını söyleyebiliriz. her çinide tek olarak yer alır. 4 . Yüz tipleri. tavus. başı haleli ve külâhlı. ait oldukları konular belirlenir. av partilerini koruyan. Kadın ve erkek figürlerinin zengin desenli giysileri. Bazı seramiklerde tahta güç katan ve sultanı. Etraflarına yerleştirilen çinilerle. bağdaş kurarak oturuşları ile İran örneklerine benzerler. zarif elleri. başlarında hâleleri. Bugün Konya Karatay Müzesi’nde sergilenen ve yapıya masal atmosferi katan çiniler. tılsımlı ve koruyucu etkisi olduğuna inanılan sfenks veya siren figürleri de konuya katılır. Bunların bir arada yerleştiriliş düzenini İran örnekleriyle kıyaslayarak zihnimizde canlandırabiliriz. çağın kumaş ve giysi modası için aydınlatıcı olur. Çoğu kez tahtın altında ve üstünde. tek tek ayrı çinilerin bir araya getirilmesiyle oluşturulur (Resim 6). kolları tirazlı. şişman yanaklı. saray soyluları. tirazlı ve desenli kaftanları. desenli kaftan giymiş. Hıristiyan sanatında da cennet sembolü olarak kullanılır ve çoğu kez saray süslemelerinde ve mezar taşlarında resmedilir. kolye ve küpeleri. Sultan Alaeddin Keykubad’ın ünlü yazlık sarayını süsleyen çinilerin benzerleri. İslam sanatında ise taht tasvirlerinde ve saray çinilerinde kullanılan tavusun. kazısı tamamlanmamış veya henüz yapılamamış diğer Selçuklu saraylarında da görülmektedir. bu kez mimariye aksetmiş örneklerini sunar. kruvaze yakaları. çekik sürmeli gözleri. çoğu kez ayakta duran ikili veya daha çok sayıda saray ileri gelenleriyle çevrelenmiştir (Resim 5). Büyük Selçuklu seramiklerindeki figür repertuarının.

grup halinde avcı kuşla avlanmalar. av ve spor gösterileri düzenlerlerdi. İkili avcılar. Tahtın etrafında yer alan bitki. saçları. rubab. keklik. av sonlarında verilen içkili ziyafetler. II. sungur gibi avcı kuşlarla geyik. ut olarak tarif eder (Resim 11). Bu toplantılarda kullanılan musiki aletlerini İbni Bibi de eserinde saz. ve III. içki. karaca. Eğlenceye. Avdan dönüş av etlerinden hazırlanmış büyük ziyafetlerle sona erer. çalgılı kutlamalara önem veren Selçuk sultanları misafir ve elçilerin kabulünde çeşitli oyun. kaftanı avcıların tarzındadır. tahtta bağdaş kurarak oturan sultan veya emirle birlikte bazı örneklerde ava uğur getiren sfenks. av sahnesi ile birlikte canlandırılır. Bazen de bir vazonun çeşitli bordürlerinde bu konular ayrı sıralarda işlenir (Resim 10). ördek. ava uğur getiren sfenksler. Gıyaseddin Keyhusrev’in sürek 5 . saçları. Orta Asya göçebe sanatında olduğu gibi. kaz. gövdelerinde tılsımlı olduğuna inanılan benekleri ile Orta Asya hayvan üslubunun etkisini yansıtırlar.İran Selçuklu seramiklerinde çoğu kez taht sahnesi. Bu yaratıkların yüz tipi. siren gibi doğaüstü gücüne inanılan yaratıklar da görülebilir. toy adını alan şölenler aynı zamanda dini fonksiyonu da olan. Tabağın ortasında daha büyük olarak hükümdar. törenler. seramiklerin zengin figürlü konuları olur (Resim 7. şölen birlikte canlandırılmıştır (Resim 9). göl. sarayı koruyucu gücü olduğuna inanılan sfenks. kenarında avcılar. içkili. Alaeddin Keykubad’ın. I. Tabak ve çanaklarda. Bazı örneklerde iki farklı sahne. içindeki balıklar doğayı betimler. şölenlere. başı çevreleyen halesi. Maiyeti ile çevrelenmiş hükümdarın yüz tipi. Av sahnelerinin bazılarında. kaçan av hayvanları. siren gibi. doğaüstü yaratıklar da bir dizi gibi sıralanırlar. Tuğrul beyin av sonrası büyük ziyafetler verdiğini. Sultan Melikşah’ın. ağaç. tavşan. dış kenarında eğlenceye katılan saraylılar ve sfenksler sıralanabilir. Selçuklularda avlanmakla ilgili. Ucu kıvrık kanatları ve kuyrukları. musiki bu ziyafetleri tamamlardı. güvercin ve çeşitli başka av hayvanları avlanırdı. rakslı. av ve sonrasındaki eğlence. merasimler. raks. ataları Oğuzlardan kalma bir gelenekti. Sanki onların efsaneleşmiş örnekleri gibidirler. çalgılı çengili eğlenceler. hatta başlıkları avcıların ve hükümdarınkine benzer. Avda şahin. çenk. tahtı. 8). doğan.

Avcı tek başına veya sürek avında başka avcılarla birlikte. Moğol tipi yüzleri.(Resim 14. avcı kuş yetiştiren daimi bir görevli vardı. saz. yetiştirilmeleri konusunda etraflı bilgi sahibi olmaktayız. döğmeli sevgilisi ise kadehle içki sunar. Kadının elinde dövme ve kına dikkati çeker. Bu konudaki yayınlardan avcı kuşların yakalanması. bir Kubadabad Sarayı çini fragmanında ve Konya Alaededein sarayı çinisinde de izleriz. grup halinde yansıtılabilir. halhallı. Sakallı. Sultanın avladığı her hayvan için bir dinar sadaka vermesi ve bir defasında 10. yüzüklü. Avla birlesen şölen. Selçuklu saraylarında Bazdar lakabıyla tanınan. Kurdeleli ve mücevherli başlıklı.avlarına düşkünlüğünü Osman Turan. aşk. Freer Gallery of Art’ta bulunan bir minai seramikte canlandırılan sevgililer çağın romantik aşkını bütün detaylarıyla aksettirir (Resim 12a-b). kaftan desenleri. kollarındaki tiraz bandları. meşk sahnelerinde. mücevherleri çağın modasını. kuşların bakımı. eğlence ve çalgı alemlerinin bir paralelini. küpeli. Melikşah döneminde imparatorluğun birçok beldelerinde sultana ait av sahaları (avlaklar) vardı. tambur. Sevgililerin şişman yanaklı. lir. Selçuklu saraylarının bu eğlence. Freer Gallery of Art’ta bu sahnenin bir başka benzerini sevgilisine ud çalan kadın figüründe izleriz. Selçuklu çağı İran edebiyatı av konusu ile ilgili hikayelerle doludur. 15). lavta. kolyeli. Tek başına avlanan avcı Selçuklu seramiklerinde ve Beyşehir 6 . yaldız desenli kaftanlı. güzellik idealini yansıtan ilginç detaylardır. başı hâleli ve zengin süslü başlığı ve kaftanı olan soylu erkek sevgilisine lir çalarak aşk nağmeleri döktürür. Bazı seramikleri kuşatan farsça aşk mısraları.000 dinar dağıtması sürgün avlarının önemini vurgular. bıyıklı. Washington D. C. Faruk Sümer gibi çeşitli tarihçilerimizin yayınlardan da öğrenmekteyiz. darbuka çalarak eğlendiren. birbirini içki sunarak. şahincinin vasıfları. elleri ve ayakları kınalı. zengin giysili süslü sevgililer canlandırılır. Süslü kaftanları ve yüzleri aynı özellikleri yansıtır (Resim 13). sanki bu aşıkların birbirilerine sundukları aşk dolu sözcüklerdir.

kurt. Kubadabad Sarayına ait av hayvanı taşıyan avcılarla bütünleşir (Resim 19.Kubadabad Sarayı alçı panosunda da karşımıza çıkar. tilki. av hayvanları ve av kuşları Anadolu Selçuklu av repertuarının zenginliğini de belgeler (Resim 21. İran Selçuklu seramiklerinden Anadolu’ya kadar uzanan figürlü konu programı bazı farklılıklara rağmen özde benzer anlatımlarla ve birbiriyle akraba üslupla izlenir. Av hayvanlarının bazılarında ileri koşarken başın geriye dönerek bakması. 20). Avrasya hayvan üslubunun yansımasını çağrıştırır. Kubadabad alçısıyla büyük benzerlik gösterir (Resim 16. ağaç veya sarmaşıklarla birlikte canlandırılır. Kubadabad Sarayı’na ait çeşitli av hayvanı taşıyan figürler. çeşitli kuşlar bordür halinde sıralanarak. Kuveyt İslam Sanatı Müzesi’nde yer alan örnekte atın arkasındaki av hayvanı ve sırtındaki melek figürleri. Kılıçarslan Sarayı çinisi örneğinde ise melek figürü dışında bütün kompozisyon aynıdır (Resim 18). Anadolu Selçuk av tasvirlerine kaynak olan gelenek ve inanışlar aynı atalardan gelmiştir. koleksiyonlarında sayısız örnekle yer alan İran Selçuklu seramiklerin sadece Konya ve İstanbul müzelerinde birkaç örnekle tanıtılabilmesi üzücüdür. ayı. Çeşitli dünya müzelerinde. Gazel. 7 . 22). Son yıllarda gelişen Selçuklu çağı Anadolu saray kazıları sonucu bulunan zengin saray çinilerinin benzer konu programı ve üslubu bu konudaki bilgilerimize ışık tutmakta ve tarihi bilgilere tanıklık etmektedir. tavşan. Beyşehir Kubadabad Sarayı çinileri yerine alçı panoda görülen atlı avcı konusu. II. keçi. siren gibi yaratıklar da görülür. 17). Örneklerin gösterdiği gibi. Anadolu Selçuklu saray çinilerinde avcının görülmediği birçok örnekte birbirini kovalayarak kaçışan av hayvanları avcı kuşlar. aralarında doğayı simgeleyen dallar. uğur getirici sfenks.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful