TARİHE TANIKLIK EDEN BÜYÜK SELÇUKLU ÇİNİ VE SERAMİKLERİ1

Gönül ÖNEY 12.-13. yüzyıllarda İran’dan Anadolu’ya uzanan Büyük Selçuklu

İmparatorluğu’nun, çini ve seramik sanatı, farklı teknikler, desenler, üsluplar ve formlarla İslam dünyasına yüzyıllar boyu izlerini hissettirecek yenilikler kazandırdı. Erken İslam dönemi el sanatlarının çeşitli dallarını süsleyen zengin figür repertuarı akislerini bu seramiklere ve çinilere de yansıttı. Selçuklu seramiklerini bezeyen figürlerde Orta Asya step kültürünün izlerini ve İslamiyeti kabul etmiş olmalarına rağmen Şaman inançlarından etkilenen anlatımları gözleriz. Bu zengin figürlü programda Sasani, erken İslam (Abbasi, Samanoğlu, Karahanlı, Gazneli), hatta Ermeni, Bizans sanatı yansımalarını da izleyebiliriz. Selçuklu çini ve seramiklerinin figürlü anlatımı, Moğol akınları sonucu yanıp kül olan minyatürlerin ve tarihi belgelerin yerine bize Selçuklu yaşantısı, gelenekleri, sarayı, adetleri, inanışları, kıyafetleri, modası, eğlenceleri v.s. için ışık tutar. Selçuklu dönemi vakanüvisti İbni Bibi’nin veya ilk Selçuk tarihi araştırıcılardan Osman Turan, Faruk Sümer, Mehmet Altay Köymen, Cemal Kafadar, Bahaddin Ögel ve onları izleyen daha genç kuşak çeşitli tarihçilerin yayınları incelendiğinde anlatımlarının yansımalarını çini ve seramiklerde görürüz. Selçuklu seramik sanatında sultan ve taht sahnesi, saray eğlenceleri, av,
1

Bu çalışma, “Büyük Selçuklu Seramik Sanatında Resim Programı ve Gelişen Figür Üslubu”, (Sanat Tarihi Dergisi, Aydoğan Demir’e Armağan, XIII/I, Bornova-İzmir, 2004, s.61-82), “İran Selçukluları ile Mukayeseli Olarak Anadolu Selçuklularında Atlı Av Sahneleri. Mounted Hunting Scenes in Anatolian Seljuks in Comparison With Iranian Seljuks” (Anadolu (Anatolia), T. T. Kurumu 1967, Vol. XI, s.121.159, Levha LXV-LCIV), “İran Selçuklu Seramiklerinden Anadolu Selçuklu Saray Çinilerine Ulaşan Miras”, GSE 1, Güzel Sanatlar Etkinlikleri 5-10 Mayıs ’08 Antalya, Bildiriler, Antalya 2008, s.313-318) ve “Tarihten Yansımalarla Büyük Selçuklu Seramiklerinde Kadın”, (Sanat Tarihi Dergisi, XVI/2, Bornova-İzmir, 2009 ) makalelerinden özetlenmiştir. 1

erkekte sakal. Suriye’de Rakka kentlerinde üretilen seramikler Anadolu’da da Konya. çiftbaşlı kartal gibi yaratıklar. Çin ipeklileri gibi. Uzak Doğu sanatında uğur getirdiğine inanılan Barok bir inciyi simgeleyen çintemani deseni Selçuklu kaftanlarında çok yaygındır. Akşehir.2). Çin ipekleri.. Save. Antalya. 13. İran’da Rey. C. asaleti ve semavi parlaklığı simgeleyen Anadolu Bizans ve Ermeni sanatından da tanıdığımız hâle. İran Selçuklu taht sahnesinin yansıtıldığı Washington D. Kaftanları. polo oyunu. başta İran’da Sasani Hükümdarlarının kanatlı taçlarından esinlenen kanatlı taçlar. edebiyat ve destanlardan alınan konular. astrolojik ve şamani inanışlardan kaynaklanan figürler çok yönlü bir resim programı oluşturur. Sultan ve hatunun arkasında. kişinin toplum içindeki mevkiini belirten tirazlar vardır. devrin modasını yansıtır. sürek avı. av ve eğlence konusu ile ilgili seramiklerden seçmelerle konu programını açıklamaya çalışacağım.spor. çalgı. Alanya saraylarının duvarlarını bezeyen çiniler hep aynı konu programının çeşitlemelerini sunar. Orta Asya’da ortaya çıkan giyim tarzının uzantısıdır. şeffaf firuze sır altına boyanmış. grifon. Her iki figürde de Orta Asya kökenli yuvarlak yüz tipi. başları hâleli hizmetkarlar yer alır. çekik gözler. deve kervanlarıyla İran ve Anadolu’ya ulaşmaktaydı. Dünya müzelerinde ve özel koleksiyonlarda yer alan seramik malzemenin bolluğu nedeniyle sadece İran’dan Anadolu’ya uzanan Selçuklu taht. aşk sahneleri Selçuklu seramiklerini minyatürlerle yarışacak şekilde süsler. dans. raks. Hatunun arkasındaki kişiler o devirde moda olan. çintemani desenli kaftanlarının kolunda. Hatunun yanak ve çenesindeki benler. zengin desenli kaftanlarıyla Orta Asya tipi başlıklı. Keşan. yanaklarındaki keçi kılından zülüfleriyle kadın olmalıdır. Curcan. diğerinde hatun canlandırılmıştır (Resim 1. Kayseri. uzun saçlar. bıyık dikkati çeker. sfenks. Tahtın etrafında doğayı simgeleyen çiçekli birer dal görünür. yüzyıl başında Keşan’da yapılmış iki benzer tabaktan birisinde bağdaş kurarak oturan sultan. Daha büyük ve sultana eş konumda 2 . İçki. Freer Gallery of Art’da yer alan. savaş. doğa üstü gücüne inanılan siren.

seferlere. Dr. Hatun kelimesi. çıkan emirnamelerde hatunun da mührü gerekiyordu. onun adına savaşmış bir hatundur. iktisadi faaliyetlere katılırlardı. 1964 yılında sistemli şekilde Prof. 4). Örneğin Tuğrul Bey’in eşi Altunca Hatun. sanki saraydaki hâkimiyetini ve gücünü simgeler gibidir.canlandırılan hatun figürü. dini. Büyük Selçuklu seramiklerinden tanıdığımız konulara benzer programla karşılaşırız. uzun yıllardır büyük başarı ile Profesör Rüçhan Arık tarafından sürdürülen Beyşehir Kubadabad Sarayı kazılarında bulunan yıldız-haç kompozisyonunda yerleştirilmiş. Hukuki belge çıkarma. yüzyıllarda Selçuklularda da sürdürülür.000 kişilik ordusu mevcuttu. 3 . Uygurlarda ve ilk Müslüman Türk devleti Karahanlı’larda kadının toplum içinde yüksek bir mevkii vardı. çok itibar ve nüfus sahibiydi. Örneklerin gösterdiği gibi Büyük Selçuklu seramiklerinde. Türk kadının konumu İslamiyet öncesi Arap kadınından daha üstündü. kadınlar erkeklerle birlikte ava. Bu gelenek 12. Melikşah’ın karısı Karahan soyundan gelen Terken Hatun. mali ve idari teşkilatı ile atlılardan oluşan 12. siyasi.(Resim 2). Bunun kökü Göktürklere kadar uzanıyor. İlk Türk devleti Hunlardan başlayarak Göktürklerde. benim de bir dönem katıldığım. lüster ve sıraltı tekniğinde işlenmiş çiniler bir arada değerlendirildiğinde. Selçuklu kadınları çeşitli devlet işlerinde etkili olmakta ve emirlerinde şahsi hizmetlerini gören hizmetliler bulunmaktaydı. Türk devletlerinde hakanın (kağanın) ilk eşi için kullanılmaktaydı ve hatun hükümdarla birlikte tahta çıkıp yönetimde söz sahibi olabiliyordu. vezirleri.-13. memurları. bir anlatım kompozisyonu içinde canlandırılmıştır (Resim 3. savaşlara. Sarayda kendisine bağlı divanı. sultanın kararlarında etkili olmuş. İran Selçuklu örneklerinde konular bütünüyle tek seramik üzerinde verilirken. Katherina Otto-Dorn tarafından başlatılan. emir verme yetkisi vardı. Bu görüntüden anlaşıldığı gibi Büyük Selçuklu kadın tasvirlerinde kadının statüsü önem kazanır ve Orta Asya’ya kadar uzanan daha önceki Türk devletlerinin izinde şekillenir. tarihten yansımalarla izlediğimiz figürler.

Etraflarına yerleştirilen çinilerle. tirazlı ve desenli kaftanları. sfenks. çekik gözlü. bağdaş kurarak oturuşları ile İran örneklerine benzerler. av partilerini koruyan. zarif elleri. ait oldukları konular belirlenir. her çinide tek olarak yer alır. desenli kaftan giymiş. çağın kumaş ve giysi modası için aydınlatıcı olur. kolları tirazlı.Kubadabad sarayında yıldız formlu çiniler bir araya gelince belirli bir konu programı oluşturur. Sultan Alaeddin Keykubad’ın ünlü yazlık sarayını süsleyen çinilerin benzerleri. 4 . şişman yanaklı. Bazı İran Selçuklu örneklerinde tahtta bağdaş kurarak oturan. başı haleli ve külâhlı. Yüz tipleri. kruvaze yakaları. Çeşitli örneklerini. Moğol yüzlü. çekik sürmeli gözleri. tek tek ayrı çinilerin bir araya getirilmesiyle oluşturulur (Resim 6). kazısı tamamlanmamış veya henüz yapılamamış diğer Selçuklu saraylarında da görülmektedir. İslam sanatında ise taht tasvirlerinde ve saray çinilerinde kullanılan tavusun. saray soyluları. kolye ve küpeleri. başlıkları. İran’da Sasani sanatında hükümdarlıkla ilgili konularda gördüğümüz tavus. sarayı. Kadın ve erkek figürlerinin zengin desenli giysileri. başlarında hâleleri. çoğu kez ayakta duran ikili veya daha çok sayıda saray ileri gelenleriyle çevrelenmiştir (Resim 5). Bugün Konya Karatay Müzesi’nde sergilenen ve yapıya masal atmosferi katan çiniler. tavus. Çoğu kez tahtın altında ve üstünde. başlık tipleri. elinde ebedi hayat suyunu ve gücü simgeleyen kadeh tutan sultan. Hıristiyan sanatında da cennet sembolü olarak kullanılır ve çoğu kez saray süslemelerinde ve mezar taşlarında resmedilir. Anadolu Selçuklu taht sahnelerinde sultan. tılsımlı ve koruyucu etkisi olduğuna inanılan sfenks veya siren figürleri de konuya katılır. Bazı seramiklerde tahta güç katan ve sultanı. Bunların bir arada yerleştiriliş düzenini İran örnekleriyle kıyaslayarak zihnimizde canlandırabiliriz. siren gibi sembolik yaratıklar. gördüğümüz figürler. sarayı cennetten bir köşe gibi tanımladığını söyleyebiliriz. Büyük Selçuklu seramiklerindeki figür repertuarının. benleri. bu kez mimariye aksetmiş örneklerini sunar. sarayı ve cenneti sembolize eden tavus çifti görülür.

av ve sonrasındaki eğlence. av sonlarında verilen içkili ziyafetler. Bu yaratıkların yüz tipi. II. ve III. grup halinde avcı kuşla avlanmalar. doğaüstü yaratıklar da bir dizi gibi sıralanırlar. ut olarak tarif eder (Resim 11). kaz. içki. toy adını alan şölenler aynı zamanda dini fonksiyonu da olan. dış kenarında eğlenceye katılan saraylılar ve sfenksler sıralanabilir. sungur gibi avcı kuşlarla geyik. ataları Oğuzlardan kalma bir gelenekti. çalgılı kutlamalara önem veren Selçuk sultanları misafir ve elçilerin kabulünde çeşitli oyun. içindeki balıklar doğayı betimler. şölen birlikte canlandırılmıştır (Resim 9). Tahtın etrafında yer alan bitki. raks. Bazen de bir vazonun çeşitli bordürlerinde bu konular ayrı sıralarda işlenir (Resim 10). çenk. sarayı koruyucu gücü olduğuna inanılan sfenks. göl. Gıyaseddin Keyhusrev’in sürek 5 . içkili. keklik. kenarında avcılar. tahtta bağdaş kurarak oturan sultan veya emirle birlikte bazı örneklerde ava uğur getiren sfenks. gövdelerinde tılsımlı olduğuna inanılan benekleri ile Orta Asya hayvan üslubunun etkisini yansıtırlar. Tabağın ortasında daha büyük olarak hükümdar. rakslı. Maiyeti ile çevrelenmiş hükümdarın yüz tipi. I. şölenlere.İran Selçuklu seramiklerinde çoğu kez taht sahnesi. merasimler. Ucu kıvrık kanatları ve kuyrukları. İkili avcılar. siren gibi. ava uğur getiren sfenksler. Alaeddin Keykubad’ın. Orta Asya göçebe sanatında olduğu gibi. tahtı. tavşan. Sanki onların efsaneleşmiş örnekleri gibidirler. musiki bu ziyafetleri tamamlardı. siren gibi doğaüstü gücüne inanılan yaratıklar da görülebilir. doğan. saçları. rubab. kaçan av hayvanları. Tabak ve çanaklarda. Tuğrul beyin av sonrası büyük ziyafetler verdiğini. Av sahnelerinin bazılarında. av sahnesi ile birlikte canlandırılır. kaftanı avcıların tarzındadır. Selçuklularda avlanmakla ilgili. Avda şahin. törenler. başı çevreleyen halesi. saçları. güvercin ve çeşitli başka av hayvanları avlanırdı. ördek. Bazı örneklerde iki farklı sahne. hatta başlıkları avcıların ve hükümdarınkine benzer. ağaç. Sultan Melikşah’ın. Avdan dönüş av etlerinden hazırlanmış büyük ziyafetlerle sona erer. seramiklerin zengin figürlü konuları olur (Resim 7. Eğlenceye. karaca. Bu toplantılarda kullanılan musiki aletlerini İbni Bibi de eserinde saz. av ve spor gösterileri düzenlerlerdi. 8). çalgılı çengili eğlenceler.

Melikşah döneminde imparatorluğun birçok beldelerinde sultana ait av sahaları (avlaklar) vardı. Selçuklu saraylarının bu eğlence. Moğol tipi yüzleri. Faruk Sümer gibi çeşitli tarihçilerimizin yayınlardan da öğrenmekteyiz. birbirini içki sunarak. Sevgililerin şişman yanaklı. tambur.avlarına düşkünlüğünü Osman Turan. kolyeli. Avcı tek başına veya sürek avında başka avcılarla birlikte.000 dinar dağıtması sürgün avlarının önemini vurgular. eğlence ve çalgı alemlerinin bir paralelini. şahincinin vasıfları. aşk. elleri ve ayakları kınalı. grup halinde yansıtılabilir. güzellik idealini yansıtan ilginç detaylardır. darbuka çalarak eğlendiren. avcı kuş yetiştiren daimi bir görevli vardı. C. zengin giysili süslü sevgililer canlandırılır. lavta.(Resim 14. Bazı seramikleri kuşatan farsça aşk mısraları. sanki bu aşıkların birbirilerine sundukları aşk dolu sözcüklerdir. bıyıklı. Bu konudaki yayınlardan avcı kuşların yakalanması. Washington D. Sakallı. Süslü kaftanları ve yüzleri aynı özellikleri yansıtır (Resim 13). lir. küpeli. kollarındaki tiraz bandları. bir Kubadabad Sarayı çini fragmanında ve Konya Alaededein sarayı çinisinde de izleriz. saz. Selçuklu saraylarında Bazdar lakabıyla tanınan. yüzüklü. Kurdeleli ve mücevherli başlıklı. 15). mücevherleri çağın modasını. yetiştirilmeleri konusunda etraflı bilgi sahibi olmaktayız. Freer Gallery of Art’ta bulunan bir minai seramikte canlandırılan sevgililer çağın romantik aşkını bütün detaylarıyla aksettirir (Resim 12a-b). başı hâleli ve zengin süslü başlığı ve kaftanı olan soylu erkek sevgilisine lir çalarak aşk nağmeleri döktürür. Freer Gallery of Art’ta bu sahnenin bir başka benzerini sevgilisine ud çalan kadın figüründe izleriz. Kadının elinde dövme ve kına dikkati çeker. Selçuklu çağı İran edebiyatı av konusu ile ilgili hikayelerle doludur. Sultanın avladığı her hayvan için bir dinar sadaka vermesi ve bir defasında 10. meşk sahnelerinde. kuşların bakımı. Avla birlesen şölen. halhallı. kaftan desenleri. Tek başına avlanan avcı Selçuklu seramiklerinde ve Beyşehir 6 . yaldız desenli kaftanlı. döğmeli sevgilisi ise kadehle içki sunar.

Beyşehir Kubadabad Sarayı çinileri yerine alçı panoda görülen atlı avcı konusu. Anadolu Selçuk av tasvirlerine kaynak olan gelenek ve inanışlar aynı atalardan gelmiştir. Son yıllarda gelişen Selçuklu çağı Anadolu saray kazıları sonucu bulunan zengin saray çinilerinin benzer konu programı ve üslubu bu konudaki bilgilerimize ışık tutmakta ve tarihi bilgilere tanıklık etmektedir. Avrasya hayvan üslubunun yansımasını çağrıştırır. keçi. Kubadabad Sarayına ait av hayvanı taşıyan avcılarla bütünleşir (Resim 19. 7 . Kılıçarslan Sarayı çinisi örneğinde ise melek figürü dışında bütün kompozisyon aynıdır (Resim 18). 22). 20). Kuveyt İslam Sanatı Müzesi’nde yer alan örnekte atın arkasındaki av hayvanı ve sırtındaki melek figürleri. ağaç veya sarmaşıklarla birlikte canlandırılır. Gazel. aralarında doğayı simgeleyen dallar. çeşitli kuşlar bordür halinde sıralanarak. kurt. Kubadabad Sarayı’na ait çeşitli av hayvanı taşıyan figürler. Örneklerin gösterdiği gibi. İran Selçuklu seramiklerinden Anadolu’ya kadar uzanan figürlü konu programı bazı farklılıklara rağmen özde benzer anlatımlarla ve birbiriyle akraba üslupla izlenir.Kubadabad Sarayı alçı panosunda da karşımıza çıkar. ayı. Av hayvanlarının bazılarında ileri koşarken başın geriye dönerek bakması. 17). Kubadabad alçısıyla büyük benzerlik gösterir (Resim 16. tavşan. uğur getirici sfenks. koleksiyonlarında sayısız örnekle yer alan İran Selçuklu seramiklerin sadece Konya ve İstanbul müzelerinde birkaç örnekle tanıtılabilmesi üzücüdür. Anadolu Selçuklu saray çinilerinde avcının görülmediği birçok örnekte birbirini kovalayarak kaçışan av hayvanları avcı kuşlar. av hayvanları ve av kuşları Anadolu Selçuklu av repertuarının zenginliğini de belgeler (Resim 21. Çeşitli dünya müzelerinde. II. tilki. siren gibi yaratıklar da görülür.

Master your semester with Scribd & The New York Times

Special offer for students: Only $4.99/month.

Master your semester with Scribd & The New York Times

Cancel anytime.