ÜNİTE NO 1: İŞ GÜVENLİĞİ

ATÖLYEDE ÇALIŞMA GÜVENLİĞİ Bir iş yapılırken çalışma kurallarının bilinmesi gerekir. Rasgele çalışma, istenmeyen sonuçlar doğurur. Ülkemizde her yıl binlerce iş kazası olmakta ve istenmeyen sonuçlar (can, mal, emek ve zaman kaybı) ortaya çıkmaktadır. Bu kitabın hazırlanmasının amacı, öğrenciyi “elektrik tesisatçılığı”, “temel tesviyecilik işlemleri”, “temel elektronik uygulamaları” konularında bilgi ve beceri sahibi yapmaktır. Bu konuların öğretimi ve uygulamalarının yapılışı sırasında bir çok iş güvenliği kuralına uyma zorunluluğu vardır. Şimdi bu kuralları inceleyelim. 1. Atölye ve laboratuar çalışmalarıyla ilgili temel kurallar Okul atölyelerinde meslekî öğretimin yanı sıra iş güvenliği, iş disiplini gibi eğitim konularına da yer verilmektedir. Atölyede uyulması gereken iş güvenliği kuralları şunlardır: a. Atölyeye zamanında geliniz, mazeretiniz yoksa kesinlikle geç kalmayınız. Çünkü geç kalan öğrenciler atölyenin çalışma düzenini bozar, eğitimi aksatır. b. Atölyede iş önlüğünüzü giyiniz ve düğmelerini sürekli olarak kapalı bulundurunuz. İş önlüğünün düğmelerini açarak çalışan bir öğrencinin iş kazası yapma riski yüksektir. Çalışırken önlük herhangi bir yere takılabilir. Ayrıca önlüğün içindeki giysiler daha çabuk kirlenir. c. Önlüğünüzü giydikten sonra sıraya geçerek öğretmeninizin yoklama almasını ve o gün yapılacak çalışmalarla ilgili bilgi vermesini bekleyiniz. Yoklamadan sonra yerinize geçerken acele davranmayınız. ç. Atölyede koşmayınız, bağırmayınız ve el şakası yapmayınız. Yüksek gürültü, çalışanlar üzerinde ruhsal dengesizliklere yol açar ve dikkati dağıtır. d. Atölye dolabınızdan gerekli malzemeleri alarak çalışma masanıza geçiniz. Dolabınızı temiz ve düzenli tutunuz. e. Çalışmalarınıza başlamadan önce yapacağınız temrin (iş) ile ilgili araç gereç ve malzemeleri depo nöbetçisinden sağlam olarak alınız. f. Atölyede gerekli olan takım, kitap ve defterlerinizi her zaman yanınızda bulundurunuz. g. Yapacağınız işle ilgili bilgileri önceden öğreniniz. Anlamadığınız konuları öğretmeninize sorunuz. ğ. Enerji altında (devrede akım varken) kesinlikle çalışmayınız. İşiniz tamamlandıktan sonra öğretmeninizin denetiminde devreyi çalıştırınız. h. Kendi işinizi kendiniz yapınız. İzinsiz olarak başka bir öğrenciye yardım etmeyiniz ve kendi işinize başkasının karışmasına izin vermeyiniz. Başka birinin işini yaptığınız zaman aslında ona kötülük yapmış olursunuz. İşi siz yaptığınız için arkadaşınızın becerisi gelişmez, öğrenme düzeyi düşük kalır. ı. İşinizi, işlem basamaklarındaki sıraya göre yapınız. i. Çalışma sırasında vida, çivi gibi gereçleri kesinlikle ağzınıza almayınız. Çünkü dalgınlıkla “yutma” söz konusu olabilir. j. Atölye çalışmaları sırasında herhangi bir kaza ve yaralanma olduğunda hemen ilgililere (öğretmen, teknisyen ve benzeri) haber veriniz. k. Bilmediğiniz konularla ilgili işlem yapmayınız. Kullanmasını bilmediğiniz aygıtları biliyormuş gibi davranmayınız. l. Vidaları asla çekiç ya da pense ile çakmayınız. Vidalamayı yapacağınız yeri önce bız ya da matkap ile deliniz ve sonra vidayı uygun uçlu bir tornavida ile sıkınız. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 1

m. Bozulmuş makine ve takımları öğretmeninize bildiriniz. Arızalı makinelerin iş kazalarına neden olabileceğini unutmayınız. n. Atölye ara paydosuna (teneffüs) zamanında çıkınız ve zamanında işinizin başına dönünüz. o. Sizlere bilgi ve beceri kazandırmakla görevli olan öğretmenlerinize sevgi ve saygı çerçevesinde kalarak davranınız. ö. Temizlik işlemleri başladığında önce kendi çalışma yerinizi temizleyiniz. İşiniz tamamlanmış ve not almışsanız temrini sökerek araç gereçleri depoya sağlam olarak veriniz. p. Temizlik nöbetiniz (göreviniz) varsa atölyeyi, sağlık kurallarına uygun olarak temizleyiniz. r. Temizlik göreviniz yoksa önlüğünüzü çıkarıp elbisenizi giyiniz ve temizliğin bitmesini bekleyiniz. s. Verilen paydosla birlikte atölyeden birbirinize saygılı olarak çıkınız. 2. İş kazalarına karşı korunma a. İş (elektrik) kazası İnsan yaşantısında yaygın olarak kullanılan elektrik enerjisinin yararları pek çoktur. Günümüzde konutlardan fabrikalara her yerde elektrikli aygıtları kullanıyoruz. Elektrik insanlık için son derece yararlı bir enerjidir. Ancak, güvenlik kurallarına uyulmadan kullanıldığında öldürücü olabilmektedir. İşte, yanlış hareketler sonucu oluşan, çalışmayı kesintiye uğratan ve önceden plânlanmamış olaylara elektrik kazası denir. Elektrik kazası, aynı zamanda bir iş kazasıdır. İnsan bedeni elektrik akımını kolayca geçirir. Vücuttan geçen akımın değeri arttıkça kalp, beyin gibi organların zarar görme düzeyi artar. b. Elektrik kazalarının bazı nedenleri: I. Elektrikli donanımların yapısı hakkında yeterli bilgi sahibi olmamak, II. Akım geçen yerlerin yalıtımının bozulması, III. Anahtar, fiş, priz gibi aksamların çatlak, kırık ya da ıslak olması, IV. Çalışanların acele ve dikkatsiz davranması, V. Aydınlatma, ısıtma, temizlik, düzen gibi koşulların kötü olması c. Elektrik çarpması: Elektrik çarpmasının yarattığı olumsuz etkiler şu unsurlara göre değişir: I. Bedenden geçen akımın değeri, II. Dokunulan gerilimin değeri, III. Bedenin akıma gösterdiği direncin düzeyi, IV. Elektrik akımının bedenden geçtiği bölge, V. Elektrik akımının bedenden geçiş süresi, VI. Çarpılma anında basılan zeminin durumu (ıslak, kuru, nemli ve benzeri) I. Akım değeri: İnsan bedeninden geçen akımın olumsuz etkileri şu şekildedir: 1-8 mA (0,001-0,008 A): Bedende şok etkisi yapar. Hafif sarsıntı ve heyecanlanma şeklinde algılanır. 15-20 mA (0,015-0,02 A): Bedenden geçtiği bölgedeki kaslarda kasılmalar olur. Bu durumda el kasları istem dışı kasıldığından, tutulan iletkenin bırakılmaması söz konusu olur. Bu değerdeki akımın edenden geçiş süresi uzarsa ölüm olabilir. 50-100 mA (0,05-0,1 A): Bedende aşırı kasılmalara, solunum güçlüğüne, süre uzadığında ise ölüme neden olur.

2

100-500 mA (0,1-0,5 A): Geçiş süresine bağlı olmakla birlikte kesin ölüme neden olur. II. Gerilim değeri: İnsan bedeni üzerinde olumsuz etki oluşturan gerilim değerleri şu şekilde sınıflandırılabilir: 0-42 volt arası gerilimler: Düşük gerilim olarak anılır. İnsan bedeni için tehlikesizdir. Yani bu değerler arasındaki gerilimler bedenden tehlike sınırının altında akım geçişine neden olur. 42-65 volt arası gerilimler: Beden üzerinde yaralanmalara neden olabilir. Vücuda uygulanma süresi uzarsa ölüme yol açar. 65 volt ve üzeri gerilimler: 65 voltun üzerindeki değerler ölümle sonuçlanan kazalara neden olur. III. Direnç değeri: Ohm yasasına göre insan bedeninden geçen akımın değeri gerilimle doğru, dirençle ters orantılıdır. İnsan bedeninin elektriğe karşı gösterdiği direnç hesaplamalarda 1000 Ω olarak alınmasına rağmen, bedenin çeşitli bölgeleri değişik değerler gösterir. Bu değerler şunlardır: Kuru deri (iki el arası) : 100.000 – 300.000 Ω Nasırlı deri (iki el arası) : Yaklaşık 500.000 Ω Islak deri (iki el arası) : 1000 Ω El ayak arası: 400 – 600 Ω İki kulak arası: 100 Ω ç. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler I. Arıza bölgesine giderken alınan araç gereçler tam olmalı ve bunların sağlam olmasına dikkat edilmelidir. II. Arıza yerine gidildiğinde bozulma nedeni öğrenilmelidir. Daha sonra enerji kesilerek gerekli yerlere uyarı levhası asılmalı ve önlemler alındıktan sonra onarıma geçilmelidir. III. Arızalı makinelerin yapısı ve çalışması ile elektrik donanımı hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. IV. Çalışma sırasında işe yoğunlaşılmalı başka şeyler düşünülmemelidir. V. Çalışırken iş önlüğü giyilmelidir. VI. Elektrik arızaları mutlaka elektrik teknisyeni tarafından onarılmalı, yetkili olmayan kişiler müdahale etmemelidir. VII. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler ve ilk yardım çok iyi bilinmelidir. VIII. Atölyede ecza dolabı bulundurulmalı, ilk yardım gereçleri eksiksiz ve kullanılır durumda olmalıdır. IX. Hastane, itfaiye ve ilk yardım merkezlerinin telefon numaralarını bildiren levhalar çizelge 1.1'de olduğu gibi iş yerinin çeşitli kısımlarına asılmalıdır. X. Çıplak elle akım taşıyan hatlara dokunulmamalıdır. XI. Islak elle elektrik anahtarlarının konumu değiştirilmemelidir. XII. Enerji altında onarım yaparken sağ el kullanarak çalışılmalıdır. d. İlk yardım Herhangi bir kazaya maruz kalan kişiye hekim gelinceye ya da hastaneye kaldırılıncaya kadar geçici bakım ve tedavinin yapılmasına ilk yardım denir. Kaza geçiren insana ilk müdahaleyi yapan kişiye ise ilk yardımcı denir. İlk yardımcının kaza anında yapması gereken işler şunlardır: • İlk yardımı süratle soğukkanlılığını kaybetmeden yapmalıdır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

3

Kazazedenin beden sıcaklığı düşmediği. Eğer bu mümkün değilse yalıtkan bir araçla (tahta parçası. Eller üzerinde doğrulmak suretiyle kazazedenin kalça kemiğinin ön kısmına basınç uygulanır. şalter ya da sigortayla) kesilmelidir. Kazazedenin alnındaki el çevrilip baş ve işaret parmaklarıyla burun delikleri sıkılarak kapatılır. Dakikada 15–20 kez yapay solunum yaptırılır ve solunuma kazazedenin durumuna göre 2–3 saat devam edilir. Yapay solunum sayesinde bedene gerekli hava girişi olur ve toplardamardaki kan kalbe döner. Bu ise ölüme yol açabilir. Sun'î (yapay) solunum: Elektriğe çarpılan kişi şoka girer ve solunum güçlüğü olur. Daha sonra geri çekilinerek göğsün inmesi gözlenir. diğer elin ayası alnına yerleştirilir. Bu durumda hemen sun'î solunum işlemine başlamalıdır. I. 4 . Bu işlem dilin geriye yığılarak solunum yolunun tıkanmasını önler. 2 dakika içerisinde bilinç kaybolabilir ve kalp. Derin bir nefes alınarak hava sızmayacak şekilde hastanın ağzına ağız dayanır ve hava üflenir. İlk yardımcı. Böylece yapılan basınç akciğeri sıkıştırır. Diz üzerinde yavaş yavaş doğrulunarak kazazedenin beline basınç uygulanır. Sun'î solunum yapılırken ilk önce kazazedenin rahat soluk alabilmesi için başı geriye doğru itilerek boyun yükseltilir. II. Daha sonra oturularak basınç kaldırılır. ölüm morlukları ve deride sertleşme belirtileri görülmediği sürece yapay solunum uygulanır.) dokunma yerine vurarak ayırmalıdır. giyim eşyası vb.• Şebeke gerilimi (anahtar. Bir el kazazedenin boynuna. Schafer (şefır) yöntemi ile sun'î solunum: Hasta yüzükoyun yatırılarak elleri alnına destek olacak biçimde tutulur. Diğer el ile çeneden çekilerek ağzın açılması sağlanır. Boyun yukarıya doğru kaldırılarak nefes yolu açılır. Bu uygulama kazazede kendi kendine nefes almaya başlayıncaya kadar dakikada 12 kez yapılır. Kazazedenin oksijensiz kalmasını engellemek için hemen yapay solunuma başlanır. • Elektrik çarpması sonucu kişi şoka girdiğinden göğüs ile karın kasları kasılabilir ve solunum durur. Ağızdan ağıza sun'î (yapay) solunumun yapılışı: Kazazede sert bir zemin üzerine sırt üstü yatırılır ve ilk yardımcı baş tarafına geçer. Bu sırada baş yana çevrilerek ağız ve burnun açık kalması sağlanır. kazazedenin kalçası kendi dizleri arasında kalacak biçimde dizleri üzerine çöker ve topuklarının üzerine oturur. Solunum durduktan sonra. bunu izleyen 7–10 dakika içerisinde durur. Bilinç kaybı sırasında kalp ve nabız atışları hissedilmeyebilir. Kazazede kendi kendine solunum yapmaya başlayınca yan yatış pozisyonunda ve çenesi göğsünden uzaklaştırılmış olarak tutulmak suretiyle hastaneye sevk yapılır.

ÜNİTE NO: 2 ELEKTRİK BİLGİSİ A. anahtar. Alternatif akım kaynakları (alternatör) 2. lâmba ışığa çevirir. kaynak): Elektrik devresindeki alıcıların çalışabilmesi için gerekli olan elektrik enerjisini üreten elemandır. sigorta. alıcı ve iletkenden geçerek tekrar üretece gelmesi için izlediği yoldur. Elektrikli alıcıların beslenmesinde kullanılan iletkenler rastgele seçilmez. b. lâmba sortilerinin beslenmesinde ise en az 1. İletken: Üreteç ve alıcı arasında elektrik akımının dolaşımını sağlamak için bakır. alüminyum gibi metallerden yapılan elemandır. Örneğin konutlardaki priz sortilerinin beslenmesinde en az 2. Örneğin.1. akımın geçtiği yola elektrik devresi denir. güneş pili). üreteçten çıkan akımın sigorta. bıçaklı ve benzeri sigortalar kullan ılır. Alıcı (yük): Elektrik enerjisini başka enerjilere çeviren elemanlara alıcı denir. Üreteç çeşitleri şunlardır: I.5 mm2. 2. Üreteç (batarya. akümülatör. dinamo. ELEKTRİK DEVRESİ ELEMANLARI VE ÇEŞİTLERİ Giriş Üreteç. Elektrik devresi a. Yardımcı devre elemanları 1. 3. ütü akımı ısıya. alıcı ve iletkenden oluşan. II. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 5 . otomatik. Devre elemanları 1. Doğru akım kaynakları (pil. Şekil 2. Anahtar açıldığında alıcıya giden akım kesilir ve alıcının çalışması durur. Sigorta: Elektrik devresini. Anahtar: Devreyi açıp kapamaya yarayan araçtır. üreteci ve alıcıyı aşırı akım geçişlerine karşı korumaya yarayan elemandır. Uygulamada buşonlu. anahtar. Elektrik devresi.5 mm 2 kesitinde yalıtkanlı bakır iletkenler kullanılır.

1. Kapalı devre Şekil 2. Elektrik akımı. Akım şiddetini elektronların sayısıyla göstermek için çok büyük rakamlar kullanmak gerekir.c.3'te iletkenlerin birbirine değmesi sonucu oluşan kısa devre gösterilmiştir. 6.25.2.1'de görüldüğü gibi anahtarın açık olduğu ve akımın geçmediği devredir. Şekil 2. İletkenlerin. Kısa devre durumunda devreden yüksek akım geçer ve sigorta atar. Elektrik akımının iletkenden geçişi 6 . 2.3 Kısa devre 3. Akım Alıcıdan birim zamanda geçen elektrik yükü (elektron) miktarına akım denir. iletkenlerin kopması. yalıtkan kaplamalarının özelliğini kaybetmesinden ötürü birbirine değmesi de kısa devreyi oluşturabilir. Açık devre: Şekil 2.4. Şekil 2. Şöyle ki. Bir iletkenden belirli bir zaman içinde ne kadar çok elektron geçerse. Kapalı devre: Şekil 2. akım da o oranda şiddetli olur. Sigortanın atması. B. ek yerlerinin değmemesi de açık devreyi oluşturur. AKIM. Bunun gibi büyük rakamları kullanmamak için Fransız bilgin Ampere (Amper)'in elektrik akımının kimyasal etkisine dayanarak yaptığı tanımlama kullanılır. Şekil 2. GERİLİM VE DİRENÇ a. Devre çeşitleri Elektrik devreleri akımın alıcıdan geçiş durumuna göre üç çeşittir. Kısa devre Anahtar kapalıyken herhangi bir arıza nedeniyle akım alıcıya gitmeden devresini kısa yoldan tamamlıyorsa bu duruma kısa devre denir.2'de görüldüğü gibi devreye kumanda eden anahtar kapalıyken akım geçer ve alıcı çalışır.1018 adet elektron 1 ampere eşittir. direncin en küçük olduğu yerden geçmek ister.

gigaamperdir. nanoamper. mikroamper. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. mikroohm (mΩ). U. c. Bu yaklaşıma göre. Ancak. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. Elektrik akımının nedeni gerilim farkıdır. Bir başka tanıma göre. nanoohm (nΩ). miliamper. Başka bir anlatımla. Gerilim (elektromotor kuvvet. denklemi. Akım. Direncin ast katları Pikoohm (pΩ). IV. voltmetreyle ölçülür ve V. Akımın ast katları pikoamper. ampermetreyle ölçülür ve I ile gösterilir. mikrovolt (mV). akımın üst katları ise kiloamper. Akım. III. Dirençler (rezistans. R = V/I. günümüzde de eski (klâsik) teorem kabul edilmektedir. Elektronları faydalı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. megaohm (MΩ). Devreden geçen akımı sınırlayarak aynı değerde tutmak.Bu yaklaşıma göre. Isı enerjisi elde etmek. bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. R ya da r ile ifade edilir. Devrenin besleme gerilimini bölerek. Dirençlerin devredeki işlevleri (fonksiyonları): I. Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. II. b. Birimi volt (V). resistance) Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. potansiyel fark) Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. EMK. milivolt (mV).118 miligram gümüş ayıran akım şiddetidir. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. direncin üst katları kiloohm (kΩ). bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. alıcıdan akım geçmektedir. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. nanovolt (nV). EMK) denir. Elektrik devresinde direnç denklemi. Gerilimin ast katları pikovolt (pV). Dirençler.4'de görüldüğü gibi eksi (-) uçtan artı (+) uca doğru akmaktadır. megaamper. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. V = I. V. gigaohm (GΩ)dur. eskiden akımın artı (+) yüklü parçacıklar tarafından taşındığı sanıldığından. Gerilim. Ancak bu dönüş bir fayda sağlamaz. elektronların hareketi sonucu oluşur. 1 amper. Bir devrede akım. Gerilim. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. Hassas yapılı devre elemanlarının aşırı akıma karşı korunmasını sağlamak. megavolt (MV). devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler.R [V] şeklinde yazılır. iletken maddelerdeki serbest elektronların hareket etmesini sağlayan kuvvet olarak açıklanabilir. Yine bir başka tanıma göre. direnç birimi ise Ω (ohm)'dur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 7 . yani küçülterek başka elemanların çalışmasına yardımcı olmak. artı (+) uçtan eksi (-) uca doğru gider deriz. gigavolt (GV)tur. Yük (alıcı) görevi yapmak. gerilimin üst katları kilovolt (kV). miliohm (mΩ). Akımın birimi amper (A). I = V/R [A] şeklindedir. Ancak gerçekte elektrik akımı şekil 2. E ya da e ile gösterilir. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında. denklemi. gümüş nitrat eriyiğinden 1 saniyede 1.

DC akımın frekansı yoktur.5. DC. pil. Güneş pili 2.6.5'de görüldüğü gibi zamana göre yön ve şiddet değiştirmeden akar. akümülatör. III.) Şekil 2.6'da görüldüğü gibi zamana göre sürekli olarak yön ve şiddet değiştirir. güneş pili gibi kaynaklar tarafından üretilir. alternative current. V. Doğrultmaç devresi. Türkiye'de üretilen alternatif akımın frekansı 50 Hz'dir. IV. Alternatörden gelen akım sürekli azalıp çoğalır ve akış yönü değişir. (Hz. Pil. II. AA) Alternatör adı verilen makineler tarafından üretilen elektrik akımı çeşitidir. Alternatörün ürettiği AC gerilim dış devreye şekil 2. Alternatif akımın elektriksel eğrisi 8 . Doğru akım (DA. DOĞRU VE ALTERNATİF AKIMIN TANITILMASI 1. Doğru akımın elektriksel eğrisi DC üreten kaynaklar şu şekilde sıralanabilir: I. Akümülatör.C. Bu akım şekil 2.7'de görüldüğü gibi bilezik ve fırça düzeneğiyle aktarılır. direct current) Dinamo. Dinamo. hertz şeklinde okunur. Alternatif akım (AC. Şekil2. Alternatörün ürettiği birim alganın saniyeki tekrarlanma (yön ve şiddet değiştirme) sayısına frekans adı verilmektedir. Doğru akım Şekil 2. Doğru akım sürekli olarak aynı değerde ve aynı yönde akar.

Biriken su yüksek bir noktadan aşağı düşürülerek. Elektrik enerjisi santral adı verilen büyük tesislerde üretilir.9. Elektrik enerjisinin üretiminde kullanılan santral çeşitleri 1. Şekil 2. a. Türbin. miline bağlı alternatörü çevirerek elektrik enerjisi üretir. Şekil 2. Yüksek basınçlı buhar türbin kanatlarına çarparak döndürür. Bobinden AC D. Çevreye hiç bir zararlı atık bırakmadan çalışan hidroelektrik santraller ülkemizde daha çok debisi büyük ırmakların uygun yerlerine kurulmaktadır Şekil 2. Termik santraller çevreyi çok kirletir. Termik santrallerde yakılan katı yakıttan elde edilen ısı. Hidroelektrik santral 2. Her ne kadar filtrelerle baca gazları arıtılsa da doğanın dengesini bozan maddelerin atmosfere yayılması önlenememektedir. Suyun kuvvetiyle elde edilen mekanik enerjiyle alternatör döndürülerek elektrik enerjisi üretilir. Termik santraller: Katı. kazan içerisindeki suyu ısıtarak basınçlı buhar üretir.7.alabilmek için bilezikler kullanılır. sıvı ve gaz yakıtların yakılmasıyla ortaya çıkan ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santrallerdir. Termik santral HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 9 . ENERJİNİN ÜRETİMİNDEN ABONEYE KADAR OLAN İLETİM VE DAĞITIM SİSTEMİ Elektrik enerjisi üretildiği noktadan harcandığı yere kadar giderken çeşitli bölümlerden geçer. Hidroelektrik santrallerde su. mekanik enerji elde edilir.8. göl hâlindeki hazne içinde biriktirilir. Hidroelektrik santraller: Su kaynaklarının gücünden yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir.

000. 5. iletim hattından büyük bir akım geçmesi gerekir. Elektrik enerjisinin büyük bir kısmı üretildiği bölgeden uzak bölgelere taşınarak kullanılır. Güneş santrali. sıvıyı ısıtır. Bu aşamadan sonraki çalışma düzeni termik santrallerde olduğu gibidir. Rüzgâr santrali. Bu nedenle yaygın olarak kullanılmazlar. Jeotermal enerji santrali b. Nükleer santraller Atomun parçalanmasıyla oluşan yüksek ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir.000. Diğer elektrik santralleri I.000 W 10 .000 V– 380. düşürücü trafolar kullanılarak yüksek gerilimden kullanım gerilimine (230 V / 400 V) düşürülür.000 V) iletim hattından geçen akım küçülür. 4.000 W'lık bir gücü önce 10. III. IV. iş yerleri üç faz olarak 380–400 voltluk elektrik enerjisi alırlar. faz ve nötr olarak 220–230 V. Ancak gerilimi yükseltirsek (220. Elektrik enerjisinin iletimi ve dağıtımı Elektrik santralinde üretilen elektrik enerjisinin gerilimi yüksektir. Şekil 3. Isınan sıvının sıcaklığı yükselir. Küçük gerilimle taşıma yaptığımızda mevcut gücü aktarırken I = P/U eşitliğine göre. Atom reaktöründe yapılan parçalamada ortaya çıkan yüksek ısı. Her iki durumda iletim hattından geçecek olan akımı bulalım.10.000 voltla iletelim. II. Dizel motorlu santraller Bu santrallerde dizel yakıtı motor tarafından dairesel bir güce dönüştürülür. (6000 V–18000 V) Üretilen enerji üretildiği bölgede kullanılacaksa. Petrolün pahalı olması nedeniyle dizel motorlu santrallerin ürettiği enerjinin birim maliyeti yüksek olmaktadır. Konutlar. Çözüm: P = 100. Elektrik enerjisinin üretim noktasından alıcıya ulaşıncaya kadar geçtiği bölümler Örnek: 100. Bu durumda alternatörden alınan elektrik enerjisinin gerilimi taşınamayacak kadar küçüktür.000 voltla daha sonra 100. Kapalı bölmedeki sıcak sıvı başka bir kazan içerisindeki sıvıyı kaynatıp basınçlı buhar üretir. Motorun miline bağlı olan alternatör ise AC elektrik enerjisi üretir. Gel git santrali. Sıvı kapalı bölmede ve basınç altında olduğundan buharlaşamaz.3.

66.000/10. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 11 . Şekil 3.000 000/100. kilowattsaat (kWh)'tir. ışık. İletimde kullanılan gerilim değerleri. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. E. Bir fazlı aktif sayacın iç yapısı Bir fazlı sayaçlar akım bobini. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir. Yerleşim merkezinin çeşitli yerlerinde kurulan bina tipi ve direk tipi trafo merkezleriyle gerilim düşürülerek abonelere dağıtılır. İşte bu nedenle elektrik enerjisi yüksek gerilimle taşınır. bir saat boyunca çalışıyorsa yaptığı iş 1 kWh'tir. İŞ VE GÜÇ BİRİMLERİ VE BİRBİRİNE DÖNÜŞÜMÜ a. gördüğü iş de o oranda artar.000 = 1000 A V = 100. birim zamanda enerji harcayarak sonuç alma (ısı.V = 10.000 = 100 A Görüldüğü gibi. devreye bağlı 1000 watt (1 kilowatt) gücündeki alıcı. Alüminyum disk 600. İşin tanımı ve birimleri Elektrikte iş. 1000 amperi taşıyacak iletkenin kalınlığı 100 amperi taşıyacak iletkene göre çok kalın ve ağır olacağından taşıyıcı direk ve izolâtörlerin çok büyük boyutlu olması gerekir. Elektrikle çalışan bir alıcının harcadığı enerji miktarı artıkça. gerilim bobini.000–750. manyetik) olarak tanımlanabilir. Bir fazlı (monofaze) sayaçlar ev ve işyerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer.000 volttur.000. ikincisinde 100 amperlik bir akım taşınacaktır. numaratör. birincisinde 1000 amper. Üç fazlı (trifaze) sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer.000–380.000 V I = P/V = 100. İş birimi. Elektrikte iş W harfiyle gösterilir. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur.000 V I = P/V =100. Başka bir deyişle.11.000–154.

t [kwh] (W: İş.R [W] eşitliği bulunur. P: Güç. Yine ohm kanununa göre I = V/R'dir. W = P.4 = 880 W Örnek: 24 voltluk gerilimle çalışan ve 5 amper akım çeken alıcının gücünü bulunuz.I şeklinde çarpılıp alıcının gücü belirlenebilir.V/R = V2/R [W] eşitliği bulunur. akım.30 000 = 80. Gücün tanımı ve birimleri: Elektrik alıcılarının birim zaman içinde (saniyede) yaptıkları işe güç denir. 12 . yani.I = V.I = 220.30 000 = 2400. Bunu güç denkleminde I'nın yerine koyarsak P = V. Ampermetre ve voltmetreyle güç ölçme devresi Örnek: Ütü 220 voltluk şebekeden 4 amper akım çekmektedir. Elektriğin 1 kWh'i 30. gerilim ve direnç arasındaki ilişkiyi incelemektedir.000 TL b.5 = 120 W Örnek: Isıtıcının direnci 100 ohm.000 W) olan motor 8 saat çalışmıştır. Şekil 3. Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ya da Şekil 3. Çözüm a. Elektrik dağıtım şirketine ödenecek parayı bulunuz.000 TL olduğuna göre. Çözüm: P = V. birimi watttır. devreden çektiği akım 3 amperdir. mikrowatt. nanowatt. b. megawatt. a. Elektrikte güç denklemi: Güç = gerilim x akım. Bu yasaya göre V = I. P = V. gerilim değerleri belirlendikten sonra bunlar P=V. I [W] Ohm kanunu. Yapılan işi.R.t = 10.I = I. miliwatt. P = V. alıcının çektiği akım ile gerilimin çarpımıdır. Elektrikte güç. Gücün ast katları pikowatt. Ampermetre ve voltmetreyle akım.12. gücün üst katları kilowatt.8 = 80 kWh b.I = I2. Güç P ile gösterilir. Çözüm: P = V.I = 24. Alıcının gücünü bulunuz. Bu denklemi güç formülünde V'nin yerine koyarsak. gigawatt’tır. t: Zaman) Örnek: Gücü 10 kW (10.Elektrikte iş denklemi: İş = güç x zaman [kilowattsaat] W = P.R'dir. Ödenecek para = W. Buna göre alıcının gücünü bulunuz.12'de görüldüğü gibi ampermetre ve voltmetre yardımıyla da ölçülebilir.

2000 = 200 W P = V. Tek fark. BİR VE ÜÇ FAZLI ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ a. Wattmetreyle sayacın yapısı tamamen aynıdır. Sayaca bağlı olan alıcının gücünü bulunuz.36 BG 1 kW'tır. Lâmbanın çalışma gerilimini ve gücünü bulunuz. PS) cinsinden ifade edilmesi: Elektrikli motorların gücü watt ya da kilowatt cinsinden verilebildiği gibi beygir gücü cinsinden de ifade edilebilir. 1. fırın.t denkleminden P'yi çekersek. Bu alıcılar şekil 3.I = 200. İş denklemi: W = P. Şimdi bunları inceleyelim. c. Örnek: Elektrik sayacı 5 saatte 30 kWh yazmıştır.I yazarsak: W = VU.I denkleminden I çekilirse. Alıcının çektiği akımı bulunuz.I = I2.736 = 2944 W Örnek: 220 voltta çalışan elektrikli motor 2 BG gücündedir. I = P/V = 1472/220 = 6. Elektrikli alıcı çeşitleri Elektrik enerjisiyle beslenen alıcılar uygulanan akım ve gerilime gösterdikleri tepki bakımından üçe ayrılırlar. alıcının yaptığı işi ölçen aygıt ise sayaçtır.t Güç denklemi: P = V. Örnek: Gücü 1 kW (1000 W) olan ısıtıcı 10 saatte kaç kWh enerji harcar? Çözüm: W = P. P = W/t = 30/5 = 6 kW = 6000 W bulunur. 1 beygir gücüne eşittir.t şeklinde de ifade edilebilir.Çözüm: P = I2.13'te görüldüğü gibi akım ile gerilim arasında faz farkı oluşturmazlar. akkor flâmanlı lâmba gibi alıcılar omik özelliklidir.69 A olarak bulunur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 13 .I. Yani. HP. İş ve gücün birbirine dönüşümleri: Elektrik alıcılarının gücünü ölçen aygıt wattmetre. P = V. Başka bir deyişle 1.1. wattmetrede ibre. beygir gücü (BG.t = 1.R = 32.I İş denkleminde P yerine V.R = V2/R'dir. Çözüm: 100 mA = 0.736 = 1472 W P = V.100 = 9. sayaçta sayıcı (numaratör) bulunmasıdır.10 = 10 kWh F.R = 0. 736 W. Örnek: Gücü 4 BG olan motor kaç kW tır? Çözüm 1 BG 736 W ise 4 BG x W'tır. Omik özellikli alıcıların gücü hesaplanırken doğru akımla beslenen devrelerde kullanılan güç denklemleri aynen kullanılır.100 = 900 W Örnek: 100 miliamper akım çeken mini lâmbanın direnci 2 kiloohmdur. Çözüm: P = 2 BG = 2.1 A 2 kW = 2000 W V = I.0. Omik özellikli alıcılar: Ütü.1 = 20 W Gücün. x = 4. Çözüm: W = P.

selenoid valf vb. Fabrikalarda motorların oluşturduğu faz farkı kompanzasyon tesisiyle azaltılır. Bobinlerden farklı olarak kondansatörlerde akım 90° ileridedir.I. İndüktif özellikli alıcılarda faz farkı Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın reaktif (iş yapmayan) güce dönüşen bölümü Q = V. S = V. İndüktif alıcıların iş yapmak için harcadıkları güce aktif güç denir.I. Kapasitif özellikli alıcılar: Kondansatörler kapasitif özelliklidir. Özellikle sanayi tesislerinde AC motor çok olduğundan buralarda faz farkı kavramı önemli bir unsur olarak önem kazanır. Şekil 3. zil. Akkor Flâmanlı lâmbalarda ise çalışma anında manyetik alan oluşmadığından şebekeden gelen akımın davranışlarında değişiklik olmaz. Kondansatörün sürekli olarak dolup boşalması akım ile gerilim arasında 90°'lik faz farkı oluşmasına neden olur. numaratör.Şekil 3. balast. AC motor ile lâmbanın çalışma esası aynı olmadığından bu iki alıcının akıma karşı tepkisi de farklı olmaktadır. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun görünür (bileşke) gücü. P = V. kapı otomatiği. Ardından depoladıkları akımı şebekeye geri verirler. Omik özellikli alıcılarda akım ile gerilim arasında faz farkının olmadığını gösteren vektör Faz farkı: Elektrikli alıcıların akıma karşı gösterdikleri tepki farklıdır. Yani. 3. Motorlar devreden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. trafo.14. Faz farkı ile ilgili hesaplamalar çok geniş ve ayrıntılıdır.13.Sin φ [VAr] denklemiyle hesaplanır. Ortaya çıkan manyetik alan şebekeden çekilen akımın karakteristiklerini değiştirici etki yapar. 2.Cos φ [W] denklemiyle bulunur. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın aktif (iş yapan) güce dönüşen bölümü. 14 . alıcıların şebeke akımına karşı yaptığı etkiden dolayı ortaya çıkan sonuçlara faz farkı denir. Bu alıcılar şebekeden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. bobin. Bu nedenle. Bu alıcılar önce şebekeden akım çekerek şarj olurlar. gibi alıcılar indüktif özelliklidir.I [VA] denklemiyle belirlenir. Bu kitabın amacı elektrikle ilgili temel kavramları pratiğe dönük olarak anlatmak olduğundan faz farkı ile ilgili hesaplamalar genişçe açıklanmamıştır. İşte bu manyetik alan şebekeden gelen akımın akış düzenini değiştirir. İndüktif özellikli alıcılar: AC ile çalışan motor. Başka bir deyişle bobin etrafında oluşan manyetik alanın etkisiyle elektrik akımı gerilimden 0 ile 90° arasında geri kalır.

8 = 2629 W HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 15 .43 = 539 VAr Motorun görünür gücü: S = V.380.15. akım. Çözüm: Motorun aktif gücü: P = V.I.V. faz farkı değerleri ölçülüp hesap yoluyla da bulunabilir. P = V. kaynak makinesi vb.I = 220.Şekil 3.I.Cos φ denklemiyle bulunur.I. İndüktif ve kapasitif özellikli alıcılarda çekilen akım ile gerilim arasında bir faz farkı ortaya çıkar. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri güç wattmetre ile doğrudan belirlenebileceği gibi. Güç katsayısı 0. Üç fazlı aygıtların bakım onarımını yapan teknisyenlerin bu alıcıların gücünü hesaplamayı bilmesi gerekir. şalter. motorun şebekeden çektiği bileşke güçtür. Denklemdeki Cos φ değerine güç katsayısı (faz farkı) denir.I.43 Motorun reaktif gücü: Q = V.5 = 1100 VA Açıklama • 990 W.V.0. motor tarafından kullanılamayıp boşa giden (manyetik alana dönüşen) güçtür.9 Sin φ = 0. akımı 5 amper.I.73.5.Sin φ III. Üç fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Sanayi tesislerinde kullanılan motor.Cos φ II. Çözüm: P = V. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri reaktif (iş yapmayan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: Q = . gibi aygıtlar üç fazlı AC ile beslenir.5. • 1100 VA. • 539 VAr. Bir fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Bir fazlı alternatif akım ile çalışan omik özellikli alıcılarda güç.Cos φ = 220. güç kat sayısı 0. motor tarafından kullanılan (işe dönüştürülen) güçtür. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri görünür gücün bulunmasında kullanılan denklem: S = . reaktif ve görünür gücünü hesaplamada kullanılan denklemler şöyledir: I.V. Çünkü güç belli olduğu zaman alıcının sigorta.R = V2/R [W] denklemleriyle bulunur.8 olan motorun aktif gücünü bulunuz.I Örnek: Üç fazlı motor. reaktif ve görünür gücünü bulunuz. Kapasitif özellikli alıcılarda faz farkı b. Motorun aktif.9'dur.I.Cos φ = 1.Sin φ = 220. c.5. kablo. gerilim. trafo.I = I2. Üç fazlı alıcıların aktif.9 = 990 W Cos φ = 0. İndüktif özellikli bir fazlı alıcıların aktif gücü P = V. 380 voltluk şebekeden 5 amper akım çekmektedir. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri aktif (iş yapan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: P= .0. Güç katsayısı cosinüsfimetre (kosinüsfimetre) adlı ölçü aletiyle ölçülür Örnek: Bir fazlı asenkron motorun gerilimi 220 volt. termik koruyucu gibi donanımlarının değeri en uygun şekilde belirlenebilir. O nedenle indüktif ve kapasitif özellikli alıcıların güçlerinin hesaplanmasında Cos φ ve Sin φ değerleri de göz önüne alınır.0.

bir ya da birden çok damarın birleşmesiyle oluşan gerece kablo denir. daire biçimli (yuvarlak) olan kablodur. Yalıtılmış iletken: Bakır ve alüminyumdan yapılan çıplak iletkenin üzerinin yalıtkan malzemeler kullanılarak izole edilmesiyle üretilmektedir. İletken çeşitleri I. Bireysel siperli kablo: Her damarı üzerinde metal siper bulunan kablodur. kablo faz iletkeni kesitinden küçük olan iletkendir. TESİSATTA KULLANILAN İLETKENLER a. Sabit ve hafif (düşük akımlı) işletme koşullarında sıva altı ve sıva üstü tesisatta kullanılır. Kör damar: Çok damarlı kablolarda. damarlarda kullanılan tel sayısına göre ikiye ayrılır: -Çok damarlı tek telli yalıtılmış iletken. Büyük kesitli iletkenleri (35 mm2. Kesme (sektör) kablo: Damar iletkeni kesiti daire kesmesi biçimli olan kablodur. bağlama) zorlaştığından. alüminyum. 150 mm2) işlemek (kesme. -Tek damarlı çok telli yalıtılmış iletken: İşleme zorluğu (ağır işcilik) nedeniyle 16 mm2 den büyük kesitli iletkenler çok telli yapılarak üzerleri yalıtkanla kaplanır. Elektrik tesislerinde bakır. -Çok damarlı çok telli yalıtılmış iletken Kablo: Elektrik enerjisini ileten ve iki elektrik ayg ıtını birbirine bağlayan. Tek telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Bir ya da daha çok çıplak telin üzerinin yalıtkan tabakayla kaplanmasıyla üretilir.Tanım: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. Kablolarla ilgili temel kavramlar: Damar: Kablonun yalıtılmış olan iletkenidir. Bütün iletken tek bir telden oluşur. Bir damardaki çıplak tel sayısına göre kendi arasında ikiye ayrılır: -Tek damarlı tek telli yalıtılmış iletken: 1-6 mm2 kesite kadar yapılan ve tek telden oluşan iletkendir. 16 . iç tesisatta nemli yerlerde ve d ış tesisatta kullanılır. Çok damarlı kablo: Damar sayısı birden çok olan kablodur. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. yalıtılmış. Dairesel kablo: Damar iletkeni kesiti. bükme. Çıplak iletken: Elektriksel bakımdan yalıtılmamış (izolesiz) iletkendir. II. Düşük kesitli iletken: Nötr kesiti. b. Tek telli (damarlı) çıplak iletken: Topraklama ve havaî hat tesislerinde kullan ılır. Çok telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Birden çok damar ayrı ayrı yalıtılarak ve ortak bir yalıtkan kılıf ile kaplanarak üretilir. Çok telli (damarlı) çıplak iletken: İzolatör (yalıtkan kaide) üzerine yapılan tesislerde kullanılır. kalay. yalıtkan malzemeden yapılmış ip ya da iplerdir. birden çok tel üst üste sarılarak (burularak) çok telli iletken üretilmektedir.ÜNİTE NO: 3 İLETKEN BAĞLANTILARI A. gümüş vb. Kumanda devrelerinde. Çok damarlı yalıtılmış iletken. damarlar arası boşlukları doldurmak ve kabloya uygun bir biçim verilmesini kolaylaştırmak için kullanılan.

Elektrik tesisatlarında kullanılan iletken gereçler: Gümüş: Saf gümüş. Alüminyum: Gümüş beyazı. Elektrikçilikte daha çok % 99. Ortak kılıf: Çok damarlı kablolarda. Krom: Gümüş beyazı renginde sert ve parlak bir metaldir. Dış kılıf: Kabloyu dış etkenlerden koruyan ve kablonun en dışında bulunan kılıftır. İçerisinde bulunan karbonun oranına göre font (dökme demir). Bakır: Kırmızı renkte olan bakır. havadan ve sudan etkilenmez. pillerde elektrot olarak. sarımtrak renkte ve yumuşak olan kalay. yumuşak demir ve çelik adlarını alır. direnç ve paratoner (yıldırımlık) yapımında kullanılır. Tungsten: Korozyona karşı dayanıklı sert bir metal olan tungsten. Elektrik akımını en iyi ileten gereç olmasına karşın pahalı olması nedeniyle iletken tel olarak kullan ılmaz. kondansatör levhalarının yapımında. Kılıf: Kabloyu elektriksel bakımdan yalıtmak. kullanılan metaldir. Elektrot. ağaç direklerin emprenye edilmesinde (çürümeye karşı dayanıklı hâle getirme) ve lehim üretiminde kullan ılır. ölçü aletlerinde vb. mavimtrak renkte ve mekaniksel direnci az olan kur şun. daha çok orta ve yüksek gerilim hatlarında. çok damarlı kablolarda ortak kılıfın üzerine gelen. Kurşun: Gri.9 saflıkdaki elektrolitik bakır kullanılır. 3410 °C gibi yüksek ergime derecesi nedeniyle lâmba flâmanı. Isındığında direnci değişmediğinden. beyaz parlak renkte ve yumuşaktır. Molibden: Korozyona (aşınmaya) ve ısıya dayanıklı sert bir metaldir.Konsantrik iletken: Bir damarlı kablolarda yalıtkan kılıfın. akümülâtör plâkalarında. Elektrik makinelerinin gövde kısmının yapımında kullanılır. bir örgü ya da bakır tel şeritlerin oluşturduğu. Demir: Parlak gri renkte yumuşak bir metaldir. kullanılır. Kalay: Beyaz. kolayca bükülür. direnç teli yapımında. ısıtıcılarda vb. direnç yapımında ve maden kaplamacılığında kullanılır. pillerde negatif elektrot olarak. Kadmiyum: Şarj olabilen pillerde vb. Metal siper: Her damarın ya da ortak kılıfın üzerine gelen. mekanik ve kimyasal etkilerden korumak amacıyla kullanılan. damar demetini içine alan ve kabloya istenilen biçimi vermeye yarayan kılıftır. Lâmbalarda flâman (ışık yayankısım) taşıyıcı olarak kullanılır. bakır tel ya da şeritden yapılmış bir sargıdır. Konstantan: % 40 oranında nikel (Ni). yeraltı kablolarında ve lehim üretiminde kullanılır. yassı ya da yuvarlak tellerle yapılmış örgü ya da sargıdır. direnç teli yapımında ve elektrikli fırınlarda kullanılır. Oksitlenmediği ve mıknatıstan etkilenmediği için. Cama kaynak edilebilir. sigorta buşonlarının ergiyen tellerinde. tel ve levha hâline getirilebilir. Ölçü aletleri. Zırh: Kabloyu mekanik etkilerden koruyan. iletkeni. kontak. Direnç yapımında. Sac: Yumuşak demirden yapılan saclar. mavimtrak renkte mekaniksel direnci az ve yumuşak olan çinko. Plâtin: Parlak beyaz renkli yumuşak bir metaldir ve havada oksitlenmez. kablo boyunca devam eden helisel biçimli bir sargıdır. ölçü aletlerinde. mavimtrak renkte yumuşak bir metal olan alüminyum. bakır tellerden yapılmış. % 60 oranında bakır (Cu) alaşımıdır. tablo ve pano yapımında kullanılır. damarı ya da damarları içine alan gömlektir. kontaktör ve şalterlerin kontak kısımlarının yapımında kullanılır. Çinko: Beyaz. içersine çelik tel konularak kullan ılır. akümülâtör plâkalarında. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 17 . kullan ılır. Yalıtkan kılıf: Damar iletkenini yalıtan kılıftır.

150 . anahtar. Oksitlenmediği için ölçü aletleri.75 .20 0. ocak ve fırın gibi ısıtıcılarda direnç teli olarak kullan ılır. İletkenlerin kesilmesi Ev tesisatında kullanılan iletkenler 100 metrelik rulolar hâlinde sat ılır. kargaburnu. ince iletkenlerin kesilmesinde.2. bir yere bağlanacağı zaman üzerindeki yalıtkanın soyulması gerekir.0. içerisindeki tuz.185 240 . b. bükülü kabloların kesilmesinde. çakı. ütü. kesilecek iletkenin cinsine ve çapına göre belirlenir. İletkenlerin kesilmesinde pense. sürgülü reosta gibi aletlerin kontaklarının yapımında ve tesisat gereçlerinde kullanılır. örgülü.120 . B. 0. % 30 Cr (nikel-krom) alaşımıdır. ile soyulur.1.16 . İletkenler ekleneceği. kullan ılır. Elektrik tesisatında kullanılan iletken standartları Uygulamada kullanılan iletkenler standart kesitlerde üretilmektedir.) c.70 . İletkenlerin soyulması İç tesisatta kullanılan iletkenlerin üzeri yalıtkan maddeyle kaplıdır. maddeler nedeniyle iletken olarak kabul edilebilir.95 .300 . Buharı zehirlidir. Akümülatör. Üzeri yalıtkan kaplı (izoleli) iletkenler. mineral vb. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla kesilmesi Pense ve yan keski.0. Su: Saf su yalıtkandır. kullanılır. pil ve galvano banyolarında elektrolit olarak kullan ılır. Kullanılacak alet. Wolfram: 3500 °C gibi yüksek bir ergime derecesine sahip olduğundan lâmba flâmanlarının yapımında vb. Tek telli iletken uçlarının açılmasında iletken damarın zedelenmemesine ve çok telli iletkenlerde damarı oluşturan tellerin kopmamasına dikkat edilir.5 .50 .500 mm2'dir.1.10 .1 .5 mm2 kesitindeki bir iletkeni demir testeresiyle değil pense ya da yan keski ile kesmek daha doğrudur. 18 . kablo soyma pensi vb. Bunlar. Elektrik aygıtlarında cam tüp içerisine konarak kontak yapıcı olarak kullanılır. Elektriği. Yani 1. kalın kesitli kabloların kesilmesinde kullanılır.30 . Şekil 3. Civa: Beyaz parlak renkli ve 18-22 °C'ta buharlaşan sıvı halde bir metaldir.4 .Krom-nikel: % 70 Ni. Su içersine asit-metal tuzları katılarak iletken hâle getirilebilir. demir testeresi ise.25 . yan keski. Sıcaklıkla direnci az değiştiğinden. şalter.35 . İLETKEN BAĞLANTILARI a. yan keski. kerpeten.400 .6 . demir testeresi vb.5 .50 . (Şehir şebekesindeki su. Pirinç: Bakır-çinko alaşımıdır. ısıyı iletme özelliği vardır.

T ek: Alçak gerilim havaî (dış) hatlarında ve iç tesisatta. Şekil 3. Şekil 3. temasın çok iyi olması için lehimlenir ve izolebantla yalıtılır. Gevşek yapılan eklerde elektriksel temas kötü olur.4.5. İletkenleri eklemede kullanılan yöntemler şunlardır: 1. İletkenlerin bükülmesi sırasında 90°'lik dik açı ile bükülmesine.Şekil 3. Bükme işleminde ince iletkenler için kargaburun. Ekleme işleminden sonra ek yerleri. Çok damarlı iletkenlerin eklenmesinde damarların kısa devre olmaması için. kullanılan iletkenin boyu kısa geldiğinde ya da düz giden bir hattan enerji almak gerektiğinde ekleme yapılır. Düz ek çeşitleri 2. İletkenlerin bükülmesi d. Düz ekte. ek yeri sağlam ve sıkı olmalıdır. İletkenlerin bükülmesi İletkenlerin vida ve klemense montajında uç kısımlarının bükülmesi gerekebilir.3. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla soyulması c. Bu ise akımın zor geçmesine ve ek yerinde ısı oluşmasına sebep olur.5. çekme kuvveti az olan yerlerde kullanılır.) Şekil 3. karşılıklı gelmemesi sağlanmalıdır (Şekil 3. Havaî hatlarda klemens ile T ek yapılırken iç tesisatta buat içerisinde yapılır. Şekil 3. İnce kesitli iletkenler pense ya da kargaburun ile sarılarak. kalın kesitli iletkenler ise klemensle eklenir. orta kısmından iyice sıkıştırılarak düzgün bir şekilde katlanmasına dikkat edilmelidir. İletkenleri ekleme yöntemleri İç tesisatta. (T ek yapılırken iletkenler zedelenmemelidir. ek yerlerinin. T ek çeşitleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 19 .4). kalın iletkenler için pense kullanılır.2. pense ve kargaburun kullanılarak yapılır. Düz ek: İnce kesitli iletkenlerde ek.

Özel ek: Dış tesisatta kalın kesitli iletkenler klemens ve boru ile eklenir alçak gerilimli iç tesisatlarda ise klemens bulunmadığı zaman iki iletkenin aynı yere bağlanması gerektiğinde farekuyruğu ve geçmeli tip ek yapılır (Şekil 3. 5. Ek yerlerinin birbirine değmemesi için izolebant kullanılarak yalıtım yapılır. İletkenlerin klemenslerle eklenmesi: İletkenler Şekil 3.).6.7'de görüldüğü gibi klemenslerle de eklenebilir. Şekil 3.6.). Şekil 3.8. vidalar iyice sıkılır. klemens gövdesi dışında çıplak iletken bırakılmaz. İletkenlerin klemens kullanılarak eklenmesi 6. Klemensle ek yapılırken.3.6. İletkenlerin uçları yeterli uzunlukta açıldıktan sonra klemensin sıkıştırma vidası altına yerleştirilir ve vida sıkılır. İletkenlerin yalıtılması 20 . Çift T ek: Düz giden hatlardan iki ayrı yönde ek almak gerektiğinde yapılır. İletkenlerin ek yerlerinin yalıtılması: Elektrik tesisatlarında kullanılan kablolar buatlarda birbirine eklenir. Tek telli ve çok telli iletkenler eklendikten sonra lehimlenmeli ve yalıtılmalıdır (Şekil 3. Şekil 3. Çift T ek çeşitleri 4.7.

akım. Sigortalar 4. A. Uygulamada. Devre bağlantısı yapılırken trafonun etiketinden bağlantı uçları belirlenemiyorsa sargıların kesitlerine bakılır.ÜNİTE NO: 4 ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARI Elektrik tesisatları kullanılarak haberleşme işleri yapılabilmektedir. Sigorta: Elektrik besleme hatlarını ve aygıtları aşırı akıma karşı korumak için kullanılan devre elemanına sigorta denir. Gerilimi düşürmede kullanılan trafolarda primer ince kesitli telden çok sarımlı. bölümde açıklanmıştır. primer Şekil 4. Seçim yapılırken beslenecek alıcının. sekonder ise kalın kesitli telden az sarımlı olur. cam. Trafolar elektriğin frekansını değiştirmez. (Sekonderin sarımının içindeki elektronları hareket ettirir. bıçaklı. ÇAĞIRMA VE MALZEMELER BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN a.1. gerilim değerleri göz önüne alınır. Bir fazlı trafolarda primer (birincil) ve sekonder (ikincil) olmak üzere iki sarım ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine yerleştirilmiştir. Primere uygulanan alternatif akımın yarattığı değişken manyetik alan nüve üzerinden geçerek sekonder sargısını etkiler. Zil transformatörü: Elektrik akımını ve gerilimini alçaltıp yükseltmeye yarayan aygıta transformatör (trafo) denir. Transformatörün yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 21 . Sekonderden alınan gerilim ve akımın değeri. otomatik. b. fişli ve yüksek gerilim sigortaları kullanılır. buşonlu. Bu bölümde düşük gerilim zayıf akımla çalışan çağırma ve bildirim tesisatları incelenecektir. Trafolar isteğe göre her güç ve gerilim değerinde üretilebilir. sarım sayısı. nüvenin boyutu.) Değişken manyetik alana maruz kalan sekonderin çıkış uçlarında değişken (AC) gerilim doğar. Örneğin zil çalıştırmak için 220/12 V ve 3-5 W gücünde bir trafo yeterli olur. sargı kesiti gibi öğelere göre değişir.

Bobine kesik kesik uygulanan akım çanda ses oluşturur. presbant gibi maddelerden yapılmış yalıtkanlar kullanılır.50-0.75 mm2 kesitinde PVC izoleli bakır iletkenler tercih edilir. cam. 22 . priz sortilerinde ise 2. Normalde (butona basılmadığında) kontak. kalay. bağlantı uçları ve yay düzenekli kontaktan oluşur. Tesisatlarda. Palet normal konumuna döndüğünde ise A kontağı tekrar kapanarak bobine yeniden akım verir.5 mm2. İletken: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. tokmak. Bergman boru: İç kısmı vernikli kartonla kaplı alüminyum sacdan yapılmış sıva üstü tesisatta kullanılan boru çeşididir. Şekil 4. müzik.26 mm çaplı olarak satılır. kâğıt. amyant. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür. Borular 3 m boyunda ve 14 . Konutlarda uygulanan çağırma ve bildirim tesislerinde 0. bakalit. ç. Palet çekildiği anda Şekil 4. palet. Elektrik akımını geçirmeyen maddelere yalıtkan denir. Bu durumda demir nüve mıknatıslığını kaybederek paleti bırakır. paleti çeker ve tokmak çana vurur.11 . Elektrik tesislerinde bakır. Mekanik zil: Bobin. alüminyum. Butona basıldığında kontaklar kapanır ve alıcı çalışır. entegre.5 mm2 kesitinde bakır kablolar kullanılır. Mıknatıslanan demir nüve. e. Buton: Devreyi açıp kapamaya yarayan buton. ding dong.18 . fiber. transistör. Peşel boru: İnce çelik sacdan yapılmış. Çok yaygın olarak kullanılan kanarya sesli ziller sönümlü osilatör devresinden meydana gelmiştir. nüve. kanarya sesi. kauçuk. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür.2. Zilin bobin uçlarına 4-8-12 voltluk gerilim uygulandığında bobin etrafında bir manyetik alan oluşarak nüveyi mıknatıslar. d. Mekanik zil II. Elektronik devreli zil Direnç. Ziller: I. kondansatör. porselen. Melodili zillerin.c. mika. II. Hareketli ya da çok kıvrımlı yerlerde kullanılan spiral borular ise. çan gibi elemanların birleşmesinden oluşmuş devre elemanıdır. Uygulamada kullanılan boru tipleri şunlardır: I.26 mm çapındadır. 9 . Butondan elimizi çektiğimizde ise yay kontağı iterek akımı keser. Aydınlatma sortilerinde 1. yay tarafından yukarı itildiğinden açık durumdadır ve devreden akım geçmez. insan sesi gibi sinyaller üreten modelleri vardır.2'de görülen A kontağı açıldığından bobinin enerjisi kesilir.18 . PVC. bim bam. Borular: Çağırma ve bildirim tesisleri sıva üstü ya da sıva altı tesisat olarak döşenir.14 . gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. paslanmaya karşı özel bir madde ile kaplanmış boru çeşididir. hoparlör gibi elemanlar kullanılarak yapılan gereçlere elektronik devreli zil denir. gümüş vb.

ı. ğ. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 23 . Pater: Sıva altı tesisatta tavan ve duvara monte edilecek araçların kolayca vidalanmasını sağlamak için kullanılan tahta parçasıdır. Kablo pabuçları: Kalın kesitli ve çok telli iletkenlerin vidalara çok kolayca bağlanmasını sağlamak için kullanılan elemandır. binanın betonu dökülmeden önce yapılan boru döşeme işlemi yapılırken yerleştirilir. Uygulamada yuvarlak ve kare şeklindeki buatlar kullanılır. sacdan ya da plâstikten yapılır. 14. PVC'den ya da ince sacdan üretilir. 18. j. Dirsek: Boruların 90° dönüş yapması için kullanılan gereçtir. Anahtar ve priz kasaları: Sıva altı tesisatta anahtar ve prizleri duvarlara monte etmede kullanılan plâstik elemandır.III. Spiral boru: Çok kıvrımlı yerlerde kullanılır. Uygulamada kullanılan klemens çeşitleri şunlardır: Sıra klemens: Duy. Hat klemensi: Elektrik dağıtım direklerinden konutlara ve iş yerlerine enerji alırken kullanılır. pano. l. Yumuşak tipler binanın duvarlarına. gibi yerlerde kullanılır. Lüstr klemens: Porselen gövdeli olup sıcaklığın yüksek olduğu ortamlarda kullanılır. Muf: Boruların eklenmesinde kullanılan gereçtir. i. buat. Yüksek mekanik dayanım istenen tutturma işlerinde ise çelik dübeller kullanılır. Ray klemens: Panolarda kablo eklemede kullanılır. 26 mm çapında üretilir h. duvara ya da tavana kroşelerle tutturulur. Dübel: Elektrik tesisatıyla ilgili araç gereçlerin beton duvar ve tavana tutturulması için vida yoluna yerleştirilerek kullanılan plâstik elemandır. f. Simit klemens: Buatların içine konarak kablo eklemede kullan ılır. Klemensler: İletkenler daha iyi temas için klemensler kullanılarak eklenir. sert tipler ise hasır (beton) altına döşenir. IV. Uygulamada en çok 6-7-8 numaralı dübeller kullanılır. Buat: İletkenlerin eklendiği ve dağıtımlarının yapıldığı ek kutularıdır. k. PVC boru: PVC (polivinil clorür) maddesinden üretilir. Kroşeler. Yumuşak ve sert olmak üzere iki tipte yapılır. g. Pater. Kroşeler: Sıva üstü tesisatta borular. seyyar kablo vb.

ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Zayıf akım devreleri çizilirken standart semboller kullan ılır. Sembollerin anlaşılır ve yönetmeliklere uygun olması önemlidir. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur. Rasgele sembol çizmek. 24 .B. sembolleri değiştirmek uygulayıcı teknisyenlerin aklını karıştırabilir.

Şekil 4. üç iletkenden fazlası içinse. Bir butonla bir zil tesisatı: Bir butonla bir zil tesisatı devresi. 60° eğik ve üç iletkene kadar iletken sayısınca çizilen ince çizgilerle. açık ve kapalı şema olmak üzere iki şekilden oluşur. Tesisatı yapacak elektrikçi projeleri göz önüne alarak uygulamayı yapar. Açık şema D. butona basıldığı sürece zil çalar (Şekil 4. Şekil 4.4. ELEKTRİK TESİSATLARININ ÇİZİMİ VE ÖZELLİKLERİ Tesisatın projesi. mimarî plân üzerine semboller kullanılarak çizilir.3. Kapalı şema Şekil 4. çizginin üzerine rakamla iletken sayısı yazılarak belirtilir.5. Bu tesisatta. Kapalı şema olarak da adlandırılan çizimde iletkenler bir çizgi şeklinde gösterilir. Elektrik tesisatları sıva üstü ve sıva altı olmak üzere iki şekilde yapılır.4'a bakınız. Şekil 4.3 ve şekil 4.5). Bir butonla bir zil tesisatı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 25 . BİR BUTONLA BİE ZİL TESİSATI 1. Kapalı şemada tek çizginin kaç iletkeni temsil ettiği. Elektrik tesisat projeleri aydınger kâğıdına tek hat şeması şeklinde çizilir.C.

6). Paralel bağlı zil sayısı artırılarak bir yerden daha fazla zilin çalıştırılması sağlanabilir (Şekil 4.6.2. Bir butonla iki zil tesisatı 26 . Şekil 4. Bir butonla iki zil tesisatı: Birbirine paralel bağlı iki zil ve bir butondan oluşan tesisattır.

II. Gövde: Sigortanın bağlanacağı yere tutturulmasını sağlayan kısımdır. Sinyal pulcuğu her akım değeri için ayrı bir renkte boyanmıştır (Şekil 5.ÜNİTE NO: 5 AYDINLATMA TESİSATLARI A. Kuvars kumu: Eriyen telin oluşturduğu sıcaklığın olumsuz etkisini azaltmak için kullanılan maddedir(Şekil 5. Buşon şu kısımlardan oluşur: Buşon gövdesi: Telin erimesi anında oluşan ısıya dayanacak şekilde porselenden yapılmıştır (Şekil 5. Buşonlu sigorta II. Şekil 5. Viskontak: Buşon gövdeye takıldığında buşonun metal başlı ucu ile dipkontak arasında iletkenliği sağlar. cihazları aşırı yüklenme ve kısa devrelere karşı korumada kullanılan elemana sigorta denir. Buşon: Akımı kesme düzeneğinin bulunduğu kısımdır. Orta kısmı oyuk tip viskontaklar gövdeye istenilmeyen akım değerinde buşonun takılmasını önler. Buşon. Gövde. (Şekil 5. Sigorta devreye seri bağlanır ve üzerinden anma akımından çok akım geçtiğinde devreyi açar.) Üst kontak: Buşon kapağının tutturulması için diş açılmıştır. kapağı. III. Sinyal pulu: Buşon içindeki ince telin uç kısmına takılır.2). Sigorta çeşitleri şunlardır: a.2). Dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlamaya yarar (Şekil 5.1'e bakınız. IV. Buşonlu sigortalar: Buşonlu sigortalar şu parçaların birleşiminden oluşur: I. 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 50 – 63 – 80 – 100 A değerlerinde üretilir.2). Gövde şu kısımlardan oluşur: Dip kontak: Şebeke faz ucunun bağlandığı ve gövdenin içinde alt tarafta bulunan k ısımdır.1. Buşonlu sigortaların parçalarının özellikleri şunlardır: I. Tesisata giden faz ucu üst kontağın vidasına bağlanır.2). AYDINLATMA ARAÇ VE GEREÇLER 1. Buşon. Sigortalar: Alıcıyı besleyen hatları. Buşonlar. Viskontak. Buşon yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 27 . Şekil 5. Alt ve üst kapaklar: Buşonun iki ucunda bulunur.2. Buşon iletkeni (sigorta teli): Değişik akım değerlerinde üretilmiş teldir. Telin kopmasıyla yaylı fırlatma düzeneği sayesinde pul yerinden fırlar.

e. d. Mavi: 20 A. L tipi sigortalar aydınlatma ve priz tesislerinde kullanılırken. Küçük akım (cam) sigortaları: Cam sigortalar radyo. f. Kaçak akım koruma rölesi (diferansiyel röle): Kaçak akım koruma rölesi alıcıların gövdesine 30 mA lik akım kaçağı olması hâlinde devreyi açan elemandır. oluşan fark akımı sayesinde trafoda (sekonder sargı) bir gerilim indüklenir. Gri: 16 A. L tipi sigortalar aşırı akım durumunda hemen atar. TV. 28 . Bıçaklı (NH) sigortalar: Sanayi tesislerindeki yüksek akımlı alıcıların korunmasında kullanılan sigorta çeşididir. merdiven ışık otomatiği vb. Manyetik koruma ise aşırı akım geçmesi durumunda elektromıknatıs hâline gelen kalın kesitli bobinin nüveyi hareket ettirerek kontaklar ı açtırması esasına dayanmaktadır. Bu gerilimden dolayı oluşan akım devreyi açacak manyetik güce ulaştığı anda röle beslemeyi keser. Bu tip sigortalar termik ve manyetik koruma düzenekli olarak üretilmektedir. Kırmızı: 10 A. G tipi sigortalar ise motor koruma devrelerinde kullanılır. Bu sigortalar altlık ve buşon olmak üzere iki parçadan oluşur. Üç fazlı motorların korunmasında kullanılan otomatik sigortaların mandalları birbirine akuple edilir. b. Yüksek gerilim sigortaları: Yüksek gerilim sigortaları trafo merkezlerinde ve santrallerde kullanılır. Devreden aşırı akım geçince bimetal bükülerek akım geçişini sağlayan kontakları açar. Buşon kapağının üstünde yuvarlak bir cam bulunur. G tipi modeller ise gecikmeli olarak devreyi açar. Siyah: 35 A. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar L (B) ve G (C) tipi olmak üzere iki tipte üretilir. Sarı: 25 A. Beyaz: 50 A. Bu sayede fazın birisinin bağlı olduğu sigorta attığında üç fazın akımı da kesilir. 2. Normal çalışma anında kaçak akım koruma rölesinin nüvesi üzerinde herhangi bir manyetik alan oluşmaz ve akım trafosunda indüklenen gerilim sıfırdır. Bakır rengi: 63 A Not: İç Tesisat Yönetmeliği'ne göre yamanmış ya da üzerine tel sarılarak köprülenmiş sigortaların kullanılması yasaktır. Cam. Termik koruma bimetal esaslıdır. Buşon kapağı: Yalıtkan bölümü porselenden. iletkenle toprak arasında gidip gelen akım farkı sonucunda eşitlik bozulduğundan. Otomatik sigortalar: Alıcının aşırı akım çekmesi ya da kısa devre anında akımı kesen araçtır. Gövdeye kaçak olduğunda. Motorlar kalkış anında normal akımlarından bir kaç misli değerde aşırı akım çekerek çalışmaya başladıklarından bu tip alıcılarda gecikmeli atan otomatik sigortalar tercih edilir. sigortanın atması (buşon telinin erimesi) anında sinyal pulcuğunun fırlayarak kişilere zarar vermesini önler.Buşonun kaç amperlik olduğu sinyal pulcuğuna bakılarak anlaşılabilir. Pul renklerinin akım karşılıkları şöyledir: Yeşil: 6 A. iletken kısmı pirinçten yapılan parçadır. Boru şeklinde olan bu sigortaların mekanik ve ısı dayanımı diğerlerine oranla çok yüksektir. III. Fişli sigortalar: Fişli sigortalar daha çok oto elektrik devrelerinde kullanılırlar. cihazların korunmasında kullanılırlar. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 40 – 45 – 50 amperlik değerlerde üretilmektedir. c.

Kaçak akım koruma röleleri elektrikli aygıtları kullanan kişilerin çarpılmasını önlemek için kullanılan çok önemli ve yararlı bir aygıttır. Bu elemanın kullanımında şu hususlara dikkat edilmelidir: I. Röleden sonraki tesisatta nötr iletkeni ve topraklama (koruma) iletkeni ayrı ayrı olmalıdır. (Yani toprak hattıyla nötr hattı birbirine değmemelidir.) II. Nötr iletkeni izoleli olarak çekilmeli, topraklanmamalı ve hiçbir yerde (buat, priz, vb.) toprakla ya da koruma iletkeniyle elektriksel olarak temas etmemelidir. III. Röleyi denemek için faz ile nötr iletkeni kesinlikle k ısa devre edilmemelidir. Kaçak akım koruma rölelerinin 300 mA'lik akım kaçağını algılayarak devre akımını kesen modellerine yangın koruma rölesi denir. 3. Anahtarlar: Elektrik devrelerinde açma ve kapama görevi yapan devre elemanına anahtar denir. Anahtarların yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü anahtar: Sıva üstüne monte edilen anahtardır. II. Sıva altı anahtar: Sıva içerisinde gömülü anahtar kasası içine monte edilen anahtardır. III. Etanj (antigron) anahtar: Nemli yer tesislerinde kullanılan anahtardır. Nem, toz, patlayıcı gaza karşı sızdırmaz özelliktedir. Anahtarların kumanda şekline göre sınıflandırılması: I. Tuşlu anahtarlar: Düğmesine elle basılarak kumanda edilen anahtar tipidir. Çok yaygındır. II. Döner mandallı anahtarlar: Düğmesi elle çevrilerek kumanda edilen anahtar tipidir. Anahtarların işlev bakımından sınıflandırılması: I. Adî (tek kutuplu) anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarar. II. Komütatör anahtar: İki ayrı lâmba ya da lâmba grubunu bir yerden ayrı ayrı yakıp söndürmeye yarar. III. Vaviyen anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu iki ayrı yerden yakıp söndürmeye yarar. 4. Prizler: Elektrikli aygıtların beslenmesinde kullanılan elemandır. Prizlerin yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü priz, II. Sıva altı priz, III. Etanj (antigron) priz Prizlerin işlev bakımından sınıflandırılması: I. Normal (adî) priz, II. Topraklı priz, 5. Fişler: Elektrikli aygıtların prizden beslenmesi için kullanılan elemanlardır. Fiş çeşitleri şunlardır: I. Erkek fiş, IV. Topraklı dişi fiş, II. Topraklı erkek fiş, V. Telefon fişi III. Dişi fiş,
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

29

6. Uzatma kabloları: Elektrikli aygıtların besleme kablosunun kısa geldiği durumlarda kullanılan araçtır 7. Duylar: Lâmbanın devreye bağlanmasında kullanılan elemandır. Duy bağlanırken anahtardan gelen faz ucunun duyun dip kontağına bağlanması gerekir. Yapılışlarına göre duy çeşitleri şunlardır: I. Süngülü duy: Sarsıntının fazla olduğu yerlerde (taşıtlar, el fenerleri vb.) kullanılır. Bunlarda, lâmbanın duya giren kısmında çıkıntılar vardır. Bu çıkıntılar sayesinda lâmba duya çok sıkı bir şekilde monte edilebilmektedir. II. Vidalı duy: Lâmba başlığına ve duyun içine açılan dişlerin birbirine vidalanarak bağlandığı duydur. Sarsıntının olmadığı tesislerde kullanılır. Kullanıldığı yere göre duy çeşitleri şunlardır: I. Asma (üniversal) duy, IV. Bahçe duy, II. Tavan duyu, V. Donanmaduyu, III. Duvar duyu, VI. Braçol duy Büyüklüklerine göre duy çeşitleri şunlardır: I. Minyonet duy (E-7): Daha çok zayıf akım (1,5-12 V) devrelerinde kullanılır. II. Minyon duy (E-14): Zayıf akım ve aydınlatma devrelerinde kullanılır. III. Normal duy (E-27): 220 voltluk aydınlatma tesisatlarında kullanılır. IV. Golyat duy (E-40): 200 W'tan daha büyük güçlü lâmbaların beslenmesinde kullanılır. 8. Rozanslar: Tavana asılarak kullanılan duyların kablolarla irtibatını sağlamak için kullanılan elemandır. 9. Lâmbalar: Lâmbaların ışık yayması, elektrik akımının direnci yüksek metallerden geçerken onu ısıtması esasına dayanmaktadır. Joule (jül) yasasında da vurgulandığı gibi içinden akım geçen her iletken belli oranda ısınmaktadır. Bu ısınma bakırda, gümüşte, çinkoda, tungstende farklı değerlerde olmaktadır. Isınma miktarını belirleyen unsur metalin öz direncidir. Aydınlatmada kullanılan lâmbaların çeşitleri ve özellikleri şöyledir: a. Akkor flâmanlı (kızaran telli, enkandesant) lâmbalar: Akkor flâmanlı lâmbalar, cam gövde ve yüksek dirençli flâmandan oluşur. Bu tip lâmbaların standart güç değerleri: 5–15–25–40–60–75–100–150–200 W'tır. Akkor flâmanlı lâmbalar ürettikleri ışığın azlığı nedeniyle pek tercih edilmez. b. Flüoresan lâmbalar: İki ucu flâmanlı cam tüp, balast, starter, soket gibi elemanların birleşmesiyle oluşmuş lâmba çeşididir. Akkor lâmbaya göre çok fazla ışık yaydığından günümüzde en çok tercih edilen lâmba türüdür. Flüoresan lâmbaların iyi yönleri şunlardır: I. Işık verimi akkor lâmbadan yüksektir. II. Göz kamaştırmaz. III. Az ısınır. IV. Ömrü uzundur. V. Gün ışığı yayar.

30

Flüoresan lâmbaların olumsuz yönleri şunlardır: I. İlk maliyeti yüksektir. II. Montajı karmaşıktır. Günümüzde elektronik balastlı mini boyutlu, kompakt tip flüoresan lâmbalar da kullanım alanına girmiştir. 10. Buat kapakları: Dairesel ya da kare şeklinde olan buat kapakları plâstik ya da ince sacdan yapılır. AYDINLATMA TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Aydınlatma tesisatlarında standart semboller kullanılır. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

31

lâmbaya kumanda eden anahtarın içinde elektronik akımgerilim kontrol (dimmer) devresinin bulunuyor olmasıdır. Şekil 5. Düğmeden el çekilmezse ışığın şiddeti maksimum olduktan sonra tekrar azalma başlar.4). Adi anahtar priz tesisatı 3. Tek fark. Düğmeye basılınca lâmbanın ışık şiddeti artmaya başlar. AYDINLATMA DEVRELERİNİN KURULMASI 1. Şekil 5. Adî anahtar ve priz tesisatı Bir linyeden hem lâmbayı hem de prizi beslemek gerektiğinde kullanılan devredir (Şekil 5.5.4.5'de verilen devre yapı olarak adî anahtarlı lâmba tesisatına benzer. Dimmer anahtarlı lâmba tesisatı: Şekil 5. Aydınlatma ve priz tesislerinde lâmba ve prizler ayrı linyelerden beslenir. Bunun amacı prize bağlı alıcı sigortayı attırdığında lâmbaların sönmesinin önüne geçmektir.3). Ancak yapılan tesisatta priz sayısı 1-2 adet ise prizler lâmbaları besleyen linyeye bağlanabilir. Uygulamada anahtarlı potlu ve dokunmatik tip dimmerler kullanılmaktadır. 32 .3. Dokunmatik dimmerler çevirmeli tiplere göre daha pahalıdır. Adi anahtar tesisatı 2. Potlu olan dimmerler çevrildikçe lâmbanın ışık şiddeti değişir. Adî anahtarlı lâmba tesisatı: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarayan devredir (Şekil 5.B. Dokunmatik dimmerlere ise dokundukça ışığın Şekil 5. Dimmer anahtar tesisatı şiddeti sürekli olarak azalıp çoğalır.

4. Komütatör anahtarlı tesisat: Şekil 5.6'da verilen devre iki ayrı lâmba ya da lâmba grubuna kumanda etmek mümkündür. ile

Şekil 5.6. Komütatör anahtar tesisatı 5. Vaviyen anahtarlı tesisat: Şekil 5.7'te verilen devre lâmbayı iki ayrı yerden yakıp söndürmede kullanılır.

Şekil 5.7. Vaviyen anahtar tesisatı 6. Nemli yer malzemesi ile tesisat: Kazan dairesi, atölye, kümes, hamam, depo vb. gibi nem oranının yüksek olduğu ya da kimyasal gazların bulunduğu yerlerde nem geçirmeyen gereçler kullanılarak tesisat yapılır. Nem ve mekanik zorlanmalara dayanıklı kablolar antigron (NYM) olarak adlandırılır. Nemli yer tesisatı şöyle yapılır: a. İletken yolunun çizilmesi: Duvar ya da tavana döşenecek iletken, buat, duy, priz gibi elemanların geçeceği yerler projeye uygun olarak tebeşirle işaretlenir. b. Geçiş yerlerinin açılması: Antigron kablonun geçeceği duvar ve tavan delikleri murç, yankeski, matkap (breyz) gibi takımlar kullanılarak açılır. c. Kroşelerin tutturulması: Antigron kablosu duvar ya da tavana plâstikten yapılmış kroşelerle döşenir. Kroşeler plâstikten yapılmış dübel ve ağaç vidasıyla tutturulur. Dübeller 6, 7, 8, 10... mm çaplı olarak üretilir. Tesisatta kullanılan kablonun kesiti arttıkça kullanılan dübelin boyutu da büyütülür. Kablonun yatay düşenmesi durumunda kroşeler arası mesafe 30-60 cm, düşey döşenmesi durumunda ise 40-60 cm olur. Yan yana giden kablonun çok olduğu yerlerde ray tipi antigron kroşeleriyle döşeme yapılarak işçilik süresi kısaltılır. d. Kablonun kroşeler üzerine döşenmesi: Kroşeler monte edildikten sonra kablolar çok düzgün bir şekilde döşenir. e. Kablo uçlarının açılması: Antigron kablonun, anahtar, priz, buat, pano gibi yerlerde ekleme işlemi yapılır. Kablonun uçlarının açılması, çakı, yankeski gibi takımlar kullanılarak yapılır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

33

f. Buat, anahtar, priz bağlantılarının yapılması Antigron kablonun buatlardaki eklemeleri simit ya da s ıra klemens kullanılarak yapılır. Buat kapakları nem geçirmeyecek şekilde sıkıca kapatılır. Buat, anahtar, priz, pano vb. gibi elemanlara yapılan kablo girişlerinde silindirik deliklerden nem, kimyasal madde girişini önlemek için vida dişli rakorlar (alt kısma lâstik contalar konularak) sıkıştırılır. 7. Merdiven ışık otomatiği tesisatı: Çok katlı yapılarda merdiven boşluğunun aydınlatılmasında şekil 5.8'de verilen şema kullanılır. Devrede herhangi bir butona basıldığında merdiven ışık otomatiği cihazının içindeki röle kontaklarının konumunu değiştirir. Ayarlanan süre sonunda röle kontakları açılır ve lâmba söner. Merdiven ışık otomatikleri mekanik ya da elektronik yapılı olarak üretilmektedir. Mekanik yapılı olanlar sadece eski konutlarda karşımıza çıkar. Günümüzde üretilen merdiven ışık otomatiklerinin tamamı elektronik devrelidir. Elektronik yapılı merdiven ışık otomatiklerinin yapısı, çalışması ve devreleri endüstriyel elektronik kitabında açıklanmıştır.

Şekil 5.8. Merdiven otomatiği tesisatı C. FLUORESAN LAMBA TESİSATI Flüoresan lâmbaların devresinde bazı elemanlar bulunur. Önce bu gereçleri inceleyelim. 1. Flüoresan tüp: Şekil 5.9'da yapısı görülen flüoresan tüpün hava boşaltılmış içine özel gaz (argon) ile civa doldurularak üretilmiştir. Lâmbanın flâmanları tungsten metalindedir. Flâmanlar arasındaki boşlukta ise ısıyla elektron yaymaya aşlayan oksit tabakası mevcuttur. Boru eklindeki cam tüpün iç yüzeyine ise flüoresan madde sıvanmıştır.

Şekil 5.9. Fluoresan tüp 34

2. Balast: Şekil 5.10'da yapısı görülen balast ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine sarılmış bobinden oluşan elemandır. Balast, flüoresan lâmbanın çalışabilmesi için mutlaka kullanılması gereken bir elemandır. Uygulamada 20 ve 40 W gücündeki balastlar yaygın olarak kullanılmaktadır. Balastlar yapılarına göre ikiye ayrılır: I. Bobinli (klâsik) balast II. Elektronik balast Bobinli balastlar 5-10 W gibi ilave bir güç tüketirler. Elektronik balastların güç tüketimi ise yok denecek kadar azdır. O nedenle elektronik yapılı balastlar tercih edilmelidir. Balast seçimi yapılırken dikkat edilecek diğer önemli husus ise kalitedir. TSE kalite belgesi olmayan balastlar ses yapmakta ve kısa ömürlü olmaktadır. Şekil 5.10. Balast 3. Soketler: Flüoresan lâmbayı devreye bağlamada kullanılan elemanlara soket denir. 4. Starter (başlatıcı): Cam tüp içerisine yerleştirilmiş ısıya duyarlı kontakları bulunan küçük boyutlu elemandır. Bu aygıt, flüoresan lâmbanın flâmanları ısınana kadar devrede kalır. Yanmakta olan bir flüoresan lâmbadaki starter çıkartılsa bile lâmba yanmaya devam eder. Starterin cam tüpü içerisinde bulunan bimetal, uzama kat sayıları farklı iki ince metalin birleştirilmesiyle üretilmiştir. Lâmba devresine akım uygulandığında bimetalli kontak düzeneği kapalıdır. Bu sayede starter üzerinden akım geçişi olur. 1-2 saniye içinde ısınan bimetal kontağın açılmasına neden olur. Starterlerde bimetal düzeneğine paralel olarak bağlanan küçük kapasiteli kondansatör bimetalli kontakların ömrünü uzatıcı etki yapar. Başka bir deyişle kondansatör startere gelen parazitik Şekil 5.11. Starter (istenmeyen) sinyallerin bozucu etkisini ortadan kaldırır. Flüoresan lâmba devresinin çalışma ilkesi: Şebeke gerilimi lâmba devresine uygulandığında, birbirine yakın durumda bulunan starter elektrotları arasında ark (atlama) oluşur. Bu sırada elektrotlar ısınarak birbirine değer. Starterin kontaklarından akım geçmeye başlamasıyla flâmanlar üzerinden akım geçerek bunların elektron yaymasına ve tüp içindeki civanın buharlaşmasına neden olur. Akım, bimetal ve kontak üzerinden geçtiğinden, starter içerisindeki gaz ve bimetal soğuyarak kontakları açar. Starter devresinin açılması ile balastın akımı kesilir ve manyetik alanında düşüş olur. Manyetik alandaki düşüş nedeniyle balast bobini üzerinde, şebeke geriliminden daha büyük bir öz indükleme EMK’sı (yaklaşık 1000 V) oluşur. Yüksek gerilim, flâmanlar arasında (daha önce ısınarak iletken hâle gelen lâmba iç ortamı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 35

Kaç tane sigorta kullanılacağı tesisatta bulunan lâmba ve prizlerin sayısına göre projeyi çizen yetkili kişi tarafından belirlenir. tüp içerisindeki flüoresan madde ve gazın cinsine göre değişik renkte ışık vermeye (yanmaya) başladığı anda balast gerilimi.20-32-36 ve 40W'lık flüoresan lâmbalar yaygın olarak kullanılmaktadır. İki lambalı fluoresan lamba tesisatı D. 1. İki lâmbalı flüoresan lâmba tesisatı: Uygulamada 2x20 W ya da 2x40 W flüoresan lâmba yaygın olarak kullanılmaktadır.14’te dört linyeli ev tesisatının açık ve kapalı şeması verilmiştir. Enerjinin eve giriş şekilleri: a. Dam direğiyle enerji girişi: Tek ya da iki katlı konutların elektrik kurumuna ait direkten enerji almasında dam direği kullanılır. buharlaşan civaya çarpan ark şeklindeki akım. Lâmba ve priz linyelerini korumada kullanılan bu elemanlara linye sigortası denir. Uygulamada 18. Ortalama bir konutta 3-5 adet sigorta kullan ılır. starter ve flâmanların birbirine seri olarak bağlanmasına dikkat edilmelidir. Şekil 5.13. cam tüpün iç yüzeyindeki flüoresan tabakaya çarparak lâmbanın ışık vermesini sağlar. Lâmbanın. ÜÇ LİNYELİ TESİSAT YAPIMI Elektrik kurumunun enerji dağıtım noktasından alınan elektrik enerjisi ana kolon sigortası ve monofaze sayaç üzerinden geçtikten sonra alıcıları ve hatları koruyan sigortaların bulunduğu dağıtım tablosuna gelir. Bunların hepsinin bağlantısı aynıdır. Evlerde tüm alıcıları korumak için bir tek sigorta kullanılmaz. ultraviyole ışınlarının oluşmasını sağlar. normal çalışma anında akım sınırlayıcı olarak devam ettirir. 100–110 V dolayına düşürerek ilk anda ateşleyici olarak yaptığı görevi. Böylece.12’de verilen devrenin bağlantısı yapılırken balast. Bir lâmbalı (1x40 W) flüresan lâmba tesisatı: Şekil 5. Ultraviyole ışınları ise. Çatıya sağlam bir şekilde tutturulan direğe yatay olarak kaynak edilmiş 36 . Flüoresan lâmba bağlantıları: 1. (Şekil 5. Bir lambalı fluoresan lamba tesisatı 2.üzerinden) ark şeklinde atlar. Şekil 5.12. Linye sigortalarının akım değeri 6–20 A arasında değişir.13) Şekil 5.

27'de görüldüğü gibi sac ya da plâstikten üretilir. Yeraltı kablosuyla enerji girişi: Çok katlı ve çok daireli yapılara enerji girişi yapmada tercih edilir. Dört linyeli tesisat 2. Bir fazlı elektrik sayacı: Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir. b. (Eskiden yapılmış tesisatlarda mermer üzerine yapılmış tablolar da karşımıza çıkar. numaratör. Yalıtkan özellikli izolatörlerin görevi direkten eve gelen kablonun metal aksamlara değmesini önlemektir.14. c. gerilim bobini. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur.40–60 cm uzunluğundaki profil demire iki adet izolatör tutturulmuştur. Duvar konsoluyla enerji girişi: İki ya da daha fazla katlı konutlarda duvara monte edilen demir konsollara takılan izolatörlerle enerji girişi yapılır. Uygulamada kullanılan tablolar şekil 4.) 3. Tesisata dağıtım tablosu bağlantısı: İş yerlerinde enerji dağıtımı. Şekil 5. Bir fazlı sayaçlar akım bobini. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 37 . Sayacın bağlantısı: a. elektrikli aygıtların yakınında bulunan dağıtım tablolarından yapılır.

750 = 1000.15 x = (1000. sayacın içyapısı Şekil 5. sayacın diskine 1saatte yaptıracağı devir sayısını bulduktan sonra ikinci bir orantı işlemi yaparak alıcının gücünü bulabiliriz: 1. Not: Günümüzde dijital yapılı sayaçlar da kullanıma sunulmuştur. Aydınlatma ve priz sortisi olmak üzere iki çeşittir.15)/(60.750) x = 54000000/45000 = 1200 W 4. Ütüyü sayaca bağladık ve 1 dakikalık süre içinde diskin 15 devir yaptığını bulduk. Bu aygıtın olmadığı durumlarda sayaç kullanılarak da güç ölçümü yapılabilir. 1200 W gücün karşılığı olduğuna göre ütünün gücü 1200 W2tır.2 kW gücün.başlamasını sağlar. linye.) c. Bir fazlı aktif sayacın bağlantısı Ütünün.3600. (Not: Bazı üretici firmalar geri dönüşü engelleyen düzenekli sayaçlar da yapmaktadır. Yukarıda verilen işlemleri daha çabuk yapabilmek için şu orantı da kurulabilir: x. Işık sortisinde kullanılan iletken kesiti en az 1. 600.16'da görüldüğü gibi çok basittir. Sayaçların etiketlerinde diskin kaç devir yapması durumunda numaratörün 1 kWh yazacağı belirtilir. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar.5 mm2'dir ve lâmba ile ona 38 . yani.15. Bağlantı sırasında herhangi bir kuşku duyulması hâlinde sayacın klemens kapağının iç kısmına bakmak yeterli olacaktır. Bu veriden hareketle diskin 1 saatte yani 60 dakikada kaç devir yapaca ğını bulabiliriz: Şekil 5. Alüminyum disk. Örnek olarak bir ütünün güç değerini sayaç ile belirleyelim: Not: Kullandığımız sayacın etiketine bakarak 750 devirde 1 kWh yazdığını belirledik.60. kolon ve ana kolon kavramlarının açıklanması: a. Sorti.2 kWh'lık enerji 1. Bu veriden yararlanılarak istenilen alıcının aktif gücü bulunabilir. Bir fazlı aktif b.3600. Sayaç ile güç ölçme: Elektrikli alıcıların gücü en kolay olarak wattmetreyle belirlenir.16. Sayacın faz giriş ve çıkış uçları yanlışlıkla ters bağlanacak olursa disk geri döner ve numaratörün gösterdiği değer azalır. Elektrik sayacının devreye bağlanışı: Bir fazlı sayaçların bağlantısı şekil 5. Sorti hattı: Buattan alıcıya kadar olan hatta sorti hattı denir. Çünkü üreticiler bağlantı şemasını buraya koymaktadır.

f. Sorti sayısının yönetmeliğe uygunluğu. Kontrol an ında incelenen hususlar şunlardır: a. Tesisatta yalıtkanlık kontrolü: Elektrikçi tarafından yapılan tesisata enerji verme işlemi yapılmadan önce elektrik kurumu yetkilileri bazı teknik denetimler yapmakla yükümlüdür. priz ve tablolardaki bağlantılarının yönetmeliklere uygunluğu. d. (Şekil 5. ışık ya da priz sortisinin bağlandığı en son buata kadar olan hatta linye hattı denir. e. Kolon hattı: Sayaçtan sigorta tablosuna ya da dağıtım tablosuna kadar olan hatlara kolon hattı denir. Tesisatın projeye uygunluğu. Linye hatlarına bağlanan sigortaya linye sigortası denir.17'de A-B arasındaki hat) Ana kolon hattı (A – B) Kolon hattı (B – C) Linye (C – D) Sorti E) (D – Şekil 5.kumanda eden anahtardan oluşur. Linye hatlarında en az 2. İletkenlerin buat. ışık linyelerinde ise 6 amperlik buşon kullanılır. priz gibi elemanların zeminden yüksekliğinin uygunluğu. b.17'de D-E arasındaki hat) b.17 Tesisat üzerinde sorti.17'de C-D arasındaki hat) c. c. Ana kolon hattının şebekeye bağlanması ve kontrolü ise elektrik kurumu yetkilileri tarafından yapılır. (Şekil 5. Boru çaplarının uygunluğu. Ana kolon hattında ek olmaz ve kullanılacak bakır iletkenin kesiti en az 6 mm2 olur. (Şekil 5. Sayacın bağlantısının doğruluğu. linye. (Şekil 5.17'de B-C arasındaki hat) d. Kullanılan iletkenlerin kesitlerinin uygunluğu. Ana kolon hattı: Elektrik kurumunun enerji dağıtım direğinden sayaca ya da ana dağıtım tablosuna kadar olan hatta ana kolon hattı denir. Anahtar. ana kolon hatlarının gösterilmesi 5. kolon. h.5 mm2 kesitli iletken kullanılır. Priz sortisinde kullanılan en küçük iletken kesiti ise 2. g. Işık (lâmba) linyesine en fazla 9 ışık sortisi. Elektrik tesislerinin yapımında alıcılardan sayaca kadar olan kısmın yapımı ve sorumluluğu tesisatı yapan elektrikçiye aittir. Priz linyelerinde 10-16 amperlik. priz linyesine ise en çok 7 priz sortisi bağlanabilir. Kaçak akım koruma rölesinin çalışıp çalışmadığı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 39 . i. Topraklamanın çalışıp çalışmadığı. Linye hattı: Dağıtım tablosundan. Evlerde kolon hattında en az 4 mm2 kesitinde bakır iletken kullanılır.5 mm2'dir.

Toprağa karşı direnç ölçüldükten sonra hatlar arasındaki direnç ölçülür. küçük gerilim kullanma gibi yöntemler kullan ılır.000 ohmdan yüksek olması gerekir. • 220 voltluk besleme kesilir. • Sigortalar devreden çıkarılır. ısıtıcı. TOPRAKLAMA VE SIFIRLAMA Elektrikli alıcıların kullanıcılara zarar vermesini engellemek için topraklama. Eğer direnç değeri küçük çıkıyorsa tesisatta kullanılan yalıtkan gereçlerin yalıtkanlığının kalitesinin düşük olduğu anlaşılır. Bu işlemde megerin problarının her ikisi de linyelere bağlanarak ölçüm yapılır. Bu işlemde alınan değerinde 220. Kötü nitelikli. radyo vb.000 ohm ve üzeri değerde olması gerekir. Tesisat bitirildikten sonra meger adlı aygıt kullanılarak sistemin yalıtkanlık durumunun iyi olup olmadığı test edilir. tv. TSE kalite belgesiz malzemelerle yapılan tesislerde akım kaçağı. Yapılan ölçümde okunan değerin 220. Meger ile yapılan ölçümlerde tesisattan toprağa karşı bir kaçak olup olmadığının belirlenmesi için megerin bir ucu şekil 5.18’de görüldüğü gibi topraklama elektroduna diğer ucu ise linyelere bağlanır. yalıtma. • Anahtarlar kapalı konuma alınır.000 ohmdan yüksek olması gerekir. kısa devre gibi olaylarla daha sık karşılaşılır. E.) devre dışı edilir. Şekil 5. 40 . Bu bölümde yaygın olarak kullanılan topraklama ve sıfırlama hakkında bilgi verilecektir. • Alıcılar (lâmba. Not: Tesisatın besleme gerilimi 380 V ise meger ile yapılan ölçümlerde sistemin direncinin 380. sıfırlama. akım kaçağına yol açan. • Yapının sıvalarının ve betonunun tam kuru olup olmadığı denetlenir.18 Meger ile tesisatın yalıtkanlık kontrolünün yapılışı Meger kullanılarak yapılan ölçümlerde.Elektrik tesisatının yalıtım düzeyinin kontrolünün yapılışı: Elektrik tesisatının yapımında kullanılan her türlü elemanın yalıtkanlık düzeyinin çok iyi olması gerekir.

Şekil 5. motor vb.11: İşletme topraklaması İşletme akım devresinin bir noktasının. • Madde 14: Koruma topraklamasının yapılması gereken kısımlar HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 41 .8: Topraklayıcı Toprağın altına gömülü olan ve onunla iletken bağlantısı olan iletken parçalardır. • Madde 3. Topraklamayla ilgili bazı iç tesisat yönetmelik maddeleri: • Madde 3.11: Koruma topraklaması Canlıları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için işletme akım devresinde bulunmayan iletken bölümün topraklanmasıdır. Bu değer faz gerilimine eşittir.1.5: Toprağa karşı gerilim Orta noktası ya da yıldız noktası topraklanmış şebekelerde. bir faz iletkeninin bu noktalara karşı gerilimidir. metal gövdeli alıcıların kullanıcıları çarpmasını engellemek için yapılır. alıcıyı besleyen linyedeki sigortanın atmasını sağlar.11: Yıldırıma karşı topraklama Yıldırım düşmesi sonucu işletme gereği gerilim altında bulunan iletkenlere atlamaları önlemek için işletme akım devresine ilişkin olmayan iletken bölümlerin topraklanmasıdır.b.b. fırın. Topraklamanın yapılışı 2.a.3: Topraklama iletkeni Topraklanacak bir aygıtı ya da tesis bölümünü bir topraklayıcıya bağlayan. Çarpılmanın şiddeti.2 Nötr toprak Topraklayıcıdan yeterince uzak olan ve topraklama tesisinin etki alan ı dışında kalan yeryüzü bölümüdür.6: Aktif bölümler İşletme araçlarının normal işletme koşullarında gerilim altında bulunan iletkenleri ve iletken bölümleridir.b.b. • Madde 3. • Madde 3.19'da görüldüğü gibi toprağın altına gömülen metal elektroda bağlandığında ise çarpılma tehlikesi ortadan kalkar. Özet olarak şunu belirtebiliriz: Topraklama tesisatı.19. vücuttan geçen akıma göre değişir. Bunun dışındaki bütün şebekelerde bir faz iletkeninin toprağa değmesi durumunda diğer faz iletkenleriyle toprak arasında oluşan gerilimdir. İşte bu yüksek akım.) gövdesine elektrik kaçağı olduğunda akım hemen yerin altındaki elektroda gider. Metal gövdeli aygıtların gövdeleri şekil 5. Şöyle ki. aygıtların ve tesislerin normal işletilmesi için topraklanmasıdır. toprağın dışında ya da yalıtılmış olarak toprağın içine çekilmiş iletkendir • Madde 3. çamaşır makinesi. Evlerde ve sanayi tesislerinde kullanılan metal gövdeli tüm cihazların topraklama tesisiyle korunması gerekir. Topraklamanın önemi: Dış gövdesi metal olan aygıtlara bir elektrik kaçağı olduğunda cihaza dokunan kişi çarpılır.b. • Madde 3. elektrikli aygıtın (buzdolabı.a. Metal elektrodun direnci çok az olduğundan yüksek bir akım geçişi olur. • Madde 3.b. • Madde 3.

dokunan kişileri çarpar. Yapılan ölçümde toprağın direnci 4-11 ohm arasında çıkmalıdır. 3. Toprak direncini ölçmede kullanılan aygıt doğru olarak bağlandıktan sonra ölçme yapılır.—Konutlarda kullanılan ve canlıların dokunabilecekleri dış muhafazaları iletken olan herçeşit aygıtların metal gövdeleri. —Dış dağıtımda kullanılan demir direklerdir. —Atölye ve işyerlerindeki her türlü motor. Bunun nedenini şöyle açıklayabiliriz: Şebeke gerilimi 220 V olduğuna göre. —Sacdan yapılmış dağıtım tabloları. Kötü kalite bir topraklama tesisat ı sigortanın atmamasına neden olur. İşte en tehlikeli durum budur. Şöyle ki. 1. I = V/R = 220/100 = 2. topraklama elektrodu kuru. Topraklama direncinin ölçülmesinde iki yöntem kullanılmaktadır.2 A akım geçişi olur. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan birinci yöntemde yapılması gereken bağlantı I. Elektrik tesisatı yapıldıktan sonra can güvenliği için mutlaka koruma topraklamasının yapılması gerekir. Topraklama sisteminin direncinin 100 ohm olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım. Toprağa giden akımın değerinin düşük olması sigortayı attırmaz. Konutlarda topraklama elektrodu olarak en çok 0. Ülkemizde meydana gelen elektrik çarpmalarının büyük bir bölümü ne acıdır ki topraklamanın yanlış yapılması ya da hiç yapılmamasından kaynaklanmaktadır. topraklayıcı elektrodan itibaren 20'şer metre aralıklı olarak gerilim elektrodu ve yardımcıelektrot çakılır. kayalık bir toprak içine gömülürse dış gövdesi metal olan bir elektrikli aygıta akım kaçağı olması durumunda sigorta atmaz. Topraklama yapıldıktan sonra gerekli korumayı yapıp yapmadığını belirlemenin en doğru yolu topraklama direncini ölçen aygıt kullanmaktır.20'de görüldüğü gibi toprağa. Topraklama elektrodu yapının çevresindeki nemli toprağa gömülür. 42 .5 m2 galvanizli sac levha ya da bakır kaplı demir çubuk kullanılır. Topraklama direncinin ölçülmesi: Elektrik tesisatına yapılan topraklamanın direcinin mümkün olduğu kadar az olması istenir. topraklı olan aygıtın gövdesine değdiğinde I = V/R denklemine göre bir akım geçişi olur. Yapılan bir topraklama tesisatının direnç değeri özel düzenekler kurularak ölçülür. Bu durumda toprağa doğru. faz. Şimdi bunları inceleyelim. Topraklama tesisinin direncinin düşük olması korumanın daha iyi olmasını sağlar. Hatalı topraklama sistemi nedeniyle hem enerji kaybı olur hem de topraklanmış aygıt. Şimdi bunları inceleyelim. çakıllı. Kullanıcı topraklama tesisinin varlığına güvenerek metal gövdeli cihaza dokunduğunda maalesef çarpılır. Yöntem: Şekild 5.20. Şekil 5.

Toprağa giden akımın değerinin yüksek olması sigortayı attırır. 2. Sıfırlamanın sakıncaları şunlardır: I. Şekil 5. elektrikli aygıtta herhangi bir kaçak olduğunda kısa devre oluşur ve sigorta atarak cihazın enerjisini keser. Topraklamaya göre daha kolay ve ucuz olan sıfırlama yönteminde (Şekil 5. Çalışan cihazlar durdurulacağı zaman nötr iletkeni. Düzgün yapılan topraklama sayesinde metal gövdeli aygıtın gövdesine kaçak olduğu anda sigorta atar. Şekil 5. II. sigorta atmaz. Ancak günümüzde tesisatlarda kullanılmaya başlanılan kaçak akım koruma rölesi 30 mA'lik akım kaçaklarını algılayabildiğinden alıcının akımı hemen kesilir. • G ile Y arasında yapılan ölçüm R3 direnci bulunur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 43 . • T ile Y arasında yapılan ölçüm R2 direnci. Yöntem: Topraklama direncini ölçmede kullanılan aygıtın olmadığı durumlarda meger kullanılarak da topraklama tesisatının direnci belirlenebilir. Binayı besleyen ana kolon hattının kopması sonucu yeniden bağlantı yapılırken nötr ve faz uçları yer değiştirebilir. Nötr hattı çok iyi çalışmalıdır. Sıfırlamayla korunan aygıtın besleme kablosunda nötr hattı koptuğunda faz alıcının gövdesine gider.Not: Hatalı topraklama sonucu çarpılma olduğu doğrudur. Topraklama sisteminin direncinin 10 W olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım Bu durumda toprağa doğru I = V/R = 220/10 = 22 A akım geçişi olur.21. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan ikinci yöntemde yapılması gereken bağlantı 4. II. II.22). Alınan değerlerden yola çıkılarak: RT = (R1+R2+R3)/2 [W] denklemiyle topraklama elektrodunun direnç değeri bulunur. İyi bir sıfırlama için.21'deki bağlantı yapıldıktan sonra. faz iletkenleriyle birlikte açılmalı. sigorta atmaz. yalnızca nötr iletkeni açılmamalıdır. I. • T ile G arasında yapılan ölçümle R1 direnci. Sıfırlama: Elektrikli aygıtların metal bölümleriyle nötr iletkeninin birbirine bağlanmasına sıfırlama denir. Bu durumda sıfırlamayla korunan aygıtın gövdesine faz gider.

3. 2. Temizleme işleminde zımpara. Lehim pastası oksit tabakasını yok eder. Lehimin içindeki damarda bulunan reçine temizlik için yetersiz geldiği zaman ek olarak pasta kullanılır. II. Elektronik devre elemanlarının plâket üzerinde birbirine bağlanmasında en çok. lehimlenecek yerin temizlenmesine yardımcı olmaktadır. Bunlar tüm gün boyunca çalışsalar dahi bir zarar görmezler. Günümüzde kullanılan lehimlerin içine pasta (reçine) dolgusu yapılmaktadır. pas. Bunlar uzun süreli olarak çalıştırılırsa trafoları arızalanabilir. tel fırça. küfsüz olmalıdır. Havyalar: I. Havya kullanımında özen gösterilmesi gereken hususlar şunlardır: • Havya ile lehimleme işlemi çok çabuk yapılmalıdır. Sıfırlama ÜNİTE NO: 6 LEHİMLEME TEKNİKLERİ A. Kalem havya: Elektronik devrelerin montaj işlemlerinde en çok 30 ve 40 W güçte kalem havyalar kullanılır. 44 . % 60 oranında kalay ve % 40 oranında kurşunun karıştırılmasıyla üretilmiş lehim kullanılır. • Kullanılan lehim TSE belgeli olmalıdır. yağ. lehim pastası kullanılır. Havyanın hazırlanması: Lehimleme işleminde kullanılan havyanın ucu küf tabakasından arındırıldıktan sonra lehim tabakasıyla kaplanır. Lehimlenecek kısmın temizlenmesi: İyi lehimleme için yüzeyin. • Lehim dumanı sağlığa zararlı olduğundan solunmamalıdır. Tabanca havya (trafolu havya): Gerilimi düşüren. • Uzun süre ısıya maruz kalan elektronik devre elemanları bozulur. Normal sıcaklıkta katı halde bulunan lehim 200–350 C°'lık sıcaklığa maruz kaldığında eriyerek sıvılaşır.22. 2. akımı yükselten küçük bir trafo ve lehimleme ucundan oluşan bu el takımı kısa sürede lehim yapma işlerinde kullanılır. • Lehimlenecek elemanlar ve yüzeyler çok temiz. çakı. LEHİM VE LEHİMLEME ÇEŞİTLERİ 1.Şekil 5. • Havya ucu temiz olmalıdır. Lehimlenecek elemanların boyutları göz önüne alınarak havya ucu eğe ile uygun şekle sokulur. Lehimleme işlemleri: 1. tiner. oksit tabakalarından arındırılması gerekir. erimiş lehimin kolay yapışmasını sağlar. Lehimin yapısı: Kalay ve kurşunun belli oranlarda karıştırılmasıyla üretilmiş alaşıma lehim denir. Reçine.

Bu durumda devre yanlış çalışır (şekil 6. Kötü malzeme. • İyi lehim yapma düşüncesiyle aşırı lehim harcanmaz. diyod. c. • Lehimin dumanı solunmaz. Devre istenilen kalitede olmaz. Lehim bölgesi kararır ve elemanlar birbirine iyi yapışmaz (şekil 6. Kötü lehim: Temiz olmayan bölgede kötü kaliteli gereçlerle yapılan lehim donuk.1-g). g. • Lehimleme çok çabuk yapılır. j. i. Lehim çeşitleri: a. Kısa devre: Özensiz işçilik sonucu istenmeyen noktalar arasında lehimleme olabilir.3. dayanıksız lehim oluşur (şekil 6. Aşırı sıcak lehim: Lehimleme işlemi uzun süre yapılır ya da havya çok sıcak olursa yine kötü lehim olur.1. h. sivri uçlu olmaması sağlanır. e. Soğuk lehim: Lehimleme kalitesiz ve donuk bir görünümdedir.1-b). Lehim çeşitleri Yanma: Uzun süre eleman üzerinde tutulan havya. elemanların kımıldaması nedeniyle oluşur. Lehim bölgesinde küçük delikler oluştuğundan iyi temas olmaz (şekil 6.1-d).1-e). Parlak görünüm lehimin iyi olduğunu gösterir. Lehimleme işleminin yapılması: • Havyanın ucunun yeterli sıcaklığa ulaşması beklenir. • Lehimlenecek yüzeyler temizlenir. Çatlamış lehim: Sıcak lehim katılaşmadan elemanlar hareket ettirilirse çatlamış. Delikli lehim: Kötü malzeme kullanılması sonucu oluşur. • Lehim yüzeyinin çok parlak olup olmadığı gözlenir. b. Şekil 6. f. • Lehimleme anında eklenen parçalar kesinlikle oynatılmaz. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 45 .1ı). zayıf ve dayanıksız olur (şekil 6. Sivri uçlu lehim: Havya lehim bölgesinden yavaş çekilirse sivri uçlu. d. Yetersiz lehim: Az lehim kullanılırsa iyi temas olmaz (şekil 6. kondansatör gibi elemanları bozar ve plâketi eritir (yakar). Aşırı lehim: Aşırı lehim kullanımı sonucu yakında bulunan elemanlarla ve baskı devre hatları arasında kısa devre oluşabilir (şekil 6.1-i). 4. Kuru lehim: Fazla pasta kullanılmasıyla oluşur.1-c). az ısıtma. transistör. • Lehimin donuk. • Kaliteli lehim ve pasta kullanılır. Sarsıntılarda soğuk lehim elektriksel temasın ortadan kalkmasına yol açar (şekil 6. kötü temaslı lehim oluşur (şekil 6.1-h).1-f).

Eriyen lehimi emen vakum. b. Elemanların bacak uzunluklarının eşit ve normal gerginlikte olması sağlanır. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi C. . Havya ile eritilen lehim parçası pompa tarafından vakumlanır. Sökme işlemi için gereken aygıtlar şunlardır: a. Devre elemanlarının lehimlenmeye hazırlanması: Devre elemanları bakırlı plâket üzerine yerleştirilirken şu hususlara özen gösterilir: Devre elemanının bacakları değer kolayca okunabilecek şekilde bükülür. 46 . Bu yöntem ile lehim sökmek pek sağlıklı olmadığından az kullanılır. d.5. Dikey olarak lehimlenecek elemanlar tam dik olarak yerleştirilir. Balonlu lehim emme pompası: Lehim havya ucuyla ısıtılınca balon sıkılıp bırakılırsa erimiş lehim balon içine çekilmiş olur. İletken uçlarının lehimlenmesi (ön lehimleme): İletkenin lehimlenecek yüzeye çok iyi yapışmasını sağlamak için yapılan işlemdir (Şekil 6.3. c. LEHİMLEME UYGULAMALARI 1.2. Şekil 6. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi: Çok kaliteli ek yapılmak istenirse ek yerleri lehimlenir. Örgülü kabloyla lehim sökme: Örgülü (koaksiyel) kablo erimiş lehime bastırılırsa sıcak lehim kablonun üzerine yapışır. B. Şekil 6. Ön lehimleme 3. Üniversal plâket üzerine nokta lehimleme yapımı: Düzgün lehimleme yapmayı öğrenmek için çalışmalar yapılmalıdır. Kompresörlü lehim emme pompası: Devre elemanlarının lehimlerini çok hızlı olarak sökme amacıyla geliştirilmiştir.3).2). Lehim emme pompası: Yaylı piston düzeneği sayesinde erimiş lehimi emebilen araçtır. 2. elektrik motoru tarafından üretilir. Bu sayede zaman içinde bakırın oksitlenmesi sonucu ortaya çıkan temas zorluğu ortadan kalkar (Şekil 6. LEHİM SÖKME İŞLEMLERİ Bozulmuş ya da görevini tam yapamayan elemanlar çeşitli el takımları kullanılarak yerinden sökülür.

Hata oranları % 0. direnç. Üretilen ölçü aletlerinin doğru ölçüp ölçmediğini belirlemek için yapılan ayarlamada kullanılan primer ölçü aletine etalon (ayarlayıcı) denir b. güç. bilgi alma amacıyla yapılır. orta kalite) ölçü aletleri: Değerleri ölçerken tam değeri gösteremezler. güç. uzunluk. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 47 . hacim. gerilim. Akım. Uygulamada yaygın olarak. iş vb. Elektrik ölçü aletlerinin tanıtılması: Elektriksel büyüklükleri ölçmede kullanılan ölçü aletleri çeşitli özelliklere sahip olacak şekilde üretilmektedir.) ÜNİTE NO: 7 ÖLÇME VE ÖLÇME TEKNİKLERİ A. ağırlık. iş. kondansatör. frekans. hassas) ölçü aletleri: Bu tip aygıtların kalitesi yüksek olduğundan son derece pahalıdır. ARGE (araştırma-geliştirme) laboratuarlarında. 3. alan. transistor gibi elemanları plâketten sökmek son derece kolaydır. direnç. kazanç. Plâkete girmiş olan ayakların lehimleri tam olarak sökülemiyorsa kalın delikli bir enjektör iğnesi kullanılarak ayakların plâketten ayrılması sağlanır. ölçü aleti üretim.Lehimli devre elemanlarının sökülmesi: Sökülmek istenen devre elemanları için en çok kalem havya ve pistonlu lehim emme pompası kullanılmaktadır. Fiyatları primer tiplere göre ucuz olduğundan uygulamada en çok bunlar kullanılır. Gösteren ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklüğün o andaki değerini gösterirler.2 arasında değişir.1 . bobin. güç. sıcaklık ölçme işlemlerinde kullanılır.0. gibi değerlerin ölçümü yapılır. (Bu işlem havya ile ısıtılan ayak üzerine enjektör iğnesi geçirilerek yapılır. Bu tip aygıtlar. Toleransları (hata oranları) % 0. Direnç. gerilim. Elektrikli ve elektronik sistemlerde ölçme çok yaygın olarak kullanılır. tamir işletmelerinde kullanılır. gerilim. frekans. karşılaştırma. Ölçme ve ölçmenin önemi: Ölçme işlemi. ÖLÇME Bilinen bir büyüklükle aynı türden bilinmeyen bir büyüklüğün karşılaştırılmasına ölçme denir. ayar. 2. Primer (birincil. direnç. akım. Sekonder (ikincil. Ancak çok ayaklı entegrelerin sökülmesi titiz çalışma gerektirir. Ölçü aletlerinin sınıflandırılması: a.5 – 2. hız. zaman. Bunları sınıflandıracak olursak: a. çok hassas cihazların üretildiği fabrikalarda.5 arasında değişir. diyot. kazanç gibi değerleri ölçmesini bilmeyen bir teknik elemanın onarım ve imalât işlerini yapması mümkün değildir. 1. Entegrenin tüm ayaklarındaki lehimler pompayla tam olarak emildikten sonra gövde hafifçe çekilerek söküm yapılır. akım. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu tip aletler.

Toplayan ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklükleri sürekli olarak toplarlar. frekans. onarım ve üretimi ile ilgili süreçlerde çok önemli bir yardımcıdır. megaamper (MA). video onarım işlerinde arızalı kondansatör ve bobinlerin belirlenmesinde kullanılan LCRmetreler çok yararlı olmaktadır. Ampermetre devreye seri olarak bağlanır. nokta. AC ya da DC+AC akım ölçebilen çeşitleri vardır. direnç değerlerini tek bir cihaz ile ölçmek amacıyla üretilmiştir. Özellikle. e. gerilim bobini paralel olarak bağlanır. 4. AVOmetre: Akım. faz farkı gibi elektriksel değerleri ekranında göstererek ölçme yapan aygıttır. basınç. d. Özellikle fabrikalarda üç fazlı motorların akım değerlerini ölçerken büyük kolaylık sağlar. kısaca A ile gösterilir. Sembolü I. Özellikle TV. gerilim. miliamper (mA)ve akımın üst katları. harf ya da rakam ile kaydeden aygıtlardır. Akımın ast katları. Wattmetre: Alıcıların gücünü ölçmeye yarayan aygıttır. birimi amperdir. kapasite ve direnç değerini ölçmede kullanılan aygıttır. Kaydedici ölçü aletleri: Ölçülen büyüklüğün değerini çizgi. Analog ya da dijital yapılı olarak üretilen ampermetrelerin DC. Yaygın olarak kullanılan elektrik ölçü aletleri hakkında temel bilgiler: a. titreşim. Ampermetre: Devredeki alıcının çektiği akımın değerini göstermeye yarayan aygıttır. akış kaydetme işlemlerinde kullanılır. sıcaklık. gibi cihazlar ın bakım. Amper. Örneğin elektrik sayacı. gigaamper (GA) 48 . mikroamper (mA). c. i. TV. c. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu araçlar. Bu aletlerin içinde akım ve gerilim bobini bulunur. Sayaç: Yapısı wattmetreye benzer. Osilaskop: Akım. AKIM ÖLÇMEK Akım. Analog ve dijital yapılı modelleri vardır. iş. Voltmetre: Elektrik devresinin ya da şebekeye bağlı alıcının gerilim değerini ölçmeye yarayan aygıttır. kiloamper (kA). ağırlık. d. Frekansmetre: Alternatif akımın saniyedeki titreşim sayısını ölçmeye yarayan araçtır. Akım bobini alıcıya seri bağlanırken. g. video. nanoamper (nA). f. Bellekli (hafızalı) ölçü aletleri: Elektronikteki gelişmeler sayesinde üretilmiş çok işlevli aygıtlardır. gerilim. kamera vb. Devreye paralel olarak bağlanan voltmetreler. ibre yerine dönen disk ve numaratör kullanılmış olmasıdır. ampermetre ile ölçülür. profesyonel kullanıcılar tarafından tercih edilmektedir. pikoamper (pA). LCRmetre: İndüktans. Tek fark. Uygulamada birçok modeli bulunan ve pahalı olan bu tip aygıtlar genelde dijital yapılı olup. alıcıların çektiği enerjiyi numaratör düzeneği sayesinde sürekli olarak toplar. h. b. B.b. analog ve dijital yap ılı olarak üretilmektedir. Pensampermetre: Alıcının akımını kablo bağlantısı yapmadan ölçebilen aygıttır.

Ölçme sınırı artırılacak bir ampermetreye bağlanması gereken direncin bulunmasında kullanılan denklem: Denklemde. Paralel direnç (şönt) kullanılarak akım ölçme: Ampermetrenin uçlarına paralel olarak uygun değerli bir direnç bağlayarak aygıtın ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Ampermetrenin ölçme sınırını 50 ampere yükseltmek için paralel bağlanması gereken direncin değerini hesaplayınız. gerilimin cinsi ve aygıtın ölçme sınırı göz önüne alınır. Ampermetreyi devreye bağlama ve akım ölçme: Ampermetre akımın ölçüleceği devrede alıcıya seri olarak bağlanır. Verilenler: Ra = 0. Öte yandan ölçme hassasiyetini sağlamak güçleşir. Ampermetrenin akımı ölçülecek alıcıya seri olarak bağlanışı.500 A gibi yüksek akım değerlerini ölçmek mümkündür. bobin etrafında manyetik alan yaratır. akımı. Küçük değerli akımları ölçmek için üretilmiş bir ampermetreyle yüksek akımları ölçmek için iki yöntem vardır: I.2.100 . Kullanılan ampermetrenin iç direnci hassas bir ohmmetreyle belirlenmiş ve 0. Ampermetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Büyük akımları ölçmek için üretilen ölçü aletlerinin fiyatı. ağırlığı fazla olur. 2. Rş = Şönt direncin değeri. 1. Devredeki alıcının gücü.2 Q Ia=5A I = 50 A Rş = ? Çözüm: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 49 . Akım ölçme işlemi yapılırken rasgele ampermetre kullanılmaz. I = Devreden geçen toplam akım. iş = Şönt dirençten geçen akımdır.2 ohm olarak bulunmuştur. Ra = Ampermetrenin iç direnci. Örnek: En fazla 5 amper ölçebilen bir ampermetreyle 50 amperlik bir akım ölçülecektir. Şekil 7. Ia = Ampermetreden geçen akım. gibi değerleri ölçebilecek şekilde üretilmiş bir ampermetreyle 50 .Şekil 7. Bobinin manyetik alanıyla gövde içindeki doğal mıknatısın alanı birbirini iterek ibrenin sapmasını sağlar. 3. Analog ampermetrenin ölçme ilkesi: Kalın kesitli ve az sarımlı bobinden geçen akım. İşte bu nedenle. Yanlışlıkla paralel bağlama yapılırsa devrenin sigortası atar ya da ampermetre bozulur.1. boyutları.5 -10 A vb. Şönt direncin ampermetreye bağlanması. 1 .

Voltmetreyi devreye bağlama ve gerilim ölçme: Voltmetreyle gerilim ölçümü yapılacağı zaman aygıtın ölçme sınırı. sekonder ise ince kesitli telden çok sipirlidir. Örnekler • 200 mV kaç volttur? : 0. Ancak bu dönüş bir yarar sağlamaz. Voltmetrenin ölçme ilkesi: Gerilim. gerilimin türü gibi unsurlar göz önüne alınmalıdır. Not 2: Akım trafosuyla yalnızca AC akımların ölçümü Şekil 7. GERİLİM ÖLÇMEK Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. nanovolt (nV). Akım yapılabilir. Gerilimin diğer tanımları: Tanım 1: Bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. Birimi volt (V). Primer kalın kesitli telden az sipirli.II. çok sarımlı yüksek dirençli bir bobin vardır. Dijital yapılı voltmetelerin yapısında ise display. megavolt (MV). milivolt (mV) ve gerilimin üst katları. E ya da e ile gösterilir. II. U.60/5 . Paralel bağlanarak kullanılması gereken voltmetre yanlışlıkla seri bağlanırsa aygıt yanlış bir değer gösterir ve alıcı çalışmaz.2 V • 1 kV kaç volttur? : 1000 V I. Gerilimin ast katları. akım trafosunun primer sargısı faz iletkenine seri bağlanır. 200/5 amperlik akım trafosunda sekondere bağlı ampermetre 3 amperi gösteriyorsa primerden 120 amperin geçtiği anlaşılır. analog/dijital çevirici entegre vb. Trafosunun bağlantısı. denklemi: V = I. Trafonun sekonder sarım uçlarına ise 5 amperlik küçük bir ampermetre bağlanır. voltmetre alıcıya paralel bağlanarak ölçülür. Not 1: Akım trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. sürücü entegre. Uygulamada analog ve dijital yapılı olmak üzere iki tip voltmetre kullanılmaktadır. C. Kilovolt (kV). Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir.75/5 -100/5 -150/5 . Analog voltmetrelerin içinde ince kesitli. |aikrovolt (M-V).200/5 A değerindeki akım trafoları yaygın olarak kullanılmaktadır. 50 . Akımın 50 amperden fazla olduğu tesislerde ise akım trafosu adı verilen aygıtlar kullanılarak akım ölçülür.R [V] şeklindedir. Akım trafosu: Yüksek değerli akımları 5 A düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır. Tanım 2: Bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. Gerilim. gibi elektronik devre elemanları bulunur. voltmetreyle ölçülür ve V. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. Uygulamada 50/5 . Primer sargısından geçen akımın oluşturduğu manyetik alan sekonder sargısında küçük değerli bir akım oluşturur. Akım trafosu kullanarak akım ölçme: Az akım çeken sanayi tesislerinde ampermetreler şebekeye doğrudan bağlanır.3. EMK) denir. Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında. Elektronları yararlı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. Pikovolt (pV). gigavolt (GV). Şöyle ki.

Başka bir anlatımla. Not 1: Gerilim trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir.6. III. alıcıdan akım geçmektedir. voltmetreye bağlanışı Örnek: Ölçme sınırı 10 V olan bir voltmetrenin bobininin direnci 2000 ohmdur. V: Devreye uygulanan gerilim. Voltmetreyle gerilim ölçme.3 cm boyunda civa silindirin 0°C'daki direncine 1 ohm (Ω) denir. D. Gerilim trafosunun bağlantısı. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 51 .4. Şekil 7.Şekil 7. Not 2: Gerilim trafosu yalnızca alternatif akım devrelerinde kullanılabilir. Rv: Voltmetrenin iç direnci. Seri bağlanacak direncin değerini belirlemede kullanılan denklem: Denklemde. DİRENÇ ÖLÇMEK Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. Bu voltmetreyle 380 voltluk bir şebekede ölçüm yapılmak istenmektedir. voltmetre skalası (kadranı) yeniden taksimatlandırılır (bölüntülenir). Verilenler: Rv = 2000 Ω. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. Küçük gerilimleri ölçmek için yapılmış olan voltmetre ile büyük gerilimleri ölçmede kullanılan ikinci yol gerilim trafosu kullanma yöntemidir. Ön direncin Vv: Voltmetrenin bobininin üzerinde düşen gerilimdir. V=380V. devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. Çözüm: Hesaplanarak bulunan ön direnç bağlandıktan sonra. Bu yaklaşıma göre. 106. Alete seri olarak bağlanması gereken direncin değerini bulunuz. Gerilim trafosu: Yüksek değerli gerilimleri 100 V düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır.5. Şekil 7. Voltmetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Küçük gerilimleri ölçmek için üretilmiş bir voltmetreye seri direnç eklenerek ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Rö: Ön direncin değeri. Direnci şöyle de tanımlayabiliriz: 1 mm2 kesitinde.

Paralel ohmmetreler: Küçük değerli dirençlerin ölçülmesi için yapılmış bu tip ohmmetreler. birimi ise Ω (ohm)'dur. 2. Elektrik devresinde kullanılan iletkenin boyu kısa ve kesiti kalın ise bu elemanın dolaşan akıma gösterdiği direnç çok az olur. miliampermetreye paralel bağlanarak ölçüm yapılır. Skalada bir değer okunamıyorsa. 1. Ohmmetrenin kademe komütatörü en küçük değere (xlΩ) ayarlanır ve ölçülen direnç değeri okunur. Ancak kullanılan iletken uzun ve ince ise akımın geçişine gösterilen zorluk (direnç) artar Direncin sembolü R. Paralel ohmmetreyle ölçüm yaparken önce S anahtarı kapatılır. direnç değeri 22x1k = 22. Ölçme yapmak için önce A-B uçları birbirine değdirildikten sonra Rs potuyla ayarlama yapılıp ibrenin sıfırı göstermesi sağlanır. Örneğin x1k kademesindeyken skalada 22 görülürse. Paralel tip ohmmetrelerde küçük değerler skalanın baş tarafında (solda) büyük değerler ise sağda bulunur.elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. Seri ohmmetreler: Döner çerçeveli miliampermetre. Ölçülen değer göstergede okunurken kademe komütatörünün gösterdiği çarpan göz önüne alınır. R = V/I. Bu yapılmazsa pil çabuk biter. nanoohm (nΩ). Pikoohm (pΩ). • Ohmmetre ile ölçüm yapmaya başlamadan önce ibrenin 0 değerini göstermesi sağlanmalıdır. 52 . • Küçük boyutlu dirençler ölçülürken problar dirence değdirildiğinde parmaklar direncin her iki ucuna aynı anda değdirilmemelidir. megaohm (MΩ). pil ve ayarlı direncin birleşiminden oluşmuştur. Kiloohm (kΩ). x10 k gibi). denklemi. Pot (Rs) ile ayar yapılarak ibrenin en büyük değeri göstermesi sağlanır. Not 1: Paralel tip ohmmetreyle ölçme işlemi bittiğinde S anahtarı açılmalıdır. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. Ohmmetrenin ölçme ilkesi: Direncin değeri en kolay şekilde ohmmetreyle ölçülür. Uygulamada kullanılan analog ohmmetrelerin çeşitleri I. Çünkü zayıflamış pil ile yapılan ölçüm pek sağlıklı olmaz. döner çerçeveli miliampermetre. x100 Ω. miliohm (mΩ) ve direnç birimlerinin üst katları. Ohmmetreyle direnç ölçme: • Ohmmetreyle ölçüm yapılırken direnç kesinlikle gerilim kaynağına bağlı olmamalıdır.000 Ω olacaktır. Daha sonra değeri belirlenecek direnç. gigaohm (GΩ)’dır. • Kullanılan ohmmetrenin pilinin eski olup olmadığı kontrol edilmelidir. mikroohm (µ. Direnç birimlerinin ast katları. komütatör kademeleri artırılır (x10 Ω.Ω). Ölçülecek direnç paralel bağlandığında aletten geçecek akımın bir kısmı dirençten geçer ve ibre maksimum değerden küçük bir değer gösterir. Not 2: Paralel tip ohmmetreler uygulamada yaygın olarak kullanılmaz. Daha sonra ölçülecek direnç A-B uçlarına değdirilir ve direnç değerleriyle bölüntülenmiş göstergeden değer okunur. II. pil ve ayarlı dirençten oluşur. x1 k.

O nedenle ampermetrenin önde olduğu bağlantı sadece 1 kΩ'dan küçük değerli dirençlerin değerinin ölçümünde kullanılır.7'de verilen bağlantı yönteminde ampermetre alıcının çektiği akımın yanı sıra voltmetreden geçen akımı da ölçer. Eğer ölçülen direnç 1 kiloohmdan fazla bir değere sahipse yapılan ölçümde sonuç hatalı çıkar. 4. 3. Ohmmetrenin ölçme alanının genişletilmesi ve kademeli ohmmetreler: Uygulamada kullanılan analog ya da dijital tip ohmmetrelerin çeşitli direnç değerlerini kolayca ölçebilmesi için sabit dirençler kullanılarak ölçme alanı genişletilebilmektedir. II.7. Ampermetre ve voltmetre yardımıyla direnç ölçme: Direnç değeri ölçülecek alıcı devreye bağlanır. Şekil 7. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7. İşte bu nedenle ölçülen akım sadece alıcının akımı olmamaktadır.• Üretici kurumun önerisi göz önüne alınarak uygun pozisyonda tutularak ölçüm yapılmalıdır. Ampermetreden akım değeri. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme. Eğer alıcının direnci ampermetrenin direncine göre çok büyük olursa alıcı üzerindeki gerilime göre. R=V/I denklemi kullanılarak direnç hesaplanır. ampermetrenin üzerinde düşen gerilim önemsiz kalır ve dikkate alınmaz (ihmal edilir). Alınan değerlere göre yapılan hesaplamada direnç değeri daha küçük bulunur. Bu durumda alıcının direnci çok doğru olarak bulunur. voltmetreden gerilim değeri okunduktan sonra. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7.8'de verilen bağlantı yönteminde voltmetre alıcının ve ampermetrenin üzerinde düşen gerilimi birlikte ölçmektedir. I. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 53 .

alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. Şekil 7. gerilim bobini. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme. WATTMETRE İLE GÜÇ ÖLÇMEK Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ölçülebilir. Not: Dijital yapılı ampermetre ve voltmetrelerin yaygınlaşmasıyla birlikte ampermetrenin önde ya da sonda olması sonuç üzerinde etkili olmaz olmuştur. ince kesitli çok sarımlı gerilim bobini paralel olarak bağlanır. Wattmetrenin içyapısı. numaratör. Bir fazlı (monofaze) aktif sayaçlar ev ve iş yerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. Üç fazlı (trifaze) aktif sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. O nedenle ampermetrenin sonda olduğu direnç ölçme düzenekleri 1 kiloohmdan büyük değerli dirençlerin ölçülmesinde kullanılır. I ile işaretlenmiş akım bobini uçları alıcıya seri olarak bağlanır. Kalın kesitli az sarımlı akım bobini alıcıya seri bağlanırken. E. Wattmetrenin iç yapısı. 54 .10'da görüldüğü gibi akım bobini. O nedenle yukarıda anlatılan iki yöntemle direnç ölçme uygulama alanından kalkmıştır.9.10’da iç yapısı verilen elektrik sayaçları kullanılır. Wattmetrenin 4 adet bağlantı terminali (ucu) vardır. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçmek için şekil 7.8. Şekil 7.9'da görüldüğü gibi akım ve gerilim bobini bulunur. Wattmetrenin içinde şekil 7.Ancak ampermetrenin iç direnci alıcının direncine yakın bir düzeyde ise sonuçlar hatalı çıkar. Bir fazlı aktif sayaçlar şekil 7. V ile işaretlenmiş gerilim bobini uçları alıcıya paralel bağlanırken.10. Şekil 7.

ASENKRON MOTORLAR 1. dönme hızı ile rotorun dönme hızı aynı olmayan motorlara asenkron motor adı verilir.8 A 10 HP 2880 d/d O 2-985 7.Motorun Tanıtılması: Giriş: Elektrik enerjisini.0. frekans değiştirilerek ayarlanabildiği için endüstride en çok kullanılan motorlardır. Rotor. Üç fazlı asenkron motorların genel yapıları: Asenkron motorlar genel olarak üç kısımdan meydana gelir a. çok küçük ve çok büyük güçte imal edilebilmeleri ve son yıllarda gelişen teknoloji sayesinde devir sayıları da. Stator.Rotor: Asenkron motorun dönen kısmına denir. mekanik enerjiye dönüştüren makineye motor denir. c.Motor Etiketinin İncelenmesi: Her motor üzerinde genellikle alüminyumdan yapılmış. Genel olarak iki tipte yapılır.5 kW İz K1 B cos ip: 0. b. Şekil 7. ÜNİTE 8: OTOMATİK KUMANDA TEKNİKLERİ A. Sincap kafesli rotor ( kısa devreli rotor ) Bilezikli rotor ( sargılı rotor ) 2. Alüminyum disk sayacın markasına göre 600.11. bakımının daha az olması. çeşitli fazda yapılmaları. Stator sargılarında oluşan döner manyetik alanın.9 50 Hz B3 P 44 O . a. Şekil 1.2 Motor etiketleri Burada yazılan bilgileri sırasıyla açıklayalım: °GAMAK TİP: GM 132526 1. GAMAK: Motoru imal eden firmanın adı 2. TİP = GM 132526 : Motorla ilgili fabrikasyon bilgiler 3~ACM0T0R Nr: 1065179 HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 55 A 380 V 14. 0.Sayacın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar.8 mm kalınlığında bir tarafı silisyumlu sacların özel kalıplarda oluklar açılarak preslenmesiyle imal edilir (Şekil 1. Asenkron motorun duran kısmını oluşturur. Asenkron motorlar ucuz olması. Not: Günümüzde dijital elektronik devreli sayaçlar da üretilmektedir.1). b. Gövde ve kapaklar. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. Bir fazlı aktif sayacın devreye bağlantı şeması.Stator: Manyetik alanın meydana geldiği kısımdır.4. motor hakkındaki bilgileri veren motor etiketleri bulunur.

V1 . L : Gövde uzunluğu ( K: Kısa....5 KW olarak da yazılabilir... çıkış uçları ise W2 . diğer üç ucuna da sargı çıkış uçları bağlanır.V2 sırası ile bağlanır. (Şekil 8... M: Orta.. Çıkış uçları W2 .C.8A:Motor tam yükünde yüklendiği zaman çekeceği akım (Nominal akım).2880 min'' veya 2880 d/dk veya 2880 rpm: Motor tam yükle yüklendiğinde rotor devir sayısı 10.1. Ancak motorun üçgen bağlanması durumunda her fazın giriş ve çıkış uçları bağlantı köprüleri tarafından kısa devre edildiğinden. 200 : Tabandan mil eksenine yükseklik.: Motorun çalışma frekansı 11....3 fazlı A.W2 sırası ile bağlanırsa.. Kutu içerisinde altı uçtan oluşan klemens bulunur ve sargı giriş-çıkış uçları bu klemense bağlantı yapılır Klemensin üç ucuna sargı giriş uçları...... motor dışına genellikle altı uç çıkartılır..V2 sırası yerine U2 .Sargı giriş ve çıkış uçlarının motor dışına çıkartıldığı bölüme klemens bağlantı kutusu denir..Giriş Ucu : Vr Çıkış Ucu : V2 L3 Fazı için ..3...V2 . sargılardan akım geçmez ve motor çalışmaz.9 : Motor normal yükle yüklendiği zaman motorun güç katsayısı (Akım ile gerilim arasındaki faz farkının kosinüs değeri).380 V : Motorun bu bağlantıda çalışma gerilimi 6. Klemens uçlarına giriş uçları soldan sağa doğru U1 .14. 50 Hz..10 HP: Motordan alınabilecek nominal güç..W1 sırası ile.U2 .Giriş Ucu :Wr Çıkış Ucu : W2 harfleri ile belirtilir...... Motor: Motorun çalıştırılması gereken akım çeşidi ve faz sayısı 4. Cosφ = 0. A : Motorun bağlantı şekli 5.. Doğru bağlantı Yanlış bağlantı Doğru bağlantı 56 .. b: Uzun) 3-Klemens baglantı kutusu incelenmesi: Üç fazlı asenkron motorlarda stator sargıları motor içerisinde değişik şekillerde bağlandıktan sonra...U2 .. 7...985: Motorun üretildiği ay ve yıl Motor tip kodlarının açıklanması: GM: Gamak marka 3 fazlı kısa devre rotorlu asenkron motor..2 ........ 9. motorun yıldız çalışması durumunda bir sorun olmaz.. L: Uzun ) b : Stator paket boyu ( a: Kısa..... L. 8.. Bilindiği gibi üç fazlı asenkron motorlarda sargı uçları. 7....... Fazı için.)..Giriş Ucu : U1f Çıkış Ucu : U2 L2 Fazı için.

Bu orana.4-a 'da da görüldüğü gibi uç bağlantıları pirinç köprülerle yapılırken U-X.). Klemens bağlantıları 4-Yıldız bağlantısı ve özelliği: Stator sargılarının giriş uçları olan U. W . ikinci fazın çıkış ucu üçüncü fazın giriş ucu ile. sargı uçları kısa devre edilir ve birer uçları boş bırakıldığından herhangi bir akım geçişi olmaz ve motor çalışmaz.1. faz akımı hat akımının 1/Vİ3 'ü de denilebilir. Bu nedenle uçlar UVW. Bu bağlantıda hat akımı faz akımının J3 katıdır. bu şekildeki bağlantıya Üçgen Bağlantı denir.Şekil 8. Üçgen bağlantı A şeklinde sembolize edilir. Yıldız Bağlantı (A) Aynı şekilde yıldız bağlantı. bu bağlantıya Yıldız Bağlantı denir (Şekil 8.0.58 = 220 V). Bu durum. faz gerilimi hat geriliminin 1 / -J3 'ü şeklinde de belirtilir.Z uçları birleştirilirce. hat gerilimi faz geriliminin V3 katıdır. sargıların ZXY uçlarına şebeke gerilimi uygulanıp UVW uçları kısa devre edilerek de yapılabilir. ZXY sırası ile bağlanır ve pirinç köprülerle UZ . Yıldız bağlantı A şeklinde gösterilir. V . Diğer yandan faz gerilimi.2. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 57 .VX . Hat akımı ise faz akımına eşittir.Y. Yıldız bağlantıda sargılar arasında 120° faz farkı olduğundan. 5-Üçgen bağlantı ve özellikleri: Motor klemensi üzerindeki birinci fazın çıkış ucu ikinci fazın giriş ucu ile. Şekil 8. WY uçları kısa devre edilir. Çünkü Şema 1. hat geriliminin %58 ' idir denilebilir (380 . Üçgen bağlantıda hat gerilimi faz gerilimine eşittir. motorun çalışmasında herhangi bir değişiklik meydana getirmez. üçüncü fazın çıkış ucu da birinci fazın giriş ucu ile bağlanırsa. hat akımının %58'idir. Bu durum.V-W 'ye üç faz (RST) gerilim uygulanıp. Aynı zamanda faz akımı. Klemens bağlantı kutusu konusunda uçların karşılıklı gelmemesi gerektiği söylenmişti.2. sargıların çıkış uçları olan Z-X-Y kısa devre edilirse. Uçların karşılıklı gelmesi. yıldız bağlantı durumunda sorun çıkarmamasına rağmen üçgen bağlantı durumunda sakıncalıdır.

a) Yanlış bağlantı. Çünkü motorun dönüş yönü.5). bir faz sargısına yıldız çalışması durumunda 220 volt. Dolayısıyla rotor dönüş yönü de değişir. Motor devir yönünü değiştirme ihtiyacı çeşitli sebeplerden ortaya çıkabilir. Bu da çeşitli zararlara yol açabilir. motora gelen fazların yer değiştirmesi ve motorun ters dönmesi. Üçüncü faz ise sabit kalır.4.5. motorun sökülüp yeniden bağlanması ve ters dönmesi bu sebeplerden bazılarıdır. Aksi 58 . MOTOR KORUMA RÖLELERİ VE SİGORTALAR: Asenkron motorların aşağıda açıklanan nedenlerden dolayı normal çekmesi gereken akımlarının üzerinde akım çekmesi durumunda. üçgen çalışması durumunda ise 380 volt uygulandığını belirtir. İki fazın kendi arasında yer değiştirmesi. 3 fazlı asenkron motorlardandevir yönünü değiştirme dön r döner döner dö er B. Motorun ters dönmesi makinenin hatalı çalışmasına neden olur. b) Doğru bağlantı Şema 8. stator sargılarında meydana gelen döner manyetik alanın da yönünü değiştirir. motorun çalıştırdığı makinenin de dönüş yönünü değiştirir. Fazlardan üçünün birden yer değiştirmesi durumunda ise devir yönünde değişme olmaz (Şekil 8. Örneğin. motorun devre dışı kalması istenir.3. Üçgen Bağlantı ( A ) Motor etiketinde A380 V yazan motorlar üçgen bağlanır. Motor etiketinde 220/380 volt yazması. 6-Devir yönünün değiştirilmesi: 3 fazlı asenkron motorlarda dönüş yönü çok önemlidir.Şekil 8. Motorun devir yönünü değiştirmek için motora uygulanan R-S-T fazlarından herhangi ikisinin yer değiştirmesi gereklidir. R S T R S T R S T M o to r s a ğ a M o to r s o la M o to r s o l a M o to r s o l a Şekile8.

Motor milinin herhangi bir nedenle sıkışması 3. 8. bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Motorun çok sık olarak durdurulup çalıştırılması 5. Soğutma sisteminden oluşan arızalar. Motor kayıplarının fazla olması. 7.Yani bir aşırı akım rölesinden. Çünkü uzun süre geçen aşırı akım. motorun sıcaklık derecesini yükseltir ve Şekil 8. motor için sakınca yaratır. Aşırı akımın motordan sürekli olarak geçmesi. Çalışma karakteristikleri nedeniyle sigortalar elektrik motorlarını koruyamazlar. motor kontaktörünün enerjisini keser. Şebeke frekansının sık sık dalgalanması 4. Açılan kontak. aynı akım aşırı akım rölesinden de geçeceğinden. aşırı akım rölesi adı verilir.Aşırı akım rölesi motoru yakar. Bunun sebepleri ise: a. Çalışma anında motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. Motorun yol alma anında kısa süre çektiği aşırı akım.taktirde stator sargıları yanabilir. Motorlarda yol verme süresinin ve frenleme süresinin uzun tutulması 11. röleleri: Aşırı akımların elektrik motorlarına vereceği zararları önlemek için kullanılan elemanlara. Motorun sürekli olarak düşük gerilimle çalışması 2.Şebekeden gelen gerilimin fazlarından birinin kesilmesi b. Elektrik devrelerinde kullanılan sigortalar da koruma görevi yaparlar. Motorun iki faza kalması. Bu zararların meydana gelmemesi için motor devrelerinde aşırı akım röleleri ve sigortalar kullanılır. Asenkron motorların şebekeden aşırı akım çekmesinin nedenleri: 1. Aşırı akım röleleri motorlara seri olarak bağlanırlar.Üç fazın akımını taşıyan iletkenlerden birinin kopması 6. Üzerinden geçen fazla akım nedeniyle atan bir aşırı akım rölesi.Yalnız hatları korurlar. motor devresindeki iletkenler zarar görebilir.Faz sigortalarından birisinin atması c Kontaktör kontaklarından birisinin özelliğini kaybetmesi ve akımı iletmemesi d. Herhangi bir nedenle motor fazla akım çektiğinde. röle üzerinde bulunan butona elle HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 59 . motorun şebekeden çektiği akım geçer. Böyle geçici durumlarda rölenin çalışması. geciktirici bir elemanla önlenir. bu aşırı akım motora zarar vermez. Statorda faz sargı dirençlerinin eşit olmaması (sargılar arasında kısa devre ya da spir sayılarının eşit sarılmaması) 1-A.6. Böylece motor devreden çıkar ve yanmaktan korunmuş olur. Bu nedenle kısa süreli aşırı akımlarda aşırı akım rölesinin çalışıp motoru devreden çıkarmaması gerekir. Motor bağlantı şeklinin yanlış yapılması (Üçgen çalışması gerekirken yıldız çalıştırılması) 9. Motorun sürekli olarak aşırı yükte çalıştırılması 10. aşırı akım rölesinin kontağı açılır.A.

Bu kontak açıldığında. yağ dolu silindir içinde hareket eden bir pistonla önlenir. aşırı akım rölesinin devreyi açma akımı büyümüş olur. Bir fazlı alternatif akım veya doğru akım motor devrelerinde. Aşırı akım röleleri manyetik ve termik olmak üzere iki kısma ayrılırlar. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller. kısa süreli aşırı akımlarda. Bazen de yalnız iki fazın üzerine bir aşırı akım rölesi konur. Bazı aşırı akım röleleri de üzerlerinde bulunan bir vida aracılığı ile hem otomatik ve hem de elle kurma konumuna dönüştürülebilirler. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Üç fazlı motor devrelerinde genellikle her faz için bir aşırı akım rölesi kullanılır. Aşırı akım rölesinin normalde kapalı kontağı kumanda devresinin girişine konur. Örneğin bobin sabit tutulup demir nüve aşağıya kaydırılırsa. Bazen de her aşırı akım rölesinin ayrı bir kontağı olur. aşırı akım rölesi yalnız bir iletken üzerine konur. Silindir içinde bulunan piston nedeniyle. Bir manyetik aşırı akım rölesi elektromıknatıs. bobin demir nüveyi yukarıya doğru çeker. demir nüvenin bobine göre olan durumunu değiştirmekle yapılır. Yani yağ dolu silindir içinde hareket eden pistondan oluşan geciktirici eleman.basarak kurulur. bir kapalı kontağı kumanda eder. Yalnız aşırı akım rölesini kurmadan önce rölenin atmasına neden olan arızayı gidermek gerekir. Bazı ev tipi aygıtlarda örneğin buz dolaplarında kullanılan aşırı akım röleleri. manyetik aşırı akım rölesi adı verilir. kontak ve geciktirici eleman olmak üzere üç kısımdan oluşur. Bütün iş tezgahlarında kullanılan aşırı akım röleleri elle kurulurlar. Yani bobinden motorun akımı geçer. Elektromıknatısın bobini güç devresinde motora seri olarak bağlanır. Manyetik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının manyetik etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. Güç devresinde kullanılan aşırı akım röleleri daha çok bir kontağı kumanda ederler. Manyetik aşırı akım rölelerinde akım ayarı. bir süre sonra kontak açılır. Yani bu aşırı akım röleleri kendi kendilerine kurulurlar. Kısa süreli aşırı akımlarda.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Bu bağlantıda üç faz üzerine konan üç manyetik aşırı akım rölesi. 60 . örneğin motorun yol alma anında çektiği akımda. Eğer bobinden geçen aşırı akım normal değerine düşmezse. kumanda devresinin akımı kesilir ve motor durur. Aşırı akım rölesinin bobininden normal değerinin üzerinde bir akım geçtiğinde. Çalışma devam ederken. manyetik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. demir nüvenin hareketi yavaş olur.rölenin çalışıp kontağı açması. Manyetik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanılması : Manyetik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerine genellikle şekildeki gibi bağlanırlar. Bu nedenle aşırı akım rölesinin kontağı hemen açılamaz. devrenin açılmasından bir süre sonra otomatik olarak normal konumuna dönerler. Devrelerde yandaki şekilde gösterilirler. motor herhangi bir nedenle uzun süre aşırı akım çekerse.

ısıtıcı telin ve bimetalin ölçüleri de büyür. Motor akımı bimetal üzerinden geçer. Gerek akım trafosu ve gerekse şönt direnç termik aşırı akım rölesinin çalışma akımını yani kapasitesini büyütür. görünüşü ve sembolü verilmiştir. termik aşırı akım rölesi adı verilir. Şekil 8. Direkt ısıtmalı A. Termik aşırı akım rölelerinin endirekt ısıtmalı. Isıtıcı motora seri olarak bağlanır.Motor için sakınca yaratmayan bu gibi durumlarda. Aşırı akım rölesi. Aşırı akım rölesinin devreye bağlantısı. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller.rölesi Direkt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinde ısıtıcı eleman bulunmaz. Termik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının yarattığı ısının etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. yandaki şekilde gösterilirler. Termik aşırı akım röleleri devrelerde. ısının bimetale iletilmesindeki gecikme. Termik aşırı akım rölesi bu durumda bir akım trafosuyla veya şönt dirençle beraber kullanılır. Bimetal kapalı olan kontağı açar.Motora zarar verecek değerde bir akım sürekli olarak ısıtıcıdan geçerse. Bimetalin bükülmesine ve kontağın açılmasına neden olan ısı. Çok büyük akımlar için yapılacak direkt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri de aynı nedenlerle kullanışlı ve ekonomik olmaz. Açılan kontak kontaktörü ve dolayısıyla motoru devreden çıkarır. meydana gelen ısı bimetali sağa doğru büker. Endirekt ısıtmalı A.Şekil 8. ısıtıcıdan geçen bu akım bimetali ısıtacak fırsatı bulamaz. üzerinde bulunan bir ayar vidasıyla arzulanan motor akımına ayarlanır. Şekil 8. Bu nedenle akım şiddeti büyük olan termik aşırı akım röleleri alttaki şekilde görüldüğü gibi direkt ısıtmalı olarak yapılırlar. bimetalin içinde doğar. Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesi ısıtıcı.7. direk ısıtmalı ve ergiyici alaşımlı olmak üzere üç çeşidi vardır. Büyük akımlar için yapılacak endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri kullanışlı ve ekonomik olmaz. Her termik aşırı akım rölesi iki akım değeri arasında çalışır. Direkt ve endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım şiddetleti için yapılırlar. bimetal ve kontak olmak üzere üç kısımdan oluşur. Motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa.rölesi Direkt Isıtmalı: Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinin akım değerleri büyüdükçe.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Bu nedenle bimetal bükülmez ve kontak açılmaz. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 61 .A.9.A.8. Endirekt Isıtmalı: Şekilde endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesinin yapısı. Yani ısıtıcıdan motor akım geçer.

10. Tablo 8. Şekil 8. Bunlar: • PTC ( pozitif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci artar. termik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır.Normalde kapalı kontak açılır. 2-Termistör : Sıcaklık ile direnci değişen elektronik elemana termistör denir. Üç termik aşırı akım rölesi bir kapalı kontağı kumanda eder. İki çeşit termistör vardır. Ergiyici alaşım normal durumda iki tübü birbirine bağlar. Bu aşırı akım rölelerinde akım ayarı yapılmaz. normalde kapalı kontağı kumanda devresine seri olarak bağlanır. ısıtıcı. Her türlü maddenin direnci sıcaklıkla değişir. küçük bir tüp ve kontak bloğundan oluşur. Ergiyici alaşımlı A. serbestçe dönebilen başka bir tüp daha vardır. Açılan kontak. Bu bağlantıda her faz üzerine bir termik aşırı akım rölesi konur. • NTC ( negatif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci azalır. Termik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanımı: Termik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerinde genellikle alttaki şekildeki gibi bağlanırlar.Ergiyici Alaşımlı: Şekilde yapısı verilen ergiyici alaşımlı termik aşırı akım rölesi. ısıtıcıdan geçen bu akım tüpteki alaşımı ergitir. Isıtıcı elemanın sardığı tübün içinde. Tüpleri birleştiren alaşım kısa bir süre içinde donar. Motor durunca ısıtıcıdan akım geçmez.A. Termistörün normal açma sıcaklığı. Termik aşırı akım rölesinin ısıtıcısı motor devresine. kontaktörü ve motoru devreden çıkartır. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. korunmak istenen motorun stator sargılarının izolasyon sınıfına göre seçilir. Motor çalışırken herhangi bir nedenle uzun süre akım çekerse.rölesi. Ergiyici alaşımlı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım değerlerinde yapılırlar. Herhangi bir nedenle motor aşırı akım çekerse. Yapısı mercimek şeklinde seramik içerisine yerleştirilmiş yarı iletken elemandan ibarettir. Yay nedeniyle içteki tüp ve dişli döner. Ancak bu değişim termistörlerde çok fazla olur. Termistörler. bu özelliklerinden dolayı elektronik devrelerde kullanıldığı gibi motor koruma devrelerinde de kullanılmaktadırlar. İki tübün arasında düşük sıcaklıkta ergiyen bir alaşım bulunur.1 Termistör dereceleri ve kodları DERECE RENK DERECE RENK 60 70 80 90 100 110 120 Beyaz-gri Beyaz kahverengi Beyaz-Beyaz Yeşil-Yeşil Kırmızı-Kırmızı KahverengiGri-Gri 130 140 145 150 155 160 170 Mavi-Mavi Beyaz siyah Beyaz-Siyah Siyah-Siyah Mavi Siyah Mavi-Kırmızı Beyaz-Yeşil 62 .

Sargı ısısı normalden fazla olduğu zaman termistörün direnci artar. Bu gibi durumlarda termistörlü koruma ile stator sıcaklığı direkt ölçülerek fazla ısınmada stator sargıları yanmaktan korunur. motor sargı ısısının 110 °C nin üzerine çıkması durumunda devreyi açar ve motoru yanmaktan kurtarır. Aşırı akım röleleri motorların düzenli çalışmaları durumunda normal olarak koruma yapar. Faz koruma rölelerinin başlıca üç görevi vardır. Ancak aşırı akım röleleri. fazlardan birisinin normal geriliminin %20 altına düşmesi veya %20 yükselmesi durumunda devreyi açar. Bazı firmalar hem termistörlü hem de faz korumalı röleyi birlikte imal etmektedirler (Şekil 8. Faz kesilme rölesinin termistör ünitesine. Fonksiyon 3. rölenin kontağı motoru çalıştıran kontaktörün enerjisini keser.Faz Koruma (Kesilme) Röleleri: Endüstride kullanılan 3 fazlı elektrik motorlarının.Tablo 8. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 63 . motor sargılarına yerleştirilen PTC termistörün uçlarının bağlanması sonucu. a. Bu nedenle motor devrelerine ayrıca faz koruma röleleri konur.11). b. Motorun bir fazının kesilerek. iki faza kalması durumunda devreyi açar.2 Motor izolasyon sınıfları izolasyon Sınıflan A B E F H İhbar 100 120 110 145 170 Açma 110 130 120 155 180 Motor sargılarının herhangi bir nedenle fazla ısınmasından dolayı sargıların zarar görmesini önlemek amacıyla statorun her faz sargısının içine termistörler yerleştirilir. faz kesilme röleleri kadar duyarlı çalışmazlar. bir fazının herhangi bir nedenle kesilmesi durumunda motorun iki faza kalması sonucu devresindeki aşırı akım rölesi devreyi açarak motoru korur. Her üç faz da mevcut olduğu halde. Ancak çalışma ve durma sıklığının artması veya çalışma periyotlarının çok değişik olması durumunda aşırı akım rölesi koruma yapmayabilir. buna bağlı olan rölenin enerjisi kesilir ve rölenin normalde kapalı kontağı açılır. c. Ayrıca termistör koruması soğutma sisteminin arızalanması durumunda da motor devresini açarak tam koruma sağlar.

4. Cihaz doğrudan şebekeye bağlanarak üzerindeki ayar düğmesinden gerilimin alt veya üst sınırı ayarlanır. • Saf kuvartz kumu: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın soğuyarak sönmesini sağlar. Çabuk eriyen telli 2. sigortaların standart gövde. Termistörlü faz kesilme rölesi ve devreye bağlanması. Gövdede bulunan dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlar.Şekil 8.. buşon kapağının iç kısmında bulunan yuvaya oturtularak gövdeye sıkıca vidalanır. otomatik sigortaların gelişmesiyle azalmıştır. Çeşitli büyüklükte yapılırlar. Buşon kapağı ile teması sağlamak için diş açılmıştır. Sigorta attığında pul yerinden düşer. 1. İki çeşitte yapılırlar.11. İşte bu nedenle motor devrelerinde aşın ve düşük gerilim röleleri kullanılır. Vidalı sigortalar 200 A'ya kadar imal edilmekte ancak 100 A'dan büyük akım değerleri için çok kullanılmamaktadır. c. Bu röleler ayrıca aşırı ve düşük gerilimden etkilenen elektronik kumanda elemanlarının ve kompanzasyon sistemlerinin korunmasında kullanılırlar. Beş kısımdan oluşur. Her akım değeri için standart bir renktedir.3. Şebeke geriliminin bu sınırları aşması durumunda röle hızla devreyi açar. a. buşon akımı ve sinyal pulcuğu rengi Gövde No: Gövde Akımı Buşon Akımı Sinyal Pulcuğu Rengi: 64 . Fazla akım çekmeleri ise motor sargılarının ısınmasına ve bu durumun uzun süre sürmesi ise motor sargılarının yanmasına neden olur. Buşon : Almacın çektiği akım sigortanın buşon kısmından geçer. buşonlu sigortalar): Vidalı sigortaların kullanım alanları. Geç eriyen telli • Buşon gövdesi: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın. Tablo 8. Üç önemli parçası vardır. Üzerindeki vidaya tesise giden faz ucu bağlanır. Sigortayı kullanma yerine monte etmede kullanılır. Gövde: Porselenden yapılmıştır. Bir vidalı sigorta üç parçadan oluşur. buşonlara tel sarma ve eklemek suretiyle kullanılması yasaktır. Ancak gerilim daha fazla düşer yada yükselirse gerilime bağlı olarak moment de düşeceğinden fazla akım çekerler. Aşırı akımlarda eriyecek şekilde yapılmış eriyen iletkendir. Dip kontağa mutlaka faz ucu bağlanmalıdır. • Üst Kontak : Dip kontağın yapıldığı metalden yapılmıştır. Buşon kapağı: Buşonlar. dinamik ve termik etkilerine dayanıklı porselenden yapılmıştır. • Alt ve üst kapaklar: İç yüzeylerine buşon iletkeni bağlanmıştır. b. Elektrik iç tesisat yönetmeliğine göre. • Vis Kontak : Dip kontak üzerinde bulunur. Bakır veya pirinçten yapılır. • Dip Kontak : Gövdenin alt kısmında bulunur. Gerilim normale döndüğünde röle kedisini resetler (kurar).Aşırı ve Düşük Gerilim Röleleri: 3 fazlı asenkron motorlar ± %10'luk gerilim değişmelerinde normal çalışırlar. • Sinyal pulcuğu: Buşon iletkeninin eriyip erimediğini (sigortanın atıp atmadığını) gösterir. Bakır veya pirinçten yapılır. Buşon ile dip kontak arasındaki iletkenliği sağlar. 5-Vidalı sigortalar (Ergiyen telli. • Buşon iletkeni: Buşonun içerisinde bulunur.

4-6-10-16-20-25-32-40-45-50 A nominal akım değerlerinde imal edilirler. L karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu. Gecikmesiz olduklarından kumanda. 6-10-16-20-25-32-40 A nominal akım değerlerinde imal edilirler.5-5 katına kadar olan değerlerde gecikmesiz olarak devreyi açarlar. nominal akımının 7-10 katma kadar olan değerlerde gecikmeli olarak devreyi açarlar. Üretici firmalara göre K otomat.Anahtarlı tip otomatik sigortalar: Elektromekanik sanayiindeki teknolojik gelişmeler hem sigorta hem de şalter görevi yapabilen anahtarlı tip otomatik sigortalan insanlığın hizmetine sunmuştur. W otomat ve L otomat olarak isimlendirilen anahtarlı tip otomatik sigortalar çalışma karakteristiği bakımından iki çeşitte imal edilmektedirler.Sigorta altlığı. 3 fazlı otomatlar birbirlerine mekanik olarak bağlandıklarından bir faz sigortasının devreyi açması durumunda üçü birden devreyi açar. a. sodyum buharlı lamba devrelerinde kullanılırlar. %" Rı %" R" 25 25 25 25 25 63 63 63 100 100 200 6 10 16 20 25 35 50 63 80 100 200 Yeşil Kırmızı Gri Mavi Sarı Siyah Beyaz Bakır rengi Gümüş rengi Kırmızı Kırmızı 6-. 2.Sigorta buşonu.4 Sigorta boyları ve amperajları BOY NH00 ( Sıfır boy) NH01 (Bir boy) HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ BUŞON AKIMI (A) 6-160 35-160 65 ALTLIK AKIMI (A) 160 160 .5-1-1. Bu nedenle 50 A' dan büyük akımları kesmek için NH tipi sigortalar kullanılır. Bunlar: l. G karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu. eriyip erimediğini gösteren renkli pullar vardır. Bıçaklı sigortalar iki ana-parçadan meydana gelmiştir. K otomatlar 1 ve 3 fazlı devrelerde kullanılırlar.&-27 E-27 E-27 E-27 E-27 E-33 E-33 E-33 R. cıva. Bıçaklı sigortalar beş boyda imal edilmektedir Tablo 8. ayrıca buşon değiştirmek için ellik denilen ve bakalitten yapılan sigorta pensi de NH sigortanın harici kısmı olarak anılabilir. NH tipi sigortaların buşonları sigorta altlığı üzerindeki kontaklar arasına basınçla sokulacak şekilde tespit edilen bıçak gibi kontak parçalan ile teçhiz edilerek yapılmıştır. Otomatik sigortalar kullanım kolaylığı ve yüksek koruma özelliğinden dolayı konutlarda ve sanayide geniş bir yelpazede kullanılmaktadır.Bıçaklı ( NH ) Sigortalar: Vidalanabilen kapalı sigortalar en fazla 200 A'ya kadar yapılabilir ve 100 A5ya kadar kullanılmaktadır. Gecikmeli olarak devreyi açtıklarından motor devrelerinde. b. Vidalı sigortaların buşonlarında olduğu gibi bu sigortaların buşonlarında da eriyen telin. nominal akımının 3. aydınlatma ve priz devrelerinde kullanılırlar. flüoresan. 7.6-2. Sigortayı tekrar kurmak için sigorta anahtarı iyice aşağıya indirilip sonra yukarıya kaldırılmalıdır. 0.

kabloları. C. termik röleyi. • Sigorta amperajı motorun yol almasına engel olmayacak şekilde gecikmeli (tembel) olanlarından seçilmelidir. a. • Aşın akım rölesinin kesemeyeceği fazla akımlarda sigorta devreyi açmalıdır. Ancak küçük güçlü kaynak makinelerinde. b. 10 amperlik bir motor kalkındıktan sonra herhangi bir nedenle 12-13 amper çekmesi durumunda sigorta atmaz ve motoru yanmaktan koruyamaz. Motor devrelerinde sigorta ve termik kullanımının amaçlarını özetleyecek olursak. Genellikle küçük güçlü elektrikli cihazların kumandasında kullanılır. döndürüldüğünde kontakların pozisyonu değişecek şekilde tümsekler ve çukurlar açılmış parçaların arka arkaya paketlenmesinden meydana gelmiştir. Böylece karmaşık kumanda devrelerinde kullanılabilir. termistör. aşırı akım rölesini kısa devre anında yanmaktan ve parçalanmaktan korumalıdır. kabloları ve kontaktör kontaklarını aşırı akımın zararlarından korur. 6 amperden 630 ampere kadar dört değişik boyda imal edilmektekidir. Disk sayısı artırılarak paket şalterin konum sayısı artırılabilir. Kumanda devrelerinde butonların yerine de kullanılabilir. • Sigorta. devir yönü değiştirme. . termik ve sigorta seçimini yaparken şu hususlar göz önüne alınmalıdır: • Aşırı akım rölesi motorun yol almasına izin verecek şekilde tembel (gecikmeli) olmalıdır. elektrikli sobalarda kademeli şalter olarak.Sigorta ise kendisinden sonra gelen motoru. gibi ) sakıncaları nedeniyle kullanım alanını kaybetmiştir. Yapısı ve çalışması: Paket şalterler bakalit maddeden yapılmış disk şeklindeki dilimler üzerine. kontaktör kontaklarını ve bobinini korumalıdır. voltmetre komütatörlerinde ve tablolarda açma kapama şalteri olarak kullanılmaktadır. • Kısa devre anında sigorta. faz koruma rölesi gibi) sigortadan sonra mutlaka kullanılmalıdır. NH02 (İki boy) NH03 (Üç boy ) NH04 (Dört boy) 8. Motor Devresine Sigorta ve Termik Seçimi: Motor devrelerinde kullanılan kontaktör. Günümüzde karmaşık motor kumanda devrelerinde (Yıldız/Üçgen yol verme. Bu durumda motor koruma elemanları ( aşın akım rölesi. 66 .Termik röle devredeki motorun sargılarını. KUMANDA DEVRE ELEMANLARI TANITILMASI: 1.Paket Şalterler: Bir eksen etrafında döndürülebilen üst üste dizilmiş bir çok dilimden oluşan ve çok konumlu olan şalterlere paket şalter denir.250 80-250 400 100-400 630 315-630 Bıçaklı sigortaların şalter gibi (yük ayırıcı) kullanılan çeşitleri de vardır. kontaktör kontaklarını kısa devre akımlarının zararlarına karşı korur. Bu ayırıcılar 3 fazlı olarak yapılırlar.

Diyagramda 1 ve 2 konumlan arasına konan oktan ise bu paket şalterin yaylı olduğu. Konumlar arasındaki X işaretleri arasında çizgi yok ise ilgili kontak. şalterin konumları için.12b). Paket şalterlerin bağlantı şemaları ise Şekil 8. Şekil 8. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 67 . X işareti var ise o konumda ilgili kontağın kapalı olduğu anlaşılır.13' deki gibi yapılır. Diyagramda paket şalterin. Şekil 8. Bu şemada şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kapalı kontak kapalı olduğundan yalnızca L2 lambası yanar. şalterin konum değişiminde önce açılıp sonra kapanmaktadır. kontakların açılıp kapanmaları ve konumlan hakkında bütün bilgiler sembollerle gösterilir. 1 konumuna otomatik olarak geri döner. X işaretleri arasındaki çizgi. 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar diskin çukur yerine geldiğinden kapalıdır (Şekil 8. Lı ve L3 lambası yanar. sağında bulunan sütunlar ise şalterin kontakları için kullanılır. Kare boş ise şalterin o konumunda ilgili kontağın açık. Diğer lambalar geçiş anında önce söner sonra tekrar yanar. Paket şalterlerin konumlan değiştikçe kontaklarının aldıkları durum şekil 8. Paket şalter 1 konumuna ok yönünde çevrildiğinde 3-4 no'lu kontak diskin tümsek yerine geldiğinden açık. Bunu da 2 konumu ile 1 konumu arasına konan ok sembolize etmektedir.12' de üç konumlu bir paket şalterin diskindeki girinti.1. kontak sayısı. şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken kontağın hiç açılmadığını gösterir. 1-2 no'lu kontak şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken açılmayacağından Lı lambası geçiş anında sönmez. 2 konumuna çevrilip bırakılırsa 2 konumunda beklemeden yay nedeniyle 1 konumuna geri döneceği anlaşılır. Şekil 8.12. Şalter 2 konumuna getirilip serbest bırakılırsa o konumda kalmaz. Konumun yazıldığı satır ile kontağın gösterildiği sütunun kesiştiği kare içerisi ya boş bırakılır ya da X işareti konulur.12a'da paket şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kontak çukura geldiğinden kapalı durumda 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar ise diskin tümsek kısmına geldiğinden açıktır. Şalter 2 konumuna çevrildiğinde her üç kontakta kapalı olduğundan lambaların üçü birden yanar.2) rakamları şalterin üç konumlu olduğunu gösterir.b .13 deki gibi sembolize edilir ve diyagramlarla gösterilir. çıkıntılar ve diskler döndürüldüğünde konumlarına göre kontakların aldığı durum görülmektedir. Bu kısmın altında bulunan satırlar. 1 konumunda 3-4 no'lu kontak açık 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar kapandığından L2 lambası söner. Çünkü geçiş anında kontaklar açılıp tekrar kapanmıştır. Paket şalterlerin yapısı a c. Diyagramın sol üst köşesinde bulunan (0.

Ani temaslı butonlara basıp elimizi çektiğimiz zaman tekrar eski haline döner.Sinyal Lambaları: Bir kumanda elemanının veya bir kumanda devresinin çalışıp çalışmadığını gösteren elemana sinyal lambası denir.13. Başlatma butonu normalde açıktır. Butonlar içerisinde. Ana panoda her motora ait bir sinyal lambası bulunur. 4. Çeşitli renklerde ve gerilimlerde yapılırlar. Çalışma şekillerine göre ise butonlar ikiye ayrılırlar. Bunlarda: Ani temaslı butonlar ve kalıcı tip butonlardır. basıldığı zaman açılır. Paket şalter diyagramı ve şeması. Büyük fabrikalarda makinelerin işleyişini bu lambalarla takip etmek mümkündür. ya cihazı durdurur ya da başka bir hareketin başlamasını sağlar.Sınır Anahtarları: Hareketli makinelerde bir hareketi durdurup başka bir hareketi başlatan ve makinenin hareketli bir parçası tarafından kumanda edilen elemanlara. Bu gerilimlerin dışında değişik gerilimlerde de yapılabilirler. sinyal lambası ile kolayca anlaşılabilir. • Frenleme devrelerinde kullanılamaz. • Uzaktan kumanda ( birden fazla merkezden kumanda) yapılamaz. Sinyal lambalarının kumanda devrelerinde önemli bir yeri vardır. Sınır anahtarları pimli ve makaralı olmak üzere mekaniki olarak iki şekilde yapılırlar. Makinenin hareketli kısmı sınır anahtarının üzerine geldiğinde sınır anahtarının kontakları durum değiştirir. • Montajı kolay ve basittir. Eski haline dönmesi için yanındaki diğer butona basmak gerekir. başlatma (Start) ve iki yollu (Jog) butonlarıdır. Paket şalterlerin sakıncaları: • Devrelerine motor koruma röleleri bağlanamaz. • Enerji gidip geldiğinde şalter kapalı kaldığından motor kendiliğinden çalışır. Paket şalterlerin sakıncaları üstünlüklerine göre daha fazla olduğundan motor devrelerinde pek kullanılmazlar. 68 . Çift yollu butonda ise hem stop hem de start butonu vardır. Genellikle yeşil sinyal lambası kumanda devresinin çalıştığını. ilgili motorun çalışıp çalışmadığını gösteren sinyal lambaları bulunabilir. 3. start kısmı kapanır. Kalıcı tip butonlarda ise butona bastığımız zaman öylece kalır. 2-Butonlar: Otomatik kumanda devrelerinde röle ve kontaktör bobinlerini çalıştıran veya durduran elemanlara buton adı verilir. Bunlar: Durdurma (stop). Basıldığında stop kısmı açılır.Şekil 8. Ani temaslı butonlardan. Kırmızı lamba aşırı akım rölesinin devreyi açtığını gösterir. Butonlar yapılarına göre üç şekilde imal edilmektedir. sınır anahtarları denir. • Zaman ayarlı devrelerde kullanılamaz. durdurma butonu normalde kapalıdır. 220 voltta çalışanları olduğu gibi 36 voltta çalışanları da vardır. Herhangi bir aksaklıkta hangi motorun arızalandığı. Paket şalterlerin üstünlükleri: • Paket şalterler ucuzdur. basıldığı zaman kapanır. Yani kalıcı tip butonlarda start ile stop arasında mekaniki bir bağlantı vardır. sarı lamba durduğunu gösterir. Makinenin hareketli parçası üzerine takılabildiği gibi sabit yerine de takılabilir. eski haline dönmez.

Düz zaman rölesinde. Manyetik sınır anahtarları sabit mıknatıs ve kontak kısmı olmak üzere iki kısımdan oluşur. Bu gecikme D deliğinin büyüklüğü ile alakalıdır. 7-8 no'lu kontaklar ise gecikmeli olarak durum değiştirirler. 3-4 no'lu kontaklar ani konum değiştirir. Bobin enerjisi kesildiğinde 1-2. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde bu kontaklar ani olarak durum değiştirir. Gerek düz gerekse ters zaman rölelerinde aynen kontaktör ve rölelerde olduğu gibi normalde açık ve normalde kapalı kontaklar bulunabilir. Yapı bakımından zaman röleleri çok çeşitli olarak yapılmaktadır.14a. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde kontaklar hızla konum değiştirir. B boşluğundaki hava veya yağın C kanalı ve D deliği yolu ile A boşluğuna geçmesinde karşılaştığı direnç nedeniyle yavaş olur. Bu sınır anahtarlarına sensör.14b’deki ters zaman rölesinde ise farklılık sadece E klepesinin durumunun değişmesidir. Zaman ayarı ise o düğmeden yapılır. 5-Zaman röleleri: Bobini enerjilendikten veya bobininin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra kontakları durum değiştiren rölelere. 7-8 no'lu kontakların durum değiştirmesi gecikmeli olarak olur. Bu nedenle 5-6. Çalışma şekillerine göre düz ve ters zaman rölesi olmak üzere iki şekilde yapılırlar. Şekil 8. Ancak en çok kullanılanları motorlu ve elektronik zaman röleleridir. Şekil 8. Düz ve ters zaman rölesi olarak kullanılabilir. zaman rölesi denir. Düz zaman rölesinin bobin enerjisi kesildiğinde nüve paleti ani olarak bırakır.Mekaniki hareketle çalışan sınır anahtarlarından başka manyetik olarak çalışan sınır anahtarları da vardır. insiyatör veya yaklaşım anahtarı da denilmektedir. Bu durumda kontakların tamamı ani olarak konum değiştirir. Pistonlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir pistonla sağlanan zaman rölelerine pistonlu zaman rölesi denir. Palete bağlı olan yay pistonu yukarıya doğru çeker. Kontak kısmının parçalarından biri manyetik maddeden yapılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 69 . bobin enerjilendikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Makine elemanı hareket ederken sınır anahtarının kontak kısmı ile sabit mıknatıs karşı karşıya geldiğinde mıknatıs kontağın manyetik parçasını kendine doğru çekeceğinden kontaklar durum değiştirir. a. Ters zaman rölelerinde ise röle bobininin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Piston üzerinde bulunan E klepesi açılır ve piston hızla eski durumunu alır. ancak pistonun hareketi. 5-6. daki düz zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde nüve paleti kendine doğru çeker ve 1-2 ve 3-4 no'lu kontaklar ani olarak konum değiştirirler.

Pistonlu düz ve ters zaman rölesi. Motorlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir motorla sağlanan zaman rölelerine motorlu zaman rölesi denir. Her çalışmada aynı gecikmeyi elde etmek için motor olarak senkron motor kullanılır. Çok uzun zaman gecikmesi sağlanabilir. Elektronik zaman röleleri: Zaman gecikmesi elektronik devre elemanları ile sağlanan zaman rölelerine. Şekil 8.Şekil 8. Doğru akım zaman röleleri f. Röle enerjilendiğinde kırmızı led yanar. b. bir süre sonra kontaklar durum değiştirdiğinde yeşil led yanar. demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir.15 Motorlu zaman rölesinin yapısı ve sembolleri. 70 . 6. Röleler elektromıknatıs. Kontak çubuğu S sabitleme noktası etrafında döner ve kontaklar gecikmeli olarak durum değiştirir. Bu tip zaman rölelerine program rölesi denir. Düz ve ters zaman rölesi olarak imal edilirler. A dişlisinin üzerinde bulunan P pimi bir süre sonra kontak çubuğuna vurur.Röleler: Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. Termistörlü zaman röleleri g.14. bir yay P pimini başlangıç durumuna getirir ve kontaklar ani olarak eski haline geri döner. Şekil 8. Senkron motorun devir sayısı bir dişli grubu ile uygun değere düşürülür. Elektromıknatıs. Elektronik zaman rölelerinde kontakların açık ya da kapalı olduğunu gösteren ışık yayan diyot (led) bulunur. Flaşör zaman rölesi gibi zaman röleleri de kullanılmaktadır.Kontaktör ve röleler: a. Günümüzde en çok kullanılan zaman rölesi çeşididir. Otomatik kumanda devrelerinde yukarıda sayılan zaman rölelerinden başka: d. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Program şalterleri h. elektronik zaman rölesi denir. c. A dişlisinin miline birden fazla eksantrik parça takılırsa ve bu paçaların karşısına da aynı sayıda kontak konulursa zaman rölesinin kulluma alanı genişletilmiş olur. Motorlu zaman röleleri düz zaman rölesi olarak yapılırlar. Bobin doğru akıma bağlanacak ise demir nüve bir parçadan yapılır. Termik zaman röleleri e.15’de görüldüğü gibi zaman rölesinin motoru enerjilendiğinde motor dişlisi ok yönünde döner ve A dişlisini de çok yavaş olarak ok yönünde döndürür. Röle bobinleri hem doğru ve hem de alternatif akımda çalışır. Senkron motorun enerjisi kesildiğinde.

Kontakların açılıp kapanmalarını. Bu elemanların bobinlerinin gerilimleri DC ya da AC olarak 24 .48 . Üstteki şekilde verilen rölenin bobinine bir gerilim uygulandığında röle enerjilenir ve paletini çeker. tungsten.16. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. kaynak makinesi. Bu pul. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Bu durumda HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 71 . Bobinin akımı kesildiğinde. Demir nüvenin ön yüzünde açılan oyuğa bakırdan yapılmış bir halka geçirilir. Kontakların yapımlarında gümüş. Kontaktör bobini ve kontakları. Röleler alttaki şekilde sembolize edilir. röle üzerinde bulunan yay. Kontaktörler. Röle çalışma prensibi. (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak kapanır. Rölenin paletine bağlanmış olan bir yay kontakların normal konumda kalmalarını sağlar. Normalde kapalı kontaklar açılır. Palet üzerinde bulunan (1-3) nolu kontak açılır ve (1-2) nolu kontak kapanır. Bobinin akımı kesildiğinde. normalde açık kontaklar kapanır. ısıtıcı. alıcıların otomatik olarak kumanda edilmesinde kullanılır. trafo vb. rölenin paleti sağlar. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. bobin akımı kesildikten sonra artık mıknatısıyet nedeniyle paletin demir nüveye yapışık kalmasını önler. kontaktör üzerinde bulunan yay. Bu bakır halka konmazsa alternatif alan nedeniyle palet titreşim yapar.220 . Şekilde verilen kontaktörün bobinine bir gerilim uygulandığında kontaktör enerjilenir ve paletini çeker. açılmış olan (1-3) nolu kontak kapanır.17.Kontaktörler: Büyük güçteki elektromanyetik anahtarlara kontaktör adı verilir. palladyum metalleri ve bunların alaşımları kullanılır. bir ve üç fazlı motor.380 volt olabilmektedir. Rölelerde olduğu gibi kontaktörler de elektromıknatıs. Rölelerde bir veya daha fazla sayıda normalde açık ve normalde kapalı kontak bulunur. Bobin enerjilendiğinde. Kontaklar açılıp kapanır ve röle gürültülü çalışır.Demir nüvenin ön yüzüne plastikten yapılmış bir pul konur. Palet üzerinde bulunan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak açılır. palet çekilir. Şekil 8. b. Bu durumda kapanmış olan (1-2) nolu kontak açılır. Şekil 8. Bobini alternatif akıma bağlanacak rölelerin demir nüveleri sac paketinden yapılır.

72 . PVC yahtkanh kablolardır. PVC dış kılıflı kablolardır. güç devrelerinde kullanılan kablolar ve kumanda. PVC yalıtkan kablolardır. 7.Yağa dayanıklı özel dış kılıflı kumanda kabloları: Bu tip kablolar. orta dereceli mekaniki zorlamaların olduğu yerlerde kullanılır. ölçü ve kontrol devrelerinde kullanılan kablolar şeklinde iki kısımda incelenir. kimyevi maddelere dayanıklıdır. a. renk kodlu damarlı.PYCYM-B tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli tek telli.PYCM tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli. Orta dereceli mekaniki zorlamaların bulunduğu. Güç devrelerinde genel olarak N tipi. bakır örgü ekranlı. 0. NLSCY tipi kablolar kalaylı bakır örgü ekranlı olduklarından elektromanyetik dış tesirlerden korunması gerekli yerlerde kullanılır. yüksek mekaniki zorlamanın olmadığı dahili yerlerde kullanılır. b. bakır örgü ekranlı. c. PVC yalıtkan. 0. PVC dış kılıflı kablolardır.kapanmış olan (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak açılır. renk kodlu damarlı. 1. kalay kaplı. 0.LSPYY ve LSPYCY tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli çok telli.NYSLYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli. Kumanda. katı ve sıvı yağlara.8mm2 kesitlerinde imal edilir. kullanım alanları ve yapıları bakımından ikî çeşittir. renk kodlu.5mm2 kesitlerinde imal edilirler. Güneş ışınlarının olmadığı harici yerlerde de kullanılır. Ölçü-kumanda ve kontrol kabloları kullanılırken cihaz terminallerine lehimlenerek veya kablo pabucu takılarak irtibatlandırılır.75-1-1. Dahili her ortamda kullanılır. kumanda devre elemanlarının resimleri yerine o elemanların sembolleri kullanılır.NYSLYCYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli ince çok telli. NLSY kablolar. her bir çift damarı burulu. yağlara ve kimyevi maddelere dayanıklıdır. D. dışarıdan gelebilecek muhtemel elektromanyetik alan etkilerine karşı koruma istenen yerlerde kullanılır. Açılmış olan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak kapanır. d. nemli. b. 0.5 mm2 kesitlerinde imal edilirler. alüminyum ekranlı. kalay kaplı.5-2.75 ve lmm kesitlerinde imal edilirler.5-0. renk kodlu damarlı. ölçü ve kontrol devrelerinde İse VDE-0245 Alman normuna göre üretilen standart ölçükumanda-kontrol kabloları ve yağa dayanıklı olarak yapılan VDE-0250 normuna uygun özel dış kılıflı ölçü-kumanda-kontrol kabloları kullanılmaktadır {Şekil 1.75-1-1. Bunlar: a. sıvı. Çok esnektir. 0. Modern yangın ihbar sistemlerinde sinyal taşımak için özel yapıya sahiptirler.5 ve 2. Dışarıdan gelebilecek elektromanyetik etkilere karşı bakır örgülü olarak yapılmıştır.14-0. kılıfları rutubete.5-mm2 kesitlerinde imal edilirler.0.75 -11.5 . KUMANDA DEVRE SEMBOLLERİ: Otomatik kumanda devreleri çizilirken. tek telli.30). ıslak. ince çok telli. 2. Kumanda cihazlarının ve makinelerin bağlantısında. sık dokunmuş. NLSY ve NLSCY tipi kablolar: Bakır iletkenli çok telli. kuru.Standart ölçü-kumanda-kontrol kabloları: Kullanım alanları ve yapıları bakımından 4 çeşitte imal edilmektedir. Otomatik kumanda devrelerinin çiziminde her ülke kendine göre değişik sembolleri standartlaştırmıştır.25-0.Kumanda Kabloları ve Kablo Seçimi: Otomatik kumanda devrelerinde kullanılan kablolar. Her türlü dahili ortamlarda sıva altında ve sıva üstünde kullanılır. F tipi ve Y tipi kablolar kullanılır.6 ve 0. alüminyum astarlı ve PVC yahtkanh kablolardır. Katı.

makinelerin projeleri bu ülkelerin normlarına göre çizilmiş olarak gelmektedir. Bu standartların dışında TSE ve RUS standartlarına göre çizilmiş az da olsa kumanda devreleri ülkemizde kullanılmaktadır. îyi bir teknik elemanın. kumanda devre şemalarını okuyabilmesi ve devreyi kurabilmesi için bütün ülkelere ait normları çok iyi şekilde öğrenmesi gerekir.Ülkemizde kullanılan makineler daha çok Almanya ve Amerika'dan ithal edildiğinden. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 73 .

74 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 75 .

Bir otomatik kumanda devresini tasarlarken öncelikle alıcının (motorun) nasıl çalışması isteniyor ise güç devresi çizilir.18. Bu tür şemalara komplike devre şemaları denir. Çok basit devrelerde güç. Buna karşılık Alman normlarında çizilmiş şemayı uygulamak daha kolaydır. • Güç devresi çizimi • Kumanda devresi çizimi • Sinyal devresi çizimi Şema çiziminde devre elemanları enerjisiz. kontaktör bobinine gelir ve kontaktör bobininin diğer ucundan nötr ( Mp )' den devresini tamamlar. Şekil 8. Daha sonra güç devresine göre kumanda ve sinyal devresi tasarlanarak çizilir. koruma röleleri ve zaman röleleri gibi kumanda devre elemanlarının bulunduğu devreye kumanda devresi denir.18'de görüldüğü gibi R fazından gelen akım sigortaya daha sonra aşın akım rölesinin normalde kapalı kontağına. Bu nedenle kumanda devrelerinde kullanılan elemanlar küçük akım taşıyacak şekilde seçilirler. Karmaşık devrelerde akım yolu takibi zor olduğu için güç devresi ayrı kumanda ve sinyal devresi birlikte çizilir. Kumanda devresinin çizimi: Otomatik kumanda devrelerinde butonlar. röleler.. Mekaniki bağlantısı olan elemanlar ise kesik çizgi ile gösterilir. Kumanda devresi çizilirken R' den Mp' ye doğru akım takip edilerek önce seri devre daha sonra devrenin özelliğine göre paralel çizimler yapılır.Devre Şemalarının Çizimine Ait Genel Bilgi: Otomatik kumanda devreleri üç kısımda çizilir. Start butonuna bastığımız zaman akım. M kontaktörünün bobini enerjilenir. KUMANDA DEVRE ŞEMALARI VE UYGULAMALARI 1. Şekil 8. Devreyi tasarlarken çizim yapmak Amerikan normlarında daha kolaydır. Kumanda ve sinyal devresi çizimi 76 . kontaktörün yardımcı kontakları kullanılır. sistem ise çalışmazken gösterilir. buradan geçtikten sonra stop butonuna. Uygulamada da aynı yol izlenir. Bu devreden geçen akım kumanda elemanlarının çektiği akım olduğundan çok küçük değerdedir. Amerikan normlarında çizim yapılırken soldan sağa doğru (yatay olarak) çizim yapılır. kumanda ve sinyal devresi bir bütün halinde çizilebilir. Alman normlarında çizim yapılırken ise yukarıdan aşağıya doğru (dikey olarak) çizim yapılır. a.E. kontaktörler. stop butonuda normalde kapalı olduğundan start butonuna gelir.

2-Şemalarda Tanıtma İşaretleri: Otomatik kumanda devre şemalarında devre elemanları Tablo 1. Genelde sarı lamba motorun durduğunu. Böylece start butonuna paralel bağlı olan normalde açık M kontağı kapanır. yeşil lamba çalıştığını.Paletini çeken M kontaktörüne ait açık kontaklar kapanır. Dolayısıyla R-S-T fazlan.B Başlatma Butonu b2.S. b. Sinyal devresi kumanda devresine paralel olarak.E. Bu devrede kontaktörün ana (güç.Yatay Şema) Kontaktör C M.B Kontaklar Kendini çalıştıran elemanın işareti ile aynıdır Tablo 8. Güç devresi hem Alman hem de Amerikan normlarına göre dikey olarak çizilir.0 Stop. Şekil 1. kuvvet ) kontakları kullanılır. Çünkü kontaklardan geçen akım yükün çektiği akımdır ve yüksektir.I Start. A Yardımcı kontaktör Röle. Sinyal devresi çizimi: Motorun çalışıp çalışmadığını. kırmızı lamba ise aşırı akım rölesinin devreyi açtığını ifade eder. Yine R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde açık kontağına gelir. d B. Herhangi bir nedenle aşın akım rölesi kapalı kontağını açarsa bu kez de kırmızı lambaya seri bağlanan aşırı akım rölesinin normalde açık kontağı kapanacağından kırmızı lamba yanar. Bu görevinden dolayı M kontağına mühürleme kontağı adı verilir. Kumanda ve sinyal devrelerinde kontaktörün yardımcı ( kumanda ) kontakları kullanılır. B. Devre üzerinde her faza ait sigortalar. Start butonuna bastığımızda kontaktör bobini enerjileneceğinden kontakları durum değiştirir. Lambaların yanık veya sönük olması bizi görsel olarak motor hakkında bilgilendirir. Şemalarda tanıtma işaretleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 77 . R .5. D. start butonundan elimizi çeksek dahi akün. kapalı kontaklar açılır.S. c-Güç devresi çizimi: Güç devresi.31' de görüldüğü gibi R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde kapalı kontağına oradan da sarı lambaya ve çıkışı nötre bağlanır. otomatik kumanda devrelerinde motorun veya alıcıların bağlandığı devredir. Çünkü kontaktör bobini enerjisizdir.Dikey Şema) (T.TR. Bunun sonucunda san lamba devresindeki kontak açılır ve lamba söner. AA Sinyal lambası H L Durdurma Butonu bı. Kontaktör enerjisizken lamba devresi tamamlandığından sarı lamba yanar. çalışmama sebebini anlayabilmek için otomatik kumanda devrelerinde sinyal devreleri kullanılır. Yeşil lamba devresindeki açık kontak kapanır ve bu lamba yanar. yolunu M kontağı üzerinden tamamlayacağından kontaktör bobini sürekli olarak enerjili kalır. ZR Zaman rölesi Sigorta Aşırı akım rölesi ee OL. motorun U-V-W uçlarına geldiğinden motor çalışır.8" de belirtilen harflerle tanıtılmaktadır: KUMANDA ELEMANI ADI: ALMAN NORMU AMERİKAN NORMU (T. Kontağa seri bağlanan yeşil lamba yanmaz. aynı devre üzerine çizilir.E. Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerji ilenir ve açık kontaklarını kapatır. kontaktörün normalde açık güç kontakları ve aşırı akım rölesi ile alıcı ( motor ) bulunur.

Genel olarak bütün şemalarda devrede kullanılan işaretlerin anlamları devrenin altında açıklanır. Başlatma butonuna bağlanan bu kontağa mühürleme kontağı denir. Böylece kesintisiz olarak kontaktör çalışmaya devam eder. C kontaktörünün normalde açık kontağı paralel bağlandığında sürekli çalıştırma devresi elde edilir. Aynı anda güç devresindeki C kontakları da kapandığından motor çalışmaya başlar. buton kontakları açılır ve daha önce buton üzerinden geçen kontaktör akımı bu kez. durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. Güç devresinde motor çalışır. Motorun Bir Yönde Sürekli Çalışması: En çok uygulanan kumanda devrelerinden birisidir. Motorun çalışması. Devrenin çalışması: Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerjileneceğinden kontaktörün normalde açık kontakları kapanır ve sinyal devresinde Lı lambası söner L2 lambası yanar. 4. 3.Motorun Kesik Çalışması: Şekil 8. L2 lambası söner Lı lambası yanar.19. sinyal ve güç devresi. b1 durdurma 78 . Şema 8. Başlatma butonundan elimizi çektiğimizde. 3 fazlı asenkron motorun kesik çalışmasına ait kumanda. Start butonundan elimizi çektiğimizde kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden motor durur. Kesik çalıştırma devresindeki b2 butonuna. kapanan C kontağı üzerinden geçer.20'deki b2 başlatma butonuna basıldığında C kontaktörü enerjilenir ve kumanda devresindeki C kontağını kapatır.

Şekil 8. kumanda ve güç devresindeki C kontakları açılır ve motor durur. birden fazla merkezden motorun çalıştırılıp durdurulabilmesidir. Motoru durdurmak için de her iki merkezdeki stop butonu kullanılabilir.Motorun İki Kumanda Merkezli Sürekli Çalışması: Otomatik kumanda devrelerinin en önemli özelliklerinden birisi. Şekil 8. 3 fazlı asenkron HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ motorun iki kumanda merkezli çalıştırılması. merkezdeki start butonuna basılsın isterse II. Motorun bir yönde sürekli çalıştırılması a) TSE normu b) Amerikan normu 5.21. merkezdeki start butonuna basılsın kontaktör bobini enerjilenir ve motor çalışır.21'deki devrede ister I. start butonlan ise birbirine paralel bağlanır.20. Şekil 8. Kumanda merkezlerinde bulunan stop butonları birbirine seri. 79 . Bunun için her merkezde start-stop buton grubu bulunur.butonuna basıldığında kontaktörün enerjisi kesildiğinden.

6.23). sakıncalarından dolayı küçük güçlü motor devrelerinde kullanılmaktadır ya da hiç kullanılmamaktadır (Şekil 8.Enversör paket şalterin devre şeması ve bağlantısı: Enversör kelimesi motorun devir yönünün değiştirilmesi demektir.23. 3 fazlı asenkron motorun buton emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. Böylece ileri çalıştırma butonuna basıldığında geri çalıştırmayı sağlayan kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden emniyet sağlanmış olur (Şekil 8. Bu değiştirme esnasında fazlar birbiri ile karşılaşmamalıdır. 3 fazlı asenkron motorun devir yönünün değişmesi için bir faz sabit diğer iki fazın yer değiştirmesi gerekir. Şekil 8. geri çalıştırma butonu ise ileri çalıştırmanın stop butonu gibi görev yapar.22). Şekil 8. 80 . 7.Kilitleme devreleri: a-Buton kilitlemeli: İki yollu (Jog) butonları ile buton emniyeti sağlanır. 3 fazlı asenkron motorun enversör paket şalterle devir yönünün değiştirilmesi. Ancak günümüzde paket şalterler. sinyal ve güç devresi. Bu şekilde ileri çalıştırma butonu. İleri ile geri çalıştırma butonlarının stop ve start kısımları birbirine seri olarak bağlanır. Bunu sağlamak için özel paket şalterler imal edilmektedir.22. geri çalıştırmanın stop butonu gibi.

şekilde görüldüğü gibi kontaktör bobinlerini birbirine bağlayan kesik çizgilerle gösterilir.b.25. geri çalıştırma start butonuna seri olarak da ileri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı konur. Hatta kısa devre nedeniyle bir kontaktörün kontakları kaynamışsa. Bu şekilde motor ileri çalışırken. 3 fazlı asenkron motorun kontak emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. İleri çalıştırma start butonu devresine seri olarak geri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı. sinyal ve güç devresi. Yukarıda anlatılan emniyet sistemleri aynı anda her ikisi birlikte aynı devreye uygulanabilir. geri kontaktörüne seri bağlanan ileri kontaktörünün normalde kapalı kontağı açılacağından geri butonuna basılsa dahi kontaktör bobini enerjilenemez. adından da anlaşılacağı üzere kontaklarla sağlanmaktadır. Mekaniksel kilitleme kumanda devresi. Şekil 8. bu bağlantıya mekanik kilitleme adı verilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 81 . Bu nedenle mekanik kilitlemeli devrelerde bir kısa devre meydana gelmez.Mekanik kilitlemeli kontaktörlerde her iki kontaktöre ait kontaklar aynı anda kapanamazlar.24). c-Mekaniksel kilitlemeli: Kumanda devrelerinde mekanik kilitleme.24. Şekil 8. Aynı durum motoru geri çalıştırırken de söz konusudur (Şekil 8. Böylece emniyet sağlanmış olur.Elektriksel kilitlemeli ( kontak emniyetli) devir yönü değiştirme: Bu emniyet sistemi. diğer kontaktör enerjilendiğinde birbirine yapışmış olan kontakları açar.İki kontaktörün paletleri bir eksen etrafında dönebilen bir çubukla birbirine bağlanırsa.

bir müddet sonra tekrar çalışması istenebilir.27). sinyal ve güç devresi. Şekil 8. hareketli kısmın hareketi sınıf anahtarları ile kontrol edilir. Bu gibi devreler zaman röleleri kullanılarak yapılabilir (Şekil 8. Sakıncalı olduğu halde mekanik kilitlemenin alternatif akımda çalışan kontaktörlerde de kullanıldığı görülür. Kapı kapanınca sınır anahtarı sayesinde motor yine otomatik olarak durur. 9-İki yönde sınır anahtarı ile çalıştırılması: Vargel. Mekanik kilitleme genellikle doğru akımda çalışan kontaktörlerde kullanılır. 82 . freze gibi iş tezgahlarında ve otomatik kapılarda. R Mp R S T Şekil 8. taşlama. Örneğin kapıyı açma butonuna basıldığında motor bir yönde dönerek kapıya kumanda eder ve kapı yeteri kadar açıldığında sınır anahtarı sayesinde otomatik olarak durur. 3 fazlı asenkron motorun zaman ayarlı olarak çalışması ve durmasına ait kumanda ve güç devresi.26. Bu özellik mekanik kilitlemenin en büyük üstünlüğüdür.27. 10-Motorun zaman ayarlı çalıştırılması ve durması: Bazı otomatik kumanda devrelerinde motorun bir süre çalışıp sonra otomatik olarak durması veya bir motor çalışırken durup. Motor bu kez ters yönde döner. 3 fazlı asenkron motorun iki yönde sınır anahtarı ile çalışmasına ait kumanda. kendi kontaklarını kapayamaz. Kapıyı tekrar kapatmak için kapama butonuna basılır.Eğer yapışmış kontakları açamazsa. Böylece her iki kontaktöre ait kontakların beraberce kapalı kalmaları ve bir kısa devreye neden olmaları önlenmiş olur.

Kalkış Akımının Şebeke Üzerindeki Etkisi: Asenkron motorların çalışmaya başladıkları ilk anda çektikleri akıma kalkış akımı. kalkınma anında düşük gerilim uygulandığında motor. 2. 6 kutuplu motorlarda 3 KW. Gerekli kumanda ve güç devresini çiziniz. Çünkü yüklü kalkınan bir motora. Bu nedenle büyük güçlü motorların kalkınma anında. Bu durum şebekede dalgalanma ve motor sargılarında ısınmalara neden olur. Oto trafosu ile yol verme 3.Stop butonuna basıldığında birinci motor duracak. bir süre çalıştıktan sonra kendi kendine duracaktır. Start butonuna basıldığında birinci motor çalışacak. 3. yükü karşılamak için şebekeden daha fazla akım çeker ve kalkınamaz. bir süre sonra ikinci motor da çalışacaktır. a.Kalkış Akımını Azaltma Yöntemleri: Asenkron motorların kalkış akımını azaltmak için kullanılan yöntemler şunlardır. sinyal ve güç devresinin şemasını çizip çalışmasını yazınız. kesik ve sürekli olarak çalıştırılacaktır. Şebekedeki bu dalgalanma aynı hattan beslenen diğer alıcıları da etkiler. Düşük gerilimle yol verme yöntemleri: 1. şebekede büyük gerilim düşümlerine neden olur.3 fazlı iki asenkron motora ait kumanda ve güç devresinin şemasını aşağıdaki istekleri cevaplandırarak çiziniz.Rotoru sargılı ( bilezikli ) asenkron motorlara kademeli dirençle yol verme: Bu yöntem yüklü kalkman motorlarda kullanılır. motorların direkt yol almaları esnasında şebekeden çektikleri yol alma akımları. 8 kutuplu motorlarda 2. Motorun yol alma akımı. MOTORLARDA KALKIŞ AKIMINI DÜŞÜRME: 1. İkinci motor 40 sn sonra duracak. ikinci motor çalışmaya başlayacak. Röleli kesik ve sürekli çalıştırmada kullanılan kumanda devresinden yararlanarak gerekli kumanda. 2. yol alma akımı veya kalkınma akımı denir. Kademeli ön dirençle yol verme b. a. Bu akım kısa süreli olduğundan motor sargılarında ısı artışına sebep olmaz.2 KW ve daha güçlü motorlarda.Problem Halinde Değişik Uygulamalar: 1. şebekede meydana getireceği gerilim dalgalanmalarını önlemek için değişik yöntemler uygulanmaktadır. Küçük güçlü motorlarda da bu akım dikkate alınmaz. ikinci motor durduğunda üçüncü motor çalışmaya başlayacak.Düşük gerilimle yol verme: Düşük gerilimle yol verme yöntemi çalışmaya boşta başlayan motorlarda kullanılır.11. üçüncü motor da 20 sn sonra duracaktır. Amaç kalkış akımını azaltmak olduğundan yüklü motorlara düşük gerilim yöntemi ile yol verilemez. Yıldız/Üçgen yol verme 2. tam yük altında çalışma) akımının yaklaşık 3-6 katıdır. Ancak 2 .Start butonuna basıldığında yalnız birinci motor çalışacaktır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 83 .3 fazlı üç asenkron motor bir start ve bir stop butonu kullanılarak şu şekilde çalıştırılacaktır. b. Kademeli direnç rotor sargılarına seri olarak bağlanır. F. gücüne ve kutup sayısına bağlı olmakla beraber anma (nominal.4 kutuplu motorlarda 4 KW.3 fazlı bir asenkron motor iki ayrı yerden kumanda edilecek.

Motorun bağlanması durumunda ise bir faz sargısına 380 V gerilim düşer.Yıldız /Üçgen Yol vermenin Önemi: Yıldız / Üçgen yol verme yöntemi. şebekenin fazlar arası geriliminin. normal çalışma akımına düşüş süresi bir ampermetre ve kronometre ile belirlenir. bağlamada faz akımları.. Sigorta ve Kontaktör Seçimi: Termik aşın akım röleleri motor sargılarına seri olarak bağlandığından genellikle hat akımının geçtiği yere değil de faz akımının geçtiği yere bağlanır. bağlantı kontaktördeki kontaklar vasıtasıyla köprülenerek oluşur. yükü kaldıramaz ve devir sayısında düşme olur ' e geçerken de darbe şeklinde ani akım artışı olur. Eğer bu süre kısa tutulursa motor tam devrini alamayacağından direk bağlı gibi kalkınır ve şebekeden aşın akım çeker yol vermenin de bir anlamı kalmaz. yol alma esnasında A bağlanırsa faz bobinleri kat daha az bir gerilimle çalışır yani 220 V ile çalışır. Bu da 8-10 sn civarındadır. Süre uzun tutulursa bu kez motor 1/3 momentle çalıştığından. İşte belirlenen bu süre yol vermede. Bir şebekede A çalışacak 3 fazlı bir motor. Motorun çalışması anında şebeke gerilimi aynı olduğundan da ve gerilim kat az olduğundan akım da aynı oranda azalır Buna göre olur. 4Yol Vermede Çalışma Süresinin Önemi: yol vermede motorun yıldızdan üçgene geçiş süresi oldukça önemlidir. Böylece motor normal geriliminde çalışmaya devam eder.3. motorun faz gerilimine eşit olduğu 5 KW ve daha büyük güçteki motorlarda uygulanır. Bunu formülle izah edecek olursak : Motorun bağlanması durumunda bir faz sargısına 220V gerilim düşer. hat akımının olduğundan motorun normal akımının 0. yol vermede. Görüldüğü gibi motorun çalışması durumunda şebekeden 1/3 oranında daha az akım çekilir. motorun bağlantıda çalışma süresidir. en kolay ve en ekonomik yol alma akımın düşürme yöntemi olduğundan sanayide çok kullanılmaktadır. olur. Bu sürenin belirlenmesi için motor direk bağlanarak yüksüz durumda çalıştırılır ve kalkınma akımının. 5Yol Vermede Termik. 3 fazlı asenkron motorlarda bağlama. önce bağlanan motor düşük gerilimle yol almaya başlar. Sonuçta yol alma akımı 3 kat azalır. Yol almanın uygun bir anında motorun faz sargıları arasındaki bağlantı açılır sonra motorun sargılan olarak bağlanır. Uygulama şu şekilde yapılır: Motor sargılarının U-V-W ve X-Y-Z uçları hiçbir köprüleme ve bağlantı yapılmadan klemens tablosuna çıkarılır. Hat akımı da kat azalır.58 ile çarpılmasıyla çıkan sonuca göre belirlenir. Termik seçimi de faz akımına göre yapılır ve ayarı da faz 84 . olur. Pratik olarak motor normal devrine geçtiği anda bağlantıya da geçmelidir. Bu sayede seçilecek termiğin akım sınırlan daha küçük seçilir ve ekonomik olur. Diğer yöntemlerde motorun gücüne göre oto trafosu ve ön direnç seçimi yapılması gerekirken yol vermede bunlar söz konusu değildir.

yol verilen motorlarda sigorta seçimi gecikmeli tip sigortalardan yapılır ve motorun anma (etiketinde yazılı) akımının 2 katı değerindeki ilk standart değerden seçilir. devrelerinde aşırı akım rölesi kullanılamaması ve dan ne geçişte sürenin şalteri çalıştıran kişiye göre değişebilmesi nedeni ile günümüzde kullanım alanı yok denilecek kadar azalmıştır.akımına göre ayarlanır.28'de motorlara yol veren paket şalterin diyagramı ve bağlantı şeması görülmektedir. kalkınma anında akım 3 kat azaldığından sigorta motorun anma akımının 3-6 katı değerinde seçilmez. direkt yol vermede kalkınma anında anma akımlarının 3 . hat akımları değildir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 85 . Böylece çalışma gerçekleşir. A konumuna getirildiğinde motorun U-V-W uçlarına R-S-T fazları gelmekte X-Y-Z uçları ise kısa devre olmaktadır. Çünkü kontaklardan geçecek akım motorun faz akımlarıdır. Yaklaşık 2.28.Ih değerinde seçilir. 3 fazlı asenkron motorlara paket şalterlerle yol verme devresi. Yani motorun nominal (etiketinde yazılan) akımının 0. Böylece motor çalışmaya geçmiş olur. termik seçiminde olduğu gibi motorun faz anma akımlarının bir üst standart değerine göre seçim yapılır. termiğin akım ayarı belirlenir. Şekil 8. Paket şalter konumuna getirildiğinde kontakların durumuna göre akım takip edilirse R-S-T fazlarının motorun U-V-W uçlarına geldiği ve U ile Z.58 ile çarpılmasıyla. Böylece kontaktörün ömrü daha uzun olur. Daha önce belirttiğimiz gibi motorlar. 7-Şemasının çizimi ve uygulanması: Şekil 8. Paket şalter 0 konumunda iken motor sargıları enerjisizdir. Eğer ekonomiklik düşünülmez ise kontaktör seçiminde daha büyük akımlar taşıyabilecek kontaktörler seçilebilir. 6-Paket tip yıldız/üçgen şalterin incelenmesi: Paket tip şalterler. V ile X.6 katı akım çekerler. Kontaktör seçiminde de. Ancak yol vermede. W ile Y uçlarının kısa devre olduğu görülür.

akım Zm: Motorun. nominal akımın kd katı kadar (Im=In. 3 fazlı asenkron motorlara otomatik yol vermeye ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. yol vermede reaktör gibi de kullanılabilirler. Yalıtımlı trafo ise primer-sekonder arasında fiziksel bağlantı olmayan trafo demektir. Bu farklılıklar zaman rölesinin kapalı ve açık kontaklarının birbirinden bağımsız olmasından ve dan e geçişte akımın kesintisiz olması istendiğindendir.29. Yandaki şekilde güç devresinin nasıl olduğu görülmektedir.Otomatik Şalter Şemasının Çizilmesi: Otomatik şalter şemasının çizimi çok değişik şekillerde olabilmektedir.çektiği. Şekil 8. çekilen. Oto transformatörüyle yapılan yol verme devreleri daha pahalıya mal olduğu halde. Oto transformatörlerinin sargıları düşük gerilimin alınması için kullanıldığı gibi. "Yalıtımlı" trafonun farklı şeyler olmasıdır. Burada dikkat edilmesi gereken husus "Yalıtım" trafosuyla. Motor sargısına U2 gerilimi 86 .kd) akım çekecektir. Temel prensip motor sargısına uygulanan gerilimin azaltılması yoluyla motorun çektiği yol alma akımının azaltılmasıdır. daha randımanlı çalışırlar. Kumanda devrelerinde bir. iki veya daha çok kademeli oto transformatörleri kullanılır. Yalıtım trafosunda primerin sekondere oranı olan a katsayısı 1'dir. bir oto transformatöründen de sağlanabilir. 9-Oto trafosu ile yol vermenin incelenmesi: Motorların düşük gerilimle başlatılmasında gerekli olan düşük gerilim. Oto trafoları primer ve sekonderi aynı sargı olan (tek sargılı) transformatörlerdir.29'da görülmektedir. En çok kullanılan ve ekonomik olan devre şeması Şekil 8. akım Im: Motorun.sargısı Itip: Tip gücü akımı Im=Ih+Itip a = U1 / U2 = Im / Ih Motor sargısına doğrudan U1 şebeke gerilimi uygulanırsa motor şebekeden. Ih: Hattan.8.

kd 10-Oto trafosu ile yol verme şeması çizilmesi ve uygulanması: Örnek 1 : Nominal akımı 10A olan bir asenkron motor.kd=(50/100). şebekeye doğrudan bağlandığında 50A akım çekmektedir. Im = In. Hattan çekilen akım Ih = Im / a = (1 / a) .In. In . Im=0. soruda istenen çalışmayı gerçekleştiren devre görülmektedir. Ih = (1 / a2) .125A Itip = 32.375A Şekilde. Bu esnada ZR1 zaman rölesi aktif hale gelir ve saymaya başlar. Kd = 21. Oto trafosuyla yol verme.5 = 12.In. Böylece reaktans üzerinden enerji geçişi başlar. In.kd 50=10.B ve C üzerine enerji gidişi kesilir. Şekil 8. (U2 / U1) .30.Ih = 25 . In .5A Ih = (U2 / U1)2 .12.için. In . kd = 12.5 A Itip = Im . ZR1'in gecikmeli açılan kontağı üzerinden B de enerjilendiği için en fazla %50 kapasiteye ulaşılmasına izin vardır.5=25A Ih = (U2/U1)2 . kd = Ih = /U2 / U1)2 .10. In .65.21.5=32. aynı anda ZR1'in gecikmeli kapanan kontağı da kapanarak C'ye ve ZR2'ye enerji gitmesi sağlanır. Alt kesimdeki D kontağı kapanır ve devre durdurma butonuyla durdurulana HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 87 .kd kd=5 %50için.kd şeklinde bir hesaplamayla bulunur. ZR2 rölesi saymayı bitirdiğinde (o da 3sn olsun) ZR2 kontağı kapanarak D kontaktörünü enerjiler ve devrenin en üstündeki D kontağı açılarak A. Im=(U2/U1). Belirli bir süre sonra (örneğin 3sn olsun) ZR1'in gecikmeli açılan kontağı açılarak B kontaktörünün enerjisi kesilir. Bu motora %50 ve %65 kademelerindeki oto trafosuyla yol verildiğinde şebekeden çekilecek akımı ve motor akımını bulunuz.10.5A %65.uygulanınca motorun çekeceği akım. Başlatma butonuna basıldığında A kontaktörü enerjilenir ve A kontağı mühürleme yapar. Böylece %65 kapasiteye ulaşmaya imkan tanınır. kd eşitliğinden de şu sonuca varılır.5 . gerilimdeki azalma oranında olacaktır ve Im = (U2 / U1).125 = 11.

Bir süre sonra (S) kontakları açılır ve oto tranformatörü şebekeden ayrılır. Sonra (M) kontakları kapanır. bu iki kontaktör arasında yapılan elektriksel kilitleme ile önlenir. Bir süre sonra (ZR) zaman rölesinin kapalı kontağı açılır ve açık kontağı kapanır. Görüldüğü gibi aşama aşama oto trafosu devreden çıkarılır ve tam kapasite çalışmaya doğru geçiş yapılır. Daha çok kademe kullanılmasının sebebi motoru daha düşük gerilimle kalkındırarak akımını da iyice azaltmaktır. Aksi halde oto transformatörünün üst yarı sargıları kısa devre olur. Oto transformatörü devreden ayrılır.Motorunu normal gerilimde çalışması durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. (ZR) zaman rölesi enerjilenir. sonra (M) kontaklarının kapanması gerekir. Şekilde verilen devrede başlatma butonuna basıldığında. Güç devresinde (S) kontakları kapanır ve motor düşük gerilimle yol almaya başlar. Dirençle yol vermede bir kademeli direnç kullanılabildiği gibi iki veya daha fazla kademeli direnç de kullanılabilir. 88 . Bu devrede ilk önce (S) kontaklarının açılması. Ani çalışan (ZR) kontağı başlatma butonunu mühürler ve sürekli çalışmayı sağlar. Kapanan (S) kontakları üç fazlı oto transformatörünü yıldız olarak şebekeye bağlar.31.kadar bu kontak üzerinden geçerek çalışmayı tam kapasiteyle sürdürür. 11-Dirençle yol vermenin incelenmesi: 3 fazlı asenkron motorlara dirençle yol vermeden amaç motorun yol alma anında motora uygulanan gerilimin bir kısmının direnç üzerinde düşmesini sağlamak ve motor sargılarına düşük gerilim uygulayarak motorun çekeceği akımı azaltmaktır.Bu sargılardan geçen yüksek değerli akımlar. Güç devresinde (S) kontakları açılır. Oto trafosuyla yol verme. transformatörün yanmasına neden olur. (ZR) zaman rölesiyle birlikte (S) kontaktörü de enerjilenir. Örnek 2 : Şekilde üç fazlı bir asenkron motora bir kademeli oto tranformatörüyle yol vermede kullanılan bir bağlantı şeması verilmiştir. (M) kontakları kapanır ve motor normal şebeke gerilimine bağlanır. (S) ve (M) kontaktörlerinin aynı anda beraberce çalışmaları. Böylece (S) kontaktörü devreden çıkar. Motor kalkındıktan sonra dirençler devre dışı bırakılarak motorun normal gerilim ve akımında çalışması sağlanır. Şekil 8. Böyle bir oto tranformatörüyle motora yol verirken. Transformatörün %65 lik gerilimli orta uçlarına bağlı olan motor. düşük gerilimle yol almaya başlar. güç devresinde ilk önce (S) kontakları kapanır. Motor normal şebeke gerilimine bağlanır. (M) kontaktörü enerjilenir.

3 fazlı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. sincap kafesli asenkron motorların kalkış momentinden daha yüksektir. Bu yöntemde kalkınma akımını düşürmek için rotor sargılarına kademeli dirençler seri olarak bağlanır. Motora direkt şebeke gerilimi uygulanır.33.32. 14-Rotoru sargılı motora yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: Rotoru sargılı motorlara iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. hem de düşük akımla kalkınma sağlanır. Bu nedenle rotoru sargılı asenkron motorlara yük altında yol verilebilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 89 . Böylece hem kalkınma momenti maksimum olur.12-Dirençle yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: 3 fazlı asenkron motora iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. 13-Rotoru sargılı motora yol vermenin incelenmesi: Rotoru sargılı asenkron motorların kalkış momenti. Rotoru sargılı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Asansörlerde genelde bu tip motorlar kullanılır.

MOTORUN FRENLENMESİ: 1-Frenlemenin önemi ve çeşitleri: Otomatik kumanda devrelerinde çalışan motorları durdurmak için stop butonuna basıldığı zaman motor aniden durmaz. İşte bu olumsuz çalışmaları ortadan kaldırmak İçin stop butonuna basıldığında motorun hemen durması için frenleme sistemleri geliştirilmiştir. Frenleme düzeneği balataların motor kasnağını sıkmasını sağlar ve motor çok kısa sürede durur. Dönme ataleti ile bir müddet daha dönmeye devam eder. Motoru durdurmak için stop butonuna basıldığında frenleme bobininin de enerjisi kesileceğinden nüve hızla normal yerine döner. Seri üretim yapan makinelerde motorların durması beklenirse zaman kaybına ve dolayısı ile ekonomik kayıplara neden olunur.34. 2. Balatalı frenleme sistemleri motorlarla beraber imal edilirler. Günümüzde kullanılan frenleme sistemleri: • Balatalı frenleme • Dinamik frenleme • Ani durdurma sistemleridir. Motoru çalıştırmak için start butonuna basıldığında frenleme bobini doğru akımla enerjilenir ve nüveyi aşağıya doğru çeker. Tek farkı araçlarda balatalar.Balatalı Frenlemenin Tanıtılması: Motor kasnağı iki tarafındaki balatalar ile sıkıştırılarak durdurulursa bu frenlemeye balatalı frenleme denir. mekanik olarak (ayakla) harekete geçerken motorlarda otomatik olarak harekete geçer. Motorların balatalı frenleme ile frenlenmesine ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda devresi Şekil 8. Bu sistem genellikle küçük güçlü motorlarda uygulanır. İş kazaları meydana gelebilir. Şekil 8. Nüvenin aşağıya çekilmesi ile frenleme düzeneği de mekanik olarak balataları motor kasnağından ayırır ve motor mili dönmeye başlar. Seri üretim aksar.G. Balataları harekete geçiren sistem aynen araçlarda bulunan frenleme sistemi gibidir.34' deki devrede motor çalışmaz durumda iken frenleme bobini enerjisizdir ve balatalar kasnağı sıkma vaziyetindedir. 90 .

Motorları dinamik frenleme ile durdururken stator sargılarına uygulanması gereken gerilim değeri önemlidir. Formüllerde geçen. Bu nedenle dinamik frenlemede gerekli doğru gerilim değeri her motor için ayrı ayrı hesaplanarak tespit edilir. a. motor gücüne ve stator sargılarından geçecek akıma göre değişir. Bu gerilim. Dönmekte olan rotor çubuklarında bir EMK indüklenir. Rotor kısa devre çubuklarında dolaşan kısa devre akımlarından dolayı rotorda N-S kutuplan oluşur.3. Diğer yandan sargılara uygulanan gerilim arttıkça frenleme süresi kısalır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 91 . Eğer frenleme gerilimine dikkat edilmezse stator sargılan yanabilir.Dinamik frenleme geriliminin hesaplanması: Motor yıldız bağlı ise: Stator sargılarının toplam omik direnci. Bu sırada stator sargılarına doğru bir gerilim uygulanınca stator sargılarında düzgün ve sabit bir manyetik alan meydana gelir. Dinamik frenlemede kullanılacak doğru akım kaynağının gücü ise: formülünden hesap edilir. Gerilim azaldıkça frenleme süresi uzar.Dinamik Frenlemenin Tanıtılması: Motorları kısa sürede durdurmak için stop butonuna basıldığında motor sargılarına doğru akım uygulanarak yapılan frenleme sistemine dinamik frenleme denir. Rotor kutuplan ile statorda meydana gelen kutuplar birbirlerini etkileyerek rotoru kısa sürede durdurur. Frenlemenin oluşması şu şekilde gerçekleşir: Stop butonuna basıldığında motorun enerjisi kesilir ve motor kendi ataleti ile dönmeye devam eder.

. .35. Buton kontrollü dinamik frenleme devre şeması: Sekil 8. • Düz zaman röleli dinamik frenleme devresi: Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken durdurmak için stop butonuna basıldığında DF kontaktörü ve ZR zaman rölesi enerjilenir. 3 fazlı asenkron motorların buton kontrollü olarak dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Böylece motorun frenleme süresi zaman rölesinin ayarı ile sabitlenir. Motor aynı akımda bağlı olursa. b. Motora uygulanacak doğru gerilim değerini ve DA kaynağının gücünü bulunuz. 2850 50hz. Bir müddet sonra zaman rölesi normalde kapalı kontağını açarak kendisinin ve DF Kontaktörünün enerjisini keser. olan üç fazlı asenkron motorun bir faz sargısının omik direnci 4 olarak ölçülmüştür. Düz ve ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Zaman rölesi ile motor sargılarına uygulanan DA' nın süresi yani dinamik frenleme süresi otomatik olarak kontrol edilir. c.83.36) 92 . 8A. Motor sargılarına doğru gerilim uygulanır. motora uygulanacak doğru gerilimi bulunuz? ÖRNEK: Etiket değerleri 4 KW.380V. (Şekil 8. = 0.

Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir.37'de ters zaman rölesi ile kurulmuş dinamik frenleme devresi görülmektedir. • Ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Bilindiği gibi ters zaman rölesinde.36. d-İki yönde çalışan motorun dinamik frenleme devre şeması çizimi ve uygulaması: Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur. enerjisi kesildikten bir müddet sonra açılarak dinamik frenleme durdurulur. 3 fazlı asenkron motorlarının ters zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 93 .Şekil 8. Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken stop butonuna basıldığında M kontaktörünün ve ters zaman rölesinin enerjisi kesilir ve motor şebekeden ayrılır. Aynı zamanda DF kontaktörü enerjilenerek motor sargılarına doğru akım kaynağından. röle bobinin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar konum değiştirir. 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Şekil 8.37. Zaman rölesinin normalde açık kontağı. Şekil 8.38). doğru gerilim uygulanır ve dinamik frenleme gerçekleşir.

3 fazlı asenkron motorların ani durdurma anahtarı ile frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.Ani Durdurma Anahtarının Tanıtılması: 3 fazlı asenkron motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir. İki yönde çalışan 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.39). Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir.39. Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar. Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. Şekil 8. Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8.Şekil 8. Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. 94 . Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister.38). Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller. 4. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir.38.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 95 . Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar.39). ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır.Motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8. Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller. Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir.

.. I.. Reaktif gücün de iki bileşeni vardır. Bunlar: Manyetik alanın oluşumu için bobinlerin harcadığı endüktif reaktif güç (QL) ve kapasitif reaktif güç (Qc)' tür... AA’nın güç vektörü. cosφ.........ÜNİTE 9: KOMPANZASYON SİSTEMLERİ KOMPANZASYON UYGULAMARI 1.. Qc' nin QL' den büyük olması cosφ' nin kapasitif özellikte olması.. QL' nin Qc' den büyük olması ise cosφ' nin endüktif özellikte olması demektir.1.... a.. I..(W) Reaktif güç : Q = U. Reaktif güç (Q) ne kadar büyük olursa cosφ küçük... Kompanzasyon yapılmış (kondansatör bağlanmış) devrenin güç vektör diyagramı şu şekilde çizilir (Şekil 9. (Formüller bir faz içindir.) Güçler arasındaki ilişkiyi formülize edersek....54...QL şeklinde hesaplanır.. İşte reaktif gücün azaltılıp güç katsayısı (cosφ)' nin yükseltilmesi işlemine kompanzasyon (güç katsayısını düzeltme) denir.....Kompanzasyonun Önemi: Bilindiği gibi alternatif akını.b' deki güç vektöründe.. reaktif akımın meydana getirdiği güce reaktif (kör) güç ve bu güçlerin bileşkesine ( vektöriyel toplamına) ise görünür (zahiri) güç denir.. Aktif akımın meydana getirdiği güce aktif ( wattlı ) güç. aktif ve reaktif bileşenlerden meydana gelmektedir......I. lambalarda ise aydınlatma gücünü meydana getirir............ b. Aktif bileşen motorlarda mekanik gücü....... dolayısıyla görünür güç (S)' de büyük olur.....Qc veya Q = Qc .2).... 96 .. Şeklinde olur..... Bu da şebekeden daha fazla güç çekmek yani akım çekmek demektir....sinφ.. ısıtıcılarda sıcaklığı. Güç katsayısını düzeltmek için devreye endüktif reaktif gücün zıttı olan kapasitif reaktif yük eklenir.. Aktif güç : P = U. Güç vektöründeki aktif güç (P) ile görünür güç (S) arasındaki açının cosinüsüne güç katsayısı (cosφ) denir.. Şekil 1......(VAR) Görünür güç : S = U.... Reaktif bileşen ise bobinli (manyetik) alıcılarda manyetik akının meydana gelmesi için harcanır. AA’nın akım ve güç vektörü. Şekil 9. Reaktif gücün bu bileşenleri vektöriyel olarak birbirinin tam tersi yöndedir.(VA) Elde edilir. AA’nın akım vektörü. Yani devreye kondansatörler bağlanır.... Toplam reaktif güç Q = QL .

kontrol ve koruma elemanları daha küçük değerlerde seçilir.. 3. 6.. 5.. Kayıplar ve gerilim düşümü azalır. Bu nedenle kompanzasyon. Ancak büyük işletmelerde tüm motorların boş çalışma akımı tek tek bulunamayacağından ve cosφ'nin yeni değerinin ne olacağı tam olarak bilinemediğinden bu yöntem pek kullanılmaz. Besleme transformatörünün ve tesisin kapasitesi ile verimi yükselir. Aynı iletim hattından daha fazla aktif enerji iletilir. Bu nedenle büyük işletmeler için şu yöntem takip edilir: Gereken kondansatör gücünün tayini için tesisin cosφ'sinin ve kurulu aktif gücünün bilinmesi gerekmektedir.0. Şebekeden daha az reaktif enerji çekilir.. konut beslemelerinde elektrik dağıtım firmaları tarafından yapılırken orta ve büyük boy işletmelerde. Formüldeki: Qc = Motora bağlanacak kondansatör gücü (KVAR) Ihb = Motorun boş çalışmadaki hat akımı (A) Uh = Motora uygulanan hat gerilimi (V)' dir. Vektör diyagramında görüldüğü gibi kondansatör bağlanmadan önceki cosφ1 değeri daha küçük ve görünür güç (Sı) dana büyüktür. İletkenler daha ince kesitte seçilir. Enerjinin üretim ve satış maliyeti azalır. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı....KVAR formülü ile hesaplanır.. 3.. Dağıtım hatlarında kayıplar ve gerilim düşümü azalır. Harcanan enerji azalacağından enerji ücreti de azalır..Şekil 9. b. Kondansatör eklendiğinde ise cosφ2 büyüyerek görünür güç (S2) azalmıştır. İletkenler daha az akım taşıyacağından ince kesitte seçilir. 5.2. 2. kumanda. Alternatör ve transformatörlerin gücü daha küçük tutulur.Kompanzasyon un Faydaları: Güç katsayısının düzeltilmesi hem elektrik enerjisini üretenler hem de tüketenler bakımından çok faydalıdır.. Kompanzasyonun faydalarını şu şekilde maddeleyebiliriz: a.9. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 97 .Ihb.. 4.. işletme sahibi tararından yapılması zorunlu hale getirilmiştir. Üretici yönünden: 1. 6. Bu da şebekeden daha az güç ve akım çekmek demektir. Tüketici yönünden: 1. iletim ve dağıtım tesislerinde kapasite ve verim yükselir..10-3.3 Fazlı Motorlarda Güç Katsayısını Düzeltmek İçin Devreye Bağlanacak Gerekli Kondansatör Gücünün Hesabı: Pratik olarak motora bağlanacak kondansatör gücü şu şekilde hesaplanır: Motorun boş çalışma akımı ölçülerek tespit edildikten sonra. Üretim. Aynı zamanda elektrik enerjisi ücretinden de kâr demektir. 3. Qc = V3 ..Uh . 2. Besleme transformatörü. 2. 4.

707 ise cosφ değerini 0. prensip şeması.3. 98 .tancp2 P QC = OL .(tanφ1 . aydınlatma elemanları. cosφ'yi 0. Tesisin kurulu aktif gücü ise tesisteki tüm almaçların (motorlar.32 Qc = P . 4.( 1–0.tanφ2 = P.8 KVAR olarak bulunur.4).tanφ1 Q = P. ısıtıcılar vb. Genellikle Flüoresan lamba. QC = P.4. Bundan sonra güç vektörü çizilerek aşağıdaki formüller elde edilir ve bu formüllerden yararlanılarak gerekli kondansatör gücü hesaplanır. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı. Şekil 9.707 ise φ1 = 45° ve tanφ1 = 1 cosφ2 = 0.tanφ2) Qc = 60.(tanφ1 .Q = P.32) Qc = 40. gibi) etiketleri üzerinde yazılan güçler toplanarak belirlenir.1’den bulunabilir (Şekil Şekil 9. Flüoresan lambanın güç katsayısı cosφ = 0. Bunlar: a. Buna göre. Şekil 9.tanφ1 .55’tir.95' e çıkarmak için gerekli kondansatör gücünü hesaplayınız? Çözüm: cosφ1 = 0. Maliyeti yüksek olduğundan günümüzde pek kullanılmamaktadır.(tanφ1 .P.95 ise φ2 = 18° ve tanφ2 = 0. cıva buharlı ve sodyum buharlı lambalarda uygulanır. Tek tek kompanzasyon: Flüoresan lamba. Tek tek kompanzasyon 9.tanφ2) olarak bulunur.tanφ2) Örnek: Tesisin kurulu aktif gücü 60 KW ve cosφ = 0. Pratik olarak günün çeşitli zamanlarında birkaç gün süreyle ölçüm yapmak ortalama cosφ'nin tayini için yeterlidir. motor gibi almaçların tek tek kompanze edilmesidir.Kompanzasyon Devre Şemasının Çizilmesi: Alternatif akımla çalışan devrelerde 3 çeşit kompanzasyon ( güç katsayısını düzeltme) uygulama şekli vardır.3’te verilen vektör diyagramında ölçülen cosφ değeri ve ulaşılmak istenen cosφ değerinin açıları φ1 ve φ2 olsun.95 – 1 arasına yükseltmek için gerekli kondansatör gücü tablo 9.Eğer tesiste reaktif sayaç var ise elektrik faturalarından ortalama cosφ bulunabilir. tanφ1 = tanφ2= QL P QL QL = P. Her alıcıya kondansatör paralel olarak bağlanır.

3–5–7 kademeli reaktif güç kontrol röleleri her an cosφ'yi 0. Şekil 9. Rölenin ayarlan ve kondansatör gruplarının düzenlenmesi ile ilgili bilgiler röleyi imal eden firmalarca hazırlanan kataloglarda açıklanır. prensip şeması. Atölye. Merkezi sistemde kompanzasyon ünitesi enerji besleme hattının ana girişine konulur ve röle ekranından kompanzasyon takip edilir. Merkezi kompanzasyon satılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 99 .7.5).Tablo 9. Merkezi kompanzasyon: Günümüzde en çok kullanılan kompanzasyon şeklidir. Grup kompanzasyonu: Almaçlar ile kondansatörlerin aynı şalter ya da kontaktörlerle çalıştırıp durdurulmasıyla yapılan kompanzasyondur. b. fabrika gibi yerlerde ve mahalleleri besleyen dağıtım trafolarında bu sistem kullanılmaktadır. Grup kompanzasyonu prensip şeması. Bu şekilde kompanzasyon da günümüzde pek kullanılmamaktadır (Şekil 9. Bu kataloglar röle ile birlikte Şekil 9. Merkezi kompanzasyonda işletmede bulunan almaçların (çalışır durumdaki) ihtiyacı kadar kondansatör grubu devreye alınır. Kondansatör gruplarını devreye alma işlemi elle veya otomatik olarak yapılabilir.1. Şekil 9. Reaktif güç kontrol rölesinin devreye bağlantı şeması. Gruplandırılan alıcılar için ayrı ayrı kondansatör hesabı yapılır.5.6. Şekil 9. Bu iş için çeşitli firmalarca reaktif güç kontrol röleleri imal edilmektedir. c. Fluoresan lambaya göre kondansatör güçleri.95'te sabit tutmak için otomatik olarak kondansatör gruplarım devreye alır veya çıkarır.7'de 3–5–7 kademeli ENTES marka RG-Reaktif güç kontrol rölesinin ve kondansatörlerin devreye bağlantı şeması verilmiştir.

iletkenleri taşıyan direkler arasında yükseklik (kot) farkı varsa. direkler arası mesafeye.ÜNİTE 10: ENERJİ İLETİM VE DAĞITIMI A.1.1b). fleş denir. Fleş. Hava hattı iletkenlerinin üzerinden geçtikleri yerlere olan en küçük düşey uzaklıkları.1a). iletkenleri taşıyan direkler aynı yükseklikte ise en büyük sarkma. iki direk arası mesafenin tam ortasında olur (Şekil 10.5 m azaltılacaktır *Bu değerler 21 Kasım 1978 tarih ve 26466 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği "Madde 44 çizelge 6'dan alınmıştır. iletkenlerin tutturulduğu iki askı noktası (izolatörler)arasında düz bir çizgi olduğu varsayılırsa. sehim sarkma . bu nokta alçakta olan direğe yakın olur (Şekil 10. ısıya ve kendi ağırlıklarına bağlı olarak sarkma yaparlar. *Yalıtılmış hava hattı kabloları kullanıldığında bu yükseklik değerleri 0. FLEŞ (SEHİM-SARKMA) Tanımı: Elektrik enerjisinin. Yükseklik farkı olan direklerde Şekil 10. 100 .salgı . hava hatlarıyla iletim ve dağıtımında iletkenler. bu çizgi ile iletkenlerin en fazla sarkma yaptığı nokta arası mesafeye. Eş yükseklikli direklerde b.1. Bu bilgilerin ışığında. Eğer. Fleş 'in şematik olarak gösterilişi (eş yükseklikli direklerde). a. Eğer. Bu taşıma işleminde iletkenler. direkler tarafından taşınır. Tablo 10.ok ve bel gibi adlarla da anılır. fleş'i (sehimi) şöyle tanımlayabiliriz.

İletkenlik: Havai hatlarda kullanılacak iletken malzemenin.iletkenin kullanıldığı buz yükü bölgesi . HAVA HATTI İLETKENLERİNİN ÇEŞİTLERİ Elektrik enerjisini. 3. özellikle kar yağışı fazla olan bölgelerde. Hava hattı iletkenlerinin seçiminde aranılan bazı özellikler vardır. gerek atmosferik gerekse kısa devrelerde oluşan akımlardan ve çalışma akımlarından dolayı ısınırlar. iletken tarafından güvenli bir şekilde taşınabilmelidir. Sehim (fleş): Her iletkenin aynı uzaklıktaki sehimi farklıdır. Eğer. İletkenlik. emniyetli bir çalışmaya elverişli olması gerekir. rüzgar) ve kendi ağırlığı. 4. 2. Bir hava hattı iletkeni. İletkenleri ısı dayanımları bakımından şöyle sıralayabiliriz. 3. 1. daha büyük olur. Çapı büyük iletkenlerde korona kaybı az olur. 5. üzerinden geçtiği yerin özelliğine göre belli bir mesafeden fazla yere yakın olmamalıdır. 6. 7. gerilme kuvvetini de taşıyabilecek bir elastikiyete sahip olması gerekir. rüzgar yükü ve gerilme kuvveti daha büyük olur. Hava hatlarına gelebilecek yükler (kar.İletkenin cinsi HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 101 . 1. kullanılan iletkenlere ise hava hattı iletkenleri denir. 5. direkler üzerinde taşıyan hatta hava hattı veya havai hat. Özgül ağırlık.B. İletken çapı. Çünkü iletim sırasında hatlardaki güç kaybının en az olması istenir. iletkene gelen buz yükü. İletken Çapı: Bakıra göre daha az iletkenliğe sahip olan iletkenlerin çapı. Mekanik dayanımın azalması. aynı büyüklüğe sahip alüminyumun iletkenliği % 61'dir. bakır ve alüminyum. Mekanik dayanım. Bakırın iletkenliğini %100 kabul edersek. Bu durum. Isınmadan dolayı mekanik dayanımları azalır. İletken çapının büyümesinin faydası da yok değildir.Direkler arası mesafe . çelikalüminyum. bronz. Mekanik Dayanım: Hava hattı iletkenleri daima dış etkilere ve bunların neden olduğu yüklere maruz kalırlar. Sehim(fleş). buz. iletkenin mekanik dayanımını olumsuz etkiler. İletkenin bu sayılan nedenlerle oluşan ısı artışlarında. 4. iletkenlerin kopmasına ve kısa devrelere neden olmaktadır. Bunlar. Sehim Miktarını Etkileyen Faktörler: . Titreşim eğilimi. aldrey. Çap büyüdüğünde. 2.İletkenden çekilecek akım . çok iyi iletkenliğe (geçirgenliğe) sahip olması gerekir. Termik Dayanım: Hava hattı iletkenleri. Termik dayanım. iletkenliği yüksek olan malzemeden yapılan iletkenler kullanılır ise hatlardaki güç kaybı da o nispette az olur. Bu taşımada iletkenin.

2. Hava hattı iletkenleri. Titreşim Eğilimi: Enerji nakil hatları. buzların aniden koparak düşmesi veya ağır kuşların konup – kalkmaları. Şekil 10. Masif iletkenler. 4. İmal Ediliş Şekline Göre İletken Çeşitleri: 1.2. Bunu önlemek için masif örgülü iletkenler yapılmıştır. 102 . Bu titreşim uzun bir süre. Masif İletkenler: İçi dolu olarak tek cins malzemeden 10 mm2 kesite kadar yapılan iletkenlerdir. 7.3. kesit ve kullanılacağı yere göre içine çelik" teller yerleştirilir. Demet şeklindeki iletkenler. Şekil 10. Ortası boş örgülü iletkenler. Masif iletken çeşitleri. hatların bir saz teli gibi titreşmesine neden olur. Büyük titreşimler hatların kopmasına neden olabilir. Masif örgülü iletkenler. Bazı özel durumlarda kesit 16 mm2’ye kadar çıkmakta. Bu yüzden havai hatlarda. Masif örgülü iletkenler ve kat yapıları. a. havai hatlarda titreşim meydana getirir. Özgül Ağırlık: İletkeni mekanik dayanım yönünden etkileyen en önemli faktörlerden Biri de. İletken ağırlığının az olması istenir. Bu bakımdan seçilen iletkenin malzeme yoğunluğu da göz önüne alınmalıdır. 2. iletkenin ağırlığıdır. taşımada ve kangal haline getirilmelerinde problemler çıkmaktadır. Rüzgar esmesi. bazen de içi çelik dışı bakır olarak yapılmaktadır. İletkenin mekanik dayanımını artırmak için. Örgülü iletkenlerde katlar. yapıldığı malzemenin cinsine ve imal ediliş şekline göre ikiye ayrılır. birbirinin tersi yönde sarılır (Şekil 10.3). Özgül ağırlığı az olan ama iletkenliği de çok zayıf olmayan iletkenler tercih edilir. 1. Aynı veya ayrı cins iletkenlerin birbiri üzerine sarılmasıyla elde edilir. sürekli rüzgara maruz kalır. \ 3.6. Masif Örgülü İletkenler: Masif iletkenlerin kesitleri büyütüldüğünde montajda.

3.çelik iletkenler. bakır iletkenin mukavemetini azaltmaktadır.çelik iletkenler. Bakırın mukavemetini arttırmak için soğuk haddeden geçirilir.3. Bu işlemde bakırın mekaniki dayanımı %50'ye kadar artmakta. ısı alışverişinin daha hızlı olmasını sağlamaktadır. fazlara ait iletkenler iki veya daha fazla sayıda yapılabilir. Demet Şeklindeki İletkenler: Hatlarda meydana gelen korona kayıplarının yanında diğer kayıpları da en aza indirmek için. 4. kimyasal madde üreten tesislerin üzerinden mümkünse geçirilmemelidir. Hava hatlarında kullanılan bakırın 20°C'deki özgül direnci 0. Alüminyum iletkenler. Örnek: Kat adedi 3 olan örgülü iletkenin damar sayısı: 3x2 + 3x + 1 formülünden. 1. Çünkü bacalardan çıkan gazlar. aynı cins iletkenlerin birbirlerine sarılması ile elde edilir. hem de mukavemeti (mekaniki dayanım) iyi olan iletkendir. 5.5 azalmaktadır. Alüminyum iletkenler: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 103 . alüminyum iletkenlerdeki oksitlerin aksine.4. 2. Bakır iletkenler. Meydana gelen oksit tabaka. Bakır İletkenler: Hem elektriki geçirgenliği yüksek. 6. Alüminyum . fakat iletkenliği %2. iletkenlere koruyucu maddeler sürülmelidir.3 +1 = 37 adet bulunur. 4.89 gr/cm3 ve en yüksek çekme kuvveti 19kg/mm2'dir. özgül ağırlığı 8. Bakır iletkenler. Damar sayısı kat adedine ve katlan oluşturan damarların aynı çapta olup olmadığına bağlıdır. Aldrey iletkenler. hat mutlaka bu gibi yerlerden geçecek ise. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre iletken Çeşitleri: 1. Eğer. Şekil 10. Örgülü iletkenlerin damar sayılan 3x* + 3x + 1 formülüyle bulunur. Bakır iletkenli hava hatları. Bronz iletkenler. iletkendir. özgül iletkenliği 56m/Ωmm2. Formülde (x) kat adedini gösterir. Bakır zırhlı . hava ile temas ettiklerinde yüzeylerinde zamanla koyu renkli oksit tabaka meydana gelir.32 + 3. Meydana gelen bu tabaka. Örgülü iletkenlerde Damar Sayısının Bulunması: Örgülü iletkenleri damarlar meydana getirir.017691 Ωmm2/m. İletkenler arasında belli bir mesafe olmalıdır b. 3. Genellikle. Ortası Boş Örgülü iletkenler: Yüksek ve çok yüksek gerilimli enerji iletiminde meydana gelen korona (kaçak) kayıplarını azaltmak için iletken çapı büyütülür. 2. Ortası boş örgülü iletkenler.

703 gr/cm3. Saf alüminyum çok yumuşak olduğundan dayanımını arttırmak için demir. İletkenliği bakırın 0. Mekaniki dayanımları bakıra göre fazla olmasına rağmen. Aldrey iletkenler: Tam alüminyum iletkenlerin sakıncalarını gidermek için geliştirilmiş iletkenlerdir. Bakır Zırhlı Çelik iletkenler: Uzun açıklıklı direkler arası iletimde kullanılan iletkenlerdir(nehir geçmesi. Fakat merkezde bulunan çelik tel etrafında oluşan manyetik alanın oluşturduğu mıknatıslanma. Son (nihayet) direkler (N) f. özgül direnci 0. Eğer büyük akım taşıma kapasitesi gerekiyorsa.). kırılgan olduğundan montajında büyük özen ister. Ancak. çinko ve bakır gibi maddeler katılır. silisyum.028277 Ωmm2/m'dir. direk boylarının uzun seçilmesine neden olmaktadır. Kesitleri küçüktür. Bu durum. uzun menzillerde ve koruma teli olarak kullanılırlar. silisyum ve kalay karışımından elde edilen iletkenlerdir. Alüminyum .35 katıdır. ısı kayıplarını muhafaza edebilmek için kullanılan iletken kesiti bakırdan % 61 daha fazladır. C. Ayrıca. saf alüminyum iletkenlere göre %75 daha fazladır. Mukavemetin önem kazandığı iletim hatlarında. En yüksek çekme kuvveti ise 8 kg/mm2'dir. özgül iletkenliği 35 m/Ωmm2. Örgülü aldrey iletkenlerin kopma gerilmesi 31–33 kg/mm2 olup.0333 Ωmm2/m ve özgül iletkenliği 30m/Ωmm2)dir. alüminyum iletkenin aynı kesitteki ağırlığı bakırın yarısı kadardır. Köşede taşıyıcı direkler (KT) c. 3. 6. Aynı akımda. bakıra göre de %87 daha azdır. iletkenliği düşüktür. uzun menzilli direklerde sehimleri.5'i aşmaz.Hava hatlarında kullanılan bakır iletkenlerden sonra gelen en iyi iletkendir.7 alüminyum %0. bakıra göre fazladır. Bronz İletkenler: Bakır. Normal taşıyıcı direkler (T) b. Ancak bunların karışımdaki oranı %0. DİREK ÇEŞİTLERİ 1. Bu iletkenlerin gerilme kuvveti bakıra göre çok fazla olmasına karşın. kayıplara neden olmaktadır. Galvanizli Çelik İletkenler: Mekaniki dayanımları çok yüksek olan bu iletkenler. 7.3 demir bileşiminden meydana gelmiştir. Alüminyum -çelik iletkenlerin kesitleri bakır iletkenlere göre daha büyüktür. Bu da korona kayıplarını azaltmaktadır. iletkenlik açısından kötüdür. Köşede durdurucu direkler (KD) e. Özgül direnci 0. Çelik teller bakır bir tabaka ile kaplanır ve örülerek bu tip iletkenler elde edilir. bakır kaplı çelik teller arasına bakır teller de sarılır.5 magnezyum %0. alüminyum iletkenin merkezine çelik tel konularak yapılan iletkendir. Kullanış Yerlerine Göre Çeşitleri ve Kullanım Yerleri: a.5 silisyum ve %0. 4. Geçit direkleri (G) 104 . 20 °C'de özgül ağırlığı 2. Normal durdurucu direkler (D) d. Alüminyum iletkenlerin mekaniki dayanımları bakıra göre daha az olduğundan. % 98. alüminyum iletkenler yerine kullanılır.Çelik İletkenler: Alüminyum iletkenlerin dayanımını arttırmak için. sarp kayalıklı yerler vb. Mukavemeti fazla olmasına rağmen iletkenliği alüminyuma göre %15 daha az. 5. Dağıtım (Branşman) direkler (B) g.

g. Şekil 10. hatlara gelen kuvvetleri daha iyi karşılayabilmek için kullanılan direklerdir. karayolu gibi yerlerden geçişlerde (atlamalarda) kullanılan direklerdir. Üzerlerinde ayırıcı bulunabilir. c. Örneğin. d. Enerji nakil hatlarında. İletkenler izolatörlere nihayet bağı veya durdurucu bağ ile bağlanır. Şekil 10. doğrusal olarak geçtiği yerlerde. İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. Şekil 10. boğaz. Köşede Taşıyıcı Direkler (KT): Doğrusal olarak giden hattın. Son (nihayet) direk. genel olarak 7 taşıyıcı direkten sonra 1 durdurucu direk kullanılması uygundur. İletkenler izolatörlere her iki yönde de durdurucu bağ ile bağlanır. Normal durdurucu direk. Köşede taşıyıcı direk. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 105 . Normal Durdurucu Direkler (D) : Enerji nakil hatlarının doğrusal olarak geçtiği yerlerde.6. Son (Nihayet) Direkler (N) : Enerji nakil hatlarının başlangıç ve bitiminde kullanılan direklerdir. Mesina Boğazı atlaması (İtalya. büyük sapmalarında kullanılan direklerdir.8.9. İletkenler izolatörlere bir bağ ile bağlanır.a. kanal. f. Dağıtım (Branşman) Direkler (B) : Enerji hatlarının kollara ayrıldığı yerlerde kullanılan direklerdir. b. e. Normal taşıyıcı direk. Köşede Durdurucu Direkler (KD) : Düz doğrultuda giden hattın. Normal Taşıyıcı Direkler (T): Enerji nakil hattının. Şekil 10.7.5. iletkenlikleri taşımak için kullanılan direklerdir. Şekil 10. nehir. 3646 m). İstanbul Boğazı atlaması (1600 m). Köşede durdurucu direk. İletkenler nihayet bağ ile bağlanır. yön değiştirdiği yerlerde (küçük sapmalarda) kullanılan direklerdir. Geçit Direkleri (G): Geçit mesafesi uzun.

5-10-10. Ağaç Direklerin Dezavantajları . Yapılarına (yapıldıkları malzeme) Göre Çeşitleri: a. Ağaç direkler.5-9-9. Ağaç direkler üzerinde iletkenlerin taşınması için. . b. yağmur v.Kaçak akımlara karşı güvenlidir. b. Doğa şartlarından pek etkilenmeyen beton direkler.2.5-12-12.Dış etkilere karşı fazla dayanıklı değildir. Ağaç direkler üzerinde. . 1.Ucuzdur. 106 . Beton Direkler: Çimento. direğin temelini bir miktar açmak ve ilaçlamak mümkün olmaz. a. Ağaç direkler açık havada kullanıldıklarından. 16x28 cm ebatında ölüm tehlikesi levhası bulunur.Tepe kuvvetlerine dayanımları azdır. . 16x8 cm ebatında direk numarasını gösteren levha ile erden 3 m yükseklikte. . izolatörler doğrudan direğe takılabilir veya direkler üzerine monte edilen konsollara sabitlenen izolatör yardımıyla taşınır. yüksek dayanımlı çelik tel ve halatları kullanarak. b. Direğin ömrü. direk kullanılmadan önce ilaçlamaya tabi tutulur.5 m'dir. normal taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direk olarak kullanılırlar. Santrifüj beton (SBA) direkler. sadece beton kullanılmalıdır. c. Bu etkilerin direği çürütmesini önlemek için. Demir direkler. Ayrıca direğin dibi zamanla çürüyebilir. b.5-1313. . taşınması kolaydır. köknar. c. Direğin tepe kuvvetlerine dayanımı. izolatörlerin monte edildiği traversler de betondan yapılmıştır. Ağaç Direklerin Avantajları . toprak v.5 m yükseklikte. c. Yağmur ve kar sularının direğe zarar vermesini kısmen de olsa önlemek için.Sökülerek başka yerlerde kullanılabilir.2. 1. Standart ağaç direk boylan: 8-8. Ağaç Direkler: 35 kV'ye kadar olan gerilimlerin taşınmasında kullanılan.b. Boyalı-kaynaklı demir direkler. Eğer temele beton dökülür ise direğe gelen tepe kuvvetlerinde direk. santrifüj betondur.5-11-11. .35 kV'nin üstündeki gerilimlerde kullanılamaz. Vibre beton (VBA) direkler.2.) ve ağaca zarar veren haşerelerin etkilerine maruz kalırlar. maddeler konmamalı. Beton direkler. iğne yapraklı (çam. titreşim (vibrasyon) veya santrifüj (savurma) yöntemleriyle yapılan direklerdir. Yapılabilen en üstün beton. direk tepesi 45 derece açılı olarak kesilir. dairesel kesitli ve konik şekilde yapılırlar. ardıç ve ladin) ağaçların kesildikten sonra tornalanmasıyla elde edilen direklerdir. Bu levhalar direğin en kolay görünen kısmına monte edilir. Beton direğin temeline taş. Bunu önlemek için enjeksiyonla direk diplerine (temele) ilaçlama yapılmalıdır.Ömürleri uzun değildir. Taş ve toprakla temel sıkıştırılarak direk dikilir. kum. Ağaç direkler. Ağaç direklerin temeline kesinlikle beton dökülmez. Galvaniz-cıvatalı demir direkler. Beton direklerde kullanılan. kullanılan betona bağlıdır.Boyama masrafları yoktur. yerden 2.b. . içinde kullanılan çelik tellere bağlıdır. ankastre (temel üst noktası) noktasından kırılabilir. Beton direkler tepe kuvvetine göre. sürekli olarak dış etkilere (kar. su ve çakılın uygun oranlarda karşılaştırılmasıyla elde edilen beton ile.Hafif olduğundan. Eğer direk temeline beton dökülürse.

rakamlar profilin yüksekliğini. k Şekil 10.Çeşitli amaçlar için kullanılabilir.250 kg'den 3500 kg'ye kadar yapılabilmektedir. taşınırken dikkatli olunmalıdır. .10 Demir direklerde kullanılan profil çeşitleri. demİr-çelikten yapılmış direklerdir. Bu rakamlar hem direk tipini. 1-1.Atmosferik olaylardan fazla etkilenmez. Çünkü temeldeki küçük bir eğim.Kınlgan olduğundan. Demir direkler. . Beton Direklerin Dezavantajları . I Tipi U Tipi L Tipi Şekil 10. Orta ve alçak gerilimde kullanılan santrifüj beton direkler tepe kuvvetleri yönünden. 2. Galvanizli-civatalı demir direkler : Yüksek ve çok yüksek gerilimlerde ve kimyasal etkilere maruz kalınan yerlerde kullanılır.Uzun ömürlüdür. A tipi direk yapımında kullanılan profilin şeklini.11. Boyalı-kaynaklı direkler: Genellikle orta ve alçak gerilimde kullanılır. sadece beton kullanılmalıdır. Boyları 8 m'den 26 m'ye.5-3-3. Demir Direkler: Her türlü gerilim kademesinde kullanılabilen.Tepe kuvvetleri büyüktür.5I-8U-10U-vel2U veya 8Ik-12Ik-6. taşınması zordur. Ayrıca yol aydınlatmalarında da sıkça kullanılmaktadır. A Tipi Direkler: 8I-10I-12I-6. Yapılarında I. . A ve kafes tipi demir direkler kullanılmaktadır.5Uk-8UklOUk ve 12Uk olarak adlandırılırlar. Direkler iki şekilde yapılır. hem de direk tepe kuvvetinin % 1 'ini göstermektedir. bu çaptan sonra ise silindirik şekilde yapılmaktadır. taş. 9 tipi direk denilince.5-2-2. uzun ömürlü olmaları ve tepe kuvvetlerinin her türlü ihtiyaca cevap verebilecek kapasitede olması nedeniyle tercih edilirler. Direk üzerine şablonla direk numarası ve ölüm levhası işareti yapılır. Alçak gerilim şebekelerinde. . çaplan ise 50 cm'ye kadar konik. kum ve toprak doldurulmamalı. Genellikle orta ve alçak gerilimlerde kullanılır. Bakımları kolaydır. c. 1.Kaçak akımlara karşı güvenlidir. Demir direklerin temellerine kesinlikle. . tepe kuvveti 9x100 = 900 kg olan direk anlaşılır. U ve L şeklinde profiller kullanılır.örneğin.8-29-30-31-32-33-34-35 ve 36 olmak üzere toplam 39 değişik tipte imal edilmektedir. Montaj zorluklan vardır. harfi İse kısa boylu direkleri ifade eder. Özellikle yüksek gerilim için kullanılan demir direk temelleri çok dikkatli yapılmalıdır.Ağır olduğundan. A Tipi direk HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 107 .5-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-20-21-22-2324-25-26-27-2. Buradaki I ve U. yukarıda bariz olarak direğin bir yana doğru eğimli olmasına neden olur. Beton Direklerin Avantajları .

14. Çok devreli direkler. hem de üst kısmı kare teşkil edecek şekilde dizayn edilir.Kafes Tipi Direkler: L tipi profillerden yapılan kafes direklerde. K harfi direğin kafes tipinde olduğunu. Çok Devreli Direkler : İki ve daha fazla alternatif akım iletkenlerini taşıyan direklerdir. Alçak gerilim direkleri.12. c. Örneğin. 108 . Kafes tipi direk 3. rakam 3 ise tepe kuvveti 3x1000=3000 kg'ye dayanabilir. Yüksek ve çok yüksek gerilim direkleri. Tek devreli direkler.13. Burada. Kullandıkları Hattın Gerilimine Göre Direk Çeşitleri: a. Kafes tipi direkler. b. 4. Şekil 10. Taşıdıkları Devre Sayısına Göre Direk Çeşitleri a. direğin hem alt. Orta gerilim direkleri. k harfi direğin kısa boylu olduğunu. Şekil 10. 1-2-3-4-5 rakamları ise direğin tepe kuvvetinin mukavemetini (dayanımı) gösterir. hafif ve ağır kafes direkler olarak İkiye ayrılır. Şekil 10. Kafes tipi direkler Klk-K2k-K3k-K4k-K5k ve K1-K2-K3-K4-K5 olarak numaralandırılır. b. Tek Devreli Direkler : Sadece bir alternatif akım devresi iletkenlerini taşıyan direklerdir.

Kaçak akımlara karşı çok güvenli değildir. Travers seçiminde bazı unsurların göz önünde bulundurulması gerekir. .Şekil 10. b. Orta ve yüksek gerilimde kullanılan demir direkler.Taşınmaları ve montajları kolaydır. . HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 109 . Bunlar. İşletme gerilimi. DİREK BAŞI DONANIMLARI Elektrik enerjisinin direkler vasıtasıyla taşınmasında.İzolatörler . Tesisin kuruluş yeri.15. İletkenin gerilme kuvveti ve ağırlığı. 3. c.Köşe Traversleri : Hatların yön değiştirdiği yerlerde kullanılan traverslerdir. .Maliyeti yüksektir. belli bir mesafede tutmaya ve taşımaya yarayan. İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. 2. Bu hususlar.Korkuluklar . d. direkler üzerinde bazı donanımlara ihtiyaç vardır. beton veya demirden yapılan elemanlardır.Tepe kuvvetleri büyüktür. İzolatör ve direk tipi. a.Ömürleri uzundur.Camper 1.Taşıyıcı Travers : Taşıyıcı direklerde kullanılan traverslerdir. İletkenler taşıyıcı bağ ile bağlanır. Onarımları kolaydır. Demir Direklerin Dezavantajları . .Damperler . Traversler ve Görevleri : Enerji nakil hatlarında kullanılan iletkenleri birbirinden ve direkten.Rutubet etkisine karşı boyanmalıdır.Durdurucu Travers : Taşıyıcı traverslere bağlanan iletkenlerin daha gergin durması için kullanılan traverslerdir. .Traversler . İletken sayısı. D. Traversler kullanıldığı direğe göre isimlendirilirler. e. 1. Demir Direklerin Avantajları . İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır.

Cam izolatörler.Cam izolatörler şeffaf olduğundan.4. Cam İzolatörler Yapım malzemesi cam olan izolatörlerdir. b.Cam izolatörlerin termik genleşmeleri. porselen izolatör daha çok ısınır. Bu da cam izolatör üzerinde pisliklerin toplanmasına ve kaçak akımlara neden olur. epoksi reçineli izolatörler de yapılmakta.Branşman (Kol) Traversi : Havai hatların kollara ayrıldığı yerdeki direklerde kullanılan traverslerdir. çatlama ve kırılmaların tespiti daha kolaydır. Sert porselenden yapılan izolatörlerin yapı maddeleri. Porselen İzolatörler Isıl ve mekaniki dayanımlarının yüksek olmasından dolayı. hem de dielektrik dayanımı daha yüksektir. sıcak ve soğuk hava şartlarına dayanıklı malzemeler olan. maliyetlerinin ise ucuz olması. tespit edildikleri yerden yalıtan ve taşıyan elemanlara izolatör denir. Bunlara ilaveten. Bu istenmeyen bir durumdur. ortam ısısının değişmesinde. kullanım alanlarını artırmıştır. fiziki zarar görme olasılığı azdır. İzolatörler. c. Dielektrik dayanımlarının (140 kV / cm) porselene göre daha fazla. porselen izolatörlere göre. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre İzolatör Çeşitleri a Porselen izolatörler. % 50 kaolin. Taşıdığı İletkenin Gerilimine Göre İzolatör Çeşitleri 110 . çok eskiden beri kullanılan izolatörlerdir. Yüzeyin pürüzsüz olması. porselene göre daha çabuk yoğunlaşır. Beton traversler (beton direklerde). iletkenlere gelebilecek yükleri emniyetli bir şekilde taşıyabilmeleri için mekaniki dayanımlarının da iyi olması gerekir. ince bir sır (porselen) tabakasıyla kaplanarak yüzeyinin pürüzsüz (deliksiz) olması sağlanır.Son (Nihayet) Traversi : Hava hatlarının. Yapıldığı malzemenin cinsine göre travers çeşitleri . 2. elektrik akımına karşı büyük direnç gösteren. c. . Demir-çelik traversler (demir direklerde).Cam İzolatörler. cam izolatör üzerinde. kolayca temizlenmesine yardımcı olur. 5. İzolatörlerin. hem daha ucuz. ışığı geçiren bir madde olduğundan. 2. b. Porselenin dielektrik dayanımı (60-70 kV/cm) cama göre daha azdır.Cam. İzolatörler ve Görevleri: Enerji nakil hatlarını ve baraları. Porselen İzolatörlerle Cam İzolatörlerin Karşılaştırılması: . kirlenen izolatörlerin yağmur sularıyla. . ancak maliyeti yüksek olduğundan pek kullanılmamaktadır. Epoksi reçineli izolatörler. porselen izolatörlere göre daha küçük olduğundan. % 25 feldspat ve % 25 kuvars'ür. porselen izolatörlerde daha zordur. .Nem. a. porselen ve camdan imal edilirler. İzolatörün dielektrik dayanımını artırmak için. 1. Saydam olduklarından kırık ve çatlakları kolayca görülebilir. Ortam ısısının değişmelerinde üzerlerinde nem toplamaları atlamalara neden olur. güneş ışığında daha az ısınır. Epoksi Reçineli İzolatörler Mekaniki dayanımı çok iyi olan bu izolatörler. başlangıç ve bitiş noktalarındaki direklerde kullanılan traverslerdir.İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. pahalı olmaları nedeniyle özel durumlar haricinde şimdilik kullanılmamaktadır. .

c. Geçit izolatörler. ayırıcı monte edilmiş direklerde ve saplama hatalarda. 3. c. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 111 . Zincir izolatörler. büyük vadilerden. her iki taraftaki direkte ikişer adet damper kullanılır. Bu titreşimler. Damperlerin hat üzerindeki konumları ve sayıları. her iki taraftaki direklere birer adet.Direkler arası mesafe 500m<a<1500m ise. . kopmalarına neden olabilir.Direkler arası mesafe 200m<a<500m ise.Direkler arası mesafe a<200m ise. direklere çıkmalarını önlemek İçin kullanılan. ağır kuşların konması ve havalanması anındaki titreşimler . Damper (amortisör) ve Görevi: Enerji nakil hatları çeşitli nedenlerle titreşim yaparlar. Alçak gerilim izolatörleri.16. İşte bu titreşimlerin etkisini a2altmak için. Mesnet izolatörler. direk üzerinde enerji nakil hatlarının giriş ve çıkışını birleştiren iletkenlere camper denir. b. metalden yapılmış elamanlardır. 5. Camper (gevşek irtibat) ve Görevi: Burdurucu direklerde.a. Bağlantı için genellikle klemens kullanılır. 4. İletkenlerin ağırlığından dolayı izolatörlere binen yükü bir kaç kat daha artırarak. Şekil 10. izolatörlere yakın yere monte edilen elemanlara damper denir. Korkulukların ebatları ve tipleri kullanılacağı direğe göre değişiklikler gösterir. bir taraftaki direkte 1 adet. birleştireceği hattın kesitiyle aynı olmalıdır. Korkuluklar ve Görevleri: Korkuluklar demir direklerde kullanılır. Bunlar. nehir ve boğaz atlamalarından geçen iletim hatlarında Stockbndge damperler kullanılır. Camper için kullanılacak iletken kesiti. Açık arazilerden. Orta gerilim izolatörleri. . Yüksek ve çok yüksek gerilim izolatörleri. b. İnsanların ve tırmanma özelliğine sahip canlıların. . Kullanma Yerlerine Göre İzolatör Çeşitleri a. kar ve buzların kırılarak dökülmesinden kaynaklanan titreşimler ile rüzgarın neden olduğu titreşimlerdir.

TEDAŞ Elektrik Enerji Tesisleri Proje Yönetmeliği. g. Elektrik Dağıtım Tesisleri Genel Teknik Şartnamesi. o. Liste dışı sembol kullanıldığında mutlaka açıklama listesi verilecektir. TSE Yangın Yönetmeliği. mimarî proje ölçeklerinde hazırlanacak. Türk Telekom A. p. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği. EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R Dağıtım İç Tesisat Yönetmeliği. mimarî plânlara uygun olacak ve en azından aşağıdaki ölçeklere uyulacaktır. b. • Vaziyet Plânlan : 1/1000 • Kat Plânları: 1/50 • Ayrıntılar: 1/20 5. j.ÜNİTE 11: ELEKTRİK MESLEK RESİM A. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği. imar yönetmeliğine uygun onaya sunulacak. e. a. Asansör Yönetmeliği. Elektrik Tesislerinde Emniyet Yönetmeliği.TESİSAT PLÂNININ ÇİZİMİNDE UYULMASI GEREKLİ KONULAR ELEKTRİK PROJELERİ UYGULAMA STANDARTLARI 1. Anma Gerilimleri 1 kV'un Üzerinde Olan Kuvvetli Akım Tesislerinin Kurulması için Yönetmelik. Elektrik ve elektronik iç tesisat uygulama projeleri. h. 112 . n. EMO Yüksek Yapılar Yönetmeliği. ölçek proje düzenlemesine uygun değilse. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Mimarlık ve Mühendislik Hizmetleri Şartnamesi. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Elektrik Mühendisliği Proje Düzenleme Esasları. yürürlükte bulunan kanun. Diğer özel sistemlere ilişkin ulusal ve uluslararası standartlara uyulacaktır.Ş. Bina İçi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi. Projelerde EMO tarafından belirlenen semboller kullanılacaktır. Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği. Projelerde kullanılacak tüm malzemelerin zorunlu standartlara uygun olacağı ve uygulama projelerinin yapımında. d. TSE Paratoner Yönetmeliği. r. 4. 3. m. k. i. c. q. l. f. yönetmelik ve EMO (Elektrik Mühendisleri Odası) proje standartlarına uygun olarak hazırlanacaktır. Proje ölçekleri. EMO Transformatör Merkezleri Yapımında Dikkat Edilecek Esaslar. Projeler. büyütülebilecek veya açıklayıcı detaylar verilecektir. 2.

siyah. Kat plânları üzerinde iletken kesitleri ve sayıları ile boru çapları belirtilecektir. 13. Projelerde mimarî plânlar 0. zeminden 190 cm yukarıda. 9. Üç fazlı sistemlerde. koruma iletkeni yeşil bantlı . 19. 10. Betonarme kirişlerin yanına zorunlu kalınmadıkça buat ve ek kutusu konulmayacaktır. b. kullanılan tüm pano ve dağıtım kutuları.2 . kullanılan iletken renkleri tanımlanacaktır. Prizler. kapılardan 30 cm. birbirinin aynı olan katlar için tek plân verilebilecektir. Buatlar. Aplikler. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 113 . 14. faz iletkenleri TSE standartlarına uygun olarak R . d. 11. Anahtarlar. 16. kuvvetli ve zayıf akım aynı pafta üzerinde gösterilebilir. Açıklamalar kısmında standart boru çapları ve içinden geçebilecek iletken kesitlerinin belirtilmesi durumunda. 20. özel sızdırmazlığı sağlanmış buat ve ek kurulan kullanılacaktır. 110 cm yukarıda. Projelerde iletken renk kodlan aşağıdaki şekilde belirtilmek zorundadır. Simetrik bölümler tam olarak gösterilecektir. Kat tabloları girişinde. Projeler hazırlanırken.0. zeminden 200 cm yukarıda. Basit yapılar dışındaki 200 m2den büyük yapılarda. a. b. Konut projelerinde. Ana tablodaysa 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. Projelerde kullanılan tüm elemanların yerleri tam olarak belirtilecek ve en azından aşağıdaki standartlara uyulacaktır. 18. e. ana tablo yükleri bölünerek 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. özel harf ve yazılarla kodlandırılacaktır. baca ve baca çevresinden tesisat geçirilmeyecektir. nötr iletkeni açık mavi. a. Banyo ve mutfak gibi bölümlerdeki yerleşim kat plânlarında gösterilmeli ve ıslak hacimlerde kullanılacak buat ve anahtarlar ıslak hacim dışında olmalıdır.sarı. çevrenin özelliğine uygun bir koruma sınıfında yapılacaktır. zayıf akım hatları 0. eğer autocad ile çizim yapılmamış ise bütün yazılarda şablon kullanılacaktır.6. T . Ancak kapsamlı yapılarda zayıf akım ve kuvvetli akım projeleri ayrı paftalara çizilecektir. duvar birleşim noktalarından ve pencerelerden 50 cm uzakta olacaktır. c. Kesme kapasitesi imalât sınırını aştığı durumlarda.0. 12. 15.5 mm. yangın ihbar sistemi projelendirilecektir. faz iletkeni gri veya kahverengi seçilecektir. Bir buata en çok 4 bağlantı ucu gelebilecek. Özellikle baca.4 . iç mimarî tasarıma ve mekanik tesisat yerleşimine dikkat edilecektir. S . Özel durumlarda ise. 8. yatay plânlar yanında her sistem için ayrı ayrı tek hat şemaları verilecektir.6 mm. kolon. Tesisatın ne şekilde yapılacağı.gri. zeminden 220 cm yukarıda. Yukarıdaki elemanlar. Üç fazlı sistemin devamı durumundaki bir fazlı sistemde.kahverengi seçilecektir. Ancak normal kat giriş katın aynı olsa bile ayrı çizilecektir.2 mm. ayrıca boru çaplarının belirtilmesine gerek yoktur. linyeler 0. f.3 mm. Projelerde. Projelerde. Zorunlu durumlarda. zeminden 40 cm yukarıda. Kat plânlarında. 30 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. kuvvetli akım kolon hatları 0. c. bu sayı aşıldığında kare buat veya ek kutusu konulacaktır. 17. 7. Tablolar. şaft ve ışıklık gibi mimarî ayrıntılar projede belirtilecek. kalınlıkta çizgi ile çizilecek.

kesiti. 30. enerji tasarrufu açısından da değerlendirilerek armatürlerin cins ve güçleri seçilerek kat plânları üzerinde gösterilecektir.) kullanılması durumunda. güçleri. 26. Şalterlerin hareketli kontakları. yaklaşık uzunluğu. ana besleme. sonra sigorta kullanılacaktır. kullanma amacı belli olmayan priz güçleri bir fazlı priz için en az 300 watt. Ana besleme hattı ve kolon hatları için. Aydınlatma ve priz linyeleri ayrı ayrı olacaktır. ana tablodan itibaren kolon hattı uzunluğu. tablolardan çıkış sırasına uygun olarak numaralandırılacak ve uzun hatlarda linye numaraları yanına beslendikleri tablo kodu da yazılacaktır. 23. sayaç panosu detayı. c. açık olarak belirtilecektir. açık durumda ve enerjisiz olacaktır. vaziyet plânı. Ancak. semboller listesi. İletken kesitleri. Projelerde. ayrıca akıma göre kontrol edilecektir. aydınlatmada en az 12 watt/m2 esas alınacaktır. b. 31. 29. Bina ana beslenme hattının kesiti ve cinsi. linye güçlerini. açıklamalar. elektrikli fırın ve elektrikli su ısıtıcısı gücüne uygun) olacaktır. 24.flüoresan kullanılan bölümlerde. Sayaç tabloları. en az 10 mm2 olmalıdır. sigorta ve şalter anma değerleri. sorti cins ve sayılarını. "Proje ve Teknik Uygulama Sorumlusu" ve yapı ile diğer bilgilerin bulunduğu kapak. besleneceği direk no'su gibi bilgiler projede belirtilecektir. 28. Bölümlerin özelliklerine ve kullanım amaçlarına göre aydınlatma hesabı yapılacak. katlarda aynı mahalde ve bir arada olacaktır. Ortak çatılı ve birden fazla girişi olan binalar bir noktadan beslenecektir.nötr kesmeli olacaktır. yüklerin özelliklerini. talep faktörleri dikkate alınacak ve gerilim düşümü talep faktörüne göre hesaplanacaktır. sayaç anma akımları belirtilecektir. Kalorifer dairesinde aydınlatma ve kuvvet tesisatı tam olarak gösterilecektir. kolon. Bütün prizler. Kolon şeması.b. ortak amaçlı kullanılan tüm tesisat bu tablodan beslenecektir. üç fazlı priz için en az 600 watt kabul edilecektir. 34. Basit yapılar için. 33. ancak priz güçleri toplamı 2000 VA'i geçemeyecektir. mimarî kat sayısına uygun olarak çizilecek. Kompanzasyon yapılmayan tesislerde. 32. Lâmbadan lâmbaya geçiş yapılması durumunda. gerilim düşümü ile akım yönünden kesitlerin incelenmesi. tablo yükleme cetvelleri. gerekçesi belirtilecek ve uygun klemensle bağlantı sağlanacaktır. 27. gerilim düşümü ve akım yoğunluğu kontrolü yapılarak saptanacaktır. Kolon linye hatları. toprak hatlı olacaktır. sodyum ve cıva buharlı v. Aydınlatma ve priz linyeleri ile priz sortileri en az 2. 36. kamaşma olayının en az düzeye indirilmesi için üç fazlı besleme yapılmalıdır. 114 . aydınlatma hesapları. Kat tabloları ana kesicisi. 22. Projelerde sayaç panosu detayı verilecektir. ampul başına gerekli kapasitede kondansatör paralel bağlanacak veya kondansatörlü balast kullanılacaktır. Tabloların giriş ve çıkışlarında yük akış yönüne göre önce şalter. Kolon hatlarının katlar arasındaki iniş ve çıkış noktalan. tabloların isimleri. aydınlatma için birden fazla. a. cinsi ile ana tabloda hangi faza bağlı olduğu. sigorta cins ve kesme kapasitelerini ve gerekli diğer bilgileri kapsayacaktır. kolon şemaları. konutlar için bu kesit bakır iletken olması durumunda en az 6 mm2. faz . gaz deşarjlı lâmbaların (flüoresan. Yapı bağlantı hattı kesiti.21. en uzun ve en yüklü linye hattı için gerilim düşümü hesabı yapılacaktır. Projelerde. Prizlerin kullanma amacı ve güçleri belirtilecek. Tabloların yükleme cetvelleri. İşyerleri ve atölyelerde.5 mm2 kesitinde bakır iletkenle tesis edilecektir. Banyolarda en az iki (çamaşır makinesi ve elektrikli şofben gücüne uygun). 35. 25. Bina genel kullanımına yönelik ayrı bir sayaç ve sayaç tablosu olacak. alüminyum iletken olması durumunda ise. mutfaktaysa en az üç bağımsız priz linyesi (bulaşık makinesi. tablo açılımları. Priz linyelerıne en çok yedi priz bağlanabilecek. keşifler ve gerekçe raporunu kapsayacaktır.

BORU ÇAPLARI VE SİGORTA SEÇİMİ 1. 39.d.İLETKEN KESİTLERİ Elektrik iç tesisleri yönetmeliği madde 52'ye göre değişik hatlarda kullanılacak en küçük bakır iletken kesitleri aşağıdaki gibidir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası. 3458 sayılı Mühendislik ve Mimarlık Hakkındaki Yasa. ilgili ulusal (varsa) ve uluslararası standartlara uyulacaktır. konut içinde dağıtıcı (tapoff) kullanılacaktır. a. bina kablo TV bağlantı kutusu konulacaktır. Bina içi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi'ne uygun olarak hazırlanacaktır. Türk Telekom A. Bina girişinde TT 'nin bağlantı yapması için. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir.5mm2 Kolon hattı 4mm2 Ana kolon hattı 6mm2 Tesisin yerine ve gücüne göre ana kolon ve kolon hatlarında daha büyük kesitler kullanılır. Hidrofor motoru. gerilim düşümü hesabı ile kontrol edilir. B. kattaki toplam telefon sortisi sayısının % 20 fazlası kapasitede olacaktır. 2.TESİSATTA KULLANILAN KABLOLARIN KESİTLERİ. Telefon tesisatı projeleri. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 115 . KTDK. d. Yapı içi TV / R tesisatı projeleri. Her konutta en az bir TV / R prizi olacaktır. Konutlarda en az iki. Çok aboneli ve çok katlı binalarda. Sorti hattı (ışık) 1. Kat telefon dağıtım kutusu (KTDK) ile BTDK arasına çekilecek kablo. İç tesisatta iletken kesitinin akıma göre seçilmesi pratik ve en doğru yoldur. binadaki toplam telefon sortisine yetecek kapasitede ve % 20 yedek hat bağlantısına uygun bina telefon dağıtım kutusu (BTDK) konulacaktır. bina ana girişindeki dağıtım kutusu dışında katlarda da aynı özellikte ara dağıtım kutuları kullanılacaktır. 37. Bina girişine. 1. Bu kutu ile dış kablo TV bağlantısı için. Diğer zayıf akım projeleri yapılırken. EMO tüzüğü ve ilgili yönetmelikleri. e. Tesisat bağımsız abonelendirmeye uygun olarak. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. en az TSE Belgesi'ne sahip olacaktır ifadesi yazılacak ve projeye aşağıdaki yasa ve yönetmeliklere uyulacağı ifadesi eklenecektir. 3194 sayılı İmar Yasası. her konuta bağımsız hat düşünülerek projelendirilecektir.Ş. Konut içinde birden fazla TV / R prizi olması durumunda. anma gücü ve kumanda şekli projede gösterilecektir. binadaki toplam abonelere yetecek sayıda çıkışa ve % 20 yedek kapasiteye sahip olacaktır. c. Bu kutu. işyerlerinde en az üç adet telefon sortisi olacaktır. BTDK ile dış telefon bağlantısı için bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır.5mm2 Linye hattı 2. o kattaki toplam telefon sortisi sayısından % 20 fazla telefon sortisi bağlantısına uygun olacaktır. Projelerde tüm malzemeler. Bu seçimde saptanan kesitin uygunluğu.5mm2 Sorti hattı (priz) 2. 66 ve 85 sayılı KHK ve 7303 sayılı yasa ile değişik 6235 sayılı TMMOB Yasası. 38. "EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R İç Tesisat Yönetmeliği" ne uygun olarak hazırlanacaktır. bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır. b.

116 .

bergman. PVC. Tesisatta kullanılacak borunun cinsi ise.1-Yalıtılmış iletkenlerde kullanılan harf ve anlamları. Tesisat yapımında.5-16-21-29-36-42 mm HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 117 . gaz boruları (ştalpanzer. 2. İç tesisatta her linye için ayrı bir boru kullanılır. diğerleri sıva altı tesisat borularıdır. Tablo 11. peşel.BORU ÇAPLARI Kullanılacak borunun çapı.2-Alçak gerilim tesisatlarında kullanılan bazı iletkenler.Tablo 11. Bergman borular sıva üstü. Bu boruların üretildikleri çaplar aşağıdaki gibidir: Bergman 9-11-13. içinden geçirilecek iletken sayısı ve kesitine göre seçilir. tesisatın yapılacağı yere göre belirlenir. çelik) ve spiral borular kullanılır.5-16-23-29-36-48 mm Çelik veya Ştalpanzer 11-13.

sayaç girişine mühürlü 32 A'lik kofre sigortası ve kaçak akım rölesi konulur. Aydınlatma tesislerinde sigorta tespit edilmeden önce. Ana kolon sigortası tesisin ana kolon hattını koruma amaçlıdır. ana kolon hattı başına yangın korumalı kaçak akım rölesi. Tesisatın çektiği akıma göre daha büyük sigorta değerleri seçilmelidir. Hesaplanan bu akımın bir üst değeri olan sigorta akımı cetvellerden seçilir. 118 . Aydınlatma panolarında priz linyeleri için 16 A aydınlatma linyeleri için 10 A ve zil devreleri için 6 A'lik sigortalar kullanılır.SİGORTA SEÇİMİ Aydınlatma tesislerinin girişine konan otomatik kofre sigortasından sonra. linyenin çektiği akım hesaplanır. Ana kolon sigortası seçilirken bu hattın çekebileceği en çok akımın altındaki ilk sigorta standardı seçilir.5-16-21-29-36-48 mm 8-14-18-26-37 mm Tablo 11. Bu değerler kullanılabilecek en az değerlerdir. 3. linye gücü belirlenerek.Peşel Spiral (Bükülgen) PVC 8-14-18-26-37 mm 11-13.3.Borulardan geçirilecek iletken sayıları.

İki karakterde üretilir: L (B) Hat Tipi (Hızlı. Kullanıldığı yere göre duvar. şapkalı ve kolon sigortası olarak 5 şekilde üretilir. aşırı akımlarda ise gecikmeli açarlar. gecikmesiz): Hat koruma özelliğine sahiptir ve anî olarak devreyi açar. buşon ve buşon kapağından oluşur. Buşon akımları şöyledir: 6-10-16-20-25-35-50-63-80-100-125-160-200 A. kofre. gövde kapağı. elektrikli cihazların aşırı yüklere ve kısa devrelere karşı korunmasında kullanılır. Aydınlatma. İç tesisatta kullanılan sigorta ve koruma elemanlarını kısaca tanıyalım: a-Buşonlu Sigortalar: Gövde. tablo. G (C) Cihaz Tipi (Yavaş. Tablo 11.4.5. b-Otomatik Sigortalar (W Otomat): Bağlı bulunduğu devreyi tam otomatik (termik-manyetik) olarak koruyan bir şalterdir. Motor. Özellikle motorların kalkınma anında çektikleri kısa süreli akımlardan etkilenmezler. priz ve kumanda devrelerinin korunmasında kullanılır. gecikmeli): Cihaz koruma özelliğine sahiptir ve gecikmeli olarak devreyi açar. transformatörlerin.iletken kesitlerine göre sigorta akımları.Tablo 11.Otomatik sigorta akım standartları HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 119 . Kısa devrede devreyi anî açarlarken.

elektrik arızalarından kaynaklanan yangın tehlikesini ortadan kaldırır. Fazdan giden akımın tamamı. Birincisi. bir canlı üzerinden veya cihaz gövdesinden toprağa akıyorsa). nötr hattından da dönmelidir. Topraktan yalıtılmalıdır. 2-Nötr hattı izoleli olmalıdır. Tüm diferansiyel röleler hatalı/kaçak akım tarafından açmalıdır. hattaki akımın vektöryel toplamı sıfıra eşit olmalıdır. Eğer hatta hatalı bir değer oluşursa. Prensip olarak. Gövde ve buşondan oluşan bıçaklı sigortaların buşonları özel sigorta pensi ile takılıp sökülürler. Eğer fazdan geçen akımın 30 mA kadarlık bir kısmı geri dönmüyorsa (Örneğin.c-Bıçaklı (NH) Sigortalar: Kablo. 5-Tesis işletmeye alınmadan önce test butonu yardımıyla koruma rölesi ve devresi denenmelidir. Kaçak akım koruma rölesi kullanılırken göz önüne alınacak konular: 1-Tüm tesisat koruma rölesinden geçmelidir. Bunlar. İkincisi. elektrik arkının oluşturduğu ısıdan dolayı yangın tehlikesi oluşmaya başlar. b)Yangın Koruma: 300 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. buna sebep cihaza giren ve çıkan akımların farklı olmasıdır. şalter. Bu sebeple yangın koruma röleleri canlıları kaçak akımdan korumak için değil. Bu amaçla duyarlı bir kaçak akım koruma rölesi kullanılırsa. 00-0-1-2-3-4 olmak üzere altı boyda üretilen bıçaklı sigortaların akım standartları şöyledir: 6-10-16-20-2532-35-40-50-63-80-100-125-160-200-250-315-400-500-630-800-1000-1250-1600 A. 120 . Anma hata akımı hayat korumada 30 mA yangın korumada 300 mA'dir. Aradaki fark diferansiyel rölenin açma sınırına ulaştığında devreyi otomatik olarak keser. pano. gerilim altındaki iletken parçalara insan ve hayvanların doğrudan dokunarak oluşabilecek ölüm tehlikesini önler. Fakat kısa devre akımında devreyi gecikmesiz açarlar. birçok cihaz ve tesisleri aşırı akımlardan korurlar. 3-Korunacak cihazların yalıtımı tam olmalıdır. kalıcı bir yalıtkanlık kontrolünü de sağlarlar. Gerilimleri 240/400 V olan rölelerin anma akımları şöyledir : 2-6-10-16-20-25-32-40-5063-80-125 A (bazı değerler her markada olmayabilir). Kaçak akım koruma röleleri 1 fazlı iki kutuplu ve 3 fazlı dört kutuplu olarak üretilirler. Normal kısa süreli aşırı akımlarda devreyi hemen açmazlar. d-Kaçak Akım Koruma (Diferansiyel) Rölesi: En önemli ve kapsamlı koruma önlemlerinden biri de kaçak akım şalterleridir. 4-Uygun koruma akımı seçilmelidir. Gerilimden bağımsız ve elektromanyetik prensibe göre çalışan bu röleler iki şekilde üretilirler: a)Hayat Koruma: 30 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. hattı açarak koruma sağlar. tablo vb. iki koruma elde edilir. arıza durumlarında ortaya çıkan. hattı koruyarak yangın tehlikesini önlemek için kullanılır. insanların dokunabileceği iletken veya gövdelerdeki sakıncalı gerilimleri önler. Kaçak akım değeri 300 mA'e ulaştığında. Bu cihazlar ayrıca.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

121

122

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

123

124 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 125 .

126 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 127 .

128 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 129 .

130 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful