ÜNİTE NO 1: İŞ GÜVENLİĞİ

ATÖLYEDE ÇALIŞMA GÜVENLİĞİ Bir iş yapılırken çalışma kurallarının bilinmesi gerekir. Rasgele çalışma, istenmeyen sonuçlar doğurur. Ülkemizde her yıl binlerce iş kazası olmakta ve istenmeyen sonuçlar (can, mal, emek ve zaman kaybı) ortaya çıkmaktadır. Bu kitabın hazırlanmasının amacı, öğrenciyi “elektrik tesisatçılığı”, “temel tesviyecilik işlemleri”, “temel elektronik uygulamaları” konularında bilgi ve beceri sahibi yapmaktır. Bu konuların öğretimi ve uygulamalarının yapılışı sırasında bir çok iş güvenliği kuralına uyma zorunluluğu vardır. Şimdi bu kuralları inceleyelim. 1. Atölye ve laboratuar çalışmalarıyla ilgili temel kurallar Okul atölyelerinde meslekî öğretimin yanı sıra iş güvenliği, iş disiplini gibi eğitim konularına da yer verilmektedir. Atölyede uyulması gereken iş güvenliği kuralları şunlardır: a. Atölyeye zamanında geliniz, mazeretiniz yoksa kesinlikle geç kalmayınız. Çünkü geç kalan öğrenciler atölyenin çalışma düzenini bozar, eğitimi aksatır. b. Atölyede iş önlüğünüzü giyiniz ve düğmelerini sürekli olarak kapalı bulundurunuz. İş önlüğünün düğmelerini açarak çalışan bir öğrencinin iş kazası yapma riski yüksektir. Çalışırken önlük herhangi bir yere takılabilir. Ayrıca önlüğün içindeki giysiler daha çabuk kirlenir. c. Önlüğünüzü giydikten sonra sıraya geçerek öğretmeninizin yoklama almasını ve o gün yapılacak çalışmalarla ilgili bilgi vermesini bekleyiniz. Yoklamadan sonra yerinize geçerken acele davranmayınız. ç. Atölyede koşmayınız, bağırmayınız ve el şakası yapmayınız. Yüksek gürültü, çalışanlar üzerinde ruhsal dengesizliklere yol açar ve dikkati dağıtır. d. Atölye dolabınızdan gerekli malzemeleri alarak çalışma masanıza geçiniz. Dolabınızı temiz ve düzenli tutunuz. e. Çalışmalarınıza başlamadan önce yapacağınız temrin (iş) ile ilgili araç gereç ve malzemeleri depo nöbetçisinden sağlam olarak alınız. f. Atölyede gerekli olan takım, kitap ve defterlerinizi her zaman yanınızda bulundurunuz. g. Yapacağınız işle ilgili bilgileri önceden öğreniniz. Anlamadığınız konuları öğretmeninize sorunuz. ğ. Enerji altında (devrede akım varken) kesinlikle çalışmayınız. İşiniz tamamlandıktan sonra öğretmeninizin denetiminde devreyi çalıştırınız. h. Kendi işinizi kendiniz yapınız. İzinsiz olarak başka bir öğrenciye yardım etmeyiniz ve kendi işinize başkasının karışmasına izin vermeyiniz. Başka birinin işini yaptığınız zaman aslında ona kötülük yapmış olursunuz. İşi siz yaptığınız için arkadaşınızın becerisi gelişmez, öğrenme düzeyi düşük kalır. ı. İşinizi, işlem basamaklarındaki sıraya göre yapınız. i. Çalışma sırasında vida, çivi gibi gereçleri kesinlikle ağzınıza almayınız. Çünkü dalgınlıkla “yutma” söz konusu olabilir. j. Atölye çalışmaları sırasında herhangi bir kaza ve yaralanma olduğunda hemen ilgililere (öğretmen, teknisyen ve benzeri) haber veriniz. k. Bilmediğiniz konularla ilgili işlem yapmayınız. Kullanmasını bilmediğiniz aygıtları biliyormuş gibi davranmayınız. l. Vidaları asla çekiç ya da pense ile çakmayınız. Vidalamayı yapacağınız yeri önce bız ya da matkap ile deliniz ve sonra vidayı uygun uçlu bir tornavida ile sıkınız. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 1

m. Bozulmuş makine ve takımları öğretmeninize bildiriniz. Arızalı makinelerin iş kazalarına neden olabileceğini unutmayınız. n. Atölye ara paydosuna (teneffüs) zamanında çıkınız ve zamanında işinizin başına dönünüz. o. Sizlere bilgi ve beceri kazandırmakla görevli olan öğretmenlerinize sevgi ve saygı çerçevesinde kalarak davranınız. ö. Temizlik işlemleri başladığında önce kendi çalışma yerinizi temizleyiniz. İşiniz tamamlanmış ve not almışsanız temrini sökerek araç gereçleri depoya sağlam olarak veriniz. p. Temizlik nöbetiniz (göreviniz) varsa atölyeyi, sağlık kurallarına uygun olarak temizleyiniz. r. Temizlik göreviniz yoksa önlüğünüzü çıkarıp elbisenizi giyiniz ve temizliğin bitmesini bekleyiniz. s. Verilen paydosla birlikte atölyeden birbirinize saygılı olarak çıkınız. 2. İş kazalarına karşı korunma a. İş (elektrik) kazası İnsan yaşantısında yaygın olarak kullanılan elektrik enerjisinin yararları pek çoktur. Günümüzde konutlardan fabrikalara her yerde elektrikli aygıtları kullanıyoruz. Elektrik insanlık için son derece yararlı bir enerjidir. Ancak, güvenlik kurallarına uyulmadan kullanıldığında öldürücü olabilmektedir. İşte, yanlış hareketler sonucu oluşan, çalışmayı kesintiye uğratan ve önceden plânlanmamış olaylara elektrik kazası denir. Elektrik kazası, aynı zamanda bir iş kazasıdır. İnsan bedeni elektrik akımını kolayca geçirir. Vücuttan geçen akımın değeri arttıkça kalp, beyin gibi organların zarar görme düzeyi artar. b. Elektrik kazalarının bazı nedenleri: I. Elektrikli donanımların yapısı hakkında yeterli bilgi sahibi olmamak, II. Akım geçen yerlerin yalıtımının bozulması, III. Anahtar, fiş, priz gibi aksamların çatlak, kırık ya da ıslak olması, IV. Çalışanların acele ve dikkatsiz davranması, V. Aydınlatma, ısıtma, temizlik, düzen gibi koşulların kötü olması c. Elektrik çarpması: Elektrik çarpmasının yarattığı olumsuz etkiler şu unsurlara göre değişir: I. Bedenden geçen akımın değeri, II. Dokunulan gerilimin değeri, III. Bedenin akıma gösterdiği direncin düzeyi, IV. Elektrik akımının bedenden geçtiği bölge, V. Elektrik akımının bedenden geçiş süresi, VI. Çarpılma anında basılan zeminin durumu (ıslak, kuru, nemli ve benzeri) I. Akım değeri: İnsan bedeninden geçen akımın olumsuz etkileri şu şekildedir: 1-8 mA (0,001-0,008 A): Bedende şok etkisi yapar. Hafif sarsıntı ve heyecanlanma şeklinde algılanır. 15-20 mA (0,015-0,02 A): Bedenden geçtiği bölgedeki kaslarda kasılmalar olur. Bu durumda el kasları istem dışı kasıldığından, tutulan iletkenin bırakılmaması söz konusu olur. Bu değerdeki akımın edenden geçiş süresi uzarsa ölüm olabilir. 50-100 mA (0,05-0,1 A): Bedende aşırı kasılmalara, solunum güçlüğüne, süre uzadığında ise ölüme neden olur.

2

100-500 mA (0,1-0,5 A): Geçiş süresine bağlı olmakla birlikte kesin ölüme neden olur. II. Gerilim değeri: İnsan bedeni üzerinde olumsuz etki oluşturan gerilim değerleri şu şekilde sınıflandırılabilir: 0-42 volt arası gerilimler: Düşük gerilim olarak anılır. İnsan bedeni için tehlikesizdir. Yani bu değerler arasındaki gerilimler bedenden tehlike sınırının altında akım geçişine neden olur. 42-65 volt arası gerilimler: Beden üzerinde yaralanmalara neden olabilir. Vücuda uygulanma süresi uzarsa ölüme yol açar. 65 volt ve üzeri gerilimler: 65 voltun üzerindeki değerler ölümle sonuçlanan kazalara neden olur. III. Direnç değeri: Ohm yasasına göre insan bedeninden geçen akımın değeri gerilimle doğru, dirençle ters orantılıdır. İnsan bedeninin elektriğe karşı gösterdiği direnç hesaplamalarda 1000 Ω olarak alınmasına rağmen, bedenin çeşitli bölgeleri değişik değerler gösterir. Bu değerler şunlardır: Kuru deri (iki el arası) : 100.000 – 300.000 Ω Nasırlı deri (iki el arası) : Yaklaşık 500.000 Ω Islak deri (iki el arası) : 1000 Ω El ayak arası: 400 – 600 Ω İki kulak arası: 100 Ω ç. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler I. Arıza bölgesine giderken alınan araç gereçler tam olmalı ve bunların sağlam olmasına dikkat edilmelidir. II. Arıza yerine gidildiğinde bozulma nedeni öğrenilmelidir. Daha sonra enerji kesilerek gerekli yerlere uyarı levhası asılmalı ve önlemler alındıktan sonra onarıma geçilmelidir. III. Arızalı makinelerin yapısı ve çalışması ile elektrik donanımı hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. IV. Çalışma sırasında işe yoğunlaşılmalı başka şeyler düşünülmemelidir. V. Çalışırken iş önlüğü giyilmelidir. VI. Elektrik arızaları mutlaka elektrik teknisyeni tarafından onarılmalı, yetkili olmayan kişiler müdahale etmemelidir. VII. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler ve ilk yardım çok iyi bilinmelidir. VIII. Atölyede ecza dolabı bulundurulmalı, ilk yardım gereçleri eksiksiz ve kullanılır durumda olmalıdır. IX. Hastane, itfaiye ve ilk yardım merkezlerinin telefon numaralarını bildiren levhalar çizelge 1.1'de olduğu gibi iş yerinin çeşitli kısımlarına asılmalıdır. X. Çıplak elle akım taşıyan hatlara dokunulmamalıdır. XI. Islak elle elektrik anahtarlarının konumu değiştirilmemelidir. XII. Enerji altında onarım yaparken sağ el kullanarak çalışılmalıdır. d. İlk yardım Herhangi bir kazaya maruz kalan kişiye hekim gelinceye ya da hastaneye kaldırılıncaya kadar geçici bakım ve tedavinin yapılmasına ilk yardım denir. Kaza geçiren insana ilk müdahaleyi yapan kişiye ise ilk yardımcı denir. İlk yardımcının kaza anında yapması gereken işler şunlardır: • İlk yardımı süratle soğukkanlılığını kaybetmeden yapmalıdır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

3

Kazazedenin oksijensiz kalmasını engellemek için hemen yapay solunuma başlanır. Dakikada 15–20 kez yapay solunum yaptırılır ve solunuma kazazedenin durumuna göre 2–3 saat devam edilir. I. Böylece yapılan basınç akciğeri sıkıştırır. şalter ya da sigortayla) kesilmelidir. Kazazede kendi kendine solunum yapmaya başlayınca yan yatış pozisyonunda ve çenesi göğsünden uzaklaştırılmış olarak tutulmak suretiyle hastaneye sevk yapılır. II. Bu durumda hemen sun'î solunum işlemine başlamalıdır. Bilinç kaybı sırasında kalp ve nabız atışları hissedilmeyebilir. ölüm morlukları ve deride sertleşme belirtileri görülmediği sürece yapay solunum uygulanır. Ağızdan ağıza sun'î (yapay) solunumun yapılışı: Kazazede sert bir zemin üzerine sırt üstü yatırılır ve ilk yardımcı baş tarafına geçer. 2 dakika içerisinde bilinç kaybolabilir ve kalp. Boyun yukarıya doğru kaldırılarak nefes yolu açılır. Eğer bu mümkün değilse yalıtkan bir araçla (tahta parçası.) dokunma yerine vurarak ayırmalıdır. kazazedenin kalçası kendi dizleri arasında kalacak biçimde dizleri üzerine çöker ve topuklarının üzerine oturur. Diz üzerinde yavaş yavaş doğrulunarak kazazedenin beline basınç uygulanır. Bu uygulama kazazede kendi kendine nefes almaya başlayıncaya kadar dakikada 12 kez yapılır.• Şebeke gerilimi (anahtar. Daha sonra geri çekilinerek göğsün inmesi gözlenir. bunu izleyen 7–10 dakika içerisinde durur. Bu işlem dilin geriye yığılarak solunum yolunun tıkanmasını önler. diğer elin ayası alnına yerleştirilir. Derin bir nefes alınarak hava sızmayacak şekilde hastanın ağzına ağız dayanır ve hava üflenir. Bir el kazazedenin boynuna. Schafer (şefır) yöntemi ile sun'î solunum: Hasta yüzükoyun yatırılarak elleri alnına destek olacak biçimde tutulur. Solunum durduktan sonra. Daha sonra oturularak basınç kaldırılır. Kazazedenin alnındaki el çevrilip baş ve işaret parmaklarıyla burun delikleri sıkılarak kapatılır. Kazazedenin beden sıcaklığı düşmediği. Eller üzerinde doğrulmak suretiyle kazazedenin kalça kemiğinin ön kısmına basınç uygulanır. Diğer el ile çeneden çekilerek ağzın açılması sağlanır. 4 . Bu sırada baş yana çevrilerek ağız ve burnun açık kalması sağlanır. Sun'î solunum yapılırken ilk önce kazazedenin rahat soluk alabilmesi için başı geriye doğru itilerek boyun yükseltilir. İlk yardımcı. Sun'î (yapay) solunum: Elektriğe çarpılan kişi şoka girer ve solunum güçlüğü olur. Yapay solunum sayesinde bedene gerekli hava girişi olur ve toplardamardaki kan kalbe döner. • Elektrik çarpması sonucu kişi şoka girdiğinden göğüs ile karın kasları kasılabilir ve solunum durur. giyim eşyası vb. Bu ise ölüme yol açabilir.

otomatik. Elektrikli alıcıların beslenmesinde kullanılan iletkenler rastgele seçilmez.5 mm 2 kesitinde yalıtkanlı bakır iletkenler kullanılır. güneş pili). lâmba sortilerinin beslenmesinde ise en az 1. Alıcı (yük): Elektrik enerjisini başka enerjilere çeviren elemanlara alıcı denir. II. alıcı ve iletkenden geçerek tekrar üretece gelmesi için izlediği yoldur.1. Şekil 2. sigorta. Doğru akım kaynakları (pil. kaynak): Elektrik devresindeki alıcıların çalışabilmesi için gerekli olan elektrik enerjisini üreten elemandır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 5 . Sigorta: Elektrik devresini. Uygulamada buşonlu. b. alıcı ve iletkenden oluşan. akımın geçtiği yola elektrik devresi denir. Yardımcı devre elemanları 1. 3. anahtar. 2. Üreteç çeşitleri şunlardır: I. Elektrik devresi. Anahtar: Devreyi açıp kapamaya yarayan araçtır. akümülatör.ÜNİTE NO: 2 ELEKTRİK BİLGİSİ A. Örneğin konutlardaki priz sortilerinin beslenmesinde en az 2. lâmba ışığa çevirir. Devre elemanları 1. Anahtar açıldığında alıcıya giden akım kesilir ve alıcının çalışması durur. alüminyum gibi metallerden yapılan elemandır. dinamo. anahtar. ütü akımı ısıya. Alternatif akım kaynakları (alternatör) 2. Örneğin. İletken: Üreteç ve alıcı arasında elektrik akımının dolaşımını sağlamak için bakır. ELEKTRİK DEVRESİ ELEMANLARI VE ÇEŞİTLERİ Giriş Üreteç. bıçaklı ve benzeri sigortalar kullan ılır. Üreteç (batarya. Elektrik devresi a.5 mm2. üreteçten çıkan akımın sigorta. üreteci ve alıcıyı aşırı akım geçişlerine karşı korumaya yarayan elemandır.

GERİLİM VE DİRENÇ a. Kısa devre durumunda devreden yüksek akım geçer ve sigorta atar.25. 1. İletkenlerin. iletkenlerin kopması.1018 adet elektron 1 ampere eşittir. AKIM. Elektrik akımı. Sigortanın atması. direncin en küçük olduğu yerden geçmek ister.1'de görüldüğü gibi anahtarın açık olduğu ve akımın geçmediği devredir. 2. B.c. Elektrik akımının iletkenden geçişi 6 .3'te iletkenlerin birbirine değmesi sonucu oluşan kısa devre gösterilmiştir. ek yerlerinin değmemesi de açık devreyi oluşturur. Şekil 2. Akım Alıcıdan birim zamanda geçen elektrik yükü (elektron) miktarına akım denir. akım da o oranda şiddetli olur. 6. Kapalı devre: Şekil 2.2. Kısa devre Anahtar kapalıyken herhangi bir arıza nedeniyle akım alıcıya gitmeden devresini kısa yoldan tamamlıyorsa bu duruma kısa devre denir. Açık devre: Şekil 2. Şöyle ki. Devre çeşitleri Elektrik devreleri akımın alıcıdan geçiş durumuna göre üç çeşittir.4. Akım şiddetini elektronların sayısıyla göstermek için çok büyük rakamlar kullanmak gerekir. yalıtkan kaplamalarının özelliğini kaybetmesinden ötürü birbirine değmesi de kısa devreyi oluşturabilir. Bunun gibi büyük rakamları kullanmamak için Fransız bilgin Ampere (Amper)'in elektrik akımının kimyasal etkisine dayanarak yaptığı tanımlama kullanılır.3 Kısa devre 3. Bir iletkenden belirli bir zaman içinde ne kadar çok elektron geçerse. Şekil 2. Kapalı devre Şekil 2. Şekil 2.2'de görüldüğü gibi devreye kumanda eden anahtar kapalıyken akım geçer ve alıcı çalışır.

Birimi volt (V). Hassas yapılı devre elemanlarının aşırı akıma karşı korunmasını sağlamak. nanoohm (nΩ). iletken maddelerdeki serbest elektronların hareket etmesini sağlayan kuvvet olarak açıklanabilir. Dirençler (rezistans. Akımın birimi amper (A). U. Gerilim. voltmetreyle ölçülür ve V. megaamper. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. artı (+) uçtan eksi (-) uca doğru gider deriz. mikroamper. miliohm (mΩ). Yine bir başka tanıma göre. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. V. Elektronları faydalı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. gigavolt (GV)tur. gigaohm (GΩ)dur. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. gerilimin üst katları kilovolt (kV). Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. Gerilim (elektromotor kuvvet. Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. denklemi. direnç birimi ise Ω (ohm)'dur. nanovolt (nV). Başka bir anlatımla. Akım. Gerilim. Dirençlerin devredeki işlevleri (fonksiyonları): I. EMK. b. IV. potansiyel fark) Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. Ancak bu dönüş bir fayda sağlamaz. Elektrik akımının nedeni gerilim farkıdır. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir.R [V] şeklinde yazılır. elektronların hareketi sonucu oluşur. V = I. mikroohm (mΩ). İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. ampermetreyle ölçülür ve I ile gösterilir. megaohm (MΩ). Bir devrede akım. R ya da r ile ifade edilir. R = V/I. Yük (alıcı) görevi yapmak. Elektrik devresinde direnç denklemi. gigaamperdir. III. akımın üst katları ise kiloamper. denklemi.4'de görüldüğü gibi eksi (-) uçtan artı (+) uca doğru akmaktadır. Bir başka tanıma göre. alıcıdan akım geçmektedir. devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. Bu yaklaşıma göre. Gerilimin ast katları pikovolt (pV). Isı enerjisi elde etmek. bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. Ancak gerçekte elektrik akımı şekil 2. gümüş nitrat eriyiğinden 1 saniyede 1. Akım. Akımın ast katları pikoamper.Bu yaklaşıma göre. resistance) Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. Devreden geçen akımı sınırlayarak aynı değerde tutmak. mikrovolt (mV). eskiden akımın artı (+) yüklü parçacıklar tarafından taşındığı sanıldığından. E ya da e ile gösterilir. megavolt (MV). 1 amper.118 miligram gümüş ayıran akım şiddetidir. miliamper. I = V/R [A] şeklindedir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 7 . milivolt (mV). direncin üst katları kiloohm (kΩ). Devrenin besleme gerilimini bölerek. II. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında. c. nanoamper. Direncin ast katları Pikoohm (pΩ). yani küçülterek başka elemanların çalışmasına yardımcı olmak. günümüzde de eski (klâsik) teorem kabul edilmektedir. EMK) denir. Ancak. Dirençler.

Şekil2. Alternatörün ürettiği birim alganın saniyeki tekrarlanma (yön ve şiddet değiştirme) sayısına frekans adı verilmektedir.C. (Hz. Güneş pili 2. V. Doğru akımın elektriksel eğrisi DC üreten kaynaklar şu şekilde sıralanabilir: I. akümülatör. Alternatörden gelen akım sürekli azalıp çoğalır ve akış yönü değişir. Akümülatör.6. DC akımın frekansı yoktur. Türkiye'de üretilen alternatif akımın frekansı 50 Hz'dir. DC. hertz şeklinde okunur. alternative current. Alternatif akımın elektriksel eğrisi 8 . Doğru akım (DA. DOĞRU VE ALTERNATİF AKIMIN TANITILMASI 1. Dinamo.5. Bu akım şekil 2. direct current) Dinamo. Pil.5'de görüldüğü gibi zamana göre yön ve şiddet değiştirmeden akar. Alternatörün ürettiği AC gerilim dış devreye şekil 2. II. AA) Alternatör adı verilen makineler tarafından üretilen elektrik akımı çeşitidir. Doğrultmaç devresi.) Şekil 2. Alternatif akım (AC. III. IV. güneş pili gibi kaynaklar tarafından üretilir. pil. Doğru akım sürekli olarak aynı değerde ve aynı yönde akar.7'de görüldüğü gibi bilezik ve fırça düzeneğiyle aktarılır. Doğru akım Şekil 2.6'da görüldüğü gibi zamana göre sürekli olarak yön ve şiddet değiştirir.

kazan içerisindeki suyu ısıtarak basınçlı buhar üretir. mekanik enerji elde edilir. Hidroelektrik santral 2. Suyun kuvvetiyle elde edilen mekanik enerjiyle alternatör döndürülerek elektrik enerjisi üretilir. göl hâlindeki hazne içinde biriktirilir. Termik santral HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 9 . Şekil 2.9.8. sıvı ve gaz yakıtların yakılmasıyla ortaya çıkan ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santrallerdir. Termik santraller: Katı. miline bağlı alternatörü çevirerek elektrik enerjisi üretir. Şekil 2. Bobinden AC D.alabilmek için bilezikler kullanılır.7. Yüksek basınçlı buhar türbin kanatlarına çarparak döndürür. Her ne kadar filtrelerle baca gazları arıtılsa da doğanın dengesini bozan maddelerin atmosfere yayılması önlenememektedir. Termik santrallerde yakılan katı yakıttan elde edilen ısı. Hidroelektrik santraller: Su kaynaklarının gücünden yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir. Biriken su yüksek bir noktadan aşağı düşürülerek. Elektrik enerjisi santral adı verilen büyük tesislerde üretilir. Türbin. Hidroelektrik santrallerde su. Çevreye hiç bir zararlı atık bırakmadan çalışan hidroelektrik santraller ülkemizde daha çok debisi büyük ırmakların uygun yerlerine kurulmaktadır Şekil 2. Termik santraller çevreyi çok kirletir. Elektrik enerjisinin üretiminde kullanılan santral çeşitleri 1. ENERJİNİN ÜRETİMİNDEN ABONEYE KADAR OLAN İLETİM VE DAĞITIM SİSTEMİ Elektrik enerjisi üretildiği noktadan harcandığı yere kadar giderken çeşitli bölümlerden geçer. a.

Şekil 3.000. 5. Petrolün pahalı olması nedeniyle dizel motorlu santrallerin ürettiği enerjinin birim maliyeti yüksek olmaktadır. sıvıyı ısıtır. iş yerleri üç faz olarak 380–400 voltluk elektrik enerjisi alırlar. Elektrik enerjisinin iletimi ve dağıtımı Elektrik santralinde üretilen elektrik enerjisinin gerilimi yüksektir. Dizel motorlu santraller Bu santrallerde dizel yakıtı motor tarafından dairesel bir güce dönüştürülür. düşürücü trafolar kullanılarak yüksek gerilimden kullanım gerilimine (230 V / 400 V) düşürülür. Konutlar.10. Bu nedenle yaygın olarak kullanılmazlar.000 W'lık bir gücü önce 10. Rüzgâr santrali. Çözüm: P = 100. Isınan sıvının sıcaklığı yükselir. Gel git santrali.3.000 voltla daha sonra 100. II. faz ve nötr olarak 220–230 V. Nükleer santraller Atomun parçalanmasıyla oluşan yüksek ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir. Bu durumda alternatörden alınan elektrik enerjisinin gerilimi taşınamayacak kadar küçüktür. Motorun miline bağlı olan alternatör ise AC elektrik enerjisi üretir. Diğer elektrik santralleri I. Jeotermal enerji santrali b. Güneş santrali. Kapalı bölmedeki sıcak sıvı başka bir kazan içerisindeki sıvıyı kaynatıp basınçlı buhar üretir. Elektrik enerjisinin üretim noktasından alıcıya ulaşıncaya kadar geçtiği bölümler Örnek: 100.000.000 V) iletim hattından geçen akım küçülür. Her iki durumda iletim hattından geçecek olan akımı bulalım. Elektrik enerjisinin büyük bir kısmı üretildiği bölgeden uzak bölgelere taşınarak kullanılır. Küçük gerilimle taşıma yaptığımızda mevcut gücü aktarırken I = P/U eşitliğine göre. Ancak gerilimi yükseltirsek (220. iletim hattından büyük bir akım geçmesi gerekir.000 V– 380. Atom reaktöründe yapılan parçalamada ortaya çıkan yüksek ısı. 4. Bu aşamadan sonraki çalışma düzeni termik santrallerde olduğu gibidir. III. IV.000 W 10 . Sıvı kapalı bölmede ve basınç altında olduğundan buharlaşamaz. (6000 V–18000 V) Üretilen enerji üretildiği bölgede kullanılacaksa.000 voltla iletelim.

devreye bağlı 1000 watt (1 kilowatt) gücündeki alıcı.000 V I = P/V =100. İş birimi. kilowattsaat (kWh)'tir. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir. ikincisinde 100 amperlik bir akım taşınacaktır. birincisinde 1000 amper. Şekil 3. 66. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. Elektrikte iş W harfiyle gösterilir.000 = 100 A Görüldüğü gibi. İletimde kullanılan gerilim değerleri.000–750. Başka bir deyişle. ışık. gördüğü iş de o oranda artar. Üç fazlı (trifaze) sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer.11.000 volttur. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. Bir fazlı aktif sayacın iç yapısı Bir fazlı sayaçlar akım bobini.V = 10.000. Yerleşim merkezinin çeşitli yerlerinde kurulan bina tipi ve direk tipi trafo merkezleriyle gerilim düşürülerek abonelere dağıtılır.000–154.000 V I = P/V = 100. E. Alüminyum disk 600. numaratör. İşte bu nedenle elektrik enerjisi yüksek gerilimle taşınır. 1000 amperi taşıyacak iletkenin kalınlığı 100 amperi taşıyacak iletkene göre çok kalın ve ağır olacağından taşıyıcı direk ve izolâtörlerin çok büyük boyutlu olması gerekir. Bir fazlı (monofaze) sayaçlar ev ve işyerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. İşin tanımı ve birimleri Elektrikte iş.000/10.000 000/100.000–380.000 = 1000 A V = 100. bir saat boyunca çalışıyorsa yaptığı iş 1 kWh'tir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 11 . İŞ VE GÜÇ BİRİMLERİ VE BİRBİRİNE DÖNÜŞÜMÜ a. Elektrikle çalışan bir alıcının harcadığı enerji miktarı artıkça. birim zamanda enerji harcayarak sonuç alma (ısı. manyetik) olarak tanımlanabilir. gerilim bobini. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar.

Şekil 3.30 000 = 80.000 W) olan motor 8 saat çalışmıştır. Ampermetre ve voltmetreyle güç ölçme devresi Örnek: Ütü 220 voltluk şebekeden 4 amper akım çekmektedir. P = V. Elektrikte güç. 12 . P: Güç. yani.I = I. Güç P ile gösterilir. Elektrikte güç denklemi: Güç = gerilim x akım. mikrowatt. Elektriğin 1 kWh'i 30.R'dir. alıcının çektiği akım ile gerilimin çarpımıdır. t: Zaman) Örnek: Gücü 10 kW (10. a. Yine ohm kanununa göre I = V/R'dir.000 TL b.12.R. Bu denklemi güç formülünde V'nin yerine koyarsak. Yapılan işi. Çözüm a.000 TL olduğuna göre. nanowatt.I = I2.I şeklinde çarpılıp alıcının gücü belirlenebilir.V/R = V2/R [W] eşitliği bulunur.I = 24. Bu yasaya göre V = I.t = 10.I = 220. Çözüm: P = V.Elektrikte iş denklemi: İş = güç x zaman [kilowattsaat] W = P.8 = 80 kWh b.12'de görüldüğü gibi ampermetre ve voltmetre yardımıyla da ölçülebilir.30 000 = 2400. Gücün ast katları pikowatt. akım.t [kwh] (W: İş. Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ya da Şekil 3. Çözüm: P = V. gücün üst katları kilowatt. Ödenecek para = W. gerilim değerleri belirlendikten sonra bunlar P=V.R [W] eşitliği bulunur. miliwatt. gigawatt’tır. W = P. P = V. Bunu güç denkleminde I'nın yerine koyarsak P = V.4 = 880 W Örnek: 24 voltluk gerilimle çalışan ve 5 amper akım çeken alıcının gücünü bulunuz. megawatt. Buna göre alıcının gücünü bulunuz. Elektrik dağıtım şirketine ödenecek parayı bulunuz. Alıcının gücünü bulunuz. Gücün tanımı ve birimleri: Elektrik alıcılarının birim zaman içinde (saniyede) yaptıkları işe güç denir. Ampermetre ve voltmetreyle akım.I = V.5 = 120 W Örnek: Isıtıcının direnci 100 ohm. birimi watttır. b. I [W] Ohm kanunu. gerilim ve direnç arasındaki ilişkiyi incelemektedir. devreden çektiği akım 3 amperdir.

69 A olarak bulunur. sayaçta sayıcı (numaratör) bulunmasıdır. Çözüm: W = P.736 = 2944 W Örnek: 220 voltta çalışan elektrikli motor 2 BG gücündedir.2000 = 200 W P = V. Lâmbanın çalışma gerilimini ve gücünü bulunuz.I denkleminden I çekilirse.1 = 20 W Gücün. Örnek: Elektrik sayacı 5 saatte 30 kWh yazmıştır.I = 200. Yani. P = V. Alıcının çektiği akımı bulunuz.1.R = V2/R'dir.100 = 9.I yazarsak: W = VU. 1.t denkleminden P'yi çekersek. 736 W.100 = 900 W Örnek: 100 miliamper akım çeken mini lâmbanın direnci 2 kiloohmdur. Bu alıcılar şekil 3.I İş denkleminde P yerine V.13'te görüldüğü gibi akım ile gerilim arasında faz farkı oluşturmazlar. BİR VE ÜÇ FAZLI ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ a.R = 0. beygir gücü (BG. Omik özellikli alıcılar: Ütü. İş denklemi: W = P.t şeklinde de ifade edilebilir. P = W/t = 30/5 = 6 kW = 6000 W bulunur.I. İş ve gücün birbirine dönüşümleri: Elektrik alıcılarının gücünü ölçen aygıt wattmetre. Omik özellikli alıcıların gücü hesaplanırken doğru akımla beslenen devrelerde kullanılan güç denklemleri aynen kullanılır. I = P/V = 1472/220 = 6. HP.R = 32. Örnek: Gücü 4 BG olan motor kaç kW tır? Çözüm 1 BG 736 W ise 4 BG x W'tır. 1 beygir gücüne eşittir. Başka bir deyişle 1. x = 4. Çözüm: P = 2 BG = 2. Tek fark.736 = 1472 W P = V. Elektrikli alıcı çeşitleri Elektrik enerjisiyle beslenen alıcılar uygulanan akım ve gerilime gösterdikleri tepki bakımından üçe ayrılırlar.t = 1.t Güç denklemi: P = V. wattmetrede ibre. PS) cinsinden ifade edilmesi: Elektrikli motorların gücü watt ya da kilowatt cinsinden verilebildiği gibi beygir gücü cinsinden de ifade edilebilir.1 A 2 kW = 2000 W V = I. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 13 . alıcının yaptığı işi ölçen aygıt ise sayaçtır. fırın.36 BG 1 kW'tır.0. Örnek: Gücü 1 kW (1000 W) olan ısıtıcı 10 saatte kaç kWh enerji harcar? Çözüm: W = P. Wattmetreyle sayacın yapısı tamamen aynıdır. c. akkor flâmanlı lâmba gibi alıcılar omik özelliklidir. Çözüm: 100 mA = 0. Şimdi bunları inceleyelim. Sayaca bağlı olan alıcının gücünü bulunuz.10 = 10 kWh F.I = I2.Çözüm: P = I2.

13. Şekil 3. trafo. kapı otomatiği.Sin φ [VAr] denklemiyle hesaplanır. Kondansatörün sürekli olarak dolup boşalması akım ile gerilim arasında 90°'lik faz farkı oluşmasına neden olur. İndüktif özellikli alıcılarda faz farkı Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın reaktif (iş yapmayan) güce dönüşen bölümü Q = V. P = V.Cos φ [W] denklemiyle bulunur. balast. numaratör. Özellikle sanayi tesislerinde AC motor çok olduğundan buralarda faz farkı kavramı önemli bir unsur olarak önem kazanır. Omik özellikli alıcılarda akım ile gerilim arasında faz farkının olmadığını gösteren vektör Faz farkı: Elektrikli alıcıların akıma karşı gösterdikleri tepki farklıdır. Akkor Flâmanlı lâmbalarda ise çalışma anında manyetik alan oluşmadığından şebekeden gelen akımın davranışlarında değişiklik olmaz. Motorlar devreden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. Bu alıcılar önce şebekeden akım çekerek şarj olurlar. zil. Yani. İndüktif özellikli alıcılar: AC ile çalışan motor. alıcıların şebeke akımına karşı yaptığı etkiden dolayı ortaya çıkan sonuçlara faz farkı denir. Faz farkı ile ilgili hesaplamalar çok geniş ve ayrıntılıdır.14. AC motor ile lâmbanın çalışma esası aynı olmadığından bu iki alıcının akıma karşı tepkisi de farklı olmaktadır. gibi alıcılar indüktif özelliklidir. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun görünür (bileşke) gücü. 2. Başka bir deyişle bobin etrafında oluşan manyetik alanın etkisiyle elektrik akımı gerilimden 0 ile 90° arasında geri kalır.I [VA] denklemiyle belirlenir. Ardından depoladıkları akımı şebekeye geri verirler. İndüktif alıcıların iş yapmak için harcadıkları güce aktif güç denir. Kapasitif özellikli alıcılar: Kondansatörler kapasitif özelliklidir.I. 14 . İşte bu manyetik alan şebekeden gelen akımın akış düzenini değiştirir. 3. S = V. Bu kitabın amacı elektrikle ilgili temel kavramları pratiğe dönük olarak anlatmak olduğundan faz farkı ile ilgili hesaplamalar genişçe açıklanmamıştır. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın aktif (iş yapan) güce dönüşen bölümü. bobin. Bu alıcılar şebekeden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir.Şekil 3. Ortaya çıkan manyetik alan şebekeden çekilen akımın karakteristiklerini değiştirici etki yapar. Bobinlerden farklı olarak kondansatörlerde akım 90° ileridedir.I. Bu nedenle. Fabrikalarda motorların oluşturduğu faz farkı kompanzasyon tesisiyle azaltılır. selenoid valf vb.

motor tarafından kullanılan (işe dönüştürülen) güçtür.380. O nedenle indüktif ve kapasitif özellikli alıcıların güçlerinin hesaplanmasında Cos φ ve Sin φ değerleri de göz önüne alınır. Üç fazlı aygıtların bakım onarımını yapan teknisyenlerin bu alıcıların gücünü hesaplamayı bilmesi gerekir. Denklemdeki Cos φ değerine güç katsayısı (faz farkı) denir.V.73. • 539 VAr.0.43 = 539 VAr Motorun görünür gücü: S = V.I.I. motorun şebekeden çektiği bileşke güçtür. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri aktif (iş yapan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: P= .V.I. kablo. motor tarafından kullanılamayıp boşa giden (manyetik alana dönüşen) güçtür. gerilim. İndüktif özellikli bir fazlı alıcıların aktif gücü P = V. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri görünür gücün bulunmasında kullanılan denklem: S = . şalter. akım. gibi aygıtlar üç fazlı AC ile beslenir.8 olan motorun aktif gücünü bulunuz. güç kat sayısı 0.43 Motorun reaktif gücü: Q = V.Sin φ III.Cos φ denklemiyle bulunur. Motorun aktif. termik koruyucu gibi donanımlarının değeri en uygun şekilde belirlenebilir. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri güç wattmetre ile doğrudan belirlenebileceği gibi.5. trafo.I = 220. Çünkü güç belli olduğu zaman alıcının sigorta. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri reaktif (iş yapmayan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: Q = .5. reaktif ve görünür gücünü bulunuz.9'dur.8 = 2629 W HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 15 .5.Şekil 3.I Örnek: Üç fazlı motor. Güç katsayısı 0. P = V. Kapasitif özellikli alıcılarda faz farkı b.I.Sin φ = 220.9 Sin φ = 0. Bir fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Bir fazlı alternatif akım ile çalışan omik özellikli alıcılarda güç. Üç fazlı alıcıların aktif.5 = 1100 VA Açıklama • 990 W.V. 380 voltluk şebekeden 5 amper akım çekmektedir. Çözüm: Motorun aktif gücü: P = V. Üç fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Sanayi tesislerinde kullanılan motor.Cos φ = 1. c. • 1100 VA.I = I2.15.I. Güç katsayısı cosinüsfimetre (kosinüsfimetre) adlı ölçü aletiyle ölçülür Örnek: Bir fazlı asenkron motorun gerilimi 220 volt. kaynak makinesi vb. İndüktif ve kapasitif özellikli alıcılarda çekilen akım ile gerilim arasında bir faz farkı ortaya çıkar.0.Cos φ II.9 = 990 W Cos φ = 0. reaktif ve görünür gücünü hesaplamada kullanılan denklemler şöyledir: I. akımı 5 amper.I. Çözüm: P = V.0. faz farkı değerleri ölçülüp hesap yoluyla da bulunabilir.Cos φ = 220.R = V2/R [W] denklemleriyle bulunur.

Bireysel siperli kablo: Her damarı üzerinde metal siper bulunan kablodur. TESİSATTA KULLANILAN İLETKENLER a. gümüş vb. II. Tek telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Bir ya da daha çok çıplak telin üzerinin yalıtkan tabakayla kaplanmasıyla üretilir. Yalıtılmış iletken: Bakır ve alüminyumdan yapılan çıplak iletkenin üzerinin yalıtkan malzemeler kullanılarak izole edilmesiyle üretilmektedir. -Çok damarlı çok telli yalıtılmış iletken Kablo: Elektrik enerjisini ileten ve iki elektrik ayg ıtını birbirine bağlayan. Sabit ve hafif (düşük akımlı) işletme koşullarında sıva altı ve sıva üstü tesisatta kullanılır. 150 mm2) işlemek (kesme. Kablolarla ilgili temel kavramlar: Damar: Kablonun yalıtılmış olan iletkenidir. yalıtkan malzemeden yapılmış ip ya da iplerdir. Kör damar: Çok damarlı kablolarda. iç tesisatta nemli yerlerde ve d ış tesisatta kullanılır. damarlarda kullanılan tel sayısına göre ikiye ayrılır: -Çok damarlı tek telli yalıtılmış iletken. Elektrik tesislerinde bakır. kalay. birden çok tel üst üste sarılarak (burularak) çok telli iletken üretilmektedir. Büyük kesitli iletkenleri (35 mm2. Çok telli (damarlı) çıplak iletken: İzolatör (yalıtkan kaide) üzerine yapılan tesislerde kullanılır.ÜNİTE NO: 3 İLETKEN BAĞLANTILARI A. Çok damarlı yalıtılmış iletken. yalıtılmış. kablo faz iletkeni kesitinden küçük olan iletkendir. Bir damardaki çıplak tel sayısına göre kendi arasında ikiye ayrılır: -Tek damarlı tek telli yalıtılmış iletken: 1-6 mm2 kesite kadar yapılan ve tek telden oluşan iletkendir. Çıplak iletken: Elektriksel bakımdan yalıtılmamış (izolesiz) iletkendir. alüminyum. İletken çeşitleri I. Dairesel kablo: Damar iletkeni kesiti. -Tek damarlı çok telli yalıtılmış iletken: İşleme zorluğu (ağır işcilik) nedeniyle 16 mm2 den büyük kesitli iletkenler çok telli yapılarak üzerleri yalıtkanla kaplanır. Tek telli (damarlı) çıplak iletken: Topraklama ve havaî hat tesislerinde kullan ılır.Tanım: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. 16 . damarlar arası boşlukları doldurmak ve kabloya uygun bir biçim verilmesini kolaylaştırmak için kullanılan. Kesme (sektör) kablo: Damar iletkeni kesiti daire kesmesi biçimli olan kablodur. bir ya da birden çok damarın birleşmesiyle oluşan gerece kablo denir. daire biçimli (yuvarlak) olan kablodur. Bütün iletken tek bir telden oluşur. Kumanda devrelerinde. bükme. Düşük kesitli iletken: Nötr kesiti. Çok damarlı kablo: Damar sayısı birden çok olan kablodur. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. Çok telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Birden çok damar ayrı ayrı yalıtılarak ve ortak bir yalıtkan kılıf ile kaplanarak üretilir. b. bağlama) zorlaştığından.

Plâtin: Parlak beyaz renkli yumuşak bir metaldir ve havada oksitlenmez. Demir: Parlak gri renkte yumuşak bir metaldir. Direnç yapımında. damar demetini içine alan ve kabloya istenilen biçimi vermeye yarayan kılıftır. kullan ılır. Konstantan: % 40 oranında nikel (Ni). içersine çelik tel konularak kullan ılır. havadan ve sudan etkilenmez. tel ve levha hâline getirilebilir. akümülâtör plâkalarında. kondansatör levhalarının yapımında. Yalıtkan kılıf: Damar iletkenini yalıtan kılıftır. Kurşun: Gri. Dış kılıf: Kabloyu dış etkenlerden koruyan ve kablonun en dışında bulunan kılıftır. bir örgü ya da bakır tel şeritlerin oluşturduğu. mavimtrak renkte mekaniksel direnci az ve yumuşak olan çinko. ölçü aletlerinde. kullanılan metaldir. Elektrik makinelerinin gövde kısmının yapımında kullanılır. Elektrik akımını en iyi ileten gereç olmasına karşın pahalı olması nedeniyle iletken tel olarak kullan ılmaz. Cama kaynak edilebilir. kontak. iletkeni. Metal siper: Her damarın ya da ortak kılıfın üzerine gelen. direnç teli yapımında. Ölçü aletleri. daha çok orta ve yüksek gerilim hatlarında. bakır tel ya da şeritden yapılmış bir sargıdır. sigorta buşonlarının ergiyen tellerinde. pillerde negatif elektrot olarak. Krom: Gümüş beyazı renginde sert ve parlak bir metaldir. çok damarlı kablolarda ortak kılıfın üzerine gelen. kolayca bükülür. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 17 . Elektrik tesisatlarında kullanılan iletken gereçler: Gümüş: Saf gümüş. mekanik ve kimyasal etkilerden korumak amacıyla kullanılan. Oksitlenmediği ve mıknatıstan etkilenmediği için. direnç yapımında ve maden kaplamacılığında kullanılır. 3410 °C gibi yüksek ergime derecesi nedeniyle lâmba flâmanı. mavimtrak renkte ve mekaniksel direnci az olan kur şun. akümülâtör plâkalarında. tablo ve pano yapımında kullanılır. Ortak kılıf: Çok damarlı kablolarda. ağaç direklerin emprenye edilmesinde (çürümeye karşı dayanıklı hâle getirme) ve lehim üretiminde kullan ılır. damarı ya da damarları içine alan gömlektir. ısıtıcılarda vb. Kılıf: Kabloyu elektriksel bakımdan yalıtmak. Molibden: Korozyona (aşınmaya) ve ısıya dayanıklı sert bir metaldir. Alüminyum: Gümüş beyazı. kablo boyunca devam eden helisel biçimli bir sargıdır. % 60 oranında bakır (Cu) alaşımıdır.Konsantrik iletken: Bir damarlı kablolarda yalıtkan kılıfın. Elektrikçilikte daha çok % 99. Lâmbalarda flâman (ışık yayankısım) taşıyıcı olarak kullanılır. Tungsten: Korozyona karşı dayanıklı sert bir metal olan tungsten. Zırh: Kabloyu mekanik etkilerden koruyan. mavimtrak renkte yumuşak bir metal olan alüminyum. Kalay: Beyaz. Kadmiyum: Şarj olabilen pillerde vb. sarımtrak renkte ve yumuşak olan kalay. direnç ve paratoner (yıldırımlık) yapımında kullanılır. yumuşak demir ve çelik adlarını alır. yeraltı kablolarında ve lehim üretiminde kullanılır. Bakır: Kırmızı renkte olan bakır. Elektrot. Sac: Yumuşak demirden yapılan saclar. ölçü aletlerinde vb.9 saflıkdaki elektrolitik bakır kullanılır. Isındığında direnci değişmediğinden. kullanılır. İçerisinde bulunan karbonun oranına göre font (dökme demir). beyaz parlak renkte ve yumuşaktır. direnç teli yapımında ve elektrikli fırınlarda kullanılır. bakır tellerden yapılmış. Çinko: Beyaz. pillerde elektrot olarak. yassı ya da yuvarlak tellerle yapılmış örgü ya da sargıdır. kontaktör ve şalterlerin kontak kısımlarının yapımında kullanılır.

25 . Elektrik tesisatında kullanılan iletken standartları Uygulamada kullanılan iletkenler standart kesitlerde üretilmektedir.6 .0. ince iletkenlerin kesilmesinde.20 0.1 . Tek telli iletken uçlarının açılmasında iletken damarın zedelenmemesine ve çok telli iletkenlerde damarı oluşturan tellerin kopmamasına dikkat edilir. Su: Saf su yalıtkandır. Şekil 3.70 . bükülü kabloların kesilmesinde.5 mm2 kesitindeki bir iletkeni demir testeresiyle değil pense ya da yan keski ile kesmek daha doğrudur. (Şehir şebekesindeki su. şalter. anahtar. Yani 1. içerisindeki tuz. Pirinç: Bakır-çinko alaşımıdır.) c. Bunlar.400 . Elektriği.50 .10 .300 . pil ve galvano banyolarında elektrolit olarak kullan ılır. B. kullan ılır.Krom-nikel: % 70 Ni. 0. kesilecek iletkenin cinsine ve çapına göre belirlenir. yan keski. Buharı zehirlidir. demir testeresi vb. Civa: Beyaz parlak renkli ve 18-22 °C'ta buharlaşan sıvı halde bir metaldir. ocak ve fırın gibi ısıtıcılarda direnç teli olarak kullan ılır.35 .16 .1. Sıcaklıkla direnci az değiştiğinden. ile soyulur. çakı. mineral vb.1. kullanılır. Elektrik aygıtlarında cam tüp içerisine konarak kontak yapıcı olarak kullanılır. Su içersine asit-metal tuzları katılarak iletken hâle getirilebilir.30 .2. kerpeten. demir testeresi ise.95 . % 30 Cr (nikel-krom) alaşımıdır. bir yere bağlanacağı zaman üzerindeki yalıtkanın soyulması gerekir. Oksitlenmediği için ölçü aletleri.185 240 . sürgülü reosta gibi aletlerin kontaklarının yapımında ve tesisat gereçlerinde kullanılır. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla kesilmesi Pense ve yan keski. kablo soyma pensi vb. yan keski. ısıyı iletme özelliği vardır. b. İletkenlerin soyulması İç tesisatta kullanılan iletkenlerin üzeri yalıtkan maddeyle kaplıdır.5 . maddeler nedeniyle iletken olarak kabul edilebilir.120 . 18 .0. Kullanılacak alet.50 .4 . kalın kesitli kabloların kesilmesinde kullanılır. Akümülatör. Üzeri yalıtkan kaplı (izoleli) iletkenler. İletkenlerin kesilmesi Ev tesisatında kullanılan iletkenler 100 metrelik rulolar hâlinde sat ılır. İletkenlerin kesilmesinde pense. ütü. İLETKEN BAĞLANTILARI a. kargaburnu.500 mm2'dir. Wolfram: 3500 °C gibi yüksek bir ergime derecesine sahip olduğundan lâmba flâmanlarının yapımında vb.5 . örgülü. İletkenler ekleneceği.75 .150 .

ek yeri sağlam ve sıkı olmalıdır. Düz ek çeşitleri 2.4). Şekil 3. Şekil 3. kalın kesitli iletkenler ise klemensle eklenir. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla soyulması c. Düz ek: İnce kesitli iletkenlerde ek. İletkenleri eklemede kullanılan yöntemler şunlardır: 1. karşılıklı gelmemesi sağlanmalıdır (Şekil 3. İletkenlerin bükülmesi sırasında 90°'lik dik açı ile bükülmesine. pense ve kargaburun kullanılarak yapılır. Gevşek yapılan eklerde elektriksel temas kötü olur. Bu ise akımın zor geçmesine ve ek yerinde ısı oluşmasına sebep olur. Ekleme işleminden sonra ek yerleri.4. Bükme işleminde ince iletkenler için kargaburun. çekme kuvveti az olan yerlerde kullanılır. temasın çok iyi olması için lehimlenir ve izolebantla yalıtılır. Şekil 3.3.2. T ek çeşitleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 19 . kullanılan iletkenin boyu kısa geldiğinde ya da düz giden bir hattan enerji almak gerektiğinde ekleme yapılır.5. Çok damarlı iletkenlerin eklenmesinde damarların kısa devre olmaması için. İletkenleri ekleme yöntemleri İç tesisatta. orta kısmından iyice sıkıştırılarak düzgün bir şekilde katlanmasına dikkat edilmelidir. T ek: Alçak gerilim havaî (dış) hatlarında ve iç tesisatta. İnce kesitli iletkenler pense ya da kargaburun ile sarılarak. ek yerlerinin. İletkenlerin bükülmesi İletkenlerin vida ve klemense montajında uç kısımlarının bükülmesi gerekebilir.) Şekil 3.5. kalın iletkenler için pense kullanılır. Havaî hatlarda klemens ile T ek yapılırken iç tesisatta buat içerisinde yapılır. (T ek yapılırken iletkenler zedelenmemelidir. Düz ekte.Şekil 3. İletkenlerin bükülmesi d.

Çift T ek: Düz giden hatlardan iki ayrı yönde ek almak gerektiğinde yapılır. İletkenlerin yalıtılması 20 .6. Şekil 3.8. Ek yerlerinin birbirine değmemesi için izolebant kullanılarak yalıtım yapılır. Çift T ek çeşitleri 4.).3. İletkenlerin klemens kullanılarak eklenmesi 6. Tek telli ve çok telli iletkenler eklendikten sonra lehimlenmeli ve yalıtılmalıdır (Şekil 3.).6. Özel ek: Dış tesisatta kalın kesitli iletkenler klemens ve boru ile eklenir alçak gerilimli iç tesisatlarda ise klemens bulunmadığı zaman iki iletkenin aynı yere bağlanması gerektiğinde farekuyruğu ve geçmeli tip ek yapılır (Şekil 3. İletkenlerin ek yerlerinin yalıtılması: Elektrik tesisatlarında kullanılan kablolar buatlarda birbirine eklenir. İletkenlerin klemenslerle eklenmesi: İletkenler Şekil 3.7. İletkenlerin uçları yeterli uzunlukta açıldıktan sonra klemensin sıkıştırma vidası altına yerleştirilir ve vida sıkılır. vidalar iyice sıkılır.7'de görüldüğü gibi klemenslerle de eklenebilir. Klemensle ek yapılırken. Şekil 3. klemens gövdesi dışında çıplak iletken bırakılmaz. Şekil 3. 5.6.

sargı kesiti gibi öğelere göre değişir. gerilim değerleri göz önüne alınır. Primere uygulanan alternatif akımın yarattığı değişken manyetik alan nüve üzerinden geçerek sekonder sargısını etkiler. Trafolar elektriğin frekansını değiştirmez. Uygulamada. Gerilimi düşürmede kullanılan trafolarda primer ince kesitli telden çok sarımlı. ÇAĞIRMA VE MALZEMELER BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN a. sekonder ise kalın kesitli telden az sarımlı olur. Zil transformatörü: Elektrik akımını ve gerilimini alçaltıp yükseltmeye yarayan aygıta transformatör (trafo) denir. bölümde açıklanmıştır. cam. Sekonderden alınan gerilim ve akımın değeri. akım. A.1. sarım sayısı. (Sekonderin sarımının içindeki elektronları hareket ettirir.) Değişken manyetik alana maruz kalan sekonderin çıkış uçlarında değişken (AC) gerilim doğar. Seçim yapılırken beslenecek alıcının. bıçaklı. nüvenin boyutu. Bir fazlı trafolarda primer (birincil) ve sekonder (ikincil) olmak üzere iki sarım ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine yerleştirilmiştir. Devre bağlantısı yapılırken trafonun etiketinden bağlantı uçları belirlenemiyorsa sargıların kesitlerine bakılır. buşonlu. Trafolar isteğe göre her güç ve gerilim değerinde üretilebilir. primer Şekil 4. Sigorta: Elektrik besleme hatlarını ve aygıtları aşırı akıma karşı korumak için kullanılan devre elemanına sigorta denir.ÜNİTE NO: 4 ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARI Elektrik tesisatları kullanılarak haberleşme işleri yapılabilmektedir. Örneğin zil çalıştırmak için 220/12 V ve 3-5 W gücünde bir trafo yeterli olur. Sigortalar 4. fişli ve yüksek gerilim sigortaları kullanılır. Bu bölümde düşük gerilim zayıf akımla çalışan çağırma ve bildirim tesisatları incelenecektir. otomatik. b. Transformatörün yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 21 .

Elektronik devreli zil Direnç. cam. Uygulamada kullanılan boru tipleri şunlardır: I. Tesisatlarda.18 . amyant.2. Konutlarda uygulanan çağırma ve bildirim tesislerinde 0.5 mm2. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür. alüminyum.50-0. Aydınlatma sortilerinde 1. Butona basıldığında kontaklar kapanır ve alıcı çalışır. transistör. Borular 3 m boyunda ve 14 .26 mm çapındadır. Melodili zillerin. ç. Palet normal konumuna döndüğünde ise A kontağı tekrar kapanarak bobine yeniden akım verir. 22 .75 mm2 kesitinde PVC izoleli bakır iletkenler tercih edilir. Palet çekildiği anda Şekil 4. bağlantı uçları ve yay düzenekli kontaktan oluşur. bakalit. PVC. Butondan elimizi çektiğimizde ise yay kontağı iterek akımı keser. Elektrik tesislerinde bakır. Zilin bobin uçlarına 4-8-12 voltluk gerilim uygulandığında bobin etrafında bir manyetik alan oluşarak nüveyi mıknatıslar.c. Mekanik zil: Bobin. porselen. e. entegre. Buton: Devreyi açıp kapamaya yarayan buton. İletken: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir.2'de görülen A kontağı açıldığından bobinin enerjisi kesilir. kalay.11 . çan gibi elemanların birleşmesinden oluşmuş devre elemanıdır. Şekil 4. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür. palet. insan sesi gibi sinyaller üreten modelleri vardır. kanarya sesi. Borular: Çağırma ve bildirim tesisleri sıva üstü ya da sıva altı tesisat olarak döşenir. nüve. kauçuk. bim bam. presbant gibi maddelerden yapılmış yalıtkanlar kullanılır. Peşel boru: İnce çelik sacdan yapılmış. hoparlör gibi elemanlar kullanılarak yapılan gereçlere elektronik devreli zil denir. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. fiber. Bobine kesik kesik uygulanan akım çanda ses oluşturur. ding dong. d. priz sortilerinde ise 2. Mıknatıslanan demir nüve. Normalde (butona basılmadığında) kontak. II. Bergman boru: İç kısmı vernikli kartonla kaplı alüminyum sacdan yapılmış sıva üstü tesisatta kullanılan boru çeşididir. Bu durumda demir nüve mıknatıslığını kaybederek paleti bırakır. paslanmaya karşı özel bir madde ile kaplanmış boru çeşididir.18 . gümüş vb. yay tarafından yukarı itildiğinden açık durumdadır ve devreden akım geçmez. paleti çeker ve tokmak çana vurur.5 mm2 kesitinde bakır kablolar kullanılır. kâğıt.14 . Çok yaygın olarak kullanılan kanarya sesli ziller sönümlü osilatör devresinden meydana gelmiştir. tokmak. kondansatör. müzik. mika. Hareketli ya da çok kıvrımlı yerlerde kullanılan spiral borular ise.26 mm çaplı olarak satılır. 9 . Mekanik zil II. Ziller: I. Elektrik akımını geçirmeyen maddelere yalıtkan denir.

g.III. sert tipler ise hasır (beton) altına döşenir. ğ. 26 mm çapında üretilir h. i. k. gibi yerlerde kullanılır. f. Yumuşak ve sert olmak üzere iki tipte yapılır. duvara ya da tavana kroşelerle tutturulur. pano. Buat: İletkenlerin eklendiği ve dağıtımlarının yapıldığı ek kutularıdır. Muf: Boruların eklenmesinde kullanılan gereçtir. Yumuşak tipler binanın duvarlarına. Kroşeler: Sıva üstü tesisatta borular. Pater: Sıva altı tesisatta tavan ve duvara monte edilecek araçların kolayca vidalanmasını sağlamak için kullanılan tahta parçasıdır. binanın betonu dökülmeden önce yapılan boru döşeme işlemi yapılırken yerleştirilir. Pater. IV. PVC'den ya da ince sacdan üretilir. Hat klemensi: Elektrik dağıtım direklerinden konutlara ve iş yerlerine enerji alırken kullanılır. 14. Yüksek mekanik dayanım istenen tutturma işlerinde ise çelik dübeller kullanılır. PVC boru: PVC (polivinil clorür) maddesinden üretilir. Uygulamada kullanılan klemens çeşitleri şunlardır: Sıra klemens: Duy. Ray klemens: Panolarda kablo eklemede kullanılır. Dübel: Elektrik tesisatıyla ilgili araç gereçlerin beton duvar ve tavana tutturulması için vida yoluna yerleştirilerek kullanılan plâstik elemandır. Simit klemens: Buatların içine konarak kablo eklemede kullan ılır. Anahtar ve priz kasaları: Sıva altı tesisatta anahtar ve prizleri duvarlara monte etmede kullanılan plâstik elemandır. Lüstr klemens: Porselen gövdeli olup sıcaklığın yüksek olduğu ortamlarda kullanılır. sacdan ya da plâstikten yapılır. 18. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 23 . Kablo pabuçları: Kalın kesitli ve çok telli iletkenlerin vidalara çok kolayca bağlanmasını sağlamak için kullanılan elemandır. l. Klemensler: İletkenler daha iyi temas için klemensler kullanılarak eklenir. Spiral boru: Çok kıvrımlı yerlerde kullanılır. j. ı. Kroşeler. seyyar kablo vb. Uygulamada en çok 6-7-8 numaralı dübeller kullanılır. buat. Uygulamada yuvarlak ve kare şeklindeki buatlar kullanılır. Dirsek: Boruların 90° dönüş yapması için kullanılan gereçtir.

sembolleri değiştirmek uygulayıcı teknisyenlerin aklını karıştırabilir. Sembollerin anlaşılır ve yönetmeliklere uygun olması önemlidir. Rasgele sembol çizmek. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur. 24 .B. ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Zayıf akım devreleri çizilirken standart semboller kullan ılır.

Tesisatı yapacak elektrikçi projeleri göz önüne alarak uygulamayı yapar.C. Elektrik tesisat projeleri aydınger kâğıdına tek hat şeması şeklinde çizilir. Açık şema D.4.3 ve şekil 4. ELEKTRİK TESİSATLARININ ÇİZİMİ VE ÖZELLİKLERİ Tesisatın projesi. açık ve kapalı şema olmak üzere iki şekilden oluşur. Şekil 4. butona basıldığı sürece zil çalar (Şekil 4.3. Kapalı şemada tek çizginin kaç iletkeni temsil ettiği. mimarî plân üzerine semboller kullanılarak çizilir. Bir butonla bir zil tesisatı: Bir butonla bir zil tesisatı devresi. üç iletkenden fazlası içinse. Şekil 4. Bu tesisatta. Kapalı şema Şekil 4. Bir butonla bir zil tesisatı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 25 .4'a bakınız.5).5. çizginin üzerine rakamla iletken sayısı yazılarak belirtilir. Şekil 4. BİR BUTONLA BİE ZİL TESİSATI 1. 60° eğik ve üç iletkene kadar iletken sayısınca çizilen ince çizgilerle. Elektrik tesisatları sıva üstü ve sıva altı olmak üzere iki şekilde yapılır. Kapalı şema olarak da adlandırılan çizimde iletkenler bir çizgi şeklinde gösterilir.

Bir butonla iki zil tesisatı 26 .6. Paralel bağlı zil sayısı artırılarak bir yerden daha fazla zilin çalıştırılması sağlanabilir (Şekil 4.6). Şekil 4. Bir butonla iki zil tesisatı: Birbirine paralel bağlı iki zil ve bir butondan oluşan tesisattır.2.

Buşonlu sigortaların parçalarının özellikleri şunlardır: I. (Şekil 5. Sinyal pulcuğu her akım değeri için ayrı bir renkte boyanmıştır (Şekil 5. Buşon iletkeni (sigorta teli): Değişik akım değerlerinde üretilmiş teldir. Şekil 5. Gövde şu kısımlardan oluşur: Dip kontak: Şebeke faz ucunun bağlandığı ve gövdenin içinde alt tarafta bulunan k ısımdır. Buşon şu kısımlardan oluşur: Buşon gövdesi: Telin erimesi anında oluşan ısıya dayanacak şekilde porselenden yapılmıştır (Şekil 5. Sigortalar: Alıcıyı besleyen hatları. III.) Üst kontak: Buşon kapağının tutturulması için diş açılmıştır. AYDINLATMA ARAÇ VE GEREÇLER 1.1'e bakınız. Dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlamaya yarar (Şekil 5. Kuvars kumu: Eriyen telin oluşturduğu sıcaklığın olumsuz etkisini azaltmak için kullanılan maddedir(Şekil 5. II. Gövde: Sigortanın bağlanacağı yere tutturulmasını sağlayan kısımdır.2). Viskontak: Buşon gövdeye takıldığında buşonun metal başlı ucu ile dipkontak arasında iletkenliği sağlar. Telin kopmasıyla yaylı fırlatma düzeneği sayesinde pul yerinden fırlar. 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 50 – 63 – 80 – 100 A değerlerinde üretilir. Gövde. Orta kısmı oyuk tip viskontaklar gövdeye istenilmeyen akım değerinde buşonun takılmasını önler.1. Buşonlu sigortalar: Buşonlu sigortalar şu parçaların birleşiminden oluşur: I.ÜNİTE NO: 5 AYDINLATMA TESİSATLARI A. kapağı. IV.2). Buşon. Şekil 5.2). Sigorta çeşitleri şunlardır: a. Tesisata giden faz ucu üst kontağın vidasına bağlanır. Buşon: Akımı kesme düzeneğinin bulunduğu kısımdır. Buşonlu sigorta II. Alt ve üst kapaklar: Buşonun iki ucunda bulunur. Buşon. Viskontak. Sigorta devreye seri bağlanır ve üzerinden anma akımından çok akım geçtiğinde devreyi açar. Buşon yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 27 . cihazları aşırı yüklenme ve kısa devrelere karşı korumada kullanılan elemana sigorta denir.2). Sinyal pulu: Buşon içindeki ince telin uç kısmına takılır. Buşonlar.2.

Bu sigortalar altlık ve buşon olmak üzere iki parçadan oluşur. Otomatik sigortalar: Alıcının aşırı akım çekmesi ya da kısa devre anında akımı kesen araçtır. Yüksek gerilim sigortaları: Yüksek gerilim sigortaları trafo merkezlerinde ve santrallerde kullanılır. Devreden aşırı akım geçince bimetal bükülerek akım geçişini sağlayan kontakları açar. 28 . Bıçaklı (NH) sigortalar: Sanayi tesislerindeki yüksek akımlı alıcıların korunmasında kullanılan sigorta çeşididir. Motorlar kalkış anında normal akımlarından bir kaç misli değerde aşırı akım çekerek çalışmaya başladıklarından bu tip alıcılarda gecikmeli atan otomatik sigortalar tercih edilir. cihazların korunmasında kullanılırlar. Boru şeklinde olan bu sigortaların mekanik ve ısı dayanımı diğerlerine oranla çok yüksektir. G tipi modeller ise gecikmeli olarak devreyi açar. iletken kısmı pirinçten yapılan parçadır. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar L (B) ve G (C) tipi olmak üzere iki tipte üretilir. Buşon kapağı: Yalıtkan bölümü porselenden. Kaçak akım koruma rölesi (diferansiyel röle): Kaçak akım koruma rölesi alıcıların gövdesine 30 mA lik akım kaçağı olması hâlinde devreyi açan elemandır. Gri: 16 A. Buşon kapağının üstünde yuvarlak bir cam bulunur. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 40 – 45 – 50 amperlik değerlerde üretilmektedir. Bu tip sigortalar termik ve manyetik koruma düzenekli olarak üretilmektedir. Bakır rengi: 63 A Not: İç Tesisat Yönetmeliği'ne göre yamanmış ya da üzerine tel sarılarak köprülenmiş sigortaların kullanılması yasaktır. oluşan fark akımı sayesinde trafoda (sekonder sargı) bir gerilim indüklenir. Küçük akım (cam) sigortaları: Cam sigortalar radyo. c. Sarı: 25 A. Termik koruma bimetal esaslıdır. merdiven ışık otomatiği vb. Pul renklerinin akım karşılıkları şöyledir: Yeşil: 6 A. Manyetik koruma ise aşırı akım geçmesi durumunda elektromıknatıs hâline gelen kalın kesitli bobinin nüveyi hareket ettirerek kontaklar ı açtırması esasına dayanmaktadır. Gövdeye kaçak olduğunda. Siyah: 35 A. Beyaz: 50 A. d. Bu sayede fazın birisinin bağlı olduğu sigorta attığında üç fazın akımı da kesilir. Normal çalışma anında kaçak akım koruma rölesinin nüvesi üzerinde herhangi bir manyetik alan oluşmaz ve akım trafosunda indüklenen gerilim sıfırdır. f. Kırmızı: 10 A. Cam. Üç fazlı motorların korunmasında kullanılan otomatik sigortaların mandalları birbirine akuple edilir. Mavi: 20 A. Fişli sigortalar: Fişli sigortalar daha çok oto elektrik devrelerinde kullanılırlar. L tipi sigortalar aydınlatma ve priz tesislerinde kullanılırken.Buşonun kaç amperlik olduğu sinyal pulcuğuna bakılarak anlaşılabilir. b. sigortanın atması (buşon telinin erimesi) anında sinyal pulcuğunun fırlayarak kişilere zarar vermesini önler. 2. e. III. TV. L tipi sigortalar aşırı akım durumunda hemen atar. G tipi sigortalar ise motor koruma devrelerinde kullanılır. Bu gerilimden dolayı oluşan akım devreyi açacak manyetik güce ulaştığı anda röle beslemeyi keser. iletkenle toprak arasında gidip gelen akım farkı sonucunda eşitlik bozulduğundan.

Kaçak akım koruma röleleri elektrikli aygıtları kullanan kişilerin çarpılmasını önlemek için kullanılan çok önemli ve yararlı bir aygıttır. Bu elemanın kullanımında şu hususlara dikkat edilmelidir: I. Röleden sonraki tesisatta nötr iletkeni ve topraklama (koruma) iletkeni ayrı ayrı olmalıdır. (Yani toprak hattıyla nötr hattı birbirine değmemelidir.) II. Nötr iletkeni izoleli olarak çekilmeli, topraklanmamalı ve hiçbir yerde (buat, priz, vb.) toprakla ya da koruma iletkeniyle elektriksel olarak temas etmemelidir. III. Röleyi denemek için faz ile nötr iletkeni kesinlikle k ısa devre edilmemelidir. Kaçak akım koruma rölelerinin 300 mA'lik akım kaçağını algılayarak devre akımını kesen modellerine yangın koruma rölesi denir. 3. Anahtarlar: Elektrik devrelerinde açma ve kapama görevi yapan devre elemanına anahtar denir. Anahtarların yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü anahtar: Sıva üstüne monte edilen anahtardır. II. Sıva altı anahtar: Sıva içerisinde gömülü anahtar kasası içine monte edilen anahtardır. III. Etanj (antigron) anahtar: Nemli yer tesislerinde kullanılan anahtardır. Nem, toz, patlayıcı gaza karşı sızdırmaz özelliktedir. Anahtarların kumanda şekline göre sınıflandırılması: I. Tuşlu anahtarlar: Düğmesine elle basılarak kumanda edilen anahtar tipidir. Çok yaygındır. II. Döner mandallı anahtarlar: Düğmesi elle çevrilerek kumanda edilen anahtar tipidir. Anahtarların işlev bakımından sınıflandırılması: I. Adî (tek kutuplu) anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarar. II. Komütatör anahtar: İki ayrı lâmba ya da lâmba grubunu bir yerden ayrı ayrı yakıp söndürmeye yarar. III. Vaviyen anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu iki ayrı yerden yakıp söndürmeye yarar. 4. Prizler: Elektrikli aygıtların beslenmesinde kullanılan elemandır. Prizlerin yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü priz, II. Sıva altı priz, III. Etanj (antigron) priz Prizlerin işlev bakımından sınıflandırılması: I. Normal (adî) priz, II. Topraklı priz, 5. Fişler: Elektrikli aygıtların prizden beslenmesi için kullanılan elemanlardır. Fiş çeşitleri şunlardır: I. Erkek fiş, IV. Topraklı dişi fiş, II. Topraklı erkek fiş, V. Telefon fişi III. Dişi fiş,
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

29

6. Uzatma kabloları: Elektrikli aygıtların besleme kablosunun kısa geldiği durumlarda kullanılan araçtır 7. Duylar: Lâmbanın devreye bağlanmasında kullanılan elemandır. Duy bağlanırken anahtardan gelen faz ucunun duyun dip kontağına bağlanması gerekir. Yapılışlarına göre duy çeşitleri şunlardır: I. Süngülü duy: Sarsıntının fazla olduğu yerlerde (taşıtlar, el fenerleri vb.) kullanılır. Bunlarda, lâmbanın duya giren kısmında çıkıntılar vardır. Bu çıkıntılar sayesinda lâmba duya çok sıkı bir şekilde monte edilebilmektedir. II. Vidalı duy: Lâmba başlığına ve duyun içine açılan dişlerin birbirine vidalanarak bağlandığı duydur. Sarsıntının olmadığı tesislerde kullanılır. Kullanıldığı yere göre duy çeşitleri şunlardır: I. Asma (üniversal) duy, IV. Bahçe duy, II. Tavan duyu, V. Donanmaduyu, III. Duvar duyu, VI. Braçol duy Büyüklüklerine göre duy çeşitleri şunlardır: I. Minyonet duy (E-7): Daha çok zayıf akım (1,5-12 V) devrelerinde kullanılır. II. Minyon duy (E-14): Zayıf akım ve aydınlatma devrelerinde kullanılır. III. Normal duy (E-27): 220 voltluk aydınlatma tesisatlarında kullanılır. IV. Golyat duy (E-40): 200 W'tan daha büyük güçlü lâmbaların beslenmesinde kullanılır. 8. Rozanslar: Tavana asılarak kullanılan duyların kablolarla irtibatını sağlamak için kullanılan elemandır. 9. Lâmbalar: Lâmbaların ışık yayması, elektrik akımının direnci yüksek metallerden geçerken onu ısıtması esasına dayanmaktadır. Joule (jül) yasasında da vurgulandığı gibi içinden akım geçen her iletken belli oranda ısınmaktadır. Bu ısınma bakırda, gümüşte, çinkoda, tungstende farklı değerlerde olmaktadır. Isınma miktarını belirleyen unsur metalin öz direncidir. Aydınlatmada kullanılan lâmbaların çeşitleri ve özellikleri şöyledir: a. Akkor flâmanlı (kızaran telli, enkandesant) lâmbalar: Akkor flâmanlı lâmbalar, cam gövde ve yüksek dirençli flâmandan oluşur. Bu tip lâmbaların standart güç değerleri: 5–15–25–40–60–75–100–150–200 W'tır. Akkor flâmanlı lâmbalar ürettikleri ışığın azlığı nedeniyle pek tercih edilmez. b. Flüoresan lâmbalar: İki ucu flâmanlı cam tüp, balast, starter, soket gibi elemanların birleşmesiyle oluşmuş lâmba çeşididir. Akkor lâmbaya göre çok fazla ışık yaydığından günümüzde en çok tercih edilen lâmba türüdür. Flüoresan lâmbaların iyi yönleri şunlardır: I. Işık verimi akkor lâmbadan yüksektir. II. Göz kamaştırmaz. III. Az ısınır. IV. Ömrü uzundur. V. Gün ışığı yayar.

30

Flüoresan lâmbaların olumsuz yönleri şunlardır: I. İlk maliyeti yüksektir. II. Montajı karmaşıktır. Günümüzde elektronik balastlı mini boyutlu, kompakt tip flüoresan lâmbalar da kullanım alanına girmiştir. 10. Buat kapakları: Dairesel ya da kare şeklinde olan buat kapakları plâstik ya da ince sacdan yapılır. AYDINLATMA TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Aydınlatma tesisatlarında standart semboller kullanılır. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

31

Adi anahtar tesisatı 2. Dimmer anahtarlı lâmba tesisatı: Şekil 5.5.4. Adî anahtarlı lâmba tesisatı: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarayan devredir (Şekil 5. Potlu olan dimmerler çevrildikçe lâmbanın ışık şiddeti değişir. Şekil 5. lâmbaya kumanda eden anahtarın içinde elektronik akımgerilim kontrol (dimmer) devresinin bulunuyor olmasıdır. Dokunmatik dimmerlere ise dokundukça ışığın Şekil 5. Şekil 5. Adi anahtar priz tesisatı 3. AYDINLATMA DEVRELERİNİN KURULMASI 1. Düğmeye basılınca lâmbanın ışık şiddeti artmaya başlar. Düğmeden el çekilmezse ışığın şiddeti maksimum olduktan sonra tekrar azalma başlar.4). Bunun amacı prize bağlı alıcı sigortayı attırdığında lâmbaların sönmesinin önüne geçmektir.3. Aydınlatma ve priz tesislerinde lâmba ve prizler ayrı linyelerden beslenir. Ancak yapılan tesisatta priz sayısı 1-2 adet ise prizler lâmbaları besleyen linyeye bağlanabilir. Dokunmatik dimmerler çevirmeli tiplere göre daha pahalıdır.B.3). Uygulamada anahtarlı potlu ve dokunmatik tip dimmerler kullanılmaktadır. 32 .5'de verilen devre yapı olarak adî anahtarlı lâmba tesisatına benzer. Tek fark. Adî anahtar ve priz tesisatı Bir linyeden hem lâmbayı hem de prizi beslemek gerektiğinde kullanılan devredir (Şekil 5. Dimmer anahtar tesisatı şiddeti sürekli olarak azalıp çoğalır.

4. Komütatör anahtarlı tesisat: Şekil 5.6'da verilen devre iki ayrı lâmba ya da lâmba grubuna kumanda etmek mümkündür. ile

Şekil 5.6. Komütatör anahtar tesisatı 5. Vaviyen anahtarlı tesisat: Şekil 5.7'te verilen devre lâmbayı iki ayrı yerden yakıp söndürmede kullanılır.

Şekil 5.7. Vaviyen anahtar tesisatı 6. Nemli yer malzemesi ile tesisat: Kazan dairesi, atölye, kümes, hamam, depo vb. gibi nem oranının yüksek olduğu ya da kimyasal gazların bulunduğu yerlerde nem geçirmeyen gereçler kullanılarak tesisat yapılır. Nem ve mekanik zorlanmalara dayanıklı kablolar antigron (NYM) olarak adlandırılır. Nemli yer tesisatı şöyle yapılır: a. İletken yolunun çizilmesi: Duvar ya da tavana döşenecek iletken, buat, duy, priz gibi elemanların geçeceği yerler projeye uygun olarak tebeşirle işaretlenir. b. Geçiş yerlerinin açılması: Antigron kablonun geçeceği duvar ve tavan delikleri murç, yankeski, matkap (breyz) gibi takımlar kullanılarak açılır. c. Kroşelerin tutturulması: Antigron kablosu duvar ya da tavana plâstikten yapılmış kroşelerle döşenir. Kroşeler plâstikten yapılmış dübel ve ağaç vidasıyla tutturulur. Dübeller 6, 7, 8, 10... mm çaplı olarak üretilir. Tesisatta kullanılan kablonun kesiti arttıkça kullanılan dübelin boyutu da büyütülür. Kablonun yatay düşenmesi durumunda kroşeler arası mesafe 30-60 cm, düşey döşenmesi durumunda ise 40-60 cm olur. Yan yana giden kablonun çok olduğu yerlerde ray tipi antigron kroşeleriyle döşeme yapılarak işçilik süresi kısaltılır. d. Kablonun kroşeler üzerine döşenmesi: Kroşeler monte edildikten sonra kablolar çok düzgün bir şekilde döşenir. e. Kablo uçlarının açılması: Antigron kablonun, anahtar, priz, buat, pano gibi yerlerde ekleme işlemi yapılır. Kablonun uçlarının açılması, çakı, yankeski gibi takımlar kullanılarak yapılır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

33

f. Buat, anahtar, priz bağlantılarının yapılması Antigron kablonun buatlardaki eklemeleri simit ya da s ıra klemens kullanılarak yapılır. Buat kapakları nem geçirmeyecek şekilde sıkıca kapatılır. Buat, anahtar, priz, pano vb. gibi elemanlara yapılan kablo girişlerinde silindirik deliklerden nem, kimyasal madde girişini önlemek için vida dişli rakorlar (alt kısma lâstik contalar konularak) sıkıştırılır. 7. Merdiven ışık otomatiği tesisatı: Çok katlı yapılarda merdiven boşluğunun aydınlatılmasında şekil 5.8'de verilen şema kullanılır. Devrede herhangi bir butona basıldığında merdiven ışık otomatiği cihazının içindeki röle kontaklarının konumunu değiştirir. Ayarlanan süre sonunda röle kontakları açılır ve lâmba söner. Merdiven ışık otomatikleri mekanik ya da elektronik yapılı olarak üretilmektedir. Mekanik yapılı olanlar sadece eski konutlarda karşımıza çıkar. Günümüzde üretilen merdiven ışık otomatiklerinin tamamı elektronik devrelidir. Elektronik yapılı merdiven ışık otomatiklerinin yapısı, çalışması ve devreleri endüstriyel elektronik kitabında açıklanmıştır.

Şekil 5.8. Merdiven otomatiği tesisatı C. FLUORESAN LAMBA TESİSATI Flüoresan lâmbaların devresinde bazı elemanlar bulunur. Önce bu gereçleri inceleyelim. 1. Flüoresan tüp: Şekil 5.9'da yapısı görülen flüoresan tüpün hava boşaltılmış içine özel gaz (argon) ile civa doldurularak üretilmiştir. Lâmbanın flâmanları tungsten metalindedir. Flâmanlar arasındaki boşlukta ise ısıyla elektron yaymaya aşlayan oksit tabakası mevcuttur. Boru eklindeki cam tüpün iç yüzeyine ise flüoresan madde sıvanmıştır.

Şekil 5.9. Fluoresan tüp 34

2. Balast: Şekil 5.10'da yapısı görülen balast ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine sarılmış bobinden oluşan elemandır. Balast, flüoresan lâmbanın çalışabilmesi için mutlaka kullanılması gereken bir elemandır. Uygulamada 20 ve 40 W gücündeki balastlar yaygın olarak kullanılmaktadır. Balastlar yapılarına göre ikiye ayrılır: I. Bobinli (klâsik) balast II. Elektronik balast Bobinli balastlar 5-10 W gibi ilave bir güç tüketirler. Elektronik balastların güç tüketimi ise yok denecek kadar azdır. O nedenle elektronik yapılı balastlar tercih edilmelidir. Balast seçimi yapılırken dikkat edilecek diğer önemli husus ise kalitedir. TSE kalite belgesi olmayan balastlar ses yapmakta ve kısa ömürlü olmaktadır. Şekil 5.10. Balast 3. Soketler: Flüoresan lâmbayı devreye bağlamada kullanılan elemanlara soket denir. 4. Starter (başlatıcı): Cam tüp içerisine yerleştirilmiş ısıya duyarlı kontakları bulunan küçük boyutlu elemandır. Bu aygıt, flüoresan lâmbanın flâmanları ısınana kadar devrede kalır. Yanmakta olan bir flüoresan lâmbadaki starter çıkartılsa bile lâmba yanmaya devam eder. Starterin cam tüpü içerisinde bulunan bimetal, uzama kat sayıları farklı iki ince metalin birleştirilmesiyle üretilmiştir. Lâmba devresine akım uygulandığında bimetalli kontak düzeneği kapalıdır. Bu sayede starter üzerinden akım geçişi olur. 1-2 saniye içinde ısınan bimetal kontağın açılmasına neden olur. Starterlerde bimetal düzeneğine paralel olarak bağlanan küçük kapasiteli kondansatör bimetalli kontakların ömrünü uzatıcı etki yapar. Başka bir deyişle kondansatör startere gelen parazitik Şekil 5.11. Starter (istenmeyen) sinyallerin bozucu etkisini ortadan kaldırır. Flüoresan lâmba devresinin çalışma ilkesi: Şebeke gerilimi lâmba devresine uygulandığında, birbirine yakın durumda bulunan starter elektrotları arasında ark (atlama) oluşur. Bu sırada elektrotlar ısınarak birbirine değer. Starterin kontaklarından akım geçmeye başlamasıyla flâmanlar üzerinden akım geçerek bunların elektron yaymasına ve tüp içindeki civanın buharlaşmasına neden olur. Akım, bimetal ve kontak üzerinden geçtiğinden, starter içerisindeki gaz ve bimetal soğuyarak kontakları açar. Starter devresinin açılması ile balastın akımı kesilir ve manyetik alanında düşüş olur. Manyetik alandaki düşüş nedeniyle balast bobini üzerinde, şebeke geriliminden daha büyük bir öz indükleme EMK’sı (yaklaşık 1000 V) oluşur. Yüksek gerilim, flâmanlar arasında (daha önce ısınarak iletken hâle gelen lâmba iç ortamı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 35

Ultraviyole ışınları ise. 100–110 V dolayına düşürerek ilk anda ateşleyici olarak yaptığı görevi. Ortalama bir konutta 3-5 adet sigorta kullan ılır. Linye sigortalarının akım değeri 6–20 A arasında değişir. Dam direğiyle enerji girişi: Tek ya da iki katlı konutların elektrik kurumuna ait direkten enerji almasında dam direği kullanılır.14’te dört linyeli ev tesisatının açık ve kapalı şeması verilmiştir. Şekil 5. starter ve flâmanların birbirine seri olarak bağlanmasına dikkat edilmelidir. Böylece. normal çalışma anında akım sınırlayıcı olarak devam ettirir. ultraviyole ışınlarının oluşmasını sağlar. Lâmba ve priz linyelerini korumada kullanılan bu elemanlara linye sigortası denir. Bunların hepsinin bağlantısı aynıdır. 1. tüp içerisindeki flüoresan madde ve gazın cinsine göre değişik renkte ışık vermeye (yanmaya) başladığı anda balast gerilimi.13) Şekil 5.üzerinden) ark şeklinde atlar.12’de verilen devrenin bağlantısı yapılırken balast. Kaç tane sigorta kullanılacağı tesisatta bulunan lâmba ve prizlerin sayısına göre projeyi çizen yetkili kişi tarafından belirlenir. buharlaşan civaya çarpan ark şeklindeki akım. Bir lambalı fluoresan lamba tesisatı 2. Çatıya sağlam bir şekilde tutturulan direğe yatay olarak kaynak edilmiş 36 .20-32-36 ve 40W'lık flüoresan lâmbalar yaygın olarak kullanılmaktadır.13. Enerjinin eve giriş şekilleri: a. Evlerde tüm alıcıları korumak için bir tek sigorta kullanılmaz. (Şekil 5. İki lâmbalı flüoresan lâmba tesisatı: Uygulamada 2x20 W ya da 2x40 W flüoresan lâmba yaygın olarak kullanılmaktadır. Uygulamada 18. Şekil 5. ÜÇ LİNYELİ TESİSAT YAPIMI Elektrik kurumunun enerji dağıtım noktasından alınan elektrik enerjisi ana kolon sigortası ve monofaze sayaç üzerinden geçtikten sonra alıcıları ve hatları koruyan sigortaların bulunduğu dağıtım tablosuna gelir. cam tüpün iç yüzeyindeki flüoresan tabakaya çarparak lâmbanın ışık vermesini sağlar. Bir lâmbalı (1x40 W) flüresan lâmba tesisatı: Şekil 5. Flüoresan lâmba bağlantıları: 1.12. Lâmbanın. İki lambalı fluoresan lamba tesisatı D.

Bir fazlı elektrik sayacı: Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir.) 3. gerilim bobini. Duvar konsoluyla enerji girişi: İki ya da daha fazla katlı konutlarda duvara monte edilen demir konsollara takılan izolatörlerle enerji girişi yapılır. elektrikli aygıtların yakınında bulunan dağıtım tablolarından yapılır. Sayacın bağlantısı: a. Dört linyeli tesisat 2. Bir fazlı sayaçlar akım bobini. Tesisata dağıtım tablosu bağlantısı: İş yerlerinde enerji dağıtımı.40–60 cm uzunluğundaki profil demire iki adet izolatör tutturulmuştur. Şekil 5. Uygulamada kullanılan tablolar şekil 4. Yeraltı kablosuyla enerji girişi: Çok katlı ve çok daireli yapılara enerji girişi yapmada tercih edilir.14. numaratör. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 37 . b. Yalıtkan özellikli izolatörlerin görevi direkten eve gelen kablonun metal aksamlara değmesini önlemektir.27'de görüldüğü gibi sac ya da plâstikten üretilir. (Eskiden yapılmış tesisatlarda mermer üzerine yapılmış tablolar da karşımıza çıkar. c. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur.

Aydınlatma ve priz sortisi olmak üzere iki çeşittir.) c. Çünkü üreticiler bağlantı şemasını buraya koymaktadır.60. Bir fazlı aktif b.16.750) x = 54000000/45000 = 1200 W 4. linye. Sorti. Yukarıda verilen işlemleri daha çabuk yapabilmek için şu orantı da kurulabilir: x. Bağlantı sırasında herhangi bir kuşku duyulması hâlinde sayacın klemens kapağının iç kısmına bakmak yeterli olacaktır.15)/(60. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. Sayacın faz giriş ve çıkış uçları yanlışlıkla ters bağlanacak olursa disk geri döner ve numaratörün gösterdiği değer azalır. yani.750 = 1000. Sorti hattı: Buattan alıcıya kadar olan hatta sorti hattı denir.3600. Bu veriden yararlanılarak istenilen alıcının aktif gücü bulunabilir.5 mm2'dir ve lâmba ile ona 38 . 600.2 kWh'lık enerji 1. sayacın içyapısı Şekil 5. Bir fazlı aktif sayacın bağlantısı Ütünün. Işık sortisinde kullanılan iletken kesiti en az 1.15 x = (1000.15. sayacın diskine 1saatte yaptıracağı devir sayısını bulduktan sonra ikinci bir orantı işlemi yaparak alıcının gücünü bulabiliriz: 1. Elektrik sayacının devreye bağlanışı: Bir fazlı sayaçların bağlantısı şekil 5.2 kW gücün. (Not: Bazı üretici firmalar geri dönüşü engelleyen düzenekli sayaçlar da yapmaktadır. 1200 W gücün karşılığı olduğuna göre ütünün gücü 1200 W2tır. Sayaç ile güç ölçme: Elektrikli alıcıların gücü en kolay olarak wattmetreyle belirlenir. Bu aygıtın olmadığı durumlarda sayaç kullanılarak da güç ölçümü yapılabilir.başlamasını sağlar. Örnek olarak bir ütünün güç değerini sayaç ile belirleyelim: Not: Kullandığımız sayacın etiketine bakarak 750 devirde 1 kWh yazdığını belirledik. Not: Günümüzde dijital yapılı sayaçlar da kullanıma sunulmuştur. Ütüyü sayaca bağladık ve 1 dakikalık süre içinde diskin 15 devir yaptığını bulduk. Sayaçların etiketlerinde diskin kaç devir yapması durumunda numaratörün 1 kWh yazacağı belirtilir. Alüminyum disk. Bu veriden hareketle diskin 1 saatte yani 60 dakikada kaç devir yapaca ğını bulabiliriz: Şekil 5. kolon ve ana kolon kavramlarının açıklanması: a.3600.16'da görüldüğü gibi çok basittir.

Priz sortisinde kullanılan en küçük iletken kesiti ise 2. Linye hatlarına bağlanan sigortaya linye sigortası denir. e. Evlerde kolon hattında en az 4 mm2 kesitinde bakır iletken kullanılır. Linye hattı: Dağıtım tablosundan. (Şekil 5. Anahtar. priz gibi elemanların zeminden yüksekliğinin uygunluğu.17'de C-D arasındaki hat) c. Boru çaplarının uygunluğu. h. Priz linyelerinde 10-16 amperlik.17 Tesisat üzerinde sorti. Kaçak akım koruma rölesinin çalışıp çalışmadığı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 39 . b. Kontrol an ında incelenen hususlar şunlardır: a. İletkenlerin buat. Kolon hattı: Sayaçtan sigorta tablosuna ya da dağıtım tablosuna kadar olan hatlara kolon hattı denir. Linye hatlarında en az 2. i. Ana kolon hattı: Elektrik kurumunun enerji dağıtım direğinden sayaca ya da ana dağıtım tablosuna kadar olan hatta ana kolon hattı denir. linye. ışık ya da priz sortisinin bağlandığı en son buata kadar olan hatta linye hattı denir. (Şekil 5.5 mm2'dir. Işık (lâmba) linyesine en fazla 9 ışık sortisi. priz linyesine ise en çok 7 priz sortisi bağlanabilir. Sorti sayısının yönetmeliğe uygunluğu. Ana kolon hattında ek olmaz ve kullanılacak bakır iletkenin kesiti en az 6 mm2 olur. g. (Şekil 5. Topraklamanın çalışıp çalışmadığı.17'de B-C arasındaki hat) d. kolon.17'de D-E arasındaki hat) b. ana kolon hatlarının gösterilmesi 5. Tesisatta yalıtkanlık kontrolü: Elektrikçi tarafından yapılan tesisata enerji verme işlemi yapılmadan önce elektrik kurumu yetkilileri bazı teknik denetimler yapmakla yükümlüdür. Tesisatın projeye uygunluğu.5 mm2 kesitli iletken kullanılır. d. Elektrik tesislerinin yapımında alıcılardan sayaca kadar olan kısmın yapımı ve sorumluluğu tesisatı yapan elektrikçiye aittir.kumanda eden anahtardan oluşur. Ana kolon hattının şebekeye bağlanması ve kontrolü ise elektrik kurumu yetkilileri tarafından yapılır. (Şekil 5. c. f. Kullanılan iletkenlerin kesitlerinin uygunluğu. priz ve tablolardaki bağlantılarının yönetmeliklere uygunluğu.17'de A-B arasındaki hat) Ana kolon hattı (A – B) Kolon hattı (B – C) Linye (C – D) Sorti E) (D – Şekil 5. Sayacın bağlantısının doğruluğu. ışık linyelerinde ise 6 amperlik buşon kullanılır.

kısa devre gibi olaylarla daha sık karşılaşılır.18 Meger ile tesisatın yalıtkanlık kontrolünün yapılışı Meger kullanılarak yapılan ölçümlerde. yalıtma.000 ohmdan yüksek olması gerekir. Toprağa karşı direnç ölçüldükten sonra hatlar arasındaki direnç ölçülür. ısıtıcı. Tesisat bitirildikten sonra meger adlı aygıt kullanılarak sistemin yalıtkanlık durumunun iyi olup olmadığı test edilir. • Sigortalar devreden çıkarılır. • 220 voltluk besleme kesilir. • Anahtarlar kapalı konuma alınır. 40 .18’de görüldüğü gibi topraklama elektroduna diğer ucu ise linyelere bağlanır. Kötü nitelikli. Bu bölümde yaygın olarak kullanılan topraklama ve sıfırlama hakkında bilgi verilecektir. E.) devre dışı edilir. Yapılan ölçümde okunan değerin 220. Şekil 5. Not: Tesisatın besleme gerilimi 380 V ise meger ile yapılan ölçümlerde sistemin direncinin 380. • Yapının sıvalarının ve betonunun tam kuru olup olmadığı denetlenir. radyo vb. akım kaçağına yol açan. TOPRAKLAMA VE SIFIRLAMA Elektrikli alıcıların kullanıcılara zarar vermesini engellemek için topraklama. Bu işlemde alınan değerinde 220. TSE kalite belgesiz malzemelerle yapılan tesislerde akım kaçağı. sıfırlama. tv.Elektrik tesisatının yalıtım düzeyinin kontrolünün yapılışı: Elektrik tesisatının yapımında kullanılan her türlü elemanın yalıtkanlık düzeyinin çok iyi olması gerekir. Bu işlemde megerin problarının her ikisi de linyelere bağlanarak ölçüm yapılır. Eğer direnç değeri küçük çıkıyorsa tesisatta kullanılan yalıtkan gereçlerin yalıtkanlığının kalitesinin düşük olduğu anlaşılır.000 ohm ve üzeri değerde olması gerekir.000 ohmdan yüksek olması gerekir. • Alıcılar (lâmba. küçük gerilim kullanma gibi yöntemler kullan ılır. Meger ile yapılan ölçümlerde tesisattan toprağa karşı bir kaçak olup olmadığının belirlenmesi için megerin bir ucu şekil 5.

Şekil 5.b.6: Aktif bölümler İşletme araçlarının normal işletme koşullarında gerilim altında bulunan iletkenleri ve iletken bölümleridir.b.b. aygıtların ve tesislerin normal işletilmesi için topraklanmasıdır.5: Toprağa karşı gerilim Orta noktası ya da yıldız noktası topraklanmış şebekelerde. Topraklamanın önemi: Dış gövdesi metal olan aygıtlara bir elektrik kaçağı olduğunda cihaza dokunan kişi çarpılır.1. çamaşır makinesi. vücuttan geçen akıma göre değişir. fırın.3: Topraklama iletkeni Topraklanacak bir aygıtı ya da tesis bölümünü bir topraklayıcıya bağlayan.19'da görüldüğü gibi toprağın altına gömülen metal elektroda bağlandığında ise çarpılma tehlikesi ortadan kalkar. Metal elektrodun direnci çok az olduğundan yüksek bir akım geçişi olur. Topraklamayla ilgili bazı iç tesisat yönetmelik maddeleri: • Madde 3.2 Nötr toprak Topraklayıcıdan yeterince uzak olan ve topraklama tesisinin etki alan ı dışında kalan yeryüzü bölümüdür. • Madde 3.b.11: İşletme topraklaması İşletme akım devresinin bir noktasının.) gövdesine elektrik kaçağı olduğunda akım hemen yerin altındaki elektroda gider. Evlerde ve sanayi tesislerinde kullanılan metal gövdeli tüm cihazların topraklama tesisiyle korunması gerekir. Çarpılmanın şiddeti. • Madde 3. Şöyle ki. Bunun dışındaki bütün şebekelerde bir faz iletkeninin toprağa değmesi durumunda diğer faz iletkenleriyle toprak arasında oluşan gerilimdir.19. • Madde 3. Metal gövdeli aygıtların gövdeleri şekil 5. Bu değer faz gerilimine eşittir. Özet olarak şunu belirtebiliriz: Topraklama tesisatı.b.a.11: Koruma topraklaması Canlıları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için işletme akım devresinde bulunmayan iletken bölümün topraklanmasıdır. • Madde 14: Koruma topraklamasının yapılması gereken kısımlar HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 41 . elektrikli aygıtın (buzdolabı.11: Yıldırıma karşı topraklama Yıldırım düşmesi sonucu işletme gereği gerilim altında bulunan iletkenlere atlamaları önlemek için işletme akım devresine ilişkin olmayan iletken bölümlerin topraklanmasıdır.b.a. motor vb. İşte bu yüksek akım. Topraklamanın yapılışı 2. • Madde 3. metal gövdeli alıcıların kullanıcıları çarpmasını engellemek için yapılır. toprağın dışında ya da yalıtılmış olarak toprağın içine çekilmiş iletkendir • Madde 3.8: Topraklayıcı Toprağın altına gömülü olan ve onunla iletken bağlantısı olan iletken parçalardır. • Madde 3. alıcıyı besleyen linyedeki sigortanın atmasını sağlar. bir faz iletkeninin bu noktalara karşı gerilimidir. • Madde 3.

—Atölye ve işyerlerindeki her türlü motor. Topraklama tesisinin direncinin düşük olması korumanın daha iyi olmasını sağlar.20'de görüldüğü gibi toprağa.20. Şimdi bunları inceleyelim. 1. Bunun nedenini şöyle açıklayabiliriz: Şebeke gerilimi 220 V olduğuna göre. topraklı olan aygıtın gövdesine değdiğinde I = V/R denklemine göre bir akım geçişi olur.2 A akım geçişi olur. Yöntem: Şekild 5. Şimdi bunları inceleyelim. Kullanıcı topraklama tesisinin varlığına güvenerek metal gövdeli cihaza dokunduğunda maalesef çarpılır. kayalık bir toprak içine gömülürse dış gövdesi metal olan bir elektrikli aygıta akım kaçağı olması durumunda sigorta atmaz. Topraklama direncinin ölçülmesi: Elektrik tesisatına yapılan topraklamanın direcinin mümkün olduğu kadar az olması istenir. Şöyle ki. Bu durumda toprağa doğru. 3. 42 . Toprak direncini ölçmede kullanılan aygıt doğru olarak bağlandıktan sonra ölçme yapılır. Ülkemizde meydana gelen elektrik çarpmalarının büyük bir bölümü ne acıdır ki topraklamanın yanlış yapılması ya da hiç yapılmamasından kaynaklanmaktadır. Toprağa giden akımın değerinin düşük olması sigortayı attırmaz.5 m2 galvanizli sac levha ya da bakır kaplı demir çubuk kullanılır. Şekil 5. İşte en tehlikeli durum budur. Hatalı topraklama sistemi nedeniyle hem enerji kaybı olur hem de topraklanmış aygıt. topraklayıcı elektrodan itibaren 20'şer metre aralıklı olarak gerilim elektrodu ve yardımcıelektrot çakılır. I = V/R = 220/100 = 2. Topraklama sisteminin direncinin 100 ohm olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım. Elektrik tesisatı yapıldıktan sonra can güvenliği için mutlaka koruma topraklamasının yapılması gerekir. Kötü kalite bir topraklama tesisat ı sigortanın atmamasına neden olur. Topraklama elektrodu yapının çevresindeki nemli toprağa gömülür. Topraklama direncinin ölçülmesinde iki yöntem kullanılmaktadır. dokunan kişileri çarpar. —Dış dağıtımda kullanılan demir direklerdir. Yapılan ölçümde toprağın direnci 4-11 ohm arasında çıkmalıdır. Topraklama yapıldıktan sonra gerekli korumayı yapıp yapmadığını belirlemenin en doğru yolu topraklama direncini ölçen aygıt kullanmaktır. —Sacdan yapılmış dağıtım tabloları. Yapılan bir topraklama tesisatının direnç değeri özel düzenekler kurularak ölçülür. faz. Konutlarda topraklama elektrodu olarak en çok 0. çakıllı.—Konutlarda kullanılan ve canlıların dokunabilecekleri dış muhafazaları iletken olan herçeşit aygıtların metal gövdeleri. topraklama elektrodu kuru. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan birinci yöntemde yapılması gereken bağlantı I.

II.21. Düzgün yapılan topraklama sayesinde metal gövdeli aygıtın gövdesine kaçak olduğu anda sigorta atar. İyi bir sıfırlama için.Not: Hatalı topraklama sonucu çarpılma olduğu doğrudur. I. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan ikinci yöntemde yapılması gereken bağlantı 4. Şekil 5. Sıfırlamayla korunan aygıtın besleme kablosunda nötr hattı koptuğunda faz alıcının gövdesine gider. elektrikli aygıtta herhangi bir kaçak olduğunda kısa devre oluşur ve sigorta atarak cihazın enerjisini keser. Şekil 5. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 43 . Sıfırlama: Elektrikli aygıtların metal bölümleriyle nötr iletkeninin birbirine bağlanmasına sıfırlama denir. • T ile Y arasında yapılan ölçüm R2 direnci. • G ile Y arasında yapılan ölçüm R3 direnci bulunur. Çalışan cihazlar durdurulacağı zaman nötr iletkeni. sigorta atmaz. Yöntem: Topraklama direncini ölçmede kullanılan aygıtın olmadığı durumlarda meger kullanılarak da topraklama tesisatının direnci belirlenebilir. Bu durumda sıfırlamayla korunan aygıtın gövdesine faz gider. II. • T ile G arasında yapılan ölçümle R1 direnci. yalnızca nötr iletkeni açılmamalıdır.21'deki bağlantı yapıldıktan sonra. Topraklama sisteminin direncinin 10 W olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım Bu durumda toprağa doğru I = V/R = 220/10 = 22 A akım geçişi olur. Topraklamaya göre daha kolay ve ucuz olan sıfırlama yönteminde (Şekil 5.22). Nötr hattı çok iyi çalışmalıdır. Binayı besleyen ana kolon hattının kopması sonucu yeniden bağlantı yapılırken nötr ve faz uçları yer değiştirebilir. sigorta atmaz. Toprağa giden akımın değerinin yüksek olması sigortayı attırır. Sıfırlamanın sakıncaları şunlardır: I. 2. Alınan değerlerden yola çıkılarak: RT = (R1+R2+R3)/2 [W] denklemiyle topraklama elektrodunun direnç değeri bulunur. II. faz iletkenleriyle birlikte açılmalı. Ancak günümüzde tesisatlarda kullanılmaya başlanılan kaçak akım koruma rölesi 30 mA'lik akım kaçaklarını algılayabildiğinden alıcının akımı hemen kesilir.

• Lehim dumanı sağlığa zararlı olduğundan solunmamalıdır. küfsüz olmalıdır. 2. Lehim pastası oksit tabakasını yok eder. Lehimin içindeki damarda bulunan reçine temizlik için yetersiz geldiği zaman ek olarak pasta kullanılır. Havyanın hazırlanması: Lehimleme işleminde kullanılan havyanın ucu küf tabakasından arındırıldıktan sonra lehim tabakasıyla kaplanır. % 60 oranında kalay ve % 40 oranında kurşunun karıştırılmasıyla üretilmiş lehim kullanılır. lehim pastası kullanılır. Günümüzde kullanılan lehimlerin içine pasta (reçine) dolgusu yapılmaktadır.Şekil 5. Lehimin yapısı: Kalay ve kurşunun belli oranlarda karıştırılmasıyla üretilmiş alaşıma lehim denir. oksit tabakalarından arındırılması gerekir. Havya kullanımında özen gösterilmesi gereken hususlar şunlardır: • Havya ile lehimleme işlemi çok çabuk yapılmalıdır. yağ. Havyalar: I. erimiş lehimin kolay yapışmasını sağlar. Lehimleme işlemleri: 1. • Uzun süre ısıya maruz kalan elektronik devre elemanları bozulur. lehimlenecek yerin temizlenmesine yardımcı olmaktadır. tel fırça. Elektronik devre elemanlarının plâket üzerinde birbirine bağlanmasında en çok. çakı. LEHİM VE LEHİMLEME ÇEŞİTLERİ 1. Normal sıcaklıkta katı halde bulunan lehim 200–350 C°'lık sıcaklığa maruz kaldığında eriyerek sıvılaşır. Bunlar tüm gün boyunca çalışsalar dahi bir zarar görmezler. • Havya ucu temiz olmalıdır. II. Lehimlenecek elemanların boyutları göz önüne alınarak havya ucu eğe ile uygun şekle sokulur. Reçine. 3. • Kullanılan lehim TSE belgeli olmalıdır. Tabanca havya (trafolu havya): Gerilimi düşüren. 2. Bunlar uzun süreli olarak çalıştırılırsa trafoları arızalanabilir. akımı yükselten küçük bir trafo ve lehimleme ucundan oluşan bu el takımı kısa sürede lehim yapma işlerinde kullanılır. Temizleme işleminde zımpara. • Lehimlenecek elemanlar ve yüzeyler çok temiz. 44 . tiner. Sıfırlama ÜNİTE NO: 6 LEHİMLEME TEKNİKLERİ A. pas. Lehimlenecek kısmın temizlenmesi: İyi lehimleme için yüzeyin. Kalem havya: Elektronik devrelerin montaj işlemlerinde en çok 30 ve 40 W güçte kalem havyalar kullanılır.22.

e.1-e). • Lehimin dumanı solunmaz. Parlak görünüm lehimin iyi olduğunu gösterir.1-b).1-f). • Lehimin donuk. Soğuk lehim: Lehimleme kalitesiz ve donuk bir görünümdedir.1-h).1-d).1-c). Aşırı lehim: Aşırı lehim kullanımı sonucu yakında bulunan elemanlarla ve baskı devre hatları arasında kısa devre oluşabilir (şekil 6. Lehimleme işleminin yapılması: • Havyanın ucunun yeterli sıcaklığa ulaşması beklenir. d. b. Kısa devre: Özensiz işçilik sonucu istenmeyen noktalar arasında lehimleme olabilir. j. Delikli lehim: Kötü malzeme kullanılması sonucu oluşur. Bu durumda devre yanlış çalışır (şekil 6. f. Yetersiz lehim: Az lehim kullanılırsa iyi temas olmaz (şekil 6. dayanıksız lehim oluşur (şekil 6. kondansatör gibi elemanları bozar ve plâketi eritir (yakar). Şekil 6. Lehim bölgesi kararır ve elemanlar birbirine iyi yapışmaz (şekil 6. az ısıtma. Kötü lehim: Temiz olmayan bölgede kötü kaliteli gereçlerle yapılan lehim donuk. • İyi lehim yapma düşüncesiyle aşırı lehim harcanmaz. Lehim bölgesinde küçük delikler oluştuğundan iyi temas olmaz (şekil 6. diyod. Lehim çeşitleri Yanma: Uzun süre eleman üzerinde tutulan havya. Lehim çeşitleri: a. i. Kuru lehim: Fazla pasta kullanılmasıyla oluşur. h. • Lehim yüzeyinin çok parlak olup olmadığı gözlenir. c. Çatlamış lehim: Sıcak lehim katılaşmadan elemanlar hareket ettirilirse çatlamış. transistör. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 45 . Sivri uçlu lehim: Havya lehim bölgesinden yavaş çekilirse sivri uçlu. Aşırı sıcak lehim: Lehimleme işlemi uzun süre yapılır ya da havya çok sıcak olursa yine kötü lehim olur. Sarsıntılarda soğuk lehim elektriksel temasın ortadan kalkmasına yol açar (şekil 6. g. kötü temaslı lehim oluşur (şekil 6. Devre istenilen kalitede olmaz. 4.1-i).3. • Lehimlenecek yüzeyler temizlenir. sivri uçlu olmaması sağlanır. • Kaliteli lehim ve pasta kullanılır. • Lehimleme anında eklenen parçalar kesinlikle oynatılmaz. elemanların kımıldaması nedeniyle oluşur. zayıf ve dayanıksız olur (şekil 6.1-g).1ı).1. Kötü malzeme. • Lehimleme çok çabuk yapılır.

2). Eriyen lehimi emen vakum. . Elemanların bacak uzunluklarının eşit ve normal gerginlikte olması sağlanır. Ön lehimleme 3. d. LEHİMLEME UYGULAMALARI 1. LEHİM SÖKME İŞLEMLERİ Bozulmuş ya da görevini tam yapamayan elemanlar çeşitli el takımları kullanılarak yerinden sökülür. Balonlu lehim emme pompası: Lehim havya ucuyla ısıtılınca balon sıkılıp bırakılırsa erimiş lehim balon içine çekilmiş olur. Kompresörlü lehim emme pompası: Devre elemanlarının lehimlerini çok hızlı olarak sökme amacıyla geliştirilmiştir. Üniversal plâket üzerine nokta lehimleme yapımı: Düzgün lehimleme yapmayı öğrenmek için çalışmalar yapılmalıdır. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi: Çok kaliteli ek yapılmak istenirse ek yerleri lehimlenir. Şekil 6. Dikey olarak lehimlenecek elemanlar tam dik olarak yerleştirilir. Şekil 6. 46 . Örgülü kabloyla lehim sökme: Örgülü (koaksiyel) kablo erimiş lehime bastırılırsa sıcak lehim kablonun üzerine yapışır. Lehim emme pompası: Yaylı piston düzeneği sayesinde erimiş lehimi emebilen araçtır.5. elektrik motoru tarafından üretilir. Sökme işlemi için gereken aygıtlar şunlardır: a. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi C. Bu sayede zaman içinde bakırın oksitlenmesi sonucu ortaya çıkan temas zorluğu ortadan kalkar (Şekil 6. B. 2.3. İletken uçlarının lehimlenmesi (ön lehimleme): İletkenin lehimlenecek yüzeye çok iyi yapışmasını sağlamak için yapılan işlemdir (Şekil 6. Bu yöntem ile lehim sökmek pek sağlıklı olmadığından az kullanılır. b.3). Havya ile eritilen lehim parçası pompa tarafından vakumlanır. c. Devre elemanlarının lehimlenmeye hazırlanması: Devre elemanları bakırlı plâket üzerine yerleştirilirken şu hususlara özen gösterilir: Devre elemanının bacakları değer kolayca okunabilecek şekilde bükülür.2.

akım. Ölçme ve ölçmenin önemi: Ölçme işlemi. iş vb.) ÜNİTE NO: 7 ÖLÇME VE ÖLÇME TEKNİKLERİ A. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu tip aletler. hacim. direnç. zaman. Sekonder (ikincil. Hata oranları % 0. orta kalite) ölçü aletleri: Değerleri ölçerken tam değeri gösteremezler. gibi değerlerin ölçümü yapılır. çok hassas cihazların üretildiği fabrikalarda. Ancak çok ayaklı entegrelerin sökülmesi titiz çalışma gerektirir. hassas) ölçü aletleri: Bu tip aygıtların kalitesi yüksek olduğundan son derece pahalıdır. ölçü aleti üretim. diyot. 1. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 47 . Entegrenin tüm ayaklarındaki lehimler pompayla tam olarak emildikten sonra gövde hafifçe çekilerek söküm yapılır. Fiyatları primer tiplere göre ucuz olduğundan uygulamada en çok bunlar kullanılır. Ölçü aletlerinin sınıflandırılması: a. Plâkete girmiş olan ayakların lehimleri tam olarak sökülemiyorsa kalın delikli bir enjektör iğnesi kullanılarak ayakların plâketten ayrılması sağlanır. Primer (birincil. Bu tip aygıtlar. ÖLÇME Bilinen bir büyüklükle aynı türden bilinmeyen bir büyüklüğün karşılaştırılmasına ölçme denir. frekans. Elektrik ölçü aletlerinin tanıtılması: Elektriksel büyüklükleri ölçmede kullanılan ölçü aletleri çeşitli özelliklere sahip olacak şekilde üretilmektedir. Gösteren ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklüğün o andaki değerini gösterirler. güç. gerilim.Lehimli devre elemanlarının sökülmesi: Sökülmek istenen devre elemanları için en çok kalem havya ve pistonlu lehim emme pompası kullanılmaktadır. sıcaklık ölçme işlemlerinde kullanılır. alan. ayar.2 arasında değişir. frekans. karşılaştırma.5 arasında değişir. ARGE (araştırma-geliştirme) laboratuarlarında. uzunluk. Direnç. akım. kazanç gibi değerleri ölçmesini bilmeyen bir teknik elemanın onarım ve imalât işlerini yapması mümkün değildir. 2. Bunları sınıflandıracak olursak: a. gerilim. tamir işletmelerinde kullanılır. hız. güç. Toleransları (hata oranları) % 0.5 – 2. transistor gibi elemanları plâketten sökmek son derece kolaydır. bilgi alma amacıyla yapılır.1 . direnç. güç. Uygulamada yaygın olarak. Akım. gerilim. kondansatör. kazanç. Üretilen ölçü aletlerinin doğru ölçüp ölçmediğini belirlemek için yapılan ayarlamada kullanılan primer ölçü aletine etalon (ayarlayıcı) denir b. bobin. ağırlık. (Bu işlem havya ile ısıtılan ayak üzerine enjektör iğnesi geçirilerek yapılır. iş. direnç. 3.0. Elektrikli ve elektronik sistemlerde ölçme çok yaygın olarak kullanılır.

frekans. miliamper (mA)ve akımın üst katları. d. gerilim bobini paralel olarak bağlanır. gerilim. megaamper (MA). B. Akımın ast katları. Tek fark. Sembolü I. g. Ampermetre: Devredeki alıcının çektiği akımın değerini göstermeye yarayan aygıttır. Wattmetre: Alıcıların gücünü ölçmeye yarayan aygıttır. nokta. iş. kısaca A ile gösterilir. d. direnç değerlerini tek bir cihaz ile ölçmek amacıyla üretilmiştir. sıcaklık. ibre yerine dönen disk ve numaratör kullanılmış olmasıdır. Uygulamada birçok modeli bulunan ve pahalı olan bu tip aygıtlar genelde dijital yapılı olup. h. ampermetre ile ölçülür. birimi amperdir. Özellikle fabrikalarda üç fazlı motorların akım değerlerini ölçerken büyük kolaylık sağlar. alıcıların çektiği enerjiyi numaratör düzeneği sayesinde sürekli olarak toplar. LCRmetre: İndüktans. i. Yaygın olarak kullanılan elektrik ölçü aletleri hakkında temel bilgiler: a. c. Pensampermetre: Alıcının akımını kablo bağlantısı yapmadan ölçebilen aygıttır. profesyonel kullanıcılar tarafından tercih edilmektedir. titreşim. AKIM ÖLÇMEK Akım. TV. video. e. kamera vb. b. kiloamper (kA). Bellekli (hafızalı) ölçü aletleri: Elektronikteki gelişmeler sayesinde üretilmiş çok işlevli aygıtlardır. Analog ve dijital yapılı modelleri vardır. Kaydedici ölçü aletleri: Ölçülen büyüklüğün değerini çizgi. Bu aletlerin içinde akım ve gerilim bobini bulunur. harf ya da rakam ile kaydeden aygıtlardır. c. kapasite ve direnç değerini ölçmede kullanılan aygıttır. basınç. AVOmetre: Akım. Voltmetre: Elektrik devresinin ya da şebekeye bağlı alıcının gerilim değerini ölçmeye yarayan aygıttır. f. onarım ve üretimi ile ilgili süreçlerde çok önemli bir yardımcıdır. Osilaskop: Akım. ağırlık.b. Devreye paralel olarak bağlanan voltmetreler. Ampermetre devreye seri olarak bağlanır. Toplayan ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklükleri sürekli olarak toplarlar. mikroamper (mA). akış kaydetme işlemlerinde kullanılır. Frekansmetre: Alternatif akımın saniyedeki titreşim sayısını ölçmeye yarayan araçtır. gigaamper (GA) 48 . Örneğin elektrik sayacı. Analog ya da dijital yapılı olarak üretilen ampermetrelerin DC. Özellikle TV. gibi cihazlar ın bakım. nanoamper (nA). gerilim. video onarım işlerinde arızalı kondansatör ve bobinlerin belirlenmesinde kullanılan LCRmetreler çok yararlı olmaktadır. faz farkı gibi elektriksel değerleri ekranında göstererek ölçme yapan aygıttır. Sayaç: Yapısı wattmetreye benzer. 4. Akım bobini alıcıya seri bağlanırken. pikoamper (pA). Özellikle. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu araçlar. analog ve dijital yap ılı olarak üretilmektedir. Amper. AC ya da DC+AC akım ölçebilen çeşitleri vardır.

1. Şönt direncin ampermetreye bağlanması. Bobinin manyetik alanıyla gövde içindeki doğal mıknatısın alanı birbirini iterek ibrenin sapmasını sağlar. bobin etrafında manyetik alan yaratır. Ampermetreyi devreye bağlama ve akım ölçme: Ampermetre akımın ölçüleceği devrede alıcıya seri olarak bağlanır. Ra = Ampermetrenin iç direnci.5 -10 A vb.500 A gibi yüksek akım değerlerini ölçmek mümkündür.2 Q Ia=5A I = 50 A Rş = ? Çözüm: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 49 . Ampermetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Büyük akımları ölçmek için üretilen ölçü aletlerinin fiyatı. iş = Şönt dirençten geçen akımdır. Ia = Ampermetreden geçen akım. I = Devreden geçen toplam akım.2 ohm olarak bulunmuştur. Ampermetrenin akımı ölçülecek alıcıya seri olarak bağlanışı. 2.100 . Kullanılan ampermetrenin iç direnci hassas bir ohmmetreyle belirlenmiş ve 0. gibi değerleri ölçebilecek şekilde üretilmiş bir ampermetreyle 50 . gerilimin cinsi ve aygıtın ölçme sınırı göz önüne alınır. 1. boyutları. İşte bu nedenle. Verilenler: Ra = 0. Ampermetrenin ölçme sınırını 50 ampere yükseltmek için paralel bağlanması gereken direncin değerini hesaplayınız.2. Analog ampermetrenin ölçme ilkesi: Kalın kesitli ve az sarımlı bobinden geçen akım. Devredeki alıcının gücü. Küçük değerli akımları ölçmek için üretilmiş bir ampermetreyle yüksek akımları ölçmek için iki yöntem vardır: I. akımı. ağırlığı fazla olur.Şekil 7. Ölçme sınırı artırılacak bir ampermetreye bağlanması gereken direncin bulunmasında kullanılan denklem: Denklemde. 3. Yanlışlıkla paralel bağlama yapılırsa devrenin sigortası atar ya da ampermetre bozulur. Rş = Şönt direncin değeri. Öte yandan ölçme hassasiyetini sağlamak güçleşir. Paralel direnç (şönt) kullanılarak akım ölçme: Ampermetrenin uçlarına paralel olarak uygun değerli bir direnç bağlayarak aygıtın ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Akım ölçme işlemi yapılırken rasgele ampermetre kullanılmaz. Örnek: En fazla 5 amper ölçebilen bir ampermetreyle 50 amperlik bir akım ölçülecektir. 1 . Şekil 7.

50 . İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında.2 V • 1 kV kaç volttur? : 1000 V I. Akım trafosu kullanarak akım ölçme: Az akım çeken sanayi tesislerinde ampermetreler şebekeye doğrudan bağlanır. gigavolt (GV). II. Primer kalın kesitli telden az sipirli. Dijital yapılı voltmetelerin yapısında ise display. C. Trafosunun bağlantısı.II. voltmetreyle ölçülür ve V. |aikrovolt (M-V). Voltmetrenin ölçme ilkesi: Gerilim. Paralel bağlanarak kullanılması gereken voltmetre yanlışlıkla seri bağlanırsa aygıt yanlış bir değer gösterir ve alıcı çalışmaz. megavolt (MV). çok sarımlı yüksek dirençli bir bobin vardır. Akım yapılabilir. Pikovolt (pV). denklemi: V = I. 200/5 amperlik akım trafosunda sekondere bağlı ampermetre 3 amperi gösteriyorsa primerden 120 amperin geçtiği anlaşılır. GERİLİM ÖLÇMEK Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. Örnekler • 200 mV kaç volttur? : 0. Kilovolt (kV). Voltmetreyi devreye bağlama ve gerilim ölçme: Voltmetreyle gerilim ölçümü yapılacağı zaman aygıtın ölçme sınırı. Trafonun sekonder sarım uçlarına ise 5 amperlik küçük bir ampermetre bağlanır. Not 2: Akım trafosuyla yalnızca AC akımların ölçümü Şekil 7. Elektronları yararlı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. Şöyle ki. voltmetre alıcıya paralel bağlanarak ölçülür. Gerilim.R [V] şeklindedir.75/5 -100/5 -150/5 . U.200/5 A değerindeki akım trafoları yaygın olarak kullanılmaktadır. Birimi volt (V). Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. Ancak bu dönüş bir yarar sağlamaz. gerilimin türü gibi unsurlar göz önüne alınmalıdır. akım trafosunun primer sargısı faz iletkenine seri bağlanır. Not 1: Akım trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. milivolt (mV) ve gerilimin üst katları. E ya da e ile gösterilir. Akım trafosu: Yüksek değerli akımları 5 A düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır.60/5 . Gerilimin ast katları. Gerilimin diğer tanımları: Tanım 1: Bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. sekonder ise ince kesitli telden çok sipirlidir. gibi elektronik devre elemanları bulunur.3. sürücü entegre. Uygulamada analog ve dijital yapılı olmak üzere iki tip voltmetre kullanılmaktadır. Analog voltmetrelerin içinde ince kesitli. EMK) denir. Tanım 2: Bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. Primer sargısından geçen akımın oluşturduğu manyetik alan sekonder sargısında küçük değerli bir akım oluşturur. Akımın 50 amperden fazla olduğu tesislerde ise akım trafosu adı verilen aygıtlar kullanılarak akım ölçülür. analog/dijital çevirici entegre vb. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. Uygulamada 50/5 . nanovolt (nV).

devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. Rv: Voltmetrenin iç direnci. V=380V. III. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 51 . Direnci şöyle de tanımlayabiliriz: 1 mm2 kesitinde. Bu yaklaşıma göre. Voltmetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Küçük gerilimleri ölçmek için üretilmiş bir voltmetreye seri direnç eklenerek ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. voltmetreye bağlanışı Örnek: Ölçme sınırı 10 V olan bir voltmetrenin bobininin direnci 2000 ohmdur. DİRENÇ ÖLÇMEK Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. Alete seri olarak bağlanması gereken direncin değerini bulunuz. Şekil 7. Çözüm: Hesaplanarak bulunan ön direnç bağlandıktan sonra. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. Ön direncin Vv: Voltmetrenin bobininin üzerinde düşen gerilimdir. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. Rö: Ön direncin değeri. voltmetre skalası (kadranı) yeniden taksimatlandırılır (bölüntülenir). Şekil 7. Başka bir anlatımla. Verilenler: Rv = 2000 Ω. Gerilim trafosu: Yüksek değerli gerilimleri 100 V düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır.5.3 cm boyunda civa silindirin 0°C'daki direncine 1 ohm (Ω) denir. 106. Gerilim trafosunun bağlantısı. alıcıdan akım geçmektedir. Voltmetreyle gerilim ölçme. Not 1: Gerilim trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. V: Devreye uygulanan gerilim.4. Bu voltmetreyle 380 voltluk bir şebekede ölçüm yapılmak istenmektedir.6.Şekil 7. D. Küçük gerilimleri ölçmek için yapılmış olan voltmetre ile büyük gerilimleri ölçmede kullanılan ikinci yol gerilim trafosu kullanma yöntemidir. Not 2: Gerilim trafosu yalnızca alternatif akım devrelerinde kullanılabilir. Seri bağlanacak direncin değerini belirlemede kullanılan denklem: Denklemde.

birimi ise Ω (ohm)'dur. direnç değeri 22x1k = 22. 1. pil ve ayarlı dirençten oluşur. x1 k.elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. miliampermetreye paralel bağlanarak ölçüm yapılır. Ölçme yapmak için önce A-B uçları birbirine değdirildikten sonra Rs potuyla ayarlama yapılıp ibrenin sıfırı göstermesi sağlanır. Bu yapılmazsa pil çabuk biter. Paralel tip ohmmetrelerde küçük değerler skalanın baş tarafında (solda) büyük değerler ise sağda bulunur. komütatör kademeleri artırılır (x10 Ω. Uygulamada kullanılan analog ohmmetrelerin çeşitleri I. döner çerçeveli miliampermetre. Skalada bir değer okunamıyorsa. 2. x10 k gibi).Ω). miliohm (mΩ) ve direnç birimlerinin üst katları. R = V/I. Ohmmetreyle direnç ölçme: • Ohmmetreyle ölçüm yapılırken direnç kesinlikle gerilim kaynağına bağlı olmamalıdır. Ölçülecek direnç paralel bağlandığında aletten geçecek akımın bir kısmı dirençten geçer ve ibre maksimum değerden küçük bir değer gösterir. Kiloohm (kΩ). Daha sonra ölçülecek direnç A-B uçlarına değdirilir ve direnç değerleriyle bölüntülenmiş göstergeden değer okunur. megaohm (MΩ). Not 2: Paralel tip ohmmetreler uygulamada yaygın olarak kullanılmaz. nanoohm (nΩ).000 Ω olacaktır. Çünkü zayıflamış pil ile yapılan ölçüm pek sağlıklı olmaz. Paralel ohmmetreler: Küçük değerli dirençlerin ölçülmesi için yapılmış bu tip ohmmetreler. mikroohm (µ. Ancak kullanılan iletken uzun ve ince ise akımın geçişine gösterilen zorluk (direnç) artar Direncin sembolü R. Pot (Rs) ile ayar yapılarak ibrenin en büyük değeri göstermesi sağlanır. Ölçülen değer göstergede okunurken kademe komütatörünün gösterdiği çarpan göz önüne alınır. Seri ohmmetreler: Döner çerçeveli miliampermetre. • Küçük boyutlu dirençler ölçülürken problar dirence değdirildiğinde parmaklar direncin her iki ucuna aynı anda değdirilmemelidir. Örneğin x1k kademesindeyken skalada 22 görülürse. x100 Ω. II. Ohmmetrenin ölçme ilkesi: Direncin değeri en kolay şekilde ohmmetreyle ölçülür. Ohmmetrenin kademe komütatörü en küçük değere (xlΩ) ayarlanır ve ölçülen direnç değeri okunur. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. pil ve ayarlı direncin birleşiminden oluşmuştur. denklemi. gigaohm (GΩ)’dır. Daha sonra değeri belirlenecek direnç. Elektrik devresinde kullanılan iletkenin boyu kısa ve kesiti kalın ise bu elemanın dolaşan akıma gösterdiği direnç çok az olur. • Kullanılan ohmmetrenin pilinin eski olup olmadığı kontrol edilmelidir. Not 1: Paralel tip ohmmetreyle ölçme işlemi bittiğinde S anahtarı açılmalıdır. Pikoohm (pΩ). • Ohmmetre ile ölçüm yapmaya başlamadan önce ibrenin 0 değerini göstermesi sağlanmalıdır. Direnç birimlerinin ast katları. Paralel ohmmetreyle ölçüm yaparken önce S anahtarı kapatılır. 52 .

O nedenle ampermetrenin önde olduğu bağlantı sadece 1 kΩ'dan küçük değerli dirençlerin değerinin ölçümünde kullanılır. Ampermetreden akım değeri. 4.8'de verilen bağlantı yönteminde voltmetre alıcının ve ampermetrenin üzerinde düşen gerilimi birlikte ölçmektedir. R=V/I denklemi kullanılarak direnç hesaplanır.7. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7. Ampermetre ve voltmetre yardımıyla direnç ölçme: Direnç değeri ölçülecek alıcı devreye bağlanır. Eğer ölçülen direnç 1 kiloohmdan fazla bir değere sahipse yapılan ölçümde sonuç hatalı çıkar.• Üretici kurumun önerisi göz önüne alınarak uygun pozisyonda tutularak ölçüm yapılmalıdır. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme. ampermetrenin üzerinde düşen gerilim önemsiz kalır ve dikkate alınmaz (ihmal edilir). Şekil 7.7'de verilen bağlantı yönteminde ampermetre alıcının çektiği akımın yanı sıra voltmetreden geçen akımı da ölçer. Alınan değerlere göre yapılan hesaplamada direnç değeri daha küçük bulunur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 53 . Eğer alıcının direnci ampermetrenin direncine göre çok büyük olursa alıcı üzerindeki gerilime göre. İşte bu nedenle ölçülen akım sadece alıcının akımı olmamaktadır. II. Bu durumda alıcının direnci çok doğru olarak bulunur. I. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7. Ohmmetrenin ölçme alanının genişletilmesi ve kademeli ohmmetreler: Uygulamada kullanılan analog ya da dijital tip ohmmetrelerin çeşitli direnç değerlerini kolayca ölçebilmesi için sabit dirençler kullanılarak ölçme alanı genişletilebilmektedir. voltmetreden gerilim değeri okunduktan sonra. 3.

Şekil 7. Wattmetrenin iç yapısı. Şekil 7. Bir fazlı aktif sayaçlar şekil 7.Ancak ampermetrenin iç direnci alıcının direncine yakın bir düzeyde ise sonuçlar hatalı çıkar. Wattmetrenin içyapısı. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. Kalın kesitli az sarımlı akım bobini alıcıya seri bağlanırken.8. 54 . Wattmetrenin içinde şekil 7. ince kesitli çok sarımlı gerilim bobini paralel olarak bağlanır. WATTMETRE İLE GÜÇ ÖLÇMEK Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ölçülebilir.10. E. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçmek için şekil 7. Şekil 7. Bir fazlı (monofaze) aktif sayaçlar ev ve iş yerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. numaratör. I ile işaretlenmiş akım bobini uçları alıcıya seri olarak bağlanır.10’da iç yapısı verilen elektrik sayaçları kullanılır. O nedenle ampermetrenin sonda olduğu direnç ölçme düzenekleri 1 kiloohmdan büyük değerli dirençlerin ölçülmesinde kullanılır. Wattmetrenin 4 adet bağlantı terminali (ucu) vardır.9. Not: Dijital yapılı ampermetre ve voltmetrelerin yaygınlaşmasıyla birlikte ampermetrenin önde ya da sonda olması sonuç üzerinde etkili olmaz olmuştur.9'da görüldüğü gibi akım ve gerilim bobini bulunur.10'da görüldüğü gibi akım bobini. V ile işaretlenmiş gerilim bobini uçları alıcıya paralel bağlanırken. O nedenle yukarıda anlatılan iki yöntemle direnç ölçme uygulama alanından kalkmıştır. gerilim bobini. Üç fazlı (trifaze) aktif sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer.

ASENKRON MOTORLAR 1. Genel olarak iki tipte yapılır. Alüminyum disk sayacın markasına göre 600. Stator sargılarında oluşan döner manyetik alanın. Şekil 1. çeşitli fazda yapılmaları. b.9 50 Hz B3 P 44 O . frekans değiştirilerek ayarlanabildiği için endüstride en çok kullanılan motorlardır. Asenkron motorun duran kısmını oluşturur. TİP = GM 132526 : Motorla ilgili fabrikasyon bilgiler 3~ACM0T0R Nr: 1065179 HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 55 A 380 V 14.8 A 10 HP 2880 d/d O 2-985 7. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar.4.2 Motor etiketleri Burada yazılan bilgileri sırasıyla açıklayalım: °GAMAK TİP: GM 132526 1. motor hakkındaki bilgileri veren motor etiketleri bulunur. Rotor. Sincap kafesli rotor ( kısa devreli rotor ) Bilezikli rotor ( sargılı rotor ) 2. Not: Günümüzde dijital elektronik devreli sayaçlar da üretilmektedir.1). mekanik enerjiye dönüştüren makineye motor denir.Rotor: Asenkron motorun dönen kısmına denir.Motor Etiketinin İncelenmesi: Her motor üzerinde genellikle alüminyumdan yapılmış.8 mm kalınlığında bir tarafı silisyumlu sacların özel kalıplarda oluklar açılarak preslenmesiyle imal edilir (Şekil 1.0.11. Stator.Stator: Manyetik alanın meydana geldiği kısımdır. c. 0.Sayacın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar. Bir fazlı aktif sayacın devreye bağlantı şeması. a. Asenkron motorlar ucuz olması.5 kW İz K1 B cos ip: 0. ÜNİTE 8: OTOMATİK KUMANDA TEKNİKLERİ A. GAMAK: Motoru imal eden firmanın adı 2.Motorun Tanıtılması: Giriş: Elektrik enerjisini. çok küçük ve çok büyük güçte imal edilebilmeleri ve son yıllarda gelişen teknoloji sayesinde devir sayıları da. dönme hızı ile rotorun dönme hızı aynı olmayan motorlara asenkron motor adı verilir. b. Gövde ve kapaklar. bakımının daha az olması. Üç fazlı asenkron motorların genel yapıları: Asenkron motorlar genel olarak üç kısımdan meydana gelir a. Şekil 7.

5 KW olarak da yazılabilir.380 V : Motorun bu bağlantıda çalışma gerilimi 6. A : Motorun bağlantı şekli 5.... Fazı için.....1.V1 .. Klemens uçlarına giriş uçları soldan sağa doğru U1 ... diğer üç ucuna da sargı çıkış uçları bağlanır..V2 ... motor dışına genellikle altı uç çıkartılır.2880 min'' veya 2880 d/dk veya 2880 rpm: Motor tam yükle yüklendiğinde rotor devir sayısı 10.10 HP: Motordan alınabilecek nominal güç...U2 ...... Bilindiği gibi üç fazlı asenkron motorlarda sargı uçları.: Motorun çalışma frekansı 11..... 200 : Tabandan mil eksenine yükseklik. Ancak motorun üçgen bağlanması durumunda her fazın giriş ve çıkış uçları bağlantı köprüleri tarafından kısa devre edildiğinden. M: Orta..8A:Motor tam yükünde yüklendiği zaman çekeceği akım (Nominal akım). L: Uzun ) b : Stator paket boyu ( a: Kısa. b: Uzun) 3-Klemens baglantı kutusu incelenmesi: Üç fazlı asenkron motorlarda stator sargıları motor içerisinde değişik şekillerde bağlandıktan sonra...Giriş Ucu : Vr Çıkış Ucu : V2 L3 Fazı için .Giriş Ucu : U1f Çıkış Ucu : U2 L2 Fazı için.. L. Cosφ = 0... 7.C.2 ..985: Motorun üretildiği ay ve yıl Motor tip kodlarının açıklanması: GM: Gamak marka 3 fazlı kısa devre rotorlu asenkron motor. 8...). çıkış uçları ise W2 . 7.W2 sırası ile bağlanırsa. Çıkış uçları W2 . 9. motorun yıldız çalışması durumunda bir sorun olmaz.14........ Kutu içerisinde altı uçtan oluşan klemens bulunur ve sargı giriş-çıkış uçları bu klemense bağlantı yapılır Klemensin üç ucuna sargı giriş uçları....3..W1 sırası ile.9 : Motor normal yükle yüklendiği zaman motorun güç katsayısı (Akım ile gerilim arasındaki faz farkının kosinüs değeri)... Doğru bağlantı Yanlış bağlantı Doğru bağlantı 56 .U2 .. 50 Hz.V2 sırası ile bağlanır. sargılardan akım geçmez ve motor çalışmaz.Sargı giriş ve çıkış uçlarının motor dışına çıkartıldığı bölüme klemens bağlantı kutusu denir.. L : Gövde uzunluğu ( K: Kısa. (Şekil 8.....3 fazlı A....Giriş Ucu :Wr Çıkış Ucu : W2 harfleri ile belirtilir.. Motor: Motorun çalıştırılması gereken akım çeşidi ve faz sayısı 4..V2 sırası yerine U2 .

Bu durum. Klemens bağlantı kutusu konusunda uçların karşılıklı gelmemesi gerektiği söylenmişti. faz gerilimi hat geriliminin 1 / -J3 'ü şeklinde de belirtilir. Aynı zamanda faz akımı. sargıların çıkış uçları olan Z-X-Y kısa devre edilirse. faz akımı hat akımının 1/Vİ3 'ü de denilebilir. hat akımının %58'idir.Y.). Üçgen bağlantıda hat gerilimi faz gerilimine eşittir. yıldız bağlantı durumunda sorun çıkarmamasına rağmen üçgen bağlantı durumunda sakıncalıdır. bu bağlantıya Yıldız Bağlantı denir (Şekil 8. Yıldız bağlantıda sargılar arasında 120° faz farkı olduğundan. Hat akımı ise faz akımına eşittir. Bu durum. Üçgen bağlantı A şeklinde sembolize edilir.4-a 'da da görüldüğü gibi uç bağlantıları pirinç köprülerle yapılırken U-X. Klemens bağlantıları 4-Yıldız bağlantısı ve özelliği: Stator sargılarının giriş uçları olan U. sargı uçları kısa devre edilir ve birer uçları boş bırakıldığından herhangi bir akım geçişi olmaz ve motor çalışmaz. Şekil 8. hat gerilimi faz geriliminin V3 katıdır.1.Z uçları birleştirilirce. sargıların ZXY uçlarına şebeke gerilimi uygulanıp UVW uçları kısa devre edilerek de yapılabilir. WY uçları kısa devre edilir. ZXY sırası ile bağlanır ve pirinç köprülerle UZ .2. Bu bağlantıda hat akımı faz akımının J3 katıdır. Diğer yandan faz gerilimi. hat geriliminin %58 ' idir denilebilir (380 . Yıldız Bağlantı (A) Aynı şekilde yıldız bağlantı. ikinci fazın çıkış ucu üçüncü fazın giriş ucu ile. V . bu şekildeki bağlantıya Üçgen Bağlantı denir. W . üçüncü fazın çıkış ucu da birinci fazın giriş ucu ile bağlanırsa. motorun çalışmasında herhangi bir değişiklik meydana getirmez.Şekil 8. Uçların karşılıklı gelmesi. Bu orana.58 = 220 V). Çünkü Şema 1. Yıldız bağlantı A şeklinde gösterilir.VX .2.0. 5-Üçgen bağlantı ve özellikleri: Motor klemensi üzerindeki birinci fazın çıkış ucu ikinci fazın giriş ucu ile. Bu nedenle uçlar UVW. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 57 .V-W 'ye üç faz (RST) gerilim uygulanıp.

stator sargılarında meydana gelen döner manyetik alanın da yönünü değiştirir. motorun sökülüp yeniden bağlanması ve ters dönmesi bu sebeplerden bazılarıdır.5). MOTOR KORUMA RÖLELERİ VE SİGORTALAR: Asenkron motorların aşağıda açıklanan nedenlerden dolayı normal çekmesi gereken akımlarının üzerinde akım çekmesi durumunda. üçgen çalışması durumunda ise 380 volt uygulandığını belirtir. Çünkü motorun dönüş yönü. bir faz sargısına yıldız çalışması durumunda 220 volt. a) Yanlış bağlantı. İki fazın kendi arasında yer değiştirmesi.3. 3 fazlı asenkron motorlardandevir yönünü değiştirme dön r döner döner dö er B. Motorun devir yönünü değiştirmek için motora uygulanan R-S-T fazlarından herhangi ikisinin yer değiştirmesi gereklidir. Üçüncü faz ise sabit kalır.Şekil 8. Fazlardan üçünün birden yer değiştirmesi durumunda ise devir yönünde değişme olmaz (Şekil 8.5. 6-Devir yönünün değiştirilmesi: 3 fazlı asenkron motorlarda dönüş yönü çok önemlidir. Bu da çeşitli zararlara yol açabilir. motora gelen fazların yer değiştirmesi ve motorun ters dönmesi. Dolayısıyla rotor dönüş yönü de değişir. R S T R S T R S T M o to r s a ğ a M o to r s o la M o to r s o l a M o to r s o l a Şekile8. Motor etiketinde 220/380 volt yazması. Aksi 58 . b) Doğru bağlantı Şema 8.4. Üçgen Bağlantı ( A ) Motor etiketinde A380 V yazan motorlar üçgen bağlanır. motorun devre dışı kalması istenir. motorun çalıştırdığı makinenin de dönüş yönünü değiştirir. Motorun ters dönmesi makinenin hatalı çalışmasına neden olur. Motor devir yönünü değiştirme ihtiyacı çeşitli sebeplerden ortaya çıkabilir. Örneğin.

motor için sakınca yaratır. Bunun sebepleri ise: a.Şebekeden gelen gerilimin fazlarından birinin kesilmesi b. Motor bağlantı şeklinin yanlış yapılması (Üçgen çalışması gerekirken yıldız çalıştırılması) 9. bu aşırı akım motora zarar vermez. motorun şebekeden çektiği akım geçer.Yalnız hatları korurlar. Böylece motor devreden çıkar ve yanmaktan korunmuş olur. Çalışma anında motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. Aşırı akım röleleri motorlara seri olarak bağlanırlar. Soğutma sisteminden oluşan arızalar. Elektrik devrelerinde kullanılan sigortalar da koruma görevi yaparlar. Bu zararların meydana gelmemesi için motor devrelerinde aşırı akım röleleri ve sigortalar kullanılır. Çünkü uzun süre geçen aşırı akım.Üç fazın akımını taşıyan iletkenlerden birinin kopması 6.Faz sigortalarından birisinin atması c Kontaktör kontaklarından birisinin özelliğini kaybetmesi ve akımı iletmemesi d.Aşırı akım rölesi motoru yakar. Motor kayıplarının fazla olması. Böyle geçici durumlarda rölenin çalışması. Statorda faz sargı dirençlerinin eşit olmaması (sargılar arasında kısa devre ya da spir sayılarının eşit sarılmaması) 1-A. motor devresindeki iletkenler zarar görebilir. röle üzerinde bulunan butona elle HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 59 . Çalışma karakteristikleri nedeniyle sigortalar elektrik motorlarını koruyamazlar. Motorun iki faza kalması. aynı akım aşırı akım rölesinden de geçeceğinden. Üzerinden geçen fazla akım nedeniyle atan bir aşırı akım rölesi.taktirde stator sargıları yanabilir. Bu nedenle kısa süreli aşırı akımlarda aşırı akım rölesinin çalışıp motoru devreden çıkarmaması gerekir.Yani bir aşırı akım rölesinden. aşırı akım rölesinin kontağı açılır. röleleri: Aşırı akımların elektrik motorlarına vereceği zararları önlemek için kullanılan elemanlara. bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Motorun çok sık olarak durdurulup çalıştırılması 5. Motorun sürekli olarak aşırı yükte çalıştırılması 10. Aşırı akımın motordan sürekli olarak geçmesi. 7. aşırı akım rölesi adı verilir. motor kontaktörünün enerjisini keser. Motor milinin herhangi bir nedenle sıkışması 3. 8. Motorun yol alma anında kısa süre çektiği aşırı akım. Asenkron motorların şebekeden aşırı akım çekmesinin nedenleri: 1.6. Açılan kontak. geciktirici bir elemanla önlenir. Motorun sürekli olarak düşük gerilimle çalışması 2. motorun sıcaklık derecesini yükseltir ve Şekil 8.A. Motorlarda yol verme süresinin ve frenleme süresinin uzun tutulması 11. Şebeke frekansının sık sık dalgalanması 4. Herhangi bir nedenle motor fazla akım çektiğinde.

aşırı akım rölesinin devreyi açma akımı büyümüş olur. demir nüvenin bobine göre olan durumunu değiştirmekle yapılır. Silindir içinde bulunan piston nedeniyle. Yani bobinden motorun akımı geçer. Bazen de her aşırı akım rölesinin ayrı bir kontağı olur. Bütün iş tezgahlarında kullanılan aşırı akım röleleri elle kurulurlar. Elektromıknatısın bobini güç devresinde motora seri olarak bağlanır. Yalnız aşırı akım rölesini kurmadan önce rölenin atmasına neden olan arızayı gidermek gerekir. Aşırı akım rölesinin bobininden normal değerinin üzerinde bir akım geçtiğinde. Yani yağ dolu silindir içinde hareket eden pistondan oluşan geciktirici eleman. Üç fazlı motor devrelerinde genellikle her faz için bir aşırı akım rölesi kullanılır. Bir fazlı alternatif akım veya doğru akım motor devrelerinde. bobin demir nüveyi yukarıya doğru çeker. kısa süreli aşırı akımlarda. Güç devresinde kullanılan aşırı akım röleleri daha çok bir kontağı kumanda ederler. Manyetik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanılması : Manyetik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerine genellikle şekildeki gibi bağlanırlar. bir süre sonra kontak açılır.rölenin çalışıp kontağı açması. 60 . aşırı akım rölesi yalnız bir iletken üzerine konur. Manyetik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının manyetik etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. Bu kontak açıldığında. manyetik aşırı akım rölesi adı verilir. örneğin motorun yol alma anında çektiği akımda. Manyetik aşırı akım rölelerinde akım ayarı. Aşırı akım röleleri manyetik ve termik olmak üzere iki kısma ayrılırlar. Aşırı akım rölesinin normalde kapalı kontağı kumanda devresinin girişine konur. Bu nedenle aşırı akım rölesinin kontağı hemen açılamaz. devrenin açılmasından bir süre sonra otomatik olarak normal konumuna dönerler. motor herhangi bir nedenle uzun süre aşırı akım çekerse. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. kumanda devresinin akımı kesilir ve motor durur. Kısa süreli aşırı akımlarda. Bazen de yalnız iki fazın üzerine bir aşırı akım rölesi konur. Bazı ev tipi aygıtlarda örneğin buz dolaplarında kullanılan aşırı akım röleleri.basarak kurulur. Yani bu aşırı akım röleleri kendi kendilerine kurulurlar. bir kapalı kontağı kumanda eder. Devrelerde yandaki şekilde gösterilirler. Çalışma devam ederken. Örneğin bobin sabit tutulup demir nüve aşağıya kaydırılırsa. yağ dolu silindir içinde hareket eden bir pistonla önlenir. kontak ve geciktirici eleman olmak üzere üç kısımdan oluşur. manyetik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. demir nüvenin hareketi yavaş olur. Bir manyetik aşırı akım rölesi elektromıknatıs. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Bazı aşırı akım röleleri de üzerlerinde bulunan bir vida aracılığı ile hem otomatik ve hem de elle kurma konumuna dönüştürülebilirler. Eğer bobinden geçen aşırı akım normal değerine düşmezse. Bu bağlantıda üç faz üzerine konan üç manyetik aşırı akım rölesi.

Isıtıcı motora seri olarak bağlanır. Bu nedenle bimetal bükülmez ve kontak açılmaz.Şekil 8.7. Motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa.Motor için sakınca yaratmayan bu gibi durumlarda. Bimetal kapalı olan kontağı açar. bimetal ve kontak olmak üzere üç kısımdan oluşur. Şekil 8. yandaki şekilde gösterilirler. Termik aşırı akım rölelerinin endirekt ısıtmalı. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 61 . Aşırı akım rölesinin devreye bağlantısı.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesi ısıtıcı. Bimetalin bükülmesine ve kontağın açılmasına neden olan ısı. ısıtıcıdan geçen bu akım bimetali ısıtacak fırsatı bulamaz. Endirekt ısıtmalı A. Endirekt Isıtmalı: Şekilde endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesinin yapısı.Motora zarar verecek değerde bir akım sürekli olarak ısıtıcıdan geçerse. Direkt ısıtmalı A. Her termik aşırı akım rölesi iki akım değeri arasında çalışır. Büyük akımlar için yapılacak endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri kullanışlı ve ekonomik olmaz. bimetalin içinde doğar.rölesi Direkt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinde ısıtıcı eleman bulunmaz.9. ısının bimetale iletilmesindeki gecikme.A. Termik aşırı akım röleleri devrelerde. Çok büyük akımlar için yapılacak direkt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri de aynı nedenlerle kullanışlı ve ekonomik olmaz. Termik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının yarattığı ısının etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. ısıtıcı telin ve bimetalin ölçüleri de büyür. Bu nedenle akım şiddeti büyük olan termik aşırı akım röleleri alttaki şekilde görüldüğü gibi direkt ısıtmalı olarak yapılırlar. Gerek akım trafosu ve gerekse şönt direnç termik aşırı akım rölesinin çalışma akımını yani kapasitesini büyütür. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller. direk ısıtmalı ve ergiyici alaşımlı olmak üzere üç çeşidi vardır. üzerinde bulunan bir ayar vidasıyla arzulanan motor akımına ayarlanır. Termik aşırı akım rölesi bu durumda bir akım trafosuyla veya şönt dirençle beraber kullanılır. Aşırı akım rölesi. görünüşü ve sembolü verilmiştir.8.A.rölesi Direkt Isıtmalı: Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinin akım değerleri büyüdükçe. Motor akımı bimetal üzerinden geçer. termik aşırı akım rölesi adı verilir. meydana gelen ısı bimetali sağa doğru büker. Açılan kontak kontaktörü ve dolayısıyla motoru devreden çıkarır. Şekil 8. Direkt ve endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım şiddetleti için yapılırlar. Yani ısıtıcıdan motor akım geçer.

normalde kapalı kontağı kumanda devresine seri olarak bağlanır. İki çeşit termistör vardır. Termistörler. Bunlar: • PTC ( pozitif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci artar. serbestçe dönebilen başka bir tüp daha vardır. Yay nedeniyle içteki tüp ve dişli döner.rölesi. ısıtıcı.10.A. Her türlü maddenin direnci sıcaklıkla değişir. 2-Termistör : Sıcaklık ile direnci değişen elektronik elemana termistör denir. • NTC ( negatif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci azalır. Motor durunca ısıtıcıdan akım geçmez. küçük bir tüp ve kontak bloğundan oluşur. Ergiyici alaşımlı A. Yapısı mercimek şeklinde seramik içerisine yerleştirilmiş yarı iletken elemandan ibarettir. Şekil 8. Ergiyici alaşımlı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım değerlerinde yapılırlar. bu özelliklerinden dolayı elektronik devrelerde kullanıldığı gibi motor koruma devrelerinde de kullanılmaktadırlar. Açılan kontak. Termistörün normal açma sıcaklığı.Ergiyici Alaşımlı: Şekilde yapısı verilen ergiyici alaşımlı termik aşırı akım rölesi. Herhangi bir nedenle motor aşırı akım çekerse. ısıtıcıdan geçen bu akım tüpteki alaşımı ergitir. Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. termik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. Ancak bu değişim termistörlerde çok fazla olur. Ergiyici alaşım normal durumda iki tübü birbirine bağlar. kontaktörü ve motoru devreden çıkartır. Tüpleri birleştiren alaşım kısa bir süre içinde donar. Bu aşırı akım rölelerinde akım ayarı yapılmaz. Üç termik aşırı akım rölesi bir kapalı kontağı kumanda eder. Isıtıcı elemanın sardığı tübün içinde. Motor çalışırken herhangi bir nedenle uzun süre akım çekerse. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Termik aşırı akım rölesinin ısıtıcısı motor devresine.1 Termistör dereceleri ve kodları DERECE RENK DERECE RENK 60 70 80 90 100 110 120 Beyaz-gri Beyaz kahverengi Beyaz-Beyaz Yeşil-Yeşil Kırmızı-Kırmızı KahverengiGri-Gri 130 140 145 150 155 160 170 Mavi-Mavi Beyaz siyah Beyaz-Siyah Siyah-Siyah Mavi Siyah Mavi-Kırmızı Beyaz-Yeşil 62 . Termik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanımı: Termik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerinde genellikle alttaki şekildeki gibi bağlanırlar. korunmak istenen motorun stator sargılarının izolasyon sınıfına göre seçilir. Bu bağlantıda her faz üzerine bir termik aşırı akım rölesi konur. İki tübün arasında düşük sıcaklıkta ergiyen bir alaşım bulunur.Normalde kapalı kontak açılır. Tablo 8.

Faz kesilme rölesinin termistör ünitesine. motor sargılarına yerleştirilen PTC termistörün uçlarının bağlanması sonucu. Ayrıca termistör koruması soğutma sisteminin arızalanması durumunda da motor devresini açarak tam koruma sağlar. buna bağlı olan rölenin enerjisi kesilir ve rölenin normalde kapalı kontağı açılır. Faz koruma rölelerinin başlıca üç görevi vardır.11). a. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 63 . faz kesilme röleleri kadar duyarlı çalışmazlar. c. Ancak aşırı akım röleleri.Tablo 8.Faz Koruma (Kesilme) Röleleri: Endüstride kullanılan 3 fazlı elektrik motorlarının. Sargı ısısı normalden fazla olduğu zaman termistörün direnci artar. Aşırı akım röleleri motorların düzenli çalışmaları durumunda normal olarak koruma yapar. iki faza kalması durumunda devreyi açar. rölenin kontağı motoru çalıştıran kontaktörün enerjisini keser. Bu gibi durumlarda termistörlü koruma ile stator sıcaklığı direkt ölçülerek fazla ısınmada stator sargıları yanmaktan korunur. Ancak çalışma ve durma sıklığının artması veya çalışma periyotlarının çok değişik olması durumunda aşırı akım rölesi koruma yapmayabilir. bir fazının herhangi bir nedenle kesilmesi durumunda motorun iki faza kalması sonucu devresindeki aşırı akım rölesi devreyi açarak motoru korur. Bazı firmalar hem termistörlü hem de faz korumalı röleyi birlikte imal etmektedirler (Şekil 8.2 Motor izolasyon sınıfları izolasyon Sınıflan A B E F H İhbar 100 120 110 145 170 Açma 110 130 120 155 180 Motor sargılarının herhangi bir nedenle fazla ısınmasından dolayı sargıların zarar görmesini önlemek amacıyla statorun her faz sargısının içine termistörler yerleştirilir. fazlardan birisinin normal geriliminin %20 altına düşmesi veya %20 yükselmesi durumunda devreyi açar. Bu nedenle motor devrelerine ayrıca faz koruma röleleri konur. Fonksiyon 3. b. Her üç faz da mevcut olduğu halde. motor sargı ısısının 110 °C nin üzerine çıkması durumunda devreyi açar ve motoru yanmaktan kurtarır. Motorun bir fazının kesilerek.

Şekil 8. Sigortayı kullanma yerine monte etmede kullanılır. dinamik ve termik etkilerine dayanıklı porselenden yapılmıştır. Gerilim normale döndüğünde röle kedisini resetler (kurar). • Dip Kontak : Gövdenin alt kısmında bulunur. Üzerindeki vidaya tesise giden faz ucu bağlanır. Bu röleler ayrıca aşırı ve düşük gerilimden etkilenen elektronik kumanda elemanlarının ve kompanzasyon sistemlerinin korunmasında kullanılırlar. Dip kontağa mutlaka faz ucu bağlanmalıdır. Buşon ile dip kontak arasındaki iletkenliği sağlar. buşon kapağının iç kısmında bulunan yuvaya oturtularak gövdeye sıkıca vidalanır. Çeşitli büyüklükte yapılırlar. Beş kısımdan oluşur. Buşon kapağı: Buşonlar. buşonlara tel sarma ve eklemek suretiyle kullanılması yasaktır. • Saf kuvartz kumu: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın soğuyarak sönmesini sağlar. Gövdede bulunan dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlar. Üç önemli parçası vardır. • Sinyal pulcuğu: Buşon iletkeninin eriyip erimediğini (sigortanın atıp atmadığını) gösterir. Geç eriyen telli • Buşon gövdesi: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın. Cihaz doğrudan şebekeye bağlanarak üzerindeki ayar düğmesinden gerilimin alt veya üst sınırı ayarlanır. Gövde: Porselenden yapılmıştır. İşte bu nedenle motor devrelerinde aşın ve düşük gerilim röleleri kullanılır. 4. • Vis Kontak : Dip kontak üzerinde bulunur. buşonlu sigortalar): Vidalı sigortaların kullanım alanları. Vidalı sigortalar 200 A'ya kadar imal edilmekte ancak 100 A'dan büyük akım değerleri için çok kullanılmamaktadır. Bakır veya pirinçten yapılır. c. 1. Termistörlü faz kesilme rölesi ve devreye bağlanması. sigortaların standart gövde.3. Buşon : Almacın çektiği akım sigortanın buşon kısmından geçer. Fazla akım çekmeleri ise motor sargılarının ısınmasına ve bu durumun uzun süre sürmesi ise motor sargılarının yanmasına neden olur. Buşon kapağı ile teması sağlamak için diş açılmıştır. Aşırı akımlarda eriyecek şekilde yapılmış eriyen iletkendir. Sigorta attığında pul yerinden düşer. Ancak gerilim daha fazla düşer yada yükselirse gerilime bağlı olarak moment de düşeceğinden fazla akım çekerler.Aşırı ve Düşük Gerilim Röleleri: 3 fazlı asenkron motorlar ± %10'luk gerilim değişmelerinde normal çalışırlar.11. Bakır veya pirinçten yapılır. Çabuk eriyen telli 2. Şebeke geriliminin bu sınırları aşması durumunda röle hızla devreyi açar. Her akım değeri için standart bir renktedir. İki çeşitte yapılırlar. Bir vidalı sigorta üç parçadan oluşur. Tablo 8. • Buşon iletkeni: Buşonun içerisinde bulunur. a. • Alt ve üst kapaklar: İç yüzeylerine buşon iletkeni bağlanmıştır. otomatik sigortaların gelişmesiyle azalmıştır. 5-Vidalı sigortalar (Ergiyen telli. • Üst Kontak : Dip kontağın yapıldığı metalden yapılmıştır. Elektrik iç tesisat yönetmeliğine göre. b. buşon akımı ve sinyal pulcuğu rengi Gövde No: Gövde Akımı Buşon Akımı Sinyal Pulcuğu Rengi: 64 ..

Gecikmeli olarak devreyi açtıklarından motor devrelerinde. sodyum buharlı lamba devrelerinde kullanılırlar. eriyip erimediğini gösteren renkli pullar vardır. Gecikmesiz olduklarından kumanda. a. nominal akımının 3. NH tipi sigortaların buşonları sigorta altlığı üzerindeki kontaklar arasına basınçla sokulacak şekilde tespit edilen bıçak gibi kontak parçalan ile teçhiz edilerek yapılmıştır. b. nominal akımının 7-10 katma kadar olan değerlerde gecikmeli olarak devreyi açarlar. 7.Sigorta buşonu.Sigorta altlığı. G karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu. flüoresan. aydınlatma ve priz devrelerinde kullanılırlar. 3 fazlı otomatlar birbirlerine mekanik olarak bağlandıklarından bir faz sigortasının devreyi açması durumunda üçü birden devreyi açar. ayrıca buşon değiştirmek için ellik denilen ve bakalitten yapılan sigorta pensi de NH sigortanın harici kısmı olarak anılabilir.&-27 E-27 E-27 E-27 E-27 E-33 E-33 E-33 R. Sigortayı tekrar kurmak için sigorta anahtarı iyice aşağıya indirilip sonra yukarıya kaldırılmalıdır.5-1-1. L karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu.5-5 katına kadar olan değerlerde gecikmesiz olarak devreyi açarlar.4 Sigorta boyları ve amperajları BOY NH00 ( Sıfır boy) NH01 (Bir boy) HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ BUŞON AKIMI (A) 6-160 35-160 65 ALTLIK AKIMI (A) 160 160 . Bıçaklı sigortalar iki ana-parçadan meydana gelmiştir. Vidalı sigortaların buşonlarında olduğu gibi bu sigortaların buşonlarında da eriyen telin. cıva. Bu nedenle 50 A' dan büyük akımları kesmek için NH tipi sigortalar kullanılır. Otomatik sigortalar kullanım kolaylığı ve yüksek koruma özelliğinden dolayı konutlarda ve sanayide geniş bir yelpazede kullanılmaktadır. 2. 6-10-16-20-25-32-40 A nominal akım değerlerinde imal edilirler. Bıçaklı sigortalar beş boyda imal edilmektedir Tablo 8. K otomatlar 1 ve 3 fazlı devrelerde kullanılırlar. W otomat ve L otomat olarak isimlendirilen anahtarlı tip otomatik sigortalar çalışma karakteristiği bakımından iki çeşitte imal edilmektedirler. Üretici firmalara göre K otomat.6-2. 0.Bıçaklı ( NH ) Sigortalar: Vidalanabilen kapalı sigortalar en fazla 200 A'ya kadar yapılabilir ve 100 A5ya kadar kullanılmaktadır. %" Rı %" R" 25 25 25 25 25 63 63 63 100 100 200 6 10 16 20 25 35 50 63 80 100 200 Yeşil Kırmızı Gri Mavi Sarı Siyah Beyaz Bakır rengi Gümüş rengi Kırmızı Kırmızı 6-. Bunlar: l.4-6-10-16-20-25-32-40-45-50 A nominal akım değerlerinde imal edilirler.Anahtarlı tip otomatik sigortalar: Elektromekanik sanayiindeki teknolojik gelişmeler hem sigorta hem de şalter görevi yapabilen anahtarlı tip otomatik sigortalan insanlığın hizmetine sunmuştur.

kabloları ve kontaktör kontaklarını aşırı akımın zararlarından korur. döndürüldüğünde kontakların pozisyonu değişecek şekilde tümsekler ve çukurlar açılmış parçaların arka arkaya paketlenmesinden meydana gelmiştir. kontaktör kontaklarını kısa devre akımlarının zararlarına karşı korur. gibi ) sakıncaları nedeniyle kullanım alanını kaybetmiştir.250 80-250 400 100-400 630 315-630 Bıçaklı sigortaların şalter gibi (yük ayırıcı) kullanılan çeşitleri de vardır. Motor Devresine Sigorta ve Termik Seçimi: Motor devrelerinde kullanılan kontaktör. faz koruma rölesi gibi) sigortadan sonra mutlaka kullanılmalıdır. voltmetre komütatörlerinde ve tablolarda açma kapama şalteri olarak kullanılmaktadır. termik ve sigorta seçimini yaparken şu hususlar göz önüne alınmalıdır: • Aşırı akım rölesi motorun yol almasına izin verecek şekilde tembel (gecikmeli) olmalıdır. termistör. elektrikli sobalarda kademeli şalter olarak. Kumanda devrelerinde butonların yerine de kullanılabilir. kontaktör kontaklarını ve bobinini korumalıdır. C. b.Termik röle devredeki motorun sargılarını. aşırı akım rölesini kısa devre anında yanmaktan ve parçalanmaktan korumalıdır.Paket Şalterler: Bir eksen etrafında döndürülebilen üst üste dizilmiş bir çok dilimden oluşan ve çok konumlu olan şalterlere paket şalter denir. Bu durumda motor koruma elemanları ( aşın akım rölesi. • Kısa devre anında sigorta. 10 amperlik bir motor kalkındıktan sonra herhangi bir nedenle 12-13 amper çekmesi durumunda sigorta atmaz ve motoru yanmaktan koruyamaz. a. Genellikle küçük güçlü elektrikli cihazların kumandasında kullanılır. Disk sayısı artırılarak paket şalterin konum sayısı artırılabilir. KUMANDA DEVRE ELEMANLARI TANITILMASI: 1. • Sigorta amperajı motorun yol almasına engel olmayacak şekilde gecikmeli (tembel) olanlarından seçilmelidir. • Aşın akım rölesinin kesemeyeceği fazla akımlarda sigorta devreyi açmalıdır. 66 . Böylece karmaşık kumanda devrelerinde kullanılabilir. NH02 (İki boy) NH03 (Üç boy ) NH04 (Dört boy) 8. Günümüzde karmaşık motor kumanda devrelerinde (Yıldız/Üçgen yol verme.Sigorta ise kendisinden sonra gelen motoru. kabloları. Motor devrelerinde sigorta ve termik kullanımının amaçlarını özetleyecek olursak. 6 amperden 630 ampere kadar dört değişik boyda imal edilmektekidir. Bu ayırıcılar 3 fazlı olarak yapılırlar. Yapısı ve çalışması: Paket şalterler bakalit maddeden yapılmış disk şeklindeki dilimler üzerine. Ancak küçük güçlü kaynak makinelerinde. termik röleyi. • Sigorta. devir yönü değiştirme. .

X işareti var ise o konumda ilgili kontağın kapalı olduğu anlaşılır. Paket şalter 1 konumuna ok yönünde çevrildiğinde 3-4 no'lu kontak diskin tümsek yerine geldiğinden açık. Kare boş ise şalterin o konumunda ilgili kontağın açık. Diyagramın sol üst köşesinde bulunan (0.2) rakamları şalterin üç konumlu olduğunu gösterir. Diyagramda paket şalterin.1. Şekil 8. Konumun yazıldığı satır ile kontağın gösterildiği sütunun kesiştiği kare içerisi ya boş bırakılır ya da X işareti konulur. 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar diskin çukur yerine geldiğinden kapalıdır (Şekil 8. Lı ve L3 lambası yanar. Diyagramda 1 ve 2 konumlan arasına konan oktan ise bu paket şalterin yaylı olduğu. Şalter 2 konumuna getirilip serbest bırakılırsa o konumda kalmaz. Paket şalterlerin konumlan değiştikçe kontaklarının aldıkları durum şekil 8. Paket şalterlerin bağlantı şemaları ise Şekil 8.12. 1-2 no'lu kontak şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken açılmayacağından Lı lambası geçiş anında sönmez.13' deki gibi yapılır. 1 konumunda 3-4 no'lu kontak açık 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar kapandığından L2 lambası söner. Çünkü geçiş anında kontaklar açılıp tekrar kapanmıştır. Paket şalterlerin yapısı a c. 2 konumuna çevrilip bırakılırsa 2 konumunda beklemeden yay nedeniyle 1 konumuna geri döneceği anlaşılır. sağında bulunan sütunlar ise şalterin kontakları için kullanılır. 1 konumuna otomatik olarak geri döner. X işaretleri arasındaki çizgi.12' de üç konumlu bir paket şalterin diskindeki girinti.13 deki gibi sembolize edilir ve diyagramlarla gösterilir. Bu şemada şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kapalı kontak kapalı olduğundan yalnızca L2 lambası yanar. Bunu da 2 konumu ile 1 konumu arasına konan ok sembolize etmektedir. Konumlar arasındaki X işaretleri arasında çizgi yok ise ilgili kontak. Şalter 2 konumuna çevrildiğinde her üç kontakta kapalı olduğundan lambaların üçü birden yanar. şalterin konumları için.12b). Şekil 8. kontakların açılıp kapanmaları ve konumlan hakkında bütün bilgiler sembollerle gösterilir. Şekil 8. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 67 . kontak sayısı. çıkıntılar ve diskler döndürüldüğünde konumlarına göre kontakların aldığı durum görülmektedir.b . şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken kontağın hiç açılmadığını gösterir. Diğer lambalar geçiş anında önce söner sonra tekrar yanar.12a'da paket şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kontak çukura geldiğinden kapalı durumda 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar ise diskin tümsek kısmına geldiğinden açıktır. Bu kısmın altında bulunan satırlar. şalterin konum değişiminde önce açılıp sonra kapanmaktadır.

Sınır anahtarları pimli ve makaralı olmak üzere mekaniki olarak iki şekilde yapılırlar. ya cihazı durdurur ya da başka bir hareketin başlamasını sağlar. Ana panoda her motora ait bir sinyal lambası bulunur. • Montajı kolay ve basittir. sinyal lambası ile kolayca anlaşılabilir. Genellikle yeşil sinyal lambası kumanda devresinin çalıştığını. ilgili motorun çalışıp çalışmadığını gösteren sinyal lambaları bulunabilir. basıldığı zaman kapanır. Eski haline dönmesi için yanındaki diğer butona basmak gerekir.13. Paket şalterlerin üstünlükleri: • Paket şalterler ucuzdur. Başlatma butonu normalde açıktır. Makinenin hareketli kısmı sınır anahtarının üzerine geldiğinde sınır anahtarının kontakları durum değiştirir. • Enerji gidip geldiğinde şalter kapalı kaldığından motor kendiliğinden çalışır. Ani temaslı butonlara basıp elimizi çektiğimiz zaman tekrar eski haline döner. Bunlar: Durdurma (stop). Büyük fabrikalarda makinelerin işleyişini bu lambalarla takip etmek mümkündür. Bu gerilimlerin dışında değişik gerilimlerde de yapılabilirler.Sinyal Lambaları: Bir kumanda elemanının veya bir kumanda devresinin çalışıp çalışmadığını gösteren elemana sinyal lambası denir. Yani kalıcı tip butonlarda start ile stop arasında mekaniki bir bağlantı vardır. Paket şalterlerin sakıncaları üstünlüklerine göre daha fazla olduğundan motor devrelerinde pek kullanılmazlar.Sınır Anahtarları: Hareketli makinelerde bir hareketi durdurup başka bir hareketi başlatan ve makinenin hareketli bir parçası tarafından kumanda edilen elemanlara. Paket şalter diyagramı ve şeması. 2-Butonlar: Otomatik kumanda devrelerinde röle ve kontaktör bobinlerini çalıştıran veya durduran elemanlara buton adı verilir. Kalıcı tip butonlarda ise butona bastığımız zaman öylece kalır. basıldığı zaman açılır. • Uzaktan kumanda ( birden fazla merkezden kumanda) yapılamaz. Basıldığında stop kısmı açılır. 3. durdurma butonu normalde kapalıdır. Butonlar yapılarına göre üç şekilde imal edilmektedir. Ani temaslı butonlardan. Kırmızı lamba aşırı akım rölesinin devreyi açtığını gösterir. • Frenleme devrelerinde kullanılamaz. Bunlarda: Ani temaslı butonlar ve kalıcı tip butonlardır. başlatma (Start) ve iki yollu (Jog) butonlarıdır. 220 voltta çalışanları olduğu gibi 36 voltta çalışanları da vardır. Herhangi bir aksaklıkta hangi motorun arızalandığı. sınır anahtarları denir. 68 . Paket şalterlerin sakıncaları: • Devrelerine motor koruma röleleri bağlanamaz. Çalışma şekillerine göre ise butonlar ikiye ayrılırlar. eski haline dönmez. sarı lamba durduğunu gösterir. Çeşitli renklerde ve gerilimlerde yapılırlar. Sinyal lambalarının kumanda devrelerinde önemli bir yeri vardır. start kısmı kapanır. Makinenin hareketli parçası üzerine takılabildiği gibi sabit yerine de takılabilir. • Zaman ayarlı devrelerde kullanılamaz.Şekil 8. 4. Çift yollu butonda ise hem stop hem de start butonu vardır. Butonlar içerisinde.

Yapı bakımından zaman röleleri çok çeşitli olarak yapılmaktadır. Bu durumda kontakların tamamı ani olarak konum değiştirir. B boşluğundaki hava veya yağın C kanalı ve D deliği yolu ile A boşluğuna geçmesinde karşılaştığı direnç nedeniyle yavaş olur. Ancak en çok kullanılanları motorlu ve elektronik zaman röleleridir. Bobin enerjisi kesildiğinde 1-2. Zaman ayarı ise o düğmeden yapılır. a. zaman rölesi denir. Bu nedenle 5-6. Pistonlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir pistonla sağlanan zaman rölelerine pistonlu zaman rölesi denir. 3-4 no'lu kontaklar ani konum değiştirir. Düz zaman rölesinde. bobin enerjilendikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Ters zaman rölelerinde ise röle bobininin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Gerek düz gerekse ters zaman rölelerinde aynen kontaktör ve rölelerde olduğu gibi normalde açık ve normalde kapalı kontaklar bulunabilir. insiyatör veya yaklaşım anahtarı da denilmektedir. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde bu kontaklar ani olarak durum değiştirir. 5-Zaman röleleri: Bobini enerjilendikten veya bobininin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra kontakları durum değiştiren rölelere. Bu gecikme D deliğinin büyüklüğü ile alakalıdır. 5-6. Manyetik sınır anahtarları sabit mıknatıs ve kontak kısmı olmak üzere iki kısımdan oluşur. Çalışma şekillerine göre düz ve ters zaman rölesi olmak üzere iki şekilde yapılırlar.14a. Makine elemanı hareket ederken sınır anahtarının kontak kısmı ile sabit mıknatıs karşı karşıya geldiğinde mıknatıs kontağın manyetik parçasını kendine doğru çekeceğinden kontaklar durum değiştirir. Palete bağlı olan yay pistonu yukarıya doğru çeker. Düz ve ters zaman rölesi olarak kullanılabilir. 7-8 no'lu kontaklar ise gecikmeli olarak durum değiştirirler.14b’deki ters zaman rölesinde ise farklılık sadece E klepesinin durumunun değişmesidir. Kontak kısmının parçalarından biri manyetik maddeden yapılır. daki düz zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde nüve paleti kendine doğru çeker ve 1-2 ve 3-4 no'lu kontaklar ani olarak konum değiştirirler. Bu sınır anahtarlarına sensör. Düz zaman rölesinin bobin enerjisi kesildiğinde nüve paleti ani olarak bırakır. 7-8 no'lu kontakların durum değiştirmesi gecikmeli olarak olur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 69 .Mekaniki hareketle çalışan sınır anahtarlarından başka manyetik olarak çalışan sınır anahtarları da vardır. Şekil 8. Piston üzerinde bulunan E klepesi açılır ve piston hızla eski durumunu alır. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde kontaklar hızla konum değiştirir. Şekil 8. ancak pistonun hareketi.

Senkron motorun enerjisi kesildiğinde. Röle bobinleri hem doğru ve hem de alternatif akımda çalışır. Kontak çubuğu S sabitleme noktası etrafında döner ve kontaklar gecikmeli olarak durum değiştirir. Pistonlu düz ve ters zaman rölesi. A dişlisinin miline birden fazla eksantrik parça takılırsa ve bu paçaların karşısına da aynı sayıda kontak konulursa zaman rölesinin kulluma alanı genişletilmiş olur. Çok uzun zaman gecikmesi sağlanabilir. Düz ve ters zaman rölesi olarak imal edilirler. Flaşör zaman rölesi gibi zaman röleleri de kullanılmaktadır. Günümüzde en çok kullanılan zaman rölesi çeşididir. bir yay P pimini başlangıç durumuna getirir ve kontaklar ani olarak eski haline geri döner. Termik zaman röleleri e. Doğru akım zaman röleleri f. Röle enerjilendiğinde kırmızı led yanar. 6. A dişlisinin üzerinde bulunan P pimi bir süre sonra kontak çubuğuna vurur. c.Kontaktör ve röleler: a. Şekil 8. bir süre sonra kontaklar durum değiştirdiğinde yeşil led yanar. Bobin doğru akıma bağlanacak ise demir nüve bir parçadan yapılır. Her çalışmada aynı gecikmeyi elde etmek için motor olarak senkron motor kullanılır.Röleler: Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir.14.15’de görüldüğü gibi zaman rölesinin motoru enerjilendiğinde motor dişlisi ok yönünde döner ve A dişlisini de çok yavaş olarak ok yönünde döndürür. Otomatik kumanda devrelerinde yukarıda sayılan zaman rölelerinden başka: d. Bu tip zaman rölelerine program rölesi denir. Elektronik zaman rölelerinde kontakların açık ya da kapalı olduğunu gösteren ışık yayan diyot (led) bulunur. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Elektronik zaman röleleri: Zaman gecikmesi elektronik devre elemanları ile sağlanan zaman rölelerine. Şekil 8. Motorlu zaman röleleri düz zaman rölesi olarak yapılırlar.Şekil 8. Termistörlü zaman röleleri g. elektronik zaman rölesi denir. b. Röleler elektromıknatıs. Motorlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir motorla sağlanan zaman rölelerine motorlu zaman rölesi denir. Program şalterleri h. 70 . Senkron motorun devir sayısı bir dişli grubu ile uygun değere düşürülür. demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir. Elektromıknatıs.15 Motorlu zaman rölesinin yapısı ve sembolleri.

rölenin paleti sağlar. (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak kapanır.Kontaktörler: Büyük güçteki elektromanyetik anahtarlara kontaktör adı verilir. Bobinin akımı kesildiğinde. alıcıların otomatik olarak kumanda edilmesinde kullanılır. palladyum metalleri ve bunların alaşımları kullanılır. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. Bu durumda HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 71 . Bu pul. Üstteki şekilde verilen rölenin bobinine bir gerilim uygulandığında röle enerjilenir ve paletini çeker. Rölelerde olduğu gibi kontaktörler de elektromıknatıs. bobin akımı kesildikten sonra artık mıknatısıyet nedeniyle paletin demir nüveye yapışık kalmasını önler. Şekil 8. bir ve üç fazlı motor.Demir nüvenin ön yüzüne plastikten yapılmış bir pul konur. Bu bakır halka konmazsa alternatif alan nedeniyle palet titreşim yapar. Kontaktörler. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Kontaktör bobini ve kontakları. Demir nüvenin ön yüzünde açılan oyuğa bakırdan yapılmış bir halka geçirilir. trafo vb. Bobinin akımı kesildiğinde. ısıtıcı. Kontakların yapımlarında gümüş. Kontaklar açılıp kapanır ve röle gürültülü çalışır. röle üzerinde bulunan yay. Şekilde verilen kontaktörün bobinine bir gerilim uygulandığında kontaktör enerjilenir ve paletini çeker. Rölelerde bir veya daha fazla sayıda normalde açık ve normalde kapalı kontak bulunur. açılmış olan (1-3) nolu kontak kapanır. Röleler alttaki şekilde sembolize edilir. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. kaynak makinesi.380 volt olabilmektedir.48 .16. kontaktör üzerinde bulunan yay. normalde açık kontaklar kapanır. palet çekilir. Şekil 8. Kontakların açılıp kapanmalarını. Normalde kapalı kontaklar açılır. Bobin enerjilendiğinde. Palet üzerinde bulunan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak açılır.220 .17. tungsten. Rölenin paletine bağlanmış olan bir yay kontakların normal konumda kalmalarını sağlar. Bu durumda kapanmış olan (1-2) nolu kontak açılır. Röle çalışma prensibi. Bobini alternatif akıma bağlanacak rölelerin demir nüveleri sac paketinden yapılır. Palet üzerinde bulunan (1-3) nolu kontak açılır ve (1-2) nolu kontak kapanır. Bu elemanların bobinlerinin gerilimleri DC ya da AC olarak 24 . b.

PYCM tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli. c.PYCYM-B tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli tek telli. PVC dış kılıflı kablolardır.5 ve 2.5 mm2 kesitlerinde imal edilirler.5mm2 kesitlerinde imal edilirler.Yağa dayanıklı özel dış kılıflı kumanda kabloları: Bu tip kablolar.Kumanda Kabloları ve Kablo Seçimi: Otomatik kumanda devrelerinde kullanılan kablolar. Ölçü-kumanda ve kontrol kabloları kullanılırken cihaz terminallerine lehimlenerek veya kablo pabucu takılarak irtibatlandırılır. NLSCY tipi kablolar kalaylı bakır örgü ekranlı olduklarından elektromanyetik dış tesirlerden korunması gerekli yerlerde kullanılır.75 ve lmm kesitlerinde imal edilirler. Güneş ışınlarının olmadığı harici yerlerde de kullanılır. Güç devrelerinde genel olarak N tipi.8mm2 kesitlerinde imal edilir. 0.0. KUMANDA DEVRE SEMBOLLERİ: Otomatik kumanda devreleri çizilirken. Kumanda cihazlarının ve makinelerin bağlantısında. renk kodlu. sıvı. kalay kaplı. 72 . PVC yalıtkan. nemli. F tipi ve Y tipi kablolar kullanılır. Dahili her ortamda kullanılır. Her türlü dahili ortamlarda sıva altında ve sıva üstünde kullanılır. sık dokunmuş. Katı. her bir çift damarı burulu. renk kodlu damarlı. yağlara ve kimyevi maddelere dayanıklıdır. PVC dış kılıflı kablolardır. bakır örgü ekranlı. Açılmış olan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak kapanır. ölçü ve kontrol devrelerinde kullanılan kablolar şeklinde iki kısımda incelenir. kimyevi maddelere dayanıklıdır.NYSLYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli. NLSY ve NLSCY tipi kablolar: Bakır iletkenli çok telli. Otomatik kumanda devrelerinin çiziminde her ülke kendine göre değişik sembolleri standartlaştırmıştır. 0. Orta dereceli mekaniki zorlamaların bulunduğu. renk kodlu damarlı.Standart ölçü-kumanda-kontrol kabloları: Kullanım alanları ve yapıları bakımından 4 çeşitte imal edilmektedir.75-1-1. dışarıdan gelebilecek muhtemel elektromanyetik alan etkilerine karşı koruma istenen yerlerde kullanılır. güç devrelerinde kullanılan kablolar ve kumanda. renk kodlu damarlı.5 . 0. alüminyum ekranlı. kuru. kalay kaplı. kullanım alanları ve yapıları bakımından ikî çeşittir. ölçü ve kontrol devrelerinde İse VDE-0245 Alman normuna göre üretilen standart ölçükumanda-kontrol kabloları ve yağa dayanıklı olarak yapılan VDE-0250 normuna uygun özel dış kılıflı ölçü-kumanda-kontrol kabloları kullanılmaktadır {Şekil 1.75 -11. PVC yahtkanh kablolardır.kapanmış olan (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak açılır.5-mm2 kesitlerinde imal edilirler.25-0.LSPYY ve LSPYCY tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli çok telli. yüksek mekaniki zorlamanın olmadığı dahili yerlerde kullanılır. Modern yangın ihbar sistemlerinde sinyal taşımak için özel yapıya sahiptirler. 0.6 ve 0. b. kumanda devre elemanlarının resimleri yerine o elemanların sembolleri kullanılır. Kumanda. ince çok telli. ıslak. Bunlar: a. 2. katı ve sıvı yağlara. 7. Dışarıdan gelebilecek elektromanyetik etkilere karşı bakır örgülü olarak yapılmıştır. kılıfları rutubete. 1.NYSLYCYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli ince çok telli. d. tek telli. 0. orta dereceli mekaniki zorlamaların olduğu yerlerde kullanılır. alüminyum astarlı ve PVC yahtkanh kablolardır.5-0.14-0. PVC yalıtkan kablolardır. a. D. Çok esnektir. bakır örgü ekranlı.30). b.75-1-1. NLSY kablolar.5-2.

îyi bir teknik elemanın.Ülkemizde kullanılan makineler daha çok Almanya ve Amerika'dan ithal edildiğinden. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 73 . makinelerin projeleri bu ülkelerin normlarına göre çizilmiş olarak gelmektedir. Bu standartların dışında TSE ve RUS standartlarına göre çizilmiş az da olsa kumanda devreleri ülkemizde kullanılmaktadır. kumanda devre şemalarını okuyabilmesi ve devreyi kurabilmesi için bütün ülkelere ait normları çok iyi şekilde öğrenmesi gerekir.

74 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 75 .

sistem ise çalışmazken gösterilir.E.18. kumanda ve sinyal devresi bir bütün halinde çizilebilir. Daha sonra güç devresine göre kumanda ve sinyal devresi tasarlanarak çizilir. Bu tür şemalara komplike devre şemaları denir. KUMANDA DEVRE ŞEMALARI VE UYGULAMALARI 1. Karmaşık devrelerde akım yolu takibi zor olduğu için güç devresi ayrı kumanda ve sinyal devresi birlikte çizilir. kontaktör bobinine gelir ve kontaktör bobininin diğer ucundan nötr ( Mp )' den devresini tamamlar. buradan geçtikten sonra stop butonuna. stop butonuda normalde kapalı olduğundan start butonuna gelir. • Güç devresi çizimi • Kumanda devresi çizimi • Sinyal devresi çizimi Şema çiziminde devre elemanları enerjisiz. Kumanda devresinin çizimi: Otomatik kumanda devrelerinde butonlar. Amerikan normlarında çizim yapılırken soldan sağa doğru (yatay olarak) çizim yapılır. Devreyi tasarlarken çizim yapmak Amerikan normlarında daha kolaydır.. Alman normlarında çizim yapılırken ise yukarıdan aşağıya doğru (dikey olarak) çizim yapılır. Kumanda devresi çizilirken R' den Mp' ye doğru akım takip edilerek önce seri devre daha sonra devrenin özelliğine göre paralel çizimler yapılır. Bu nedenle kumanda devrelerinde kullanılan elemanlar küçük akım taşıyacak şekilde seçilirler. Bu devreden geçen akım kumanda elemanlarının çektiği akım olduğundan çok küçük değerdedir.18'de görüldüğü gibi R fazından gelen akım sigortaya daha sonra aşın akım rölesinin normalde kapalı kontağına. kontaktörler. Mekaniki bağlantısı olan elemanlar ise kesik çizgi ile gösterilir. Kumanda ve sinyal devresi çizimi 76 . Uygulamada da aynı yol izlenir.Devre Şemalarının Çizimine Ait Genel Bilgi: Otomatik kumanda devreleri üç kısımda çizilir. M kontaktörünün bobini enerjilenir. Şekil 8. Çok basit devrelerde güç. Şekil 8. röleler. Bir otomatik kumanda devresini tasarlarken öncelikle alıcının (motorun) nasıl çalışması isteniyor ise güç devresi çizilir. Start butonuna bastığımız zaman akım. kontaktörün yardımcı kontakları kullanılır. a. koruma röleleri ve zaman röleleri gibi kumanda devre elemanlarının bulunduğu devreye kumanda devresi denir. Buna karşılık Alman normlarında çizilmiş şemayı uygulamak daha kolaydır.

Start butonuna bastığımızda kontaktör bobini enerjileneceğinden kontakları durum değiştirir. kuvvet ) kontakları kullanılır. Lambaların yanık veya sönük olması bizi görsel olarak motor hakkında bilgilendirir. çalışmama sebebini anlayabilmek için otomatik kumanda devrelerinde sinyal devreleri kullanılır.B Başlatma Butonu b2. Bunun sonucunda san lamba devresindeki kontak açılır ve lamba söner. Güç devresi hem Alman hem de Amerikan normlarına göre dikey olarak çizilir. Devre üzerinde her faza ait sigortalar. 2-Şemalarda Tanıtma İşaretleri: Otomatik kumanda devre şemalarında devre elemanları Tablo 1. b. d B. kontaktörün normalde açık güç kontakları ve aşırı akım rölesi ile alıcı ( motor ) bulunur. Kontağa seri bağlanan yeşil lamba yanmaz.Paletini çeken M kontaktörüne ait açık kontaklar kapanır. kırmızı lamba ise aşırı akım rölesinin devreyi açtığını ifade eder. Dolayısıyla R-S-T fazlan. kapalı kontaklar açılır. A Yardımcı kontaktör Röle. start butonundan elimizi çeksek dahi akün. ZR Zaman rölesi Sigorta Aşırı akım rölesi ee OL. Böylece start butonuna paralel bağlı olan normalde açık M kontağı kapanır. Yine R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde açık kontağına gelir. aynı devre üzerine çizilir. yolunu M kontağı üzerinden tamamlayacağından kontaktör bobini sürekli olarak enerjili kalır.31' de görüldüğü gibi R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde kapalı kontağına oradan da sarı lambaya ve çıkışı nötre bağlanır. Sinyal devresi kumanda devresine paralel olarak.TR.E. Çünkü kontaktör bobini enerjisizdir. Şekil 1. Şemalarda tanıtma işaretleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 77 .0 Stop.Dikey Şema) (T. Yeşil lamba devresindeki açık kontak kapanır ve bu lamba yanar. c-Güç devresi çizimi: Güç devresi.Yatay Şema) Kontaktör C M.5. AA Sinyal lambası H L Durdurma Butonu bı.I Start. Kumanda ve sinyal devrelerinde kontaktörün yardımcı ( kumanda ) kontakları kullanılır. B. Herhangi bir nedenle aşın akım rölesi kapalı kontağını açarsa bu kez de kırmızı lambaya seri bağlanan aşırı akım rölesinin normalde açık kontağı kapanacağından kırmızı lamba yanar.B Kontaklar Kendini çalıştıran elemanın işareti ile aynıdır Tablo 8. Bu görevinden dolayı M kontağına mühürleme kontağı adı verilir. Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerji ilenir ve açık kontaklarını kapatır.E. Genelde sarı lamba motorun durduğunu. otomatik kumanda devrelerinde motorun veya alıcıların bağlandığı devredir. yeşil lamba çalıştığını. Sinyal devresi çizimi: Motorun çalışıp çalışmadığını. R . Kontaktör enerjisizken lamba devresi tamamlandığından sarı lamba yanar. motorun U-V-W uçlarına geldiğinden motor çalışır. Bu devrede kontaktörün ana (güç.S.8" de belirtilen harflerle tanıtılmaktadır: KUMANDA ELEMANI ADI: ALMAN NORMU AMERİKAN NORMU (T.S. D. Çünkü kontaklardan geçen akım yükün çektiği akımdır ve yüksektir.

durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. buton kontakları açılır ve daha önce buton üzerinden geçen kontaktör akımı bu kez. Güç devresinde motor çalışır. kapanan C kontağı üzerinden geçer. Böylece kesintisiz olarak kontaktör çalışmaya devam eder. Motorun Bir Yönde Sürekli Çalışması: En çok uygulanan kumanda devrelerinden birisidir. Devrenin çalışması: Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerjileneceğinden kontaktörün normalde açık kontakları kapanır ve sinyal devresinde Lı lambası söner L2 lambası yanar. L2 lambası söner Lı lambası yanar. 3.Motorun Kesik Çalışması: Şekil 8. Başlatma butonundan elimizi çektiğimizde. 3 fazlı asenkron motorun kesik çalışmasına ait kumanda. Şema 8. Motorun çalışması. b1 durdurma 78 . C kontaktörünün normalde açık kontağı paralel bağlandığında sürekli çalıştırma devresi elde edilir.Genel olarak bütün şemalarda devrede kullanılan işaretlerin anlamları devrenin altında açıklanır. sinyal ve güç devresi. Aynı anda güç devresindeki C kontakları da kapandığından motor çalışmaya başlar. 4. Başlatma butonuna bağlanan bu kontağa mühürleme kontağı denir.19. Kesik çalıştırma devresindeki b2 butonuna. Start butonundan elimizi çektiğimizde kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden motor durur.20'deki b2 başlatma butonuna basıldığında C kontaktörü enerjilenir ve kumanda devresindeki C kontağını kapatır.

Motoru durdurmak için de her iki merkezdeki stop butonu kullanılabilir. Bunun için her merkezde start-stop buton grubu bulunur. Kumanda merkezlerinde bulunan stop butonları birbirine seri. start butonlan ise birbirine paralel bağlanır.20.butonuna basıldığında kontaktörün enerjisi kesildiğinden. Şekil 8. merkezdeki start butonuna basılsın isterse II.21. birden fazla merkezden motorun çalıştırılıp durdurulabilmesidir. 79 . 3 fazlı asenkron HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ motorun iki kumanda merkezli çalıştırılması.Motorun İki Kumanda Merkezli Sürekli Çalışması: Otomatik kumanda devrelerinin en önemli özelliklerinden birisi.21'deki devrede ister I. Şekil 8. Şekil 8. kumanda ve güç devresindeki C kontakları açılır ve motor durur. Motorun bir yönde sürekli çalıştırılması a) TSE normu b) Amerikan normu 5. merkezdeki start butonuna basılsın kontaktör bobini enerjilenir ve motor çalışır.

22. sakıncalarından dolayı küçük güçlü motor devrelerinde kullanılmaktadır ya da hiç kullanılmamaktadır (Şekil 8.6.Kilitleme devreleri: a-Buton kilitlemeli: İki yollu (Jog) butonları ile buton emniyeti sağlanır. Böylece ileri çalıştırma butonuna basıldığında geri çalıştırmayı sağlayan kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden emniyet sağlanmış olur (Şekil 8. Bunu sağlamak için özel paket şalterler imal edilmektedir. Ancak günümüzde paket şalterler. 80 . 3 fazlı asenkron motorun buton emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. geri çalıştırmanın stop butonu gibi. 3 fazlı asenkron motorun devir yönünün değişmesi için bir faz sabit diğer iki fazın yer değiştirmesi gerekir. Şekil 8.23). sinyal ve güç devresi.23. Bu değiştirme esnasında fazlar birbiri ile karşılaşmamalıdır.Enversör paket şalterin devre şeması ve bağlantısı: Enversör kelimesi motorun devir yönünün değiştirilmesi demektir.22). İleri ile geri çalıştırma butonlarının stop ve start kısımları birbirine seri olarak bağlanır. geri çalıştırma butonu ise ileri çalıştırmanın stop butonu gibi görev yapar. Bu şekilde ileri çalıştırma butonu. 3 fazlı asenkron motorun enversör paket şalterle devir yönünün değiştirilmesi. Şekil 8. 7.

geri çalıştırma start butonuna seri olarak da ileri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı konur.25. geri kontaktörüne seri bağlanan ileri kontaktörünün normalde kapalı kontağı açılacağından geri butonuna basılsa dahi kontaktör bobini enerjilenemez.b. Şekil 8. şekilde görüldüğü gibi kontaktör bobinlerini birbirine bağlayan kesik çizgilerle gösterilir. Yukarıda anlatılan emniyet sistemleri aynı anda her ikisi birlikte aynı devreye uygulanabilir. Mekaniksel kilitleme kumanda devresi. Aynı durum motoru geri çalıştırırken de söz konusudur (Şekil 8. Hatta kısa devre nedeniyle bir kontaktörün kontakları kaynamışsa. Bu nedenle mekanik kilitlemeli devrelerde bir kısa devre meydana gelmez. adından da anlaşılacağı üzere kontaklarla sağlanmaktadır. Böylece emniyet sağlanmış olur.Mekanik kilitlemeli kontaktörlerde her iki kontaktöre ait kontaklar aynı anda kapanamazlar.Elektriksel kilitlemeli ( kontak emniyetli) devir yönü değiştirme: Bu emniyet sistemi. c-Mekaniksel kilitlemeli: Kumanda devrelerinde mekanik kilitleme. 3 fazlı asenkron motorun kontak emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. Bu şekilde motor ileri çalışırken. İleri çalıştırma start butonu devresine seri olarak geri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı. diğer kontaktör enerjilendiğinde birbirine yapışmış olan kontakları açar.24.24). sinyal ve güç devresi. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 81 .İki kontaktörün paletleri bir eksen etrafında dönebilen bir çubukla birbirine bağlanırsa. Şekil 8. bu bağlantıya mekanik kilitleme adı verilir.

kendi kontaklarını kapayamaz.Eğer yapışmış kontakları açamazsa.27). Mekanik kilitleme genellikle doğru akımda çalışan kontaktörlerde kullanılır. Örneğin kapıyı açma butonuna basıldığında motor bir yönde dönerek kapıya kumanda eder ve kapı yeteri kadar açıldığında sınır anahtarı sayesinde otomatik olarak durur. hareketli kısmın hareketi sınıf anahtarları ile kontrol edilir. Motor bu kez ters yönde döner. sinyal ve güç devresi. 10-Motorun zaman ayarlı çalıştırılması ve durması: Bazı otomatik kumanda devrelerinde motorun bir süre çalışıp sonra otomatik olarak durması veya bir motor çalışırken durup. 3 fazlı asenkron motorun iki yönde sınır anahtarı ile çalışmasına ait kumanda. bir müddet sonra tekrar çalışması istenebilir. 9-İki yönde sınır anahtarı ile çalıştırılması: Vargel. taşlama. Böylece her iki kontaktöre ait kontakların beraberce kapalı kalmaları ve bir kısa devreye neden olmaları önlenmiş olur. Sakıncalı olduğu halde mekanik kilitlemenin alternatif akımda çalışan kontaktörlerde de kullanıldığı görülür. Bu gibi devreler zaman röleleri kullanılarak yapılabilir (Şekil 8.27. Şekil 8. R Mp R S T Şekil 8. 3 fazlı asenkron motorun zaman ayarlı olarak çalışması ve durmasına ait kumanda ve güç devresi. Kapı kapanınca sınır anahtarı sayesinde motor yine otomatik olarak durur. Bu özellik mekanik kilitlemenin en büyük üstünlüğüdür. 82 . freze gibi iş tezgahlarında ve otomatik kapılarda. Kapıyı tekrar kapatmak için kapama butonuna basılır.26.

tam yük altında çalışma) akımının yaklaşık 3-6 katıdır.4 kutuplu motorlarda 4 KW. b. 2. yükü karşılamak için şebekeden daha fazla akım çeker ve kalkınamaz. kesik ve sürekli olarak çalıştırılacaktır. MOTORLARDA KALKIŞ AKIMINI DÜŞÜRME: 1. Oto trafosu ile yol verme 3. 2. gücüne ve kutup sayısına bağlı olmakla beraber anma (nominal. Bu durum şebekede dalgalanma ve motor sargılarında ısınmalara neden olur. a. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 83 . Küçük güçlü motorlarda da bu akım dikkate alınmaz.Stop butonuna basıldığında birinci motor duracak. ikinci motor durduğunda üçüncü motor çalışmaya başlayacak. motorların direkt yol almaları esnasında şebekeden çektikleri yol alma akımları. Gerekli kumanda ve güç devresini çiziniz. Kademeli direnç rotor sargılarına seri olarak bağlanır. Düşük gerilimle yol verme yöntemleri: 1. üçüncü motor da 20 sn sonra duracaktır. kalkınma anında düşük gerilim uygulandığında motor. a. Motorun yol alma akımı. şebekede büyük gerilim düşümlerine neden olur.Kalkış Akımının Şebeke Üzerindeki Etkisi: Asenkron motorların çalışmaya başladıkları ilk anda çektikleri akıma kalkış akımı.3 fazlı iki asenkron motora ait kumanda ve güç devresinin şemasını aşağıdaki istekleri cevaplandırarak çiziniz. şebekede meydana getireceği gerilim dalgalanmalarını önlemek için değişik yöntemler uygulanmaktadır.2 KW ve daha güçlü motorlarda.3 fazlı üç asenkron motor bir start ve bir stop butonu kullanılarak şu şekilde çalıştırılacaktır. Amaç kalkış akımını azaltmak olduğundan yüklü motorlara düşük gerilim yöntemi ile yol verilemez. 3.Start butonuna basıldığında yalnız birinci motor çalışacaktır. 6 kutuplu motorlarda 3 KW. ikinci motor çalışmaya başlayacak.Rotoru sargılı ( bilezikli ) asenkron motorlara kademeli dirençle yol verme: Bu yöntem yüklü kalkman motorlarda kullanılır. Çünkü yüklü kalkınan bir motora. bir süre sonra ikinci motor da çalışacaktır. Kademeli ön dirençle yol verme b.3 fazlı bir asenkron motor iki ayrı yerden kumanda edilecek.Düşük gerilimle yol verme: Düşük gerilimle yol verme yöntemi çalışmaya boşta başlayan motorlarda kullanılır. Ancak 2 . F. Bu akım kısa süreli olduğundan motor sargılarında ısı artışına sebep olmaz. Start butonuna basıldığında birinci motor çalışacak.Kalkış Akımını Azaltma Yöntemleri: Asenkron motorların kalkış akımını azaltmak için kullanılan yöntemler şunlardır.11. sinyal ve güç devresinin şemasını çizip çalışmasını yazınız. yol alma akımı veya kalkınma akımı denir. 8 kutuplu motorlarda 2. bir süre çalıştıktan sonra kendi kendine duracaktır. Bu nedenle büyük güçlü motorların kalkınma anında. İkinci motor 40 sn sonra duracak. Yıldız/Üçgen yol verme 2. Röleli kesik ve sürekli çalıştırmada kullanılan kumanda devresinden yararlanarak gerekli kumanda.Problem Halinde Değişik Uygulamalar: 1. Şebekedeki bu dalgalanma aynı hattan beslenen diğer alıcıları da etkiler.

Bu sürenin belirlenmesi için motor direk bağlanarak yüksüz durumda çalıştırılır ve kalkınma akımının. 5Yol Vermede Termik. Bunu formülle izah edecek olursak : Motorun bağlanması durumunda bir faz sargısına 220V gerilim düşer. motorun bağlantıda çalışma süresidir. yol alma esnasında A bağlanırsa faz bobinleri kat daha az bir gerilimle çalışır yani 220 V ile çalışır. Sonuçta yol alma akımı 3 kat azalır. en kolay ve en ekonomik yol alma akımın düşürme yöntemi olduğundan sanayide çok kullanılmaktadır. Sigorta ve Kontaktör Seçimi: Termik aşın akım röleleri motor sargılarına seri olarak bağlandığından genellikle hat akımının geçtiği yere değil de faz akımının geçtiği yere bağlanır. Uygulama şu şekilde yapılır: Motor sargılarının U-V-W ve X-Y-Z uçları hiçbir köprüleme ve bağlantı yapılmadan klemens tablosuna çıkarılır.58 ile çarpılmasıyla çıkan sonuca göre belirlenir. Diğer yöntemlerde motorun gücüne göre oto trafosu ve ön direnç seçimi yapılması gerekirken yol vermede bunlar söz konusu değildir. Görüldüğü gibi motorun çalışması durumunda şebekeden 1/3 oranında daha az akım çekilir. Böylece motor normal geriliminde çalışmaya devam eder. 4Yol Vermede Çalışma Süresinin Önemi: yol vermede motorun yıldızdan üçgene geçiş süresi oldukça önemlidir. Pratik olarak motor normal devrine geçtiği anda bağlantıya da geçmelidir. şebekenin fazlar arası geriliminin. önce bağlanan motor düşük gerilimle yol almaya başlar. Hat akımı da kat azalır.3. bağlamada faz akımları. Yol almanın uygun bir anında motorun faz sargıları arasındaki bağlantı açılır sonra motorun sargılan olarak bağlanır. Motorun bağlanması durumunda ise bir faz sargısına 380 V gerilim düşer. Eğer bu süre kısa tutulursa motor tam devrini alamayacağından direk bağlı gibi kalkınır ve şebekeden aşın akım çeker yol vermenin de bir anlamı kalmaz. Motorun çalışması anında şebeke gerilimi aynı olduğundan da ve gerilim kat az olduğundan akım da aynı oranda azalır Buna göre olur. Bir şebekede A çalışacak 3 fazlı bir motor. hat akımının olduğundan motorun normal akımının 0. olur. Bu sayede seçilecek termiğin akım sınırlan daha küçük seçilir ve ekonomik olur. olur. motorun faz gerilimine eşit olduğu 5 KW ve daha büyük güçteki motorlarda uygulanır. bağlantı kontaktördeki kontaklar vasıtasıyla köprülenerek oluşur. Termik seçimi de faz akımına göre yapılır ve ayarı da faz 84 . İşte belirlenen bu süre yol vermede. yükü kaldıramaz ve devir sayısında düşme olur ' e geçerken de darbe şeklinde ani akım artışı olur.. Süre uzun tutulursa bu kez motor 1/3 momentle çalıştığından. Bu da 8-10 sn civarındadır. normal çalışma akımına düşüş süresi bir ampermetre ve kronometre ile belirlenir. 3 fazlı asenkron motorlarda bağlama. yol vermede.Yıldız /Üçgen Yol vermenin Önemi: Yıldız / Üçgen yol verme yöntemi.

Ancak yol vermede. 7-Şemasının çizimi ve uygulanması: Şekil 8.6 katı akım çekerler. Paket şalter 0 konumunda iken motor sargıları enerjisizdir. termik seçiminde olduğu gibi motorun faz anma akımlarının bir üst standart değerine göre seçim yapılır. Şekil 8. Yaklaşık 2. Eğer ekonomiklik düşünülmez ise kontaktör seçiminde daha büyük akımlar taşıyabilecek kontaktörler seçilebilir. 3 fazlı asenkron motorlara paket şalterlerle yol verme devresi. hat akımları değildir. Çünkü kontaklardan geçecek akım motorun faz akımlarıdır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 85 . V ile X.akımına göre ayarlanır. direkt yol vermede kalkınma anında anma akımlarının 3 . devrelerinde aşırı akım rölesi kullanılamaması ve dan ne geçişte sürenin şalteri çalıştıran kişiye göre değişebilmesi nedeni ile günümüzde kullanım alanı yok denilecek kadar azalmıştır.Ih değerinde seçilir. Paket şalter konumuna getirildiğinde kontakların durumuna göre akım takip edilirse R-S-T fazlarının motorun U-V-W uçlarına geldiği ve U ile Z. 6-Paket tip yıldız/üçgen şalterin incelenmesi: Paket tip şalterler. A konumuna getirildiğinde motorun U-V-W uçlarına R-S-T fazları gelmekte X-Y-Z uçları ise kısa devre olmaktadır. kalkınma anında akım 3 kat azaldığından sigorta motorun anma akımının 3-6 katı değerinde seçilmez. Böylece kontaktörün ömrü daha uzun olur. yol verilen motorlarda sigorta seçimi gecikmeli tip sigortalardan yapılır ve motorun anma (etiketinde yazılı) akımının 2 katı değerindeki ilk standart değerden seçilir. Böylece çalışma gerçekleşir.28'de motorlara yol veren paket şalterin diyagramı ve bağlantı şeması görülmektedir.58 ile çarpılmasıyla. Kontaktör seçiminde de. Yani motorun nominal (etiketinde yazılan) akımının 0. termiğin akım ayarı belirlenir. Daha önce belirttiğimiz gibi motorlar.28. W ile Y uçlarının kısa devre olduğu görülür. Böylece motor çalışmaya geçmiş olur.

3 fazlı asenkron motorlara otomatik yol vermeye ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Yandaki şekilde güç devresinin nasıl olduğu görülmektedir. 9-Oto trafosu ile yol vermenin incelenmesi: Motorların düşük gerilimle başlatılmasında gerekli olan düşük gerilim. En çok kullanılan ve ekonomik olan devre şeması Şekil 8. daha randımanlı çalışırlar. Bu farklılıklar zaman rölesinin kapalı ve açık kontaklarının birbirinden bağımsız olmasından ve dan e geçişte akımın kesintisiz olması istendiğindendir.29'da görülmektedir. Temel prensip motor sargısına uygulanan gerilimin azaltılması yoluyla motorun çektiği yol alma akımının azaltılmasıdır.8.akım Zm: Motorun. Oto transformatörlerinin sargıları düşük gerilimin alınması için kullanıldığı gibi.sargısı Itip: Tip gücü akımı Im=Ih+Itip a = U1 / U2 = Im / Ih Motor sargısına doğrudan U1 şebeke gerilimi uygulanırsa motor şebekeden. Kumanda devrelerinde bir. nominal akımın kd katı kadar (Im=In. Şekil 8. Yalıtım trafosunda primerin sekondere oranı olan a katsayısı 1'dir. Ih: Hattan. Oto transformatörüyle yapılan yol verme devreleri daha pahalıya mal olduğu halde. yol vermede reaktör gibi de kullanılabilirler. "Yalıtımlı" trafonun farklı şeyler olmasıdır. bir oto transformatöründen de sağlanabilir. Burada dikkat edilmesi gereken husus "Yalıtım" trafosuyla. akım Im: Motorun. iki veya daha çok kademeli oto transformatörleri kullanılır. çekilen.29.Otomatik Şalter Şemasının Çizilmesi: Otomatik şalter şemasının çizimi çok değişik şekillerde olabilmektedir. Oto trafoları primer ve sekonderi aynı sargı olan (tek sargılı) transformatörlerdir. Motor sargısına U2 gerilimi 86 . Yalıtımlı trafo ise primer-sekonder arasında fiziksel bağlantı olmayan trafo demektir.kd) akım çekecektir.çektiği.

5 = 12. Bu motora %50 ve %65 kademelerindeki oto trafosuyla yol verildiğinde şebekeden çekilecek akımı ve motor akımını bulunuz. (U2 / U1) .10. Im = In.kd şeklinde bir hesaplamayla bulunur.375A Şekilde.5A Ih = (U2 / U1)2 . In .10.In. Im=(U2/U1). kd 10-Oto trafosu ile yol verme şeması çizilmesi ve uygulanması: Örnek 1 : Nominal akımı 10A olan bir asenkron motor.5 .125 = 11. In . Kd = 21. Alt kesimdeki D kontağı kapanır ve devre durdurma butonuyla durdurulana HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 87 . kd = 12. şebekeye doğrudan bağlandığında 50A akım çekmektedir. ZR2 rölesi saymayı bitirdiğinde (o da 3sn olsun) ZR2 kontağı kapanarak D kontaktörünü enerjiler ve devrenin en üstündeki D kontağı açılarak A.Ih = 25 . Başlatma butonuna basıldığında A kontaktörü enerjilenir ve A kontağı mühürleme yapar. In .125A Itip = 32.30.21. Böylece reaktans üzerinden enerji geçişi başlar.kd=(50/100).5 A Itip = Im . In. Şekil 8. Belirli bir süre sonra (örneğin 3sn olsun) ZR1'in gecikmeli açılan kontağı açılarak B kontaktörünün enerjisi kesilir.B ve C üzerine enerji gidişi kesilir.In. Im=0. In . kd eşitliğinden de şu sonuca varılır.uygulanınca motorun çekeceği akım. aynı anda ZR1'in gecikmeli kapanan kontağı da kapanarak C'ye ve ZR2'ye enerji gitmesi sağlanır. Bu esnada ZR1 zaman rölesi aktif hale gelir ve saymaya başlar. gerilimdeki azalma oranında olacaktır ve Im = (U2 / U1). kd = Ih = /U2 / U1)2 . Oto trafosuyla yol verme. ZR1'in gecikmeli açılan kontağı üzerinden B de enerjilendiği için en fazla %50 kapasiteye ulaşılmasına izin vardır.65.5=32.kd 50=10.5=25A Ih = (U2/U1)2 .12.5A %65. soruda istenen çalışmayı gerçekleştiren devre görülmektedir. Ih = (1 / a2) . Böylece %65 kapasiteye ulaşmaya imkan tanınır.için. Hattan çekilen akım Ih = Im / a = (1 / a) .kd kd=5 %50için.

Şekilde verilen devrede başlatma butonuna basıldığında. Motor kalkındıktan sonra dirençler devre dışı bırakılarak motorun normal gerilim ve akımında çalışması sağlanır. transformatörün yanmasına neden olur. Ani çalışan (ZR) kontağı başlatma butonunu mühürler ve sürekli çalışmayı sağlar. Böyle bir oto tranformatörüyle motora yol verirken.31. Şekil 8. Bir süre sonra (ZR) zaman rölesinin kapalı kontağı açılır ve açık kontağı kapanır. (M) kontakları kapanır ve motor normal şebeke gerilimine bağlanır. Kapanan (S) kontakları üç fazlı oto transformatörünü yıldız olarak şebekeye bağlar. Motor normal şebeke gerilimine bağlanır. Transformatörün %65 lik gerilimli orta uçlarına bağlı olan motor. güç devresinde ilk önce (S) kontakları kapanır. bu iki kontaktör arasında yapılan elektriksel kilitleme ile önlenir. Bir süre sonra (S) kontakları açılır ve oto tranformatörü şebekeden ayrılır. (S) ve (M) kontaktörlerinin aynı anda beraberce çalışmaları. düşük gerilimle yol almaya başlar. Oto transformatörü devreden ayrılır. Oto trafosuyla yol verme.Motorunu normal gerilimde çalışması durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. (ZR) zaman rölesiyle birlikte (S) kontaktörü de enerjilenir. Örnek 2 : Şekilde üç fazlı bir asenkron motora bir kademeli oto tranformatörüyle yol vermede kullanılan bir bağlantı şeması verilmiştir. Bu devrede ilk önce (S) kontaklarının açılması. (ZR) zaman rölesi enerjilenir. sonra (M) kontaklarının kapanması gerekir. Sonra (M) kontakları kapanır.Bu sargılardan geçen yüksek değerli akımlar. Daha çok kademe kullanılmasının sebebi motoru daha düşük gerilimle kalkındırarak akımını da iyice azaltmaktır. 88 . Görüldüğü gibi aşama aşama oto trafosu devreden çıkarılır ve tam kapasite çalışmaya doğru geçiş yapılır. (M) kontaktörü enerjilenir. Dirençle yol vermede bir kademeli direnç kullanılabildiği gibi iki veya daha fazla kademeli direnç de kullanılabilir. Aksi halde oto transformatörünün üst yarı sargıları kısa devre olur. Böylece (S) kontaktörü devreden çıkar. Güç devresinde (S) kontakları açılır. Güç devresinde (S) kontakları kapanır ve motor düşük gerilimle yol almaya başlar. 11-Dirençle yol vermenin incelenmesi: 3 fazlı asenkron motorlara dirençle yol vermeden amaç motorun yol alma anında motora uygulanan gerilimin bir kısmının direnç üzerinde düşmesini sağlamak ve motor sargılarına düşük gerilim uygulayarak motorun çekeceği akımı azaltmaktır.kadar bu kontak üzerinden geçerek çalışmayı tam kapasiteyle sürdürür.

Rotoru sargılı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Bu yöntemde kalkınma akımını düşürmek için rotor sargılarına kademeli dirençler seri olarak bağlanır. hem de düşük akımla kalkınma sağlanır.32. Motora direkt şebeke gerilimi uygulanır. Bu nedenle rotoru sargılı asenkron motorlara yük altında yol verilebilir. sincap kafesli asenkron motorların kalkış momentinden daha yüksektir. Böylece hem kalkınma momenti maksimum olur. 3 fazlı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.12-Dirençle yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: 3 fazlı asenkron motora iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8.33. 14-Rotoru sargılı motora yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: Rotoru sargılı motorlara iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 89 . Asansörlerde genelde bu tip motorlar kullanılır. 13-Rotoru sargılı motora yol vermenin incelenmesi: Rotoru sargılı asenkron motorların kalkış momenti.

Günümüzde kullanılan frenleme sistemleri: • Balatalı frenleme • Dinamik frenleme • Ani durdurma sistemleridir.34. 90 . İş kazaları meydana gelebilir. Nüvenin aşağıya çekilmesi ile frenleme düzeneği de mekanik olarak balataları motor kasnağından ayırır ve motor mili dönmeye başlar. MOTORUN FRENLENMESİ: 1-Frenlemenin önemi ve çeşitleri: Otomatik kumanda devrelerinde çalışan motorları durdurmak için stop butonuna basıldığı zaman motor aniden durmaz. Dönme ataleti ile bir müddet daha dönmeye devam eder. Şekil 8. 2. Bu sistem genellikle küçük güçlü motorlarda uygulanır. Balataları harekete geçiren sistem aynen araçlarda bulunan frenleme sistemi gibidir.Balatalı Frenlemenin Tanıtılması: Motor kasnağı iki tarafındaki balatalar ile sıkıştırılarak durdurulursa bu frenlemeye balatalı frenleme denir.34' deki devrede motor çalışmaz durumda iken frenleme bobini enerjisizdir ve balatalar kasnağı sıkma vaziyetindedir. mekanik olarak (ayakla) harekete geçerken motorlarda otomatik olarak harekete geçer. Seri üretim yapan makinelerde motorların durması beklenirse zaman kaybına ve dolayısı ile ekonomik kayıplara neden olunur. Balatalı frenleme sistemleri motorlarla beraber imal edilirler. Tek farkı araçlarda balatalar. İşte bu olumsuz çalışmaları ortadan kaldırmak İçin stop butonuna basıldığında motorun hemen durması için frenleme sistemleri geliştirilmiştir. Motoru durdurmak için stop butonuna basıldığında frenleme bobininin de enerjisi kesileceğinden nüve hızla normal yerine döner. Motoru çalıştırmak için start butonuna basıldığında frenleme bobini doğru akımla enerjilenir ve nüveyi aşağıya doğru çeker.G. Seri üretim aksar. Motorların balatalı frenleme ile frenlenmesine ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda devresi Şekil 8. Frenleme düzeneği balataların motor kasnağını sıkmasını sağlar ve motor çok kısa sürede durur.

Diğer yandan sargılara uygulanan gerilim arttıkça frenleme süresi kısalır. Rotor kutuplan ile statorda meydana gelen kutuplar birbirlerini etkileyerek rotoru kısa sürede durdurur. Formüllerde geçen. Dönmekte olan rotor çubuklarında bir EMK indüklenir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 91 . Eğer frenleme gerilimine dikkat edilmezse stator sargılan yanabilir. motor gücüne ve stator sargılarından geçecek akıma göre değişir. Bu nedenle dinamik frenlemede gerekli doğru gerilim değeri her motor için ayrı ayrı hesaplanarak tespit edilir. Bu sırada stator sargılarına doğru bir gerilim uygulanınca stator sargılarında düzgün ve sabit bir manyetik alan meydana gelir.3.Dinamik Frenlemenin Tanıtılması: Motorları kısa sürede durdurmak için stop butonuna basıldığında motor sargılarına doğru akım uygulanarak yapılan frenleme sistemine dinamik frenleme denir. Gerilim azaldıkça frenleme süresi uzar. Rotor kısa devre çubuklarında dolaşan kısa devre akımlarından dolayı rotorda N-S kutuplan oluşur.Dinamik frenleme geriliminin hesaplanması: Motor yıldız bağlı ise: Stator sargılarının toplam omik direnci. Frenlemenin oluşması şu şekilde gerçekleşir: Stop butonuna basıldığında motorun enerjisi kesilir ve motor kendi ataleti ile dönmeye devam eder. Motorları dinamik frenleme ile durdururken stator sargılarına uygulanması gereken gerilim değeri önemlidir. a. Bu gerilim. Dinamik frenlemede kullanılacak doğru akım kaynağının gücü ise: formülünden hesap edilir.

Motor sargılarına doğru gerilim uygulanır.380V. Buton kontrollü dinamik frenleme devre şeması: Sekil 8. . Motora uygulanacak doğru gerilim değerini ve DA kaynağının gücünü bulunuz.. c.36) 92 . olan üç fazlı asenkron motorun bir faz sargısının omik direnci 4 olarak ölçülmüştür. = 0. 2850 50hz.35. motora uygulanacak doğru gerilimi bulunuz? ÖRNEK: Etiket değerleri 4 KW. b. 8A.83. Böylece motorun frenleme süresi zaman rölesinin ayarı ile sabitlenir. Düz ve ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Zaman rölesi ile motor sargılarına uygulanan DA' nın süresi yani dinamik frenleme süresi otomatik olarak kontrol edilir. 3 fazlı asenkron motorların buton kontrollü olarak dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Motor aynı akımda bağlı olursa. (Şekil 8. Bir müddet sonra zaman rölesi normalde kapalı kontağını açarak kendisinin ve DF Kontaktörünün enerjisini keser. • Düz zaman röleli dinamik frenleme devresi: Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken durdurmak için stop butonuna basıldığında DF kontaktörü ve ZR zaman rölesi enerjilenir.

Şekil 8. enerjisi kesildikten bir müddet sonra açılarak dinamik frenleme durdurulur.36.Şekil 8.37. Şekil 8. 3 fazlı asenkron motorlarının ters zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. röle bobinin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar konum değiştirir. Zaman rölesinin normalde açık kontağı. Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir.37'de ters zaman rölesi ile kurulmuş dinamik frenleme devresi görülmektedir. 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 93 .38). • Ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Bilindiği gibi ters zaman rölesinde. Aynı zamanda DF kontaktörü enerjilenerek motor sargılarına doğru akım kaynağından. Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. doğru gerilim uygulanır ve dinamik frenleme gerçekleşir. Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken stop butonuna basıldığında M kontaktörünün ve ters zaman rölesinin enerjisi kesilir ve motor şebekeden ayrılır. d-İki yönde çalışan motorun dinamik frenleme devre şeması çizimi ve uygulaması: Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur.

94 . Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller.38). Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8.39. 3 fazlı asenkron motorların ani durdurma anahtarı ile frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. İki yönde çalışan 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır.Ani Durdurma Anahtarının Tanıtılması: 3 fazlı asenkron motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır.39). Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur.Şekil 8.38. Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir. Şekil 8. Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. 4. Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar. Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir.

39). Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8. Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır.Motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir. Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar. Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 95 . Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır.

b.... Toplam reaktif güç Q = QL ...b' deki güç vektöründe. cosφ...... AA’nın akım vektörü..... dolayısıyla görünür güç (S)' de büyük olur. Reaktif güç (Q) ne kadar büyük olursa cosφ küçük.. AA’nın güç vektörü.1. (Formüller bir faz içindir.... Şekil 1. Yani devreye kondansatörler bağlanır.QL şeklinde hesaplanır...(VA) Elde edilir. İşte reaktif gücün azaltılıp güç katsayısı (cosφ)' nin yükseltilmesi işlemine kompanzasyon (güç katsayısını düzeltme) denir.... AA’nın akım ve güç vektörü.. Qc' nin QL' den büyük olması cosφ' nin kapasitif özellikte olması......) Güçler arasındaki ilişkiyi formülize edersek.2).....sinφ.. I..... Şeklinde olur.. Aktif güç : P = U.... Bu da şebekeden daha fazla güç çekmek yani akım çekmek demektir...... Güç vektöründeki aktif güç (P) ile görünür güç (S) arasındaki açının cosinüsüne güç katsayısı (cosφ) denir. Bunlar: Manyetik alanın oluşumu için bobinlerin harcadığı endüktif reaktif güç (QL) ve kapasitif reaktif güç (Qc)' tür.... ısıtıcılarda sıcaklığı... a..... Aktif bileşen motorlarda mekanik gücü. Reaktif gücün de iki bileşeni vardır.... Reaktif bileşen ise bobinli (manyetik) alıcılarda manyetik akının meydana gelmesi için harcanır. Kompanzasyon yapılmış (kondansatör bağlanmış) devrenin güç vektör diyagramı şu şekilde çizilir (Şekil 9.. 96 ....(VAR) Görünür güç : S = U. QL' nin Qc' den büyük olması ise cosφ' nin endüktif özellikte olması demektir.......ÜNİTE 9: KOMPANZASYON SİSTEMLERİ KOMPANZASYON UYGULAMARI 1. Aktif akımın meydana getirdiği güce aktif ( wattlı ) güç.Kompanzasyonun Önemi: Bilindiği gibi alternatif akını. lambalarda ise aydınlatma gücünü meydana getirir......Qc veya Q = Qc . I. reaktif akımın meydana getirdiği güce reaktif (kör) güç ve bu güçlerin bileşkesine ( vektöriyel toplamına) ise görünür (zahiri) güç denir.. Reaktif gücün bu bileşenleri vektöriyel olarak birbirinin tam tersi yöndedir...I. Şekil 9. aktif ve reaktif bileşenlerden meydana gelmektedir.(W) Reaktif güç : Q = U..... Güç katsayısını düzeltmek için devreye endüktif reaktif gücün zıttı olan kapasitif reaktif yük eklenir...54...

. Kompanzasyonun faydalarını şu şekilde maddeleyebiliriz: a. Besleme transformatörünün ve tesisin kapasitesi ile verimi yükselir.3 Fazlı Motorlarda Güç Katsayısını Düzeltmek İçin Devreye Bağlanacak Gerekli Kondansatör Gücünün Hesabı: Pratik olarak motora bağlanacak kondansatör gücü şu şekilde hesaplanır: Motorun boş çalışma akımı ölçülerek tespit edildikten sonra. Vektör diyagramında görüldüğü gibi kondansatör bağlanmadan önceki cosφ1 değeri daha küçük ve görünür güç (Sı) dana büyüktür. Ancak büyük işletmelerde tüm motorların boş çalışma akımı tek tek bulunamayacağından ve cosφ'nin yeni değerinin ne olacağı tam olarak bilinemediğinden bu yöntem pek kullanılmaz. Aynı zamanda elektrik enerjisi ücretinden de kâr demektir. 3. Qc = V3 . Üretici yönünden: 1. Şebekeden daha az reaktif enerji çekilir.. Besleme transformatörü. Harcanan enerji azalacağından enerji ücreti de azalır.. Tüketici yönünden: 1.. Formüldeki: Qc = Motora bağlanacak kondansatör gücü (KVAR) Ihb = Motorun boş çalışmadaki hat akımı (A) Uh = Motora uygulanan hat gerilimi (V)' dir.Uh ... Enerjinin üretim ve satış maliyeti azalır.. 5.. 3.0. kumanda.Kompanzasyon un Faydaları: Güç katsayısının düzeltilmesi hem elektrik enerjisini üretenler hem de tüketenler bakımından çok faydalıdır.. İletkenler daha ince kesitte seçilir. 2. Bu nedenle büyük işletmeler için şu yöntem takip edilir: Gereken kondansatör gücünün tayini için tesisin cosφ'sinin ve kurulu aktif gücünün bilinmesi gerekmektedir. 6. Üretim. Bu nedenle kompanzasyon.Ihb.KVAR formülü ile hesaplanır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 97 .9. 2. Dağıtım hatlarında kayıplar ve gerilim düşümü azalır. Bu da şebekeden daha az güç ve akım çekmek demektir.. iletim ve dağıtım tesislerinde kapasite ve verim yükselir.2... konut beslemelerinde elektrik dağıtım firmaları tarafından yapılırken orta ve büyük boy işletmelerde. b. kontrol ve koruma elemanları daha küçük değerlerde seçilir.Şekil 9. Alternatör ve transformatörlerin gücü daha küçük tutulur. 4. 2. İletkenler daha az akım taşıyacağından ince kesitte seçilir.. Aynı iletim hattından daha fazla aktif enerji iletilir. 3. Kayıplar ve gerilim düşümü azalır.. 6. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı. 4.. 5.10-3. Kondansatör eklendiğinde ise cosφ2 büyüyerek görünür güç (S2) azalmıştır. işletme sahibi tararından yapılması zorunlu hale getirilmiştir.

aydınlatma elemanları.( 1–0. cosφ'yi 0.Q = P. tanφ1 = tanφ2= QL P QL QL = P. 98 .tanφ1 Q = P.P. Flüoresan lambanın güç katsayısı cosφ = 0. Şekil 9.tanφ2) Örnek: Tesisin kurulu aktif gücü 60 KW ve cosφ = 0.707 ise φ1 = 45° ve tanφ1 = 1 cosφ2 = 0. prensip şeması. Her alıcıya kondansatör paralel olarak bağlanır.Kompanzasyon Devre Şemasının Çizilmesi: Alternatif akımla çalışan devrelerde 3 çeşit kompanzasyon ( güç katsayısını düzeltme) uygulama şekli vardır.tanφ1 .4).32) Qc = 40. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı.(tanφ1 . Tek tek kompanzasyon 9. Pratik olarak günün çeşitli zamanlarında birkaç gün süreyle ölçüm yapmak ortalama cosφ'nin tayini için yeterlidir. Tesisin kurulu aktif gücü ise tesisteki tüm almaçların (motorlar.tanφ2) olarak bulunur.tanφ2 = P. Buna göre.8 KVAR olarak bulunur.tanφ2) Qc = 60. gibi) etiketleri üzerinde yazılan güçler toplanarak belirlenir.3.(tanφ1 . cıva buharlı ve sodyum buharlı lambalarda uygulanır.95 – 1 arasına yükseltmek için gerekli kondansatör gücü tablo 9. Bundan sonra güç vektörü çizilerek aşağıdaki formüller elde edilir ve bu formüllerden yararlanılarak gerekli kondansatör gücü hesaplanır.55’tir. Bunlar: a. ısıtıcılar vb.Eğer tesiste reaktif sayaç var ise elektrik faturalarından ortalama cosφ bulunabilir. Şekil 9.tancp2 P QC = OL . Genellikle Flüoresan lamba.95 ise φ2 = 18° ve tanφ2 = 0. Tek tek kompanzasyon: Flüoresan lamba.4. Maliyeti yüksek olduğundan günümüzde pek kullanılmamaktadır. 4.95' e çıkarmak için gerekli kondansatör gücünü hesaplayınız? Çözüm: cosφ1 = 0. motor gibi almaçların tek tek kompanze edilmesidir.707 ise cosφ değerini 0. QC = P.1’den bulunabilir (Şekil Şekil 9.32 Qc = P .(tanφ1 .3’te verilen vektör diyagramında ölçülen cosφ değeri ve ulaşılmak istenen cosφ değerinin açıları φ1 ve φ2 olsun.

95'te sabit tutmak için otomatik olarak kondansatör gruplarım devreye alır veya çıkarır.Tablo 9.5). fabrika gibi yerlerde ve mahalleleri besleyen dağıtım trafolarında bu sistem kullanılmaktadır. Bu şekilde kompanzasyon da günümüzde pek kullanılmamaktadır (Şekil 9. 3–5–7 kademeli reaktif güç kontrol röleleri her an cosφ'yi 0. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 99 . Gruplandırılan alıcılar için ayrı ayrı kondansatör hesabı yapılır.5. Şekil 9. Kondansatör gruplarını devreye alma işlemi elle veya otomatik olarak yapılabilir. c. Merkezi kompanzasyon satılır. Merkezi sistemde kompanzasyon ünitesi enerji besleme hattının ana girişine konulur ve röle ekranından kompanzasyon takip edilir. Merkezi kompanzasyonda işletmede bulunan almaçların (çalışır durumdaki) ihtiyacı kadar kondansatör grubu devreye alınır.1. Şekil 9.7. Atölye. Merkezi kompanzasyon: Günümüzde en çok kullanılan kompanzasyon şeklidir.7'de 3–5–7 kademeli ENTES marka RG-Reaktif güç kontrol rölesinin ve kondansatörlerin devreye bağlantı şeması verilmiştir. Reaktif güç kontrol rölesinin devreye bağlantı şeması. Rölenin ayarlan ve kondansatör gruplarının düzenlenmesi ile ilgili bilgiler röleyi imal eden firmalarca hazırlanan kataloglarda açıklanır. b. Grup kompanzasyonu: Almaçlar ile kondansatörlerin aynı şalter ya da kontaktörlerle çalıştırıp durdurulmasıyla yapılan kompanzasyondur. Fluoresan lambaya göre kondansatör güçleri.6. Grup kompanzasyonu prensip şeması. Bu kataloglar röle ile birlikte Şekil 9. Şekil 9. Bu iş için çeşitli firmalarca reaktif güç kontrol röleleri imal edilmektedir. prensip şeması.

Fleş 'in şematik olarak gösterilişi (eş yükseklikli direklerde).5 m azaltılacaktır *Bu değerler 21 Kasım 1978 tarih ve 26466 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği "Madde 44 çizelge 6'dan alınmıştır. 100 . a. Yükseklik farkı olan direklerde Şekil 10. iletkenlerin tutturulduğu iki askı noktası (izolatörler)arasında düz bir çizgi olduğu varsayılırsa. direkler tarafından taşınır. sehim sarkma .1. Eğer. *Yalıtılmış hava hattı kabloları kullanıldığında bu yükseklik değerleri 0.1b).salgı . bu nokta alçakta olan direğe yakın olur (Şekil 10.ok ve bel gibi adlarla da anılır. ısıya ve kendi ağırlıklarına bağlı olarak sarkma yaparlar. Fleş. iletkenleri taşıyan direkler aynı yükseklikte ise en büyük sarkma. iki direk arası mesafenin tam ortasında olur (Şekil 10. fleş'i (sehimi) şöyle tanımlayabiliriz.1.ÜNİTE 10: ENERJİ İLETİM VE DAĞITIMI A. FLEŞ (SEHİM-SARKMA) Tanımı: Elektrik enerjisinin. Bu bilgilerin ışığında. iletkenleri taşıyan direkler arasında yükseklik (kot) farkı varsa. Tablo 10.1a). hava hatlarıyla iletim ve dağıtımında iletkenler. Bu taşıma işleminde iletkenler. Hava hattı iletkenlerinin üzerinden geçtikleri yerlere olan en küçük düşey uzaklıkları. Eğer. bu çizgi ile iletkenlerin en fazla sarkma yaptığı nokta arası mesafeye. fleş denir. direkler arası mesafeye. Eş yükseklikli direklerde b.

iletken tarafından güvenli bir şekilde taşınabilmelidir. özellikle kar yağışı fazla olan bölgelerde. 6. Eğer. iletkenliği yüksek olan malzemeden yapılan iletkenler kullanılır ise hatlardaki güç kaybı da o nispette az olur. Bu durum. 5. kullanılan iletkenlere ise hava hattı iletkenleri denir. 1. iletkenlerin kopmasına ve kısa devrelere neden olmaktadır. gerilme kuvvetini de taşıyabilecek bir elastikiyete sahip olması gerekir. Özgül ağırlık. Sehim (fleş): Her iletkenin aynı uzaklıktaki sehimi farklıdır. Mekanik dayanım. 3. İletkenlik. Hava hattı iletkenlerinin seçiminde aranılan bazı özellikler vardır. 4. gerek atmosferik gerekse kısa devrelerde oluşan akımlardan ve çalışma akımlarından dolayı ısınırlar. Termik Dayanım: Hava hattı iletkenleri. HAVA HATTI İLETKENLERİNİN ÇEŞİTLERİ Elektrik enerjisini. Bunlar. 7.İletkenin cinsi HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 101 . direkler üzerinde taşıyan hatta hava hattı veya havai hat. Çapı büyük iletkenlerde korona kaybı az olur. 3. aynı büyüklüğe sahip alüminyumun iletkenliği % 61'dir. aldrey. Bakırın iletkenliğini %100 kabul edersek. 4. çelikalüminyum. İletken çapının büyümesinin faydası da yok değildir. 5. buz. iletkene gelen buz yükü. emniyetli bir çalışmaya elverişli olması gerekir. 1. rüzgar) ve kendi ağırlığı. Çünkü iletim sırasında hatlardaki güç kaybının en az olması istenir. bronz. İletkenlik: Havai hatlarda kullanılacak iletken malzemenin. daha büyük olur. 2. Sehim Miktarını Etkileyen Faktörler: . Isınmadan dolayı mekanik dayanımları azalır. İletken çapı. Titreşim eğilimi. Sehim(fleş). İletkenleri ısı dayanımları bakımından şöyle sıralayabiliriz. üzerinden geçtiği yerin özelliğine göre belli bir mesafeden fazla yere yakın olmamalıdır. Bu taşımada iletkenin.B. İletkenin bu sayılan nedenlerle oluşan ısı artışlarında. Mekanik Dayanım: Hava hattı iletkenleri daima dış etkilere ve bunların neden olduğu yüklere maruz kalırlar. Mekanik dayanımın azalması. iletkenin mekanik dayanımını olumsuz etkiler. çok iyi iletkenliğe (geçirgenliğe) sahip olması gerekir. Hava hatlarına gelebilecek yükler (kar.iletkenin kullanıldığı buz yükü bölgesi . bakır ve alüminyum. İletken Çapı: Bakıra göre daha az iletkenliğe sahip olan iletkenlerin çapı. Bir hava hattı iletkeni.Direkler arası mesafe . rüzgar yükü ve gerilme kuvveti daha büyük olur.İletkenden çekilecek akım . Çap büyüdüğünde. 2. Termik dayanım.

kesit ve kullanılacağı yere göre içine çelik" teller yerleştirilir. \ 3. Bazı özel durumlarda kesit 16 mm2’ye kadar çıkmakta. Şekil 10. Masif İletkenler: İçi dolu olarak tek cins malzemeden 10 mm2 kesite kadar yapılan iletkenlerdir. Bu titreşim uzun bir süre. Masif iletkenler. Bu bakımdan seçilen iletkenin malzeme yoğunluğu da göz önüne alınmalıdır. Özgül ağırlığı az olan ama iletkenliği de çok zayıf olmayan iletkenler tercih edilir. 2. İletkenin mekanik dayanımını artırmak için. sürekli rüzgara maruz kalır. a. Masif iletken çeşitleri. İmal Ediliş Şekline Göre İletken Çeşitleri: 1.2. Aynı veya ayrı cins iletkenlerin birbiri üzerine sarılmasıyla elde edilir. Şekil 10. 2. taşımada ve kangal haline getirilmelerinde problemler çıkmaktadır. 7. Masif örgülü iletkenler. havai hatlarda titreşim meydana getirir. hatların bir saz teli gibi titreşmesine neden olur. Demet şeklindeki iletkenler. Büyük titreşimler hatların kopmasına neden olabilir. bazen de içi çelik dışı bakır olarak yapılmaktadır. 102 . Örgülü iletkenlerde katlar. Bu yüzden havai hatlarda. Özgül Ağırlık: İletkeni mekanik dayanım yönünden etkileyen en önemli faktörlerden Biri de. iletkenin ağırlığıdır. Hava hattı iletkenleri. Masif Örgülü İletkenler: Masif iletkenlerin kesitleri büyütüldüğünde montajda.6. Titreşim Eğilimi: Enerji nakil hatları. yapıldığı malzemenin cinsine ve imal ediliş şekline göre ikiye ayrılır. buzların aniden koparak düşmesi veya ağır kuşların konup – kalkmaları. Rüzgar esmesi. 1.3).3. Bunu önlemek için masif örgülü iletkenler yapılmıştır. Masif örgülü iletkenler ve kat yapıları. İletken ağırlığının az olması istenir. Ortası boş örgülü iletkenler. 4. birbirinin tersi yönde sarılır (Şekil 10.

iletkenlere koruyucu maddeler sürülmelidir. 5.32 + 3. Meydana gelen bu tabaka. Formülde (x) kat adedini gösterir. Bakır iletkenler.5 azalmaktadır. fakat iletkenliği %2.89 gr/cm3 ve en yüksek çekme kuvveti 19kg/mm2'dir. alüminyum iletkenlerdeki oksitlerin aksine. Bakır zırhlı . 4. hem de mukavemeti (mekaniki dayanım) iyi olan iletkendir. kimyasal madde üreten tesislerin üzerinden mümkünse geçirilmemelidir. Meydana gelen oksit tabaka. Bu işlemde bakırın mekaniki dayanımı %50'ye kadar artmakta. Şekil 10. Demet Şeklindeki İletkenler: Hatlarda meydana gelen korona kayıplarının yanında diğer kayıpları da en aza indirmek için. Alüminyum iletkenler: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 103 . Ortası boş örgülü iletkenler. Örgülü iletkenlerde Damar Sayısının Bulunması: Örgülü iletkenleri damarlar meydana getirir. Bakır iletkenler. 1. Bronz iletkenler. Örgülü iletkenlerin damar sayılan 3x* + 3x + 1 formülüyle bulunur. Aldrey iletkenler. 3. bakır iletkenin mukavemetini azaltmaktadır. 2. 6. İletkenler arasında belli bir mesafe olmalıdır b. Bakırın mukavemetini arttırmak için soğuk haddeden geçirilir. özgül iletkenliği 56m/Ωmm2.çelik iletkenler. 2. Örnek: Kat adedi 3 olan örgülü iletkenin damar sayısı: 3x2 + 3x + 1 formülünden.3. Bakır İletkenler: Hem elektriki geçirgenliği yüksek. fazlara ait iletkenler iki veya daha fazla sayıda yapılabilir.4.017691 Ωmm2/m. 4. ısı alışverişinin daha hızlı olmasını sağlamaktadır. hat mutlaka bu gibi yerlerden geçecek ise. Hava hatlarında kullanılan bakırın 20°C'deki özgül direnci 0. hava ile temas ettiklerinde yüzeylerinde zamanla koyu renkli oksit tabaka meydana gelir. Bakır iletkenli hava hatları. Damar sayısı kat adedine ve katlan oluşturan damarların aynı çapta olup olmadığına bağlıdır. Çünkü bacalardan çıkan gazlar.3 +1 = 37 adet bulunur. Alüminyum iletkenler.çelik iletkenler. Eğer. Alüminyum . Ortası Boş Örgülü iletkenler: Yüksek ve çok yüksek gerilimli enerji iletiminde meydana gelen korona (kaçak) kayıplarını azaltmak için iletken çapı büyütülür. özgül ağırlığı 8. 3. Genellikle. iletkendir. aynı cins iletkenlerin birbirlerine sarılması ile elde edilir. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre iletken Çeşitleri: 1.

sarp kayalıklı yerler vb. Dağıtım (Branşman) direkler (B) g.703 gr/cm3. özgül direnci 0. uzun menzilli direklerde sehimleri. bakıra göre de %87 daha azdır. En yüksek çekme kuvveti ise 8 kg/mm2'dir. Çelik teller bakır bir tabaka ile kaplanır ve örülerek bu tip iletkenler elde edilir. alüminyum iletkenler yerine kullanılır. bakıra göre fazladır. Köşede taşıyıcı direkler (KT) c. iletkenlik açısından kötüdür.5 silisyum ve %0. silisyum ve kalay karışımından elde edilen iletkenlerdir. Mukavemetin önem kazandığı iletim hatlarında. uzun menzillerde ve koruma teli olarak kullanılırlar. Bakır Zırhlı Çelik iletkenler: Uzun açıklıklı direkler arası iletimde kullanılan iletkenlerdir(nehir geçmesi. Bu iletkenlerin gerilme kuvveti bakıra göre çok fazla olmasına karşın. Mukavemeti fazla olmasına rağmen iletkenliği alüminyuma göre %15 daha az. Eğer büyük akım taşıma kapasitesi gerekiyorsa. Son (nihayet) direkler (N) f. 6. silisyum. C. direk boylarının uzun seçilmesine neden olmaktadır. kayıplara neden olmaktadır.Çelik İletkenler: Alüminyum iletkenlerin dayanımını arttırmak için.0333 Ωmm2/m ve özgül iletkenliği 30m/Ωmm2)dir.Hava hatlarında kullanılan bakır iletkenlerden sonra gelen en iyi iletkendir. Alüminyum . Bu durum. saf alüminyum iletkenlere göre %75 daha fazladır. Ancak. Köşede durdurucu direkler (KD) e. Ancak bunların karışımdaki oranı %0. Ayrıca. bakır kaplı çelik teller arasına bakır teller de sarılır. kırılgan olduğundan montajında büyük özen ister. Aldrey iletkenler: Tam alüminyum iletkenlerin sakıncalarını gidermek için geliştirilmiş iletkenlerdir. Galvanizli Çelik İletkenler: Mekaniki dayanımları çok yüksek olan bu iletkenler.3 demir bileşiminden meydana gelmiştir. 20 °C'de özgül ağırlığı 2. 4. 3. % 98. Kesitleri küçüktür.).5 magnezyum %0. çinko ve bakır gibi maddeler katılır. Mekaniki dayanımları bakıra göre fazla olmasına rağmen. iletkenliği düşüktür. Bu da korona kayıplarını azaltmaktadır. ısı kayıplarını muhafaza edebilmek için kullanılan iletken kesiti bakırdan % 61 daha fazladır. Normal taşıyıcı direkler (T) b.5'i aşmaz. Örgülü aldrey iletkenlerin kopma gerilmesi 31–33 kg/mm2 olup.028277 Ωmm2/m'dir. Özgül direnci 0. Geçit direkleri (G) 104 . Bronz İletkenler: Bakır. Normal durdurucu direkler (D) d. 5. alüminyum iletkenin aynı kesitteki ağırlığı bakırın yarısı kadardır. Aynı akımda. Saf alüminyum çok yumuşak olduğundan dayanımını arttırmak için demir. Alüminyum -çelik iletkenlerin kesitleri bakır iletkenlere göre daha büyüktür. alüminyum iletkenin merkezine çelik tel konularak yapılan iletkendir.35 katıdır. Fakat merkezde bulunan çelik tel etrafında oluşan manyetik alanın oluşturduğu mıknatıslanma. Alüminyum iletkenlerin mekaniki dayanımları bakıra göre daha az olduğundan. 7. özgül iletkenliği 35 m/Ωmm2.7 alüminyum %0. DİREK ÇEŞİTLERİ 1. İletkenliği bakırın 0. Kullanış Yerlerine Göre Çeşitleri ve Kullanım Yerleri: a.

Köşede Durdurucu Direkler (KD) : Düz doğrultuda giden hattın. Şekil 10. Köşede taşıyıcı direk. Normal Durdurucu Direkler (D) : Enerji nakil hatlarının doğrusal olarak geçtiği yerlerde. nehir.9. İletkenler izolatörlere her iki yönde de durdurucu bağ ile bağlanır. 3646 m). İletkenler izolatörlere nihayet bağı veya durdurucu bağ ile bağlanır. f.8. Mesina Boğazı atlaması (İtalya. Üzerlerinde ayırıcı bulunabilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 105 . doğrusal olarak geçtiği yerlerde. İletkenler izolatörlere bir bağ ile bağlanır. Enerji nakil hatlarında. Şekil 10.5. Şekil 10. İstanbul Boğazı atlaması (1600 m). Şekil 10. Normal durdurucu direk. d. Son (Nihayet) Direkler (N) : Enerji nakil hatlarının başlangıç ve bitiminde kullanılan direklerdir. Dağıtım (Branşman) Direkler (B) : Enerji hatlarının kollara ayrıldığı yerlerde kullanılan direklerdir. büyük sapmalarında kullanılan direklerdir. Normal taşıyıcı direk. karayolu gibi yerlerden geçişlerde (atlamalarda) kullanılan direklerdir. Şekil 10. boğaz. kanal. İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. İletkenler nihayet bağ ile bağlanır. yön değiştirdiği yerlerde (küçük sapmalarda) kullanılan direklerdir. b.7. Köşede durdurucu direk. Normal Taşıyıcı Direkler (T): Enerji nakil hattının. Köşede Taşıyıcı Direkler (KT): Doğrusal olarak giden hattın.6.a. iletkenlikleri taşımak için kullanılan direklerdir. Örneğin. Geçit Direkleri (G): Geçit mesafesi uzun. e. c. hatlara gelen kuvvetleri daha iyi karşılayabilmek için kullanılan direklerdir. g. Son (nihayet) direk. genel olarak 7 taşıyıcı direkten sonra 1 durdurucu direk kullanılması uygundur.

Kaçak akımlara karşı güvenlidir. direk kullanılmadan önce ilaçlamaya tabi tutulur. Direğin tepe kuvvetlerine dayanımı.Ucuzdur.b. . yüksek dayanımlı çelik tel ve halatları kullanarak. içinde kullanılan çelik tellere bağlıdır. titreşim (vibrasyon) veya santrifüj (savurma) yöntemleriyle yapılan direklerdir. dairesel kesitli ve konik şekilde yapılırlar. yerden 2. yağmur v. . b. Ağaç direkler üzerinde iletkenlerin taşınması için. kullanılan betona bağlıdır. Beton Direkler: Çimento. Beton direğin temeline taş.) ve ağaca zarar veren haşerelerin etkilerine maruz kalırlar. Standart ağaç direk boylan: 8-8. su ve çakılın uygun oranlarda karşılaştırılmasıyla elde edilen beton ile. c.5-1313. Ağaç direkler. Yapılabilen en üstün beton. Vibre beton (VBA) direkler.5 m'dir.5 m yükseklikte. Doğa şartlarından pek etkilenmeyen beton direkler. direk tepesi 45 derece açılı olarak kesilir. toprak v.Sökülerek başka yerlerde kullanılabilir. b. Bu etkilerin direği çürütmesini önlemek için. taşınması kolaydır.2. Taş ve toprakla temel sıkıştırılarak direk dikilir.5-9-9. Bu levhalar direğin en kolay görünen kısmına monte edilir. 1. Ağaç direkler üzerinde. ardıç ve ladin) ağaçların kesildikten sonra tornalanmasıyla elde edilen direklerdir. a. .Ömürleri uzun değildir.Hafif olduğundan. direğin temelini bir miktar açmak ve ilaçlamak mümkün olmaz.Tepe kuvvetlerine dayanımları azdır.5-12-12. Yağmur ve kar sularının direğe zarar vermesini kısmen de olsa önlemek için. Eğer temele beton dökülür ise direğe gelen tepe kuvvetlerinde direk. sadece beton kullanılmalıdır. normal taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direk olarak kullanılırlar. b. Santrifüj beton (SBA) direkler. kum. izolatörlerin monte edildiği traversler de betondan yapılmıştır. sürekli olarak dış etkilere (kar. Beton direklerde kullanılan. c.b. Bunu önlemek için enjeksiyonla direk diplerine (temele) ilaçlama yapılmalıdır. Beton direkler.2. 106 . Direğin ömrü. .35 kV'nin üstündeki gerilimlerde kullanılamaz. .Boyama masrafları yoktur. 16x28 cm ebatında ölüm tehlikesi levhası bulunur. iğne yapraklı (çam. c. . Ağaç direkler açık havada kullanıldıklarından.5-10-10. Ayrıca direğin dibi zamanla çürüyebilir. Eğer direk temeline beton dökülürse. b. 1.2.Dış etkilere karşı fazla dayanıklı değildir. Ağaç Direkler: 35 kV'ye kadar olan gerilimlerin taşınmasında kullanılan. Ağaç Direklerin Avantajları . Beton direkler tepe kuvvetine göre. Boyalı-kaynaklı demir direkler. izolatörler doğrudan direğe takılabilir veya direkler üzerine monte edilen konsollara sabitlenen izolatör yardımıyla taşınır. Ağaç direklerin temeline kesinlikle beton dökülmez.5-11-11. maddeler konmamalı. ankastre (temel üst noktası) noktasından kırılabilir. köknar. . Ağaç Direklerin Dezavantajları . Galvaniz-cıvatalı demir direkler. 16x8 cm ebatında direk numarasını gösteren levha ile erden 3 m yükseklikte. Yapılarına (yapıldıkları malzeme) Göre Çeşitleri: a. santrifüj betondur. Demir direkler. Ağaç direkler.

demİr-çelikten yapılmış direklerdir. Genellikle orta ve alçak gerilimlerde kullanılır.Uzun ömürlüdür. Özellikle yüksek gerilim için kullanılan demir direk temelleri çok dikkatli yapılmalıdır.5-2-2. Boyları 8 m'den 26 m'ye. 2. Yapılarında I.Kaçak akımlara karşı güvenlidir. yukarıda bariz olarak direğin bir yana doğru eğimli olmasına neden olur. Galvanizli-civatalı demir direkler : Yüksek ve çok yüksek gerilimlerde ve kimyasal etkilere maruz kalınan yerlerde kullanılır. Bu rakamlar hem direk tipini. Demir Direkler: Her türlü gerilim kademesinde kullanılabilen.5I-8U-10U-vel2U veya 8Ik-12Ik-6. Buradaki I ve U.250 kg'den 3500 kg'ye kadar yapılabilmektedir. tepe kuvveti 9x100 = 900 kg olan direk anlaşılır. Direk üzerine şablonla direk numarası ve ölüm levhası işareti yapılır. .Atmosferik olaylardan fazla etkilenmez. A Tipi Direkler: 8I-10I-12I-6. c. Beton Direklerin Dezavantajları . U ve L şeklinde profiller kullanılır. Ayrıca yol aydınlatmalarında da sıkça kullanılmaktadır. k Şekil 10. . I Tipi U Tipi L Tipi Şekil 10. 1.Kınlgan olduğundan. Çünkü temeldeki küçük bir eğim. A Tipi direk HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 107 . taş. Demir direkler. rakamlar profilin yüksekliğini. A tipi direk yapımında kullanılan profilin şeklini. . sadece beton kullanılmalıdır. Orta ve alçak gerilimde kullanılan santrifüj beton direkler tepe kuvvetleri yönünden. Direkler iki şekilde yapılır.11.10 Demir direklerde kullanılan profil çeşitleri.Ağır olduğundan.5-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-20-21-22-2324-25-26-27-2. taşınması zordur. .5Uk-8UklOUk ve 12Uk olarak adlandırılırlar. Beton Direklerin Avantajları .Çeşitli amaçlar için kullanılabilir. A ve kafes tipi demir direkler kullanılmaktadır. Demir direklerin temellerine kesinlikle.Tepe kuvvetleri büyüktür. taşınırken dikkatli olunmalıdır. 9 tipi direk denilince. Alçak gerilim şebekelerinde. 1-1. Montaj zorluklan vardır. . çaplan ise 50 cm'ye kadar konik.örneğin. harfi İse kısa boylu direkleri ifade eder. bu çaptan sonra ise silindirik şekilde yapılmaktadır.8-29-30-31-32-33-34-35 ve 36 olmak üzere toplam 39 değişik tipte imal edilmektedir. Boyalı-kaynaklı direkler: Genellikle orta ve alçak gerilimde kullanılır.5-3-3. Bakımları kolaydır. kum ve toprak doldurulmamalı. hem de direk tepe kuvvetinin % 1 'ini göstermektedir. uzun ömürlü olmaları ve tepe kuvvetlerinin her türlü ihtiyaca cevap verebilecek kapasitede olması nedeniyle tercih edilirler.

K harfi direğin kafes tipinde olduğunu. Şekil 10. k harfi direğin kısa boylu olduğunu. b. Orta gerilim direkleri.14.Kafes Tipi Direkler: L tipi profillerden yapılan kafes direklerde.12. Şekil 10. direğin hem alt. Kafes tipi direk 3. Kafes tipi direkler. Örneğin. c. Şekil 10. 1-2-3-4-5 rakamları ise direğin tepe kuvvetinin mukavemetini (dayanımı) gösterir. rakam 3 ise tepe kuvveti 3x1000=3000 kg'ye dayanabilir. Tek devreli direkler. Yüksek ve çok yüksek gerilim direkleri. 4. Tek Devreli Direkler : Sadece bir alternatif akım devresi iletkenlerini taşıyan direklerdir. Çok devreli direkler.13. hafif ve ağır kafes direkler olarak İkiye ayrılır. Kafes tipi direkler Klk-K2k-K3k-K4k-K5k ve K1-K2-K3-K4-K5 olarak numaralandırılır. 108 . Çok Devreli Direkler : İki ve daha fazla alternatif akım iletkenlerini taşıyan direklerdir. Kullandıkları Hattın Gerilimine Göre Direk Çeşitleri: a. hem de üst kısmı kare teşkil edecek şekilde dizayn edilir. Alçak gerilim direkleri. b. Taşıdıkları Devre Sayısına Göre Direk Çeşitleri a. Burada.

Şekil 10.Korkuluklar . c. İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. İzolatör ve direk tipi. D.Camper 1. Travers seçiminde bazı unsurların göz önünde bulundurulması gerekir.Taşınmaları ve montajları kolaydır. Demir Direklerin Avantajları . İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. Demir Direklerin Dezavantajları .Tepe kuvvetleri büyüktür. Bu hususlar. 2. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 109 .Ömürleri uzundur. belli bir mesafede tutmaya ve taşımaya yarayan.Kaçak akımlara karşı çok güvenli değildir. Bunlar.Durdurucu Travers : Taşıyıcı traverslere bağlanan iletkenlerin daha gergin durması için kullanılan traverslerdir. İletkenler taşıyıcı bağ ile bağlanır. Traversler ve Görevleri : Enerji nakil hatlarında kullanılan iletkenleri birbirinden ve direkten. 1.Rutubet etkisine karşı boyanmalıdır. Tesisin kuruluş yeri. .İzolatörler . 3. beton veya demirden yapılan elemanlardır. İşletme gerilimi. . Traversler kullanıldığı direğe göre isimlendirilirler. direkler üzerinde bazı donanımlara ihtiyaç vardır. e.Maliyeti yüksektir.Taşıyıcı Travers : Taşıyıcı direklerde kullanılan traverslerdir. . a. Onarımları kolaydır. DİREK BAŞI DONANIMLARI Elektrik enerjisinin direkler vasıtasıyla taşınmasında. İletkenin gerilme kuvveti ve ağırlığı. d.Traversler . Orta ve yüksek gerilimde kullanılan demir direkler. . b.15. . İletken sayısı.Damperler .Köşe Traversleri : Hatların yön değiştirdiği yerlerde kullanılan traverslerdir.

Ortam ısısının değişmelerinde üzerlerinde nem toplamaları atlamalara neden olur. iletkenlere gelebilecek yükleri emniyetli bir şekilde taşıyabilmeleri için mekaniki dayanımlarının da iyi olması gerekir. . 2. a. . . kirlenen izolatörlerin yağmur sularıyla. porselen izolatör daha çok ısınır. Yüzeyin pürüzsüz olması. Porselenin dielektrik dayanımı (60-70 kV/cm) cama göre daha azdır. pahalı olmaları nedeniyle özel durumlar haricinde şimdilik kullanılmamaktadır. Saydam olduklarından kırık ve çatlakları kolayca görülebilir. Demir-çelik traversler (demir direklerde). maliyetlerinin ise ucuz olması. Sert porselenden yapılan izolatörlerin yapı maddeleri. hem daha ucuz.Branşman (Kol) Traversi : Havai hatların kollara ayrıldığı yerdeki direklerde kullanılan traverslerdir. fiziki zarar görme olasılığı azdır. Bu istenmeyen bir durumdur. Epoksi Reçineli İzolatörler Mekaniki dayanımı çok iyi olan bu izolatörler.Cam İzolatörler. İzolatörün dielektrik dayanımını artırmak için. Taşıdığı İletkenin Gerilimine Göre İzolatör Çeşitleri 110 . porselene göre daha çabuk yoğunlaşır. İzolatörler ve Görevleri: Enerji nakil hatlarını ve baraları. epoksi reçineli izolatörler de yapılmakta. b.Son (Nihayet) Traversi : Hava hatlarının.Cam. ince bir sır (porselen) tabakasıyla kaplanarak yüzeyinin pürüzsüz (deliksiz) olması sağlanır. 1. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre İzolatör Çeşitleri a Porselen izolatörler. güneş ışığında daha az ısınır. Porselen İzolatörlerle Cam İzolatörlerin Karşılaştırılması: . % 50 kaolin. c. Bu da cam izolatör üzerinde pisliklerin toplanmasına ve kaçak akımlara neden olur. porselen izolatörlere göre. elektrik akımına karşı büyük direnç gösteren. ancak maliyeti yüksek olduğundan pek kullanılmamaktadır. b. Porselen İzolatörler Isıl ve mekaniki dayanımlarının yüksek olmasından dolayı. % 25 feldspat ve % 25 kuvars'ür. cam izolatör üzerinde. 2. Epoksi reçineli izolatörler. Cam izolatörler. ortam ısısının değişmesinde. kolayca temizlenmesine yardımcı olur. İzolatörler. c. İzolatörlerin. porselen izolatörlerde daha zordur. hem de dielektrik dayanımı daha yüksektir. Beton traversler (beton direklerde).İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. Bunlara ilaveten. Dielektrik dayanımlarının (140 kV / cm) porselene göre daha fazla.Nem. kullanım alanlarını artırmıştır. Cam İzolatörler Yapım malzemesi cam olan izolatörlerdir.Cam izolatörler şeffaf olduğundan. ışığı geçiren bir madde olduğundan. çatlama ve kırılmaların tespiti daha kolaydır. porselen izolatörlere göre daha küçük olduğundan.4. Yapıldığı malzemenin cinsine göre travers çeşitleri .Cam izolatörlerin termik genleşmeleri. sıcak ve soğuk hava şartlarına dayanıklı malzemeler olan. çok eskiden beri kullanılan izolatörlerdir. tespit edildikleri yerden yalıtan ve taşıyan elemanlara izolatör denir. 5. başlangıç ve bitiş noktalarındaki direklerde kullanılan traverslerdir. . porselen ve camdan imal edilirler.

izolatörlere yakın yere monte edilen elemanlara damper denir. her iki taraftaki direkte ikişer adet damper kullanılır. metalden yapılmış elamanlardır. . her iki taraftaki direklere birer adet. Alçak gerilim izolatörleri. birleştireceği hattın kesitiyle aynı olmalıdır. Korkuluklar ve Görevleri: Korkuluklar demir direklerde kullanılır. Camper (gevşek irtibat) ve Görevi: Burdurucu direklerde. büyük vadilerden. kopmalarına neden olabilir. b. c. Zincir izolatörler. direklere çıkmalarını önlemek İçin kullanılan. kar ve buzların kırılarak dökülmesinden kaynaklanan titreşimler ile rüzgarın neden olduğu titreşimlerdir. Damperlerin hat üzerindeki konumları ve sayıları. Bağlantı için genellikle klemens kullanılır. ağır kuşların konması ve havalanması anındaki titreşimler .Direkler arası mesafe a<200m ise. Kullanma Yerlerine Göre İzolatör Çeşitleri a. . 5. bir taraftaki direkte 1 adet. Şekil 10. b. Orta gerilim izolatörleri.16. nehir ve boğaz atlamalarından geçen iletim hatlarında Stockbndge damperler kullanılır.Direkler arası mesafe 200m<a<500m ise. Açık arazilerden. Yüksek ve çok yüksek gerilim izolatörleri. Bu titreşimler. Mesnet izolatörler. İnsanların ve tırmanma özelliğine sahip canlıların. Korkulukların ebatları ve tipleri kullanılacağı direğe göre değişiklikler gösterir. Bunlar. Camper için kullanılacak iletken kesiti. ayırıcı monte edilmiş direklerde ve saplama hatalarda. direk üzerinde enerji nakil hatlarının giriş ve çıkışını birleştiren iletkenlere camper denir.Direkler arası mesafe 500m<a<1500m ise. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 111 .a. Damper (amortisör) ve Görevi: Enerji nakil hatları çeşitli nedenlerle titreşim yaparlar. Geçit izolatörler. . c. İşte bu titreşimlerin etkisini a2altmak için. İletkenlerin ağırlığından dolayı izolatörlere binen yükü bir kaç kat daha artırarak. 3. 4.

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği. Proje ölçekleri. Elektrik Tesislerinde Emniyet Yönetmeliği. 4. TSE Yangın Yönetmeliği. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Elektrik Mühendisliği Proje Düzenleme Esasları. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği. e. imar yönetmeliğine uygun onaya sunulacak. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği. Türk Telekom A. p. Asansör Yönetmeliği. Elektrik ve elektronik iç tesisat uygulama projeleri. büyütülebilecek veya açıklayıcı detaylar verilecektir. Projelerde kullanılacak tüm malzemelerin zorunlu standartlara uygun olacağı ve uygulama projelerinin yapımında. o. yönetmelik ve EMO (Elektrik Mühendisleri Odası) proje standartlarına uygun olarak hazırlanacaktır. i. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Mimarlık ve Mühendislik Hizmetleri Şartnamesi. g. mimarî plânlara uygun olacak ve en azından aşağıdaki ölçeklere uyulacaktır. l. • Vaziyet Plânlan : 1/1000 • Kat Plânları: 1/50 • Ayrıntılar: 1/20 5. Projeler. a. k. Bina İçi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi. c. 112 . 3. Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği.TESİSAT PLÂNININ ÇİZİMİNDE UYULMASI GEREKLİ KONULAR ELEKTRİK PROJELERİ UYGULAMA STANDARTLARI 1. EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R Dağıtım İç Tesisat Yönetmeliği. n.ÜNİTE 11: ELEKTRİK MESLEK RESİM A. h. ölçek proje düzenlemesine uygun değilse. Elektrik Dağıtım Tesisleri Genel Teknik Şartnamesi. mimarî proje ölçeklerinde hazırlanacak. j. Liste dışı sembol kullanıldığında mutlaka açıklama listesi verilecektir. q. 2. TSE Paratoner Yönetmeliği. Diğer özel sistemlere ilişkin ulusal ve uluslararası standartlara uyulacaktır. TEDAŞ Elektrik Enerji Tesisleri Proje Yönetmeliği. Projelerde EMO tarafından belirlenen semboller kullanılacaktır. r. EMO Transformatör Merkezleri Yapımında Dikkat Edilecek Esaslar. yürürlükte bulunan kanun. f.Ş. Anma Gerilimleri 1 kV'un Üzerinde Olan Kuvvetli Akım Tesislerinin Kurulması için Yönetmelik. EMO Yüksek Yapılar Yönetmeliği. m. d. b.

zeminden 220 cm yukarıda. nötr iletkeni açık mavi. c.0. Ana tablodaysa 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır.0. baca ve baca çevresinden tesisat geçirilmeyecektir. kuvvetli akım kolon hatları 0. Kesme kapasitesi imalât sınırını aştığı durumlarda. Prizler. 7. Üç fazlı sistemin devamı durumundaki bir fazlı sistemde. Özellikle baca. Konut projelerinde. kalınlıkta çizgi ile çizilecek.5 mm. Tablolar. birbirinin aynı olan katlar için tek plân verilebilecektir. özel sızdırmazlığı sağlanmış buat ve ek kurulan kullanılacaktır. Betonarme kirişlerin yanına zorunlu kalınmadıkça buat ve ek kutusu konulmayacaktır. 20. Projelerde kullanılan tüm elemanların yerleri tam olarak belirtilecek ve en azından aşağıdaki standartlara uyulacaktır. 110 cm yukarıda. T . a. b. 9. kolon. kuvvetli ve zayıf akım aynı pafta üzerinde gösterilebilir. zayıf akım hatları 0. Buatlar. 8.4 . faz iletkeni gri veya kahverengi seçilecektir. f.siyah. Kat plânları üzerinde iletken kesitleri ve sayıları ile boru çapları belirtilecektir. 16. a.sarı. çevrenin özelliğine uygun bir koruma sınıfında yapılacaktır. e. kapılardan 30 cm. duvar birleşim noktalarından ve pencerelerden 50 cm uzakta olacaktır.kahverengi seçilecektir. kullanılan iletken renkleri tanımlanacaktır. Özel durumlarda ise. Anahtarlar. özel harf ve yazılarla kodlandırılacaktır. Simetrik bölümler tam olarak gösterilecektir. eğer autocad ile çizim yapılmamış ise bütün yazılarda şablon kullanılacaktır. Ancak kapsamlı yapılarda zayıf akım ve kuvvetli akım projeleri ayrı paftalara çizilecektir. Projelerde. şaft ve ışıklık gibi mimarî ayrıntılar projede belirtilecek. ayrıca boru çaplarının belirtilmesine gerek yoktur. zeminden 200 cm yukarıda. Projelerde mimarî plânlar 0.gri. iç mimarî tasarıma ve mekanik tesisat yerleşimine dikkat edilecektir. c. 17. 10. Banyo ve mutfak gibi bölümlerdeki yerleşim kat plânlarında gösterilmeli ve ıslak hacimlerde kullanılacak buat ve anahtarlar ıslak hacim dışında olmalıdır.2 . Açıklamalar kısmında standart boru çapları ve içinden geçebilecek iletken kesitlerinin belirtilmesi durumunda. 18. Basit yapılar dışındaki 200 m2den büyük yapılarda.6. Aplikler. Projelerde. zeminden 190 cm yukarıda.3 mm. ana tablo yükleri bölünerek 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. kullanılan tüm pano ve dağıtım kutuları. zeminden 40 cm yukarıda. Tesisatın ne şekilde yapılacağı. Ancak normal kat giriş katın aynı olsa bile ayrı çizilecektir. b. d. 15. 11. Projeler hazırlanırken. Kat plânlarında. 30 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. Bir buata en çok 4 bağlantı ucu gelebilecek. Projelerde iletken renk kodlan aşağıdaki şekilde belirtilmek zorundadır.6 mm. 12. Kat tabloları girişinde. Üç fazlı sistemlerde. 14. 13. linyeler 0. Yukarıdaki elemanlar. koruma iletkeni yeşil bantlı . faz iletkenleri TSE standartlarına uygun olarak R . HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 113 . bu sayı aşıldığında kare buat veya ek kutusu konulacaktır. Zorunlu durumlarda.2 mm. S . yangın ihbar sistemi projelendirilecektir. 19. yatay plânlar yanında her sistem için ayrı ayrı tek hat şemaları verilecektir.

b. 28. sayaç panosu detayı. gerekçesi belirtilecek ve uygun klemensle bağlantı sağlanacaktır. 27. açıklamalar. Tabloların yükleme cetvelleri. yaklaşık uzunluğu. Bina genel kullanımına yönelik ayrı bir sayaç ve sayaç tablosu olacak. gerilim düşümü ile akım yönünden kesitlerin incelenmesi. sorti cins ve sayılarını. Sayaç tabloları. 36. linye güçlerini. faz . sigorta ve şalter anma değerleri. 26.) kullanılması durumunda. ancak priz güçleri toplamı 2000 VA'i geçemeyecektir. sonra sigorta kullanılacaktır. Bina ana beslenme hattının kesiti ve cinsi. ortak amaçlı kullanılan tüm tesisat bu tablodan beslenecektir. Kolon hatlarının katlar arasındaki iniş ve çıkış noktalan. kolon şemaları. açık olarak belirtilecektir. 25. alüminyum iletken olması durumunda ise. sayaç anma akımları belirtilecektir. Ancak.21. Kat tabloları ana kesicisi. 31. kolon. Kolon linye hatları. tabloların isimleri. elektrikli fırın ve elektrikli su ısıtıcısı gücüne uygun) olacaktır. üç fazlı priz için en az 600 watt kabul edilecektir. ana tablodan itibaren kolon hattı uzunluğu. kullanma amacı belli olmayan priz güçleri bir fazlı priz için en az 300 watt. 34. keşifler ve gerekçe raporunu kapsayacaktır. kamaşma olayının en az düzeye indirilmesi için üç fazlı besleme yapılmalıdır. ana besleme. "Proje ve Teknik Uygulama Sorumlusu" ve yapı ile diğer bilgilerin bulunduğu kapak. 30. gerilim düşümü ve akım yoğunluğu kontrolü yapılarak saptanacaktır. 33. Lâmbadan lâmbaya geçiş yapılması durumunda. İletken kesitleri. Kompanzasyon yapılmayan tesislerde. aydınlatma hesapları. Ana besleme hattı ve kolon hatları için. b. Basit yapılar için. 114 .flüoresan kullanılan bölümlerde. Bütün prizler.5 mm2 kesitinde bakır iletkenle tesis edilecektir. tablolardan çıkış sırasına uygun olarak numaralandırılacak ve uzun hatlarda linye numaraları yanına beslendikleri tablo kodu da yazılacaktır. en az 10 mm2 olmalıdır. vaziyet plânı. Aydınlatma ve priz linyeleri ile priz sortileri en az 2. Aydınlatma ve priz linyeleri ayrı ayrı olacaktır. açık durumda ve enerjisiz olacaktır. aydınlatmada en az 12 watt/m2 esas alınacaktır. Tabloların giriş ve çıkışlarında yük akış yönüne göre önce şalter. talep faktörleri dikkate alınacak ve gerilim düşümü talep faktörüne göre hesaplanacaktır. kesiti. 29. c. aydınlatma için birden fazla. Şalterlerin hareketli kontakları. Projelerde. Ortak çatılı ve birden fazla girişi olan binalar bir noktadan beslenecektir. besleneceği direk no'su gibi bilgiler projede belirtilecektir. 22. İşyerleri ve atölyelerde. Kolon şeması. katlarda aynı mahalde ve bir arada olacaktır. toprak hatlı olacaktır. semboller listesi. Projelerde.nötr kesmeli olacaktır. Banyolarda en az iki (çamaşır makinesi ve elektrikli şofben gücüne uygun). 35. a. güçleri. ayrıca akıma göre kontrol edilecektir. tablo açılımları. en uzun ve en yüklü linye hattı için gerilim düşümü hesabı yapılacaktır. mutfaktaysa en az üç bağımsız priz linyesi (bulaşık makinesi. 32. Bölümlerin özelliklerine ve kullanım amaçlarına göre aydınlatma hesabı yapılacak. mimarî kat sayısına uygun olarak çizilecek. ampul başına gerekli kapasitede kondansatör paralel bağlanacak veya kondansatörlü balast kullanılacaktır. Prizlerin kullanma amacı ve güçleri belirtilecek. yüklerin özelliklerini. enerji tasarrufu açısından da değerlendirilerek armatürlerin cins ve güçleri seçilerek kat plânları üzerinde gösterilecektir. sodyum ve cıva buharlı v. Yapı bağlantı hattı kesiti. 24. 23. sigorta cins ve kesme kapasitelerini ve gerekli diğer bilgileri kapsayacaktır. konutlar için bu kesit bakır iletken olması durumunda en az 6 mm2. cinsi ile ana tabloda hangi faza bağlı olduğu. Priz linyelerıne en çok yedi priz bağlanabilecek. Kalorifer dairesinde aydınlatma ve kuvvet tesisatı tam olarak gösterilecektir. Projelerde sayaç panosu detayı verilecektir. gaz deşarjlı lâmbaların (flüoresan. tablo yükleme cetvelleri.

Sorti hattı (ışık) 1. Bu seçimde saptanan kesitin uygunluğu. Bina girişinde TT 'nin bağlantı yapması için. İç tesisatta iletken kesitinin akıma göre seçilmesi pratik ve en doğru yoldur. Bu kutu. Diğer zayıf akım projeleri yapılırken. d. bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır. e. 3458 sayılı Mühendislik ve Mimarlık Hakkındaki Yasa. 2. Bu kutu ile dış kablo TV bağlantısı için. Tesisat bağımsız abonelendirmeye uygun olarak. Türk Telekom A. binadaki toplam abonelere yetecek sayıda çıkışa ve % 20 yedek kapasiteye sahip olacaktır. Yapı içi TV / R tesisatı projeleri. binadaki toplam telefon sortisine yetecek kapasitede ve % 20 yedek hat bağlantısına uygun bina telefon dağıtım kutusu (BTDK) konulacaktır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 115 . gerilim düşümü hesabı ile kontrol edilir. BORU ÇAPLARI VE SİGORTA SEÇİMİ 1. işyerlerinde en az üç adet telefon sortisi olacaktır.TESİSATTA KULLANILAN KABLOLARIN KESİTLERİ. c. "EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R İç Tesisat Yönetmeliği" ne uygun olarak hazırlanacaktır. 66 ve 85 sayılı KHK ve 7303 sayılı yasa ile değişik 6235 sayılı TMMOB Yasası. kattaki toplam telefon sortisi sayısının % 20 fazlası kapasitede olacaktır. b.5mm2 Kolon hattı 4mm2 Ana kolon hattı 6mm2 Tesisin yerine ve gücüne göre ana kolon ve kolon hatlarında daha büyük kesitler kullanılır. bina ana girişindeki dağıtım kutusu dışında katlarda da aynı özellikte ara dağıtım kutuları kullanılacaktır. anma gücü ve kumanda şekli projede gösterilecektir. Telefon tesisatı projeleri. Projelerde tüm malzemeler.5mm2 Linye hattı 2. konut içinde dağıtıcı (tapoff) kullanılacaktır. 3194 sayılı İmar Yasası. Konutlarda en az iki. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. Bina içi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi'ne uygun olarak hazırlanacaktır. Kat telefon dağıtım kutusu (KTDK) ile BTDK arasına çekilecek kablo. Hidrofor motoru. Her konutta en az bir TV / R prizi olacaktır. EMO tüzüğü ve ilgili yönetmelikleri. en az TSE Belgesi'ne sahip olacaktır ifadesi yazılacak ve projeye aşağıdaki yasa ve yönetmeliklere uyulacağı ifadesi eklenecektir. Bina girişine. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası.5mm2 Sorti hattı (priz) 2.İLETKEN KESİTLERİ Elektrik iç tesisleri yönetmeliği madde 52'ye göre değişik hatlarda kullanılacak en küçük bakır iletken kesitleri aşağıdaki gibidir. her konuta bağımsız hat düşünülerek projelendirilecektir. o kattaki toplam telefon sortisi sayısından % 20 fazla telefon sortisi bağlantısına uygun olacaktır. 38. ilgili ulusal (varsa) ve uluslararası standartlara uyulacaktır. 1. bina kablo TV bağlantı kutusu konulacaktır. Konut içinde birden fazla TV / R prizi olması durumunda. KTDK.d. 37. Çok aboneli ve çok katlı binalarda. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. B. 39.Ş. BTDK ile dış telefon bağlantısı için bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır. a.

116 .

1-Yalıtılmış iletkenlerde kullanılan harf ve anlamları. Tesisatta kullanılacak borunun cinsi ise. peşel.2-Alçak gerilim tesisatlarında kullanılan bazı iletkenler.5-16-23-29-36-48 mm Çelik veya Ştalpanzer 11-13. diğerleri sıva altı tesisat borularıdır. içinden geçirilecek iletken sayısı ve kesitine göre seçilir. tesisatın yapılacağı yere göre belirlenir. Tesisat yapımında. PVC.Tablo 11. İç tesisatta her linye için ayrı bir boru kullanılır. 2. Tablo 11. bergman.BORU ÇAPLARI Kullanılacak borunun çapı.5-16-21-29-36-42 mm HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 117 . çelik) ve spiral borular kullanılır. gaz boruları (ştalpanzer. Bu boruların üretildikleri çaplar aşağıdaki gibidir: Bergman 9-11-13. Bergman borular sıva üstü.

ana kolon hattı başına yangın korumalı kaçak akım rölesi. Hesaplanan bu akımın bir üst değeri olan sigorta akımı cetvellerden seçilir. 3.Borulardan geçirilecek iletken sayıları. Tesisatın çektiği akıma göre daha büyük sigorta değerleri seçilmelidir.3. linyenin çektiği akım hesaplanır.Peşel Spiral (Bükülgen) PVC 8-14-18-26-37 mm 11-13. Aydınlatma panolarında priz linyeleri için 16 A aydınlatma linyeleri için 10 A ve zil devreleri için 6 A'lik sigortalar kullanılır. sayaç girişine mühürlü 32 A'lik kofre sigortası ve kaçak akım rölesi konulur. Bu değerler kullanılabilecek en az değerlerdir.SİGORTA SEÇİMİ Aydınlatma tesislerinin girişine konan otomatik kofre sigortasından sonra. linye gücü belirlenerek. Ana kolon sigortası seçilirken bu hattın çekebileceği en çok akımın altındaki ilk sigorta standardı seçilir. Ana kolon sigortası tesisin ana kolon hattını koruma amaçlıdır.5-16-21-29-36-48 mm 8-14-18-26-37 mm Tablo 11. 118 . Aydınlatma tesislerinde sigorta tespit edilmeden önce.

Aydınlatma.iletken kesitlerine göre sigorta akımları. aşırı akımlarda ise gecikmeli açarlar.Otomatik sigorta akım standartları HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 119 . gövde kapağı. transformatörlerin. İç tesisatta kullanılan sigorta ve koruma elemanlarını kısaca tanıyalım: a-Buşonlu Sigortalar: Gövde. Özellikle motorların kalkınma anında çektikleri kısa süreli akımlardan etkilenmezler. gecikmeli): Cihaz koruma özelliğine sahiptir ve gecikmeli olarak devreyi açar.4. buşon ve buşon kapağından oluşur. kofre. G (C) Cihaz Tipi (Yavaş. elektrikli cihazların aşırı yüklere ve kısa devrelere karşı korunmasında kullanılır. tablo. şapkalı ve kolon sigortası olarak 5 şekilde üretilir. b-Otomatik Sigortalar (W Otomat): Bağlı bulunduğu devreyi tam otomatik (termik-manyetik) olarak koruyan bir şalterdir. priz ve kumanda devrelerinin korunmasında kullanılır. gecikmesiz): Hat koruma özelliğine sahiptir ve anî olarak devreyi açar. Motor. Kullanıldığı yere göre duvar. Buşon akımları şöyledir: 6-10-16-20-25-35-50-63-80-100-125-160-200 A. Kısa devrede devreyi anî açarlarken.Tablo 11. İki karakterde üretilir: L (B) Hat Tipi (Hızlı. Tablo 11.5.

nötr hattından da dönmelidir. insanların dokunabileceği iletken veya gövdelerdeki sakıncalı gerilimleri önler. Fazdan giden akımın tamamı. elektrik arızalarından kaynaklanan yangın tehlikesini ortadan kaldırır. Bunlar. iki koruma elde edilir. kalıcı bir yalıtkanlık kontrolünü de sağlarlar. Gerilimden bağımsız ve elektromanyetik prensibe göre çalışan bu röleler iki şekilde üretilirler: a)Hayat Koruma: 30 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. Anma hata akımı hayat korumada 30 mA yangın korumada 300 mA'dir. Kaçak akım koruma röleleri 1 fazlı iki kutuplu ve 3 fazlı dört kutuplu olarak üretilirler. b)Yangın Koruma: 300 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. tablo vb. Gerilimleri 240/400 V olan rölelerin anma akımları şöyledir : 2-6-10-16-20-25-32-40-5063-80-125 A (bazı değerler her markada olmayabilir). Bu sebeple yangın koruma röleleri canlıları kaçak akımdan korumak için değil. elektrik arkının oluşturduğu ısıdan dolayı yangın tehlikesi oluşmaya başlar.c-Bıçaklı (NH) Sigortalar: Kablo. 2-Nötr hattı izoleli olmalıdır. şalter. Kaçak akım değeri 300 mA'e ulaştığında. Eğer fazdan geçen akımın 30 mA kadarlık bir kısmı geri dönmüyorsa (Örneğin. Normal kısa süreli aşırı akımlarda devreyi hemen açmazlar. buna sebep cihaza giren ve çıkan akımların farklı olmasıdır. gerilim altındaki iletken parçalara insan ve hayvanların doğrudan dokunarak oluşabilecek ölüm tehlikesini önler. Tüm diferansiyel röleler hatalı/kaçak akım tarafından açmalıdır. hattaki akımın vektöryel toplamı sıfıra eşit olmalıdır. pano. Bu cihazlar ayrıca. hattı açarak koruma sağlar. Topraktan yalıtılmalıdır. birçok cihaz ve tesisleri aşırı akımlardan korurlar. Eğer hatta hatalı bir değer oluşursa. Birincisi. Prensip olarak. İkincisi. d-Kaçak Akım Koruma (Diferansiyel) Rölesi: En önemli ve kapsamlı koruma önlemlerinden biri de kaçak akım şalterleridir. Kaçak akım koruma rölesi kullanılırken göz önüne alınacak konular: 1-Tüm tesisat koruma rölesinden geçmelidir. 5-Tesis işletmeye alınmadan önce test butonu yardımıyla koruma rölesi ve devresi denenmelidir. 00-0-1-2-3-4 olmak üzere altı boyda üretilen bıçaklı sigortaların akım standartları şöyledir: 6-10-16-20-2532-35-40-50-63-80-100-125-160-200-250-315-400-500-630-800-1000-1250-1600 A. 4-Uygun koruma akımı seçilmelidir. 3-Korunacak cihazların yalıtımı tam olmalıdır. hattı koruyarak yangın tehlikesini önlemek için kullanılır. Gövde ve buşondan oluşan bıçaklı sigortaların buşonları özel sigorta pensi ile takılıp sökülürler. Fakat kısa devre akımında devreyi gecikmesiz açarlar. arıza durumlarında ortaya çıkan. Bu amaçla duyarlı bir kaçak akım koruma rölesi kullanılırsa. Aradaki fark diferansiyel rölenin açma sınırına ulaştığında devreyi otomatik olarak keser. bir canlı üzerinden veya cihaz gövdesinden toprağa akıyorsa). 120 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

121

122

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

123

124 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 125 .

126 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 127 .

128 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 129 .

130 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful