ÜNİTE NO 1: İŞ GÜVENLİĞİ

ATÖLYEDE ÇALIŞMA GÜVENLİĞİ Bir iş yapılırken çalışma kurallarının bilinmesi gerekir. Rasgele çalışma, istenmeyen sonuçlar doğurur. Ülkemizde her yıl binlerce iş kazası olmakta ve istenmeyen sonuçlar (can, mal, emek ve zaman kaybı) ortaya çıkmaktadır. Bu kitabın hazırlanmasının amacı, öğrenciyi “elektrik tesisatçılığı”, “temel tesviyecilik işlemleri”, “temel elektronik uygulamaları” konularında bilgi ve beceri sahibi yapmaktır. Bu konuların öğretimi ve uygulamalarının yapılışı sırasında bir çok iş güvenliği kuralına uyma zorunluluğu vardır. Şimdi bu kuralları inceleyelim. 1. Atölye ve laboratuar çalışmalarıyla ilgili temel kurallar Okul atölyelerinde meslekî öğretimin yanı sıra iş güvenliği, iş disiplini gibi eğitim konularına da yer verilmektedir. Atölyede uyulması gereken iş güvenliği kuralları şunlardır: a. Atölyeye zamanında geliniz, mazeretiniz yoksa kesinlikle geç kalmayınız. Çünkü geç kalan öğrenciler atölyenin çalışma düzenini bozar, eğitimi aksatır. b. Atölyede iş önlüğünüzü giyiniz ve düğmelerini sürekli olarak kapalı bulundurunuz. İş önlüğünün düğmelerini açarak çalışan bir öğrencinin iş kazası yapma riski yüksektir. Çalışırken önlük herhangi bir yere takılabilir. Ayrıca önlüğün içindeki giysiler daha çabuk kirlenir. c. Önlüğünüzü giydikten sonra sıraya geçerek öğretmeninizin yoklama almasını ve o gün yapılacak çalışmalarla ilgili bilgi vermesini bekleyiniz. Yoklamadan sonra yerinize geçerken acele davranmayınız. ç. Atölyede koşmayınız, bağırmayınız ve el şakası yapmayınız. Yüksek gürültü, çalışanlar üzerinde ruhsal dengesizliklere yol açar ve dikkati dağıtır. d. Atölye dolabınızdan gerekli malzemeleri alarak çalışma masanıza geçiniz. Dolabınızı temiz ve düzenli tutunuz. e. Çalışmalarınıza başlamadan önce yapacağınız temrin (iş) ile ilgili araç gereç ve malzemeleri depo nöbetçisinden sağlam olarak alınız. f. Atölyede gerekli olan takım, kitap ve defterlerinizi her zaman yanınızda bulundurunuz. g. Yapacağınız işle ilgili bilgileri önceden öğreniniz. Anlamadığınız konuları öğretmeninize sorunuz. ğ. Enerji altında (devrede akım varken) kesinlikle çalışmayınız. İşiniz tamamlandıktan sonra öğretmeninizin denetiminde devreyi çalıştırınız. h. Kendi işinizi kendiniz yapınız. İzinsiz olarak başka bir öğrenciye yardım etmeyiniz ve kendi işinize başkasının karışmasına izin vermeyiniz. Başka birinin işini yaptığınız zaman aslında ona kötülük yapmış olursunuz. İşi siz yaptığınız için arkadaşınızın becerisi gelişmez, öğrenme düzeyi düşük kalır. ı. İşinizi, işlem basamaklarındaki sıraya göre yapınız. i. Çalışma sırasında vida, çivi gibi gereçleri kesinlikle ağzınıza almayınız. Çünkü dalgınlıkla “yutma” söz konusu olabilir. j. Atölye çalışmaları sırasında herhangi bir kaza ve yaralanma olduğunda hemen ilgililere (öğretmen, teknisyen ve benzeri) haber veriniz. k. Bilmediğiniz konularla ilgili işlem yapmayınız. Kullanmasını bilmediğiniz aygıtları biliyormuş gibi davranmayınız. l. Vidaları asla çekiç ya da pense ile çakmayınız. Vidalamayı yapacağınız yeri önce bız ya da matkap ile deliniz ve sonra vidayı uygun uçlu bir tornavida ile sıkınız. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 1

m. Bozulmuş makine ve takımları öğretmeninize bildiriniz. Arızalı makinelerin iş kazalarına neden olabileceğini unutmayınız. n. Atölye ara paydosuna (teneffüs) zamanında çıkınız ve zamanında işinizin başına dönünüz. o. Sizlere bilgi ve beceri kazandırmakla görevli olan öğretmenlerinize sevgi ve saygı çerçevesinde kalarak davranınız. ö. Temizlik işlemleri başladığında önce kendi çalışma yerinizi temizleyiniz. İşiniz tamamlanmış ve not almışsanız temrini sökerek araç gereçleri depoya sağlam olarak veriniz. p. Temizlik nöbetiniz (göreviniz) varsa atölyeyi, sağlık kurallarına uygun olarak temizleyiniz. r. Temizlik göreviniz yoksa önlüğünüzü çıkarıp elbisenizi giyiniz ve temizliğin bitmesini bekleyiniz. s. Verilen paydosla birlikte atölyeden birbirinize saygılı olarak çıkınız. 2. İş kazalarına karşı korunma a. İş (elektrik) kazası İnsan yaşantısında yaygın olarak kullanılan elektrik enerjisinin yararları pek çoktur. Günümüzde konutlardan fabrikalara her yerde elektrikli aygıtları kullanıyoruz. Elektrik insanlık için son derece yararlı bir enerjidir. Ancak, güvenlik kurallarına uyulmadan kullanıldığında öldürücü olabilmektedir. İşte, yanlış hareketler sonucu oluşan, çalışmayı kesintiye uğratan ve önceden plânlanmamış olaylara elektrik kazası denir. Elektrik kazası, aynı zamanda bir iş kazasıdır. İnsan bedeni elektrik akımını kolayca geçirir. Vücuttan geçen akımın değeri arttıkça kalp, beyin gibi organların zarar görme düzeyi artar. b. Elektrik kazalarının bazı nedenleri: I. Elektrikli donanımların yapısı hakkında yeterli bilgi sahibi olmamak, II. Akım geçen yerlerin yalıtımının bozulması, III. Anahtar, fiş, priz gibi aksamların çatlak, kırık ya da ıslak olması, IV. Çalışanların acele ve dikkatsiz davranması, V. Aydınlatma, ısıtma, temizlik, düzen gibi koşulların kötü olması c. Elektrik çarpması: Elektrik çarpmasının yarattığı olumsuz etkiler şu unsurlara göre değişir: I. Bedenden geçen akımın değeri, II. Dokunulan gerilimin değeri, III. Bedenin akıma gösterdiği direncin düzeyi, IV. Elektrik akımının bedenden geçtiği bölge, V. Elektrik akımının bedenden geçiş süresi, VI. Çarpılma anında basılan zeminin durumu (ıslak, kuru, nemli ve benzeri) I. Akım değeri: İnsan bedeninden geçen akımın olumsuz etkileri şu şekildedir: 1-8 mA (0,001-0,008 A): Bedende şok etkisi yapar. Hafif sarsıntı ve heyecanlanma şeklinde algılanır. 15-20 mA (0,015-0,02 A): Bedenden geçtiği bölgedeki kaslarda kasılmalar olur. Bu durumda el kasları istem dışı kasıldığından, tutulan iletkenin bırakılmaması söz konusu olur. Bu değerdeki akımın edenden geçiş süresi uzarsa ölüm olabilir. 50-100 mA (0,05-0,1 A): Bedende aşırı kasılmalara, solunum güçlüğüne, süre uzadığında ise ölüme neden olur.

2

100-500 mA (0,1-0,5 A): Geçiş süresine bağlı olmakla birlikte kesin ölüme neden olur. II. Gerilim değeri: İnsan bedeni üzerinde olumsuz etki oluşturan gerilim değerleri şu şekilde sınıflandırılabilir: 0-42 volt arası gerilimler: Düşük gerilim olarak anılır. İnsan bedeni için tehlikesizdir. Yani bu değerler arasındaki gerilimler bedenden tehlike sınırının altında akım geçişine neden olur. 42-65 volt arası gerilimler: Beden üzerinde yaralanmalara neden olabilir. Vücuda uygulanma süresi uzarsa ölüme yol açar. 65 volt ve üzeri gerilimler: 65 voltun üzerindeki değerler ölümle sonuçlanan kazalara neden olur. III. Direnç değeri: Ohm yasasına göre insan bedeninden geçen akımın değeri gerilimle doğru, dirençle ters orantılıdır. İnsan bedeninin elektriğe karşı gösterdiği direnç hesaplamalarda 1000 Ω olarak alınmasına rağmen, bedenin çeşitli bölgeleri değişik değerler gösterir. Bu değerler şunlardır: Kuru deri (iki el arası) : 100.000 – 300.000 Ω Nasırlı deri (iki el arası) : Yaklaşık 500.000 Ω Islak deri (iki el arası) : 1000 Ω El ayak arası: 400 – 600 Ω İki kulak arası: 100 Ω ç. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler I. Arıza bölgesine giderken alınan araç gereçler tam olmalı ve bunların sağlam olmasına dikkat edilmelidir. II. Arıza yerine gidildiğinde bozulma nedeni öğrenilmelidir. Daha sonra enerji kesilerek gerekli yerlere uyarı levhası asılmalı ve önlemler alındıktan sonra onarıma geçilmelidir. III. Arızalı makinelerin yapısı ve çalışması ile elektrik donanımı hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. IV. Çalışma sırasında işe yoğunlaşılmalı başka şeyler düşünülmemelidir. V. Çalışırken iş önlüğü giyilmelidir. VI. Elektrik arızaları mutlaka elektrik teknisyeni tarafından onarılmalı, yetkili olmayan kişiler müdahale etmemelidir. VII. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler ve ilk yardım çok iyi bilinmelidir. VIII. Atölyede ecza dolabı bulundurulmalı, ilk yardım gereçleri eksiksiz ve kullanılır durumda olmalıdır. IX. Hastane, itfaiye ve ilk yardım merkezlerinin telefon numaralarını bildiren levhalar çizelge 1.1'de olduğu gibi iş yerinin çeşitli kısımlarına asılmalıdır. X. Çıplak elle akım taşıyan hatlara dokunulmamalıdır. XI. Islak elle elektrik anahtarlarının konumu değiştirilmemelidir. XII. Enerji altında onarım yaparken sağ el kullanarak çalışılmalıdır. d. İlk yardım Herhangi bir kazaya maruz kalan kişiye hekim gelinceye ya da hastaneye kaldırılıncaya kadar geçici bakım ve tedavinin yapılmasına ilk yardım denir. Kaza geçiren insana ilk müdahaleyi yapan kişiye ise ilk yardımcı denir. İlk yardımcının kaza anında yapması gereken işler şunlardır: • İlk yardımı süratle soğukkanlılığını kaybetmeden yapmalıdır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

3

Kazazedenin alnındaki el çevrilip baş ve işaret parmaklarıyla burun delikleri sıkılarak kapatılır. II. Boyun yukarıya doğru kaldırılarak nefes yolu açılır. 4 . Böylece yapılan basınç akciğeri sıkıştırır. giyim eşyası vb. I. Kazazedenin oksijensiz kalmasını engellemek için hemen yapay solunuma başlanır. Ağızdan ağıza sun'î (yapay) solunumun yapılışı: Kazazede sert bir zemin üzerine sırt üstü yatırılır ve ilk yardımcı baş tarafına geçer. ölüm morlukları ve deride sertleşme belirtileri görülmediği sürece yapay solunum uygulanır. Kazazedenin beden sıcaklığı düşmediği.• Şebeke gerilimi (anahtar. • Elektrik çarpması sonucu kişi şoka girdiğinden göğüs ile karın kasları kasılabilir ve solunum durur. Bu durumda hemen sun'î solunum işlemine başlamalıdır. Diğer el ile çeneden çekilerek ağzın açılması sağlanır. Bu sırada baş yana çevrilerek ağız ve burnun açık kalması sağlanır. Bu ise ölüme yol açabilir. 2 dakika içerisinde bilinç kaybolabilir ve kalp. Sun'î solunum yapılırken ilk önce kazazedenin rahat soluk alabilmesi için başı geriye doğru itilerek boyun yükseltilir. Diz üzerinde yavaş yavaş doğrulunarak kazazedenin beline basınç uygulanır. Eğer bu mümkün değilse yalıtkan bir araçla (tahta parçası. Bir el kazazedenin boynuna. Eller üzerinde doğrulmak suretiyle kazazedenin kalça kemiğinin ön kısmına basınç uygulanır. kazazedenin kalçası kendi dizleri arasında kalacak biçimde dizleri üzerine çöker ve topuklarının üzerine oturur. Bu işlem dilin geriye yığılarak solunum yolunun tıkanmasını önler. Dakikada 15–20 kez yapay solunum yaptırılır ve solunuma kazazedenin durumuna göre 2–3 saat devam edilir. Daha sonra geri çekilinerek göğsün inmesi gözlenir. Sun'î (yapay) solunum: Elektriğe çarpılan kişi şoka girer ve solunum güçlüğü olur. Schafer (şefır) yöntemi ile sun'î solunum: Hasta yüzükoyun yatırılarak elleri alnına destek olacak biçimde tutulur. Bu uygulama kazazede kendi kendine nefes almaya başlayıncaya kadar dakikada 12 kez yapılır. Yapay solunum sayesinde bedene gerekli hava girişi olur ve toplardamardaki kan kalbe döner. İlk yardımcı.) dokunma yerine vurarak ayırmalıdır. Solunum durduktan sonra. Daha sonra oturularak basınç kaldırılır. Derin bir nefes alınarak hava sızmayacak şekilde hastanın ağzına ağız dayanır ve hava üflenir. Bilinç kaybı sırasında kalp ve nabız atışları hissedilmeyebilir. bunu izleyen 7–10 dakika içerisinde durur. diğer elin ayası alnına yerleştirilir. şalter ya da sigortayla) kesilmelidir. Kazazede kendi kendine solunum yapmaya başlayınca yan yatış pozisyonunda ve çenesi göğsünden uzaklaştırılmış olarak tutulmak suretiyle hastaneye sevk yapılır.

Elektrik devresi. alıcı ve iletkenden oluşan. Elektrikli alıcıların beslenmesinde kullanılan iletkenler rastgele seçilmez. Uygulamada buşonlu.ÜNİTE NO: 2 ELEKTRİK BİLGİSİ A. II. Anahtar: Devreyi açıp kapamaya yarayan araçtır. alıcı ve iletkenden geçerek tekrar üretece gelmesi için izlediği yoldur.5 mm 2 kesitinde yalıtkanlı bakır iletkenler kullanılır.1. Üreteç (batarya. sigorta. Örneğin. üreteci ve alıcıyı aşırı akım geçişlerine karşı korumaya yarayan elemandır.5 mm2. üreteçten çıkan akımın sigorta. Üreteç çeşitleri şunlardır: I. dinamo. kaynak): Elektrik devresindeki alıcıların çalışabilmesi için gerekli olan elektrik enerjisini üreten elemandır. lâmba ışığa çevirir. Doğru akım kaynakları (pil. anahtar. ELEKTRİK DEVRESİ ELEMANLARI VE ÇEŞİTLERİ Giriş Üreteç. otomatik. Elektrik devresi a. Devre elemanları 1. güneş pili). Şekil 2. lâmba sortilerinin beslenmesinde ise en az 1. akımın geçtiği yola elektrik devresi denir. Yardımcı devre elemanları 1. Alıcı (yük): Elektrik enerjisini başka enerjilere çeviren elemanlara alıcı denir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 5 . akümülatör. Alternatif akım kaynakları (alternatör) 2. Anahtar açıldığında alıcıya giden akım kesilir ve alıcının çalışması durur. b. 3. alüminyum gibi metallerden yapılan elemandır. 2. Örneğin konutlardaki priz sortilerinin beslenmesinde en az 2. bıçaklı ve benzeri sigortalar kullan ılır. İletken: Üreteç ve alıcı arasında elektrik akımının dolaşımını sağlamak için bakır. ütü akımı ısıya. anahtar. Sigorta: Elektrik devresini.

4. GERİLİM VE DİRENÇ a.2. Şekil 2. Şekil 2. yalıtkan kaplamalarının özelliğini kaybetmesinden ötürü birbirine değmesi de kısa devreyi oluşturabilir. AKIM. Açık devre: Şekil 2. Bir iletkenden belirli bir zaman içinde ne kadar çok elektron geçerse. Elektrik akımının iletkenden geçişi 6 .c. direncin en küçük olduğu yerden geçmek ister. Kapalı devre Şekil 2. Kısa devre Anahtar kapalıyken herhangi bir arıza nedeniyle akım alıcıya gitmeden devresini kısa yoldan tamamlıyorsa bu duruma kısa devre denir.3'te iletkenlerin birbirine değmesi sonucu oluşan kısa devre gösterilmiştir. akım da o oranda şiddetli olur.1'de görüldüğü gibi anahtarın açık olduğu ve akımın geçmediği devredir. Kapalı devre: Şekil 2. Akım şiddetini elektronların sayısıyla göstermek için çok büyük rakamlar kullanmak gerekir. İletkenlerin.1018 adet elektron 1 ampere eşittir. 6. 2. Şekil 2. Elektrik akımı.2'de görüldüğü gibi devreye kumanda eden anahtar kapalıyken akım geçer ve alıcı çalışır. B. 1. Kısa devre durumunda devreden yüksek akım geçer ve sigorta atar. Bunun gibi büyük rakamları kullanmamak için Fransız bilgin Ampere (Amper)'in elektrik akımının kimyasal etkisine dayanarak yaptığı tanımlama kullanılır. Devre çeşitleri Elektrik devreleri akımın alıcıdan geçiş durumuna göre üç çeşittir. Akım Alıcıdan birim zamanda geçen elektrik yükü (elektron) miktarına akım denir.25.3 Kısa devre 3. iletkenlerin kopması. ek yerlerinin değmemesi de açık devreyi oluşturur. Şöyle ki. Sigortanın atması.

denklemi. Devrenin besleme gerilimini bölerek. Bir başka tanıma göre. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. R ya da r ile ifade edilir. Başka bir anlatımla. Ancak bu dönüş bir fayda sağlamaz. EMK) denir. Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. Elektrik devresinde direnç denklemi. U. I = V/R [A] şeklindedir. Akım. alıcıdan akım geçmektedir. mikroohm (mΩ). Akım. miliamper. denklemi. mikroamper. milivolt (mV). elektronların hareketi sonucu oluşur.4'de görüldüğü gibi eksi (-) uçtan artı (+) uca doğru akmaktadır. Elektrik akımının nedeni gerilim farkıdır. eskiden akımın artı (+) yüklü parçacıklar tarafından taşındığı sanıldığından. gigaohm (GΩ)dur. E ya da e ile gösterilir. V = I. IV. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. nanoohm (nΩ). 1 amper. Ancak gerçekte elektrik akımı şekil 2. III. gigaamperdir. megaamper. artı (+) uçtan eksi (-) uca doğru gider deriz. Yük (alıcı) görevi yapmak. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında. Gerilim. Isı enerjisi elde etmek. Gerilimin ast katları pikovolt (pV). Akımın ast katları pikoamper. nanovolt (nV). gümüş nitrat eriyiğinden 1 saniyede 1. b. Gerilim (elektromotor kuvvet. Elektronları faydalı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. yani küçülterek başka elemanların çalışmasına yardımcı olmak. Devreden geçen akımı sınırlayarak aynı değerde tutmak. EMK.Bu yaklaşıma göre. bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. potansiyel fark) Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. Dirençler (rezistans. mikrovolt (mV). nanoamper. direnç birimi ise Ω (ohm)'dur. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. gigavolt (GV)tur. voltmetreyle ölçülür ve V. Bu yaklaşıma göre. günümüzde de eski (klâsik) teorem kabul edilmektedir. R = V/I. ampermetreyle ölçülür ve I ile gösterilir. Dirençlerin devredeki işlevleri (fonksiyonları): I. Birimi volt (V). Hassas yapılı devre elemanlarının aşırı akıma karşı korunmasını sağlamak. c. gerilimin üst katları kilovolt (kV). Akımın birimi amper (A). Direncin ast katları Pikoohm (pΩ). Gerilim. miliohm (mΩ). Yine bir başka tanıma göre.R [V] şeklinde yazılır. V. resistance) Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. akımın üst katları ise kiloamper. devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 7 . Ancak.118 miligram gümüş ayıran akım şiddetidir. direncin üst katları kiloohm (kΩ). II. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. Bir devrede akım. megavolt (MV). Dirençler. iletken maddelerdeki serbest elektronların hareket etmesini sağlayan kuvvet olarak açıklanabilir. megaohm (MΩ).

5. DC akımın frekansı yoktur. Alternatörün ürettiği birim alganın saniyeki tekrarlanma (yön ve şiddet değiştirme) sayısına frekans adı verilmektedir. Dinamo.6. Alternatif akım (AC. Doğru akım Şekil 2. Alternatörden gelen akım sürekli azalıp çoğalır ve akış yönü değişir.5'de görüldüğü gibi zamana göre yön ve şiddet değiştirmeden akar. II. (Hz. Alternatif akımın elektriksel eğrisi 8 . III. AA) Alternatör adı verilen makineler tarafından üretilen elektrik akımı çeşitidir. Şekil2. IV.C. Doğru akım sürekli olarak aynı değerde ve aynı yönde akar. DC. Doğru akım (DA. hertz şeklinde okunur. Güneş pili 2. Alternatörün ürettiği AC gerilim dış devreye şekil 2. Doğrultmaç devresi. Pil. alternative current.7'de görüldüğü gibi bilezik ve fırça düzeneğiyle aktarılır. V. Türkiye'de üretilen alternatif akımın frekansı 50 Hz'dir. Doğru akımın elektriksel eğrisi DC üreten kaynaklar şu şekilde sıralanabilir: I. DOĞRU VE ALTERNATİF AKIMIN TANITILMASI 1.) Şekil 2. direct current) Dinamo. pil. Akümülatör. Bu akım şekil 2. güneş pili gibi kaynaklar tarafından üretilir. akümülatör.6'da görüldüğü gibi zamana göre sürekli olarak yön ve şiddet değiştirir.

Termik santral HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 9 . Şekil 2. göl hâlindeki hazne içinde biriktirilir. Hidroelektrik santral 2.9. Termik santraller: Katı. miline bağlı alternatörü çevirerek elektrik enerjisi üretir. Termik santrallerde yakılan katı yakıttan elde edilen ısı.8. sıvı ve gaz yakıtların yakılmasıyla ortaya çıkan ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santrallerdir. Bobinden AC D. a. mekanik enerji elde edilir. Elektrik enerjisi santral adı verilen büyük tesislerde üretilir. Hidroelektrik santrallerde su.alabilmek için bilezikler kullanılır. Hidroelektrik santraller: Su kaynaklarının gücünden yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir. Biriken su yüksek bir noktadan aşağı düşürülerek. Termik santraller çevreyi çok kirletir. Türbin. Yüksek basınçlı buhar türbin kanatlarına çarparak döndürür. Her ne kadar filtrelerle baca gazları arıtılsa da doğanın dengesini bozan maddelerin atmosfere yayılması önlenememektedir. Elektrik enerjisinin üretiminde kullanılan santral çeşitleri 1.7. Suyun kuvvetiyle elde edilen mekanik enerjiyle alternatör döndürülerek elektrik enerjisi üretilir. ENERJİNİN ÜRETİMİNDEN ABONEYE KADAR OLAN İLETİM VE DAĞITIM SİSTEMİ Elektrik enerjisi üretildiği noktadan harcandığı yere kadar giderken çeşitli bölümlerden geçer. Şekil 2. Çevreye hiç bir zararlı atık bırakmadan çalışan hidroelektrik santraller ülkemizde daha çok debisi büyük ırmakların uygun yerlerine kurulmaktadır Şekil 2. kazan içerisindeki suyu ısıtarak basınçlı buhar üretir.

Motorun miline bağlı olan alternatör ise AC elektrik enerjisi üretir. Şekil 3.000 W'lık bir gücü önce 10. sıvıyı ısıtır. (6000 V–18000 V) Üretilen enerji üretildiği bölgede kullanılacaksa. iş yerleri üç faz olarak 380–400 voltluk elektrik enerjisi alırlar. Elektrik enerjisinin büyük bir kısmı üretildiği bölgeden uzak bölgelere taşınarak kullanılır.10.000.000 voltla daha sonra 100. 4. Dizel motorlu santraller Bu santrallerde dizel yakıtı motor tarafından dairesel bir güce dönüştürülür. faz ve nötr olarak 220–230 V. Gel git santrali. IV. Bu nedenle yaygın olarak kullanılmazlar.000 voltla iletelim. Kapalı bölmedeki sıcak sıvı başka bir kazan içerisindeki sıvıyı kaynatıp basınçlı buhar üretir.000. Her iki durumda iletim hattından geçecek olan akımı bulalım.000 W 10 . Diğer elektrik santralleri I. Nükleer santraller Atomun parçalanmasıyla oluşan yüksek ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir. düşürücü trafolar kullanılarak yüksek gerilimden kullanım gerilimine (230 V / 400 V) düşürülür. Sıvı kapalı bölmede ve basınç altında olduğundan buharlaşamaz.000 V) iletim hattından geçen akım küçülür. Ancak gerilimi yükseltirsek (220. Rüzgâr santrali. Çözüm: P = 100. Güneş santrali. iletim hattından büyük bir akım geçmesi gerekir. Küçük gerilimle taşıma yaptığımızda mevcut gücü aktarırken I = P/U eşitliğine göre. III.000 V– 380. 5. Petrolün pahalı olması nedeniyle dizel motorlu santrallerin ürettiği enerjinin birim maliyeti yüksek olmaktadır. Elektrik enerjisinin üretim noktasından alıcıya ulaşıncaya kadar geçtiği bölümler Örnek: 100. Isınan sıvının sıcaklığı yükselir. Atom reaktöründe yapılan parçalamada ortaya çıkan yüksek ısı. Jeotermal enerji santrali b.3. Bu aşamadan sonraki çalışma düzeni termik santrallerde olduğu gibidir. Elektrik enerjisinin iletimi ve dağıtımı Elektrik santralinde üretilen elektrik enerjisinin gerilimi yüksektir. Bu durumda alternatörden alınan elektrik enerjisinin gerilimi taşınamayacak kadar küçüktür. Konutlar. II.

675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. birincisinde 1000 amper. Yerleşim merkezinin çeşitli yerlerinde kurulan bina tipi ve direk tipi trafo merkezleriyle gerilim düşürülerek abonelere dağıtılır. 1000 amperi taşıyacak iletkenin kalınlığı 100 amperi taşıyacak iletkene göre çok kalın ve ağır olacağından taşıyıcı direk ve izolâtörlerin çok büyük boyutlu olması gerekir.000–750. İşte bu nedenle elektrik enerjisi yüksek gerilimle taşınır.000.000 = 1000 A V = 100. Üç fazlı (trifaze) sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. İş birimi.000 V I = P/V =100. İşin tanımı ve birimleri Elektrikte iş. Elektrikle çalışan bir alıcının harcadığı enerji miktarı artıkça. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar. kilowattsaat (kWh)'tir. numaratör.000 volttur. bir saat boyunca çalışıyorsa yaptığı iş 1 kWh'tir.000–154. Elektrikte iş W harfiyle gösterilir. Bir fazlı aktif sayacın iç yapısı Bir fazlı sayaçlar akım bobini. gerilim bobini. devreye bağlı 1000 watt (1 kilowatt) gücündeki alıcı. ışık.000/10.000–380.000 V I = P/V = 100. ikincisinde 100 amperlik bir akım taşınacaktır.11. Başka bir deyişle. İletimde kullanılan gerilim değerleri. gördüğü iş de o oranda artar. Alüminyum disk 600.000 000/100.V = 10. 66. İŞ VE GÜÇ BİRİMLERİ VE BİRBİRİNE DÖNÜŞÜMÜ a. manyetik) olarak tanımlanabilir. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur.000 = 100 A Görüldüğü gibi. Bir fazlı (monofaze) sayaçlar ev ve işyerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. birim zamanda enerji harcayarak sonuç alma (ısı. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 11 . Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir. E. Şekil 3.

megawatt.8 = 80 kWh b. Şekil 3.I = 220.V/R = V2/R [W] eşitliği bulunur. Elektrikte güç denklemi: Güç = gerilim x akım. t: Zaman) Örnek: Gücü 10 kW (10.I = 24.30 000 = 80.000 TL b.R'dir.I şeklinde çarpılıp alıcının gücü belirlenebilir. nanowatt. b. I [W] Ohm kanunu. Gücün ast katları pikowatt.000 W) olan motor 8 saat çalışmıştır.4 = 880 W Örnek: 24 voltluk gerilimle çalışan ve 5 amper akım çeken alıcının gücünü bulunuz. P = V.12'de görüldüğü gibi ampermetre ve voltmetre yardımıyla da ölçülebilir. Çözüm: P = V. Çözüm: P = V. Elektrik dağıtım şirketine ödenecek parayı bulunuz. gerilim değerleri belirlendikten sonra bunlar P=V.I = V. Ampermetre ve voltmetreyle güç ölçme devresi Örnek: Ütü 220 voltluk şebekeden 4 amper akım çekmektedir. Alıcının gücünü bulunuz.t [kwh] (W: İş. Ampermetre ve voltmetreyle akım. devreden çektiği akım 3 amperdir. Buna göre alıcının gücünü bulunuz. a. P: Güç. Ödenecek para = W.I = I. mikrowatt.I = I2. Bu denklemi güç formülünde V'nin yerine koyarsak. 12 . Bunu güç denkleminde I'nın yerine koyarsak P = V. miliwatt.t = 10.30 000 = 2400. gigawatt’tır. yani. W = P. Gücün tanımı ve birimleri: Elektrik alıcılarının birim zaman içinde (saniyede) yaptıkları işe güç denir.12. alıcının çektiği akım ile gerilimin çarpımıdır. Elektriğin 1 kWh'i 30. Bu yasaya göre V = I. Yapılan işi. Elektrikte güç. Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ya da Şekil 3. Güç P ile gösterilir.000 TL olduğuna göre.Elektrikte iş denklemi: İş = güç x zaman [kilowattsaat] W = P.R. gücün üst katları kilowatt. gerilim ve direnç arasındaki ilişkiyi incelemektedir.5 = 120 W Örnek: Isıtıcının direnci 100 ohm. akım.R [W] eşitliği bulunur. birimi watttır. Yine ohm kanununa göre I = V/R'dir. Çözüm a. P = V.

736 W. Başka bir deyişle 1. Elektrikli alıcı çeşitleri Elektrik enerjisiyle beslenen alıcılar uygulanan akım ve gerilime gösterdikleri tepki bakımından üçe ayrılırlar. beygir gücü (BG.1.I yazarsak: W = VU.t Güç denklemi: P = V.0. Yani.I. Lâmbanın çalışma gerilimini ve gücünü bulunuz. alıcının yaptığı işi ölçen aygıt ise sayaçtır.t = 1.13'te görüldüğü gibi akım ile gerilim arasında faz farkı oluşturmazlar. Sayaca bağlı olan alıcının gücünü bulunuz. Çözüm: W = P.1 A 2 kW = 2000 W V = I.69 A olarak bulunur.36 BG 1 kW'tır. x = 4. 1. BİR VE ÜÇ FAZLI ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ a. I = P/V = 1472/220 = 6.R = 0.1 = 20 W Gücün.Çözüm: P = I2.I = I2.I = 200. 1 beygir gücüne eşittir. HP. Bu alıcılar şekil 3.R = V2/R'dir. sayaçta sayıcı (numaratör) bulunmasıdır. Şimdi bunları inceleyelim. Örnek: Gücü 1 kW (1000 W) olan ısıtıcı 10 saatte kaç kWh enerji harcar? Çözüm: W = P. Örnek: Gücü 4 BG olan motor kaç kW tır? Çözüm 1 BG 736 W ise 4 BG x W'tır. akkor flâmanlı lâmba gibi alıcılar omik özelliklidir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 13 . wattmetrede ibre.100 = 9.10 = 10 kWh F. c.2000 = 200 W P = V.100 = 900 W Örnek: 100 miliamper akım çeken mini lâmbanın direnci 2 kiloohmdur. Omik özellikli alıcılar: Ütü. Örnek: Elektrik sayacı 5 saatte 30 kWh yazmıştır. Çözüm: P = 2 BG = 2.736 = 1472 W P = V. İş denklemi: W = P. PS) cinsinden ifade edilmesi: Elektrikli motorların gücü watt ya da kilowatt cinsinden verilebildiği gibi beygir gücü cinsinden de ifade edilebilir.736 = 2944 W Örnek: 220 voltta çalışan elektrikli motor 2 BG gücündedir. P = W/t = 30/5 = 6 kW = 6000 W bulunur.t şeklinde de ifade edilebilir. Tek fark.I denkleminden I çekilirse.R = 32. fırın. Çözüm: 100 mA = 0.I İş denkleminde P yerine V. Wattmetreyle sayacın yapısı tamamen aynıdır. İş ve gücün birbirine dönüşümleri: Elektrik alıcılarının gücünü ölçen aygıt wattmetre. Omik özellikli alıcıların gücü hesaplanırken doğru akımla beslenen devrelerde kullanılan güç denklemleri aynen kullanılır.t denkleminden P'yi çekersek. P = V. Alıcının çektiği akımı bulunuz.

Bu alıcılar önce şebekeden akım çekerek şarj olurlar. Bu kitabın amacı elektrikle ilgili temel kavramları pratiğe dönük olarak anlatmak olduğundan faz farkı ile ilgili hesaplamalar genişçe açıklanmamıştır. Omik özellikli alıcılarda akım ile gerilim arasında faz farkının olmadığını gösteren vektör Faz farkı: Elektrikli alıcıların akıma karşı gösterdikleri tepki farklıdır. Şekil 3.13. Ortaya çıkan manyetik alan şebekeden çekilen akımın karakteristiklerini değiştirici etki yapar. alıcıların şebeke akımına karşı yaptığı etkiden dolayı ortaya çıkan sonuçlara faz farkı denir.14. gibi alıcılar indüktif özelliklidir.Şekil 3. AC motor ile lâmbanın çalışma esası aynı olmadığından bu iki alıcının akıma karşı tepkisi de farklı olmaktadır. kapı otomatiği. balast. 2.Cos φ [W] denklemiyle bulunur. bobin. İndüktif özellikli alıcılar: AC ile çalışan motor. Bobinlerden farklı olarak kondansatörlerde akım 90° ileridedir. S = V. Motorlar devreden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. Ardından depoladıkları akımı şebekeye geri verirler.I [VA] denklemiyle belirlenir. Faz farkı ile ilgili hesaplamalar çok geniş ve ayrıntılıdır. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın aktif (iş yapan) güce dönüşen bölümü.I. Kapasitif özellikli alıcılar: Kondansatörler kapasitif özelliklidir.I. Yani. Kondansatörün sürekli olarak dolup boşalması akım ile gerilim arasında 90°'lik faz farkı oluşmasına neden olur. Akkor Flâmanlı lâmbalarda ise çalışma anında manyetik alan oluşmadığından şebekeden gelen akımın davranışlarında değişiklik olmaz. 3. Bu alıcılar şebekeden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. selenoid valf vb. İndüktif alıcıların iş yapmak için harcadıkları güce aktif güç denir. İşte bu manyetik alan şebekeden gelen akımın akış düzenini değiştirir. Bu nedenle. numaratör. İndüktif özellikli alıcılarda faz farkı Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın reaktif (iş yapmayan) güce dönüşen bölümü Q = V. P = V.Sin φ [VAr] denklemiyle hesaplanır. Özellikle sanayi tesislerinde AC motor çok olduğundan buralarda faz farkı kavramı önemli bir unsur olarak önem kazanır. Başka bir deyişle bobin etrafında oluşan manyetik alanın etkisiyle elektrik akımı gerilimden 0 ile 90° arasında geri kalır. zil. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun görünür (bileşke) gücü. 14 . Fabrikalarda motorların oluşturduğu faz farkı kompanzasyon tesisiyle azaltılır. trafo.

15. Üç fazlı aygıtların bakım onarımını yapan teknisyenlerin bu alıcıların gücünü hesaplamayı bilmesi gerekir. gerilim.I. Çözüm: Motorun aktif gücü: P = V.5.5 = 1100 VA Açıklama • 990 W.380.Şekil 3.I.8 olan motorun aktif gücünü bulunuz.Sin φ = 220. Bir fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Bir fazlı alternatif akım ile çalışan omik özellikli alıcılarda güç. reaktif ve görünür gücünü hesaplamada kullanılan denklemler şöyledir: I.V. P = V. Çözüm: P = V.0.I. reaktif ve görünür gücünü bulunuz.73.Cos φ II.R = V2/R [W] denklemleriyle bulunur.9 Sin φ = 0. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri görünür gücün bulunmasında kullanılan denklem: S = .Sin φ III. Üç fazlı alıcıların aktif.Cos φ denklemiyle bulunur. • 539 VAr.I = I2. Üç fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Sanayi tesislerinde kullanılan motor. trafo. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri aktif (iş yapan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: P= . Çünkü güç belli olduğu zaman alıcının sigorta.5.43 = 539 VAr Motorun görünür gücü: S = V.I.9'dur. akımı 5 amper. İndüktif özellikli bir fazlı alıcıların aktif gücü P = V. motor tarafından kullanılan (işe dönüştürülen) güçtür.Cos φ = 1. Motorun aktif. c.V. kablo. motor tarafından kullanılamayıp boşa giden (manyetik alana dönüşen) güçtür.I = 220. 380 voltluk şebekeden 5 amper akım çekmektedir.I Örnek: Üç fazlı motor.5. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri güç wattmetre ile doğrudan belirlenebileceği gibi. O nedenle indüktif ve kapasitif özellikli alıcıların güçlerinin hesaplanmasında Cos φ ve Sin φ değerleri de göz önüne alınır. Güç katsayısı 0. Denklemdeki Cos φ değerine güç katsayısı (faz farkı) denir. Güç katsayısı cosinüsfimetre (kosinüsfimetre) adlı ölçü aletiyle ölçülür Örnek: Bir fazlı asenkron motorun gerilimi 220 volt. gibi aygıtlar üç fazlı AC ile beslenir.Cos φ = 220. akım. faz farkı değerleri ölçülüp hesap yoluyla da bulunabilir.I.43 Motorun reaktif gücü: Q = V. • 1100 VA.0. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri reaktif (iş yapmayan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: Q = . güç kat sayısı 0.8 = 2629 W HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 15 . şalter.V.0. termik koruyucu gibi donanımlarının değeri en uygun şekilde belirlenebilir. motorun şebekeden çektiği bileşke güçtür. Kapasitif özellikli alıcılarda faz farkı b.I. kaynak makinesi vb. İndüktif ve kapasitif özellikli alıcılarda çekilen akım ile gerilim arasında bir faz farkı ortaya çıkar.9 = 990 W Cos φ = 0.

Bireysel siperli kablo: Her damarı üzerinde metal siper bulunan kablodur. Kablolarla ilgili temel kavramlar: Damar: Kablonun yalıtılmış olan iletkenidir. 150 mm2) işlemek (kesme. Tek telli (damarlı) çıplak iletken: Topraklama ve havaî hat tesislerinde kullan ılır. TESİSATTA KULLANILAN İLETKENLER a. Çok damarlı kablo: Damar sayısı birden çok olan kablodur. Çok telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Birden çok damar ayrı ayrı yalıtılarak ve ortak bir yalıtkan kılıf ile kaplanarak üretilir. II. yalıtılmış. Elektrik tesislerinde bakır. damarlar arası boşlukları doldurmak ve kabloya uygun bir biçim verilmesini kolaylaştırmak için kullanılan. Kumanda devrelerinde. kalay. İletken çeşitleri I. Tek telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Bir ya da daha çok çıplak telin üzerinin yalıtkan tabakayla kaplanmasıyla üretilir. damarlarda kullanılan tel sayısına göre ikiye ayrılır: -Çok damarlı tek telli yalıtılmış iletken. gümüş vb. -Tek damarlı çok telli yalıtılmış iletken: İşleme zorluğu (ağır işcilik) nedeniyle 16 mm2 den büyük kesitli iletkenler çok telli yapılarak üzerleri yalıtkanla kaplanır. Çıplak iletken: Elektriksel bakımdan yalıtılmamış (izolesiz) iletkendir. Çok damarlı yalıtılmış iletken. birden çok tel üst üste sarılarak (burularak) çok telli iletken üretilmektedir. daire biçimli (yuvarlak) olan kablodur. alüminyum. kablo faz iletkeni kesitinden küçük olan iletkendir. Kör damar: Çok damarlı kablolarda. Kesme (sektör) kablo: Damar iletkeni kesiti daire kesmesi biçimli olan kablodur. iç tesisatta nemli yerlerde ve d ış tesisatta kullanılır. yalıtkan malzemeden yapılmış ip ya da iplerdir.Tanım: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. Düşük kesitli iletken: Nötr kesiti. Çok telli (damarlı) çıplak iletken: İzolatör (yalıtkan kaide) üzerine yapılan tesislerde kullanılır. Sabit ve hafif (düşük akımlı) işletme koşullarında sıva altı ve sıva üstü tesisatta kullanılır. b. Bir damardaki çıplak tel sayısına göre kendi arasında ikiye ayrılır: -Tek damarlı tek telli yalıtılmış iletken: 1-6 mm2 kesite kadar yapılan ve tek telden oluşan iletkendir. Dairesel kablo: Damar iletkeni kesiti. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. 16 . bağlama) zorlaştığından. -Çok damarlı çok telli yalıtılmış iletken Kablo: Elektrik enerjisini ileten ve iki elektrik ayg ıtını birbirine bağlayan. bir ya da birden çok damarın birleşmesiyle oluşan gerece kablo denir. Büyük kesitli iletkenleri (35 mm2. bükme. Bütün iletken tek bir telden oluşur.ÜNİTE NO: 3 İLETKEN BAĞLANTILARI A. Yalıtılmış iletken: Bakır ve alüminyumdan yapılan çıplak iletkenin üzerinin yalıtkan malzemeler kullanılarak izole edilmesiyle üretilmektedir.

kondansatör levhalarının yapımında. Sac: Yumuşak demirden yapılan saclar. Molibden: Korozyona (aşınmaya) ve ısıya dayanıklı sert bir metaldir. daha çok orta ve yüksek gerilim hatlarında. kullanılır. Metal siper: Her damarın ya da ortak kılıfın üzerine gelen. yeraltı kablolarında ve lehim üretiminde kullanılır. Elektrik tesisatlarında kullanılan iletken gereçler: Gümüş: Saf gümüş. Elektrik akımını en iyi ileten gereç olmasına karşın pahalı olması nedeniyle iletken tel olarak kullan ılmaz. kablo boyunca devam eden helisel biçimli bir sargıdır. Kılıf: Kabloyu elektriksel bakımdan yalıtmak.Konsantrik iletken: Bir damarlı kablolarda yalıtkan kılıfın. ağaç direklerin emprenye edilmesinde (çürümeye karşı dayanıklı hâle getirme) ve lehim üretiminde kullan ılır.9 saflıkdaki elektrolitik bakır kullanılır. kontaktör ve şalterlerin kontak kısımlarının yapımında kullanılır. akümülâtör plâkalarında. sarımtrak renkte ve yumuşak olan kalay. içersine çelik tel konularak kullan ılır. Ölçü aletleri. ısıtıcılarda vb. ölçü aletlerinde vb. 3410 °C gibi yüksek ergime derecesi nedeniyle lâmba flâmanı. havadan ve sudan etkilenmez. kontak. Elektrikçilikte daha çok % 99. damarı ya da damarları içine alan gömlektir. damar demetini içine alan ve kabloya istenilen biçimi vermeye yarayan kılıftır. bir örgü ya da bakır tel şeritlerin oluşturduğu. Isındığında direnci değişmediğinden. Kadmiyum: Şarj olabilen pillerde vb. kolayca bükülür. direnç yapımında ve maden kaplamacılığında kullanılır. bakır tel ya da şeritden yapılmış bir sargıdır. Bakır: Kırmızı renkte olan bakır. tablo ve pano yapımında kullanılır. kullanılan metaldir. Alüminyum: Gümüş beyazı. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 17 . Ortak kılıf: Çok damarlı kablolarda. Elektrik makinelerinin gövde kısmının yapımında kullanılır. kullan ılır. Dış kılıf: Kabloyu dış etkenlerden koruyan ve kablonun en dışında bulunan kılıftır. mavimtrak renkte ve mekaniksel direnci az olan kur şun. yumuşak demir ve çelik adlarını alır. Direnç yapımında. Tungsten: Korozyona karşı dayanıklı sert bir metal olan tungsten. ölçü aletlerinde. sigorta buşonlarının ergiyen tellerinde. yassı ya da yuvarlak tellerle yapılmış örgü ya da sargıdır. Kurşun: Gri. Zırh: Kabloyu mekanik etkilerden koruyan. direnç teli yapımında. İçerisinde bulunan karbonun oranına göre font (dökme demir). Elektrot. mekanik ve kimyasal etkilerden korumak amacıyla kullanılan. bakır tellerden yapılmış. akümülâtör plâkalarında. Demir: Parlak gri renkte yumuşak bir metaldir. Oksitlenmediği ve mıknatıstan etkilenmediği için. çok damarlı kablolarda ortak kılıfın üzerine gelen. Krom: Gümüş beyazı renginde sert ve parlak bir metaldir. pillerde negatif elektrot olarak. direnç ve paratoner (yıldırımlık) yapımında kullanılır. Çinko: Beyaz. tel ve levha hâline getirilebilir. Konstantan: % 40 oranında nikel (Ni). Cama kaynak edilebilir. direnç teli yapımında ve elektrikli fırınlarda kullanılır. % 60 oranında bakır (Cu) alaşımıdır. Yalıtkan kılıf: Damar iletkenini yalıtan kılıftır. iletkeni. mavimtrak renkte mekaniksel direnci az ve yumuşak olan çinko. mavimtrak renkte yumuşak bir metal olan alüminyum. pillerde elektrot olarak. Plâtin: Parlak beyaz renkli yumuşak bir metaldir ve havada oksitlenmez. Kalay: Beyaz. beyaz parlak renkte ve yumuşaktır. Lâmbalarda flâman (ışık yayankısım) taşıyıcı olarak kullanılır.

İletkenlerin kesilmesi Ev tesisatında kullanılan iletkenler 100 metrelik rulolar hâlinde sat ılır. kalın kesitli kabloların kesilmesinde kullanılır. mineral vb.400 .50 . Şekil 3.6 . kesilecek iletkenin cinsine ve çapına göre belirlenir.75 .35 . ütü. kargaburnu. pil ve galvano banyolarında elektrolit olarak kullan ılır. Kullanılacak alet. (Şehir şebekesindeki su. örgülü. İLETKEN BAĞLANTILARI a.4 .Krom-nikel: % 70 Ni. İletkenlerin soyulması İç tesisatta kullanılan iletkenlerin üzeri yalıtkan maddeyle kaplıdır.95 . Tek telli iletken uçlarının açılmasında iletken damarın zedelenmemesine ve çok telli iletkenlerde damarı oluşturan tellerin kopmamasına dikkat edilir. sürgülü reosta gibi aletlerin kontaklarının yapımında ve tesisat gereçlerinde kullanılır.1. Akümülatör. ile soyulur.2.20 0. Su: Saf su yalıtkandır.120 .70 . B. kullan ılır. Yani 1. Bunlar. Elektrik tesisatında kullanılan iletken standartları Uygulamada kullanılan iletkenler standart kesitlerde üretilmektedir. Sıcaklıkla direnci az değiştiğinden. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla kesilmesi Pense ve yan keski.25 . şalter.5 . Buharı zehirlidir. yan keski. maddeler nedeniyle iletken olarak kabul edilebilir.16 . bir yere bağlanacağı zaman üzerindeki yalıtkanın soyulması gerekir.5 mm2 kesitindeki bir iletkeni demir testeresiyle değil pense ya da yan keski ile kesmek daha doğrudur.1. demir testeresi ise.300 .50 .0.) c.150 . İletkenler ekleneceği.185 240 . kerpeten.500 mm2'dir. Pirinç: Bakır-çinko alaşımıdır. demir testeresi vb. Oksitlenmediği için ölçü aletleri. Su içersine asit-metal tuzları katılarak iletken hâle getirilebilir.0. kullanılır. yan keski.5 . Üzeri yalıtkan kaplı (izoleli) iletkenler. Elektriği.1 . içerisindeki tuz. kablo soyma pensi vb. İletkenlerin kesilmesinde pense. bükülü kabloların kesilmesinde. 0. % 30 Cr (nikel-krom) alaşımıdır. Wolfram: 3500 °C gibi yüksek bir ergime derecesine sahip olduğundan lâmba flâmanlarının yapımında vb.10 . çakı. anahtar. ince iletkenlerin kesilmesinde.30 . ısıyı iletme özelliği vardır. b. 18 . Civa: Beyaz parlak renkli ve 18-22 °C'ta buharlaşan sıvı halde bir metaldir. ocak ve fırın gibi ısıtıcılarda direnç teli olarak kullan ılır. Elektrik aygıtlarında cam tüp içerisine konarak kontak yapıcı olarak kullanılır.

T ek: Alçak gerilim havaî (dış) hatlarında ve iç tesisatta. T ek çeşitleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 19 . temasın çok iyi olması için lehimlenir ve izolebantla yalıtılır. ek yeri sağlam ve sıkı olmalıdır.4). kullanılan iletkenin boyu kısa geldiğinde ya da düz giden bir hattan enerji almak gerektiğinde ekleme yapılır. Bükme işleminde ince iletkenler için kargaburun.3.5. İletkenleri eklemede kullanılan yöntemler şunlardır: 1. Çok damarlı iletkenlerin eklenmesinde damarların kısa devre olmaması için. Ekleme işleminden sonra ek yerleri.2. Şekil 3. Şekil 3. Bu ise akımın zor geçmesine ve ek yerinde ısı oluşmasına sebep olur. kalın kesitli iletkenler ise klemensle eklenir. İletkenlerin bükülmesi sırasında 90°'lik dik açı ile bükülmesine. Gevşek yapılan eklerde elektriksel temas kötü olur. İletkenleri ekleme yöntemleri İç tesisatta.5. Düz ekte. karşılıklı gelmemesi sağlanmalıdır (Şekil 3. Havaî hatlarda klemens ile T ek yapılırken iç tesisatta buat içerisinde yapılır.4. (T ek yapılırken iletkenler zedelenmemelidir.Şekil 3. Şekil 3. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla soyulması c. İnce kesitli iletkenler pense ya da kargaburun ile sarılarak.) Şekil 3. Düz ek çeşitleri 2. İletkenlerin bükülmesi İletkenlerin vida ve klemense montajında uç kısımlarının bükülmesi gerekebilir. Düz ek: İnce kesitli iletkenlerde ek. ek yerlerinin. orta kısmından iyice sıkıştırılarak düzgün bir şekilde katlanmasına dikkat edilmelidir. çekme kuvveti az olan yerlerde kullanılır. pense ve kargaburun kullanılarak yapılır. kalın iletkenler için pense kullanılır. İletkenlerin bükülmesi d.

6. İletkenlerin klemens kullanılarak eklenmesi 6. Şekil 3. İletkenlerin klemenslerle eklenmesi: İletkenler Şekil 3.6.7'de görüldüğü gibi klemenslerle de eklenebilir. Şekil 3. klemens gövdesi dışında çıplak iletken bırakılmaz. Şekil 3. vidalar iyice sıkılır.3. Özel ek: Dış tesisatta kalın kesitli iletkenler klemens ve boru ile eklenir alçak gerilimli iç tesisatlarda ise klemens bulunmadığı zaman iki iletkenin aynı yere bağlanması gerektiğinde farekuyruğu ve geçmeli tip ek yapılır (Şekil 3.).). İletkenlerin uçları yeterli uzunlukta açıldıktan sonra klemensin sıkıştırma vidası altına yerleştirilir ve vida sıkılır. İletkenlerin ek yerlerinin yalıtılması: Elektrik tesisatlarında kullanılan kablolar buatlarda birbirine eklenir. Tek telli ve çok telli iletkenler eklendikten sonra lehimlenmeli ve yalıtılmalıdır (Şekil 3. İletkenlerin yalıtılması 20 . Ek yerlerinin birbirine değmemesi için izolebant kullanılarak yalıtım yapılır.8. Klemensle ek yapılırken. Çift T ek çeşitleri 4. Çift T ek: Düz giden hatlardan iki ayrı yönde ek almak gerektiğinde yapılır.6. 5.7.

nüvenin boyutu. Trafolar isteğe göre her güç ve gerilim değerinde üretilebilir. sarım sayısı. bıçaklı.1. Bu bölümde düşük gerilim zayıf akımla çalışan çağırma ve bildirim tesisatları incelenecektir. Örneğin zil çalıştırmak için 220/12 V ve 3-5 W gücünde bir trafo yeterli olur. Primere uygulanan alternatif akımın yarattığı değişken manyetik alan nüve üzerinden geçerek sekonder sargısını etkiler. sargı kesiti gibi öğelere göre değişir. Trafolar elektriğin frekansını değiştirmez. A. gerilim değerleri göz önüne alınır. Sekonderden alınan gerilim ve akımın değeri. Sigorta: Elektrik besleme hatlarını ve aygıtları aşırı akıma karşı korumak için kullanılan devre elemanına sigorta denir. buşonlu. Transformatörün yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 21 . ÇAĞIRMA VE MALZEMELER BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN a. Bir fazlı trafolarda primer (birincil) ve sekonder (ikincil) olmak üzere iki sarım ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine yerleştirilmiştir. akım. (Sekonderin sarımının içindeki elektronları hareket ettirir. Uygulamada. b. Gerilimi düşürmede kullanılan trafolarda primer ince kesitli telden çok sarımlı. Sigortalar 4. sekonder ise kalın kesitli telden az sarımlı olur. Zil transformatörü: Elektrik akımını ve gerilimini alçaltıp yükseltmeye yarayan aygıta transformatör (trafo) denir. Seçim yapılırken beslenecek alıcının. fişli ve yüksek gerilim sigortaları kullanılır.) Değişken manyetik alana maruz kalan sekonderin çıkış uçlarında değişken (AC) gerilim doğar. bölümde açıklanmıştır.ÜNİTE NO: 4 ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARI Elektrik tesisatları kullanılarak haberleşme işleri yapılabilmektedir. primer Şekil 4. otomatik. cam. Devre bağlantısı yapılırken trafonun etiketinden bağlantı uçları belirlenemiyorsa sargıların kesitlerine bakılır.

Zilin bobin uçlarına 4-8-12 voltluk gerilim uygulandığında bobin etrafında bir manyetik alan oluşarak nüveyi mıknatıslar. Tesisatlarda. hoparlör gibi elemanlar kullanılarak yapılan gereçlere elektronik devreli zil denir. ding dong. Peşel boru: İnce çelik sacdan yapılmış. İletken: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. Borular: Çağırma ve bildirim tesisleri sıva üstü ya da sıva altı tesisat olarak döşenir. e. entegre. Butondan elimizi çektiğimizde ise yay kontağı iterek akımı keser. Butona basıldığında kontaklar kapanır ve alıcı çalışır. gümüş vb. Elektrik tesislerinde bakır. Ziller: I.26 mm çapındadır.2.c. 22 . bim bam. Palet normal konumuna döndüğünde ise A kontağı tekrar kapanarak bobine yeniden akım verir. II. paslanmaya karşı özel bir madde ile kaplanmış boru çeşididir. Normalde (butona basılmadığında) kontak. kanarya sesi. alüminyum. mika. ç. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür.14 .5 mm2.5 mm2 kesitinde bakır kablolar kullanılır. paleti çeker ve tokmak çana vurur. Borular 3 m boyunda ve 14 .2'de görülen A kontağı açıldığından bobinin enerjisi kesilir. Mekanik zil: Bobin. 9 . çan gibi elemanların birleşmesinden oluşmuş devre elemanıdır. Aydınlatma sortilerinde 1. kalay. Çok yaygın olarak kullanılan kanarya sesli ziller sönümlü osilatör devresinden meydana gelmiştir.75 mm2 kesitinde PVC izoleli bakır iletkenler tercih edilir. Elektrik akımını geçirmeyen maddelere yalıtkan denir. insan sesi gibi sinyaller üreten modelleri vardır. Konutlarda uygulanan çağırma ve bildirim tesislerinde 0. Elektronik devreli zil Direnç. Hareketli ya da çok kıvrımlı yerlerde kullanılan spiral borular ise. Palet çekildiği anda Şekil 4. amyant. PVC. kondansatör.50-0. transistör. Bobine kesik kesik uygulanan akım çanda ses oluşturur. müzik. kâğıt. cam. porselen. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır.18 . palet. Uygulamada kullanılan boru tipleri şunlardır: I. Bergman boru: İç kısmı vernikli kartonla kaplı alüminyum sacdan yapılmış sıva üstü tesisatta kullanılan boru çeşididir. Bu durumda demir nüve mıknatıslığını kaybederek paleti bırakır. Melodili zillerin. d. bakalit. Mıknatıslanan demir nüve. presbant gibi maddelerden yapılmış yalıtkanlar kullanılır. fiber.18 . tokmak. nüve. bağlantı uçları ve yay düzenekli kontaktan oluşur.11 . Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür. priz sortilerinde ise 2. Şekil 4. Buton: Devreyi açıp kapamaya yarayan buton. yay tarafından yukarı itildiğinden açık durumdadır ve devreden akım geçmez. Mekanik zil II. kauçuk.26 mm çaplı olarak satılır.

Yüksek mekanik dayanım istenen tutturma işlerinde ise çelik dübeller kullanılır. seyyar kablo vb. Uygulamada kullanılan klemens çeşitleri şunlardır: Sıra klemens: Duy. Lüstr klemens: Porselen gövdeli olup sıcaklığın yüksek olduğu ortamlarda kullanılır. sert tipler ise hasır (beton) altına döşenir. 26 mm çapında üretilir h. gibi yerlerde kullanılır. Klemensler: İletkenler daha iyi temas için klemensler kullanılarak eklenir. Dirsek: Boruların 90° dönüş yapması için kullanılan gereçtir. Kroşeler. 14. ğ. Yumuşak tipler binanın duvarlarına. Yumuşak ve sert olmak üzere iki tipte yapılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 23 . Kroşeler: Sıva üstü tesisatta borular. Anahtar ve priz kasaları: Sıva altı tesisatta anahtar ve prizleri duvarlara monte etmede kullanılan plâstik elemandır. l. i. ı. Spiral boru: Çok kıvrımlı yerlerde kullanılır. Ray klemens: Panolarda kablo eklemede kullanılır. buat. Pater. Muf: Boruların eklenmesinde kullanılan gereçtir. k. 18. Kablo pabuçları: Kalın kesitli ve çok telli iletkenlerin vidalara çok kolayca bağlanmasını sağlamak için kullanılan elemandır. PVC boru: PVC (polivinil clorür) maddesinden üretilir. Simit klemens: Buatların içine konarak kablo eklemede kullan ılır. f. duvara ya da tavana kroşelerle tutturulur. IV. pano. Buat: İletkenlerin eklendiği ve dağıtımlarının yapıldığı ek kutularıdır. PVC'den ya da ince sacdan üretilir. j. g. Uygulamada yuvarlak ve kare şeklindeki buatlar kullanılır. sacdan ya da plâstikten yapılır. Dübel: Elektrik tesisatıyla ilgili araç gereçlerin beton duvar ve tavana tutturulması için vida yoluna yerleştirilerek kullanılan plâstik elemandır. Pater: Sıva altı tesisatta tavan ve duvara monte edilecek araçların kolayca vidalanmasını sağlamak için kullanılan tahta parçasıdır. Uygulamada en çok 6-7-8 numaralı dübeller kullanılır. binanın betonu dökülmeden önce yapılan boru döşeme işlemi yapılırken yerleştirilir.III. Hat klemensi: Elektrik dağıtım direklerinden konutlara ve iş yerlerine enerji alırken kullanılır.

B. ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Zayıf akım devreleri çizilirken standart semboller kullan ılır. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur. 24 . Rasgele sembol çizmek. Sembollerin anlaşılır ve yönetmeliklere uygun olması önemlidir. sembolleri değiştirmek uygulayıcı teknisyenlerin aklını karıştırabilir.

Şekil 4. çizginin üzerine rakamla iletken sayısı yazılarak belirtilir.4'a bakınız. 60° eğik ve üç iletkene kadar iletken sayısınca çizilen ince çizgilerle. Kapalı şema Şekil 4. Kapalı şemada tek çizginin kaç iletkeni temsil ettiği. Şekil 4. Şekil 4. Bir butonla bir zil tesisatı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 25 . BİR BUTONLA BİE ZİL TESİSATI 1. Elektrik tesisat projeleri aydınger kâğıdına tek hat şeması şeklinde çizilir. Kapalı şema olarak da adlandırılan çizimde iletkenler bir çizgi şeklinde gösterilir.5. açık ve kapalı şema olmak üzere iki şekilden oluşur.4.3 ve şekil 4.3. Açık şema D.5). Bu tesisatta. mimarî plân üzerine semboller kullanılarak çizilir. ELEKTRİK TESİSATLARININ ÇİZİMİ VE ÖZELLİKLERİ Tesisatın projesi.C. Bir butonla bir zil tesisatı: Bir butonla bir zil tesisatı devresi. üç iletkenden fazlası içinse. Tesisatı yapacak elektrikçi projeleri göz önüne alarak uygulamayı yapar. butona basıldığı sürece zil çalar (Şekil 4. Elektrik tesisatları sıva üstü ve sıva altı olmak üzere iki şekilde yapılır.

Bir butonla iki zil tesisatı 26 .2. Şekil 4.6. Bir butonla iki zil tesisatı: Birbirine paralel bağlı iki zil ve bir butondan oluşan tesisattır.6). Paralel bağlı zil sayısı artırılarak bir yerden daha fazla zilin çalıştırılması sağlanabilir (Şekil 4.

Buşon yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 27 . Alt ve üst kapaklar: Buşonun iki ucunda bulunur. cihazları aşırı yüklenme ve kısa devrelere karşı korumada kullanılan elemana sigorta denir. kapağı. Sinyal pulcuğu her akım değeri için ayrı bir renkte boyanmıştır (Şekil 5.2. Buşon: Akımı kesme düzeneğinin bulunduğu kısımdır.2). III. Buşon. Sigorta devreye seri bağlanır ve üzerinden anma akımından çok akım geçtiğinde devreyi açar. AYDINLATMA ARAÇ VE GEREÇLER 1. Tesisata giden faz ucu üst kontağın vidasına bağlanır. Buşon. 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 50 – 63 – 80 – 100 A değerlerinde üretilir.2). II. Buşonlu sigortaların parçalarının özellikleri şunlardır: I. Dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlamaya yarar (Şekil 5.2). Sigorta çeşitleri şunlardır: a. Buşon iletkeni (sigorta teli): Değişik akım değerlerinde üretilmiş teldir. Viskontak: Buşon gövdeye takıldığında buşonun metal başlı ucu ile dipkontak arasında iletkenliği sağlar. Şekil 5. Buşonlu sigortalar: Buşonlu sigortalar şu parçaların birleşiminden oluşur: I. IV.1'e bakınız.ÜNİTE NO: 5 AYDINLATMA TESİSATLARI A. Telin kopmasıyla yaylı fırlatma düzeneği sayesinde pul yerinden fırlar.1.) Üst kontak: Buşon kapağının tutturulması için diş açılmıştır.2). Sigortalar: Alıcıyı besleyen hatları. Gövde. Buşonlar. Orta kısmı oyuk tip viskontaklar gövdeye istenilmeyen akım değerinde buşonun takılmasını önler. Viskontak. Şekil 5. Sinyal pulu: Buşon içindeki ince telin uç kısmına takılır. Buşonlu sigorta II. Gövde şu kısımlardan oluşur: Dip kontak: Şebeke faz ucunun bağlandığı ve gövdenin içinde alt tarafta bulunan k ısımdır. Buşon şu kısımlardan oluşur: Buşon gövdesi: Telin erimesi anında oluşan ısıya dayanacak şekilde porselenden yapılmıştır (Şekil 5. Kuvars kumu: Eriyen telin oluşturduğu sıcaklığın olumsuz etkisini azaltmak için kullanılan maddedir(Şekil 5. (Şekil 5. Gövde: Sigortanın bağlanacağı yere tutturulmasını sağlayan kısımdır.

Termik koruma bimetal esaslıdır. TV. Buşon kapağının üstünde yuvarlak bir cam bulunur. Pul renklerinin akım karşılıkları şöyledir: Yeşil: 6 A. L tipi sigortalar aşırı akım durumunda hemen atar. Beyaz: 50 A. Bu sigortalar altlık ve buşon olmak üzere iki parçadan oluşur. Mavi: 20 A.Buşonun kaç amperlik olduğu sinyal pulcuğuna bakılarak anlaşılabilir. L tipi sigortalar aydınlatma ve priz tesislerinde kullanılırken. f. Buşon kapağı: Yalıtkan bölümü porselenden. Siyah: 35 A. c. iletkenle toprak arasında gidip gelen akım farkı sonucunda eşitlik bozulduğundan. Gri: 16 A. 2. Bu sayede fazın birisinin bağlı olduğu sigorta attığında üç fazın akımı da kesilir. sigortanın atması (buşon telinin erimesi) anında sinyal pulcuğunun fırlayarak kişilere zarar vermesini önler. merdiven ışık otomatiği vb. Küçük akım (cam) sigortaları: Cam sigortalar radyo. III. Bakır rengi: 63 A Not: İç Tesisat Yönetmeliği'ne göre yamanmış ya da üzerine tel sarılarak köprülenmiş sigortaların kullanılması yasaktır. Yüksek gerilim sigortaları: Yüksek gerilim sigortaları trafo merkezlerinde ve santrallerde kullanılır. G tipi sigortalar ise motor koruma devrelerinde kullanılır. Fişli sigortalar: Fişli sigortalar daha çok oto elektrik devrelerinde kullanılırlar. G tipi modeller ise gecikmeli olarak devreyi açar. d. cihazların korunmasında kullanılırlar. Manyetik koruma ise aşırı akım geçmesi durumunda elektromıknatıs hâline gelen kalın kesitli bobinin nüveyi hareket ettirerek kontaklar ı açtırması esasına dayanmaktadır. Cam. Devreden aşırı akım geçince bimetal bükülerek akım geçişini sağlayan kontakları açar. Bu gerilimden dolayı oluşan akım devreyi açacak manyetik güce ulaştığı anda röle beslemeyi keser. iletken kısmı pirinçten yapılan parçadır. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 40 – 45 – 50 amperlik değerlerde üretilmektedir. Kaçak akım koruma rölesi (diferansiyel röle): Kaçak akım koruma rölesi alıcıların gövdesine 30 mA lik akım kaçağı olması hâlinde devreyi açan elemandır. Bıçaklı (NH) sigortalar: Sanayi tesislerindeki yüksek akımlı alıcıların korunmasında kullanılan sigorta çeşididir. Sarı: 25 A. b. Kırmızı: 10 A. Boru şeklinde olan bu sigortaların mekanik ve ısı dayanımı diğerlerine oranla çok yüksektir. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar L (B) ve G (C) tipi olmak üzere iki tipte üretilir. 28 . Üç fazlı motorların korunmasında kullanılan otomatik sigortaların mandalları birbirine akuple edilir. e. Motorlar kalkış anında normal akımlarından bir kaç misli değerde aşırı akım çekerek çalışmaya başladıklarından bu tip alıcılarda gecikmeli atan otomatik sigortalar tercih edilir. Normal çalışma anında kaçak akım koruma rölesinin nüvesi üzerinde herhangi bir manyetik alan oluşmaz ve akım trafosunda indüklenen gerilim sıfırdır. oluşan fark akımı sayesinde trafoda (sekonder sargı) bir gerilim indüklenir. Otomatik sigortalar: Alıcının aşırı akım çekmesi ya da kısa devre anında akımı kesen araçtır. Bu tip sigortalar termik ve manyetik koruma düzenekli olarak üretilmektedir. Gövdeye kaçak olduğunda.

Kaçak akım koruma röleleri elektrikli aygıtları kullanan kişilerin çarpılmasını önlemek için kullanılan çok önemli ve yararlı bir aygıttır. Bu elemanın kullanımında şu hususlara dikkat edilmelidir: I. Röleden sonraki tesisatta nötr iletkeni ve topraklama (koruma) iletkeni ayrı ayrı olmalıdır. (Yani toprak hattıyla nötr hattı birbirine değmemelidir.) II. Nötr iletkeni izoleli olarak çekilmeli, topraklanmamalı ve hiçbir yerde (buat, priz, vb.) toprakla ya da koruma iletkeniyle elektriksel olarak temas etmemelidir. III. Röleyi denemek için faz ile nötr iletkeni kesinlikle k ısa devre edilmemelidir. Kaçak akım koruma rölelerinin 300 mA'lik akım kaçağını algılayarak devre akımını kesen modellerine yangın koruma rölesi denir. 3. Anahtarlar: Elektrik devrelerinde açma ve kapama görevi yapan devre elemanına anahtar denir. Anahtarların yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü anahtar: Sıva üstüne monte edilen anahtardır. II. Sıva altı anahtar: Sıva içerisinde gömülü anahtar kasası içine monte edilen anahtardır. III. Etanj (antigron) anahtar: Nemli yer tesislerinde kullanılan anahtardır. Nem, toz, patlayıcı gaza karşı sızdırmaz özelliktedir. Anahtarların kumanda şekline göre sınıflandırılması: I. Tuşlu anahtarlar: Düğmesine elle basılarak kumanda edilen anahtar tipidir. Çok yaygındır. II. Döner mandallı anahtarlar: Düğmesi elle çevrilerek kumanda edilen anahtar tipidir. Anahtarların işlev bakımından sınıflandırılması: I. Adî (tek kutuplu) anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarar. II. Komütatör anahtar: İki ayrı lâmba ya da lâmba grubunu bir yerden ayrı ayrı yakıp söndürmeye yarar. III. Vaviyen anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu iki ayrı yerden yakıp söndürmeye yarar. 4. Prizler: Elektrikli aygıtların beslenmesinde kullanılan elemandır. Prizlerin yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü priz, II. Sıva altı priz, III. Etanj (antigron) priz Prizlerin işlev bakımından sınıflandırılması: I. Normal (adî) priz, II. Topraklı priz, 5. Fişler: Elektrikli aygıtların prizden beslenmesi için kullanılan elemanlardır. Fiş çeşitleri şunlardır: I. Erkek fiş, IV. Topraklı dişi fiş, II. Topraklı erkek fiş, V. Telefon fişi III. Dişi fiş,
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

29

6. Uzatma kabloları: Elektrikli aygıtların besleme kablosunun kısa geldiği durumlarda kullanılan araçtır 7. Duylar: Lâmbanın devreye bağlanmasında kullanılan elemandır. Duy bağlanırken anahtardan gelen faz ucunun duyun dip kontağına bağlanması gerekir. Yapılışlarına göre duy çeşitleri şunlardır: I. Süngülü duy: Sarsıntının fazla olduğu yerlerde (taşıtlar, el fenerleri vb.) kullanılır. Bunlarda, lâmbanın duya giren kısmında çıkıntılar vardır. Bu çıkıntılar sayesinda lâmba duya çok sıkı bir şekilde monte edilebilmektedir. II. Vidalı duy: Lâmba başlığına ve duyun içine açılan dişlerin birbirine vidalanarak bağlandığı duydur. Sarsıntının olmadığı tesislerde kullanılır. Kullanıldığı yere göre duy çeşitleri şunlardır: I. Asma (üniversal) duy, IV. Bahçe duy, II. Tavan duyu, V. Donanmaduyu, III. Duvar duyu, VI. Braçol duy Büyüklüklerine göre duy çeşitleri şunlardır: I. Minyonet duy (E-7): Daha çok zayıf akım (1,5-12 V) devrelerinde kullanılır. II. Minyon duy (E-14): Zayıf akım ve aydınlatma devrelerinde kullanılır. III. Normal duy (E-27): 220 voltluk aydınlatma tesisatlarında kullanılır. IV. Golyat duy (E-40): 200 W'tan daha büyük güçlü lâmbaların beslenmesinde kullanılır. 8. Rozanslar: Tavana asılarak kullanılan duyların kablolarla irtibatını sağlamak için kullanılan elemandır. 9. Lâmbalar: Lâmbaların ışık yayması, elektrik akımının direnci yüksek metallerden geçerken onu ısıtması esasına dayanmaktadır. Joule (jül) yasasında da vurgulandığı gibi içinden akım geçen her iletken belli oranda ısınmaktadır. Bu ısınma bakırda, gümüşte, çinkoda, tungstende farklı değerlerde olmaktadır. Isınma miktarını belirleyen unsur metalin öz direncidir. Aydınlatmada kullanılan lâmbaların çeşitleri ve özellikleri şöyledir: a. Akkor flâmanlı (kızaran telli, enkandesant) lâmbalar: Akkor flâmanlı lâmbalar, cam gövde ve yüksek dirençli flâmandan oluşur. Bu tip lâmbaların standart güç değerleri: 5–15–25–40–60–75–100–150–200 W'tır. Akkor flâmanlı lâmbalar ürettikleri ışığın azlığı nedeniyle pek tercih edilmez. b. Flüoresan lâmbalar: İki ucu flâmanlı cam tüp, balast, starter, soket gibi elemanların birleşmesiyle oluşmuş lâmba çeşididir. Akkor lâmbaya göre çok fazla ışık yaydığından günümüzde en çok tercih edilen lâmba türüdür. Flüoresan lâmbaların iyi yönleri şunlardır: I. Işık verimi akkor lâmbadan yüksektir. II. Göz kamaştırmaz. III. Az ısınır. IV. Ömrü uzundur. V. Gün ışığı yayar.

30

Flüoresan lâmbaların olumsuz yönleri şunlardır: I. İlk maliyeti yüksektir. II. Montajı karmaşıktır. Günümüzde elektronik balastlı mini boyutlu, kompakt tip flüoresan lâmbalar da kullanım alanına girmiştir. 10. Buat kapakları: Dairesel ya da kare şeklinde olan buat kapakları plâstik ya da ince sacdan yapılır. AYDINLATMA TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Aydınlatma tesisatlarında standart semboller kullanılır. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

31

Adî anahtarlı lâmba tesisatı: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarayan devredir (Şekil 5. Şekil 5.3). lâmbaya kumanda eden anahtarın içinde elektronik akımgerilim kontrol (dimmer) devresinin bulunuyor olmasıdır. Adî anahtar ve priz tesisatı Bir linyeden hem lâmbayı hem de prizi beslemek gerektiğinde kullanılan devredir (Şekil 5.B. Adi anahtar priz tesisatı 3. Ancak yapılan tesisatta priz sayısı 1-2 adet ise prizler lâmbaları besleyen linyeye bağlanabilir. Adi anahtar tesisatı 2. Tek fark.5.5'de verilen devre yapı olarak adî anahtarlı lâmba tesisatına benzer. Dokunmatik dimmerlere ise dokundukça ışığın Şekil 5. AYDINLATMA DEVRELERİNİN KURULMASI 1.4. Düğmeden el çekilmezse ışığın şiddeti maksimum olduktan sonra tekrar azalma başlar. Bunun amacı prize bağlı alıcı sigortayı attırdığında lâmbaların sönmesinin önüne geçmektir.4). Şekil 5. 32 . Uygulamada anahtarlı potlu ve dokunmatik tip dimmerler kullanılmaktadır. Potlu olan dimmerler çevrildikçe lâmbanın ışık şiddeti değişir. Düğmeye basılınca lâmbanın ışık şiddeti artmaya başlar.3. Aydınlatma ve priz tesislerinde lâmba ve prizler ayrı linyelerden beslenir. Dimmer anahtarlı lâmba tesisatı: Şekil 5. Dokunmatik dimmerler çevirmeli tiplere göre daha pahalıdır. Dimmer anahtar tesisatı şiddeti sürekli olarak azalıp çoğalır.

4. Komütatör anahtarlı tesisat: Şekil 5.6'da verilen devre iki ayrı lâmba ya da lâmba grubuna kumanda etmek mümkündür. ile

Şekil 5.6. Komütatör anahtar tesisatı 5. Vaviyen anahtarlı tesisat: Şekil 5.7'te verilen devre lâmbayı iki ayrı yerden yakıp söndürmede kullanılır.

Şekil 5.7. Vaviyen anahtar tesisatı 6. Nemli yer malzemesi ile tesisat: Kazan dairesi, atölye, kümes, hamam, depo vb. gibi nem oranının yüksek olduğu ya da kimyasal gazların bulunduğu yerlerde nem geçirmeyen gereçler kullanılarak tesisat yapılır. Nem ve mekanik zorlanmalara dayanıklı kablolar antigron (NYM) olarak adlandırılır. Nemli yer tesisatı şöyle yapılır: a. İletken yolunun çizilmesi: Duvar ya da tavana döşenecek iletken, buat, duy, priz gibi elemanların geçeceği yerler projeye uygun olarak tebeşirle işaretlenir. b. Geçiş yerlerinin açılması: Antigron kablonun geçeceği duvar ve tavan delikleri murç, yankeski, matkap (breyz) gibi takımlar kullanılarak açılır. c. Kroşelerin tutturulması: Antigron kablosu duvar ya da tavana plâstikten yapılmış kroşelerle döşenir. Kroşeler plâstikten yapılmış dübel ve ağaç vidasıyla tutturulur. Dübeller 6, 7, 8, 10... mm çaplı olarak üretilir. Tesisatta kullanılan kablonun kesiti arttıkça kullanılan dübelin boyutu da büyütülür. Kablonun yatay düşenmesi durumunda kroşeler arası mesafe 30-60 cm, düşey döşenmesi durumunda ise 40-60 cm olur. Yan yana giden kablonun çok olduğu yerlerde ray tipi antigron kroşeleriyle döşeme yapılarak işçilik süresi kısaltılır. d. Kablonun kroşeler üzerine döşenmesi: Kroşeler monte edildikten sonra kablolar çok düzgün bir şekilde döşenir. e. Kablo uçlarının açılması: Antigron kablonun, anahtar, priz, buat, pano gibi yerlerde ekleme işlemi yapılır. Kablonun uçlarının açılması, çakı, yankeski gibi takımlar kullanılarak yapılır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

33

f. Buat, anahtar, priz bağlantılarının yapılması Antigron kablonun buatlardaki eklemeleri simit ya da s ıra klemens kullanılarak yapılır. Buat kapakları nem geçirmeyecek şekilde sıkıca kapatılır. Buat, anahtar, priz, pano vb. gibi elemanlara yapılan kablo girişlerinde silindirik deliklerden nem, kimyasal madde girişini önlemek için vida dişli rakorlar (alt kısma lâstik contalar konularak) sıkıştırılır. 7. Merdiven ışık otomatiği tesisatı: Çok katlı yapılarda merdiven boşluğunun aydınlatılmasında şekil 5.8'de verilen şema kullanılır. Devrede herhangi bir butona basıldığında merdiven ışık otomatiği cihazının içindeki röle kontaklarının konumunu değiştirir. Ayarlanan süre sonunda röle kontakları açılır ve lâmba söner. Merdiven ışık otomatikleri mekanik ya da elektronik yapılı olarak üretilmektedir. Mekanik yapılı olanlar sadece eski konutlarda karşımıza çıkar. Günümüzde üretilen merdiven ışık otomatiklerinin tamamı elektronik devrelidir. Elektronik yapılı merdiven ışık otomatiklerinin yapısı, çalışması ve devreleri endüstriyel elektronik kitabında açıklanmıştır.

Şekil 5.8. Merdiven otomatiği tesisatı C. FLUORESAN LAMBA TESİSATI Flüoresan lâmbaların devresinde bazı elemanlar bulunur. Önce bu gereçleri inceleyelim. 1. Flüoresan tüp: Şekil 5.9'da yapısı görülen flüoresan tüpün hava boşaltılmış içine özel gaz (argon) ile civa doldurularak üretilmiştir. Lâmbanın flâmanları tungsten metalindedir. Flâmanlar arasındaki boşlukta ise ısıyla elektron yaymaya aşlayan oksit tabakası mevcuttur. Boru eklindeki cam tüpün iç yüzeyine ise flüoresan madde sıvanmıştır.

Şekil 5.9. Fluoresan tüp 34

2. Balast: Şekil 5.10'da yapısı görülen balast ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine sarılmış bobinden oluşan elemandır. Balast, flüoresan lâmbanın çalışabilmesi için mutlaka kullanılması gereken bir elemandır. Uygulamada 20 ve 40 W gücündeki balastlar yaygın olarak kullanılmaktadır. Balastlar yapılarına göre ikiye ayrılır: I. Bobinli (klâsik) balast II. Elektronik balast Bobinli balastlar 5-10 W gibi ilave bir güç tüketirler. Elektronik balastların güç tüketimi ise yok denecek kadar azdır. O nedenle elektronik yapılı balastlar tercih edilmelidir. Balast seçimi yapılırken dikkat edilecek diğer önemli husus ise kalitedir. TSE kalite belgesi olmayan balastlar ses yapmakta ve kısa ömürlü olmaktadır. Şekil 5.10. Balast 3. Soketler: Flüoresan lâmbayı devreye bağlamada kullanılan elemanlara soket denir. 4. Starter (başlatıcı): Cam tüp içerisine yerleştirilmiş ısıya duyarlı kontakları bulunan küçük boyutlu elemandır. Bu aygıt, flüoresan lâmbanın flâmanları ısınana kadar devrede kalır. Yanmakta olan bir flüoresan lâmbadaki starter çıkartılsa bile lâmba yanmaya devam eder. Starterin cam tüpü içerisinde bulunan bimetal, uzama kat sayıları farklı iki ince metalin birleştirilmesiyle üretilmiştir. Lâmba devresine akım uygulandığında bimetalli kontak düzeneği kapalıdır. Bu sayede starter üzerinden akım geçişi olur. 1-2 saniye içinde ısınan bimetal kontağın açılmasına neden olur. Starterlerde bimetal düzeneğine paralel olarak bağlanan küçük kapasiteli kondansatör bimetalli kontakların ömrünü uzatıcı etki yapar. Başka bir deyişle kondansatör startere gelen parazitik Şekil 5.11. Starter (istenmeyen) sinyallerin bozucu etkisini ortadan kaldırır. Flüoresan lâmba devresinin çalışma ilkesi: Şebeke gerilimi lâmba devresine uygulandığında, birbirine yakın durumda bulunan starter elektrotları arasında ark (atlama) oluşur. Bu sırada elektrotlar ısınarak birbirine değer. Starterin kontaklarından akım geçmeye başlamasıyla flâmanlar üzerinden akım geçerek bunların elektron yaymasına ve tüp içindeki civanın buharlaşmasına neden olur. Akım, bimetal ve kontak üzerinden geçtiğinden, starter içerisindeki gaz ve bimetal soğuyarak kontakları açar. Starter devresinin açılması ile balastın akımı kesilir ve manyetik alanında düşüş olur. Manyetik alandaki düşüş nedeniyle balast bobini üzerinde, şebeke geriliminden daha büyük bir öz indükleme EMK’sı (yaklaşık 1000 V) oluşur. Yüksek gerilim, flâmanlar arasında (daha önce ısınarak iletken hâle gelen lâmba iç ortamı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 35

Ortalama bir konutta 3-5 adet sigorta kullan ılır. 1. Lâmbanın. Şekil 5. Şekil 5.13) Şekil 5.12. İki lâmbalı flüoresan lâmba tesisatı: Uygulamada 2x20 W ya da 2x40 W flüoresan lâmba yaygın olarak kullanılmaktadır. Uygulamada 18. Flüoresan lâmba bağlantıları: 1. Bir lambalı fluoresan lamba tesisatı 2.20-32-36 ve 40W'lık flüoresan lâmbalar yaygın olarak kullanılmaktadır. buharlaşan civaya çarpan ark şeklindeki akım. cam tüpün iç yüzeyindeki flüoresan tabakaya çarparak lâmbanın ışık vermesini sağlar. Çatıya sağlam bir şekilde tutturulan direğe yatay olarak kaynak edilmiş 36 . Evlerde tüm alıcıları korumak için bir tek sigorta kullanılmaz. tüp içerisindeki flüoresan madde ve gazın cinsine göre değişik renkte ışık vermeye (yanmaya) başladığı anda balast gerilimi. Böylece. Enerjinin eve giriş şekilleri: a. Linye sigortalarının akım değeri 6–20 A arasında değişir.12’de verilen devrenin bağlantısı yapılırken balast. İki lambalı fluoresan lamba tesisatı D. normal çalışma anında akım sınırlayıcı olarak devam ettirir.13. ÜÇ LİNYELİ TESİSAT YAPIMI Elektrik kurumunun enerji dağıtım noktasından alınan elektrik enerjisi ana kolon sigortası ve monofaze sayaç üzerinden geçtikten sonra alıcıları ve hatları koruyan sigortaların bulunduğu dağıtım tablosuna gelir. 100–110 V dolayına düşürerek ilk anda ateşleyici olarak yaptığı görevi. Bunların hepsinin bağlantısı aynıdır.14’te dört linyeli ev tesisatının açık ve kapalı şeması verilmiştir. starter ve flâmanların birbirine seri olarak bağlanmasına dikkat edilmelidir. (Şekil 5. Dam direğiyle enerji girişi: Tek ya da iki katlı konutların elektrik kurumuna ait direkten enerji almasında dam direği kullanılır. Bir lâmbalı (1x40 W) flüresan lâmba tesisatı: Şekil 5. Kaç tane sigorta kullanılacağı tesisatta bulunan lâmba ve prizlerin sayısına göre projeyi çizen yetkili kişi tarafından belirlenir.üzerinden) ark şeklinde atlar. Lâmba ve priz linyelerini korumada kullanılan bu elemanlara linye sigortası denir. ultraviyole ışınlarının oluşmasını sağlar. Ultraviyole ışınları ise.

b.) 3. Tesisata dağıtım tablosu bağlantısı: İş yerlerinde enerji dağıtımı. Bir fazlı elektrik sayacı: Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir. Uygulamada kullanılan tablolar şekil 4. c.14. numaratör.40–60 cm uzunluğundaki profil demire iki adet izolatör tutturulmuştur. Sayacın bağlantısı: a. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 37 .27'de görüldüğü gibi sac ya da plâstikten üretilir. Dört linyeli tesisat 2. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. Yalıtkan özellikli izolatörlerin görevi direkten eve gelen kablonun metal aksamlara değmesini önlemektir. Duvar konsoluyla enerji girişi: İki ya da daha fazla katlı konutlarda duvara monte edilen demir konsollara takılan izolatörlerle enerji girişi yapılır. gerilim bobini. Şekil 5. Bir fazlı sayaçlar akım bobini. (Eskiden yapılmış tesisatlarda mermer üzerine yapılmış tablolar da karşımıza çıkar. elektrikli aygıtların yakınında bulunan dağıtım tablolarından yapılır. Yeraltı kablosuyla enerji girişi: Çok katlı ve çok daireli yapılara enerji girişi yapmada tercih edilir.

yani. Ütüyü sayaca bağladık ve 1 dakikalık süre içinde diskin 15 devir yaptığını bulduk.750 = 1000.15 x = (1000. Bu aygıtın olmadığı durumlarda sayaç kullanılarak da güç ölçümü yapılabilir. linye.15)/(60. Not: Günümüzde dijital yapılı sayaçlar da kullanıma sunulmuştur.3600. 600. kolon ve ana kolon kavramlarının açıklanması: a. Bu veriden hareketle diskin 1 saatte yani 60 dakikada kaç devir yapaca ğını bulabiliriz: Şekil 5. Bir fazlı aktif sayacın bağlantısı Ütünün.16'da görüldüğü gibi çok basittir. Sayacın faz giriş ve çıkış uçları yanlışlıkla ters bağlanacak olursa disk geri döner ve numaratörün gösterdiği değer azalır. Çünkü üreticiler bağlantı şemasını buraya koymaktadır. Yukarıda verilen işlemleri daha çabuk yapabilmek için şu orantı da kurulabilir: x. Işık sortisinde kullanılan iletken kesiti en az 1.15. Sorti. Sayaç ile güç ölçme: Elektrikli alıcıların gücü en kolay olarak wattmetreyle belirlenir. Sorti hattı: Buattan alıcıya kadar olan hatta sorti hattı denir. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. Bağlantı sırasında herhangi bir kuşku duyulması hâlinde sayacın klemens kapağının iç kısmına bakmak yeterli olacaktır. sayacın içyapısı Şekil 5. Bu veriden yararlanılarak istenilen alıcının aktif gücü bulunabilir. Sayaçların etiketlerinde diskin kaç devir yapması durumunda numaratörün 1 kWh yazacağı belirtilir.2 kW gücün.başlamasını sağlar.5 mm2'dir ve lâmba ile ona 38 . Alüminyum disk.) c. sayacın diskine 1saatte yaptıracağı devir sayısını bulduktan sonra ikinci bir orantı işlemi yaparak alıcının gücünü bulabiliriz: 1.16. Elektrik sayacının devreye bağlanışı: Bir fazlı sayaçların bağlantısı şekil 5.750) x = 54000000/45000 = 1200 W 4.60. Aydınlatma ve priz sortisi olmak üzere iki çeşittir.2 kWh'lık enerji 1.3600. Örnek olarak bir ütünün güç değerini sayaç ile belirleyelim: Not: Kullandığımız sayacın etiketine bakarak 750 devirde 1 kWh yazdığını belirledik. 1200 W gücün karşılığı olduğuna göre ütünün gücü 1200 W2tır. Bir fazlı aktif b. (Not: Bazı üretici firmalar geri dönüşü engelleyen düzenekli sayaçlar da yapmaktadır.

priz gibi elemanların zeminden yüksekliğinin uygunluğu.17'de A-B arasındaki hat) Ana kolon hattı (A – B) Kolon hattı (B – C) Linye (C – D) Sorti E) (D – Şekil 5. h.17 Tesisat üzerinde sorti. ana kolon hatlarının gösterilmesi 5.5 mm2 kesitli iletken kullanılır. (Şekil 5.17'de D-E arasındaki hat) b. (Şekil 5.kumanda eden anahtardan oluşur. Ana kolon hattının şebekeye bağlanması ve kontrolü ise elektrik kurumu yetkilileri tarafından yapılır. Priz sortisinde kullanılan en küçük iletken kesiti ise 2. Sorti sayısının yönetmeliğe uygunluğu. b. ışık linyelerinde ise 6 amperlik buşon kullanılır. Boru çaplarının uygunluğu. Linye hatlarına bağlanan sigortaya linye sigortası denir.17'de C-D arasındaki hat) c. Linye hatlarında en az 2. Tesisatın projeye uygunluğu. c. priz ve tablolardaki bağlantılarının yönetmeliklere uygunluğu. Ana kolon hattında ek olmaz ve kullanılacak bakır iletkenin kesiti en az 6 mm2 olur. linye. i.17'de B-C arasındaki hat) d. Kolon hattı: Sayaçtan sigorta tablosuna ya da dağıtım tablosuna kadar olan hatlara kolon hattı denir.5 mm2'dir. Anahtar. g. İletkenlerin buat. Elektrik tesislerinin yapımında alıcılardan sayaca kadar olan kısmın yapımı ve sorumluluğu tesisatı yapan elektrikçiye aittir. Tesisatta yalıtkanlık kontrolü: Elektrikçi tarafından yapılan tesisata enerji verme işlemi yapılmadan önce elektrik kurumu yetkilileri bazı teknik denetimler yapmakla yükümlüdür. e. d. f. ışık ya da priz sortisinin bağlandığı en son buata kadar olan hatta linye hattı denir. Kontrol an ında incelenen hususlar şunlardır: a. Linye hattı: Dağıtım tablosundan. kolon. Evlerde kolon hattında en az 4 mm2 kesitinde bakır iletken kullanılır. Kaçak akım koruma rölesinin çalışıp çalışmadığı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 39 . Priz linyelerinde 10-16 amperlik. Işık (lâmba) linyesine en fazla 9 ışık sortisi. priz linyesine ise en çok 7 priz sortisi bağlanabilir. Topraklamanın çalışıp çalışmadığı. Ana kolon hattı: Elektrik kurumunun enerji dağıtım direğinden sayaca ya da ana dağıtım tablosuna kadar olan hatta ana kolon hattı denir. Sayacın bağlantısının doğruluğu. (Şekil 5. (Şekil 5. Kullanılan iletkenlerin kesitlerinin uygunluğu.

000 ohmdan yüksek olması gerekir. TSE kalite belgesiz malzemelerle yapılan tesislerde akım kaçağı. tv.000 ohm ve üzeri değerde olması gerekir. Toprağa karşı direnç ölçüldükten sonra hatlar arasındaki direnç ölçülür. yalıtma. Şekil 5. E. akım kaçağına yol açan. Kötü nitelikli. • 220 voltluk besleme kesilir. Bu işlemde megerin problarının her ikisi de linyelere bağlanarak ölçüm yapılır.Elektrik tesisatının yalıtım düzeyinin kontrolünün yapılışı: Elektrik tesisatının yapımında kullanılan her türlü elemanın yalıtkanlık düzeyinin çok iyi olması gerekir. küçük gerilim kullanma gibi yöntemler kullan ılır. Yapılan ölçümde okunan değerin 220. Tesisat bitirildikten sonra meger adlı aygıt kullanılarak sistemin yalıtkanlık durumunun iyi olup olmadığı test edilir. Not: Tesisatın besleme gerilimi 380 V ise meger ile yapılan ölçümlerde sistemin direncinin 380. 40 . • Alıcılar (lâmba. • Sigortalar devreden çıkarılır. radyo vb. ısıtıcı. • Anahtarlar kapalı konuma alınır.000 ohmdan yüksek olması gerekir.18 Meger ile tesisatın yalıtkanlık kontrolünün yapılışı Meger kullanılarak yapılan ölçümlerde. Bu bölümde yaygın olarak kullanılan topraklama ve sıfırlama hakkında bilgi verilecektir. Bu işlemde alınan değerinde 220. sıfırlama. Eğer direnç değeri küçük çıkıyorsa tesisatta kullanılan yalıtkan gereçlerin yalıtkanlığının kalitesinin düşük olduğu anlaşılır. • Yapının sıvalarının ve betonunun tam kuru olup olmadığı denetlenir. kısa devre gibi olaylarla daha sık karşılaşılır. TOPRAKLAMA VE SIFIRLAMA Elektrikli alıcıların kullanıcılara zarar vermesini engellemek için topraklama. Meger ile yapılan ölçümlerde tesisattan toprağa karşı bir kaçak olup olmadığının belirlenmesi için megerin bir ucu şekil 5.18’de görüldüğü gibi topraklama elektroduna diğer ucu ise linyelere bağlanır.) devre dışı edilir.

• Madde 3. çamaşır makinesi. motor vb. Çarpılmanın şiddeti. Bu değer faz gerilimine eşittir.b.19. vücuttan geçen akıma göre değişir. • Madde 3. metal gövdeli alıcıların kullanıcıları çarpmasını engellemek için yapılır.b. İşte bu yüksek akım.a.6: Aktif bölümler İşletme araçlarının normal işletme koşullarında gerilim altında bulunan iletkenleri ve iletken bölümleridir.a. toprağın dışında ya da yalıtılmış olarak toprağın içine çekilmiş iletkendir • Madde 3.19'da görüldüğü gibi toprağın altına gömülen metal elektroda bağlandığında ise çarpılma tehlikesi ortadan kalkar. elektrikli aygıtın (buzdolabı. • Madde 3. • Madde 14: Koruma topraklamasının yapılması gereken kısımlar HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 41 .) gövdesine elektrik kaçağı olduğunda akım hemen yerin altındaki elektroda gider. • Madde 3. Özet olarak şunu belirtebiliriz: Topraklama tesisatı. Bunun dışındaki bütün şebekelerde bir faz iletkeninin toprağa değmesi durumunda diğer faz iletkenleriyle toprak arasında oluşan gerilimdir. alıcıyı besleyen linyedeki sigortanın atmasını sağlar. Şekil 5. • Madde 3. aygıtların ve tesislerin normal işletilmesi için topraklanmasıdır.5: Toprağa karşı gerilim Orta noktası ya da yıldız noktası topraklanmış şebekelerde. fırın.11: Koruma topraklaması Canlıları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için işletme akım devresinde bulunmayan iletken bölümün topraklanmasıdır.8: Topraklayıcı Toprağın altına gömülü olan ve onunla iletken bağlantısı olan iletken parçalardır.11: Yıldırıma karşı topraklama Yıldırım düşmesi sonucu işletme gereği gerilim altında bulunan iletkenlere atlamaları önlemek için işletme akım devresine ilişkin olmayan iletken bölümlerin topraklanmasıdır. Topraklamanın yapılışı 2.b. Topraklamayla ilgili bazı iç tesisat yönetmelik maddeleri: • Madde 3. Topraklamanın önemi: Dış gövdesi metal olan aygıtlara bir elektrik kaçağı olduğunda cihaza dokunan kişi çarpılır.2 Nötr toprak Topraklayıcıdan yeterince uzak olan ve topraklama tesisinin etki alan ı dışında kalan yeryüzü bölümüdür. Metal elektrodun direnci çok az olduğundan yüksek bir akım geçişi olur.b. Metal gövdeli aygıtların gövdeleri şekil 5. Evlerde ve sanayi tesislerinde kullanılan metal gövdeli tüm cihazların topraklama tesisiyle korunması gerekir.1. bir faz iletkeninin bu noktalara karşı gerilimidir.b. Şöyle ki.11: İşletme topraklaması İşletme akım devresinin bir noktasının. • Madde 3.3: Topraklama iletkeni Topraklanacak bir aygıtı ya da tesis bölümünü bir topraklayıcıya bağlayan.b.

kayalık bir toprak içine gömülürse dış gövdesi metal olan bir elektrikli aygıta akım kaçağı olması durumunda sigorta atmaz. Bu durumda toprağa doğru. Konutlarda topraklama elektrodu olarak en çok 0. İşte en tehlikeli durum budur. 3. Şekil 5. dokunan kişileri çarpar.20. Elektrik tesisatı yapıldıktan sonra can güvenliği için mutlaka koruma topraklamasının yapılması gerekir. Kullanıcı topraklama tesisinin varlığına güvenerek metal gövdeli cihaza dokunduğunda maalesef çarpılır. çakıllı.20'de görüldüğü gibi toprağa. I = V/R = 220/100 = 2.—Konutlarda kullanılan ve canlıların dokunabilecekleri dış muhafazaları iletken olan herçeşit aygıtların metal gövdeleri. Topraklama elektrodu yapının çevresindeki nemli toprağa gömülür. Hatalı topraklama sistemi nedeniyle hem enerji kaybı olur hem de topraklanmış aygıt.5 m2 galvanizli sac levha ya da bakır kaplı demir çubuk kullanılır. —Sacdan yapılmış dağıtım tabloları. topraklayıcı elektrodan itibaren 20'şer metre aralıklı olarak gerilim elektrodu ve yardımcıelektrot çakılır. Topraklama direncinin ölçülmesinde iki yöntem kullanılmaktadır. topraklama elektrodu kuru. Topraklama sisteminin direncinin 100 ohm olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım. Toprak direncini ölçmede kullanılan aygıt doğru olarak bağlandıktan sonra ölçme yapılır. Yapılan ölçümde toprağın direnci 4-11 ohm arasında çıkmalıdır. Şimdi bunları inceleyelim. 1. Kötü kalite bir topraklama tesisat ı sigortanın atmamasına neden olur. Topraklama direncinin ölçülmesi: Elektrik tesisatına yapılan topraklamanın direcinin mümkün olduğu kadar az olması istenir. 42 . Şimdi bunları inceleyelim. Bunun nedenini şöyle açıklayabiliriz: Şebeke gerilimi 220 V olduğuna göre. Yöntem: Şekild 5. Topraklama tesisinin direncinin düşük olması korumanın daha iyi olmasını sağlar. Toprağa giden akımın değerinin düşük olması sigortayı attırmaz. Yapılan bir topraklama tesisatının direnç değeri özel düzenekler kurularak ölçülür. —Atölye ve işyerlerindeki her türlü motor. —Dış dağıtımda kullanılan demir direklerdir. Topraklama yapıldıktan sonra gerekli korumayı yapıp yapmadığını belirlemenin en doğru yolu topraklama direncini ölçen aygıt kullanmaktır. Ülkemizde meydana gelen elektrik çarpmalarının büyük bir bölümü ne acıdır ki topraklamanın yanlış yapılması ya da hiç yapılmamasından kaynaklanmaktadır. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan birinci yöntemde yapılması gereken bağlantı I. faz.2 A akım geçişi olur. Şöyle ki. topraklı olan aygıtın gövdesine değdiğinde I = V/R denklemine göre bir akım geçişi olur.

Nötr hattı çok iyi çalışmalıdır. sigorta atmaz. Düzgün yapılan topraklama sayesinde metal gövdeli aygıtın gövdesine kaçak olduğu anda sigorta atar.Not: Hatalı topraklama sonucu çarpılma olduğu doğrudur. Sıfırlamayla korunan aygıtın besleme kablosunda nötr hattı koptuğunda faz alıcının gövdesine gider. sigorta atmaz. Alınan değerlerden yola çıkılarak: RT = (R1+R2+R3)/2 [W] denklemiyle topraklama elektrodunun direnç değeri bulunur. • G ile Y arasında yapılan ölçüm R3 direnci bulunur. II.21'deki bağlantı yapıldıktan sonra. Şekil 5. elektrikli aygıtta herhangi bir kaçak olduğunda kısa devre oluşur ve sigorta atarak cihazın enerjisini keser. faz iletkenleriyle birlikte açılmalı. Yöntem: Topraklama direncini ölçmede kullanılan aygıtın olmadığı durumlarda meger kullanılarak da topraklama tesisatının direnci belirlenebilir. Çalışan cihazlar durdurulacağı zaman nötr iletkeni. Toprağa giden akımın değerinin yüksek olması sigortayı attırır. II. Topraklamaya göre daha kolay ve ucuz olan sıfırlama yönteminde (Şekil 5. • T ile Y arasında yapılan ölçüm R2 direnci. Sıfırlama: Elektrikli aygıtların metal bölümleriyle nötr iletkeninin birbirine bağlanmasına sıfırlama denir. Bu durumda sıfırlamayla korunan aygıtın gövdesine faz gider. İyi bir sıfırlama için. yalnızca nötr iletkeni açılmamalıdır. 2. II. Sıfırlamanın sakıncaları şunlardır: I. • T ile G arasında yapılan ölçümle R1 direnci. Binayı besleyen ana kolon hattının kopması sonucu yeniden bağlantı yapılırken nötr ve faz uçları yer değiştirebilir. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan ikinci yöntemde yapılması gereken bağlantı 4. Topraklama sisteminin direncinin 10 W olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım Bu durumda toprağa doğru I = V/R = 220/10 = 22 A akım geçişi olur.21. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 43 . Şekil 5. Ancak günümüzde tesisatlarda kullanılmaya başlanılan kaçak akım koruma rölesi 30 mA'lik akım kaçaklarını algılayabildiğinden alıcının akımı hemen kesilir. I.22).

oksit tabakalarından arındırılması gerekir. lehimlenecek yerin temizlenmesine yardımcı olmaktadır. • Lehimlenecek elemanlar ve yüzeyler çok temiz. • Kullanılan lehim TSE belgeli olmalıdır. Bunlar uzun süreli olarak çalıştırılırsa trafoları arızalanabilir. Havyalar: I. tel fırça. çakı. LEHİM VE LEHİMLEME ÇEŞİTLERİ 1. lehim pastası kullanılır. 44 . Lehim pastası oksit tabakasını yok eder. Kalem havya: Elektronik devrelerin montaj işlemlerinde en çok 30 ve 40 W güçte kalem havyalar kullanılır. pas. Elektronik devre elemanlarının plâket üzerinde birbirine bağlanmasında en çok. Lehimlenecek kısmın temizlenmesi: İyi lehimleme için yüzeyin. Lehimin içindeki damarda bulunan reçine temizlik için yetersiz geldiği zaman ek olarak pasta kullanılır. II. • Havya ucu temiz olmalıdır. % 60 oranında kalay ve % 40 oranında kurşunun karıştırılmasıyla üretilmiş lehim kullanılır. Havya kullanımında özen gösterilmesi gereken hususlar şunlardır: • Havya ile lehimleme işlemi çok çabuk yapılmalıdır. Lehimin yapısı: Kalay ve kurşunun belli oranlarda karıştırılmasıyla üretilmiş alaşıma lehim denir. Normal sıcaklıkta katı halde bulunan lehim 200–350 C°'lık sıcaklığa maruz kaldığında eriyerek sıvılaşır. Tabanca havya (trafolu havya): Gerilimi düşüren. 2. akımı yükselten küçük bir trafo ve lehimleme ucundan oluşan bu el takımı kısa sürede lehim yapma işlerinde kullanılır. Temizleme işleminde zımpara. • Uzun süre ısıya maruz kalan elektronik devre elemanları bozulur.Şekil 5. 2. Lehimlenecek elemanların boyutları göz önüne alınarak havya ucu eğe ile uygun şekle sokulur.22. Günümüzde kullanılan lehimlerin içine pasta (reçine) dolgusu yapılmaktadır. Bunlar tüm gün boyunca çalışsalar dahi bir zarar görmezler. Sıfırlama ÜNİTE NO: 6 LEHİMLEME TEKNİKLERİ A. Reçine. • Lehim dumanı sağlığa zararlı olduğundan solunmamalıdır. Lehimleme işlemleri: 1. yağ. 3. tiner. küfsüz olmalıdır. Havyanın hazırlanması: Lehimleme işleminde kullanılan havyanın ucu küf tabakasından arındırıldıktan sonra lehim tabakasıyla kaplanır. erimiş lehimin kolay yapışmasını sağlar.

• Lehimleme çok çabuk yapılır. elemanların kımıldaması nedeniyle oluşur. • Lehimlenecek yüzeyler temizlenir. diyod.1-c). az ısıtma.1-b). Sivri uçlu lehim: Havya lehim bölgesinden yavaş çekilirse sivri uçlu.1ı). Bu durumda devre yanlış çalışır (şekil 6. i. 4. kötü temaslı lehim oluşur (şekil 6. h. Kötü lehim: Temiz olmayan bölgede kötü kaliteli gereçlerle yapılan lehim donuk. • Lehimin donuk. Çatlamış lehim: Sıcak lehim katılaşmadan elemanlar hareket ettirilirse çatlamış. Aşırı sıcak lehim: Lehimleme işlemi uzun süre yapılır ya da havya çok sıcak olursa yine kötü lehim olur. e. j. c. Sarsıntılarda soğuk lehim elektriksel temasın ortadan kalkmasına yol açar (şekil 6. Lehim çeşitleri Yanma: Uzun süre eleman üzerinde tutulan havya. • Lehim yüzeyinin çok parlak olup olmadığı gözlenir.3. g. Delikli lehim: Kötü malzeme kullanılması sonucu oluşur. transistör. kondansatör gibi elemanları bozar ve plâketi eritir (yakar). Lehimleme işleminin yapılması: • Havyanın ucunun yeterli sıcaklığa ulaşması beklenir. Yetersiz lehim: Az lehim kullanılırsa iyi temas olmaz (şekil 6. Kuru lehim: Fazla pasta kullanılmasıyla oluşur. Soğuk lehim: Lehimleme kalitesiz ve donuk bir görünümdedir.1-h). Lehim bölgesinde küçük delikler oluştuğundan iyi temas olmaz (şekil 6. zayıf ve dayanıksız olur (şekil 6. f.1-e). Devre istenilen kalitede olmaz. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 45 . • Lehimleme anında eklenen parçalar kesinlikle oynatılmaz. d. • Lehimin dumanı solunmaz. Şekil 6.1-d). Kötü malzeme. dayanıksız lehim oluşur (şekil 6.1-i).1. Parlak görünüm lehimin iyi olduğunu gösterir. b. sivri uçlu olmaması sağlanır.1-g). Lehim çeşitleri: a. Aşırı lehim: Aşırı lehim kullanımı sonucu yakında bulunan elemanlarla ve baskı devre hatları arasında kısa devre oluşabilir (şekil 6. • İyi lehim yapma düşüncesiyle aşırı lehim harcanmaz. • Kaliteli lehim ve pasta kullanılır. Lehim bölgesi kararır ve elemanlar birbirine iyi yapışmaz (şekil 6.1-f). Kısa devre: Özensiz işçilik sonucu istenmeyen noktalar arasında lehimleme olabilir.

Şekil 6. Kompresörlü lehim emme pompası: Devre elemanlarının lehimlerini çok hızlı olarak sökme amacıyla geliştirilmiştir. Bu sayede zaman içinde bakırın oksitlenmesi sonucu ortaya çıkan temas zorluğu ortadan kalkar (Şekil 6. Devre elemanlarının lehimlenmeye hazırlanması: Devre elemanları bakırlı plâket üzerine yerleştirilirken şu hususlara özen gösterilir: Devre elemanının bacakları değer kolayca okunabilecek şekilde bükülür. elektrik motoru tarafından üretilir.5. Üniversal plâket üzerine nokta lehimleme yapımı: Düzgün lehimleme yapmayı öğrenmek için çalışmalar yapılmalıdır. 46 . B. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi C.3. Sökme işlemi için gereken aygıtlar şunlardır: a. İletken uçlarının lehimlenmesi (ön lehimleme): İletkenin lehimlenecek yüzeye çok iyi yapışmasını sağlamak için yapılan işlemdir (Şekil 6. 2. Balonlu lehim emme pompası: Lehim havya ucuyla ısıtılınca balon sıkılıp bırakılırsa erimiş lehim balon içine çekilmiş olur. Elemanların bacak uzunluklarının eşit ve normal gerginlikte olması sağlanır. . Şekil 6. Eriyen lehimi emen vakum. Lehim emme pompası: Yaylı piston düzeneği sayesinde erimiş lehimi emebilen araçtır. d. c. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi: Çok kaliteli ek yapılmak istenirse ek yerleri lehimlenir. Bu yöntem ile lehim sökmek pek sağlıklı olmadığından az kullanılır. Havya ile eritilen lehim parçası pompa tarafından vakumlanır. Dikey olarak lehimlenecek elemanlar tam dik olarak yerleştirilir.2. Örgülü kabloyla lehim sökme: Örgülü (koaksiyel) kablo erimiş lehime bastırılırsa sıcak lehim kablonun üzerine yapışır. LEHİM SÖKME İŞLEMLERİ Bozulmuş ya da görevini tam yapamayan elemanlar çeşitli el takımları kullanılarak yerinden sökülür. Ön lehimleme 3.2).3). b. LEHİMLEME UYGULAMALARI 1.

kazanç gibi değerleri ölçmesini bilmeyen bir teknik elemanın onarım ve imalât işlerini yapması mümkün değildir. akım. tamir işletmelerinde kullanılır. Entegrenin tüm ayaklarındaki lehimler pompayla tam olarak emildikten sonra gövde hafifçe çekilerek söküm yapılır. gibi değerlerin ölçümü yapılır.) ÜNİTE NO: 7 ÖLÇME VE ÖLÇME TEKNİKLERİ A. alan.2 arasında değişir.5 – 2. Ancak çok ayaklı entegrelerin sökülmesi titiz çalışma gerektirir. karşılaştırma. Direnç. 2. direnç. gerilim. Fiyatları primer tiplere göre ucuz olduğundan uygulamada en çok bunlar kullanılır. gerilim. Ölçü aletlerinin sınıflandırılması: a. bilgi alma amacıyla yapılır.1 . kazanç. gerilim. Üretilen ölçü aletlerinin doğru ölçüp ölçmediğini belirlemek için yapılan ayarlamada kullanılan primer ölçü aletine etalon (ayarlayıcı) denir b. iş vb. diyot. Uygulamada yaygın olarak.5 arasında değişir. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu tip aletler. Bunları sınıflandıracak olursak: a. direnç. güç. hacim.Lehimli devre elemanlarının sökülmesi: Sökülmek istenen devre elemanları için en çok kalem havya ve pistonlu lehim emme pompası kullanılmaktadır. Elektrik ölçü aletlerinin tanıtılması: Elektriksel büyüklükleri ölçmede kullanılan ölçü aletleri çeşitli özelliklere sahip olacak şekilde üretilmektedir. frekans. ağırlık. zaman. Elektrikli ve elektronik sistemlerde ölçme çok yaygın olarak kullanılır. Gösteren ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklüğün o andaki değerini gösterirler. güç. ayar. transistor gibi elemanları plâketten sökmek son derece kolaydır. (Bu işlem havya ile ısıtılan ayak üzerine enjektör iğnesi geçirilerek yapılır. orta kalite) ölçü aletleri: Değerleri ölçerken tam değeri gösteremezler. uzunluk. hız. Sekonder (ikincil. direnç. sıcaklık ölçme işlemlerinde kullanılır. 1. hassas) ölçü aletleri: Bu tip aygıtların kalitesi yüksek olduğundan son derece pahalıdır. güç. iş. kondansatör. frekans. Bu tip aygıtlar. ARGE (araştırma-geliştirme) laboratuarlarında. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 47 . ölçü aleti üretim.0. Toleransları (hata oranları) % 0. ÖLÇME Bilinen bir büyüklükle aynı türden bilinmeyen bir büyüklüğün karşılaştırılmasına ölçme denir. 3. Hata oranları % 0. akım. Akım. çok hassas cihazların üretildiği fabrikalarda. bobin. Ölçme ve ölçmenin önemi: Ölçme işlemi. Primer (birincil. Plâkete girmiş olan ayakların lehimleri tam olarak sökülemiyorsa kalın delikli bir enjektör iğnesi kullanılarak ayakların plâketten ayrılması sağlanır.

frekans. Toplayan ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklükleri sürekli olarak toplarlar. pikoamper (pA). Uygulamada birçok modeli bulunan ve pahalı olan bu tip aygıtlar genelde dijital yapılı olup. nokta. gibi cihazlar ın bakım. megaamper (MA). alıcıların çektiği enerjiyi numaratör düzeneği sayesinde sürekli olarak toplar. Kaydedici ölçü aletleri: Ölçülen büyüklüğün değerini çizgi. sıcaklık. LCRmetre: İndüktans. basınç. d. Wattmetre: Alıcıların gücünü ölçmeye yarayan aygıttır. Akım bobini alıcıya seri bağlanırken. Yaygın olarak kullanılan elektrik ölçü aletleri hakkında temel bilgiler: a. ağırlık. Analog ve dijital yapılı modelleri vardır. Voltmetre: Elektrik devresinin ya da şebekeye bağlı alıcının gerilim değerini ölçmeye yarayan aygıttır. kapasite ve direnç değerini ölçmede kullanılan aygıttır.b. mikroamper (mA). Pensampermetre: Alıcının akımını kablo bağlantısı yapmadan ölçebilen aygıttır. titreşim. Bellekli (hafızalı) ölçü aletleri: Elektronikteki gelişmeler sayesinde üretilmiş çok işlevli aygıtlardır. Analog ya da dijital yapılı olarak üretilen ampermetrelerin DC. kamera vb. harf ya da rakam ile kaydeden aygıtlardır. video onarım işlerinde arızalı kondansatör ve bobinlerin belirlenmesinde kullanılan LCRmetreler çok yararlı olmaktadır. faz farkı gibi elektriksel değerleri ekranında göstererek ölçme yapan aygıttır. Sayaç: Yapısı wattmetreye benzer. gerilim. iş. kısaca A ile gösterilir. Ampermetre: Devredeki alıcının çektiği akımın değerini göstermeye yarayan aygıttır. TV. AVOmetre: Akım. Sembolü I. birimi amperdir. AKIM ÖLÇMEK Akım. Bu aletlerin içinde akım ve gerilim bobini bulunur. d. f. ampermetre ile ölçülür. gigaamper (GA) 48 . c. kiloamper (kA). h. analog ve dijital yap ılı olarak üretilmektedir. profesyonel kullanıcılar tarafından tercih edilmektedir. Tek fark. Özellikle TV. nanoamper (nA). Frekansmetre: Alternatif akımın saniyedeki titreşim sayısını ölçmeye yarayan araçtır. c. onarım ve üretimi ile ilgili süreçlerde çok önemli bir yardımcıdır. video. miliamper (mA)ve akımın üst katları. Devreye paralel olarak bağlanan voltmetreler. gerilim bobini paralel olarak bağlanır. B. g. Amper. akış kaydetme işlemlerinde kullanılır. AC ya da DC+AC akım ölçebilen çeşitleri vardır. Ampermetre devreye seri olarak bağlanır. i. Örneğin elektrik sayacı. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu araçlar. ibre yerine dönen disk ve numaratör kullanılmış olmasıdır. Özellikle fabrikalarda üç fazlı motorların akım değerlerini ölçerken büyük kolaylık sağlar. gerilim. direnç değerlerini tek bir cihaz ile ölçmek amacıyla üretilmiştir. e. Özellikle. b. Osilaskop: Akım. 4. Akımın ast katları.

Akım ölçme işlemi yapılırken rasgele ampermetre kullanılmaz.2 ohm olarak bulunmuştur. 1. Öte yandan ölçme hassasiyetini sağlamak güçleşir. Ampermetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Büyük akımları ölçmek için üretilen ölçü aletlerinin fiyatı. Kullanılan ampermetrenin iç direnci hassas bir ohmmetreyle belirlenmiş ve 0. Verilenler: Ra = 0. Ölçme sınırı artırılacak bir ampermetreye bağlanması gereken direncin bulunmasında kullanılan denklem: Denklemde. Yanlışlıkla paralel bağlama yapılırsa devrenin sigortası atar ya da ampermetre bozulur. Analog ampermetrenin ölçme ilkesi: Kalın kesitli ve az sarımlı bobinden geçen akım. 3. iş = Şönt dirençten geçen akımdır.500 A gibi yüksek akım değerlerini ölçmek mümkündür.5 -10 A vb.1. Ampermetrenin ölçme sınırını 50 ampere yükseltmek için paralel bağlanması gereken direncin değerini hesaplayınız.100 .2 Q Ia=5A I = 50 A Rş = ? Çözüm: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 49 . Ampermetreyi devreye bağlama ve akım ölçme: Ampermetre akımın ölçüleceği devrede alıcıya seri olarak bağlanır. gerilimin cinsi ve aygıtın ölçme sınırı göz önüne alınır. Şekil 7. Örnek: En fazla 5 amper ölçebilen bir ampermetreyle 50 amperlik bir akım ölçülecektir. Ia = Ampermetreden geçen akım. Bobinin manyetik alanıyla gövde içindeki doğal mıknatısın alanı birbirini iterek ibrenin sapmasını sağlar. Ampermetrenin akımı ölçülecek alıcıya seri olarak bağlanışı. Rş = Şönt direncin değeri. İşte bu nedenle. I = Devreden geçen toplam akım. Şönt direncin ampermetreye bağlanması.2. 2. ağırlığı fazla olur. boyutları. 1 .Şekil 7. Ra = Ampermetrenin iç direnci. Devredeki alıcının gücü. bobin etrafında manyetik alan yaratır. Paralel direnç (şönt) kullanılarak akım ölçme: Ampermetrenin uçlarına paralel olarak uygun değerli bir direnç bağlayarak aygıtın ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Küçük değerli akımları ölçmek için üretilmiş bir ampermetreyle yüksek akımları ölçmek için iki yöntem vardır: I. akımı. gibi değerleri ölçebilecek şekilde üretilmiş bir ampermetreyle 50 .

R [V] şeklindedir. analog/dijital çevirici entegre vb. Gerilimin diğer tanımları: Tanım 1: Bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. Primer kalın kesitli telden az sipirli. Dijital yapılı voltmetelerin yapısında ise display. GERİLİM ÖLÇMEK Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. C. Trafonun sekonder sarım uçlarına ise 5 amperlik küçük bir ampermetre bağlanır. |aikrovolt (M-V). megavolt (MV). Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir.2 V • 1 kV kaç volttur? : 1000 V I. denklemi: V = I. Birimi volt (V). sürücü entegre. gerilimin türü gibi unsurlar göz önüne alınmalıdır. Paralel bağlanarak kullanılması gereken voltmetre yanlışlıkla seri bağlanırsa aygıt yanlış bir değer gösterir ve alıcı çalışmaz. Elektronları yararlı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. Örnekler • 200 mV kaç volttur? : 0. II. nanovolt (nV). 200/5 amperlik akım trafosunda sekondere bağlı ampermetre 3 amperi gösteriyorsa primerden 120 amperin geçtiği anlaşılır. EMK) denir. Analog voltmetrelerin içinde ince kesitli. voltmetre alıcıya paralel bağlanarak ölçülür. Gerilimin ast katları. Tanım 2: Bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. Voltmetrenin ölçme ilkesi: Gerilim. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. gigavolt (GV). Voltmetreyi devreye bağlama ve gerilim ölçme: Voltmetreyle gerilim ölçümü yapılacağı zaman aygıtın ölçme sınırı. Gerilim. Not 1: Akım trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. Uygulamada 50/5 . Akım trafosu: Yüksek değerli akımları 5 A düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır. gibi elektronik devre elemanları bulunur. Pikovolt (pV). Kilovolt (kV). Akım yapılabilir. Ancak bu dönüş bir yarar sağlamaz. milivolt (mV) ve gerilimin üst katları.II. voltmetreyle ölçülür ve V. çok sarımlı yüksek dirençli bir bobin vardır.60/5 . Primer sargısından geçen akımın oluşturduğu manyetik alan sekonder sargısında küçük değerli bir akım oluşturur. sekonder ise ince kesitli telden çok sipirlidir.200/5 A değerindeki akım trafoları yaygın olarak kullanılmaktadır. Akımın 50 amperden fazla olduğu tesislerde ise akım trafosu adı verilen aygıtlar kullanılarak akım ölçülür. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında. Şöyle ki. Trafosunun bağlantısı. Uygulamada analog ve dijital yapılı olmak üzere iki tip voltmetre kullanılmaktadır. E ya da e ile gösterilir.3. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. akım trafosunun primer sargısı faz iletkenine seri bağlanır.75/5 -100/5 -150/5 . Akım trafosu kullanarak akım ölçme: Az akım çeken sanayi tesislerinde ampermetreler şebekeye doğrudan bağlanır. U. Not 2: Akım trafosuyla yalnızca AC akımların ölçümü Şekil 7. 50 .

voltmetre skalası (kadranı) yeniden taksimatlandırılır (bölüntülenir). Direnci şöyle de tanımlayabiliriz: 1 mm2 kesitinde.Şekil 7. 106. Not 1: Gerilim trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. DİRENÇ ÖLÇMEK Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında.3 cm boyunda civa silindirin 0°C'daki direncine 1 ohm (Ω) denir. devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. Küçük gerilimleri ölçmek için yapılmış olan voltmetre ile büyük gerilimleri ölçmede kullanılan ikinci yol gerilim trafosu kullanma yöntemidir. Başka bir anlatımla. Gerilim trafosu: Yüksek değerli gerilimleri 100 V düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır. Ön direncin Vv: Voltmetrenin bobininin üzerinde düşen gerilimdir. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. Voltmetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Küçük gerilimleri ölçmek için üretilmiş bir voltmetreye seri direnç eklenerek ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 51 . Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. Not 2: Gerilim trafosu yalnızca alternatif akım devrelerinde kullanılabilir. Seri bağlanacak direncin değerini belirlemede kullanılan denklem: Denklemde. Rö: Ön direncin değeri. V: Devreye uygulanan gerilim. Rv: Voltmetrenin iç direnci. Şekil 7. alıcıdan akım geçmektedir.5. Verilenler: Rv = 2000 Ω.6. Bu voltmetreyle 380 voltluk bir şebekede ölçüm yapılmak istenmektedir. Bu yaklaşıma göre. Voltmetreyle gerilim ölçme.4. Gerilim trafosunun bağlantısı. III. V=380V. voltmetreye bağlanışı Örnek: Ölçme sınırı 10 V olan bir voltmetrenin bobininin direnci 2000 ohmdur. Şekil 7. Alete seri olarak bağlanması gereken direncin değerini bulunuz. Çözüm: Hesaplanarak bulunan ön direnç bağlandıktan sonra. D.

gigaohm (GΩ)’dır. Paralel ohmmetreler: Küçük değerli dirençlerin ölçülmesi için yapılmış bu tip ohmmetreler. 52 . Ancak kullanılan iletken uzun ve ince ise akımın geçişine gösterilen zorluk (direnç) artar Direncin sembolü R. Pikoohm (pΩ). Paralel tip ohmmetrelerde küçük değerler skalanın baş tarafında (solda) büyük değerler ise sağda bulunur. Ohmmetrenin kademe komütatörü en küçük değere (xlΩ) ayarlanır ve ölçülen direnç değeri okunur. x10 k gibi). Ölçülen değer göstergede okunurken kademe komütatörünün gösterdiği çarpan göz önüne alınır. x1 k. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. direnç değeri 22x1k = 22. R = V/I. Kiloohm (kΩ).Ω). Not 1: Paralel tip ohmmetreyle ölçme işlemi bittiğinde S anahtarı açılmalıdır. Ölçülecek direnç paralel bağlandığında aletten geçecek akımın bir kısmı dirençten geçer ve ibre maksimum değerden küçük bir değer gösterir. • Ohmmetre ile ölçüm yapmaya başlamadan önce ibrenin 0 değerini göstermesi sağlanmalıdır. Bu yapılmazsa pil çabuk biter. miliohm (mΩ) ve direnç birimlerinin üst katları.000 Ω olacaktır. döner çerçeveli miliampermetre. Ohmmetreyle direnç ölçme: • Ohmmetreyle ölçüm yapılırken direnç kesinlikle gerilim kaynağına bağlı olmamalıdır. komütatör kademeleri artırılır (x10 Ω. miliampermetreye paralel bağlanarak ölçüm yapılır. Not 2: Paralel tip ohmmetreler uygulamada yaygın olarak kullanılmaz. Direnç birimlerinin ast katları. Ohmmetrenin ölçme ilkesi: Direncin değeri en kolay şekilde ohmmetreyle ölçülür. Skalada bir değer okunamıyorsa.elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. 2. birimi ise Ω (ohm)'dur. Pot (Rs) ile ayar yapılarak ibrenin en büyük değeri göstermesi sağlanır. Paralel ohmmetreyle ölçüm yaparken önce S anahtarı kapatılır. x100 Ω. Daha sonra değeri belirlenecek direnç. megaohm (MΩ). Seri ohmmetreler: Döner çerçeveli miliampermetre. Daha sonra ölçülecek direnç A-B uçlarına değdirilir ve direnç değerleriyle bölüntülenmiş göstergeden değer okunur. nanoohm (nΩ). pil ve ayarlı dirençten oluşur. • Küçük boyutlu dirençler ölçülürken problar dirence değdirildiğinde parmaklar direncin her iki ucuna aynı anda değdirilmemelidir. Elektrik devresinde kullanılan iletkenin boyu kısa ve kesiti kalın ise bu elemanın dolaşan akıma gösterdiği direnç çok az olur. 1. II. Örneğin x1k kademesindeyken skalada 22 görülürse. pil ve ayarlı direncin birleşiminden oluşmuştur. Çünkü zayıflamış pil ile yapılan ölçüm pek sağlıklı olmaz. Ölçme yapmak için önce A-B uçları birbirine değdirildikten sonra Rs potuyla ayarlama yapılıp ibrenin sıfırı göstermesi sağlanır. mikroohm (µ. denklemi. Uygulamada kullanılan analog ohmmetrelerin çeşitleri I. • Kullanılan ohmmetrenin pilinin eski olup olmadığı kontrol edilmelidir.

Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7. ampermetrenin üzerinde düşen gerilim önemsiz kalır ve dikkate alınmaz (ihmal edilir).8'de verilen bağlantı yönteminde voltmetre alıcının ve ampermetrenin üzerinde düşen gerilimi birlikte ölçmektedir. 3. Alınan değerlere göre yapılan hesaplamada direnç değeri daha küçük bulunur. voltmetreden gerilim değeri okunduktan sonra.• Üretici kurumun önerisi göz önüne alınarak uygun pozisyonda tutularak ölçüm yapılmalıdır. Ohmmetrenin ölçme alanının genişletilmesi ve kademeli ohmmetreler: Uygulamada kullanılan analog ya da dijital tip ohmmetrelerin çeşitli direnç değerlerini kolayca ölçebilmesi için sabit dirençler kullanılarak ölçme alanı genişletilebilmektedir. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7. Ampermetreden akım değeri. 4. İşte bu nedenle ölçülen akım sadece alıcının akımı olmamaktadır. I.7'de verilen bağlantı yönteminde ampermetre alıcının çektiği akımın yanı sıra voltmetreden geçen akımı da ölçer.7. R=V/I denklemi kullanılarak direnç hesaplanır. Ampermetre ve voltmetre yardımıyla direnç ölçme: Direnç değeri ölçülecek alıcı devreye bağlanır. II. Eğer ölçülen direnç 1 kiloohmdan fazla bir değere sahipse yapılan ölçümde sonuç hatalı çıkar. O nedenle ampermetrenin önde olduğu bağlantı sadece 1 kΩ'dan küçük değerli dirençlerin değerinin ölçümünde kullanılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 53 . Bu durumda alıcının direnci çok doğru olarak bulunur. Eğer alıcının direnci ampermetrenin direncine göre çok büyük olursa alıcı üzerindeki gerilime göre. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme. Şekil 7.

V ile işaretlenmiş gerilim bobini uçları alıcıya paralel bağlanırken. gerilim bobini. O nedenle ampermetrenin sonda olduğu direnç ölçme düzenekleri 1 kiloohmdan büyük değerli dirençlerin ölçülmesinde kullanılır.9.9'da görüldüğü gibi akım ve gerilim bobini bulunur. Not: Dijital yapılı ampermetre ve voltmetrelerin yaygınlaşmasıyla birlikte ampermetrenin önde ya da sonda olması sonuç üzerinde etkili olmaz olmuştur. Wattmetrenin içinde şekil 7. ince kesitli çok sarımlı gerilim bobini paralel olarak bağlanır. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. O nedenle yukarıda anlatılan iki yöntemle direnç ölçme uygulama alanından kalkmıştır. Wattmetrenin 4 adet bağlantı terminali (ucu) vardır.Ancak ampermetrenin iç direnci alıcının direncine yakın bir düzeyde ise sonuçlar hatalı çıkar.10'da görüldüğü gibi akım bobini. Şekil 7. Kalın kesitli az sarımlı akım bobini alıcıya seri bağlanırken. Bir fazlı (monofaze) aktif sayaçlar ev ve iş yerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer.8. numaratör. E. Şekil 7. WATTMETRE İLE GÜÇ ÖLÇMEK Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ölçülebilir. Şekil 7. Bir fazlı aktif sayaçlar şekil 7. I ile işaretlenmiş akım bobini uçları alıcıya seri olarak bağlanır. Üç fazlı (trifaze) aktif sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. 54 .10’da iç yapısı verilen elektrik sayaçları kullanılır.10. Wattmetrenin içyapısı. Wattmetrenin iç yapısı. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçmek için şekil 7.

Motor Etiketinin İncelenmesi: Her motor üzerinde genellikle alüminyumdan yapılmış.8 A 10 HP 2880 d/d O 2-985 7. Stator. TİP = GM 132526 : Motorla ilgili fabrikasyon bilgiler 3~ACM0T0R Nr: 1065179 HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 55 A 380 V 14. çok küçük ve çok büyük güçte imal edilebilmeleri ve son yıllarda gelişen teknoloji sayesinde devir sayıları da.Rotor: Asenkron motorun dönen kısmına denir. Stator sargılarında oluşan döner manyetik alanın. b. mekanik enerjiye dönüştüren makineye motor denir. Rotor. a.Stator: Manyetik alanın meydana geldiği kısımdır. Asenkron motorun duran kısmını oluşturur. b. ÜNİTE 8: OTOMATİK KUMANDA TEKNİKLERİ A. Şekil 1.1). Bir fazlı aktif sayacın devreye bağlantı şeması.8 mm kalınlığında bir tarafı silisyumlu sacların özel kalıplarda oluklar açılarak preslenmesiyle imal edilir (Şekil 1.0. çeşitli fazda yapılmaları. GAMAK: Motoru imal eden firmanın adı 2. Asenkron motorlar ucuz olması.Sayacın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar. 0.4. Alüminyum disk sayacın markasına göre 600. bakımının daha az olması.Motorun Tanıtılması: Giriş: Elektrik enerjisini.2 Motor etiketleri Burada yazılan bilgileri sırasıyla açıklayalım: °GAMAK TİP: GM 132526 1. dönme hızı ile rotorun dönme hızı aynı olmayan motorlara asenkron motor adı verilir. Gövde ve kapaklar.9 50 Hz B3 P 44 O . Üç fazlı asenkron motorların genel yapıları: Asenkron motorlar genel olarak üç kısımdan meydana gelir a. motor hakkındaki bilgileri veren motor etiketleri bulunur. c. Genel olarak iki tipte yapılır.11. Sincap kafesli rotor ( kısa devreli rotor ) Bilezikli rotor ( sargılı rotor ) 2.5 kW İz K1 B cos ip: 0. frekans değiştirilerek ayarlanabildiği için endüstride en çok kullanılan motorlardır. Şekil 7. ASENKRON MOTORLAR 1. Not: Günümüzde dijital elektronik devreli sayaçlar da üretilmektedir. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar.

Doğru bağlantı Yanlış bağlantı Doğru bağlantı 56 ...)... çıkış uçları ise W2 ....... diğer üç ucuna da sargı çıkış uçları bağlanır. Motor: Motorun çalıştırılması gereken akım çeşidi ve faz sayısı 4.....2 .... Cosφ = 0.985: Motorun üretildiği ay ve yıl Motor tip kodlarının açıklanması: GM: Gamak marka 3 fazlı kısa devre rotorlu asenkron motor..3 fazlı A. L: Uzun ) b : Stator paket boyu ( a: Kısa.. sargılardan akım geçmez ve motor çalışmaz...380 V : Motorun bu bağlantıda çalışma gerilimi 6.. M: Orta.C...V1 .Giriş Ucu : U1f Çıkış Ucu : U2 L2 Fazı için.5 KW olarak da yazılabilir.. Ancak motorun üçgen bağlanması durumunda her fazın giriş ve çıkış uçları bağlantı köprüleri tarafından kısa devre edildiğinden. Klemens uçlarına giriş uçları soldan sağa doğru U1 .: Motorun çalışma frekansı 11. 7.. 8. Çıkış uçları W2 . 200 : Tabandan mil eksenine yükseklik...3. A : Motorun bağlantı şekli 5.9 : Motor normal yükle yüklendiği zaman motorun güç katsayısı (Akım ile gerilim arasındaki faz farkının kosinüs değeri)...Giriş Ucu : Vr Çıkış Ucu : V2 L3 Fazı için ...Sargı giriş ve çıkış uçlarının motor dışına çıkartıldığı bölüme klemens bağlantı kutusu denir... Bilindiği gibi üç fazlı asenkron motorlarda sargı uçları.10 HP: Motordan alınabilecek nominal güç..U2 .. L. 9.. Kutu içerisinde altı uçtan oluşan klemens bulunur ve sargı giriş-çıkış uçları bu klemense bağlantı yapılır Klemensin üç ucuna sargı giriş uçları..V2 sırası ile bağlanır.2880 min'' veya 2880 d/dk veya 2880 rpm: Motor tam yükle yüklendiğinde rotor devir sayısı 10..14.V2 .U2 .1. motor dışına genellikle altı uç çıkartılır..V2 sırası yerine U2 . Fazı için....... 50 Hz....W1 sırası ile.W2 sırası ile bağlanırsa...Giriş Ucu :Wr Çıkış Ucu : W2 harfleri ile belirtilir.....8A:Motor tam yükünde yüklendiği zaman çekeceği akım (Nominal akım). motorun yıldız çalışması durumunda bir sorun olmaz.. L : Gövde uzunluğu ( K: Kısa. b: Uzun) 3-Klemens baglantı kutusu incelenmesi: Üç fazlı asenkron motorlarda stator sargıları motor içerisinde değişik şekillerde bağlandıktan sonra. 7. (Şekil 8..

Y. Bu durum. Bu orana.Şekil 8. Hat akımı ise faz akımına eşittir.V-W 'ye üç faz (RST) gerilim uygulanıp. ikinci fazın çıkış ucu üçüncü fazın giriş ucu ile.). Bu durum. Yıldız Bağlantı (A) Aynı şekilde yıldız bağlantı. Diğer yandan faz gerilimi.2.0. bu bağlantıya Yıldız Bağlantı denir (Şekil 8. Uçların karşılıklı gelmesi.VX . motorun çalışmasında herhangi bir değişiklik meydana getirmez. faz gerilimi hat geriliminin 1 / -J3 'ü şeklinde de belirtilir. ZXY sırası ile bağlanır ve pirinç köprülerle UZ . Bu nedenle uçlar UVW. Bu bağlantıda hat akımı faz akımının J3 katıdır. Çünkü Şema 1. Üçgen bağlantı A şeklinde sembolize edilir.1. sargıların ZXY uçlarına şebeke gerilimi uygulanıp UVW uçları kısa devre edilerek de yapılabilir. bu şekildeki bağlantıya Üçgen Bağlantı denir. Üçgen bağlantıda hat gerilimi faz gerilimine eşittir. Klemens bağlantıları 4-Yıldız bağlantısı ve özelliği: Stator sargılarının giriş uçları olan U. Yıldız bağlantı A şeklinde gösterilir. 5-Üçgen bağlantı ve özellikleri: Motor klemensi üzerindeki birinci fazın çıkış ucu ikinci fazın giriş ucu ile. Klemens bağlantı kutusu konusunda uçların karşılıklı gelmemesi gerektiği söylenmişti. hat geriliminin %58 ' idir denilebilir (380 . Aynı zamanda faz akımı. sargıların çıkış uçları olan Z-X-Y kısa devre edilirse. Şekil 8. üçüncü fazın çıkış ucu da birinci fazın giriş ucu ile bağlanırsa.4-a 'da da görüldüğü gibi uç bağlantıları pirinç köprülerle yapılırken U-X. hat gerilimi faz geriliminin V3 katıdır. faz akımı hat akımının 1/Vİ3 'ü de denilebilir.58 = 220 V). hat akımının %58'idir. sargı uçları kısa devre edilir ve birer uçları boş bırakıldığından herhangi bir akım geçişi olmaz ve motor çalışmaz. V . W .Z uçları birleştirilirce.2. yıldız bağlantı durumunda sorun çıkarmamasına rağmen üçgen bağlantı durumunda sakıncalıdır. Yıldız bağlantıda sargılar arasında 120° faz farkı olduğundan. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 57 . WY uçları kısa devre edilir.

6-Devir yönünün değiştirilmesi: 3 fazlı asenkron motorlarda dönüş yönü çok önemlidir. Motorun devir yönünü değiştirmek için motora uygulanan R-S-T fazlarından herhangi ikisinin yer değiştirmesi gereklidir. üçgen çalışması durumunda ise 380 volt uygulandığını belirtir. Motorun ters dönmesi makinenin hatalı çalışmasına neden olur. Fazlardan üçünün birden yer değiştirmesi durumunda ise devir yönünde değişme olmaz (Şekil 8. 3 fazlı asenkron motorlardandevir yönünü değiştirme dön r döner döner dö er B. Aksi 58 . Bu da çeşitli zararlara yol açabilir. motorun devre dışı kalması istenir. Örneğin. motora gelen fazların yer değiştirmesi ve motorun ters dönmesi. stator sargılarında meydana gelen döner manyetik alanın da yönünü değiştirir. Çünkü motorun dönüş yönü. motorun çalıştırdığı makinenin de dönüş yönünü değiştirir. Üçüncü faz ise sabit kalır.4. b) Doğru bağlantı Şema 8. motorun sökülüp yeniden bağlanması ve ters dönmesi bu sebeplerden bazılarıdır. Motor devir yönünü değiştirme ihtiyacı çeşitli sebeplerden ortaya çıkabilir.5. İki fazın kendi arasında yer değiştirmesi.5).3. a) Yanlış bağlantı.Şekil 8. Dolayısıyla rotor dönüş yönü de değişir. Motor etiketinde 220/380 volt yazması. R S T R S T R S T M o to r s a ğ a M o to r s o la M o to r s o l a M o to r s o l a Şekile8. Üçgen Bağlantı ( A ) Motor etiketinde A380 V yazan motorlar üçgen bağlanır. MOTOR KORUMA RÖLELERİ VE SİGORTALAR: Asenkron motorların aşağıda açıklanan nedenlerden dolayı normal çekmesi gereken akımlarının üzerinde akım çekmesi durumunda. bir faz sargısına yıldız çalışması durumunda 220 volt.

Motorlarda yol verme süresinin ve frenleme süresinin uzun tutulması 11. aynı akım aşırı akım rölesinden de geçeceğinden. Bunun sebepleri ise: a. motor devresindeki iletkenler zarar görebilir. Motorun sürekli olarak düşük gerilimle çalışması 2. aşırı akım rölesinin kontağı açılır. Motor bağlantı şeklinin yanlış yapılması (Üçgen çalışması gerekirken yıldız çalıştırılması) 9. bu aşırı akım motora zarar vermez.taktirde stator sargıları yanabilir.Faz sigortalarından birisinin atması c Kontaktör kontaklarından birisinin özelliğini kaybetmesi ve akımı iletmemesi d. bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Soğutma sisteminden oluşan arızalar.6. Böyle geçici durumlarda rölenin çalışması. röleleri: Aşırı akımların elektrik motorlarına vereceği zararları önlemek için kullanılan elemanlara. Bu nedenle kısa süreli aşırı akımlarda aşırı akım rölesinin çalışıp motoru devreden çıkarmaması gerekir. röle üzerinde bulunan butona elle HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 59 .A. 8.Yani bir aşırı akım rölesinden.Üç fazın akımını taşıyan iletkenlerden birinin kopması 6. motorun sıcaklık derecesini yükseltir ve Şekil 8.Yalnız hatları korurlar. Motorun iki faza kalması. Motor milinin herhangi bir nedenle sıkışması 3. Motorun sürekli olarak aşırı yükte çalıştırılması 10. Motorun çok sık olarak durdurulup çalıştırılması 5. Açılan kontak.Şebekeden gelen gerilimin fazlarından birinin kesilmesi b. Üzerinden geçen fazla akım nedeniyle atan bir aşırı akım rölesi. motorun şebekeden çektiği akım geçer. Çalışma anında motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. Bu zararların meydana gelmemesi için motor devrelerinde aşırı akım röleleri ve sigortalar kullanılır. motor için sakınca yaratır. Statorda faz sargı dirençlerinin eşit olmaması (sargılar arasında kısa devre ya da spir sayılarının eşit sarılmaması) 1-A. 7. aşırı akım rölesi adı verilir. motor kontaktörünün enerjisini keser. Şebeke frekansının sık sık dalgalanması 4. Motor kayıplarının fazla olması. Çünkü uzun süre geçen aşırı akım. Herhangi bir nedenle motor fazla akım çektiğinde. Elektrik devrelerinde kullanılan sigortalar da koruma görevi yaparlar. Asenkron motorların şebekeden aşırı akım çekmesinin nedenleri: 1. Böylece motor devreden çıkar ve yanmaktan korunmuş olur. geciktirici bir elemanla önlenir. Motorun yol alma anında kısa süre çektiği aşırı akım. Aşırı akımın motordan sürekli olarak geçmesi. Aşırı akım röleleri motorlara seri olarak bağlanırlar. Çalışma karakteristikleri nedeniyle sigortalar elektrik motorlarını koruyamazlar.Aşırı akım rölesi motoru yakar.

aşırı akım rölesi yalnız bir iletken üzerine konur. Bu nedenle aşırı akım rölesinin kontağı hemen açılamaz. demir nüvenin hareketi yavaş olur. bir kapalı kontağı kumanda eder. Bir manyetik aşırı akım rölesi elektromıknatıs. Yani bobinden motorun akımı geçer. Yalnız aşırı akım rölesini kurmadan önce rölenin atmasına neden olan arızayı gidermek gerekir.basarak kurulur. Devrelerde yandaki şekilde gösterilirler. 60 . Bir fazlı alternatif akım veya doğru akım motor devrelerinde. bobin demir nüveyi yukarıya doğru çeker.rölenin çalışıp kontağı açması. örneğin motorun yol alma anında çektiği akımda. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Bu kontak açıldığında. Örneğin bobin sabit tutulup demir nüve aşağıya kaydırılırsa. Elektromıknatısın bobini güç devresinde motora seri olarak bağlanır. Aşırı akım rölesinin bobininden normal değerinin üzerinde bir akım geçtiğinde. manyetik aşırı akım rölesi adı verilir. kumanda devresinin akımı kesilir ve motor durur. devrenin açılmasından bir süre sonra otomatik olarak normal konumuna dönerler. Bazen de yalnız iki fazın üzerine bir aşırı akım rölesi konur. Üç fazlı motor devrelerinde genellikle her faz için bir aşırı akım rölesi kullanılır. Yani yağ dolu silindir içinde hareket eden pistondan oluşan geciktirici eleman.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. aşırı akım rölesinin devreyi açma akımı büyümüş olur. kontak ve geciktirici eleman olmak üzere üç kısımdan oluşur. Bazı ev tipi aygıtlarda örneğin buz dolaplarında kullanılan aşırı akım röleleri. manyetik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. Manyetik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanılması : Manyetik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerine genellikle şekildeki gibi bağlanırlar. kısa süreli aşırı akımlarda. bir süre sonra kontak açılır. Kısa süreli aşırı akımlarda. Çalışma devam ederken. Silindir içinde bulunan piston nedeniyle. Bu bağlantıda üç faz üzerine konan üç manyetik aşırı akım rölesi. Yani bu aşırı akım röleleri kendi kendilerine kurulurlar. motor herhangi bir nedenle uzun süre aşırı akım çekerse. Manyetik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının manyetik etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. demir nüvenin bobine göre olan durumunu değiştirmekle yapılır. Bazı aşırı akım röleleri de üzerlerinde bulunan bir vida aracılığı ile hem otomatik ve hem de elle kurma konumuna dönüştürülebilirler. Eğer bobinden geçen aşırı akım normal değerine düşmezse. Aşırı akım rölesinin normalde kapalı kontağı kumanda devresinin girişine konur. Güç devresinde kullanılan aşırı akım röleleri daha çok bir kontağı kumanda ederler. Bazen de her aşırı akım rölesinin ayrı bir kontağı olur. Bütün iş tezgahlarında kullanılan aşırı akım röleleri elle kurulurlar. Manyetik aşırı akım rölelerinde akım ayarı. Aşırı akım röleleri manyetik ve termik olmak üzere iki kısma ayrılırlar. yağ dolu silindir içinde hareket eden bir pistonla önlenir. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller.

Bu nedenle bimetal bükülmez ve kontak açılmaz. Her termik aşırı akım rölesi iki akım değeri arasında çalışır. Yani ısıtıcıdan motor akım geçer. Endirekt ısıtmalı A.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur.A. ısıtıcıdan geçen bu akım bimetali ısıtacak fırsatı bulamaz. Endirekt Isıtmalı: Şekilde endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesinin yapısı. Aşırı akım rölesinin devreye bağlantısı. Şekil 8. Termik aşırı akım röleleri devrelerde. meydana gelen ısı bimetali sağa doğru büker. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 61 . Termik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının yarattığı ısının etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. Isıtıcı motora seri olarak bağlanır. görünüşü ve sembolü verilmiştir. Gerek akım trafosu ve gerekse şönt direnç termik aşırı akım rölesinin çalışma akımını yani kapasitesini büyütür.rölesi Direkt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinde ısıtıcı eleman bulunmaz. Büyük akımlar için yapılacak endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri kullanışlı ve ekonomik olmaz.8. Direkt ısıtmalı A. Termik aşırı akım rölesi bu durumda bir akım trafosuyla veya şönt dirençle beraber kullanılır. direk ısıtmalı ve ergiyici alaşımlı olmak üzere üç çeşidi vardır. Motor akımı bimetal üzerinden geçer. Aşırı akım rölesi.9. Açılan kontak kontaktörü ve dolayısıyla motoru devreden çıkarır.Motor için sakınca yaratmayan bu gibi durumlarda.Şekil 8. Termik aşırı akım rölelerinin endirekt ısıtmalı. bimetal ve kontak olmak üzere üç kısımdan oluşur. Şekil 8.A. Motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. bimetalin içinde doğar. yandaki şekilde gösterilirler. Direkt ve endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım şiddetleti için yapılırlar. Bimetalin bükülmesine ve kontağın açılmasına neden olan ısı.7. üzerinde bulunan bir ayar vidasıyla arzulanan motor akımına ayarlanır. ısıtıcı telin ve bimetalin ölçüleri de büyür. Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesi ısıtıcı.Motora zarar verecek değerde bir akım sürekli olarak ısıtıcıdan geçerse.rölesi Direkt Isıtmalı: Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinin akım değerleri büyüdükçe. Bimetal kapalı olan kontağı açar. termik aşırı akım rölesi adı verilir. Çok büyük akımlar için yapılacak direkt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri de aynı nedenlerle kullanışlı ve ekonomik olmaz. ısının bimetale iletilmesindeki gecikme. Bu nedenle akım şiddeti büyük olan termik aşırı akım röleleri alttaki şekilde görüldüğü gibi direkt ısıtmalı olarak yapılırlar.

2-Termistör : Sıcaklık ile direnci değişen elektronik elemana termistör denir. Termik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanımı: Termik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerinde genellikle alttaki şekildeki gibi bağlanırlar. termik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. serbestçe dönebilen başka bir tüp daha vardır. İki çeşit termistör vardır. Bunlar: • PTC ( pozitif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci artar. • NTC ( negatif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci azalır. Her türlü maddenin direnci sıcaklıkla değişir. Termistörler.rölesi. Bu bağlantıda her faz üzerine bir termik aşırı akım rölesi konur. kontaktörü ve motoru devreden çıkartır. Açılan kontak. Ergiyici alaşımlı A. Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Termistörün normal açma sıcaklığı.10. küçük bir tüp ve kontak bloğundan oluşur. ısıtıcıdan geçen bu akım tüpteki alaşımı ergitir. Ergiyici alaşım normal durumda iki tübü birbirine bağlar. Ancak bu değişim termistörlerde çok fazla olur.Ergiyici Alaşımlı: Şekilde yapısı verilen ergiyici alaşımlı termik aşırı akım rölesi. Yapısı mercimek şeklinde seramik içerisine yerleştirilmiş yarı iletken elemandan ibarettir. Ergiyici alaşımlı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım değerlerinde yapılırlar. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Bu aşırı akım rölelerinde akım ayarı yapılmaz. Herhangi bir nedenle motor aşırı akım çekerse.1 Termistör dereceleri ve kodları DERECE RENK DERECE RENK 60 70 80 90 100 110 120 Beyaz-gri Beyaz kahverengi Beyaz-Beyaz Yeşil-Yeşil Kırmızı-Kırmızı KahverengiGri-Gri 130 140 145 150 155 160 170 Mavi-Mavi Beyaz siyah Beyaz-Siyah Siyah-Siyah Mavi Siyah Mavi-Kırmızı Beyaz-Yeşil 62 .A. Tablo 8. Yay nedeniyle içteki tüp ve dişli döner. Isıtıcı elemanın sardığı tübün içinde. Üç termik aşırı akım rölesi bir kapalı kontağı kumanda eder. korunmak istenen motorun stator sargılarının izolasyon sınıfına göre seçilir. Termik aşırı akım rölesinin ısıtıcısı motor devresine. normalde kapalı kontağı kumanda devresine seri olarak bağlanır. Motor çalışırken herhangi bir nedenle uzun süre akım çekerse. Motor durunca ısıtıcıdan akım geçmez. İki tübün arasında düşük sıcaklıkta ergiyen bir alaşım bulunur. ısıtıcı. bu özelliklerinden dolayı elektronik devrelerde kullanıldığı gibi motor koruma devrelerinde de kullanılmaktadırlar.Normalde kapalı kontak açılır. Şekil 8. Tüpleri birleştiren alaşım kısa bir süre içinde donar.

Her üç faz da mevcut olduğu halde. Fonksiyon 3. Faz koruma rölelerinin başlıca üç görevi vardır. Motorun bir fazının kesilerek. Bazı firmalar hem termistörlü hem de faz korumalı röleyi birlikte imal etmektedirler (Şekil 8. motor sargı ısısının 110 °C nin üzerine çıkması durumunda devreyi açar ve motoru yanmaktan kurtarır.11). iki faza kalması durumunda devreyi açar.Faz Koruma (Kesilme) Röleleri: Endüstride kullanılan 3 fazlı elektrik motorlarının. Ancak aşırı akım röleleri. Ancak çalışma ve durma sıklığının artması veya çalışma periyotlarının çok değişik olması durumunda aşırı akım rölesi koruma yapmayabilir. Faz kesilme rölesinin termistör ünitesine. Bu nedenle motor devrelerine ayrıca faz koruma röleleri konur. Aşırı akım röleleri motorların düzenli çalışmaları durumunda normal olarak koruma yapar. Bu gibi durumlarda termistörlü koruma ile stator sıcaklığı direkt ölçülerek fazla ısınmada stator sargıları yanmaktan korunur. faz kesilme röleleri kadar duyarlı çalışmazlar. bir fazının herhangi bir nedenle kesilmesi durumunda motorun iki faza kalması sonucu devresindeki aşırı akım rölesi devreyi açarak motoru korur. rölenin kontağı motoru çalıştıran kontaktörün enerjisini keser. Sargı ısısı normalden fazla olduğu zaman termistörün direnci artar.Tablo 8. b. Ayrıca termistör koruması soğutma sisteminin arızalanması durumunda da motor devresini açarak tam koruma sağlar. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 63 . c.2 Motor izolasyon sınıfları izolasyon Sınıflan A B E F H İhbar 100 120 110 145 170 Açma 110 130 120 155 180 Motor sargılarının herhangi bir nedenle fazla ısınmasından dolayı sargıların zarar görmesini önlemek amacıyla statorun her faz sargısının içine termistörler yerleştirilir. fazlardan birisinin normal geriliminin %20 altına düşmesi veya %20 yükselmesi durumunda devreyi açar. a. buna bağlı olan rölenin enerjisi kesilir ve rölenin normalde kapalı kontağı açılır. motor sargılarına yerleştirilen PTC termistörün uçlarının bağlanması sonucu.

• Alt ve üst kapaklar: İç yüzeylerine buşon iletkeni bağlanmıştır. Şebeke geriliminin bu sınırları aşması durumunda röle hızla devreyi açar. 4. buşon akımı ve sinyal pulcuğu rengi Gövde No: Gövde Akımı Buşon Akımı Sinyal Pulcuğu Rengi: 64 .11. Cihaz doğrudan şebekeye bağlanarak üzerindeki ayar düğmesinden gerilimin alt veya üst sınırı ayarlanır. Gövde: Porselenden yapılmıştır. a. • Buşon iletkeni: Buşonun içerisinde bulunur. • Saf kuvartz kumu: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın soğuyarak sönmesini sağlar. 1. buşon kapağının iç kısmında bulunan yuvaya oturtularak gövdeye sıkıca vidalanır. Bir vidalı sigorta üç parçadan oluşur. dinamik ve termik etkilerine dayanıklı porselenden yapılmıştır. • Dip Kontak : Gövdenin alt kısmında bulunur. Sigortayı kullanma yerine monte etmede kullanılır. • Sinyal pulcuğu: Buşon iletkeninin eriyip erimediğini (sigortanın atıp atmadığını) gösterir. Elektrik iç tesisat yönetmeliğine göre. 5-Vidalı sigortalar (Ergiyen telli.3. Buşon kapağı ile teması sağlamak için diş açılmıştır. Termistörlü faz kesilme rölesi ve devreye bağlanması. Buşon : Almacın çektiği akım sigortanın buşon kısmından geçer. c.Şekil 8. • Vis Kontak : Dip kontak üzerinde bulunur. Bu röleler ayrıca aşırı ve düşük gerilimden etkilenen elektronik kumanda elemanlarının ve kompanzasyon sistemlerinin korunmasında kullanılırlar. Çabuk eriyen telli 2.. Her akım değeri için standart bir renktedir. • Üst Kontak : Dip kontağın yapıldığı metalden yapılmıştır. Vidalı sigortalar 200 A'ya kadar imal edilmekte ancak 100 A'dan büyük akım değerleri için çok kullanılmamaktadır. Beş kısımdan oluşur. Aşırı akımlarda eriyecek şekilde yapılmış eriyen iletkendir.Aşırı ve Düşük Gerilim Röleleri: 3 fazlı asenkron motorlar ± %10'luk gerilim değişmelerinde normal çalışırlar. otomatik sigortaların gelişmesiyle azalmıştır. Ancak gerilim daha fazla düşer yada yükselirse gerilime bağlı olarak moment de düşeceğinden fazla akım çekerler. Tablo 8. Üzerindeki vidaya tesise giden faz ucu bağlanır. Fazla akım çekmeleri ise motor sargılarının ısınmasına ve bu durumun uzun süre sürmesi ise motor sargılarının yanmasına neden olur. Gerilim normale döndüğünde röle kedisini resetler (kurar). Bakır veya pirinçten yapılır. Dip kontağa mutlaka faz ucu bağlanmalıdır. Üç önemli parçası vardır. İki çeşitte yapılırlar. Geç eriyen telli • Buşon gövdesi: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın. Buşon ile dip kontak arasındaki iletkenliği sağlar. Sigorta attığında pul yerinden düşer. sigortaların standart gövde. İşte bu nedenle motor devrelerinde aşın ve düşük gerilim röleleri kullanılır. b. Bakır veya pirinçten yapılır. Çeşitli büyüklükte yapılırlar. buşonlu sigortalar): Vidalı sigortaların kullanım alanları. buşonlara tel sarma ve eklemek suretiyle kullanılması yasaktır. Gövdede bulunan dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlar. Buşon kapağı: Buşonlar.

Bu nedenle 50 A' dan büyük akımları kesmek için NH tipi sigortalar kullanılır.4-6-10-16-20-25-32-40-45-50 A nominal akım değerlerinde imal edilirler. W otomat ve L otomat olarak isimlendirilen anahtarlı tip otomatik sigortalar çalışma karakteristiği bakımından iki çeşitte imal edilmektedirler.Bıçaklı ( NH ) Sigortalar: Vidalanabilen kapalı sigortalar en fazla 200 A'ya kadar yapılabilir ve 100 A5ya kadar kullanılmaktadır. cıva.5-5 katına kadar olan değerlerde gecikmesiz olarak devreyi açarlar. ayrıca buşon değiştirmek için ellik denilen ve bakalitten yapılan sigorta pensi de NH sigortanın harici kısmı olarak anılabilir. Gecikmeli olarak devreyi açtıklarından motor devrelerinde. 6-10-16-20-25-32-40 A nominal akım değerlerinde imal edilirler. a. 3 fazlı otomatlar birbirlerine mekanik olarak bağlandıklarından bir faz sigortasının devreyi açması durumunda üçü birden devreyi açar. aydınlatma ve priz devrelerinde kullanılırlar. G karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu.5-1-1. eriyip erimediğini gösteren renkli pullar vardır. Gecikmesiz olduklarından kumanda. Üretici firmalara göre K otomat. b. sodyum buharlı lamba devrelerinde kullanılırlar.&-27 E-27 E-27 E-27 E-27 E-33 E-33 E-33 R. K otomatlar 1 ve 3 fazlı devrelerde kullanılırlar.6-2.Sigorta buşonu. 0. Bıçaklı sigortalar iki ana-parçadan meydana gelmiştir. 7. nominal akımının 3.4 Sigorta boyları ve amperajları BOY NH00 ( Sıfır boy) NH01 (Bir boy) HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ BUŞON AKIMI (A) 6-160 35-160 65 ALTLIK AKIMI (A) 160 160 . Sigortayı tekrar kurmak için sigorta anahtarı iyice aşağıya indirilip sonra yukarıya kaldırılmalıdır. Otomatik sigortalar kullanım kolaylığı ve yüksek koruma özelliğinden dolayı konutlarda ve sanayide geniş bir yelpazede kullanılmaktadır.Sigorta altlığı. nominal akımının 7-10 katma kadar olan değerlerde gecikmeli olarak devreyi açarlar. 2.Anahtarlı tip otomatik sigortalar: Elektromekanik sanayiindeki teknolojik gelişmeler hem sigorta hem de şalter görevi yapabilen anahtarlı tip otomatik sigortalan insanlığın hizmetine sunmuştur. Vidalı sigortaların buşonlarında olduğu gibi bu sigortaların buşonlarında da eriyen telin. Bıçaklı sigortalar beş boyda imal edilmektedir Tablo 8. %" Rı %" R" 25 25 25 25 25 63 63 63 100 100 200 6 10 16 20 25 35 50 63 80 100 200 Yeşil Kırmızı Gri Mavi Sarı Siyah Beyaz Bakır rengi Gümüş rengi Kırmızı Kırmızı 6-. flüoresan. L karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu. Bunlar: l. NH tipi sigortaların buşonları sigorta altlığı üzerindeki kontaklar arasına basınçla sokulacak şekilde tespit edilen bıçak gibi kontak parçalan ile teçhiz edilerek yapılmıştır.

Bu ayırıcılar 3 fazlı olarak yapılırlar.Termik röle devredeki motorun sargılarını.Sigorta ise kendisinden sonra gelen motoru. NH02 (İki boy) NH03 (Üç boy ) NH04 (Dört boy) 8. kabloları ve kontaktör kontaklarını aşırı akımın zararlarından korur. Disk sayısı artırılarak paket şalterin konum sayısı artırılabilir. Kumanda devrelerinde butonların yerine de kullanılabilir. elektrikli sobalarda kademeli şalter olarak. voltmetre komütatörlerinde ve tablolarda açma kapama şalteri olarak kullanılmaktadır. devir yönü değiştirme. döndürüldüğünde kontakların pozisyonu değişecek şekilde tümsekler ve çukurlar açılmış parçaların arka arkaya paketlenmesinden meydana gelmiştir. Motor Devresine Sigorta ve Termik Seçimi: Motor devrelerinde kullanılan kontaktör. C. kontaktör kontaklarını ve bobinini korumalıdır. termik röleyi. b. . Bu durumda motor koruma elemanları ( aşın akım rölesi. Ancak küçük güçlü kaynak makinelerinde. kabloları. aşırı akım rölesini kısa devre anında yanmaktan ve parçalanmaktan korumalıdır.Paket Şalterler: Bir eksen etrafında döndürülebilen üst üste dizilmiş bir çok dilimden oluşan ve çok konumlu olan şalterlere paket şalter denir. gibi ) sakıncaları nedeniyle kullanım alanını kaybetmiştir. 6 amperden 630 ampere kadar dört değişik boyda imal edilmektekidir.250 80-250 400 100-400 630 315-630 Bıçaklı sigortaların şalter gibi (yük ayırıcı) kullanılan çeşitleri de vardır. KUMANDA DEVRE ELEMANLARI TANITILMASI: 1. faz koruma rölesi gibi) sigortadan sonra mutlaka kullanılmalıdır. termistör. 66 . • Sigorta amperajı motorun yol almasına engel olmayacak şekilde gecikmeli (tembel) olanlarından seçilmelidir. • Aşın akım rölesinin kesemeyeceği fazla akımlarda sigorta devreyi açmalıdır. a. • Kısa devre anında sigorta. Günümüzde karmaşık motor kumanda devrelerinde (Yıldız/Üçgen yol verme. 10 amperlik bir motor kalkındıktan sonra herhangi bir nedenle 12-13 amper çekmesi durumunda sigorta atmaz ve motoru yanmaktan koruyamaz. Motor devrelerinde sigorta ve termik kullanımının amaçlarını özetleyecek olursak. kontaktör kontaklarını kısa devre akımlarının zararlarına karşı korur. Yapısı ve çalışması: Paket şalterler bakalit maddeden yapılmış disk şeklindeki dilimler üzerine. Böylece karmaşık kumanda devrelerinde kullanılabilir. termik ve sigorta seçimini yaparken şu hususlar göz önüne alınmalıdır: • Aşırı akım rölesi motorun yol almasına izin verecek şekilde tembel (gecikmeli) olmalıdır. Genellikle küçük güçlü elektrikli cihazların kumandasında kullanılır. • Sigorta.

Şalter 2 konumuna çevrildiğinde her üç kontakta kapalı olduğundan lambaların üçü birden yanar. Şekil 8.12b).12' de üç konumlu bir paket şalterin diskindeki girinti.1. 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar diskin çukur yerine geldiğinden kapalıdır (Şekil 8. Bu şemada şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kapalı kontak kapalı olduğundan yalnızca L2 lambası yanar. Şekil 8.12a'da paket şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kontak çukura geldiğinden kapalı durumda 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar ise diskin tümsek kısmına geldiğinden açıktır. X işareti var ise o konumda ilgili kontağın kapalı olduğu anlaşılır. Lı ve L3 lambası yanar.12. Konumun yazıldığı satır ile kontağın gösterildiği sütunun kesiştiği kare içerisi ya boş bırakılır ya da X işareti konulur.b . Diyagramda paket şalterin. şalterin konum değişiminde önce açılıp sonra kapanmaktadır.13 deki gibi sembolize edilir ve diyagramlarla gösterilir.13' deki gibi yapılır. Paket şalterlerin konumlan değiştikçe kontaklarının aldıkları durum şekil 8. Diyagramın sol üst köşesinde bulunan (0. şalterin konumları için. çıkıntılar ve diskler döndürüldüğünde konumlarına göre kontakların aldığı durum görülmektedir. kontakların açılıp kapanmaları ve konumlan hakkında bütün bilgiler sembollerle gösterilir. Şalter 2 konumuna getirilip serbest bırakılırsa o konumda kalmaz. Şekil 8. 1 konumunda 3-4 no'lu kontak açık 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar kapandığından L2 lambası söner. X işaretleri arasındaki çizgi. sağında bulunan sütunlar ise şalterin kontakları için kullanılır. Konumlar arasındaki X işaretleri arasında çizgi yok ise ilgili kontak. Diğer lambalar geçiş anında önce söner sonra tekrar yanar. Paket şalterlerin yapısı a c. Bu kısmın altında bulunan satırlar. Paket şalterlerin bağlantı şemaları ise Şekil 8. Kare boş ise şalterin o konumunda ilgili kontağın açık. Diyagramda 1 ve 2 konumlan arasına konan oktan ise bu paket şalterin yaylı olduğu. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 67 . şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken kontağın hiç açılmadığını gösterir. 1 konumuna otomatik olarak geri döner.2) rakamları şalterin üç konumlu olduğunu gösterir. Bunu da 2 konumu ile 1 konumu arasına konan ok sembolize etmektedir. 2 konumuna çevrilip bırakılırsa 2 konumunda beklemeden yay nedeniyle 1 konumuna geri döneceği anlaşılır. kontak sayısı. Paket şalter 1 konumuna ok yönünde çevrildiğinde 3-4 no'lu kontak diskin tümsek yerine geldiğinden açık. 1-2 no'lu kontak şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken açılmayacağından Lı lambası geçiş anında sönmez. Çünkü geçiş anında kontaklar açılıp tekrar kapanmıştır.

220 voltta çalışanları olduğu gibi 36 voltta çalışanları da vardır. durdurma butonu normalde kapalıdır. • Zaman ayarlı devrelerde kullanılamaz. 68 . 4. Makinenin hareketli kısmı sınır anahtarının üzerine geldiğinde sınır anahtarının kontakları durum değiştirir. Sinyal lambalarının kumanda devrelerinde önemli bir yeri vardır. başlatma (Start) ve iki yollu (Jog) butonlarıdır. Paket şalterlerin sakıncaları: • Devrelerine motor koruma röleleri bağlanamaz. eski haline dönmez. Makinenin hareketli parçası üzerine takılabildiği gibi sabit yerine de takılabilir.Sınır Anahtarları: Hareketli makinelerde bir hareketi durdurup başka bir hareketi başlatan ve makinenin hareketli bir parçası tarafından kumanda edilen elemanlara. basıldığı zaman açılır. Büyük fabrikalarda makinelerin işleyişini bu lambalarla takip etmek mümkündür. sınır anahtarları denir. Eski haline dönmesi için yanındaki diğer butona basmak gerekir. Ana panoda her motora ait bir sinyal lambası bulunur. ya cihazı durdurur ya da başka bir hareketin başlamasını sağlar. Ani temaslı butonlara basıp elimizi çektiğimiz zaman tekrar eski haline döner. ilgili motorun çalışıp çalışmadığını gösteren sinyal lambaları bulunabilir. Genellikle yeşil sinyal lambası kumanda devresinin çalıştığını. Paket şalterlerin üstünlükleri: • Paket şalterler ucuzdur. Herhangi bir aksaklıkta hangi motorun arızalandığı. Yani kalıcı tip butonlarda start ile stop arasında mekaniki bir bağlantı vardır. • Frenleme devrelerinde kullanılamaz. Ani temaslı butonlardan. Sınır anahtarları pimli ve makaralı olmak üzere mekaniki olarak iki şekilde yapılırlar. basıldığı zaman kapanır. Bu gerilimlerin dışında değişik gerilimlerde de yapılabilirler. sinyal lambası ile kolayca anlaşılabilir. sarı lamba durduğunu gösterir.Şekil 8. Paket şalterlerin sakıncaları üstünlüklerine göre daha fazla olduğundan motor devrelerinde pek kullanılmazlar. Başlatma butonu normalde açıktır. • Enerji gidip geldiğinde şalter kapalı kaldığından motor kendiliğinden çalışır. Paket şalter diyagramı ve şeması. Butonlar yapılarına göre üç şekilde imal edilmektedir. Kırmızı lamba aşırı akım rölesinin devreyi açtığını gösterir. Butonlar içerisinde. 2-Butonlar: Otomatik kumanda devrelerinde röle ve kontaktör bobinlerini çalıştıran veya durduran elemanlara buton adı verilir.Sinyal Lambaları: Bir kumanda elemanının veya bir kumanda devresinin çalışıp çalışmadığını gösteren elemana sinyal lambası denir. Basıldığında stop kısmı açılır. Çeşitli renklerde ve gerilimlerde yapılırlar. 3. Çalışma şekillerine göre ise butonlar ikiye ayrılırlar. Bunlar: Durdurma (stop). • Montajı kolay ve basittir. Kalıcı tip butonlarda ise butona bastığımız zaman öylece kalır. start kısmı kapanır. Bunlarda: Ani temaslı butonlar ve kalıcı tip butonlardır.13. • Uzaktan kumanda ( birden fazla merkezden kumanda) yapılamaz. Çift yollu butonda ise hem stop hem de start butonu vardır.

Bu durumda kontakların tamamı ani olarak konum değiştirir. daki düz zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde nüve paleti kendine doğru çeker ve 1-2 ve 3-4 no'lu kontaklar ani olarak konum değiştirirler. Gerek düz gerekse ters zaman rölelerinde aynen kontaktör ve rölelerde olduğu gibi normalde açık ve normalde kapalı kontaklar bulunabilir. bobin enerjilendikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Ancak en çok kullanılanları motorlu ve elektronik zaman röleleridir. Pistonlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir pistonla sağlanan zaman rölelerine pistonlu zaman rölesi denir. insiyatör veya yaklaşım anahtarı da denilmektedir. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde kontaklar hızla konum değiştirir.14a. Zaman ayarı ise o düğmeden yapılır. Düz ve ters zaman rölesi olarak kullanılabilir. 5-6. a. Makine elemanı hareket ederken sınır anahtarının kontak kısmı ile sabit mıknatıs karşı karşıya geldiğinde mıknatıs kontağın manyetik parçasını kendine doğru çekeceğinden kontaklar durum değiştirir. Bobin enerjisi kesildiğinde 1-2. Bu gecikme D deliğinin büyüklüğü ile alakalıdır. 3-4 no'lu kontaklar ani konum değiştirir. Palete bağlı olan yay pistonu yukarıya doğru çeker. Manyetik sınır anahtarları sabit mıknatıs ve kontak kısmı olmak üzere iki kısımdan oluşur. 5-Zaman röleleri: Bobini enerjilendikten veya bobininin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra kontakları durum değiştiren rölelere. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde bu kontaklar ani olarak durum değiştirir. Düz zaman rölesinde. Şekil 8. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 69 . Çalışma şekillerine göre düz ve ters zaman rölesi olmak üzere iki şekilde yapılırlar. Bu nedenle 5-6. B boşluğundaki hava veya yağın C kanalı ve D deliği yolu ile A boşluğuna geçmesinde karşılaştığı direnç nedeniyle yavaş olur. 7-8 no'lu kontaklar ise gecikmeli olarak durum değiştirirler. Bu sınır anahtarlarına sensör. Düz zaman rölesinin bobin enerjisi kesildiğinde nüve paleti ani olarak bırakır. Yapı bakımından zaman röleleri çok çeşitli olarak yapılmaktadır.14b’deki ters zaman rölesinde ise farklılık sadece E klepesinin durumunun değişmesidir. Ters zaman rölelerinde ise röle bobininin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. ancak pistonun hareketi. Şekil 8. Kontak kısmının parçalarından biri manyetik maddeden yapılır. zaman rölesi denir. Piston üzerinde bulunan E klepesi açılır ve piston hızla eski durumunu alır.Mekaniki hareketle çalışan sınır anahtarlarından başka manyetik olarak çalışan sınır anahtarları da vardır. 7-8 no'lu kontakların durum değiştirmesi gecikmeli olarak olur.

Röleler elektromıknatıs. Röle bobinleri hem doğru ve hem de alternatif akımda çalışır. Bu tip zaman rölelerine program rölesi denir.Kontaktör ve röleler: a. Termistörlü zaman röleleri g. A dişlisinin üzerinde bulunan P pimi bir süre sonra kontak çubuğuna vurur. Şekil 8. bir yay P pimini başlangıç durumuna getirir ve kontaklar ani olarak eski haline geri döner. Otomatik kumanda devrelerinde yukarıda sayılan zaman rölelerinden başka: d. Doğru akım zaman röleleri f. Senkron motorun devir sayısı bir dişli grubu ile uygun değere düşürülür. Motorlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir motorla sağlanan zaman rölelerine motorlu zaman rölesi denir. Elektronik zaman röleleri: Zaman gecikmesi elektronik devre elemanları ile sağlanan zaman rölelerine. 6. Kontak çubuğu S sabitleme noktası etrafında döner ve kontaklar gecikmeli olarak durum değiştirir. b. A dişlisinin miline birden fazla eksantrik parça takılırsa ve bu paçaların karşısına da aynı sayıda kontak konulursa zaman rölesinin kulluma alanı genişletilmiş olur. Senkron motorun enerjisi kesildiğinde. c.Şekil 8. Günümüzde en çok kullanılan zaman rölesi çeşididir. Düz ve ters zaman rölesi olarak imal edilirler. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur.15 Motorlu zaman rölesinin yapısı ve sembolleri.14. Çok uzun zaman gecikmesi sağlanabilir. bir süre sonra kontaklar durum değiştirdiğinde yeşil led yanar. elektronik zaman rölesi denir. 70 .Röleler: Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. Şekil 8. Termik zaman röleleri e. Motorlu zaman röleleri düz zaman rölesi olarak yapılırlar. Elektromıknatıs. Bobin doğru akıma bağlanacak ise demir nüve bir parçadan yapılır. Pistonlu düz ve ters zaman rölesi. Program şalterleri h. Flaşör zaman rölesi gibi zaman röleleri de kullanılmaktadır. Röle enerjilendiğinde kırmızı led yanar. Elektronik zaman rölelerinde kontakların açık ya da kapalı olduğunu gösteren ışık yayan diyot (led) bulunur.15’de görüldüğü gibi zaman rölesinin motoru enerjilendiğinde motor dişlisi ok yönünde döner ve A dişlisini de çok yavaş olarak ok yönünde döndürür. demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir. Her çalışmada aynı gecikmeyi elde etmek için motor olarak senkron motor kullanılır.

Röle çalışma prensibi. Bobini alternatif akıma bağlanacak rölelerin demir nüveleri sac paketinden yapılır. kaynak makinesi.380 volt olabilmektedir. Kontakların yapımlarında gümüş. Bu durumda HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 71 . bir ve üç fazlı motor. Rölelerde bir veya daha fazla sayıda normalde açık ve normalde kapalı kontak bulunur. Bobinin akımı kesildiğinde. Rölelerde olduğu gibi kontaktörler de elektromıknatıs. (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak kapanır. palladyum metalleri ve bunların alaşımları kullanılır. palet çekilir. Kontaktör bobini ve kontakları. tungsten. Bobin enerjilendiğinde. bobin akımı kesildikten sonra artık mıknatısıyet nedeniyle paletin demir nüveye yapışık kalmasını önler. Şekilde verilen kontaktörün bobinine bir gerilim uygulandığında kontaktör enerjilenir ve paletini çeker. Bu durumda kapanmış olan (1-2) nolu kontak açılır. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. Kontakların açılıp kapanmalarını. Demir nüvenin ön yüzünde açılan oyuğa bakırdan yapılmış bir halka geçirilir. röle üzerinde bulunan yay. Üstteki şekilde verilen rölenin bobinine bir gerilim uygulandığında röle enerjilenir ve paletini çeker. Bu pul. açılmış olan (1-3) nolu kontak kapanır. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur.Demir nüvenin ön yüzüne plastikten yapılmış bir pul konur. Bobinin akımı kesildiğinde. rölenin paleti sağlar.16. ısıtıcı. normalde açık kontaklar kapanır. Normalde kapalı kontaklar açılır. Palet üzerinde bulunan (1-3) nolu kontak açılır ve (1-2) nolu kontak kapanır. trafo vb. b. Bu elemanların bobinlerinin gerilimleri DC ya da AC olarak 24 . Rölenin paletine bağlanmış olan bir yay kontakların normal konumda kalmalarını sağlar. Bu bakır halka konmazsa alternatif alan nedeniyle palet titreşim yapar. alıcıların otomatik olarak kumanda edilmesinde kullanılır.17. Şekil 8.220 . paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar.48 . Kontaktörler. Kontaklar açılıp kapanır ve röle gürültülü çalışır.Kontaktörler: Büyük güçteki elektromanyetik anahtarlara kontaktör adı verilir. Palet üzerinde bulunan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak açılır. Röleler alttaki şekilde sembolize edilir. kontaktör üzerinde bulunan yay. Şekil 8.

PVC dış kılıflı kablolardır. NLSY ve NLSCY tipi kablolar: Bakır iletkenli çok telli.Yağa dayanıklı özel dış kılıflı kumanda kabloları: Bu tip kablolar.5 ve 2.5 .Kumanda Kabloları ve Kablo Seçimi: Otomatik kumanda devrelerinde kullanılan kablolar. F tipi ve Y tipi kablolar kullanılır. dışarıdan gelebilecek muhtemel elektromanyetik alan etkilerine karşı koruma istenen yerlerde kullanılır. nemli. PVC yalıtkan. renk kodlu. renk kodlu damarlı. NLSCY tipi kablolar kalaylı bakır örgü ekranlı olduklarından elektromanyetik dış tesirlerden korunması gerekli yerlerde kullanılır. Güç devrelerinde genel olarak N tipi.75 ve lmm kesitlerinde imal edilirler. 0.30). D. Her türlü dahili ortamlarda sıva altında ve sıva üstünde kullanılır. 0.PYCM tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli.5mm2 kesitlerinde imal edilirler. bakır örgü ekranlı. yağlara ve kimyevi maddelere dayanıklıdır. 72 . PVC yahtkanh kablolardır. tek telli. Kumanda. PVC yalıtkan kablolardır. katı ve sıvı yağlara. 7. Katı. KUMANDA DEVRE SEMBOLLERİ: Otomatik kumanda devreleri çizilirken. renk kodlu damarlı. Otomatik kumanda devrelerinin çiziminde her ülke kendine göre değişik sembolleri standartlaştırmıştır. kılıfları rutubete.NYSLYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli.kapanmış olan (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak açılır. NLSY kablolar.5-mm2 kesitlerinde imal edilirler.Standart ölçü-kumanda-kontrol kabloları: Kullanım alanları ve yapıları bakımından 4 çeşitte imal edilmektedir. kumanda devre elemanlarının resimleri yerine o elemanların sembolleri kullanılır. kimyevi maddelere dayanıklıdır. b. alüminyum ekranlı. renk kodlu damarlı. Ölçü-kumanda ve kontrol kabloları kullanılırken cihaz terminallerine lehimlenerek veya kablo pabucu takılarak irtibatlandırılır. ölçü ve kontrol devrelerinde İse VDE-0245 Alman normuna göre üretilen standart ölçükumanda-kontrol kabloları ve yağa dayanıklı olarak yapılan VDE-0250 normuna uygun özel dış kılıflı ölçü-kumanda-kontrol kabloları kullanılmaktadır {Şekil 1.8mm2 kesitlerinde imal edilir. Açılmış olan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak kapanır. her bir çift damarı burulu. 0.LSPYY ve LSPYCY tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli çok telli.0. b. Dahili her ortamda kullanılır. Bunlar: a. sık dokunmuş. Çok esnektir. ıslak. orta dereceli mekaniki zorlamaların olduğu yerlerde kullanılır. ölçü ve kontrol devrelerinde kullanılan kablolar şeklinde iki kısımda incelenir. 2. alüminyum astarlı ve PVC yahtkanh kablolardır.75 -11. d.14-0. 1. Modern yangın ihbar sistemlerinde sinyal taşımak için özel yapıya sahiptirler. kalay kaplı.25-0.6 ve 0. a. kuru. kullanım alanları ve yapıları bakımından ikî çeşittir. sıvı. c. yüksek mekaniki zorlamanın olmadığı dahili yerlerde kullanılır.75-1-1. Orta dereceli mekaniki zorlamaların bulunduğu. güç devrelerinde kullanılan kablolar ve kumanda. PVC dış kılıflı kablolardır.5 mm2 kesitlerinde imal edilirler. bakır örgü ekranlı.5-0.NYSLYCYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli ince çok telli. Güneş ışınlarının olmadığı harici yerlerde de kullanılır. Dışarıdan gelebilecek elektromanyetik etkilere karşı bakır örgülü olarak yapılmıştır. kalay kaplı.PYCYM-B tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli tek telli. 0. 0. Kumanda cihazlarının ve makinelerin bağlantısında.5-2. ince çok telli.75-1-1.

kumanda devre şemalarını okuyabilmesi ve devreyi kurabilmesi için bütün ülkelere ait normları çok iyi şekilde öğrenmesi gerekir. Bu standartların dışında TSE ve RUS standartlarına göre çizilmiş az da olsa kumanda devreleri ülkemizde kullanılmaktadır. îyi bir teknik elemanın. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 73 . makinelerin projeleri bu ülkelerin normlarına göre çizilmiş olarak gelmektedir.Ülkemizde kullanılan makineler daha çok Almanya ve Amerika'dan ithal edildiğinden.

74 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 75 .

. • Güç devresi çizimi • Kumanda devresi çizimi • Sinyal devresi çizimi Şema çiziminde devre elemanları enerjisiz. kontaktör bobinine gelir ve kontaktör bobininin diğer ucundan nötr ( Mp )' den devresini tamamlar. Bu nedenle kumanda devrelerinde kullanılan elemanlar küçük akım taşıyacak şekilde seçilirler. kontaktörler. röleler. Start butonuna bastığımız zaman akım.18'de görüldüğü gibi R fazından gelen akım sigortaya daha sonra aşın akım rölesinin normalde kapalı kontağına.Devre Şemalarının Çizimine Ait Genel Bilgi: Otomatik kumanda devreleri üç kısımda çizilir. kumanda ve sinyal devresi bir bütün halinde çizilebilir. Çok basit devrelerde güç. Şekil 8. KUMANDA DEVRE ŞEMALARI VE UYGULAMALARI 1.E. stop butonuda normalde kapalı olduğundan start butonuna gelir. Alman normlarında çizim yapılırken ise yukarıdan aşağıya doğru (dikey olarak) çizim yapılır. koruma röleleri ve zaman röleleri gibi kumanda devre elemanlarının bulunduğu devreye kumanda devresi denir. sistem ise çalışmazken gösterilir. a. M kontaktörünün bobini enerjilenir. Kumanda ve sinyal devresi çizimi 76 . Bu tür şemalara komplike devre şemaları denir. Bu devreden geçen akım kumanda elemanlarının çektiği akım olduğundan çok küçük değerdedir. Buna karşılık Alman normlarında çizilmiş şemayı uygulamak daha kolaydır. Uygulamada da aynı yol izlenir.18. Amerikan normlarında çizim yapılırken soldan sağa doğru (yatay olarak) çizim yapılır. Karmaşık devrelerde akım yolu takibi zor olduğu için güç devresi ayrı kumanda ve sinyal devresi birlikte çizilir. buradan geçtikten sonra stop butonuna. Şekil 8. Bir otomatik kumanda devresini tasarlarken öncelikle alıcının (motorun) nasıl çalışması isteniyor ise güç devresi çizilir. kontaktörün yardımcı kontakları kullanılır. Devreyi tasarlarken çizim yapmak Amerikan normlarında daha kolaydır. Mekaniki bağlantısı olan elemanlar ise kesik çizgi ile gösterilir. Daha sonra güç devresine göre kumanda ve sinyal devresi tasarlanarak çizilir. Kumanda devresinin çizimi: Otomatik kumanda devrelerinde butonlar. Kumanda devresi çizilirken R' den Mp' ye doğru akım takip edilerek önce seri devre daha sonra devrenin özelliğine göre paralel çizimler yapılır.

S. kapalı kontaklar açılır. Kontaktör enerjisizken lamba devresi tamamlandığından sarı lamba yanar.I Start. Böylece start butonuna paralel bağlı olan normalde açık M kontağı kapanır. kontaktörün normalde açık güç kontakları ve aşırı akım rölesi ile alıcı ( motor ) bulunur. Çünkü kontaklardan geçen akım yükün çektiği akımdır ve yüksektir. ZR Zaman rölesi Sigorta Aşırı akım rölesi ee OL. Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerji ilenir ve açık kontaklarını kapatır. Kumanda ve sinyal devrelerinde kontaktörün yardımcı ( kumanda ) kontakları kullanılır. AA Sinyal lambası H L Durdurma Butonu bı.Yatay Şema) Kontaktör C M. Çünkü kontaktör bobini enerjisizdir. Güç devresi hem Alman hem de Amerikan normlarına göre dikey olarak çizilir. Şekil 1. Şemalarda tanıtma işaretleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 77 . motorun U-V-W uçlarına geldiğinden motor çalışır. B.Dikey Şema) (T. kuvvet ) kontakları kullanılır.0 Stop. Dolayısıyla R-S-T fazlan. start butonundan elimizi çeksek dahi akün. Bu devrede kontaktörün ana (güç.8" de belirtilen harflerle tanıtılmaktadır: KUMANDA ELEMANI ADI: ALMAN NORMU AMERİKAN NORMU (T.TR. Sinyal devresi çizimi: Motorun çalışıp çalışmadığını. R . Bunun sonucunda san lamba devresindeki kontak açılır ve lamba söner.5. A Yardımcı kontaktör Röle. Genelde sarı lamba motorun durduğunu. Lambaların yanık veya sönük olması bizi görsel olarak motor hakkında bilgilendirir.Paletini çeken M kontaktörüne ait açık kontaklar kapanır.E. d B.B Kontaklar Kendini çalıştıran elemanın işareti ile aynıdır Tablo 8. Kontağa seri bağlanan yeşil lamba yanmaz.E. Sinyal devresi kumanda devresine paralel olarak. Yeşil lamba devresindeki açık kontak kapanır ve bu lamba yanar. Herhangi bir nedenle aşın akım rölesi kapalı kontağını açarsa bu kez de kırmızı lambaya seri bağlanan aşırı akım rölesinin normalde açık kontağı kapanacağından kırmızı lamba yanar. Start butonuna bastığımızda kontaktör bobini enerjileneceğinden kontakları durum değiştirir. 2-Şemalarda Tanıtma İşaretleri: Otomatik kumanda devre şemalarında devre elemanları Tablo 1. b.31' de görüldüğü gibi R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde kapalı kontağına oradan da sarı lambaya ve çıkışı nötre bağlanır. otomatik kumanda devrelerinde motorun veya alıcıların bağlandığı devredir. Bu görevinden dolayı M kontağına mühürleme kontağı adı verilir. Devre üzerinde her faza ait sigortalar. aynı devre üzerine çizilir. kırmızı lamba ise aşırı akım rölesinin devreyi açtığını ifade eder. D. yeşil lamba çalıştığını. yolunu M kontağı üzerinden tamamlayacağından kontaktör bobini sürekli olarak enerjili kalır.S.B Başlatma Butonu b2. c-Güç devresi çizimi: Güç devresi. çalışmama sebebini anlayabilmek için otomatik kumanda devrelerinde sinyal devreleri kullanılır. Yine R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde açık kontağına gelir.

Genel olarak bütün şemalarda devrede kullanılan işaretlerin anlamları devrenin altında açıklanır. L2 lambası söner Lı lambası yanar. buton kontakları açılır ve daha önce buton üzerinden geçen kontaktör akımı bu kez. Devrenin çalışması: Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerjileneceğinden kontaktörün normalde açık kontakları kapanır ve sinyal devresinde Lı lambası söner L2 lambası yanar. Başlatma butonundan elimizi çektiğimizde.20'deki b2 başlatma butonuna basıldığında C kontaktörü enerjilenir ve kumanda devresindeki C kontağını kapatır.Motorun Kesik Çalışması: Şekil 8. C kontaktörünün normalde açık kontağı paralel bağlandığında sürekli çalıştırma devresi elde edilir. Güç devresinde motor çalışır. kapanan C kontağı üzerinden geçer. Motorun Bir Yönde Sürekli Çalışması: En çok uygulanan kumanda devrelerinden birisidir. b1 durdurma 78 . sinyal ve güç devresi. 4. Aynı anda güç devresindeki C kontakları da kapandığından motor çalışmaya başlar. 3 fazlı asenkron motorun kesik çalışmasına ait kumanda. Kesik çalıştırma devresindeki b2 butonuna. Böylece kesintisiz olarak kontaktör çalışmaya devam eder. 3. Start butonundan elimizi çektiğimizde kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden motor durur. Motorun çalışması. Şema 8. durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. Başlatma butonuna bağlanan bu kontağa mühürleme kontağı denir.19.

21. start butonlan ise birbirine paralel bağlanır. kumanda ve güç devresindeki C kontakları açılır ve motor durur. Şekil 8.21'deki devrede ister I. 3 fazlı asenkron HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ motorun iki kumanda merkezli çalıştırılması. Kumanda merkezlerinde bulunan stop butonları birbirine seri. Motoru durdurmak için de her iki merkezdeki stop butonu kullanılabilir.Motorun İki Kumanda Merkezli Sürekli Çalışması: Otomatik kumanda devrelerinin en önemli özelliklerinden birisi. merkezdeki start butonuna basılsın isterse II. Motorun bir yönde sürekli çalıştırılması a) TSE normu b) Amerikan normu 5.20. Bunun için her merkezde start-stop buton grubu bulunur. birden fazla merkezden motorun çalıştırılıp durdurulabilmesidir. Şekil 8. Şekil 8. merkezdeki start butonuna basılsın kontaktör bobini enerjilenir ve motor çalışır. 79 .butonuna basıldığında kontaktörün enerjisi kesildiğinden.

geri çalıştırmanın stop butonu gibi. 3 fazlı asenkron motorun buton emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda.22. Şekil 8. İleri ile geri çalıştırma butonlarının stop ve start kısımları birbirine seri olarak bağlanır. 80 . Ancak günümüzde paket şalterler.6.Kilitleme devreleri: a-Buton kilitlemeli: İki yollu (Jog) butonları ile buton emniyeti sağlanır. 3 fazlı asenkron motorun devir yönünün değişmesi için bir faz sabit diğer iki fazın yer değiştirmesi gerekir.23). 7.23. Bu değiştirme esnasında fazlar birbiri ile karşılaşmamalıdır. 3 fazlı asenkron motorun enversör paket şalterle devir yönünün değiştirilmesi. sinyal ve güç devresi. Şekil 8. geri çalıştırma butonu ise ileri çalıştırmanın stop butonu gibi görev yapar. sakıncalarından dolayı küçük güçlü motor devrelerinde kullanılmaktadır ya da hiç kullanılmamaktadır (Şekil 8.22).Enversör paket şalterin devre şeması ve bağlantısı: Enversör kelimesi motorun devir yönünün değiştirilmesi demektir. Bu şekilde ileri çalıştırma butonu. Bunu sağlamak için özel paket şalterler imal edilmektedir. Böylece ileri çalıştırma butonuna basıldığında geri çalıştırmayı sağlayan kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden emniyet sağlanmış olur (Şekil 8.

Bu şekilde motor ileri çalışırken. geri çalıştırma start butonuna seri olarak da ileri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı konur. Mekaniksel kilitleme kumanda devresi. Aynı durum motoru geri çalıştırırken de söz konusudur (Şekil 8. bu bağlantıya mekanik kilitleme adı verilir.25. diğer kontaktör enerjilendiğinde birbirine yapışmış olan kontakları açar. sinyal ve güç devresi. 3 fazlı asenkron motorun kontak emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. Şekil 8. Yukarıda anlatılan emniyet sistemleri aynı anda her ikisi birlikte aynı devreye uygulanabilir. şekilde görüldüğü gibi kontaktör bobinlerini birbirine bağlayan kesik çizgilerle gösterilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 81 . adından da anlaşılacağı üzere kontaklarla sağlanmaktadır.İki kontaktörün paletleri bir eksen etrafında dönebilen bir çubukla birbirine bağlanırsa.Mekanik kilitlemeli kontaktörlerde her iki kontaktöre ait kontaklar aynı anda kapanamazlar.Elektriksel kilitlemeli ( kontak emniyetli) devir yönü değiştirme: Bu emniyet sistemi. İleri çalıştırma start butonu devresine seri olarak geri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı. Bu nedenle mekanik kilitlemeli devrelerde bir kısa devre meydana gelmez. geri kontaktörüne seri bağlanan ileri kontaktörünün normalde kapalı kontağı açılacağından geri butonuna basılsa dahi kontaktör bobini enerjilenemez.b.24). Hatta kısa devre nedeniyle bir kontaktörün kontakları kaynamışsa. Şekil 8. c-Mekaniksel kilitlemeli: Kumanda devrelerinde mekanik kilitleme. Böylece emniyet sağlanmış olur.24.

taşlama. sinyal ve güç devresi. 10-Motorun zaman ayarlı çalıştırılması ve durması: Bazı otomatik kumanda devrelerinde motorun bir süre çalışıp sonra otomatik olarak durması veya bir motor çalışırken durup. Örneğin kapıyı açma butonuna basıldığında motor bir yönde dönerek kapıya kumanda eder ve kapı yeteri kadar açıldığında sınır anahtarı sayesinde otomatik olarak durur. 3 fazlı asenkron motorun iki yönde sınır anahtarı ile çalışmasına ait kumanda. bir müddet sonra tekrar çalışması istenebilir. Kapıyı tekrar kapatmak için kapama butonuna basılır. Şekil 8.26. Sakıncalı olduğu halde mekanik kilitlemenin alternatif akımda çalışan kontaktörlerde de kullanıldığı görülür.Eğer yapışmış kontakları açamazsa. freze gibi iş tezgahlarında ve otomatik kapılarda. Bu gibi devreler zaman röleleri kullanılarak yapılabilir (Şekil 8. 9-İki yönde sınır anahtarı ile çalıştırılması: Vargel. 82 . Bu özellik mekanik kilitlemenin en büyük üstünlüğüdür. hareketli kısmın hareketi sınıf anahtarları ile kontrol edilir. 3 fazlı asenkron motorun zaman ayarlı olarak çalışması ve durmasına ait kumanda ve güç devresi. Mekanik kilitleme genellikle doğru akımda çalışan kontaktörlerde kullanılır. Böylece her iki kontaktöre ait kontakların beraberce kapalı kalmaları ve bir kısa devreye neden olmaları önlenmiş olur. kendi kontaklarını kapayamaz.27).27. R Mp R S T Şekil 8. Motor bu kez ters yönde döner. Kapı kapanınca sınır anahtarı sayesinde motor yine otomatik olarak durur.

6 kutuplu motorlarda 3 KW. MOTORLARDA KALKIŞ AKIMINI DÜŞÜRME: 1. 2. F. Şebekedeki bu dalgalanma aynı hattan beslenen diğer alıcıları da etkiler. Yıldız/Üçgen yol verme 2. a.4 kutuplu motorlarda 4 KW.Start butonuna basıldığında yalnız birinci motor çalışacaktır. bir süre sonra ikinci motor da çalışacaktır. ikinci motor durduğunda üçüncü motor çalışmaya başlayacak. Bu durum şebekede dalgalanma ve motor sargılarında ısınmalara neden olur. tam yük altında çalışma) akımının yaklaşık 3-6 katıdır. yol alma akımı veya kalkınma akımı denir. Start butonuna basıldığında birinci motor çalışacak. bir süre çalıştıktan sonra kendi kendine duracaktır.Rotoru sargılı ( bilezikli ) asenkron motorlara kademeli dirençle yol verme: Bu yöntem yüklü kalkman motorlarda kullanılır. 8 kutuplu motorlarda 2.3 fazlı bir asenkron motor iki ayrı yerden kumanda edilecek. Röleli kesik ve sürekli çalıştırmada kullanılan kumanda devresinden yararlanarak gerekli kumanda.Stop butonuna basıldığında birinci motor duracak. şebekede meydana getireceği gerilim dalgalanmalarını önlemek için değişik yöntemler uygulanmaktadır. Küçük güçlü motorlarda da bu akım dikkate alınmaz. Kademeli ön dirençle yol verme b. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 83 . kesik ve sürekli olarak çalıştırılacaktır. ikinci motor çalışmaya başlayacak. Gerekli kumanda ve güç devresini çiziniz. 3. Ancak 2 . Bu nedenle büyük güçlü motorların kalkınma anında. Amaç kalkış akımını azaltmak olduğundan yüklü motorlara düşük gerilim yöntemi ile yol verilemez. üçüncü motor da 20 sn sonra duracaktır. kalkınma anında düşük gerilim uygulandığında motor. İkinci motor 40 sn sonra duracak. Düşük gerilimle yol verme yöntemleri: 1. şebekede büyük gerilim düşümlerine neden olur.Düşük gerilimle yol verme: Düşük gerilimle yol verme yöntemi çalışmaya boşta başlayan motorlarda kullanılır.3 fazlı üç asenkron motor bir start ve bir stop butonu kullanılarak şu şekilde çalıştırılacaktır.Kalkış Akımının Şebeke Üzerindeki Etkisi: Asenkron motorların çalışmaya başladıkları ilk anda çektikleri akıma kalkış akımı. Motorun yol alma akımı. Çünkü yüklü kalkınan bir motora. Oto trafosu ile yol verme 3. Kademeli direnç rotor sargılarına seri olarak bağlanır. sinyal ve güç devresinin şemasını çizip çalışmasını yazınız. yükü karşılamak için şebekeden daha fazla akım çeker ve kalkınamaz. motorların direkt yol almaları esnasında şebekeden çektikleri yol alma akımları.Problem Halinde Değişik Uygulamalar: 1.2 KW ve daha güçlü motorlarda.11. 2. b.3 fazlı iki asenkron motora ait kumanda ve güç devresinin şemasını aşağıdaki istekleri cevaplandırarak çiziniz. Bu akım kısa süreli olduğundan motor sargılarında ısı artışına sebep olmaz. gücüne ve kutup sayısına bağlı olmakla beraber anma (nominal. a.Kalkış Akımını Azaltma Yöntemleri: Asenkron motorların kalkış akımını azaltmak için kullanılan yöntemler şunlardır.

Yol almanın uygun bir anında motorun faz sargıları arasındaki bağlantı açılır sonra motorun sargılan olarak bağlanır. Sigorta ve Kontaktör Seçimi: Termik aşın akım röleleri motor sargılarına seri olarak bağlandığından genellikle hat akımının geçtiği yere değil de faz akımının geçtiği yere bağlanır. Uygulama şu şekilde yapılır: Motor sargılarının U-V-W ve X-Y-Z uçları hiçbir köprüleme ve bağlantı yapılmadan klemens tablosuna çıkarılır. Bu sürenin belirlenmesi için motor direk bağlanarak yüksüz durumda çalıştırılır ve kalkınma akımının. motorun faz gerilimine eşit olduğu 5 KW ve daha büyük güçteki motorlarda uygulanır. Bu sayede seçilecek termiğin akım sınırlan daha küçük seçilir ve ekonomik olur.58 ile çarpılmasıyla çıkan sonuca göre belirlenir. Motorun bağlanması durumunda ise bir faz sargısına 380 V gerilim düşer. Görüldüğü gibi motorun çalışması durumunda şebekeden 1/3 oranında daha az akım çekilir. 3 fazlı asenkron motorlarda bağlama. Termik seçimi de faz akımına göre yapılır ve ayarı da faz 84 . Eğer bu süre kısa tutulursa motor tam devrini alamayacağından direk bağlı gibi kalkınır ve şebekeden aşın akım çeker yol vermenin de bir anlamı kalmaz. Sonuçta yol alma akımı 3 kat azalır.Yıldız /Üçgen Yol vermenin Önemi: Yıldız / Üçgen yol verme yöntemi. Bir şebekede A çalışacak 3 fazlı bir motor. İşte belirlenen bu süre yol vermede. hat akımının olduğundan motorun normal akımının 0. en kolay ve en ekonomik yol alma akımın düşürme yöntemi olduğundan sanayide çok kullanılmaktadır.3. Bu da 8-10 sn civarındadır. yol vermede. önce bağlanan motor düşük gerilimle yol almaya başlar. şebekenin fazlar arası geriliminin. Bunu formülle izah edecek olursak : Motorun bağlanması durumunda bir faz sargısına 220V gerilim düşer. bağlamada faz akımları. normal çalışma akımına düşüş süresi bir ampermetre ve kronometre ile belirlenir. olur. Süre uzun tutulursa bu kez motor 1/3 momentle çalıştığından. yol alma esnasında A bağlanırsa faz bobinleri kat daha az bir gerilimle çalışır yani 220 V ile çalışır. Pratik olarak motor normal devrine geçtiği anda bağlantıya da geçmelidir. 5Yol Vermede Termik. olur. yükü kaldıramaz ve devir sayısında düşme olur ' e geçerken de darbe şeklinde ani akım artışı olur. Diğer yöntemlerde motorun gücüne göre oto trafosu ve ön direnç seçimi yapılması gerekirken yol vermede bunlar söz konusu değildir. motorun bağlantıda çalışma süresidir. bağlantı kontaktördeki kontaklar vasıtasıyla köprülenerek oluşur. Böylece motor normal geriliminde çalışmaya devam eder.. 4Yol Vermede Çalışma Süresinin Önemi: yol vermede motorun yıldızdan üçgene geçiş süresi oldukça önemlidir. Hat akımı da kat azalır. Motorun çalışması anında şebeke gerilimi aynı olduğundan da ve gerilim kat az olduğundan akım da aynı oranda azalır Buna göre olur.

devrelerinde aşırı akım rölesi kullanılamaması ve dan ne geçişte sürenin şalteri çalıştıran kişiye göre değişebilmesi nedeni ile günümüzde kullanım alanı yok denilecek kadar azalmıştır. Böylece motor çalışmaya geçmiş olur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 85 .28'de motorlara yol veren paket şalterin diyagramı ve bağlantı şeması görülmektedir. 6-Paket tip yıldız/üçgen şalterin incelenmesi: Paket tip şalterler. Çünkü kontaklardan geçecek akım motorun faz akımlarıdır. Yani motorun nominal (etiketinde yazılan) akımının 0. Paket şalter konumuna getirildiğinde kontakların durumuna göre akım takip edilirse R-S-T fazlarının motorun U-V-W uçlarına geldiği ve U ile Z. direkt yol vermede kalkınma anında anma akımlarının 3 . 3 fazlı asenkron motorlara paket şalterlerle yol verme devresi. kalkınma anında akım 3 kat azaldığından sigorta motorun anma akımının 3-6 katı değerinde seçilmez. Yaklaşık 2. 7-Şemasının çizimi ve uygulanması: Şekil 8.Ih değerinde seçilir. yol verilen motorlarda sigorta seçimi gecikmeli tip sigortalardan yapılır ve motorun anma (etiketinde yazılı) akımının 2 katı değerindeki ilk standart değerden seçilir. termik seçiminde olduğu gibi motorun faz anma akımlarının bir üst standart değerine göre seçim yapılır. Böylece çalışma gerçekleşir. Şekil 8. Daha önce belirttiğimiz gibi motorlar.6 katı akım çekerler. V ile X. Paket şalter 0 konumunda iken motor sargıları enerjisizdir. Ancak yol vermede. Eğer ekonomiklik düşünülmez ise kontaktör seçiminde daha büyük akımlar taşıyabilecek kontaktörler seçilebilir.28.58 ile çarpılmasıyla.akımına göre ayarlanır. W ile Y uçlarının kısa devre olduğu görülür. hat akımları değildir. A konumuna getirildiğinde motorun U-V-W uçlarına R-S-T fazları gelmekte X-Y-Z uçları ise kısa devre olmaktadır. Kontaktör seçiminde de. termiğin akım ayarı belirlenir. Böylece kontaktörün ömrü daha uzun olur.

daha randımanlı çalışırlar. bir oto transformatöründen de sağlanabilir. Kumanda devrelerinde bir.29'da görülmektedir. 9-Oto trafosu ile yol vermenin incelenmesi: Motorların düşük gerilimle başlatılmasında gerekli olan düşük gerilim. Yalıtımlı trafo ise primer-sekonder arasında fiziksel bağlantı olmayan trafo demektir. En çok kullanılan ve ekonomik olan devre şeması Şekil 8. nominal akımın kd katı kadar (Im=In.8.Otomatik Şalter Şemasının Çizilmesi: Otomatik şalter şemasının çizimi çok değişik şekillerde olabilmektedir. Yandaki şekilde güç devresinin nasıl olduğu görülmektedir. Oto transformatörüyle yapılan yol verme devreleri daha pahalıya mal olduğu halde. "Yalıtımlı" trafonun farklı şeyler olmasıdır. akım Im: Motorun. Motor sargısına U2 gerilimi 86 .çektiği. yol vermede reaktör gibi de kullanılabilirler. Temel prensip motor sargısına uygulanan gerilimin azaltılması yoluyla motorun çektiği yol alma akımının azaltılmasıdır.29. Oto trafoları primer ve sekonderi aynı sargı olan (tek sargılı) transformatörlerdir.akım Zm: Motorun. çekilen.kd) akım çekecektir. Bu farklılıklar zaman rölesinin kapalı ve açık kontaklarının birbirinden bağımsız olmasından ve dan e geçişte akımın kesintisiz olması istendiğindendir. Şekil 8.sargısı Itip: Tip gücü akımı Im=Ih+Itip a = U1 / U2 = Im / Ih Motor sargısına doğrudan U1 şebeke gerilimi uygulanırsa motor şebekeden. Yalıtım trafosunda primerin sekondere oranı olan a katsayısı 1'dir. 3 fazlı asenkron motorlara otomatik yol vermeye ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Oto transformatörlerinin sargıları düşük gerilimin alınması için kullanıldığı gibi. iki veya daha çok kademeli oto transformatörleri kullanılır. Burada dikkat edilmesi gereken husus "Yalıtım" trafosuyla. Ih: Hattan.

Ih = 25 . aynı anda ZR1'in gecikmeli kapanan kontağı da kapanarak C'ye ve ZR2'ye enerji gitmesi sağlanır.5 A Itip = Im .5 .65.B ve C üzerine enerji gidişi kesilir. Başlatma butonuna basıldığında A kontaktörü enerjilenir ve A kontağı mühürleme yapar. Oto trafosuyla yol verme. In. Şekil 8.In.5A %65.kd kd=5 %50için. gerilimdeki azalma oranında olacaktır ve Im = (U2 / U1). Ih = (1 / a2) . Bu esnada ZR1 zaman rölesi aktif hale gelir ve saymaya başlar. In . Im=0. In .10. Böylece %65 kapasiteye ulaşmaya imkan tanınır. Kd = 21. Hattan çekilen akım Ih = Im / a = (1 / a) . kd = Ih = /U2 / U1)2 .5=32.In. soruda istenen çalışmayı gerçekleştiren devre görülmektedir.10.21. Im=(U2/U1).kd şeklinde bir hesaplamayla bulunur. In .uygulanınca motorun çekeceği akım.125 = 11. kd eşitliğinden de şu sonuca varılır. In . kd = 12.5A Ih = (U2 / U1)2 . şebekeye doğrudan bağlandığında 50A akım çekmektedir. ZR1'in gecikmeli açılan kontağı üzerinden B de enerjilendiği için en fazla %50 kapasiteye ulaşılmasına izin vardır. Alt kesimdeki D kontağı kapanır ve devre durdurma butonuyla durdurulana HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 87 .kd 50=10.12.5 = 12. kd 10-Oto trafosu ile yol verme şeması çizilmesi ve uygulanması: Örnek 1 : Nominal akımı 10A olan bir asenkron motor.kd=(50/100).30.375A Şekilde.5=25A Ih = (U2/U1)2 . Belirli bir süre sonra (örneğin 3sn olsun) ZR1'in gecikmeli açılan kontağı açılarak B kontaktörünün enerjisi kesilir. ZR2 rölesi saymayı bitirdiğinde (o da 3sn olsun) ZR2 kontağı kapanarak D kontaktörünü enerjiler ve devrenin en üstündeki D kontağı açılarak A. Im = In. (U2 / U1) . Böylece reaktans üzerinden enerji geçişi başlar.için.125A Itip = 32. Bu motora %50 ve %65 kademelerindeki oto trafosuyla yol verildiğinde şebekeden çekilecek akımı ve motor akımını bulunuz.

Şekil 8. Bir süre sonra (ZR) zaman rölesinin kapalı kontağı açılır ve açık kontağı kapanır. Böyle bir oto tranformatörüyle motora yol verirken. (ZR) zaman rölesi enerjilenir. Bu devrede ilk önce (S) kontaklarının açılması. güç devresinde ilk önce (S) kontakları kapanır. Oto trafosuyla yol verme. Daha çok kademe kullanılmasının sebebi motoru daha düşük gerilimle kalkındırarak akımını da iyice azaltmaktır. 11-Dirençle yol vermenin incelenmesi: 3 fazlı asenkron motorlara dirençle yol vermeden amaç motorun yol alma anında motora uygulanan gerilimin bir kısmının direnç üzerinde düşmesini sağlamak ve motor sargılarına düşük gerilim uygulayarak motorun çekeceği akımı azaltmaktır. Şekilde verilen devrede başlatma butonuna basıldığında. Ani çalışan (ZR) kontağı başlatma butonunu mühürler ve sürekli çalışmayı sağlar. Örnek 2 : Şekilde üç fazlı bir asenkron motora bir kademeli oto tranformatörüyle yol vermede kullanılan bir bağlantı şeması verilmiştir. transformatörün yanmasına neden olur. Kapanan (S) kontakları üç fazlı oto transformatörünü yıldız olarak şebekeye bağlar. Böylece (S) kontaktörü devreden çıkar.Bu sargılardan geçen yüksek değerli akımlar. Motor normal şebeke gerilimine bağlanır. Görüldüğü gibi aşama aşama oto trafosu devreden çıkarılır ve tam kapasite çalışmaya doğru geçiş yapılır. Transformatörün %65 lik gerilimli orta uçlarına bağlı olan motor. Güç devresinde (S) kontakları açılır. Aksi halde oto transformatörünün üst yarı sargıları kısa devre olur.Motorunu normal gerilimde çalışması durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. bu iki kontaktör arasında yapılan elektriksel kilitleme ile önlenir. (M) kontakları kapanır ve motor normal şebeke gerilimine bağlanır. Bir süre sonra (S) kontakları açılır ve oto tranformatörü şebekeden ayrılır. Sonra (M) kontakları kapanır. Dirençle yol vermede bir kademeli direnç kullanılabildiği gibi iki veya daha fazla kademeli direnç de kullanılabilir.31. sonra (M) kontaklarının kapanması gerekir. Oto transformatörü devreden ayrılır. düşük gerilimle yol almaya başlar. Güç devresinde (S) kontakları kapanır ve motor düşük gerilimle yol almaya başlar. (ZR) zaman rölesiyle birlikte (S) kontaktörü de enerjilenir. (S) ve (M) kontaktörlerinin aynı anda beraberce çalışmaları.kadar bu kontak üzerinden geçerek çalışmayı tam kapasiteyle sürdürür. Motor kalkındıktan sonra dirençler devre dışı bırakılarak motorun normal gerilim ve akımında çalışması sağlanır. 88 . (M) kontaktörü enerjilenir.

Asansörlerde genelde bu tip motorlar kullanılır. Motora direkt şebeke gerilimi uygulanır.12-Dirençle yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: 3 fazlı asenkron motora iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. Bu yöntemde kalkınma akımını düşürmek için rotor sargılarına kademeli dirençler seri olarak bağlanır.33. sincap kafesli asenkron motorların kalkış momentinden daha yüksektir. 3 fazlı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Böylece hem kalkınma momenti maksimum olur. Bu nedenle rotoru sargılı asenkron motorlara yük altında yol verilebilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 89 . Rotoru sargılı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. 13-Rotoru sargılı motora yol vermenin incelenmesi: Rotoru sargılı asenkron motorların kalkış momenti. 14-Rotoru sargılı motora yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: Rotoru sargılı motorlara iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. hem de düşük akımla kalkınma sağlanır.32.

Tek farkı araçlarda balatalar. mekanik olarak (ayakla) harekete geçerken motorlarda otomatik olarak harekete geçer. Balataları harekete geçiren sistem aynen araçlarda bulunan frenleme sistemi gibidir. 90 . Seri üretim yapan makinelerde motorların durması beklenirse zaman kaybına ve dolayısı ile ekonomik kayıplara neden olunur. İşte bu olumsuz çalışmaları ortadan kaldırmak İçin stop butonuna basıldığında motorun hemen durması için frenleme sistemleri geliştirilmiştir. Motoru çalıştırmak için start butonuna basıldığında frenleme bobini doğru akımla enerjilenir ve nüveyi aşağıya doğru çeker.34.34' deki devrede motor çalışmaz durumda iken frenleme bobini enerjisizdir ve balatalar kasnağı sıkma vaziyetindedir. Günümüzde kullanılan frenleme sistemleri: • Balatalı frenleme • Dinamik frenleme • Ani durdurma sistemleridir.G. Bu sistem genellikle küçük güçlü motorlarda uygulanır. Motoru durdurmak için stop butonuna basıldığında frenleme bobininin de enerjisi kesileceğinden nüve hızla normal yerine döner. Dönme ataleti ile bir müddet daha dönmeye devam eder. Şekil 8. Nüvenin aşağıya çekilmesi ile frenleme düzeneği de mekanik olarak balataları motor kasnağından ayırır ve motor mili dönmeye başlar. İş kazaları meydana gelebilir.Balatalı Frenlemenin Tanıtılması: Motor kasnağı iki tarafındaki balatalar ile sıkıştırılarak durdurulursa bu frenlemeye balatalı frenleme denir. Motorların balatalı frenleme ile frenlenmesine ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda devresi Şekil 8. 2. Seri üretim aksar. Balatalı frenleme sistemleri motorlarla beraber imal edilirler. Frenleme düzeneği balataların motor kasnağını sıkmasını sağlar ve motor çok kısa sürede durur. MOTORUN FRENLENMESİ: 1-Frenlemenin önemi ve çeşitleri: Otomatik kumanda devrelerinde çalışan motorları durdurmak için stop butonuna basıldığı zaman motor aniden durmaz.

Motorları dinamik frenleme ile durdururken stator sargılarına uygulanması gereken gerilim değeri önemlidir. motor gücüne ve stator sargılarından geçecek akıma göre değişir. Eğer frenleme gerilimine dikkat edilmezse stator sargılan yanabilir. Dinamik frenlemede kullanılacak doğru akım kaynağının gücü ise: formülünden hesap edilir.Dinamik frenleme geriliminin hesaplanması: Motor yıldız bağlı ise: Stator sargılarının toplam omik direnci.Dinamik Frenlemenin Tanıtılması: Motorları kısa sürede durdurmak için stop butonuna basıldığında motor sargılarına doğru akım uygulanarak yapılan frenleme sistemine dinamik frenleme denir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 91 . a.3. Rotor kısa devre çubuklarında dolaşan kısa devre akımlarından dolayı rotorda N-S kutuplan oluşur. Dönmekte olan rotor çubuklarında bir EMK indüklenir. Frenlemenin oluşması şu şekilde gerçekleşir: Stop butonuna basıldığında motorun enerjisi kesilir ve motor kendi ataleti ile dönmeye devam eder. Rotor kutuplan ile statorda meydana gelen kutuplar birbirlerini etkileyerek rotoru kısa sürede durdurur. Bu gerilim. Formüllerde geçen. Diğer yandan sargılara uygulanan gerilim arttıkça frenleme süresi kısalır. Gerilim azaldıkça frenleme süresi uzar. Bu nedenle dinamik frenlemede gerekli doğru gerilim değeri her motor için ayrı ayrı hesaplanarak tespit edilir. Bu sırada stator sargılarına doğru bir gerilim uygulanınca stator sargılarında düzgün ve sabit bir manyetik alan meydana gelir.

olan üç fazlı asenkron motorun bir faz sargısının omik direnci 4 olarak ölçülmüştür. Böylece motorun frenleme süresi zaman rölesinin ayarı ile sabitlenir. = 0.380V. Düz ve ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Zaman rölesi ile motor sargılarına uygulanan DA' nın süresi yani dinamik frenleme süresi otomatik olarak kontrol edilir. 3 fazlı asenkron motorların buton kontrollü olarak dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. c. b. 8A. (Şekil 8. Motor sargılarına doğru gerilim uygulanır. Motor aynı akımda bağlı olursa.83. . Buton kontrollü dinamik frenleme devre şeması: Sekil 8. 2850 50hz.36) 92 . Bir müddet sonra zaman rölesi normalde kapalı kontağını açarak kendisinin ve DF Kontaktörünün enerjisini keser. motora uygulanacak doğru gerilimi bulunuz? ÖRNEK: Etiket değerleri 4 KW. Motora uygulanacak doğru gerilim değerini ve DA kaynağının gücünü bulunuz..35. • Düz zaman röleli dinamik frenleme devresi: Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken durdurmak için stop butonuna basıldığında DF kontaktörü ve ZR zaman rölesi enerjilenir.

37.38). Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Şekil 8. röle bobinin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar konum değiştirir.37'de ters zaman rölesi ile kurulmuş dinamik frenleme devresi görülmektedir. Şekil 8. • Ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Bilindiği gibi ters zaman rölesinde. Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken stop butonuna basıldığında M kontaktörünün ve ters zaman rölesinin enerjisi kesilir ve motor şebekeden ayrılır. Aynı zamanda DF kontaktörü enerjilenerek motor sargılarına doğru akım kaynağından. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 93 . doğru gerilim uygulanır ve dinamik frenleme gerçekleşir.Şekil 8.36. d-İki yönde çalışan motorun dinamik frenleme devre şeması çizimi ve uygulaması: Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur. enerjisi kesildikten bir müddet sonra açılarak dinamik frenleme durdurulur. Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir. 3 fazlı asenkron motorlarının ters zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Zaman rölesinin normalde açık kontağı.

İki yönde çalışan 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. 4. Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır.Ani Durdurma Anahtarının Tanıtılması: 3 fazlı asenkron motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir.39). Şekil 8. Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir.Şekil 8. Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8. Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar. Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller. 3 fazlı asenkron motorların ani durdurma anahtarı ile frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.39. 94 . Motor normal çalışırken kapalı konumdadır.38.38). Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur. Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8.

Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar.39). ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır. Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir.Motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 95 . Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8.

..b' deki güç vektöründe.. Toplam reaktif güç Q = QL . Şekil 9. I.54.I.. a....... Güç vektöründeki aktif güç (P) ile görünür güç (S) arasındaki açının cosinüsüne güç katsayısı (cosφ) denir. Reaktif gücün de iki bileşeni vardır. Kompanzasyon yapılmış (kondansatör bağlanmış) devrenin güç vektör diyagramı şu şekilde çizilir (Şekil 9... AA’nın akım vektörü. Reaktif bileşen ise bobinli (manyetik) alıcılarda manyetik akının meydana gelmesi için harcanır.sinφ.. Şeklinde olur..Qc veya Q = Qc .... Aktif bileşen motorlarda mekanik gücü.... Aktif akımın meydana getirdiği güce aktif ( wattlı ) güç. Aktif güç : P = U. b......2). AA’nın güç vektörü.. (Formüller bir faz içindir... Şekil 1........ Bu da şebekeden daha fazla güç çekmek yani akım çekmek demektir.QL şeklinde hesaplanır........... I..(VAR) Görünür güç : S = U..... cosφ...... dolayısıyla görünür güç (S)' de büyük olur.1..... Yani devreye kondansatörler bağlanır...... Bunlar: Manyetik alanın oluşumu için bobinlerin harcadığı endüktif reaktif güç (QL) ve kapasitif reaktif güç (Qc)' tür... lambalarda ise aydınlatma gücünü meydana getirir. aktif ve reaktif bileşenlerden meydana gelmektedir. 96 ...(W) Reaktif güç : Q = U..ÜNİTE 9: KOMPANZASYON SİSTEMLERİ KOMPANZASYON UYGULAMARI 1.. Güç katsayısını düzeltmek için devreye endüktif reaktif gücün zıttı olan kapasitif reaktif yük eklenir.. Qc' nin QL' den büyük olması cosφ' nin kapasitif özellikte olması... Reaktif gücün bu bileşenleri vektöriyel olarak birbirinin tam tersi yöndedir.... AA’nın akım ve güç vektörü... İşte reaktif gücün azaltılıp güç katsayısı (cosφ)' nin yükseltilmesi işlemine kompanzasyon (güç katsayısını düzeltme) denir...(VA) Elde edilir. QL' nin Qc' den büyük olması ise cosφ' nin endüktif özellikte olması demektir....) Güçler arasındaki ilişkiyi formülize edersek. Reaktif güç (Q) ne kadar büyük olursa cosφ küçük.Kompanzasyonun Önemi: Bilindiği gibi alternatif akını... ısıtıcılarda sıcaklığı. reaktif akımın meydana getirdiği güce reaktif (kör) güç ve bu güçlerin bileşkesine ( vektöriyel toplamına) ise görünür (zahiri) güç denir.

Besleme transformatörünün ve tesisin kapasitesi ile verimi yükselir.. Bu nedenle büyük işletmeler için şu yöntem takip edilir: Gereken kondansatör gücünün tayini için tesisin cosφ'sinin ve kurulu aktif gücünün bilinmesi gerekmektedir.10-3... 3. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı. b.. 4. 6. Dağıtım hatlarında kayıplar ve gerilim düşümü azalır..0. Formüldeki: Qc = Motora bağlanacak kondansatör gücü (KVAR) Ihb = Motorun boş çalışmadaki hat akımı (A) Uh = Motora uygulanan hat gerilimi (V)' dir.Ihb. İletkenler daha ince kesitte seçilir. Üretici yönünden: 1. Tüketici yönünden: 1. kontrol ve koruma elemanları daha küçük değerlerde seçilir.Şekil 9.Kompanzasyon un Faydaları: Güç katsayısının düzeltilmesi hem elektrik enerjisini üretenler hem de tüketenler bakımından çok faydalıdır. Bu da şebekeden daha az güç ve akım çekmek demektir. Aynı iletim hattından daha fazla aktif enerji iletilir. 2.. 4.. 3. Besleme transformatörü. 5. 2. 2. işletme sahibi tararından yapılması zorunlu hale getirilmiştir. Ancak büyük işletmelerde tüm motorların boş çalışma akımı tek tek bulunamayacağından ve cosφ'nin yeni değerinin ne olacağı tam olarak bilinemediğinden bu yöntem pek kullanılmaz. İletkenler daha az akım taşıyacağından ince kesitte seçilir. Kayıplar ve gerilim düşümü azalır. Şebekeden daha az reaktif enerji çekilir.. Üretim.. Harcanan enerji azalacağından enerji ücreti de azalır. 3. Kondansatör eklendiğinde ise cosφ2 büyüyerek görünür güç (S2) azalmıştır.. Kompanzasyonun faydalarını şu şekilde maddeleyebiliriz: a..3 Fazlı Motorlarda Güç Katsayısını Düzeltmek İçin Devreye Bağlanacak Gerekli Kondansatör Gücünün Hesabı: Pratik olarak motora bağlanacak kondansatör gücü şu şekilde hesaplanır: Motorun boş çalışma akımı ölçülerek tespit edildikten sonra. Enerjinin üretim ve satış maliyeti azalır.Uh . iletim ve dağıtım tesislerinde kapasite ve verim yükselir. 5. Alternatör ve transformatörlerin gücü daha küçük tutulur. konut beslemelerinde elektrik dağıtım firmaları tarafından yapılırken orta ve büyük boy işletmelerde.KVAR formülü ile hesaplanır...9. Aynı zamanda elektrik enerjisi ücretinden de kâr demektir. Vektör diyagramında görüldüğü gibi kondansatör bağlanmadan önceki cosφ1 değeri daha küçük ve görünür güç (Sı) dana büyüktür. Qc = V3 . Bu nedenle kompanzasyon... 6.2. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 97 . kumanda.

1’den bulunabilir (Şekil Şekil 9.Q = P. Buna göre.707 ise cosφ değerini 0. tanφ1 = tanφ2= QL P QL QL = P. QC = P.32) Qc = 40.P.707 ise φ1 = 45° ve tanφ1 = 1 cosφ2 = 0.(tanφ1 .8 KVAR olarak bulunur.tanφ2) olarak bulunur. Tek tek kompanzasyon: Flüoresan lamba. motor gibi almaçların tek tek kompanze edilmesidir. Tesisin kurulu aktif gücü ise tesisteki tüm almaçların (motorlar. Her alıcıya kondansatör paralel olarak bağlanır. Tek tek kompanzasyon 9.32 Qc = P . Maliyeti yüksek olduğundan günümüzde pek kullanılmamaktadır. 4. Pratik olarak günün çeşitli zamanlarında birkaç gün süreyle ölçüm yapmak ortalama cosφ'nin tayini için yeterlidir. Bunlar: a. Bundan sonra güç vektörü çizilerek aşağıdaki formüller elde edilir ve bu formüllerden yararlanılarak gerekli kondansatör gücü hesaplanır.tanφ2) Örnek: Tesisin kurulu aktif gücü 60 KW ve cosφ = 0. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı.( 1–0. 98 .3’te verilen vektör diyagramında ölçülen cosφ değeri ve ulaşılmak istenen cosφ değerinin açıları φ1 ve φ2 olsun.95 – 1 arasına yükseltmek için gerekli kondansatör gücü tablo 9.4. ısıtıcılar vb.95' e çıkarmak için gerekli kondansatör gücünü hesaplayınız? Çözüm: cosφ1 = 0.tanφ2) Qc = 60. prensip şeması.tancp2 P QC = OL . aydınlatma elemanları.tanφ2 = P.(tanφ1 . gibi) etiketleri üzerinde yazılan güçler toplanarak belirlenir. Şekil 9.3. Genellikle Flüoresan lamba.55’tir. Şekil 9. Flüoresan lambanın güç katsayısı cosφ = 0.4).95 ise φ2 = 18° ve tanφ2 = 0. cosφ'yi 0. cıva buharlı ve sodyum buharlı lambalarda uygulanır.Eğer tesiste reaktif sayaç var ise elektrik faturalarından ortalama cosφ bulunabilir.tanφ1 Q = P.(tanφ1 .Kompanzasyon Devre Şemasının Çizilmesi: Alternatif akımla çalışan devrelerde 3 çeşit kompanzasyon ( güç katsayısını düzeltme) uygulama şekli vardır.tanφ1 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 99 . Atölye.95'te sabit tutmak için otomatik olarak kondansatör gruplarım devreye alır veya çıkarır. Grup kompanzasyonu prensip şeması. Şekil 9.1. c. 3–5–7 kademeli reaktif güç kontrol röleleri her an cosφ'yi 0.6. b. Gruplandırılan alıcılar için ayrı ayrı kondansatör hesabı yapılır. Grup kompanzasyonu: Almaçlar ile kondansatörlerin aynı şalter ya da kontaktörlerle çalıştırıp durdurulmasıyla yapılan kompanzasyondur. Fluoresan lambaya göre kondansatör güçleri. Reaktif güç kontrol rölesinin devreye bağlantı şeması. prensip şeması.7. Merkezi sistemde kompanzasyon ünitesi enerji besleme hattının ana girişine konulur ve röle ekranından kompanzasyon takip edilir. Şekil 9. Şekil 9. Bu şekilde kompanzasyon da günümüzde pek kullanılmamaktadır (Şekil 9.5. Merkezi kompanzasyonda işletmede bulunan almaçların (çalışır durumdaki) ihtiyacı kadar kondansatör grubu devreye alınır. fabrika gibi yerlerde ve mahalleleri besleyen dağıtım trafolarında bu sistem kullanılmaktadır.7'de 3–5–7 kademeli ENTES marka RG-Reaktif güç kontrol rölesinin ve kondansatörlerin devreye bağlantı şeması verilmiştir. Rölenin ayarlan ve kondansatör gruplarının düzenlenmesi ile ilgili bilgiler röleyi imal eden firmalarca hazırlanan kataloglarda açıklanır. Bu iş için çeşitli firmalarca reaktif güç kontrol röleleri imal edilmektedir.5). Merkezi kompanzasyon: Günümüzde en çok kullanılan kompanzasyon şeklidir. Kondansatör gruplarını devreye alma işlemi elle veya otomatik olarak yapılabilir. Merkezi kompanzasyon satılır. Bu kataloglar röle ile birlikte Şekil 9.Tablo 9.

Eğer. Yükseklik farkı olan direklerde Şekil 10.ÜNİTE 10: ENERJİ İLETİM VE DAĞITIMI A. Fleş. iki direk arası mesafenin tam ortasında olur (Şekil 10. FLEŞ (SEHİM-SARKMA) Tanımı: Elektrik enerjisinin. Bu taşıma işleminde iletkenler. Tablo 10.ok ve bel gibi adlarla da anılır.salgı . Bu bilgilerin ışığında. Eş yükseklikli direklerde b. hava hatlarıyla iletim ve dağıtımında iletkenler. iletkenlerin tutturulduğu iki askı noktası (izolatörler)arasında düz bir çizgi olduğu varsayılırsa. iletkenleri taşıyan direkler aynı yükseklikte ise en büyük sarkma.1a). bu çizgi ile iletkenlerin en fazla sarkma yaptığı nokta arası mesafeye.1. 100 .5 m azaltılacaktır *Bu değerler 21 Kasım 1978 tarih ve 26466 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği "Madde 44 çizelge 6'dan alınmıştır.1. a. direkler tarafından taşınır. Fleş 'in şematik olarak gösterilişi (eş yükseklikli direklerde). sehim sarkma . direkler arası mesafeye. Eğer. *Yalıtılmış hava hattı kabloları kullanıldığında bu yükseklik değerleri 0. fleş denir. Hava hattı iletkenlerinin üzerinden geçtikleri yerlere olan en küçük düşey uzaklıkları. ısıya ve kendi ağırlıklarına bağlı olarak sarkma yaparlar.1b). iletkenleri taşıyan direkler arasında yükseklik (kot) farkı varsa. fleş'i (sehimi) şöyle tanımlayabiliriz. bu nokta alçakta olan direğe yakın olur (Şekil 10.

aynı büyüklüğe sahip alüminyumun iletkenliği % 61'dir. İletken çapı. 5. rüzgar yükü ve gerilme kuvveti daha büyük olur.İletkenin cinsi HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 101 . Sehim (fleş): Her iletkenin aynı uzaklıktaki sehimi farklıdır. 4. Bu durum. Termik dayanım. 5. 1. İletken Çapı: Bakıra göre daha az iletkenliğe sahip olan iletkenlerin çapı. Hava hattı iletkenlerinin seçiminde aranılan bazı özellikler vardır.Direkler arası mesafe .İletkenden çekilecek akım . HAVA HATTI İLETKENLERİNİN ÇEŞİTLERİ Elektrik enerjisini. Sehim Miktarını Etkileyen Faktörler: . Isınmadan dolayı mekanik dayanımları azalır. Çünkü iletim sırasında hatlardaki güç kaybının en az olması istenir. üzerinden geçtiği yerin özelliğine göre belli bir mesafeden fazla yere yakın olmamalıdır. iletkenlerin kopmasına ve kısa devrelere neden olmaktadır. bronz. Bunlar. Mekanik dayanımın azalması. aldrey. Çap büyüdüğünde. Bu taşımada iletkenin. Termik Dayanım: Hava hattı iletkenleri. İletkenlik. iletkene gelen buz yükü. 2. rüzgar) ve kendi ağırlığı. Eğer. direkler üzerinde taşıyan hatta hava hattı veya havai hat. 7. çok iyi iletkenliğe (geçirgenliğe) sahip olması gerekir. Hava hatlarına gelebilecek yükler (kar. 4. 3. Mekanik Dayanım: Hava hattı iletkenleri daima dış etkilere ve bunların neden olduğu yüklere maruz kalırlar.B. özellikle kar yağışı fazla olan bölgelerde. 1. 6. gerek atmosferik gerekse kısa devrelerde oluşan akımlardan ve çalışma akımlarından dolayı ısınırlar. Sehim(fleş). iletkenliği yüksek olan malzemeden yapılan iletkenler kullanılır ise hatlardaki güç kaybı da o nispette az olur.iletkenin kullanıldığı buz yükü bölgesi . İletken çapının büyümesinin faydası da yok değildir. bakır ve alüminyum. emniyetli bir çalışmaya elverişli olması gerekir. Çapı büyük iletkenlerde korona kaybı az olur. çelikalüminyum. Mekanik dayanım. Bir hava hattı iletkeni. Titreşim eğilimi. iletken tarafından güvenli bir şekilde taşınabilmelidir. iletkenin mekanik dayanımını olumsuz etkiler. 2. Özgül ağırlık. daha büyük olur. buz. kullanılan iletkenlere ise hava hattı iletkenleri denir. İletkenin bu sayılan nedenlerle oluşan ısı artışlarında. İletkenlik: Havai hatlarda kullanılacak iletken malzemenin. İletkenleri ısı dayanımları bakımından şöyle sıralayabiliriz. Bakırın iletkenliğini %100 kabul edersek. gerilme kuvvetini de taşıyabilecek bir elastikiyete sahip olması gerekir. 3.

kesit ve kullanılacağı yere göre içine çelik" teller yerleştirilir. bazen de içi çelik dışı bakır olarak yapılmaktadır. Masif İletkenler: İçi dolu olarak tek cins malzemeden 10 mm2 kesite kadar yapılan iletkenlerdir. 2. Hava hattı iletkenleri. Masif iletkenler. Masif örgülü iletkenler ve kat yapıları. Şekil 10. 102 . buzların aniden koparak düşmesi veya ağır kuşların konup – kalkmaları. 4. Demet şeklindeki iletkenler. Bu yüzden havai hatlarda. iletkenin ağırlığıdır. yapıldığı malzemenin cinsine ve imal ediliş şekline göre ikiye ayrılır. Masif iletken çeşitleri. Masif örgülü iletkenler. havai hatlarda titreşim meydana getirir. İletkenin mekanik dayanımını artırmak için. Masif Örgülü İletkenler: Masif iletkenlerin kesitleri büyütüldüğünde montajda. sürekli rüzgara maruz kalır. Bu bakımdan seçilen iletkenin malzeme yoğunluğu da göz önüne alınmalıdır. Özgül ağırlığı az olan ama iletkenliği de çok zayıf olmayan iletkenler tercih edilir.3). a. Rüzgar esmesi. 2. Örgülü iletkenlerde katlar.6. birbirinin tersi yönde sarılır (Şekil 10. 7.2. Bunu önlemek için masif örgülü iletkenler yapılmıştır. Bu titreşim uzun bir süre. İmal Ediliş Şekline Göre İletken Çeşitleri: 1. Aynı veya ayrı cins iletkenlerin birbiri üzerine sarılmasıyla elde edilir. Özgül Ağırlık: İletkeni mekanik dayanım yönünden etkileyen en önemli faktörlerden Biri de. \ 3. Titreşim Eğilimi: Enerji nakil hatları. 1. Şekil 10. Ortası boş örgülü iletkenler.3. Büyük titreşimler hatların kopmasına neden olabilir. Bazı özel durumlarda kesit 16 mm2’ye kadar çıkmakta. İletken ağırlığının az olması istenir. taşımada ve kangal haline getirilmelerinde problemler çıkmaktadır. hatların bir saz teli gibi titreşmesine neden olur.

Meydana gelen oksit tabaka. aynı cins iletkenlerin birbirlerine sarılması ile elde edilir. Bakır zırhlı . Bronz iletkenler. 4. hem de mukavemeti (mekaniki dayanım) iyi olan iletkendir. Demet Şeklindeki İletkenler: Hatlarda meydana gelen korona kayıplarının yanında diğer kayıpları da en aza indirmek için. Bakır İletkenler: Hem elektriki geçirgenliği yüksek. Formülde (x) kat adedini gösterir. Şekil 10. 6. fazlara ait iletkenler iki veya daha fazla sayıda yapılabilir. Ortası Boş Örgülü iletkenler: Yüksek ve çok yüksek gerilimli enerji iletiminde meydana gelen korona (kaçak) kayıplarını azaltmak için iletken çapı büyütülür. 2.89 gr/cm3 ve en yüksek çekme kuvveti 19kg/mm2'dir. Damar sayısı kat adedine ve katlan oluşturan damarların aynı çapta olup olmadığına bağlıdır. Ortası boş örgülü iletkenler. Örnek: Kat adedi 3 olan örgülü iletkenin damar sayısı: 3x2 + 3x + 1 formülünden.5 azalmaktadır. hava ile temas ettiklerinde yüzeylerinde zamanla koyu renkli oksit tabaka meydana gelir. özgül iletkenliği 56m/Ωmm2. Alüminyum iletkenler: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 103 . özgül ağırlığı 8. 4. 1. Örgülü iletkenlerde Damar Sayısının Bulunması: Örgülü iletkenleri damarlar meydana getirir. Bu işlemde bakırın mekaniki dayanımı %50'ye kadar artmakta. kimyasal madde üreten tesislerin üzerinden mümkünse geçirilmemelidir. iletkendir.4. Çünkü bacalardan çıkan gazlar. Alüminyum iletkenler. 3. Bakır iletkenler. Bakır iletkenler. Aldrey iletkenler.32 + 3. Eğer. ısı alışverişinin daha hızlı olmasını sağlamaktadır. Örgülü iletkenlerin damar sayılan 3x* + 3x + 1 formülüyle bulunur. Meydana gelen bu tabaka. bakır iletkenin mukavemetini azaltmaktadır. Hava hatlarında kullanılan bakırın 20°C'deki özgül direnci 0.çelik iletkenler. hat mutlaka bu gibi yerlerden geçecek ise. Alüminyum . Genellikle. 5. fakat iletkenliği %2. 3. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre iletken Çeşitleri: 1. 2. İletkenler arasında belli bir mesafe olmalıdır b.017691 Ωmm2/m.çelik iletkenler. Bakırın mukavemetini arttırmak için soğuk haddeden geçirilir.3 +1 = 37 adet bulunur. iletkenlere koruyucu maddeler sürülmelidir. alüminyum iletkenlerdeki oksitlerin aksine.3. Bakır iletkenli hava hatları.

% 98. 4.). Normal taşıyıcı direkler (T) b. 7.5 silisyum ve %0. Köşede taşıyıcı direkler (KT) c. sarp kayalıklı yerler vb.0333 Ωmm2/m ve özgül iletkenliği 30m/Ωmm2)dir. Ancak.7 alüminyum %0.Çelik İletkenler: Alüminyum iletkenlerin dayanımını arttırmak için.35 katıdır. 6. Mekaniki dayanımları bakıra göre fazla olmasına rağmen. uzun menzillerde ve koruma teli olarak kullanılırlar. 5. saf alüminyum iletkenlere göre %75 daha fazladır. kırılgan olduğundan montajında büyük özen ister. Kesitleri küçüktür. Özgül direnci 0. Aynı akımda.703 gr/cm3. silisyum.Hava hatlarında kullanılan bakır iletkenlerden sonra gelen en iyi iletkendir. özgül direnci 0. Mukavemeti fazla olmasına rağmen iletkenliği alüminyuma göre %15 daha az. En yüksek çekme kuvveti ise 8 kg/mm2'dir. Bakır Zırhlı Çelik iletkenler: Uzun açıklıklı direkler arası iletimde kullanılan iletkenlerdir(nehir geçmesi. Bu da korona kayıplarını azaltmaktadır.5 magnezyum %0. Bu durum. alüminyum iletkenin merkezine çelik tel konularak yapılan iletkendir. alüminyum iletkenin aynı kesitteki ağırlığı bakırın yarısı kadardır. bakır kaplı çelik teller arasına bakır teller de sarılır. Son (nihayet) direkler (N) f. uzun menzilli direklerde sehimleri. Eğer büyük akım taşıma kapasitesi gerekiyorsa. bakıra göre fazladır. DİREK ÇEŞİTLERİ 1. 20 °C'de özgül ağırlığı 2. Alüminyum iletkenlerin mekaniki dayanımları bakıra göre daha az olduğundan. Köşede durdurucu direkler (KD) e.3 demir bileşiminden meydana gelmiştir. Ancak bunların karışımdaki oranı %0. 3. silisyum ve kalay karışımından elde edilen iletkenlerdir. çinko ve bakır gibi maddeler katılır. C.028277 Ωmm2/m'dir. özgül iletkenliği 35 m/Ωmm2. kayıplara neden olmaktadır. Ayrıca. Geçit direkleri (G) 104 . Çelik teller bakır bir tabaka ile kaplanır ve örülerek bu tip iletkenler elde edilir. iletkenliği düşüktür. bakıra göre de %87 daha azdır. Dağıtım (Branşman) direkler (B) g. Bronz İletkenler: Bakır. Bu iletkenlerin gerilme kuvveti bakıra göre çok fazla olmasına karşın. Fakat merkezde bulunan çelik tel etrafında oluşan manyetik alanın oluşturduğu mıknatıslanma. ısı kayıplarını muhafaza edebilmek için kullanılan iletken kesiti bakırdan % 61 daha fazladır. İletkenliği bakırın 0. Normal durdurucu direkler (D) d. Alüminyum -çelik iletkenlerin kesitleri bakır iletkenlere göre daha büyüktür. Galvanizli Çelik İletkenler: Mekaniki dayanımları çok yüksek olan bu iletkenler. direk boylarının uzun seçilmesine neden olmaktadır. alüminyum iletkenler yerine kullanılır.5'i aşmaz. Örgülü aldrey iletkenlerin kopma gerilmesi 31–33 kg/mm2 olup. Aldrey iletkenler: Tam alüminyum iletkenlerin sakıncalarını gidermek için geliştirilmiş iletkenlerdir. Alüminyum . Mukavemetin önem kazandığı iletim hatlarında. Saf alüminyum çok yumuşak olduğundan dayanımını arttırmak için demir. Kullanış Yerlerine Göre Çeşitleri ve Kullanım Yerleri: a. iletkenlik açısından kötüdür.

Örneğin. Şekil 10. Şekil 10. hatlara gelen kuvvetleri daha iyi karşılayabilmek için kullanılan direklerdir. f. Köşede Taşıyıcı Direkler (KT): Doğrusal olarak giden hattın. e. Normal durdurucu direk. İstanbul Boğazı atlaması (1600 m). doğrusal olarak geçtiği yerlerde. büyük sapmalarında kullanılan direklerdir. Son (nihayet) direk. Köşede taşıyıcı direk. Üzerlerinde ayırıcı bulunabilir. Normal taşıyıcı direk.7. Geçit Direkleri (G): Geçit mesafesi uzun. İletkenler izolatörlere her iki yönde de durdurucu bağ ile bağlanır.8. yön değiştirdiği yerlerde (küçük sapmalarda) kullanılan direklerdir. Şekil 10. İletkenler izolatörlere bir bağ ile bağlanır. Şekil 10. Mesina Boğazı atlaması (İtalya. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 105 . nehir. İletkenler nihayet bağ ile bağlanır. kanal. g. genel olarak 7 taşıyıcı direkten sonra 1 durdurucu direk kullanılması uygundur. Son (Nihayet) Direkler (N) : Enerji nakil hatlarının başlangıç ve bitiminde kullanılan direklerdir. Normal Taşıyıcı Direkler (T): Enerji nakil hattının. Normal Durdurucu Direkler (D) : Enerji nakil hatlarının doğrusal olarak geçtiği yerlerde. 3646 m). b. iletkenlikleri taşımak için kullanılan direklerdir. Dağıtım (Branşman) Direkler (B) : Enerji hatlarının kollara ayrıldığı yerlerde kullanılan direklerdir. Şekil 10. boğaz.6. c.9. d.a.5. İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. Köşede durdurucu direk. İletkenler izolatörlere nihayet bağı veya durdurucu bağ ile bağlanır. karayolu gibi yerlerden geçişlerde (atlamalarda) kullanılan direklerdir. Enerji nakil hatlarında. Köşede Durdurucu Direkler (KD) : Düz doğrultuda giden hattın.

direk tepesi 45 derece açılı olarak kesilir.5 m yükseklikte. Bu levhalar direğin en kolay görünen kısmına monte edilir.Ömürleri uzun değildir.2.2. c.Boyama masrafları yoktur. Ayrıca direğin dibi zamanla çürüyebilir. maddeler konmamalı. Boyalı-kaynaklı demir direkler. Bu etkilerin direği çürütmesini önlemek için. a. ankastre (temel üst noktası) noktasından kırılabilir. b. Yapılabilen en üstün beton.Ucuzdur. . 16x8 cm ebatında direk numarasını gösteren levha ile erden 3 m yükseklikte.) ve ağaca zarar veren haşerelerin etkilerine maruz kalırlar.5-10-10. Eğer temele beton dökülür ise direğe gelen tepe kuvvetlerinde direk.Dış etkilere karşı fazla dayanıklı değildir. Direğin tepe kuvvetlerine dayanımı. Eğer direk temeline beton dökülürse. . Beton direkler tepe kuvvetine göre. Santrifüj beton (SBA) direkler.5-12-12. sadece beton kullanılmalıdır. toprak v. sürekli olarak dış etkilere (kar. 16x28 cm ebatında ölüm tehlikesi levhası bulunur. . Taş ve toprakla temel sıkıştırılarak direk dikilir.b. Yağmur ve kar sularının direğe zarar vermesini kısmen de olsa önlemek için. 106 . izolatörler doğrudan direğe takılabilir veya direkler üzerine monte edilen konsollara sabitlenen izolatör yardımıyla taşınır. Ağaç direkler üzerinde. 1. kullanılan betona bağlıdır.2. içinde kullanılan çelik tellere bağlıdır. Direğin ömrü. Ağaç direklerin temeline kesinlikle beton dökülmez.Tepe kuvvetlerine dayanımları azdır. santrifüj betondur. Beton direğin temeline taş. iğne yapraklı (çam. Beton direklerde kullanılan. yüksek dayanımlı çelik tel ve halatları kullanarak. . normal taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direk olarak kullanılırlar. c. Doğa şartlarından pek etkilenmeyen beton direkler.b. Bunu önlemek için enjeksiyonla direk diplerine (temele) ilaçlama yapılmalıdır. Demir direkler. b. b.5-1313. Ağaç Direklerin Avantajları . taşınması kolaydır. Ağaç direkler. Beton Direkler: Çimento. yerden 2. Vibre beton (VBA) direkler. .Hafif olduğundan. direğin temelini bir miktar açmak ve ilaçlamak mümkün olmaz. . 1.5-9-9. Ağaç Direkler: 35 kV'ye kadar olan gerilimlerin taşınmasında kullanılan.Kaçak akımlara karşı güvenlidir.5-11-11.Sökülerek başka yerlerde kullanılabilir. c. Ağaç direkler açık havada kullanıldıklarından. b. titreşim (vibrasyon) veya santrifüj (savurma) yöntemleriyle yapılan direklerdir.5 m'dir. dairesel kesitli ve konik şekilde yapılırlar. Yapılarına (yapıldıkları malzeme) Göre Çeşitleri: a. kum. Standart ağaç direk boylan: 8-8. yağmur v. direk kullanılmadan önce ilaçlamaya tabi tutulur.35 kV'nin üstündeki gerilimlerde kullanılamaz. Ağaç direkler. su ve çakılın uygun oranlarda karşılaştırılmasıyla elde edilen beton ile. Ağaç direkler üzerinde iletkenlerin taşınması için. . izolatörlerin monte edildiği traversler de betondan yapılmıştır. ardıç ve ladin) ağaçların kesildikten sonra tornalanmasıyla elde edilen direklerdir. köknar. Galvaniz-cıvatalı demir direkler. Beton direkler. Ağaç Direklerin Dezavantajları .

harfi İse kısa boylu direkleri ifade eder.10 Demir direklerde kullanılan profil çeşitleri.Ağır olduğundan. A tipi direk yapımında kullanılan profilin şeklini. Beton Direklerin Dezavantajları . c. 2. Ayrıca yol aydınlatmalarında da sıkça kullanılmaktadır. hem de direk tepe kuvvetinin % 1 'ini göstermektedir.Atmosferik olaylardan fazla etkilenmez.Uzun ömürlüdür.5-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-20-21-22-2324-25-26-27-2. yukarıda bariz olarak direğin bir yana doğru eğimli olmasına neden olur. Buradaki I ve U. .Kınlgan olduğundan. I Tipi U Tipi L Tipi Şekil 10.5I-8U-10U-vel2U veya 8Ik-12Ik-6. . A Tipi direk HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 107 . taşınması zordur. k Şekil 10. Demir Direkler: Her türlü gerilim kademesinde kullanılabilen. 1-1. 9 tipi direk denilince. 1.5-3-3. Genellikle orta ve alçak gerilimlerde kullanılır. A ve kafes tipi demir direkler kullanılmaktadır. Yapılarında I.5-2-2. rakamlar profilin yüksekliğini. kum ve toprak doldurulmamalı. Montaj zorluklan vardır. çaplan ise 50 cm'ye kadar konik. Çünkü temeldeki küçük bir eğim. taş.11. Direk üzerine şablonla direk numarası ve ölüm levhası işareti yapılır.Kaçak akımlara karşı güvenlidir. Boyalı-kaynaklı direkler: Genellikle orta ve alçak gerilimde kullanılır. Özellikle yüksek gerilim için kullanılan demir direk temelleri çok dikkatli yapılmalıdır. . . A Tipi Direkler: 8I-10I-12I-6. Direkler iki şekilde yapılır. Boyları 8 m'den 26 m'ye. Orta ve alçak gerilimde kullanılan santrifüj beton direkler tepe kuvvetleri yönünden.8-29-30-31-32-33-34-35 ve 36 olmak üzere toplam 39 değişik tipte imal edilmektedir. taşınırken dikkatli olunmalıdır.Çeşitli amaçlar için kullanılabilir. Demir direklerin temellerine kesinlikle. Bu rakamlar hem direk tipini. Beton Direklerin Avantajları .Tepe kuvvetleri büyüktür. tepe kuvveti 9x100 = 900 kg olan direk anlaşılır. bu çaptan sonra ise silindirik şekilde yapılmaktadır.250 kg'den 3500 kg'ye kadar yapılabilmektedir. Demir direkler. uzun ömürlü olmaları ve tepe kuvvetlerinin her türlü ihtiyaca cevap verebilecek kapasitede olması nedeniyle tercih edilirler. sadece beton kullanılmalıdır. demİr-çelikten yapılmış direklerdir.örneğin. Bakımları kolaydır. . U ve L şeklinde profiller kullanılır. Galvanizli-civatalı demir direkler : Yüksek ve çok yüksek gerilimlerde ve kimyasal etkilere maruz kalınan yerlerde kullanılır. Alçak gerilim şebekelerinde.5Uk-8UklOUk ve 12Uk olarak adlandırılırlar.

Kullandıkları Hattın Gerilimine Göre Direk Çeşitleri: a. Kafes tipi direkler. Şekil 10.12. Kafes tipi direk 3. 1-2-3-4-5 rakamları ise direğin tepe kuvvetinin mukavemetini (dayanımı) gösterir. Şekil 10. k harfi direğin kısa boylu olduğunu. Tek Devreli Direkler : Sadece bir alternatif akım devresi iletkenlerini taşıyan direklerdir. direğin hem alt. rakam 3 ise tepe kuvveti 3x1000=3000 kg'ye dayanabilir. K harfi direğin kafes tipinde olduğunu. 4. hem de üst kısmı kare teşkil edecek şekilde dizayn edilir. hafif ve ağır kafes direkler olarak İkiye ayrılır. Taşıdıkları Devre Sayısına Göre Direk Çeşitleri a. Yüksek ve çok yüksek gerilim direkleri. Çok devreli direkler. 108 . Tek devreli direkler. Orta gerilim direkleri. c. Örneğin.Kafes Tipi Direkler: L tipi profillerden yapılan kafes direklerde. Alçak gerilim direkleri. Kafes tipi direkler Klk-K2k-K3k-K4k-K5k ve K1-K2-K3-K4-K5 olarak numaralandırılır. Şekil 10. Burada. b.13.14. Çok Devreli Direkler : İki ve daha fazla alternatif akım iletkenlerini taşıyan direklerdir. b.

Traversler ve Görevleri : Enerji nakil hatlarında kullanılan iletkenleri birbirinden ve direkten. İletken sayısı. İşletme gerilimi. d.Korkuluklar .Rutubet etkisine karşı boyanmalıdır.Taşıyıcı Travers : Taşıyıcı direklerde kullanılan traverslerdir. . b.Durdurucu Travers : Taşıyıcı traverslere bağlanan iletkenlerin daha gergin durması için kullanılan traverslerdir. belli bir mesafede tutmaya ve taşımaya yarayan.15. İzolatör ve direk tipi. e. a. İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. Onarımları kolaydır. .Kaçak akımlara karşı çok güvenli değildir.Camper 1. 1. D. Traversler kullanıldığı direğe göre isimlendirilirler.Şekil 10. 2. . Orta ve yüksek gerilimde kullanılan demir direkler. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 109 . Tesisin kuruluş yeri.Damperler . İletkenler taşıyıcı bağ ile bağlanır.İzolatörler . c.Maliyeti yüksektir.Ömürleri uzundur. . Travers seçiminde bazı unsurların göz önünde bulundurulması gerekir.Köşe Traversleri : Hatların yön değiştirdiği yerlerde kullanılan traverslerdir.Taşınmaları ve montajları kolaydır. beton veya demirden yapılan elemanlardır. Bunlar. İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. direkler üzerinde bazı donanımlara ihtiyaç vardır. 3. Bu hususlar. Demir Direklerin Dezavantajları . Demir Direklerin Avantajları . İletkenin gerilme kuvveti ve ağırlığı.Tepe kuvvetleri büyüktür. . DİREK BAŞI DONANIMLARI Elektrik enerjisinin direkler vasıtasıyla taşınmasında.Traversler .

b. . Cam izolatörler. 2. tespit edildikleri yerden yalıtan ve taşıyan elemanlara izolatör denir. kirlenen izolatörlerin yağmur sularıyla. Dielektrik dayanımlarının (140 kV / cm) porselene göre daha fazla. çok eskiden beri kullanılan izolatörlerdir. Saydam olduklarından kırık ve çatlakları kolayca görülebilir. Cam İzolatörler Yapım malzemesi cam olan izolatörlerdir.Nem. Porselen İzolatörler Isıl ve mekaniki dayanımlarının yüksek olmasından dolayı.Cam izolatörler şeffaf olduğundan. elektrik akımına karşı büyük direnç gösteren. hem de dielektrik dayanımı daha yüksektir. hem daha ucuz. fiziki zarar görme olasılığı azdır. Epoksi reçineli izolatörler. porselen ve camdan imal edilirler.Cam izolatörlerin termik genleşmeleri. maliyetlerinin ise ucuz olması. Sert porselenden yapılan izolatörlerin yapı maddeleri. Taşıdığı İletkenin Gerilimine Göre İzolatör Çeşitleri 110 . Epoksi Reçineli İzolatörler Mekaniki dayanımı çok iyi olan bu izolatörler. 1. a. Demir-çelik traversler (demir direklerde). İzolatörlerin. porselen izolatör daha çok ısınır. Porselenin dielektrik dayanımı (60-70 kV/cm) cama göre daha azdır. porselen izolatörlere göre daha küçük olduğundan.4.Cam İzolatörler.İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. ortam ısısının değişmesinde. kullanım alanlarını artırmıştır. 2. Bunlara ilaveten. ancak maliyeti yüksek olduğundan pek kullanılmamaktadır. Bu istenmeyen bir durumdur. Yüzeyin pürüzsüz olması. cam izolatör üzerinde.Son (Nihayet) Traversi : Hava hatlarının. c. çatlama ve kırılmaların tespiti daha kolaydır. pahalı olmaları nedeniyle özel durumlar haricinde şimdilik kullanılmamaktadır. İzolatörler. % 25 feldspat ve % 25 kuvars'ür. İzolatörün dielektrik dayanımını artırmak için. ışığı geçiren bir madde olduğundan. kolayca temizlenmesine yardımcı olur. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre İzolatör Çeşitleri a Porselen izolatörler. % 50 kaolin. 5. b. güneş ışığında daha az ısınır. . Yapıldığı malzemenin cinsine göre travers çeşitleri . başlangıç ve bitiş noktalarındaki direklerde kullanılan traverslerdir. Beton traversler (beton direklerde). porselen izolatörlerde daha zordur. sıcak ve soğuk hava şartlarına dayanıklı malzemeler olan.Cam. Bu da cam izolatör üzerinde pisliklerin toplanmasına ve kaçak akımlara neden olur. . İzolatörler ve Görevleri: Enerji nakil hatlarını ve baraları. Ortam ısısının değişmelerinde üzerlerinde nem toplamaları atlamalara neden olur. porselene göre daha çabuk yoğunlaşır. iletkenlere gelebilecek yükleri emniyetli bir şekilde taşıyabilmeleri için mekaniki dayanımlarının da iyi olması gerekir. c. porselen izolatörlere göre.Branşman (Kol) Traversi : Havai hatların kollara ayrıldığı yerdeki direklerde kullanılan traverslerdir. Porselen İzolatörlerle Cam İzolatörlerin Karşılaştırılması: . . epoksi reçineli izolatörler de yapılmakta. ince bir sır (porselen) tabakasıyla kaplanarak yüzeyinin pürüzsüz (deliksiz) olması sağlanır.

İnsanların ve tırmanma özelliğine sahip canlıların. birleştireceği hattın kesitiyle aynı olmalıdır. bir taraftaki direkte 1 adet. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 111 . büyük vadilerden.a. . . 3. 5. Geçit izolatörler. 4. Açık arazilerden. Bunlar. kopmalarına neden olabilir. c. b. b. c. Şekil 10. Yüksek ve çok yüksek gerilim izolatörleri. her iki taraftaki direklere birer adet. Korkulukların ebatları ve tipleri kullanılacağı direğe göre değişiklikler gösterir. ayırıcı monte edilmiş direklerde ve saplama hatalarda. Mesnet izolatörler. metalden yapılmış elamanlardır. her iki taraftaki direkte ikişer adet damper kullanılır. Bağlantı için genellikle klemens kullanılır.Direkler arası mesafe 500m<a<1500m ise. . Korkuluklar ve Görevleri: Korkuluklar demir direklerde kullanılır. İşte bu titreşimlerin etkisini a2altmak için.16. Camper için kullanılacak iletken kesiti. direk üzerinde enerji nakil hatlarının giriş ve çıkışını birleştiren iletkenlere camper denir.Direkler arası mesafe a<200m ise. Zincir izolatörler. Bu titreşimler. Alçak gerilim izolatörleri. izolatörlere yakın yere monte edilen elemanlara damper denir. nehir ve boğaz atlamalarından geçen iletim hatlarında Stockbndge damperler kullanılır. İletkenlerin ağırlığından dolayı izolatörlere binen yükü bir kaç kat daha artırarak. Camper (gevşek irtibat) ve Görevi: Burdurucu direklerde. Orta gerilim izolatörleri. Kullanma Yerlerine Göre İzolatör Çeşitleri a. Damper (amortisör) ve Görevi: Enerji nakil hatları çeşitli nedenlerle titreşim yaparlar. ağır kuşların konması ve havalanması anındaki titreşimler . direklere çıkmalarını önlemek İçin kullanılan. kar ve buzların kırılarak dökülmesinden kaynaklanan titreşimler ile rüzgarın neden olduğu titreşimlerdir. Damperlerin hat üzerindeki konumları ve sayıları.Direkler arası mesafe 200m<a<500m ise.

Projelerde EMO tarafından belirlenen semboller kullanılacaktır. Türk Telekom A. r. e. d. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği. 112 .ÜNİTE 11: ELEKTRİK MESLEK RESİM A. Diğer özel sistemlere ilişkin ulusal ve uluslararası standartlara uyulacaktır. EMO Transformatör Merkezleri Yapımında Dikkat Edilecek Esaslar. i. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Mimarlık ve Mühendislik Hizmetleri Şartnamesi.TESİSAT PLÂNININ ÇİZİMİNDE UYULMASI GEREKLİ KONULAR ELEKTRİK PROJELERİ UYGULAMA STANDARTLARI 1. ölçek proje düzenlemesine uygun değilse. k. 3. büyütülebilecek veya açıklayıcı detaylar verilecektir. Elektrik Tesislerinde Emniyet Yönetmeliği. Asansör Yönetmeliği. o. TSE Yangın Yönetmeliği. imar yönetmeliğine uygun onaya sunulacak. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Elektrik Mühendisliği Proje Düzenleme Esasları. q. l. j. Elektrik ve elektronik iç tesisat uygulama projeleri. Projelerde kullanılacak tüm malzemelerin zorunlu standartlara uygun olacağı ve uygulama projelerinin yapımında. m. mimarî plânlara uygun olacak ve en azından aşağıdaki ölçeklere uyulacaktır. p. 4. g. Projeler. • Vaziyet Plânlan : 1/1000 • Kat Plânları: 1/50 • Ayrıntılar: 1/20 5. yönetmelik ve EMO (Elektrik Mühendisleri Odası) proje standartlarına uygun olarak hazırlanacaktır. TSE Paratoner Yönetmeliği. c. Anma Gerilimleri 1 kV'un Üzerinde Olan Kuvvetli Akım Tesislerinin Kurulması için Yönetmelik. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği. yürürlükte bulunan kanun. Liste dışı sembol kullanıldığında mutlaka açıklama listesi verilecektir. 2. Bina İçi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi. h. Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği.Ş. n. Elektrik Dağıtım Tesisleri Genel Teknik Şartnamesi. EMO Yüksek Yapılar Yönetmeliği. mimarî proje ölçeklerinde hazırlanacak. f. TEDAŞ Elektrik Enerji Tesisleri Proje Yönetmeliği. Proje ölçekleri. a. b. EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R Dağıtım İç Tesisat Yönetmeliği.

Bir buata en çok 4 bağlantı ucu gelebilecek. 20. zeminden 220 cm yukarıda. kolon. nötr iletkeni açık mavi. eğer autocad ile çizim yapılmamış ise bütün yazılarda şablon kullanılacaktır. 17. iç mimarî tasarıma ve mekanik tesisat yerleşimine dikkat edilecektir. Tablolar. Projelerde kullanılan tüm elemanların yerleri tam olarak belirtilecek ve en azından aşağıdaki standartlara uyulacaktır. 15. e. zeminden 190 cm yukarıda.sarı. 10.gri.2 mm. Buatlar. ayrıca boru çaplarının belirtilmesine gerek yoktur. Kesme kapasitesi imalât sınırını aştığı durumlarda. şaft ve ışıklık gibi mimarî ayrıntılar projede belirtilecek. zeminden 40 cm yukarıda. kuvvetli akım kolon hatları 0. duvar birleşim noktalarından ve pencerelerden 50 cm uzakta olacaktır. Simetrik bölümler tam olarak gösterilecektir. kullanılan tüm pano ve dağıtım kutuları. kullanılan iletken renkleri tanımlanacaktır. Ancak normal kat giriş katın aynı olsa bile ayrı çizilecektir. Betonarme kirişlerin yanına zorunlu kalınmadıkça buat ve ek kutusu konulmayacaktır.4 . 18. Kat tabloları girişinde.0. Basit yapılar dışındaki 200 m2den büyük yapılarda. Kat plânları üzerinde iletken kesitleri ve sayıları ile boru çapları belirtilecektir. yatay plânlar yanında her sistem için ayrı ayrı tek hat şemaları verilecektir. 19. Üç fazlı sistemin devamı durumundaki bir fazlı sistemde.6 mm. bu sayı aşıldığında kare buat veya ek kutusu konulacaktır. Yukarıdaki elemanlar.siyah. 7.5 mm. 14. baca ve baca çevresinden tesisat geçirilmeyecektir. ana tablo yükleri bölünerek 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. özel sızdırmazlığı sağlanmış buat ve ek kurulan kullanılacaktır. a. 9. kapılardan 30 cm. zayıf akım hatları 0. 16. özel harf ve yazılarla kodlandırılacaktır. faz iletkenleri TSE standartlarına uygun olarak R . Projeler hazırlanırken.kahverengi seçilecektir.2 . T . b. Anahtarlar. koruma iletkeni yeşil bantlı . Konut projelerinde. zeminden 200 cm yukarıda.6. Özellikle baca. Zorunlu durumlarda. Tesisatın ne şekilde yapılacağı. yangın ihbar sistemi projelendirilecektir. 13. Projelerde. 30 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. birbirinin aynı olan katlar için tek plân verilebilecektir. d.3 mm. f. kalınlıkta çizgi ile çizilecek. c. S . HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 113 . faz iletkeni gri veya kahverengi seçilecektir. Özel durumlarda ise. Ana tablodaysa 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. Kat plânlarında. Projelerde. kuvvetli ve zayıf akım aynı pafta üzerinde gösterilebilir. Projelerde mimarî plânlar 0. a. Açıklamalar kısmında standart boru çapları ve içinden geçebilecek iletken kesitlerinin belirtilmesi durumunda. 11. çevrenin özelliğine uygun bir koruma sınıfında yapılacaktır. Prizler. Banyo ve mutfak gibi bölümlerdeki yerleşim kat plânlarında gösterilmeli ve ıslak hacimlerde kullanılacak buat ve anahtarlar ıslak hacim dışında olmalıdır. c. Aplikler. 110 cm yukarıda. Ancak kapsamlı yapılarda zayıf akım ve kuvvetli akım projeleri ayrı paftalara çizilecektir. Projelerde iletken renk kodlan aşağıdaki şekilde belirtilmek zorundadır. 12. 8. linyeler 0.0. Üç fazlı sistemlerde. b.

vaziyet plânı. ana besleme. gerekçesi belirtilecek ve uygun klemensle bağlantı sağlanacaktır. 25. kullanma amacı belli olmayan priz güçleri bir fazlı priz için en az 300 watt.flüoresan kullanılan bölümlerde. Ana besleme hattı ve kolon hatları için.b. sigorta ve şalter anma değerleri. sonra sigorta kullanılacaktır. ancak priz güçleri toplamı 2000 VA'i geçemeyecektir. İşyerleri ve atölyelerde. 27. Sayaç tabloları. Basit yapılar için. tabloların isimleri. 23. tablolardan çıkış sırasına uygun olarak numaralandırılacak ve uzun hatlarda linye numaraları yanına beslendikleri tablo kodu da yazılacaktır. en az 10 mm2 olmalıdır. ana tablodan itibaren kolon hattı uzunluğu. Kat tabloları ana kesicisi. Bütün prizler. 29. konutlar için bu kesit bakır iletken olması durumunda en az 6 mm2. Ortak çatılı ve birden fazla girişi olan binalar bir noktadan beslenecektir.nötr kesmeli olacaktır. 114 . kolon. güçleri. en uzun ve en yüklü linye hattı için gerilim düşümü hesabı yapılacaktır. Lâmbadan lâmbaya geçiş yapılması durumunda. Projelerde. enerji tasarrufu açısından da değerlendirilerek armatürlerin cins ve güçleri seçilerek kat plânları üzerinde gösterilecektir. gerilim düşümü ile akım yönünden kesitlerin incelenmesi. Bina ana beslenme hattının kesiti ve cinsi. aydınlatmada en az 12 watt/m2 esas alınacaktır. kolon şemaları. sayaç panosu detayı. besleneceği direk no'su gibi bilgiler projede belirtilecektir. ortak amaçlı kullanılan tüm tesisat bu tablodan beslenecektir. sayaç anma akımları belirtilecektir. tablo açılımları. sorti cins ve sayılarını.) kullanılması durumunda. mutfaktaysa en az üç bağımsız priz linyesi (bulaşık makinesi. 22. Projelerde. açık durumda ve enerjisiz olacaktır. yüklerin özelliklerini. 32. İletken kesitleri. gerilim düşümü ve akım yoğunluğu kontrolü yapılarak saptanacaktır. aydınlatma için birden fazla. Tabloların giriş ve çıkışlarında yük akış yönüne göre önce şalter. Yapı bağlantı hattı kesiti. açık olarak belirtilecektir. linye güçlerini. aydınlatma hesapları. toprak hatlı olacaktır. 26. "Proje ve Teknik Uygulama Sorumlusu" ve yapı ile diğer bilgilerin bulunduğu kapak. Bölümlerin özelliklerine ve kullanım amaçlarına göre aydınlatma hesabı yapılacak. 34. Aydınlatma ve priz linyeleri ile priz sortileri en az 2. ayrıca akıma göre kontrol edilecektir. Banyolarda en az iki (çamaşır makinesi ve elektrikli şofben gücüne uygun). alüminyum iletken olması durumunda ise. 36. c. üç fazlı priz için en az 600 watt kabul edilecektir. katlarda aynı mahalde ve bir arada olacaktır. 24. Kolon linye hatları. cinsi ile ana tabloda hangi faza bağlı olduğu. Prizlerin kullanma amacı ve güçleri belirtilecek. Kalorifer dairesinde aydınlatma ve kuvvet tesisatı tam olarak gösterilecektir. talep faktörleri dikkate alınacak ve gerilim düşümü talep faktörüne göre hesaplanacaktır. tablo yükleme cetvelleri. açıklamalar. gaz deşarjlı lâmbaların (flüoresan. sigorta cins ve kesme kapasitelerini ve gerekli diğer bilgileri kapsayacaktır. kamaşma olayının en az düzeye indirilmesi için üç fazlı besleme yapılmalıdır. Kolon şeması.5 mm2 kesitinde bakır iletkenle tesis edilecektir. yaklaşık uzunluğu.21. 30. ampul başına gerekli kapasitede kondansatör paralel bağlanacak veya kondansatörlü balast kullanılacaktır. semboller listesi. Kompanzasyon yapılmayan tesislerde. 33. elektrikli fırın ve elektrikli su ısıtıcısı gücüne uygun) olacaktır. Kolon hatlarının katlar arasındaki iniş ve çıkış noktalan. keşifler ve gerekçe raporunu kapsayacaktır. a. Tabloların yükleme cetvelleri. sodyum ve cıva buharlı v. Projelerde sayaç panosu detayı verilecektir. 35. Bina genel kullanımına yönelik ayrı bir sayaç ve sayaç tablosu olacak. faz . Ancak. Priz linyelerıne en çok yedi priz bağlanabilecek. Şalterlerin hareketli kontakları. b. Aydınlatma ve priz linyeleri ayrı ayrı olacaktır. mimarî kat sayısına uygun olarak çizilecek. kesiti. 31. 28.

66 ve 85 sayılı KHK ve 7303 sayılı yasa ile değişik 6235 sayılı TMMOB Yasası. anma gücü ve kumanda şekli projede gösterilecektir. ilgili ulusal (varsa) ve uluslararası standartlara uyulacaktır. binadaki toplam telefon sortisine yetecek kapasitede ve % 20 yedek hat bağlantısına uygun bina telefon dağıtım kutusu (BTDK) konulacaktır. b. BTDK ile dış telefon bağlantısı için bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır. d. konut içinde dağıtıcı (tapoff) kullanılacaktır.5mm2 Kolon hattı 4mm2 Ana kolon hattı 6mm2 Tesisin yerine ve gücüne göre ana kolon ve kolon hatlarında daha büyük kesitler kullanılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 115 . İç tesisatta iletken kesitinin akıma göre seçilmesi pratik ve en doğru yoldur.Ş. a. Çok aboneli ve çok katlı binalarda.TESİSATTA KULLANILAN KABLOLARIN KESİTLERİ.d. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası. Kat telefon dağıtım kutusu (KTDK) ile BTDK arasına çekilecek kablo. EMO tüzüğü ve ilgili yönetmelikleri. 2. Bina girişine. Her konutta en az bir TV / R prizi olacaktır. KTDK. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. Konut içinde birden fazla TV / R prizi olması durumunda. Yapı içi TV / R tesisatı projeleri. 1. en az TSE Belgesi'ne sahip olacaktır ifadesi yazılacak ve projeye aşağıdaki yasa ve yönetmeliklere uyulacağı ifadesi eklenecektir. bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır.5mm2 Linye hattı 2. c. binadaki toplam abonelere yetecek sayıda çıkışa ve % 20 yedek kapasiteye sahip olacaktır. kattaki toplam telefon sortisi sayısının % 20 fazlası kapasitede olacaktır. her konuta bağımsız hat düşünülerek projelendirilecektir. Projelerde tüm malzemeler. 3194 sayılı İmar Yasası. Telefon tesisatı projeleri. 3458 sayılı Mühendislik ve Mimarlık Hakkındaki Yasa. e.İLETKEN KESİTLERİ Elektrik iç tesisleri yönetmeliği madde 52'ye göre değişik hatlarda kullanılacak en küçük bakır iletken kesitleri aşağıdaki gibidir. 37. BORU ÇAPLARI VE SİGORTA SEÇİMİ 1. Bu seçimde saptanan kesitin uygunluğu. işyerlerinde en az üç adet telefon sortisi olacaktır. "EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R İç Tesisat Yönetmeliği" ne uygun olarak hazırlanacaktır. Tesisat bağımsız abonelendirmeye uygun olarak. Bina içi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi'ne uygun olarak hazırlanacaktır.5mm2 Sorti hattı (priz) 2. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. Bu kutu. bina ana girişindeki dağıtım kutusu dışında katlarda da aynı özellikte ara dağıtım kutuları kullanılacaktır. Konutlarda en az iki. Bu kutu ile dış kablo TV bağlantısı için. 39. o kattaki toplam telefon sortisi sayısından % 20 fazla telefon sortisi bağlantısına uygun olacaktır. bina kablo TV bağlantı kutusu konulacaktır. Sorti hattı (ışık) 1. Diğer zayıf akım projeleri yapılırken. gerilim düşümü hesabı ile kontrol edilir. Bina girişinde TT 'nin bağlantı yapması için. B. Hidrofor motoru. 38. Türk Telekom A.

116 .

tesisatın yapılacağı yere göre belirlenir.Tablo 11. gaz boruları (ştalpanzer. bergman.5-16-23-29-36-48 mm Çelik veya Ştalpanzer 11-13. peşel. diğerleri sıva altı tesisat borularıdır.5-16-21-29-36-42 mm HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 117 . içinden geçirilecek iletken sayısı ve kesitine göre seçilir. çelik) ve spiral borular kullanılır. Bu boruların üretildikleri çaplar aşağıdaki gibidir: Bergman 9-11-13.BORU ÇAPLARI Kullanılacak borunun çapı.2-Alçak gerilim tesisatlarında kullanılan bazı iletkenler. Bergman borular sıva üstü. 2. PVC. İç tesisatta her linye için ayrı bir boru kullanılır. Tesisat yapımında.1-Yalıtılmış iletkenlerde kullanılan harf ve anlamları. Tesisatta kullanılacak borunun cinsi ise. Tablo 11.

Ana kolon sigortası tesisin ana kolon hattını koruma amaçlıdır. 3.SİGORTA SEÇİMİ Aydınlatma tesislerinin girişine konan otomatik kofre sigortasından sonra. Aydınlatma tesislerinde sigorta tespit edilmeden önce. Bu değerler kullanılabilecek en az değerlerdir. ana kolon hattı başına yangın korumalı kaçak akım rölesi. Ana kolon sigortası seçilirken bu hattın çekebileceği en çok akımın altındaki ilk sigorta standardı seçilir. Hesaplanan bu akımın bir üst değeri olan sigorta akımı cetvellerden seçilir. Tesisatın çektiği akıma göre daha büyük sigorta değerleri seçilmelidir. linyenin çektiği akım hesaplanır.3.Peşel Spiral (Bükülgen) PVC 8-14-18-26-37 mm 11-13. 118 .5-16-21-29-36-48 mm 8-14-18-26-37 mm Tablo 11.Borulardan geçirilecek iletken sayıları. sayaç girişine mühürlü 32 A'lik kofre sigortası ve kaçak akım rölesi konulur. Aydınlatma panolarında priz linyeleri için 16 A aydınlatma linyeleri için 10 A ve zil devreleri için 6 A'lik sigortalar kullanılır. linye gücü belirlenerek.

Kısa devrede devreyi anî açarlarken. Kullanıldığı yere göre duvar. elektrikli cihazların aşırı yüklere ve kısa devrelere karşı korunmasında kullanılır. buşon ve buşon kapağından oluşur. Motor. gecikmesiz): Hat koruma özelliğine sahiptir ve anî olarak devreyi açar. İki karakterde üretilir: L (B) Hat Tipi (Hızlı. aşırı akımlarda ise gecikmeli açarlar.4. şapkalı ve kolon sigortası olarak 5 şekilde üretilir. kofre. Özellikle motorların kalkınma anında çektikleri kısa süreli akımlardan etkilenmezler.iletken kesitlerine göre sigorta akımları.Otomatik sigorta akım standartları HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 119 . tablo. gecikmeli): Cihaz koruma özelliğine sahiptir ve gecikmeli olarak devreyi açar. İç tesisatta kullanılan sigorta ve koruma elemanlarını kısaca tanıyalım: a-Buşonlu Sigortalar: Gövde. transformatörlerin. Aydınlatma. Tablo 11. G (C) Cihaz Tipi (Yavaş.5. priz ve kumanda devrelerinin korunmasında kullanılır. b-Otomatik Sigortalar (W Otomat): Bağlı bulunduğu devreyi tam otomatik (termik-manyetik) olarak koruyan bir şalterdir. Buşon akımları şöyledir: 6-10-16-20-25-35-50-63-80-100-125-160-200 A.Tablo 11. gövde kapağı.

d-Kaçak Akım Koruma (Diferansiyel) Rölesi: En önemli ve kapsamlı koruma önlemlerinden biri de kaçak akım şalterleridir. Gerilimleri 240/400 V olan rölelerin anma akımları şöyledir : 2-6-10-16-20-25-32-40-5063-80-125 A (bazı değerler her markada olmayabilir). elektrik arızalarından kaynaklanan yangın tehlikesini ortadan kaldırır. Gövde ve buşondan oluşan bıçaklı sigortaların buşonları özel sigorta pensi ile takılıp sökülürler. Kaçak akım değeri 300 mA'e ulaştığında. Tüm diferansiyel röleler hatalı/kaçak akım tarafından açmalıdır. 3-Korunacak cihazların yalıtımı tam olmalıdır. Prensip olarak. 4-Uygun koruma akımı seçilmelidir. 2-Nötr hattı izoleli olmalıdır. Bu amaçla duyarlı bir kaçak akım koruma rölesi kullanılırsa. hattı koruyarak yangın tehlikesini önlemek için kullanılır. Eğer fazdan geçen akımın 30 mA kadarlık bir kısmı geri dönmüyorsa (Örneğin. insanların dokunabileceği iletken veya gövdelerdeki sakıncalı gerilimleri önler. pano. buna sebep cihaza giren ve çıkan akımların farklı olmasıdır. hattaki akımın vektöryel toplamı sıfıra eşit olmalıdır. Aradaki fark diferansiyel rölenin açma sınırına ulaştığında devreyi otomatik olarak keser. İkincisi. bir canlı üzerinden veya cihaz gövdesinden toprağa akıyorsa). arıza durumlarında ortaya çıkan. nötr hattından da dönmelidir. Fazdan giden akımın tamamı. elektrik arkının oluşturduğu ısıdan dolayı yangın tehlikesi oluşmaya başlar. Bu cihazlar ayrıca. 00-0-1-2-3-4 olmak üzere altı boyda üretilen bıçaklı sigortaların akım standartları şöyledir: 6-10-16-20-2532-35-40-50-63-80-100-125-160-200-250-315-400-500-630-800-1000-1250-1600 A. Gerilimden bağımsız ve elektromanyetik prensibe göre çalışan bu röleler iki şekilde üretilirler: a)Hayat Koruma: 30 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. 120 . b)Yangın Koruma: 300 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. kalıcı bir yalıtkanlık kontrolünü de sağlarlar. Bu sebeple yangın koruma röleleri canlıları kaçak akımdan korumak için değil. tablo vb. Fakat kısa devre akımında devreyi gecikmesiz açarlar. iki koruma elde edilir. Topraktan yalıtılmalıdır. Normal kısa süreli aşırı akımlarda devreyi hemen açmazlar. hattı açarak koruma sağlar. Kaçak akım koruma rölesi kullanılırken göz önüne alınacak konular: 1-Tüm tesisat koruma rölesinden geçmelidir. Birincisi. birçok cihaz ve tesisleri aşırı akımlardan korurlar. Kaçak akım koruma röleleri 1 fazlı iki kutuplu ve 3 fazlı dört kutuplu olarak üretilirler. Anma hata akımı hayat korumada 30 mA yangın korumada 300 mA'dir. gerilim altındaki iletken parçalara insan ve hayvanların doğrudan dokunarak oluşabilecek ölüm tehlikesini önler. Eğer hatta hatalı bir değer oluşursa. şalter. 5-Tesis işletmeye alınmadan önce test butonu yardımıyla koruma rölesi ve devresi denenmelidir.c-Bıçaklı (NH) Sigortalar: Kablo. Bunlar.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

121

122

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

123

124 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 125 .

126 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 127 .

128 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 129 .

130 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful