ÜNİTE NO 1: İŞ GÜVENLİĞİ

ATÖLYEDE ÇALIŞMA GÜVENLİĞİ Bir iş yapılırken çalışma kurallarının bilinmesi gerekir. Rasgele çalışma, istenmeyen sonuçlar doğurur. Ülkemizde her yıl binlerce iş kazası olmakta ve istenmeyen sonuçlar (can, mal, emek ve zaman kaybı) ortaya çıkmaktadır. Bu kitabın hazırlanmasının amacı, öğrenciyi “elektrik tesisatçılığı”, “temel tesviyecilik işlemleri”, “temel elektronik uygulamaları” konularında bilgi ve beceri sahibi yapmaktır. Bu konuların öğretimi ve uygulamalarının yapılışı sırasında bir çok iş güvenliği kuralına uyma zorunluluğu vardır. Şimdi bu kuralları inceleyelim. 1. Atölye ve laboratuar çalışmalarıyla ilgili temel kurallar Okul atölyelerinde meslekî öğretimin yanı sıra iş güvenliği, iş disiplini gibi eğitim konularına da yer verilmektedir. Atölyede uyulması gereken iş güvenliği kuralları şunlardır: a. Atölyeye zamanında geliniz, mazeretiniz yoksa kesinlikle geç kalmayınız. Çünkü geç kalan öğrenciler atölyenin çalışma düzenini bozar, eğitimi aksatır. b. Atölyede iş önlüğünüzü giyiniz ve düğmelerini sürekli olarak kapalı bulundurunuz. İş önlüğünün düğmelerini açarak çalışan bir öğrencinin iş kazası yapma riski yüksektir. Çalışırken önlük herhangi bir yere takılabilir. Ayrıca önlüğün içindeki giysiler daha çabuk kirlenir. c. Önlüğünüzü giydikten sonra sıraya geçerek öğretmeninizin yoklama almasını ve o gün yapılacak çalışmalarla ilgili bilgi vermesini bekleyiniz. Yoklamadan sonra yerinize geçerken acele davranmayınız. ç. Atölyede koşmayınız, bağırmayınız ve el şakası yapmayınız. Yüksek gürültü, çalışanlar üzerinde ruhsal dengesizliklere yol açar ve dikkati dağıtır. d. Atölye dolabınızdan gerekli malzemeleri alarak çalışma masanıza geçiniz. Dolabınızı temiz ve düzenli tutunuz. e. Çalışmalarınıza başlamadan önce yapacağınız temrin (iş) ile ilgili araç gereç ve malzemeleri depo nöbetçisinden sağlam olarak alınız. f. Atölyede gerekli olan takım, kitap ve defterlerinizi her zaman yanınızda bulundurunuz. g. Yapacağınız işle ilgili bilgileri önceden öğreniniz. Anlamadığınız konuları öğretmeninize sorunuz. ğ. Enerji altında (devrede akım varken) kesinlikle çalışmayınız. İşiniz tamamlandıktan sonra öğretmeninizin denetiminde devreyi çalıştırınız. h. Kendi işinizi kendiniz yapınız. İzinsiz olarak başka bir öğrenciye yardım etmeyiniz ve kendi işinize başkasının karışmasına izin vermeyiniz. Başka birinin işini yaptığınız zaman aslında ona kötülük yapmış olursunuz. İşi siz yaptığınız için arkadaşınızın becerisi gelişmez, öğrenme düzeyi düşük kalır. ı. İşinizi, işlem basamaklarındaki sıraya göre yapınız. i. Çalışma sırasında vida, çivi gibi gereçleri kesinlikle ağzınıza almayınız. Çünkü dalgınlıkla “yutma” söz konusu olabilir. j. Atölye çalışmaları sırasında herhangi bir kaza ve yaralanma olduğunda hemen ilgililere (öğretmen, teknisyen ve benzeri) haber veriniz. k. Bilmediğiniz konularla ilgili işlem yapmayınız. Kullanmasını bilmediğiniz aygıtları biliyormuş gibi davranmayınız. l. Vidaları asla çekiç ya da pense ile çakmayınız. Vidalamayı yapacağınız yeri önce bız ya da matkap ile deliniz ve sonra vidayı uygun uçlu bir tornavida ile sıkınız. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 1

m. Bozulmuş makine ve takımları öğretmeninize bildiriniz. Arızalı makinelerin iş kazalarına neden olabileceğini unutmayınız. n. Atölye ara paydosuna (teneffüs) zamanında çıkınız ve zamanında işinizin başına dönünüz. o. Sizlere bilgi ve beceri kazandırmakla görevli olan öğretmenlerinize sevgi ve saygı çerçevesinde kalarak davranınız. ö. Temizlik işlemleri başladığında önce kendi çalışma yerinizi temizleyiniz. İşiniz tamamlanmış ve not almışsanız temrini sökerek araç gereçleri depoya sağlam olarak veriniz. p. Temizlik nöbetiniz (göreviniz) varsa atölyeyi, sağlık kurallarına uygun olarak temizleyiniz. r. Temizlik göreviniz yoksa önlüğünüzü çıkarıp elbisenizi giyiniz ve temizliğin bitmesini bekleyiniz. s. Verilen paydosla birlikte atölyeden birbirinize saygılı olarak çıkınız. 2. İş kazalarına karşı korunma a. İş (elektrik) kazası İnsan yaşantısında yaygın olarak kullanılan elektrik enerjisinin yararları pek çoktur. Günümüzde konutlardan fabrikalara her yerde elektrikli aygıtları kullanıyoruz. Elektrik insanlık için son derece yararlı bir enerjidir. Ancak, güvenlik kurallarına uyulmadan kullanıldığında öldürücü olabilmektedir. İşte, yanlış hareketler sonucu oluşan, çalışmayı kesintiye uğratan ve önceden plânlanmamış olaylara elektrik kazası denir. Elektrik kazası, aynı zamanda bir iş kazasıdır. İnsan bedeni elektrik akımını kolayca geçirir. Vücuttan geçen akımın değeri arttıkça kalp, beyin gibi organların zarar görme düzeyi artar. b. Elektrik kazalarının bazı nedenleri: I. Elektrikli donanımların yapısı hakkında yeterli bilgi sahibi olmamak, II. Akım geçen yerlerin yalıtımının bozulması, III. Anahtar, fiş, priz gibi aksamların çatlak, kırık ya da ıslak olması, IV. Çalışanların acele ve dikkatsiz davranması, V. Aydınlatma, ısıtma, temizlik, düzen gibi koşulların kötü olması c. Elektrik çarpması: Elektrik çarpmasının yarattığı olumsuz etkiler şu unsurlara göre değişir: I. Bedenden geçen akımın değeri, II. Dokunulan gerilimin değeri, III. Bedenin akıma gösterdiği direncin düzeyi, IV. Elektrik akımının bedenden geçtiği bölge, V. Elektrik akımının bedenden geçiş süresi, VI. Çarpılma anında basılan zeminin durumu (ıslak, kuru, nemli ve benzeri) I. Akım değeri: İnsan bedeninden geçen akımın olumsuz etkileri şu şekildedir: 1-8 mA (0,001-0,008 A): Bedende şok etkisi yapar. Hafif sarsıntı ve heyecanlanma şeklinde algılanır. 15-20 mA (0,015-0,02 A): Bedenden geçtiği bölgedeki kaslarda kasılmalar olur. Bu durumda el kasları istem dışı kasıldığından, tutulan iletkenin bırakılmaması söz konusu olur. Bu değerdeki akımın edenden geçiş süresi uzarsa ölüm olabilir. 50-100 mA (0,05-0,1 A): Bedende aşırı kasılmalara, solunum güçlüğüne, süre uzadığında ise ölüme neden olur.

2

100-500 mA (0,1-0,5 A): Geçiş süresine bağlı olmakla birlikte kesin ölüme neden olur. II. Gerilim değeri: İnsan bedeni üzerinde olumsuz etki oluşturan gerilim değerleri şu şekilde sınıflandırılabilir: 0-42 volt arası gerilimler: Düşük gerilim olarak anılır. İnsan bedeni için tehlikesizdir. Yani bu değerler arasındaki gerilimler bedenden tehlike sınırının altında akım geçişine neden olur. 42-65 volt arası gerilimler: Beden üzerinde yaralanmalara neden olabilir. Vücuda uygulanma süresi uzarsa ölüme yol açar. 65 volt ve üzeri gerilimler: 65 voltun üzerindeki değerler ölümle sonuçlanan kazalara neden olur. III. Direnç değeri: Ohm yasasına göre insan bedeninden geçen akımın değeri gerilimle doğru, dirençle ters orantılıdır. İnsan bedeninin elektriğe karşı gösterdiği direnç hesaplamalarda 1000 Ω olarak alınmasına rağmen, bedenin çeşitli bölgeleri değişik değerler gösterir. Bu değerler şunlardır: Kuru deri (iki el arası) : 100.000 – 300.000 Ω Nasırlı deri (iki el arası) : Yaklaşık 500.000 Ω Islak deri (iki el arası) : 1000 Ω El ayak arası: 400 – 600 Ω İki kulak arası: 100 Ω ç. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler I. Arıza bölgesine giderken alınan araç gereçler tam olmalı ve bunların sağlam olmasına dikkat edilmelidir. II. Arıza yerine gidildiğinde bozulma nedeni öğrenilmelidir. Daha sonra enerji kesilerek gerekli yerlere uyarı levhası asılmalı ve önlemler alındıktan sonra onarıma geçilmelidir. III. Arızalı makinelerin yapısı ve çalışması ile elektrik donanımı hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. IV. Çalışma sırasında işe yoğunlaşılmalı başka şeyler düşünülmemelidir. V. Çalışırken iş önlüğü giyilmelidir. VI. Elektrik arızaları mutlaka elektrik teknisyeni tarafından onarılmalı, yetkili olmayan kişiler müdahale etmemelidir. VII. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler ve ilk yardım çok iyi bilinmelidir. VIII. Atölyede ecza dolabı bulundurulmalı, ilk yardım gereçleri eksiksiz ve kullanılır durumda olmalıdır. IX. Hastane, itfaiye ve ilk yardım merkezlerinin telefon numaralarını bildiren levhalar çizelge 1.1'de olduğu gibi iş yerinin çeşitli kısımlarına asılmalıdır. X. Çıplak elle akım taşıyan hatlara dokunulmamalıdır. XI. Islak elle elektrik anahtarlarının konumu değiştirilmemelidir. XII. Enerji altında onarım yaparken sağ el kullanarak çalışılmalıdır. d. İlk yardım Herhangi bir kazaya maruz kalan kişiye hekim gelinceye ya da hastaneye kaldırılıncaya kadar geçici bakım ve tedavinin yapılmasına ilk yardım denir. Kaza geçiren insana ilk müdahaleyi yapan kişiye ise ilk yardımcı denir. İlk yardımcının kaza anında yapması gereken işler şunlardır: • İlk yardımı süratle soğukkanlılığını kaybetmeden yapmalıdır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

3

• Şebeke gerilimi (anahtar. Bu sırada baş yana çevrilerek ağız ve burnun açık kalması sağlanır. Schafer (şefır) yöntemi ile sun'î solunum: Hasta yüzükoyun yatırılarak elleri alnına destek olacak biçimde tutulur. giyim eşyası vb. II. 4 . Bu işlem dilin geriye yığılarak solunum yolunun tıkanmasını önler. Sun'î (yapay) solunum: Elektriğe çarpılan kişi şoka girer ve solunum güçlüğü olur. Ağızdan ağıza sun'î (yapay) solunumun yapılışı: Kazazede sert bir zemin üzerine sırt üstü yatırılır ve ilk yardımcı baş tarafına geçer. Diğer el ile çeneden çekilerek ağzın açılması sağlanır. Bu ise ölüme yol açabilir.) dokunma yerine vurarak ayırmalıdır. Eğer bu mümkün değilse yalıtkan bir araçla (tahta parçası. Bir el kazazedenin boynuna. Bu uygulama kazazede kendi kendine nefes almaya başlayıncaya kadar dakikada 12 kez yapılır. Kazazede kendi kendine solunum yapmaya başlayınca yan yatış pozisyonunda ve çenesi göğsünden uzaklaştırılmış olarak tutulmak suretiyle hastaneye sevk yapılır. Sun'î solunum yapılırken ilk önce kazazedenin rahat soluk alabilmesi için başı geriye doğru itilerek boyun yükseltilir. Kazazedenin alnındaki el çevrilip baş ve işaret parmaklarıyla burun delikleri sıkılarak kapatılır. Eller üzerinde doğrulmak suretiyle kazazedenin kalça kemiğinin ön kısmına basınç uygulanır. Kazazedenin oksijensiz kalmasını engellemek için hemen yapay solunuma başlanır. diğer elin ayası alnına yerleştirilir. Boyun yukarıya doğru kaldırılarak nefes yolu açılır. Daha sonra geri çekilinerek göğsün inmesi gözlenir. Diz üzerinde yavaş yavaş doğrulunarak kazazedenin beline basınç uygulanır. Yapay solunum sayesinde bedene gerekli hava girişi olur ve toplardamardaki kan kalbe döner. Bilinç kaybı sırasında kalp ve nabız atışları hissedilmeyebilir. ölüm morlukları ve deride sertleşme belirtileri görülmediği sürece yapay solunum uygulanır. I. Derin bir nefes alınarak hava sızmayacak şekilde hastanın ağzına ağız dayanır ve hava üflenir. bunu izleyen 7–10 dakika içerisinde durur. Dakikada 15–20 kez yapay solunum yaptırılır ve solunuma kazazedenin durumuna göre 2–3 saat devam edilir. kazazedenin kalçası kendi dizleri arasında kalacak biçimde dizleri üzerine çöker ve topuklarının üzerine oturur. • Elektrik çarpması sonucu kişi şoka girdiğinden göğüs ile karın kasları kasılabilir ve solunum durur. Kazazedenin beden sıcaklığı düşmediği. Solunum durduktan sonra. 2 dakika içerisinde bilinç kaybolabilir ve kalp. Bu durumda hemen sun'î solunum işlemine başlamalıdır. Daha sonra oturularak basınç kaldırılır. İlk yardımcı. şalter ya da sigortayla) kesilmelidir. Böylece yapılan basınç akciğeri sıkıştırır.

üreteçten çıkan akımın sigorta. b. akımın geçtiği yola elektrik devresi denir. güneş pili). akümülatör. Sigorta: Elektrik devresini. otomatik. bıçaklı ve benzeri sigortalar kullan ılır. Elektrik devresi.5 mm2.1. anahtar. sigorta. alüminyum gibi metallerden yapılan elemandır. Elektrikli alıcıların beslenmesinde kullanılan iletkenler rastgele seçilmez. Alıcı (yük): Elektrik enerjisini başka enerjilere çeviren elemanlara alıcı denir. Devre elemanları 1. Doğru akım kaynakları (pil. Uygulamada buşonlu. Anahtar: Devreyi açıp kapamaya yarayan araçtır. Anahtar açıldığında alıcıya giden akım kesilir ve alıcının çalışması durur.5 mm 2 kesitinde yalıtkanlı bakır iletkenler kullanılır. II. alıcı ve iletkenden geçerek tekrar üretece gelmesi için izlediği yoldur. lâmba ışığa çevirir. anahtar. İletken: Üreteç ve alıcı arasında elektrik akımının dolaşımını sağlamak için bakır. lâmba sortilerinin beslenmesinde ise en az 1. 3. Örneğin konutlardaki priz sortilerinin beslenmesinde en az 2. üreteci ve alıcıyı aşırı akım geçişlerine karşı korumaya yarayan elemandır. kaynak): Elektrik devresindeki alıcıların çalışabilmesi için gerekli olan elektrik enerjisini üreten elemandır. Üreteç (batarya. Üreteç çeşitleri şunlardır: I. Alternatif akım kaynakları (alternatör) 2. ütü akımı ısıya. dinamo. Yardımcı devre elemanları 1.ÜNİTE NO: 2 ELEKTRİK BİLGİSİ A. ELEKTRİK DEVRESİ ELEMANLARI VE ÇEŞİTLERİ Giriş Üreteç. Şekil 2. Elektrik devresi a. alıcı ve iletkenden oluşan. Örneğin. 2. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 5 .

1018 adet elektron 1 ampere eşittir. Şekil 2. Bunun gibi büyük rakamları kullanmamak için Fransız bilgin Ampere (Amper)'in elektrik akımının kimyasal etkisine dayanarak yaptığı tanımlama kullanılır. Kısa devre durumunda devreden yüksek akım geçer ve sigorta atar. akım da o oranda şiddetli olur. Akım şiddetini elektronların sayısıyla göstermek için çok büyük rakamlar kullanmak gerekir. 1. Kapalı devre Şekil 2.25. Devre çeşitleri Elektrik devreleri akımın alıcıdan geçiş durumuna göre üç çeşittir. iletkenlerin kopması. Kapalı devre: Şekil 2. yalıtkan kaplamalarının özelliğini kaybetmesinden ötürü birbirine değmesi de kısa devreyi oluşturabilir. AKIM.2. direncin en küçük olduğu yerden geçmek ister. ek yerlerinin değmemesi de açık devreyi oluşturur. 6. Elektrik akımının iletkenden geçişi 6 . İletkenlerin. Şekil 2. Kısa devre Anahtar kapalıyken herhangi bir arıza nedeniyle akım alıcıya gitmeden devresini kısa yoldan tamamlıyorsa bu duruma kısa devre denir. Sigortanın atması. Bir iletkenden belirli bir zaman içinde ne kadar çok elektron geçerse.c. Elektrik akımı.2'de görüldüğü gibi devreye kumanda eden anahtar kapalıyken akım geçer ve alıcı çalışır. Açık devre: Şekil 2.3 Kısa devre 3.3'te iletkenlerin birbirine değmesi sonucu oluşan kısa devre gösterilmiştir.1'de görüldüğü gibi anahtarın açık olduğu ve akımın geçmediği devredir. Şekil 2. B. Akım Alıcıdan birim zamanda geçen elektrik yükü (elektron) miktarına akım denir.4. 2. Şöyle ki. GERİLİM VE DİRENÇ a.

Gerilim. Isı enerjisi elde etmek. megavolt (MV). nanoohm (nΩ). Elektrik akımının nedeni gerilim farkıdır. megaohm (MΩ). bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. yani küçülterek başka elemanların çalışmasına yardımcı olmak. Akımın ast katları pikoamper. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında. günümüzde de eski (klâsik) teorem kabul edilmektedir. miliamper. milivolt (mV). Ancak. Dirençler (rezistans. Elektronları faydalı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. Yine bir başka tanıma göre. EMK. R = V/I. ampermetreyle ölçülür ve I ile gösterilir. mikrovolt (mV). resistance) Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında.118 miligram gümüş ayıran akım şiddetidir. eskiden akımın artı (+) yüklü parçacıklar tarafından taşındığı sanıldığından. nanovolt (nV). bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet.Bu yaklaşıma göre. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 7 . Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. V. denklemi. bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. Akım. mikroamper. Bir başka tanıma göre. Ancak gerçekte elektrik akımı şekil 2. devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. Başka bir anlatımla. U. gigaamperdir. Dirençler. Devrenin besleme gerilimini bölerek. gümüş nitrat eriyiğinden 1 saniyede 1. IV. direncin üst katları kiloohm (kΩ). gigavolt (GV)tur. c. III. Akım. 1 amper. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. I = V/R [A] şeklindedir. gerilimin üst katları kilovolt (kV). Yük (alıcı) görevi yapmak. miliohm (mΩ). Gerilimin ast katları pikovolt (pV). elektronların hareketi sonucu oluşur. Dirençlerin devredeki işlevleri (fonksiyonları): I. Hassas yapılı devre elemanlarının aşırı akıma karşı korunmasını sağlamak. iletken maddelerdeki serbest elektronların hareket etmesini sağlayan kuvvet olarak açıklanabilir. b. voltmetreyle ölçülür ve V. Akımın birimi amper (A). Elektrik devresinde direnç denklemi.4'de görüldüğü gibi eksi (-) uçtan artı (+) uca doğru akmaktadır. E ya da e ile gösterilir. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. potansiyel fark) Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. megaamper. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. artı (+) uçtan eksi (-) uca doğru gider deriz. EMK) denir. Bu yaklaşıma göre. akımın üst katları ise kiloamper. Gerilim. direnç birimi ise Ω (ohm)'dur. II. Ancak bu dönüş bir fayda sağlamaz. R ya da r ile ifade edilir. V = I. alıcıdan akım geçmektedir. Birimi volt (V). gigaohm (GΩ)dur. mikroohm (mΩ). denklemi. Direncin ast katları Pikoohm (pΩ). Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. nanoamper.R [V] şeklinde yazılır. Bir devrede akım. Gerilim (elektromotor kuvvet. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. Devreden geçen akımı sınırlayarak aynı değerde tutmak.

6. V. Alternatörden gelen akım sürekli azalıp çoğalır ve akış yönü değişir. güneş pili gibi kaynaklar tarafından üretilir. Bu akım şekil 2. IV. II. Alternatif akım (AC. Alternatörün ürettiği birim alganın saniyeki tekrarlanma (yön ve şiddet değiştirme) sayısına frekans adı verilmektedir. Doğru akım Şekil 2. Doğrultmaç devresi.) Şekil 2. pil.5'de görüldüğü gibi zamana göre yön ve şiddet değiştirmeden akar. Pil.7'de görüldüğü gibi bilezik ve fırça düzeneğiyle aktarılır. AA) Alternatör adı verilen makineler tarafından üretilen elektrik akımı çeşitidir.5. DOĞRU VE ALTERNATİF AKIMIN TANITILMASI 1. DC. Doğru akımın elektriksel eğrisi DC üreten kaynaklar şu şekilde sıralanabilir: I. Doğru akım (DA. Alternatif akımın elektriksel eğrisi 8 . III. alternative current. Akümülatör.C. hertz şeklinde okunur.6'da görüldüğü gibi zamana göre sürekli olarak yön ve şiddet değiştirir. Alternatörün ürettiği AC gerilim dış devreye şekil 2. Şekil2. DC akımın frekansı yoktur. Dinamo. akümülatör. (Hz. direct current) Dinamo. Güneş pili 2. Doğru akım sürekli olarak aynı değerde ve aynı yönde akar. Türkiye'de üretilen alternatif akımın frekansı 50 Hz'dir.

Termik santral HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 9 . Türbin.8. Her ne kadar filtrelerle baca gazları arıtılsa da doğanın dengesini bozan maddelerin atmosfere yayılması önlenememektedir. Termik santraller: Katı. Termik santraller çevreyi çok kirletir. sıvı ve gaz yakıtların yakılmasıyla ortaya çıkan ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santrallerdir.alabilmek için bilezikler kullanılır. Hidroelektrik santral 2. Biriken su yüksek bir noktadan aşağı düşürülerek.7. mekanik enerji elde edilir. Çevreye hiç bir zararlı atık bırakmadan çalışan hidroelektrik santraller ülkemizde daha çok debisi büyük ırmakların uygun yerlerine kurulmaktadır Şekil 2. Şekil 2. Yüksek basınçlı buhar türbin kanatlarına çarparak döndürür. Elektrik enerjisinin üretiminde kullanılan santral çeşitleri 1.9. Şekil 2. miline bağlı alternatörü çevirerek elektrik enerjisi üretir. ENERJİNİN ÜRETİMİNDEN ABONEYE KADAR OLAN İLETİM VE DAĞITIM SİSTEMİ Elektrik enerjisi üretildiği noktadan harcandığı yere kadar giderken çeşitli bölümlerden geçer. göl hâlindeki hazne içinde biriktirilir. Suyun kuvvetiyle elde edilen mekanik enerjiyle alternatör döndürülerek elektrik enerjisi üretilir. Hidroelektrik santraller: Su kaynaklarının gücünden yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir. Termik santrallerde yakılan katı yakıttan elde edilen ısı. Bobinden AC D. kazan içerisindeki suyu ısıtarak basınçlı buhar üretir. Elektrik enerjisi santral adı verilen büyük tesislerde üretilir. a. Hidroelektrik santrallerde su.

Şekil 3. Küçük gerilimle taşıma yaptığımızda mevcut gücü aktarırken I = P/U eşitliğine göre. Elektrik enerjisinin büyük bir kısmı üretildiği bölgeden uzak bölgelere taşınarak kullanılır. Bu aşamadan sonraki çalışma düzeni termik santrallerde olduğu gibidir. Rüzgâr santrali.000 V) iletim hattından geçen akım küçülür. Gel git santrali. faz ve nötr olarak 220–230 V.000 V– 380. Konutlar. Isınan sıvının sıcaklığı yükselir.000 W 10 . Çözüm: P = 100. II.10.000. Bu durumda alternatörden alınan elektrik enerjisinin gerilimi taşınamayacak kadar küçüktür.000 voltla daha sonra 100. iletim hattından büyük bir akım geçmesi gerekir. Petrolün pahalı olması nedeniyle dizel motorlu santrallerin ürettiği enerjinin birim maliyeti yüksek olmaktadır. Elektrik enerjisinin üretim noktasından alıcıya ulaşıncaya kadar geçtiği bölümler Örnek: 100. Dizel motorlu santraller Bu santrallerde dizel yakıtı motor tarafından dairesel bir güce dönüştürülür.000. 4. Sıvı kapalı bölmede ve basınç altında olduğundan buharlaşamaz. Her iki durumda iletim hattından geçecek olan akımı bulalım. Ancak gerilimi yükseltirsek (220. Motorun miline bağlı olan alternatör ise AC elektrik enerjisi üretir. düşürücü trafolar kullanılarak yüksek gerilimden kullanım gerilimine (230 V / 400 V) düşürülür.3. Atom reaktöründe yapılan parçalamada ortaya çıkan yüksek ısı. Nükleer santraller Atomun parçalanmasıyla oluşan yüksek ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir.000 W'lık bir gücü önce 10. 5.000 voltla iletelim. Kapalı bölmedeki sıcak sıvı başka bir kazan içerisindeki sıvıyı kaynatıp basınçlı buhar üretir. iş yerleri üç faz olarak 380–400 voltluk elektrik enerjisi alırlar. Güneş santrali. III. sıvıyı ısıtır. Jeotermal enerji santrali b. Diğer elektrik santralleri I. Elektrik enerjisinin iletimi ve dağıtımı Elektrik santralinde üretilen elektrik enerjisinin gerilimi yüksektir. Bu nedenle yaygın olarak kullanılmazlar. IV. (6000 V–18000 V) Üretilen enerji üretildiği bölgede kullanılacaksa.

000.000–380. bir saat boyunca çalışıyorsa yaptığı iş 1 kWh'tir. Elektrikle çalışan bir alıcının harcadığı enerji miktarı artıkça.000–750. manyetik) olarak tanımlanabilir. Yerleşim merkezinin çeşitli yerlerinde kurulan bina tipi ve direk tipi trafo merkezleriyle gerilim düşürülerek abonelere dağıtılır. Elektrikte iş W harfiyle gösterilir. İşte bu nedenle elektrik enerjisi yüksek gerilimle taşınır.000–154. gördüğü iş de o oranda artar.000 volttur. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. ikincisinde 100 amperlik bir akım taşınacaktır. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. E.V = 10. Bir fazlı aktif sayacın iç yapısı Bir fazlı sayaçlar akım bobini.000 V I = P/V = 100. Başka bir deyişle. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar.000/10. Üç fazlı (trifaze) sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 11 . birincisinde 1000 amper.000 V I = P/V =100.11. Şekil 3. Alüminyum disk 600.000 = 100 A Görüldüğü gibi. Bir fazlı (monofaze) sayaçlar ev ve işyerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. devreye bağlı 1000 watt (1 kilowatt) gücündeki alıcı. birim zamanda enerji harcayarak sonuç alma (ısı. ışık. İşin tanımı ve birimleri Elektrikte iş. 1000 amperi taşıyacak iletkenin kalınlığı 100 amperi taşıyacak iletkene göre çok kalın ve ağır olacağından taşıyıcı direk ve izolâtörlerin çok büyük boyutlu olması gerekir. gerilim bobini. İş birimi. kilowattsaat (kWh)'tir. numaratör. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir. İletimde kullanılan gerilim değerleri. İŞ VE GÜÇ BİRİMLERİ VE BİRBİRİNE DÖNÜŞÜMÜ a.000 = 1000 A V = 100.000 000/100. 66.

miliwatt. Gücün ast katları pikowatt.V/R = V2/R [W] eşitliği bulunur. Ödenecek para = W. Güç P ile gösterilir. W = P. Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ya da Şekil 3. Bu denklemi güç formülünde V'nin yerine koyarsak. akım. gerilim değerleri belirlendikten sonra bunlar P=V.I = I.I = 24. gigawatt’tır.I = I2. Ampermetre ve voltmetreyle güç ölçme devresi Örnek: Ütü 220 voltluk şebekeden 4 amper akım çekmektedir. Yine ohm kanununa göre I = V/R'dir. gerilim ve direnç arasındaki ilişkiyi incelemektedir. gücün üst katları kilowatt.t = 10. Elektrikte güç. Buna göre alıcının gücünü bulunuz. Şekil 3.4 = 880 W Örnek: 24 voltluk gerilimle çalışan ve 5 amper akım çeken alıcının gücünü bulunuz. megawatt. Çözüm: P = V. Bunu güç denkleminde I'nın yerine koyarsak P = V.I = 220.R.8 = 80 kWh b. Ampermetre ve voltmetreyle akım. birimi watttır. P = V. t: Zaman) Örnek: Gücü 10 kW (10. Yapılan işi. 12 . Elektrikte güç denklemi: Güç = gerilim x akım. devreden çektiği akım 3 amperdir. Gücün tanımı ve birimleri: Elektrik alıcılarının birim zaman içinde (saniyede) yaptıkları işe güç denir. yani.000 W) olan motor 8 saat çalışmıştır.R [W] eşitliği bulunur.30 000 = 80. Çözüm: P = V. nanowatt. a.I = V.000 TL b. mikrowatt. I [W] Ohm kanunu. b. Elektrik dağıtım şirketine ödenecek parayı bulunuz. Bu yasaya göre V = I.12'de görüldüğü gibi ampermetre ve voltmetre yardımıyla da ölçülebilir. P: Güç. Elektriğin 1 kWh'i 30. alıcının çektiği akım ile gerilimin çarpımıdır.30 000 = 2400. P = V.12.I şeklinde çarpılıp alıcının gücü belirlenebilir.Elektrikte iş denklemi: İş = güç x zaman [kilowattsaat] W = P.t [kwh] (W: İş. Çözüm a.5 = 120 W Örnek: Isıtıcının direnci 100 ohm.R'dir. Alıcının gücünü bulunuz.000 TL olduğuna göre.

Örnek: Elektrik sayacı 5 saatte 30 kWh yazmıştır. Yani.I. alıcının yaptığı işi ölçen aygıt ise sayaçtır.36 BG 1 kW'tır.I denkleminden I çekilirse. Çözüm: 100 mA = 0.736 = 2944 W Örnek: 220 voltta çalışan elektrikli motor 2 BG gücündedir. Başka bir deyişle 1.I = 200.R = 0. İş denklemi: W = P.100 = 900 W Örnek: 100 miliamper akım çeken mini lâmbanın direnci 2 kiloohmdur. Omik özellikli alıcıların gücü hesaplanırken doğru akımla beslenen devrelerde kullanılan güç denklemleri aynen kullanılır. beygir gücü (BG. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 13 . Örnek: Gücü 1 kW (1000 W) olan ısıtıcı 10 saatte kaç kWh enerji harcar? Çözüm: W = P.t = 1. wattmetrede ibre. Şimdi bunları inceleyelim. Çözüm: W = P. Sayaca bağlı olan alıcının gücünü bulunuz. Alıcının çektiği akımı bulunuz.2000 = 200 W P = V. 736 W. sayaçta sayıcı (numaratör) bulunmasıdır. PS) cinsinden ifade edilmesi: Elektrikli motorların gücü watt ya da kilowatt cinsinden verilebildiği gibi beygir gücü cinsinden de ifade edilebilir.1 = 20 W Gücün.0.R = V2/R'dir. akkor flâmanlı lâmba gibi alıcılar omik özelliklidir. İş ve gücün birbirine dönüşümleri: Elektrik alıcılarının gücünü ölçen aygıt wattmetre. c. P = V.I İş denkleminde P yerine V. Bu alıcılar şekil 3.t Güç denklemi: P = V. x = 4.t denkleminden P'yi çekersek.t şeklinde de ifade edilebilir.I = I2. Omik özellikli alıcılar: Ütü.I yazarsak: W = VU.R = 32. Örnek: Gücü 4 BG olan motor kaç kW tır? Çözüm 1 BG 736 W ise 4 BG x W'tır.13'te görüldüğü gibi akım ile gerilim arasında faz farkı oluşturmazlar.100 = 9.1.69 A olarak bulunur.1 A 2 kW = 2000 W V = I. 1. Çözüm: P = 2 BG = 2. Elektrikli alıcı çeşitleri Elektrik enerjisiyle beslenen alıcılar uygulanan akım ve gerilime gösterdikleri tepki bakımından üçe ayrılırlar. HP.10 = 10 kWh F. 1 beygir gücüne eşittir. Tek fark.736 = 1472 W P = V. Lâmbanın çalışma gerilimini ve gücünü bulunuz. P = W/t = 30/5 = 6 kW = 6000 W bulunur. I = P/V = 1472/220 = 6. fırın. Wattmetreyle sayacın yapısı tamamen aynıdır. BİR VE ÜÇ FAZLI ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ a.Çözüm: P = I2.

Şekil 3. Bu alıcılar önce şebekeden akım çekerek şarj olurlar. Yani. AC motor ile lâmbanın çalışma esası aynı olmadığından bu iki alıcının akıma karşı tepkisi de farklı olmaktadır. Akkor Flâmanlı lâmbalarda ise çalışma anında manyetik alan oluşmadığından şebekeden gelen akımın davranışlarında değişiklik olmaz. Kapasitif özellikli alıcılar: Kondansatörler kapasitif özelliklidir. Bobinlerden farklı olarak kondansatörlerde akım 90° ileridedir.Şekil 3. 3.I. 2. P = V. Fabrikalarda motorların oluşturduğu faz farkı kompanzasyon tesisiyle azaltılır.I [VA] denklemiyle belirlenir. kapı otomatiği. Özellikle sanayi tesislerinde AC motor çok olduğundan buralarda faz farkı kavramı önemli bir unsur olarak önem kazanır. zil. alıcıların şebeke akımına karşı yaptığı etkiden dolayı ortaya çıkan sonuçlara faz farkı denir. Faz farkı ile ilgili hesaplamalar çok geniş ve ayrıntılıdır. 14 .13. Bu kitabın amacı elektrikle ilgili temel kavramları pratiğe dönük olarak anlatmak olduğundan faz farkı ile ilgili hesaplamalar genişçe açıklanmamıştır. balast. İşte bu manyetik alan şebekeden gelen akımın akış düzenini değiştirir. trafo. Ardından depoladıkları akımı şebekeye geri verirler.14.Cos φ [W] denklemiyle bulunur. Kondansatörün sürekli olarak dolup boşalması akım ile gerilim arasında 90°'lik faz farkı oluşmasına neden olur. Başka bir deyişle bobin etrafında oluşan manyetik alanın etkisiyle elektrik akımı gerilimden 0 ile 90° arasında geri kalır.Sin φ [VAr] denklemiyle hesaplanır. İndüktif özellikli alıcılarda faz farkı Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın reaktif (iş yapmayan) güce dönüşen bölümü Q = V. gibi alıcılar indüktif özelliklidir. Ortaya çıkan manyetik alan şebekeden çekilen akımın karakteristiklerini değiştirici etki yapar. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun görünür (bileşke) gücü. selenoid valf vb. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın aktif (iş yapan) güce dönüşen bölümü. Bu alıcılar şebekeden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. numaratör. Omik özellikli alıcılarda akım ile gerilim arasında faz farkının olmadığını gösteren vektör Faz farkı: Elektrikli alıcıların akıma karşı gösterdikleri tepki farklıdır. Motorlar devreden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. Bu nedenle. S = V. İndüktif özellikli alıcılar: AC ile çalışan motor.I. İndüktif alıcıların iş yapmak için harcadıkları güce aktif güç denir. bobin.

akım. İndüktif özellikli bir fazlı alıcıların aktif gücü P = V. Bir fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Bir fazlı alternatif akım ile çalışan omik özellikli alıcılarda güç. Çözüm: Motorun aktif gücü: P = V.5.V.R = V2/R [W] denklemleriyle bulunur. gibi aygıtlar üç fazlı AC ile beslenir.9 = 990 W Cos φ = 0. • 539 VAr.I = 220.Sin φ III. şalter.380. Güç katsayısı cosinüsfimetre (kosinüsfimetre) adlı ölçü aletiyle ölçülür Örnek: Bir fazlı asenkron motorun gerilimi 220 volt. akımı 5 amper.0.Sin φ = 220.I. Güç katsayısı 0.5. termik koruyucu gibi donanımlarının değeri en uygun şekilde belirlenebilir. İndüktif ve kapasitif özellikli alıcılarda çekilen akım ile gerilim arasında bir faz farkı ortaya çıkar. Üç fazlı alıcıların aktif. motor tarafından kullanılan (işe dönüştürülen) güçtür. P = V.I. Üç fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Sanayi tesislerinde kullanılan motor.Cos φ II. Denklemdeki Cos φ değerine güç katsayısı (faz farkı) denir. Çözüm: P = V.V.9 Sin φ = 0.43 = 539 VAr Motorun görünür gücü: S = V. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri reaktif (iş yapmayan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: Q = . gerilim.I.I. güç kat sayısı 0. reaktif ve görünür gücünü hesaplamada kullanılan denklemler şöyledir: I.73.5. O nedenle indüktif ve kapasitif özellikli alıcıların güçlerinin hesaplanmasında Cos φ ve Sin φ değerleri de göz önüne alınır.5 = 1100 VA Açıklama • 990 W. kaynak makinesi vb. trafo.9'dur.0. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri aktif (iş yapan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: P= . reaktif ve görünür gücünü bulunuz.15. Üç fazlı aygıtların bakım onarımını yapan teknisyenlerin bu alıcıların gücünü hesaplamayı bilmesi gerekir.Cos φ denklemiyle bulunur.I = I2.8 olan motorun aktif gücünü bulunuz. motor tarafından kullanılamayıp boşa giden (manyetik alana dönüşen) güçtür.43 Motorun reaktif gücü: Q = V. c. motorun şebekeden çektiği bileşke güçtür.V. Motorun aktif. Çünkü güç belli olduğu zaman alıcının sigorta.I.8 = 2629 W HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 15 .Şekil 3. kablo. Kapasitif özellikli alıcılarda faz farkı b. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri görünür gücün bulunmasında kullanılan denklem: S = .I.I Örnek: Üç fazlı motor.0. 380 voltluk şebekeden 5 amper akım çekmektedir. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri güç wattmetre ile doğrudan belirlenebileceği gibi.Cos φ = 1. faz farkı değerleri ölçülüp hesap yoluyla da bulunabilir. • 1100 VA.Cos φ = 220.

yalıtkan malzemeden yapılmış ip ya da iplerdir. kablo faz iletkeni kesitinden küçük olan iletkendir. Kör damar: Çok damarlı kablolarda. iç tesisatta nemli yerlerde ve d ış tesisatta kullanılır. b. II. 16 . TESİSATTA KULLANILAN İLETKENLER a. Elektrik tesislerinde bakır. Kumanda devrelerinde. Düşük kesitli iletken: Nötr kesiti. Tek telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Bir ya da daha çok çıplak telin üzerinin yalıtkan tabakayla kaplanmasıyla üretilir. kalay. Bireysel siperli kablo: Her damarı üzerinde metal siper bulunan kablodur. Çok damarlı kablo: Damar sayısı birden çok olan kablodur. bir ya da birden çok damarın birleşmesiyle oluşan gerece kablo denir.ÜNİTE NO: 3 İLETKEN BAĞLANTILARI A. Çıplak iletken: Elektriksel bakımdan yalıtılmamış (izolesiz) iletkendir. Tek telli (damarlı) çıplak iletken: Topraklama ve havaî hat tesislerinde kullan ılır. Çok telli (damarlı) çıplak iletken: İzolatör (yalıtkan kaide) üzerine yapılan tesislerde kullanılır. damarlar arası boşlukları doldurmak ve kabloya uygun bir biçim verilmesini kolaylaştırmak için kullanılan. daire biçimli (yuvarlak) olan kablodur. İletken çeşitleri I.Tanım: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. damarlarda kullanılan tel sayısına göre ikiye ayrılır: -Çok damarlı tek telli yalıtılmış iletken. alüminyum. Yalıtılmış iletken: Bakır ve alüminyumdan yapılan çıplak iletkenin üzerinin yalıtkan malzemeler kullanılarak izole edilmesiyle üretilmektedir. Kablolarla ilgili temel kavramlar: Damar: Kablonun yalıtılmış olan iletkenidir. 150 mm2) işlemek (kesme. Çok damarlı yalıtılmış iletken. Bütün iletken tek bir telden oluşur. Büyük kesitli iletkenleri (35 mm2. bağlama) zorlaştığından. Kesme (sektör) kablo: Damar iletkeni kesiti daire kesmesi biçimli olan kablodur. yalıtılmış. Sabit ve hafif (düşük akımlı) işletme koşullarında sıva altı ve sıva üstü tesisatta kullanılır. Bir damardaki çıplak tel sayısına göre kendi arasında ikiye ayrılır: -Tek damarlı tek telli yalıtılmış iletken: 1-6 mm2 kesite kadar yapılan ve tek telden oluşan iletkendir. Çok telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Birden çok damar ayrı ayrı yalıtılarak ve ortak bir yalıtkan kılıf ile kaplanarak üretilir. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. birden çok tel üst üste sarılarak (burularak) çok telli iletken üretilmektedir. -Çok damarlı çok telli yalıtılmış iletken Kablo: Elektrik enerjisini ileten ve iki elektrik ayg ıtını birbirine bağlayan. Dairesel kablo: Damar iletkeni kesiti. -Tek damarlı çok telli yalıtılmış iletken: İşleme zorluğu (ağır işcilik) nedeniyle 16 mm2 den büyük kesitli iletkenler çok telli yapılarak üzerleri yalıtkanla kaplanır. gümüş vb. bükme.

ölçü aletlerinde. mekanik ve kimyasal etkilerden korumak amacıyla kullanılan. bakır tellerden yapılmış. direnç teli yapımında. sarımtrak renkte ve yumuşak olan kalay. Lâmbalarda flâman (ışık yayankısım) taşıyıcı olarak kullanılır. Kalay: Beyaz. İçerisinde bulunan karbonun oranına göre font (dökme demir). mavimtrak renkte yumuşak bir metal olan alüminyum. tablo ve pano yapımında kullanılır. Cama kaynak edilebilir. çok damarlı kablolarda ortak kılıfın üzerine gelen. Elektrot. akümülâtör plâkalarında. Demir: Parlak gri renkte yumuşak bir metaldir. sigorta buşonlarının ergiyen tellerinde. Elektrik akımını en iyi ileten gereç olmasına karşın pahalı olması nedeniyle iletken tel olarak kullan ılmaz. Ölçü aletleri. kullanılan metaldir. yumuşak demir ve çelik adlarını alır. 3410 °C gibi yüksek ergime derecesi nedeniyle lâmba flâmanı. ağaç direklerin emprenye edilmesinde (çürümeye karşı dayanıklı hâle getirme) ve lehim üretiminde kullan ılır. bir örgü ya da bakır tel şeritlerin oluşturduğu.9 saflıkdaki elektrolitik bakır kullanılır. direnç yapımında ve maden kaplamacılığında kullanılır. Konstantan: % 40 oranında nikel (Ni). Ortak kılıf: Çok damarlı kablolarda. Elektrik tesisatlarında kullanılan iletken gereçler: Gümüş: Saf gümüş. pillerde negatif elektrot olarak. Kadmiyum: Şarj olabilen pillerde vb. Zırh: Kabloyu mekanik etkilerden koruyan. kablo boyunca devam eden helisel biçimli bir sargıdır. direnç ve paratoner (yıldırımlık) yapımında kullanılır. kontak. damar demetini içine alan ve kabloya istenilen biçimi vermeye yarayan kılıftır. % 60 oranında bakır (Cu) alaşımıdır. kullan ılır.Konsantrik iletken: Bir damarlı kablolarda yalıtkan kılıfın. içersine çelik tel konularak kullan ılır. pillerde elektrot olarak. kontaktör ve şalterlerin kontak kısımlarının yapımında kullanılır. Yalıtkan kılıf: Damar iletkenini yalıtan kılıftır. mavimtrak renkte ve mekaniksel direnci az olan kur şun. Molibden: Korozyona (aşınmaya) ve ısıya dayanıklı sert bir metaldir. akümülâtör plâkalarında. havadan ve sudan etkilenmez. Direnç yapımında. Elektrikçilikte daha çok % 99. Sac: Yumuşak demirden yapılan saclar. Plâtin: Parlak beyaz renkli yumuşak bir metaldir ve havada oksitlenmez. Tungsten: Korozyona karşı dayanıklı sert bir metal olan tungsten. kolayca bükülür. ölçü aletlerinde vb. kullanılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 17 . Alüminyum: Gümüş beyazı. daha çok orta ve yüksek gerilim hatlarında. Metal siper: Her damarın ya da ortak kılıfın üzerine gelen. Elektrik makinelerinin gövde kısmının yapımında kullanılır. Oksitlenmediği ve mıknatıstan etkilenmediği için. Bakır: Kırmızı renkte olan bakır. yassı ya da yuvarlak tellerle yapılmış örgü ya da sargıdır. beyaz parlak renkte ve yumuşaktır. Krom: Gümüş beyazı renginde sert ve parlak bir metaldir. damarı ya da damarları içine alan gömlektir. tel ve levha hâline getirilebilir. kondansatör levhalarının yapımında. Kurşun: Gri. bakır tel ya da şeritden yapılmış bir sargıdır. iletkeni. mavimtrak renkte mekaniksel direnci az ve yumuşak olan çinko. Kılıf: Kabloyu elektriksel bakımdan yalıtmak. yeraltı kablolarında ve lehim üretiminde kullanılır. Dış kılıf: Kabloyu dış etkenlerden koruyan ve kablonun en dışında bulunan kılıftır. Çinko: Beyaz. Isındığında direnci değişmediğinden. direnç teli yapımında ve elektrikli fırınlarda kullanılır. ısıtıcılarda vb.

demir testeresi ise. kesilecek iletkenin cinsine ve çapına göre belirlenir. bükülü kabloların kesilmesinde. Buharı zehirlidir. kullan ılır. maddeler nedeniyle iletken olarak kabul edilebilir.0. sürgülü reosta gibi aletlerin kontaklarının yapımında ve tesisat gereçlerinde kullanılır. İLETKEN BAĞLANTILARI a. ince iletkenlerin kesilmesinde. Oksitlenmediği için ölçü aletleri. Şekil 3. Su içersine asit-metal tuzları katılarak iletken hâle getirilebilir.120 . kablo soyma pensi vb. İletkenlerin kesilmesinde pense. yan keski. içerisindeki tuz. Su: Saf su yalıtkandır.25 .70 . pil ve galvano banyolarında elektrolit olarak kullan ılır. örgülü. İletkenlerin kesilmesi Ev tesisatında kullanılan iletkenler 100 metrelik rulolar hâlinde sat ılır. İletkenler ekleneceği. ocak ve fırın gibi ısıtıcılarda direnç teli olarak kullan ılır.) c. Elektrik tesisatında kullanılan iletken standartları Uygulamada kullanılan iletkenler standart kesitlerde üretilmektedir.1.5 mm2 kesitindeki bir iletkeni demir testeresiyle değil pense ya da yan keski ile kesmek daha doğrudur. Elektriği. kargaburnu.4 .75 . Civa: Beyaz parlak renkli ve 18-22 °C'ta buharlaşan sıvı halde bir metaldir.6 .5 . kalın kesitli kabloların kesilmesinde kullanılır.20 0.500 mm2'dir. 18 .30 .1 . ütü. kullanılır. Elektrik aygıtlarında cam tüp içerisine konarak kontak yapıcı olarak kullanılır. ile soyulur. Yani 1.150 . Wolfram: 3500 °C gibi yüksek bir ergime derecesine sahip olduğundan lâmba flâmanlarının yapımında vb.1. Kullanılacak alet.16 . 0.95 .10 .0. ısıyı iletme özelliği vardır.5 .50 . B. b. mineral vb.35 .400 . şalter. demir testeresi vb. Akümülatör. Üzeri yalıtkan kaplı (izoleli) iletkenler. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla kesilmesi Pense ve yan keski. Pirinç: Bakır-çinko alaşımıdır.Krom-nikel: % 70 Ni. kerpeten. İletkenlerin soyulması İç tesisatta kullanılan iletkenlerin üzeri yalıtkan maddeyle kaplıdır.2. Tek telli iletken uçlarının açılmasında iletken damarın zedelenmemesine ve çok telli iletkenlerde damarı oluşturan tellerin kopmamasına dikkat edilir. yan keski. anahtar. (Şehir şebekesindeki su.300 .185 240 . bir yere bağlanacağı zaman üzerindeki yalıtkanın soyulması gerekir. % 30 Cr (nikel-krom) alaşımıdır. Bunlar. çakı. Sıcaklıkla direnci az değiştiğinden.50 .

karşılıklı gelmemesi sağlanmalıdır (Şekil 3. pense ve kargaburun kullanılarak yapılır. Bükme işleminde ince iletkenler için kargaburun. Şekil 3. Şekil 3. İletkenlerin bükülmesi sırasında 90°'lik dik açı ile bükülmesine. Düz ek çeşitleri 2. orta kısmından iyice sıkıştırılarak düzgün bir şekilde katlanmasına dikkat edilmelidir.) Şekil 3. İletkenleri eklemede kullanılan yöntemler şunlardır: 1. Havaî hatlarda klemens ile T ek yapılırken iç tesisatta buat içerisinde yapılır.4). kalın kesitli iletkenler ise klemensle eklenir.Şekil 3. T ek: Alçak gerilim havaî (dış) hatlarında ve iç tesisatta. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla soyulması c. Düz ek: İnce kesitli iletkenlerde ek. Ekleme işleminden sonra ek yerleri.3. ek yerlerinin. İletkenlerin bükülmesi d.4. T ek çeşitleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 19 . kullanılan iletkenin boyu kısa geldiğinde ya da düz giden bir hattan enerji almak gerektiğinde ekleme yapılır.5. temasın çok iyi olması için lehimlenir ve izolebantla yalıtılır. (T ek yapılırken iletkenler zedelenmemelidir. Gevşek yapılan eklerde elektriksel temas kötü olur. Çok damarlı iletkenlerin eklenmesinde damarların kısa devre olmaması için. Şekil 3.2.5. ek yeri sağlam ve sıkı olmalıdır. çekme kuvveti az olan yerlerde kullanılır. Düz ekte. kalın iletkenler için pense kullanılır. Bu ise akımın zor geçmesine ve ek yerinde ısı oluşmasına sebep olur. İletkenlerin bükülmesi İletkenlerin vida ve klemense montajında uç kısımlarının bükülmesi gerekebilir. İnce kesitli iletkenler pense ya da kargaburun ile sarılarak. İletkenleri ekleme yöntemleri İç tesisatta.

Çift T ek çeşitleri 4. İletkenlerin klemens kullanılarak eklenmesi 6. İletkenlerin uçları yeterli uzunlukta açıldıktan sonra klemensin sıkıştırma vidası altına yerleştirilir ve vida sıkılır. Şekil 3. Tek telli ve çok telli iletkenler eklendikten sonra lehimlenmeli ve yalıtılmalıdır (Şekil 3.).3.6.6. Çift T ek: Düz giden hatlardan iki ayrı yönde ek almak gerektiğinde yapılır. klemens gövdesi dışında çıplak iletken bırakılmaz. İletkenlerin yalıtılması 20 . 5.).8.7. İletkenlerin klemenslerle eklenmesi: İletkenler Şekil 3. Özel ek: Dış tesisatta kalın kesitli iletkenler klemens ve boru ile eklenir alçak gerilimli iç tesisatlarda ise klemens bulunmadığı zaman iki iletkenin aynı yere bağlanması gerektiğinde farekuyruğu ve geçmeli tip ek yapılır (Şekil 3. Ek yerlerinin birbirine değmemesi için izolebant kullanılarak yalıtım yapılır. vidalar iyice sıkılır.6. Klemensle ek yapılırken. İletkenlerin ek yerlerinin yalıtılması: Elektrik tesisatlarında kullanılan kablolar buatlarda birbirine eklenir.7'de görüldüğü gibi klemenslerle de eklenebilir. Şekil 3. Şekil 3.

Devre bağlantısı yapılırken trafonun etiketinden bağlantı uçları belirlenemiyorsa sargıların kesitlerine bakılır. Gerilimi düşürmede kullanılan trafolarda primer ince kesitli telden çok sarımlı. Sekonderden alınan gerilim ve akımın değeri. sargı kesiti gibi öğelere göre değişir. bölümde açıklanmıştır. Trafolar elektriğin frekansını değiştirmez. Zil transformatörü: Elektrik akımını ve gerilimini alçaltıp yükseltmeye yarayan aygıta transformatör (trafo) denir. cam. sarım sayısı. Trafolar isteğe göre her güç ve gerilim değerinde üretilebilir. ÇAĞIRMA VE MALZEMELER BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN a. Bir fazlı trafolarda primer (birincil) ve sekonder (ikincil) olmak üzere iki sarım ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine yerleştirilmiştir. otomatik. Uygulamada.ÜNİTE NO: 4 ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARI Elektrik tesisatları kullanılarak haberleşme işleri yapılabilmektedir. Örneğin zil çalıştırmak için 220/12 V ve 3-5 W gücünde bir trafo yeterli olur. primer Şekil 4. gerilim değerleri göz önüne alınır. Primere uygulanan alternatif akımın yarattığı değişken manyetik alan nüve üzerinden geçerek sekonder sargısını etkiler. Sigortalar 4. fişli ve yüksek gerilim sigortaları kullanılır. (Sekonderin sarımının içindeki elektronları hareket ettirir.) Değişken manyetik alana maruz kalan sekonderin çıkış uçlarında değişken (AC) gerilim doğar. bıçaklı. b.1. Sigorta: Elektrik besleme hatlarını ve aygıtları aşırı akıma karşı korumak için kullanılan devre elemanına sigorta denir. Bu bölümde düşük gerilim zayıf akımla çalışan çağırma ve bildirim tesisatları incelenecektir. akım. Seçim yapılırken beslenecek alıcının. nüvenin boyutu. A. Transformatörün yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 21 . buşonlu. sekonder ise kalın kesitli telden az sarımlı olur.

ding dong. Konutlarda uygulanan çağırma ve bildirim tesislerinde 0. amyant. Mekanik zil: Bobin. kâğıt. Borular: Çağırma ve bildirim tesisleri sıva üstü ya da sıva altı tesisat olarak döşenir. Mekanik zil II. Elektrik tesislerinde bakır.26 mm çapındadır. entegre. bim bam. ç. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. e. yay tarafından yukarı itildiğinden açık durumdadır ve devreden akım geçmez. II. 22 . porselen.18 . Bergman boru: İç kısmı vernikli kartonla kaplı alüminyum sacdan yapılmış sıva üstü tesisatta kullanılan boru çeşididir. kanarya sesi. Normalde (butona basılmadığında) kontak. paleti çeker ve tokmak çana vurur. kalay. bakalit. Elektrik akımını geçirmeyen maddelere yalıtkan denir. Uygulamada kullanılan boru tipleri şunlardır: I.26 mm çaplı olarak satılır. Elektronik devreli zil Direnç. çan gibi elemanların birleşmesinden oluşmuş devre elemanıdır.50-0. Çok yaygın olarak kullanılan kanarya sesli ziller sönümlü osilatör devresinden meydana gelmiştir. alüminyum. Butondan elimizi çektiğimizde ise yay kontağı iterek akımı keser. Peşel boru: İnce çelik sacdan yapılmış.5 mm2 kesitinde bakır kablolar kullanılır. müzik. 9 .18 . Aydınlatma sortilerinde 1. Tesisatlarda. gümüş vb. transistör. kauçuk. insan sesi gibi sinyaller üreten modelleri vardır. Buton: Devreyi açıp kapamaya yarayan buton. Şekil 4. Hareketli ya da çok kıvrımlı yerlerde kullanılan spiral borular ise. bağlantı uçları ve yay düzenekli kontaktan oluşur. mika.5 mm2.14 . Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür. priz sortilerinde ise 2.2. Bu durumda demir nüve mıknatıslığını kaybederek paleti bırakır.c. palet.11 . Melodili zillerin. PVC. İletken: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. hoparlör gibi elemanlar kullanılarak yapılan gereçlere elektronik devreli zil denir. Mıknatıslanan demir nüve. Palet normal konumuna döndüğünde ise A kontağı tekrar kapanarak bobine yeniden akım verir. paslanmaya karşı özel bir madde ile kaplanmış boru çeşididir. Zilin bobin uçlarına 4-8-12 voltluk gerilim uygulandığında bobin etrafında bir manyetik alan oluşarak nüveyi mıknatıslar. presbant gibi maddelerden yapılmış yalıtkanlar kullanılır. Palet çekildiği anda Şekil 4. d. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür. Ziller: I. Butona basıldığında kontaklar kapanır ve alıcı çalışır. kondansatör. cam. tokmak. Borular 3 m boyunda ve 14 .75 mm2 kesitinde PVC izoleli bakır iletkenler tercih edilir. Bobine kesik kesik uygulanan akım çanda ses oluşturur. nüve. fiber.2'de görülen A kontağı açıldığından bobinin enerjisi kesilir.

buat. l. Hat klemensi: Elektrik dağıtım direklerinden konutlara ve iş yerlerine enerji alırken kullanılır. binanın betonu dökülmeden önce yapılan boru döşeme işlemi yapılırken yerleştirilir. Buat: İletkenlerin eklendiği ve dağıtımlarının yapıldığı ek kutularıdır. sacdan ya da plâstikten yapılır. Kroşeler. IV. Pater: Sıva altı tesisatta tavan ve duvara monte edilecek araçların kolayca vidalanmasını sağlamak için kullanılan tahta parçasıdır. Pater. ğ. gibi yerlerde kullanılır. pano. Kablo pabuçları: Kalın kesitli ve çok telli iletkenlerin vidalara çok kolayca bağlanmasını sağlamak için kullanılan elemandır. seyyar kablo vb. Yumuşak ve sert olmak üzere iki tipte yapılır. 26 mm çapında üretilir h. Lüstr klemens: Porselen gövdeli olup sıcaklığın yüksek olduğu ortamlarda kullanılır. sert tipler ise hasır (beton) altına döşenir. PVC'den ya da ince sacdan üretilir. Yüksek mekanik dayanım istenen tutturma işlerinde ise çelik dübeller kullanılır. duvara ya da tavana kroşelerle tutturulur. Yumuşak tipler binanın duvarlarına. Uygulamada yuvarlak ve kare şeklindeki buatlar kullanılır. Kroşeler: Sıva üstü tesisatta borular. 18. Anahtar ve priz kasaları: Sıva altı tesisatta anahtar ve prizleri duvarlara monte etmede kullanılan plâstik elemandır. Muf: Boruların eklenmesinde kullanılan gereçtir. i. 14.III. Spiral boru: Çok kıvrımlı yerlerde kullanılır. Ray klemens: Panolarda kablo eklemede kullanılır. j. Dübel: Elektrik tesisatıyla ilgili araç gereçlerin beton duvar ve tavana tutturulması için vida yoluna yerleştirilerek kullanılan plâstik elemandır. Uygulamada en çok 6-7-8 numaralı dübeller kullanılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 23 . ı. f. Simit klemens: Buatların içine konarak kablo eklemede kullan ılır. Klemensler: İletkenler daha iyi temas için klemensler kullanılarak eklenir. k. Dirsek: Boruların 90° dönüş yapması için kullanılan gereçtir. g. Uygulamada kullanılan klemens çeşitleri şunlardır: Sıra klemens: Duy. PVC boru: PVC (polivinil clorür) maddesinden üretilir.

Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur. 24 . Rasgele sembol çizmek. ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Zayıf akım devreleri çizilirken standart semboller kullan ılır.B. sembolleri değiştirmek uygulayıcı teknisyenlerin aklını karıştırabilir. Sembollerin anlaşılır ve yönetmeliklere uygun olması önemlidir.

4'a bakınız. Kapalı şema olarak da adlandırılan çizimde iletkenler bir çizgi şeklinde gösterilir. Şekil 4.4.5. Tesisatı yapacak elektrikçi projeleri göz önüne alarak uygulamayı yapar. Kapalı şemada tek çizginin kaç iletkeni temsil ettiği. Elektrik tesisat projeleri aydınger kâğıdına tek hat şeması şeklinde çizilir. Elektrik tesisatları sıva üstü ve sıva altı olmak üzere iki şekilde yapılır. 60° eğik ve üç iletkene kadar iletken sayısınca çizilen ince çizgilerle.C. çizginin üzerine rakamla iletken sayısı yazılarak belirtilir. Kapalı şema Şekil 4. Bir butonla bir zil tesisatı: Bir butonla bir zil tesisatı devresi. butona basıldığı sürece zil çalar (Şekil 4. BİR BUTONLA BİE ZİL TESİSATI 1. Bir butonla bir zil tesisatı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 25 .3. Şekil 4. açık ve kapalı şema olmak üzere iki şekilden oluşur. üç iletkenden fazlası içinse. Bu tesisatta. Açık şema D. mimarî plân üzerine semboller kullanılarak çizilir. ELEKTRİK TESİSATLARININ ÇİZİMİ VE ÖZELLİKLERİ Tesisatın projesi. Şekil 4.5).3 ve şekil 4.

Şekil 4. Bir butonla iki zil tesisatı: Birbirine paralel bağlı iki zil ve bir butondan oluşan tesisattır.6).6. Paralel bağlı zil sayısı artırılarak bir yerden daha fazla zilin çalıştırılması sağlanabilir (Şekil 4. Bir butonla iki zil tesisatı 26 .2.

Viskontak. Buşonlu sigortalar: Buşonlu sigortalar şu parçaların birleşiminden oluşur: I. Orta kısmı oyuk tip viskontaklar gövdeye istenilmeyen akım değerinde buşonun takılmasını önler. kapağı. Sigortalar: Alıcıyı besleyen hatları.1.ÜNİTE NO: 5 AYDINLATMA TESİSATLARI A. cihazları aşırı yüklenme ve kısa devrelere karşı korumada kullanılan elemana sigorta denir. Buşon iletkeni (sigorta teli): Değişik akım değerlerinde üretilmiş teldir. Buşonlu sigortaların parçalarının özellikleri şunlardır: I. II. Kuvars kumu: Eriyen telin oluşturduğu sıcaklığın olumsuz etkisini azaltmak için kullanılan maddedir(Şekil 5. Sinyal pulu: Buşon içindeki ince telin uç kısmına takılır.2. IV. Viskontak: Buşon gövdeye takıldığında buşonun metal başlı ucu ile dipkontak arasında iletkenliği sağlar. Şekil 5. Gövde: Sigortanın bağlanacağı yere tutturulmasını sağlayan kısımdır. Şekil 5.) Üst kontak: Buşon kapağının tutturulması için diş açılmıştır. Gövde. Dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlamaya yarar (Şekil 5.1'e bakınız.2). Buşon: Akımı kesme düzeneğinin bulunduğu kısımdır. Telin kopmasıyla yaylı fırlatma düzeneği sayesinde pul yerinden fırlar. Buşon. Buşon yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 27 . Sigorta çeşitleri şunlardır: a. Gövde şu kısımlardan oluşur: Dip kontak: Şebeke faz ucunun bağlandığı ve gövdenin içinde alt tarafta bulunan k ısımdır. AYDINLATMA ARAÇ VE GEREÇLER 1.2).2). Buşon şu kısımlardan oluşur: Buşon gövdesi: Telin erimesi anında oluşan ısıya dayanacak şekilde porselenden yapılmıştır (Şekil 5. (Şekil 5. Tesisata giden faz ucu üst kontağın vidasına bağlanır. Buşonlu sigorta II. Buşonlar. III. Buşon.2). Alt ve üst kapaklar: Buşonun iki ucunda bulunur. Sinyal pulcuğu her akım değeri için ayrı bir renkte boyanmıştır (Şekil 5. 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 50 – 63 – 80 – 100 A değerlerinde üretilir. Sigorta devreye seri bağlanır ve üzerinden anma akımından çok akım geçtiğinde devreyi açar.

Bıçaklı (NH) sigortalar: Sanayi tesislerindeki yüksek akımlı alıcıların korunmasında kullanılan sigorta çeşididir. Kırmızı: 10 A. c. 28 . L tipi sigortalar aşırı akım durumunda hemen atar. Sarı: 25 A. Küçük akım (cam) sigortaları: Cam sigortalar radyo. Üç fazlı motorların korunmasında kullanılan otomatik sigortaların mandalları birbirine akuple edilir. Normal çalışma anında kaçak akım koruma rölesinin nüvesi üzerinde herhangi bir manyetik alan oluşmaz ve akım trafosunda indüklenen gerilim sıfırdır. e. f. 2. cihazların korunmasında kullanılırlar. L tipi sigortalar aydınlatma ve priz tesislerinde kullanılırken. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 40 – 45 – 50 amperlik değerlerde üretilmektedir. Bu sigortalar altlık ve buşon olmak üzere iki parçadan oluşur. Buşon kapağı: Yalıtkan bölümü porselenden. Termik koruma bimetal esaslıdır. TV. Bu tip sigortalar termik ve manyetik koruma düzenekli olarak üretilmektedir. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar L (B) ve G (C) tipi olmak üzere iki tipte üretilir. Cam. Mavi: 20 A. Yüksek gerilim sigortaları: Yüksek gerilim sigortaları trafo merkezlerinde ve santrallerde kullanılır. III. Devreden aşırı akım geçince bimetal bükülerek akım geçişini sağlayan kontakları açar. iletkenle toprak arasında gidip gelen akım farkı sonucunda eşitlik bozulduğundan. oluşan fark akımı sayesinde trafoda (sekonder sargı) bir gerilim indüklenir. Bakır rengi: 63 A Not: İç Tesisat Yönetmeliği'ne göre yamanmış ya da üzerine tel sarılarak köprülenmiş sigortaların kullanılması yasaktır. G tipi modeller ise gecikmeli olarak devreyi açar. Siyah: 35 A. Gövdeye kaçak olduğunda. Beyaz: 50 A. Otomatik sigortalar: Alıcının aşırı akım çekmesi ya da kısa devre anında akımı kesen araçtır. Bu sayede fazın birisinin bağlı olduğu sigorta attığında üç fazın akımı da kesilir. Fişli sigortalar: Fişli sigortalar daha çok oto elektrik devrelerinde kullanılırlar. merdiven ışık otomatiği vb. iletken kısmı pirinçten yapılan parçadır. sigortanın atması (buşon telinin erimesi) anında sinyal pulcuğunun fırlayarak kişilere zarar vermesini önler. Buşon kapağının üstünde yuvarlak bir cam bulunur. d. b. Boru şeklinde olan bu sigortaların mekanik ve ısı dayanımı diğerlerine oranla çok yüksektir. G tipi sigortalar ise motor koruma devrelerinde kullanılır. Manyetik koruma ise aşırı akım geçmesi durumunda elektromıknatıs hâline gelen kalın kesitli bobinin nüveyi hareket ettirerek kontaklar ı açtırması esasına dayanmaktadır. Gri: 16 A. Pul renklerinin akım karşılıkları şöyledir: Yeşil: 6 A. Motorlar kalkış anında normal akımlarından bir kaç misli değerde aşırı akım çekerek çalışmaya başladıklarından bu tip alıcılarda gecikmeli atan otomatik sigortalar tercih edilir. Kaçak akım koruma rölesi (diferansiyel röle): Kaçak akım koruma rölesi alıcıların gövdesine 30 mA lik akım kaçağı olması hâlinde devreyi açan elemandır.Buşonun kaç amperlik olduğu sinyal pulcuğuna bakılarak anlaşılabilir. Bu gerilimden dolayı oluşan akım devreyi açacak manyetik güce ulaştığı anda röle beslemeyi keser.

Kaçak akım koruma röleleri elektrikli aygıtları kullanan kişilerin çarpılmasını önlemek için kullanılan çok önemli ve yararlı bir aygıttır. Bu elemanın kullanımında şu hususlara dikkat edilmelidir: I. Röleden sonraki tesisatta nötr iletkeni ve topraklama (koruma) iletkeni ayrı ayrı olmalıdır. (Yani toprak hattıyla nötr hattı birbirine değmemelidir.) II. Nötr iletkeni izoleli olarak çekilmeli, topraklanmamalı ve hiçbir yerde (buat, priz, vb.) toprakla ya da koruma iletkeniyle elektriksel olarak temas etmemelidir. III. Röleyi denemek için faz ile nötr iletkeni kesinlikle k ısa devre edilmemelidir. Kaçak akım koruma rölelerinin 300 mA'lik akım kaçağını algılayarak devre akımını kesen modellerine yangın koruma rölesi denir. 3. Anahtarlar: Elektrik devrelerinde açma ve kapama görevi yapan devre elemanına anahtar denir. Anahtarların yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü anahtar: Sıva üstüne monte edilen anahtardır. II. Sıva altı anahtar: Sıva içerisinde gömülü anahtar kasası içine monte edilen anahtardır. III. Etanj (antigron) anahtar: Nemli yer tesislerinde kullanılan anahtardır. Nem, toz, patlayıcı gaza karşı sızdırmaz özelliktedir. Anahtarların kumanda şekline göre sınıflandırılması: I. Tuşlu anahtarlar: Düğmesine elle basılarak kumanda edilen anahtar tipidir. Çok yaygındır. II. Döner mandallı anahtarlar: Düğmesi elle çevrilerek kumanda edilen anahtar tipidir. Anahtarların işlev bakımından sınıflandırılması: I. Adî (tek kutuplu) anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarar. II. Komütatör anahtar: İki ayrı lâmba ya da lâmba grubunu bir yerden ayrı ayrı yakıp söndürmeye yarar. III. Vaviyen anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu iki ayrı yerden yakıp söndürmeye yarar. 4. Prizler: Elektrikli aygıtların beslenmesinde kullanılan elemandır. Prizlerin yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü priz, II. Sıva altı priz, III. Etanj (antigron) priz Prizlerin işlev bakımından sınıflandırılması: I. Normal (adî) priz, II. Topraklı priz, 5. Fişler: Elektrikli aygıtların prizden beslenmesi için kullanılan elemanlardır. Fiş çeşitleri şunlardır: I. Erkek fiş, IV. Topraklı dişi fiş, II. Topraklı erkek fiş, V. Telefon fişi III. Dişi fiş,
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

29

6. Uzatma kabloları: Elektrikli aygıtların besleme kablosunun kısa geldiği durumlarda kullanılan araçtır 7. Duylar: Lâmbanın devreye bağlanmasında kullanılan elemandır. Duy bağlanırken anahtardan gelen faz ucunun duyun dip kontağına bağlanması gerekir. Yapılışlarına göre duy çeşitleri şunlardır: I. Süngülü duy: Sarsıntının fazla olduğu yerlerde (taşıtlar, el fenerleri vb.) kullanılır. Bunlarda, lâmbanın duya giren kısmında çıkıntılar vardır. Bu çıkıntılar sayesinda lâmba duya çok sıkı bir şekilde monte edilebilmektedir. II. Vidalı duy: Lâmba başlığına ve duyun içine açılan dişlerin birbirine vidalanarak bağlandığı duydur. Sarsıntının olmadığı tesislerde kullanılır. Kullanıldığı yere göre duy çeşitleri şunlardır: I. Asma (üniversal) duy, IV. Bahçe duy, II. Tavan duyu, V. Donanmaduyu, III. Duvar duyu, VI. Braçol duy Büyüklüklerine göre duy çeşitleri şunlardır: I. Minyonet duy (E-7): Daha çok zayıf akım (1,5-12 V) devrelerinde kullanılır. II. Minyon duy (E-14): Zayıf akım ve aydınlatma devrelerinde kullanılır. III. Normal duy (E-27): 220 voltluk aydınlatma tesisatlarında kullanılır. IV. Golyat duy (E-40): 200 W'tan daha büyük güçlü lâmbaların beslenmesinde kullanılır. 8. Rozanslar: Tavana asılarak kullanılan duyların kablolarla irtibatını sağlamak için kullanılan elemandır. 9. Lâmbalar: Lâmbaların ışık yayması, elektrik akımının direnci yüksek metallerden geçerken onu ısıtması esasına dayanmaktadır. Joule (jül) yasasında da vurgulandığı gibi içinden akım geçen her iletken belli oranda ısınmaktadır. Bu ısınma bakırda, gümüşte, çinkoda, tungstende farklı değerlerde olmaktadır. Isınma miktarını belirleyen unsur metalin öz direncidir. Aydınlatmada kullanılan lâmbaların çeşitleri ve özellikleri şöyledir: a. Akkor flâmanlı (kızaran telli, enkandesant) lâmbalar: Akkor flâmanlı lâmbalar, cam gövde ve yüksek dirençli flâmandan oluşur. Bu tip lâmbaların standart güç değerleri: 5–15–25–40–60–75–100–150–200 W'tır. Akkor flâmanlı lâmbalar ürettikleri ışığın azlığı nedeniyle pek tercih edilmez. b. Flüoresan lâmbalar: İki ucu flâmanlı cam tüp, balast, starter, soket gibi elemanların birleşmesiyle oluşmuş lâmba çeşididir. Akkor lâmbaya göre çok fazla ışık yaydığından günümüzde en çok tercih edilen lâmba türüdür. Flüoresan lâmbaların iyi yönleri şunlardır: I. Işık verimi akkor lâmbadan yüksektir. II. Göz kamaştırmaz. III. Az ısınır. IV. Ömrü uzundur. V. Gün ışığı yayar.

30

Flüoresan lâmbaların olumsuz yönleri şunlardır: I. İlk maliyeti yüksektir. II. Montajı karmaşıktır. Günümüzde elektronik balastlı mini boyutlu, kompakt tip flüoresan lâmbalar da kullanım alanına girmiştir. 10. Buat kapakları: Dairesel ya da kare şeklinde olan buat kapakları plâstik ya da ince sacdan yapılır. AYDINLATMA TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Aydınlatma tesisatlarında standart semboller kullanılır. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

31

Ancak yapılan tesisatta priz sayısı 1-2 adet ise prizler lâmbaları besleyen linyeye bağlanabilir. Tek fark. Uygulamada anahtarlı potlu ve dokunmatik tip dimmerler kullanılmaktadır. AYDINLATMA DEVRELERİNİN KURULMASI 1. Dokunmatik dimmerlere ise dokundukça ışığın Şekil 5.4). Şekil 5.3). 32 .4. Adî anahtar ve priz tesisatı Bir linyeden hem lâmbayı hem de prizi beslemek gerektiğinde kullanılan devredir (Şekil 5. Aydınlatma ve priz tesislerinde lâmba ve prizler ayrı linyelerden beslenir. lâmbaya kumanda eden anahtarın içinde elektronik akımgerilim kontrol (dimmer) devresinin bulunuyor olmasıdır. Düğmeye basılınca lâmbanın ışık şiddeti artmaya başlar.5. Dimmer anahtar tesisatı şiddeti sürekli olarak azalıp çoğalır. Dokunmatik dimmerler çevirmeli tiplere göre daha pahalıdır.B. Adi anahtar tesisatı 2. Bunun amacı prize bağlı alıcı sigortayı attırdığında lâmbaların sönmesinin önüne geçmektir. Adi anahtar priz tesisatı 3.5'de verilen devre yapı olarak adî anahtarlı lâmba tesisatına benzer. Adî anahtarlı lâmba tesisatı: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarayan devredir (Şekil 5.3. Potlu olan dimmerler çevrildikçe lâmbanın ışık şiddeti değişir. Dimmer anahtarlı lâmba tesisatı: Şekil 5. Düğmeden el çekilmezse ışığın şiddeti maksimum olduktan sonra tekrar azalma başlar. Şekil 5.

4. Komütatör anahtarlı tesisat: Şekil 5.6'da verilen devre iki ayrı lâmba ya da lâmba grubuna kumanda etmek mümkündür. ile

Şekil 5.6. Komütatör anahtar tesisatı 5. Vaviyen anahtarlı tesisat: Şekil 5.7'te verilen devre lâmbayı iki ayrı yerden yakıp söndürmede kullanılır.

Şekil 5.7. Vaviyen anahtar tesisatı 6. Nemli yer malzemesi ile tesisat: Kazan dairesi, atölye, kümes, hamam, depo vb. gibi nem oranının yüksek olduğu ya da kimyasal gazların bulunduğu yerlerde nem geçirmeyen gereçler kullanılarak tesisat yapılır. Nem ve mekanik zorlanmalara dayanıklı kablolar antigron (NYM) olarak adlandırılır. Nemli yer tesisatı şöyle yapılır: a. İletken yolunun çizilmesi: Duvar ya da tavana döşenecek iletken, buat, duy, priz gibi elemanların geçeceği yerler projeye uygun olarak tebeşirle işaretlenir. b. Geçiş yerlerinin açılması: Antigron kablonun geçeceği duvar ve tavan delikleri murç, yankeski, matkap (breyz) gibi takımlar kullanılarak açılır. c. Kroşelerin tutturulması: Antigron kablosu duvar ya da tavana plâstikten yapılmış kroşelerle döşenir. Kroşeler plâstikten yapılmış dübel ve ağaç vidasıyla tutturulur. Dübeller 6, 7, 8, 10... mm çaplı olarak üretilir. Tesisatta kullanılan kablonun kesiti arttıkça kullanılan dübelin boyutu da büyütülür. Kablonun yatay düşenmesi durumunda kroşeler arası mesafe 30-60 cm, düşey döşenmesi durumunda ise 40-60 cm olur. Yan yana giden kablonun çok olduğu yerlerde ray tipi antigron kroşeleriyle döşeme yapılarak işçilik süresi kısaltılır. d. Kablonun kroşeler üzerine döşenmesi: Kroşeler monte edildikten sonra kablolar çok düzgün bir şekilde döşenir. e. Kablo uçlarının açılması: Antigron kablonun, anahtar, priz, buat, pano gibi yerlerde ekleme işlemi yapılır. Kablonun uçlarının açılması, çakı, yankeski gibi takımlar kullanılarak yapılır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

33

f. Buat, anahtar, priz bağlantılarının yapılması Antigron kablonun buatlardaki eklemeleri simit ya da s ıra klemens kullanılarak yapılır. Buat kapakları nem geçirmeyecek şekilde sıkıca kapatılır. Buat, anahtar, priz, pano vb. gibi elemanlara yapılan kablo girişlerinde silindirik deliklerden nem, kimyasal madde girişini önlemek için vida dişli rakorlar (alt kısma lâstik contalar konularak) sıkıştırılır. 7. Merdiven ışık otomatiği tesisatı: Çok katlı yapılarda merdiven boşluğunun aydınlatılmasında şekil 5.8'de verilen şema kullanılır. Devrede herhangi bir butona basıldığında merdiven ışık otomatiği cihazının içindeki röle kontaklarının konumunu değiştirir. Ayarlanan süre sonunda röle kontakları açılır ve lâmba söner. Merdiven ışık otomatikleri mekanik ya da elektronik yapılı olarak üretilmektedir. Mekanik yapılı olanlar sadece eski konutlarda karşımıza çıkar. Günümüzde üretilen merdiven ışık otomatiklerinin tamamı elektronik devrelidir. Elektronik yapılı merdiven ışık otomatiklerinin yapısı, çalışması ve devreleri endüstriyel elektronik kitabında açıklanmıştır.

Şekil 5.8. Merdiven otomatiği tesisatı C. FLUORESAN LAMBA TESİSATI Flüoresan lâmbaların devresinde bazı elemanlar bulunur. Önce bu gereçleri inceleyelim. 1. Flüoresan tüp: Şekil 5.9'da yapısı görülen flüoresan tüpün hava boşaltılmış içine özel gaz (argon) ile civa doldurularak üretilmiştir. Lâmbanın flâmanları tungsten metalindedir. Flâmanlar arasındaki boşlukta ise ısıyla elektron yaymaya aşlayan oksit tabakası mevcuttur. Boru eklindeki cam tüpün iç yüzeyine ise flüoresan madde sıvanmıştır.

Şekil 5.9. Fluoresan tüp 34

2. Balast: Şekil 5.10'da yapısı görülen balast ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine sarılmış bobinden oluşan elemandır. Balast, flüoresan lâmbanın çalışabilmesi için mutlaka kullanılması gereken bir elemandır. Uygulamada 20 ve 40 W gücündeki balastlar yaygın olarak kullanılmaktadır. Balastlar yapılarına göre ikiye ayrılır: I. Bobinli (klâsik) balast II. Elektronik balast Bobinli balastlar 5-10 W gibi ilave bir güç tüketirler. Elektronik balastların güç tüketimi ise yok denecek kadar azdır. O nedenle elektronik yapılı balastlar tercih edilmelidir. Balast seçimi yapılırken dikkat edilecek diğer önemli husus ise kalitedir. TSE kalite belgesi olmayan balastlar ses yapmakta ve kısa ömürlü olmaktadır. Şekil 5.10. Balast 3. Soketler: Flüoresan lâmbayı devreye bağlamada kullanılan elemanlara soket denir. 4. Starter (başlatıcı): Cam tüp içerisine yerleştirilmiş ısıya duyarlı kontakları bulunan küçük boyutlu elemandır. Bu aygıt, flüoresan lâmbanın flâmanları ısınana kadar devrede kalır. Yanmakta olan bir flüoresan lâmbadaki starter çıkartılsa bile lâmba yanmaya devam eder. Starterin cam tüpü içerisinde bulunan bimetal, uzama kat sayıları farklı iki ince metalin birleştirilmesiyle üretilmiştir. Lâmba devresine akım uygulandığında bimetalli kontak düzeneği kapalıdır. Bu sayede starter üzerinden akım geçişi olur. 1-2 saniye içinde ısınan bimetal kontağın açılmasına neden olur. Starterlerde bimetal düzeneğine paralel olarak bağlanan küçük kapasiteli kondansatör bimetalli kontakların ömrünü uzatıcı etki yapar. Başka bir deyişle kondansatör startere gelen parazitik Şekil 5.11. Starter (istenmeyen) sinyallerin bozucu etkisini ortadan kaldırır. Flüoresan lâmba devresinin çalışma ilkesi: Şebeke gerilimi lâmba devresine uygulandığında, birbirine yakın durumda bulunan starter elektrotları arasında ark (atlama) oluşur. Bu sırada elektrotlar ısınarak birbirine değer. Starterin kontaklarından akım geçmeye başlamasıyla flâmanlar üzerinden akım geçerek bunların elektron yaymasına ve tüp içindeki civanın buharlaşmasına neden olur. Akım, bimetal ve kontak üzerinden geçtiğinden, starter içerisindeki gaz ve bimetal soğuyarak kontakları açar. Starter devresinin açılması ile balastın akımı kesilir ve manyetik alanında düşüş olur. Manyetik alandaki düşüş nedeniyle balast bobini üzerinde, şebeke geriliminden daha büyük bir öz indükleme EMK’sı (yaklaşık 1000 V) oluşur. Yüksek gerilim, flâmanlar arasında (daha önce ısınarak iletken hâle gelen lâmba iç ortamı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 35

ultraviyole ışınlarının oluşmasını sağlar.13) Şekil 5. 100–110 V dolayına düşürerek ilk anda ateşleyici olarak yaptığı görevi. Dam direğiyle enerji girişi: Tek ya da iki katlı konutların elektrik kurumuna ait direkten enerji almasında dam direği kullanılır. 1. Bir lambalı fluoresan lamba tesisatı 2. Bir lâmbalı (1x40 W) flüresan lâmba tesisatı: Şekil 5. ÜÇ LİNYELİ TESİSAT YAPIMI Elektrik kurumunun enerji dağıtım noktasından alınan elektrik enerjisi ana kolon sigortası ve monofaze sayaç üzerinden geçtikten sonra alıcıları ve hatları koruyan sigortaların bulunduğu dağıtım tablosuna gelir.13. Enerjinin eve giriş şekilleri: a. Evlerde tüm alıcıları korumak için bir tek sigorta kullanılmaz. (Şekil 5. normal çalışma anında akım sınırlayıcı olarak devam ettirir. Çatıya sağlam bir şekilde tutturulan direğe yatay olarak kaynak edilmiş 36 . Ultraviyole ışınları ise. Şekil 5. İki lambalı fluoresan lamba tesisatı D. Kaç tane sigorta kullanılacağı tesisatta bulunan lâmba ve prizlerin sayısına göre projeyi çizen yetkili kişi tarafından belirlenir.20-32-36 ve 40W'lık flüoresan lâmbalar yaygın olarak kullanılmaktadır. Linye sigortalarının akım değeri 6–20 A arasında değişir.14’te dört linyeli ev tesisatının açık ve kapalı şeması verilmiştir. cam tüpün iç yüzeyindeki flüoresan tabakaya çarparak lâmbanın ışık vermesini sağlar.12’de verilen devrenin bağlantısı yapılırken balast.12.üzerinden) ark şeklinde atlar. Lâmba ve priz linyelerini korumada kullanılan bu elemanlara linye sigortası denir. Ortalama bir konutta 3-5 adet sigorta kullan ılır. starter ve flâmanların birbirine seri olarak bağlanmasına dikkat edilmelidir. Lâmbanın. Flüoresan lâmba bağlantıları: 1. tüp içerisindeki flüoresan madde ve gazın cinsine göre değişik renkte ışık vermeye (yanmaya) başladığı anda balast gerilimi. Bunların hepsinin bağlantısı aynıdır. Şekil 5. İki lâmbalı flüoresan lâmba tesisatı: Uygulamada 2x20 W ya da 2x40 W flüoresan lâmba yaygın olarak kullanılmaktadır. Böylece. buharlaşan civaya çarpan ark şeklindeki akım. Uygulamada 18.

Tesisata dağıtım tablosu bağlantısı: İş yerlerinde enerji dağıtımı. Sayacın bağlantısı: a. Bir fazlı sayaçlar akım bobini. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 37 .14. Dört linyeli tesisat 2. (Eskiden yapılmış tesisatlarda mermer üzerine yapılmış tablolar da karşımıza çıkar. Duvar konsoluyla enerji girişi: İki ya da daha fazla katlı konutlarda duvara monte edilen demir konsollara takılan izolatörlerle enerji girişi yapılır. Şekil 5.27'de görüldüğü gibi sac ya da plâstikten üretilir. b.40–60 cm uzunluğundaki profil demire iki adet izolatör tutturulmuştur. c. gerilim bobini.) 3. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. numaratör. elektrikli aygıtların yakınında bulunan dağıtım tablolarından yapılır. Yeraltı kablosuyla enerji girişi: Çok katlı ve çok daireli yapılara enerji girişi yapmada tercih edilir. Yalıtkan özellikli izolatörlerin görevi direkten eve gelen kablonun metal aksamlara değmesini önlemektir. Bir fazlı elektrik sayacı: Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir. Uygulamada kullanılan tablolar şekil 4.

16'da görüldüğü gibi çok basittir. Yukarıda verilen işlemleri daha çabuk yapabilmek için şu orantı da kurulabilir: x. linye.750) x = 54000000/45000 = 1200 W 4.) c. Bu aygıtın olmadığı durumlarda sayaç kullanılarak da güç ölçümü yapılabilir. Çünkü üreticiler bağlantı şemasını buraya koymaktadır. Sayacın faz giriş ve çıkış uçları yanlışlıkla ters bağlanacak olursa disk geri döner ve numaratörün gösterdiği değer azalır. Sayaçların etiketlerinde diskin kaç devir yapması durumunda numaratörün 1 kWh yazacağı belirtilir.2 kW gücün. Örnek olarak bir ütünün güç değerini sayaç ile belirleyelim: Not: Kullandığımız sayacın etiketine bakarak 750 devirde 1 kWh yazdığını belirledik. kolon ve ana kolon kavramlarının açıklanması: a. Sorti.60. Not: Günümüzde dijital yapılı sayaçlar da kullanıma sunulmuştur. Elektrik sayacının devreye bağlanışı: Bir fazlı sayaçların bağlantısı şekil 5. Alüminyum disk. Bağlantı sırasında herhangi bir kuşku duyulması hâlinde sayacın klemens kapağının iç kısmına bakmak yeterli olacaktır. Sayaç ile güç ölçme: Elektrikli alıcıların gücü en kolay olarak wattmetreyle belirlenir. Işık sortisinde kullanılan iletken kesiti en az 1. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. Bu veriden yararlanılarak istenilen alıcının aktif gücü bulunabilir.15)/(60.16. yani.3600.başlamasını sağlar. (Not: Bazı üretici firmalar geri dönüşü engelleyen düzenekli sayaçlar da yapmaktadır. 600.15. Bir fazlı aktif sayacın bağlantısı Ütünün. 1200 W gücün karşılığı olduğuna göre ütünün gücü 1200 W2tır. Ütüyü sayaca bağladık ve 1 dakikalık süre içinde diskin 15 devir yaptığını bulduk.750 = 1000. Aydınlatma ve priz sortisi olmak üzere iki çeşittir. Bu veriden hareketle diskin 1 saatte yani 60 dakikada kaç devir yapaca ğını bulabiliriz: Şekil 5.3600.5 mm2'dir ve lâmba ile ona 38 .15 x = (1000. sayacın içyapısı Şekil 5. sayacın diskine 1saatte yaptıracağı devir sayısını bulduktan sonra ikinci bir orantı işlemi yaparak alıcının gücünü bulabiliriz: 1.2 kWh'lık enerji 1. Bir fazlı aktif b. Sorti hattı: Buattan alıcıya kadar olan hatta sorti hattı denir.

c. Linye hatlarına bağlanan sigortaya linye sigortası denir. Boru çaplarının uygunluğu. Ana kolon hattı: Elektrik kurumunun enerji dağıtım direğinden sayaca ya da ana dağıtım tablosuna kadar olan hatta ana kolon hattı denir. h. Sorti sayısının yönetmeliğe uygunluğu. Evlerde kolon hattında en az 4 mm2 kesitinde bakır iletken kullanılır. Kolon hattı: Sayaçtan sigorta tablosuna ya da dağıtım tablosuna kadar olan hatlara kolon hattı denir. Elektrik tesislerinin yapımında alıcılardan sayaca kadar olan kısmın yapımı ve sorumluluğu tesisatı yapan elektrikçiye aittir. linye.17'de C-D arasındaki hat) c. Sayacın bağlantısının doğruluğu.kumanda eden anahtardan oluşur. Linye hatlarında en az 2. Kontrol an ında incelenen hususlar şunlardır: a. priz ve tablolardaki bağlantılarının yönetmeliklere uygunluğu. Ana kolon hattında ek olmaz ve kullanılacak bakır iletkenin kesiti en az 6 mm2 olur. Kaçak akım koruma rölesinin çalışıp çalışmadığı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 39 . ana kolon hatlarının gösterilmesi 5.17'de D-E arasındaki hat) b. b.17'de B-C arasındaki hat) d.17 Tesisat üzerinde sorti. e. kolon. Işık (lâmba) linyesine en fazla 9 ışık sortisi.17'de A-B arasındaki hat) Ana kolon hattı (A – B) Kolon hattı (B – C) Linye (C – D) Sorti E) (D – Şekil 5. (Şekil 5. Priz linyelerinde 10-16 amperlik. Kullanılan iletkenlerin kesitlerinin uygunluğu. İletkenlerin buat. Tesisatın projeye uygunluğu. (Şekil 5. Anahtar.5 mm2 kesitli iletken kullanılır. (Şekil 5. i. (Şekil 5. f. g. priz linyesine ise en çok 7 priz sortisi bağlanabilir. Ana kolon hattının şebekeye bağlanması ve kontrolü ise elektrik kurumu yetkilileri tarafından yapılır. Tesisatta yalıtkanlık kontrolü: Elektrikçi tarafından yapılan tesisata enerji verme işlemi yapılmadan önce elektrik kurumu yetkilileri bazı teknik denetimler yapmakla yükümlüdür. Priz sortisinde kullanılan en küçük iletken kesiti ise 2.5 mm2'dir. Topraklamanın çalışıp çalışmadığı. ışık ya da priz sortisinin bağlandığı en son buata kadar olan hatta linye hattı denir. Linye hattı: Dağıtım tablosundan. priz gibi elemanların zeminden yüksekliğinin uygunluğu. ışık linyelerinde ise 6 amperlik buşon kullanılır. d.

Bu işlemde megerin problarının her ikisi de linyelere bağlanarak ölçüm yapılır. sıfırlama.000 ohmdan yüksek olması gerekir. Eğer direnç değeri küçük çıkıyorsa tesisatta kullanılan yalıtkan gereçlerin yalıtkanlığının kalitesinin düşük olduğu anlaşılır. tv. ısıtıcı. Kötü nitelikli. Yapılan ölçümde okunan değerin 220. • Sigortalar devreden çıkarılır.Elektrik tesisatının yalıtım düzeyinin kontrolünün yapılışı: Elektrik tesisatının yapımında kullanılan her türlü elemanın yalıtkanlık düzeyinin çok iyi olması gerekir.000 ohm ve üzeri değerde olması gerekir. • 220 voltluk besleme kesilir.) devre dışı edilir. Bu işlemde alınan değerinde 220. Not: Tesisatın besleme gerilimi 380 V ise meger ile yapılan ölçümlerde sistemin direncinin 380. Bu bölümde yaygın olarak kullanılan topraklama ve sıfırlama hakkında bilgi verilecektir. • Alıcılar (lâmba.000 ohmdan yüksek olması gerekir. radyo vb. yalıtma. • Anahtarlar kapalı konuma alınır. 40 . küçük gerilim kullanma gibi yöntemler kullan ılır. akım kaçağına yol açan. kısa devre gibi olaylarla daha sık karşılaşılır. Toprağa karşı direnç ölçüldükten sonra hatlar arasındaki direnç ölçülür. E. Meger ile yapılan ölçümlerde tesisattan toprağa karşı bir kaçak olup olmadığının belirlenmesi için megerin bir ucu şekil 5. TOPRAKLAMA VE SIFIRLAMA Elektrikli alıcıların kullanıcılara zarar vermesini engellemek için topraklama. Tesisat bitirildikten sonra meger adlı aygıt kullanılarak sistemin yalıtkanlık durumunun iyi olup olmadığı test edilir.18’de görüldüğü gibi topraklama elektroduna diğer ucu ise linyelere bağlanır. • Yapının sıvalarının ve betonunun tam kuru olup olmadığı denetlenir. TSE kalite belgesiz malzemelerle yapılan tesislerde akım kaçağı.18 Meger ile tesisatın yalıtkanlık kontrolünün yapılışı Meger kullanılarak yapılan ölçümlerde. Şekil 5.

) gövdesine elektrik kaçağı olduğunda akım hemen yerin altındaki elektroda gider.11: Yıldırıma karşı topraklama Yıldırım düşmesi sonucu işletme gereği gerilim altında bulunan iletkenlere atlamaları önlemek için işletme akım devresine ilişkin olmayan iletken bölümlerin topraklanmasıdır.19. Bu değer faz gerilimine eşittir. elektrikli aygıtın (buzdolabı.b. Bunun dışındaki bütün şebekelerde bir faz iletkeninin toprağa değmesi durumunda diğer faz iletkenleriyle toprak arasında oluşan gerilimdir.1.b. motor vb. aygıtların ve tesislerin normal işletilmesi için topraklanmasıdır. Metal elektrodun direnci çok az olduğundan yüksek bir akım geçişi olur.a.b. Özet olarak şunu belirtebiliriz: Topraklama tesisatı.19'da görüldüğü gibi toprağın altına gömülen metal elektroda bağlandığında ise çarpılma tehlikesi ortadan kalkar. İşte bu yüksek akım. fırın.2 Nötr toprak Topraklayıcıdan yeterince uzak olan ve topraklama tesisinin etki alan ı dışında kalan yeryüzü bölümüdür. • Madde 3. Çarpılmanın şiddeti. Evlerde ve sanayi tesislerinde kullanılan metal gövdeli tüm cihazların topraklama tesisiyle korunması gerekir.b.11: İşletme topraklaması İşletme akım devresinin bir noktasının. toprağın dışında ya da yalıtılmış olarak toprağın içine çekilmiş iletkendir • Madde 3. Topraklamanın önemi: Dış gövdesi metal olan aygıtlara bir elektrik kaçağı olduğunda cihaza dokunan kişi çarpılır. bir faz iletkeninin bu noktalara karşı gerilimidir.a. Topraklamanın yapılışı 2. çamaşır makinesi. Topraklamayla ilgili bazı iç tesisat yönetmelik maddeleri: • Madde 3.6: Aktif bölümler İşletme araçlarının normal işletme koşullarında gerilim altında bulunan iletkenleri ve iletken bölümleridir. • Madde 3. alıcıyı besleyen linyedeki sigortanın atmasını sağlar. Şekil 5. • Madde 3.b. Şöyle ki.8: Topraklayıcı Toprağın altına gömülü olan ve onunla iletken bağlantısı olan iletken parçalardır. • Madde 3. • Madde 3. Metal gövdeli aygıtların gövdeleri şekil 5.3: Topraklama iletkeni Topraklanacak bir aygıtı ya da tesis bölümünü bir topraklayıcıya bağlayan.b. • Madde 3. • Madde 14: Koruma topraklamasının yapılması gereken kısımlar HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 41 . vücuttan geçen akıma göre değişir. metal gövdeli alıcıların kullanıcıları çarpmasını engellemek için yapılır.11: Koruma topraklaması Canlıları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için işletme akım devresinde bulunmayan iletken bölümün topraklanmasıdır.5: Toprağa karşı gerilim Orta noktası ya da yıldız noktası topraklanmış şebekelerde.

Şimdi bunları inceleyelim. Yapılan ölçümde toprağın direnci 4-11 ohm arasında çıkmalıdır. Yapılan bir topraklama tesisatının direnç değeri özel düzenekler kurularak ölçülür. kayalık bir toprak içine gömülürse dış gövdesi metal olan bir elektrikli aygıta akım kaçağı olması durumunda sigorta atmaz. Şimdi bunları inceleyelim. Şekil 5. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan birinci yöntemde yapılması gereken bağlantı I. Hatalı topraklama sistemi nedeniyle hem enerji kaybı olur hem de topraklanmış aygıt. topraklayıcı elektrodan itibaren 20'şer metre aralıklı olarak gerilim elektrodu ve yardımcıelektrot çakılır. Toprak direncini ölçmede kullanılan aygıt doğru olarak bağlandıktan sonra ölçme yapılır. çakıllı. Şöyle ki. Kullanıcı topraklama tesisinin varlığına güvenerek metal gövdeli cihaza dokunduğunda maalesef çarpılır. Toprağa giden akımın değerinin düşük olması sigortayı attırmaz. Topraklama yapıldıktan sonra gerekli korumayı yapıp yapmadığını belirlemenin en doğru yolu topraklama direncini ölçen aygıt kullanmaktır. faz.—Konutlarda kullanılan ve canlıların dokunabilecekleri dış muhafazaları iletken olan herçeşit aygıtların metal gövdeleri. Topraklama direncinin ölçülmesinde iki yöntem kullanılmaktadır. —Dış dağıtımda kullanılan demir direklerdir. Bunun nedenini şöyle açıklayabiliriz: Şebeke gerilimi 220 V olduğuna göre. Elektrik tesisatı yapıldıktan sonra can güvenliği için mutlaka koruma topraklamasının yapılması gerekir. İşte en tehlikeli durum budur. Topraklama direncinin ölçülmesi: Elektrik tesisatına yapılan topraklamanın direcinin mümkün olduğu kadar az olması istenir. Topraklama elektrodu yapının çevresindeki nemli toprağa gömülür.20. Yöntem: Şekild 5. Bu durumda toprağa doğru.5 m2 galvanizli sac levha ya da bakır kaplı demir çubuk kullanılır. Konutlarda topraklama elektrodu olarak en çok 0. Ülkemizde meydana gelen elektrik çarpmalarının büyük bir bölümü ne acıdır ki topraklamanın yanlış yapılması ya da hiç yapılmamasından kaynaklanmaktadır. 1. topraklama elektrodu kuru. Topraklama sisteminin direncinin 100 ohm olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım. Topraklama tesisinin direncinin düşük olması korumanın daha iyi olmasını sağlar. —Atölye ve işyerlerindeki her türlü motor. topraklı olan aygıtın gövdesine değdiğinde I = V/R denklemine göre bir akım geçişi olur. 3. I = V/R = 220/100 = 2. dokunan kişileri çarpar. Kötü kalite bir topraklama tesisat ı sigortanın atmamasına neden olur. 42 . —Sacdan yapılmış dağıtım tabloları.20'de görüldüğü gibi toprağa.2 A akım geçişi olur.

elektrikli aygıtta herhangi bir kaçak olduğunda kısa devre oluşur ve sigorta atarak cihazın enerjisini keser. II. yalnızca nötr iletkeni açılmamalıdır. sigorta atmaz. • T ile G arasında yapılan ölçümle R1 direnci.21'deki bağlantı yapıldıktan sonra. Sıfırlamanın sakıncaları şunlardır: I. Sıfırlama: Elektrikli aygıtların metal bölümleriyle nötr iletkeninin birbirine bağlanmasına sıfırlama denir. Şekil 5. 2. sigorta atmaz. I. Düzgün yapılan topraklama sayesinde metal gövdeli aygıtın gövdesine kaçak olduğu anda sigorta atar. Binayı besleyen ana kolon hattının kopması sonucu yeniden bağlantı yapılırken nötr ve faz uçları yer değiştirebilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 43 . II.22). İyi bir sıfırlama için. II. Şekil 5.Not: Hatalı topraklama sonucu çarpılma olduğu doğrudur. Çalışan cihazlar durdurulacağı zaman nötr iletkeni. faz iletkenleriyle birlikte açılmalı. Toprağa giden akımın değerinin yüksek olması sigortayı attırır. Ancak günümüzde tesisatlarda kullanılmaya başlanılan kaçak akım koruma rölesi 30 mA'lik akım kaçaklarını algılayabildiğinden alıcının akımı hemen kesilir. Topraklama sisteminin direncinin 10 W olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım Bu durumda toprağa doğru I = V/R = 220/10 = 22 A akım geçişi olur. Topraklamaya göre daha kolay ve ucuz olan sıfırlama yönteminde (Şekil 5. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan ikinci yöntemde yapılması gereken bağlantı 4. Yöntem: Topraklama direncini ölçmede kullanılan aygıtın olmadığı durumlarda meger kullanılarak da topraklama tesisatının direnci belirlenebilir. Sıfırlamayla korunan aygıtın besleme kablosunda nötr hattı koptuğunda faz alıcının gövdesine gider. Bu durumda sıfırlamayla korunan aygıtın gövdesine faz gider. • T ile Y arasında yapılan ölçüm R2 direnci.21. Alınan değerlerden yola çıkılarak: RT = (R1+R2+R3)/2 [W] denklemiyle topraklama elektrodunun direnç değeri bulunur. Nötr hattı çok iyi çalışmalıdır. • G ile Y arasında yapılan ölçüm R3 direnci bulunur.

Lehimlenecek kısmın temizlenmesi: İyi lehimleme için yüzeyin.22. erimiş lehimin kolay yapışmasını sağlar. • Lehimlenecek elemanlar ve yüzeyler çok temiz. Bunlar uzun süreli olarak çalıştırılırsa trafoları arızalanabilir. Havya kullanımında özen gösterilmesi gereken hususlar şunlardır: • Havya ile lehimleme işlemi çok çabuk yapılmalıdır. • Uzun süre ısıya maruz kalan elektronik devre elemanları bozulur. % 60 oranında kalay ve % 40 oranında kurşunun karıştırılmasıyla üretilmiş lehim kullanılır. • Havya ucu temiz olmalıdır. lehim pastası kullanılır. • Lehim dumanı sağlığa zararlı olduğundan solunmamalıdır. tel fırça. 2. Sıfırlama ÜNİTE NO: 6 LEHİMLEME TEKNİKLERİ A.Şekil 5. LEHİM VE LEHİMLEME ÇEŞİTLERİ 1. yağ. Reçine. tiner. • Kullanılan lehim TSE belgeli olmalıdır. II. lehimlenecek yerin temizlenmesine yardımcı olmaktadır. 2. Bunlar tüm gün boyunca çalışsalar dahi bir zarar görmezler. Havyalar: I. Lehimlenecek elemanların boyutları göz önüne alınarak havya ucu eğe ile uygun şekle sokulur. Günümüzde kullanılan lehimlerin içine pasta (reçine) dolgusu yapılmaktadır. Normal sıcaklıkta katı halde bulunan lehim 200–350 C°'lık sıcaklığa maruz kaldığında eriyerek sıvılaşır. Lehimleme işlemleri: 1. pas. Lehimin yapısı: Kalay ve kurşunun belli oranlarda karıştırılmasıyla üretilmiş alaşıma lehim denir. Lehim pastası oksit tabakasını yok eder. 3. Lehimin içindeki damarda bulunan reçine temizlik için yetersiz geldiği zaman ek olarak pasta kullanılır. Havyanın hazırlanması: Lehimleme işleminde kullanılan havyanın ucu küf tabakasından arındırıldıktan sonra lehim tabakasıyla kaplanır. çakı. Temizleme işleminde zımpara. küfsüz olmalıdır. Elektronik devre elemanlarının plâket üzerinde birbirine bağlanmasında en çok. Tabanca havya (trafolu havya): Gerilimi düşüren. oksit tabakalarından arındırılması gerekir. akımı yükselten küçük bir trafo ve lehimleme ucundan oluşan bu el takımı kısa sürede lehim yapma işlerinde kullanılır. 44 . Kalem havya: Elektronik devrelerin montaj işlemlerinde en çok 30 ve 40 W güçte kalem havyalar kullanılır.

Parlak görünüm lehimin iyi olduğunu gösterir. Sivri uçlu lehim: Havya lehim bölgesinden yavaş çekilirse sivri uçlu. Yetersiz lehim: Az lehim kullanılırsa iyi temas olmaz (şekil 6. Kısa devre: Özensiz işçilik sonucu istenmeyen noktalar arasında lehimleme olabilir. Sarsıntılarda soğuk lehim elektriksel temasın ortadan kalkmasına yol açar (şekil 6. • Lehimleme çok çabuk yapılır. Lehim bölgesi kararır ve elemanlar birbirine iyi yapışmaz (şekil 6. i. zayıf ve dayanıksız olur (şekil 6. • Lehimin dumanı solunmaz.1-f). Çatlamış lehim: Sıcak lehim katılaşmadan elemanlar hareket ettirilirse çatlamış.1-c). Aşırı lehim: Aşırı lehim kullanımı sonucu yakında bulunan elemanlarla ve baskı devre hatları arasında kısa devre oluşabilir (şekil 6. • Lehimin donuk. Devre istenilen kalitede olmaz. 4. Aşırı sıcak lehim: Lehimleme işlemi uzun süre yapılır ya da havya çok sıcak olursa yine kötü lehim olur.1-h).1ı). f. • Lehimleme anında eklenen parçalar kesinlikle oynatılmaz. e. Lehim bölgesinde küçük delikler oluştuğundan iyi temas olmaz (şekil 6. Kötü malzeme. h. diyod. • Lehim yüzeyinin çok parlak olup olmadığı gözlenir. Lehim çeşitleri Yanma: Uzun süre eleman üzerinde tutulan havya. Bu durumda devre yanlış çalışır (şekil 6. elemanların kımıldaması nedeniyle oluşur.1-e). c. g. Kuru lehim: Fazla pasta kullanılmasıyla oluşur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 45 .1-i). Lehimleme işleminin yapılması: • Havyanın ucunun yeterli sıcaklığa ulaşması beklenir. • Kaliteli lehim ve pasta kullanılır.1-g). Soğuk lehim: Lehimleme kalitesiz ve donuk bir görünümdedir. d.3.1. kötü temaslı lehim oluşur (şekil 6. sivri uçlu olmaması sağlanır. dayanıksız lehim oluşur (şekil 6. b.1-b). kondansatör gibi elemanları bozar ve plâketi eritir (yakar). transistör. Şekil 6.1-d). Lehim çeşitleri: a. • İyi lehim yapma düşüncesiyle aşırı lehim harcanmaz. Kötü lehim: Temiz olmayan bölgede kötü kaliteli gereçlerle yapılan lehim donuk. • Lehimlenecek yüzeyler temizlenir. Delikli lehim: Kötü malzeme kullanılması sonucu oluşur. az ısıtma. j.

. 2. Havya ile eritilen lehim parçası pompa tarafından vakumlanır.5. Bu sayede zaman içinde bakırın oksitlenmesi sonucu ortaya çıkan temas zorluğu ortadan kalkar (Şekil 6. Örgülü kabloyla lehim sökme: Örgülü (koaksiyel) kablo erimiş lehime bastırılırsa sıcak lehim kablonun üzerine yapışır. Şekil 6. Bu yöntem ile lehim sökmek pek sağlıklı olmadığından az kullanılır. Üniversal plâket üzerine nokta lehimleme yapımı: Düzgün lehimleme yapmayı öğrenmek için çalışmalar yapılmalıdır. İletken uçlarının lehimlenmesi (ön lehimleme): İletkenin lehimlenecek yüzeye çok iyi yapışmasını sağlamak için yapılan işlemdir (Şekil 6. Sökme işlemi için gereken aygıtlar şunlardır: a. b. Dikey olarak lehimlenecek elemanlar tam dik olarak yerleştirilir. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi C. LEHİMLEME UYGULAMALARI 1.2. 46 . Lehim emme pompası: Yaylı piston düzeneği sayesinde erimiş lehimi emebilen araçtır. Kompresörlü lehim emme pompası: Devre elemanlarının lehimlerini çok hızlı olarak sökme amacıyla geliştirilmiştir. LEHİM SÖKME İŞLEMLERİ Bozulmuş ya da görevini tam yapamayan elemanlar çeşitli el takımları kullanılarak yerinden sökülür. Ön lehimleme 3. d.2). B. Elemanların bacak uzunluklarının eşit ve normal gerginlikte olması sağlanır. Devre elemanlarının lehimlenmeye hazırlanması: Devre elemanları bakırlı plâket üzerine yerleştirilirken şu hususlara özen gösterilir: Devre elemanının bacakları değer kolayca okunabilecek şekilde bükülür. Şekil 6. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi: Çok kaliteli ek yapılmak istenirse ek yerleri lehimlenir. c. Balonlu lehim emme pompası: Lehim havya ucuyla ısıtılınca balon sıkılıp bırakılırsa erimiş lehim balon içine çekilmiş olur.3. elektrik motoru tarafından üretilir. Eriyen lehimi emen vakum.3).

5 arasında değişir. bobin. ARGE (araştırma-geliştirme) laboratuarlarında. zaman. direnç. Elektrik ölçü aletlerinin tanıtılması: Elektriksel büyüklükleri ölçmede kullanılan ölçü aletleri çeşitli özelliklere sahip olacak şekilde üretilmektedir. Toleransları (hata oranları) % 0. 1. akım. Ölçü aletlerinin sınıflandırılması: a. gerilim.0. Akım. transistor gibi elemanları plâketten sökmek son derece kolaydır. direnç. orta kalite) ölçü aletleri: Değerleri ölçerken tam değeri gösteremezler. iş. gerilim. iş vb. akım. kazanç gibi değerleri ölçmesini bilmeyen bir teknik elemanın onarım ve imalât işlerini yapması mümkün değildir. Bunları sınıflandıracak olursak: a. Ölçme ve ölçmenin önemi: Ölçme işlemi. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu tip aletler.) ÜNİTE NO: 7 ÖLÇME VE ÖLÇME TEKNİKLERİ A. Ancak çok ayaklı entegrelerin sökülmesi titiz çalışma gerektirir. hız. frekans. sıcaklık ölçme işlemlerinde kullanılır. bilgi alma amacıyla yapılır. Gösteren ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklüğün o andaki değerini gösterirler.Lehimli devre elemanlarının sökülmesi: Sökülmek istenen devre elemanları için en çok kalem havya ve pistonlu lehim emme pompası kullanılmaktadır. Elektrikli ve elektronik sistemlerde ölçme çok yaygın olarak kullanılır. gibi değerlerin ölçümü yapılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 47 . 2. Direnç. güç. çok hassas cihazların üretildiği fabrikalarda. ölçü aleti üretim. frekans. hacim. alan.5 – 2. ÖLÇME Bilinen bir büyüklükle aynı türden bilinmeyen bir büyüklüğün karşılaştırılmasına ölçme denir. ayar. Hata oranları % 0. Entegrenin tüm ayaklarındaki lehimler pompayla tam olarak emildikten sonra gövde hafifçe çekilerek söküm yapılır. gerilim. ağırlık. Primer (birincil. Bu tip aygıtlar.1 . hassas) ölçü aletleri: Bu tip aygıtların kalitesi yüksek olduğundan son derece pahalıdır. tamir işletmelerinde kullanılır. güç. güç. diyot. 3. (Bu işlem havya ile ısıtılan ayak üzerine enjektör iğnesi geçirilerek yapılır. kondansatör. Plâkete girmiş olan ayakların lehimleri tam olarak sökülemiyorsa kalın delikli bir enjektör iğnesi kullanılarak ayakların plâketten ayrılması sağlanır. direnç. uzunluk. Üretilen ölçü aletlerinin doğru ölçüp ölçmediğini belirlemek için yapılan ayarlamada kullanılan primer ölçü aletine etalon (ayarlayıcı) denir b. Uygulamada yaygın olarak. Fiyatları primer tiplere göre ucuz olduğundan uygulamada en çok bunlar kullanılır. kazanç.2 arasında değişir. Sekonder (ikincil. karşılaştırma.

Osilaskop: Akım. Özellikle fabrikalarda üç fazlı motorların akım değerlerini ölçerken büyük kolaylık sağlar. Voltmetre: Elektrik devresinin ya da şebekeye bağlı alıcının gerilim değerini ölçmeye yarayan aygıttır. alıcıların çektiği enerjiyi numaratör düzeneği sayesinde sürekli olarak toplar. Uygulamada birçok modeli bulunan ve pahalı olan bu tip aygıtlar genelde dijital yapılı olup. Özellikle TV. TV. kısaca A ile gösterilir. direnç değerlerini tek bir cihaz ile ölçmek amacıyla üretilmiştir. video onarım işlerinde arızalı kondansatör ve bobinlerin belirlenmesinde kullanılan LCRmetreler çok yararlı olmaktadır. akış kaydetme işlemlerinde kullanılır. Örneğin elektrik sayacı. gerilim. Pensampermetre: Alıcının akımını kablo bağlantısı yapmadan ölçebilen aygıttır. AVOmetre: Akım. h. iş. nanoamper (nA). profesyonel kullanıcılar tarafından tercih edilmektedir. ağırlık. onarım ve üretimi ile ilgili süreçlerde çok önemli bir yardımcıdır. Sembolü I. c. Sayaç: Yapısı wattmetreye benzer. video. titreşim. Wattmetre: Alıcıların gücünü ölçmeye yarayan aygıttır. basınç. i. LCRmetre: İndüktans. Bu aletlerin içinde akım ve gerilim bobini bulunur. d.b. Bellekli (hafızalı) ölçü aletleri: Elektronikteki gelişmeler sayesinde üretilmiş çok işlevli aygıtlardır. pikoamper (pA). c. b. nokta. sıcaklık. 4. Amper. frekans. B. kiloamper (kA). Analog ve dijital yapılı modelleri vardır. Özellikle. Kaydedici ölçü aletleri: Ölçülen büyüklüğün değerini çizgi. mikroamper (mA). Ampermetre devreye seri olarak bağlanır. birimi amperdir. Frekansmetre: Alternatif akımın saniyedeki titreşim sayısını ölçmeye yarayan araçtır. AC ya da DC+AC akım ölçebilen çeşitleri vardır. Toplayan ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklükleri sürekli olarak toplarlar. ampermetre ile ölçülür. analog ve dijital yap ılı olarak üretilmektedir. kamera vb. Devreye paralel olarak bağlanan voltmetreler. gerilim. e. gigaamper (GA) 48 . g. f. Ampermetre: Devredeki alıcının çektiği akımın değerini göstermeye yarayan aygıttır. kapasite ve direnç değerini ölçmede kullanılan aygıttır. gibi cihazlar ın bakım. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu araçlar. AKIM ÖLÇMEK Akım. gerilim bobini paralel olarak bağlanır. faz farkı gibi elektriksel değerleri ekranında göstererek ölçme yapan aygıttır. ibre yerine dönen disk ve numaratör kullanılmış olmasıdır. miliamper (mA)ve akımın üst katları. Akım bobini alıcıya seri bağlanırken. megaamper (MA). d. Akımın ast katları. harf ya da rakam ile kaydeden aygıtlardır. Tek fark. Yaygın olarak kullanılan elektrik ölçü aletleri hakkında temel bilgiler: a. Analog ya da dijital yapılı olarak üretilen ampermetrelerin DC.

1.500 A gibi yüksek akım değerlerini ölçmek mümkündür. bobin etrafında manyetik alan yaratır. Şekil 7.5 -10 A vb. Ra = Ampermetrenin iç direnci. akımı.1. gibi değerleri ölçebilecek şekilde üretilmiş bir ampermetreyle 50 . Analog ampermetrenin ölçme ilkesi: Kalın kesitli ve az sarımlı bobinden geçen akım.2 ohm olarak bulunmuştur.100 . Örnek: En fazla 5 amper ölçebilen bir ampermetreyle 50 amperlik bir akım ölçülecektir. Bobinin manyetik alanıyla gövde içindeki doğal mıknatısın alanı birbirini iterek ibrenin sapmasını sağlar. Verilenler: Ra = 0. Ampermetreyi devreye bağlama ve akım ölçme: Ampermetre akımın ölçüleceği devrede alıcıya seri olarak bağlanır. Ampermetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Büyük akımları ölçmek için üretilen ölçü aletlerinin fiyatı. Ölçme sınırı artırılacak bir ampermetreye bağlanması gereken direncin bulunmasında kullanılan denklem: Denklemde. iş = Şönt dirençten geçen akımdır. 3. Ia = Ampermetreden geçen akım. I = Devreden geçen toplam akım. Yanlışlıkla paralel bağlama yapılırsa devrenin sigortası atar ya da ampermetre bozulur. Şönt direncin ampermetreye bağlanması.2 Q Ia=5A I = 50 A Rş = ? Çözüm: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 49 . boyutları. Öte yandan ölçme hassasiyetini sağlamak güçleşir. Ampermetrenin akımı ölçülecek alıcıya seri olarak bağlanışı. Paralel direnç (şönt) kullanılarak akım ölçme: Ampermetrenin uçlarına paralel olarak uygun değerli bir direnç bağlayarak aygıtın ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Devredeki alıcının gücü. Rş = Şönt direncin değeri.2. gerilimin cinsi ve aygıtın ölçme sınırı göz önüne alınır. 1 . 2. Kullanılan ampermetrenin iç direnci hassas bir ohmmetreyle belirlenmiş ve 0. Küçük değerli akımları ölçmek için üretilmiş bir ampermetreyle yüksek akımları ölçmek için iki yöntem vardır: I. Ampermetrenin ölçme sınırını 50 ampere yükseltmek için paralel bağlanması gereken direncin değerini hesaplayınız.Şekil 7. Akım ölçme işlemi yapılırken rasgele ampermetre kullanılmaz. İşte bu nedenle. ağırlığı fazla olur.

Primer kalın kesitli telden az sipirli. Kilovolt (kV). Tanım 2: Bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir.75/5 -100/5 -150/5 . Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. Gerilim. U. GERİLİM ÖLÇMEK Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında. Uygulamada analog ve dijital yapılı olmak üzere iki tip voltmetre kullanılmaktadır. milivolt (mV) ve gerilimin üst katları. akım trafosunun primer sargısı faz iletkenine seri bağlanır. Örnekler • 200 mV kaç volttur? : 0. nanovolt (nV). Gerilimin diğer tanımları: Tanım 1: Bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. Uygulamada 50/5 .R [V] şeklindedir. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. Voltmetreyi devreye bağlama ve gerilim ölçme: Voltmetreyle gerilim ölçümü yapılacağı zaman aygıtın ölçme sınırı. |aikrovolt (M-V). Elektronları yararlı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. Birimi volt (V). denklemi: V = I. Ancak bu dönüş bir yarar sağlamaz. 200/5 amperlik akım trafosunda sekondere bağlı ampermetre 3 amperi gösteriyorsa primerden 120 amperin geçtiği anlaşılır. E ya da e ile gösterilir. Akımın 50 amperden fazla olduğu tesislerde ise akım trafosu adı verilen aygıtlar kullanılarak akım ölçülür. sürücü entegre. Trafosunun bağlantısı. voltmetreyle ölçülür ve V. megavolt (MV). Paralel bağlanarak kullanılması gereken voltmetre yanlışlıkla seri bağlanırsa aygıt yanlış bir değer gösterir ve alıcı çalışmaz. Akım trafosu: Yüksek değerli akımları 5 A düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır. Akım trafosu kullanarak akım ölçme: Az akım çeken sanayi tesislerinde ampermetreler şebekeye doğrudan bağlanır. Not 2: Akım trafosuyla yalnızca AC akımların ölçümü Şekil 7. Analog voltmetrelerin içinde ince kesitli. Voltmetrenin ölçme ilkesi: Gerilim. 50 . voltmetre alıcıya paralel bağlanarak ölçülür. Trafonun sekonder sarım uçlarına ise 5 amperlik küçük bir ampermetre bağlanır.200/5 A değerindeki akım trafoları yaygın olarak kullanılmaktadır. gibi elektronik devre elemanları bulunur. Gerilimin ast katları. gerilimin türü gibi unsurlar göz önüne alınmalıdır. EMK) denir. Akım yapılabilir. Şöyle ki. Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. C.3. Dijital yapılı voltmetelerin yapısında ise display. çok sarımlı yüksek dirençli bir bobin vardır. gigavolt (GV).II. sekonder ise ince kesitli telden çok sipirlidir.60/5 .2 V • 1 kV kaç volttur? : 1000 V I. Not 1: Akım trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. II. Pikovolt (pV). Primer sargısından geçen akımın oluşturduğu manyetik alan sekonder sargısında küçük değerli bir akım oluşturur. analog/dijital çevirici entegre vb.

Şekil 7. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. D. V: Devreye uygulanan gerilim. voltmetre skalası (kadranı) yeniden taksimatlandırılır (bölüntülenir). devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. 106. Seri bağlanacak direncin değerini belirlemede kullanılan denklem: Denklemde. Gerilim trafosunun bağlantısı. Gerilim trafosu: Yüksek değerli gerilimleri 100 V düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 51 . Rö: Ön direncin değeri. DİRENÇ ÖLÇMEK Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. Verilenler: Rv = 2000 Ω. III. Şekil 7.4. V=380V. Not 2: Gerilim trafosu yalnızca alternatif akım devrelerinde kullanılabilir. voltmetreye bağlanışı Örnek: Ölçme sınırı 10 V olan bir voltmetrenin bobininin direnci 2000 ohmdur. Bu voltmetreyle 380 voltluk bir şebekede ölçüm yapılmak istenmektedir. alıcıdan akım geçmektedir.5. Başka bir anlatımla.6. Voltmetreyle gerilim ölçme.3 cm boyunda civa silindirin 0°C'daki direncine 1 ohm (Ω) denir. Şekil 7. Alete seri olarak bağlanması gereken direncin değerini bulunuz. Voltmetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Küçük gerilimleri ölçmek için üretilmiş bir voltmetreye seri direnç eklenerek ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Ön direncin Vv: Voltmetrenin bobininin üzerinde düşen gerilimdir. Not 1: Gerilim trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. Bu yaklaşıma göre. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. Direnci şöyle de tanımlayabiliriz: 1 mm2 kesitinde. Küçük gerilimleri ölçmek için yapılmış olan voltmetre ile büyük gerilimleri ölçmede kullanılan ikinci yol gerilim trafosu kullanma yöntemidir. Rv: Voltmetrenin iç direnci. Çözüm: Hesaplanarak bulunan ön direnç bağlandıktan sonra.

Ω). Seri ohmmetreler: Döner çerçeveli miliampermetre. döner çerçeveli miliampermetre. Elektrik devresinde kullanılan iletkenin boyu kısa ve kesiti kalın ise bu elemanın dolaşan akıma gösterdiği direnç çok az olur. Pikoohm (pΩ). nanoohm (nΩ). Ancak kullanılan iletken uzun ve ince ise akımın geçişine gösterilen zorluk (direnç) artar Direncin sembolü R. Skalada bir değer okunamıyorsa. Uygulamada kullanılan analog ohmmetrelerin çeşitleri I. Not 1: Paralel tip ohmmetreyle ölçme işlemi bittiğinde S anahtarı açılmalıdır. x100 Ω. Daha sonra ölçülecek direnç A-B uçlarına değdirilir ve direnç değerleriyle bölüntülenmiş göstergeden değer okunur. direnç değeri 22x1k = 22. Ohmmetreyle direnç ölçme: • Ohmmetreyle ölçüm yapılırken direnç kesinlikle gerilim kaynağına bağlı olmamalıdır. Ölçme yapmak için önce A-B uçları birbirine değdirildikten sonra Rs potuyla ayarlama yapılıp ibrenin sıfırı göstermesi sağlanır. 2. Ohmmetrenin ölçme ilkesi: Direncin değeri en kolay şekilde ohmmetreyle ölçülür. • Kullanılan ohmmetrenin pilinin eski olup olmadığı kontrol edilmelidir. x1 k. mikroohm (µ. Daha sonra değeri belirlenecek direnç. 52 . Paralel ohmmetreler: Küçük değerli dirençlerin ölçülmesi için yapılmış bu tip ohmmetreler. x10 k gibi). Ölçülen değer göstergede okunurken kademe komütatörünün gösterdiği çarpan göz önüne alınır. Kiloohm (kΩ). Direnç birimlerinin ast katları.000 Ω olacaktır. Örneğin x1k kademesindeyken skalada 22 görülürse. miliampermetreye paralel bağlanarak ölçüm yapılır. gigaohm (GΩ)’dır. Ohmmetrenin kademe komütatörü en küçük değere (xlΩ) ayarlanır ve ölçülen direnç değeri okunur. Çünkü zayıflamış pil ile yapılan ölçüm pek sağlıklı olmaz. Bu yapılmazsa pil çabuk biter. komütatör kademeleri artırılır (x10 Ω. Pot (Rs) ile ayar yapılarak ibrenin en büyük değeri göstermesi sağlanır. pil ve ayarlı direncin birleşiminden oluşmuştur. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir.elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. miliohm (mΩ) ve direnç birimlerinin üst katları. Paralel tip ohmmetrelerde küçük değerler skalanın baş tarafında (solda) büyük değerler ise sağda bulunur. 1. II. R = V/I. • Küçük boyutlu dirençler ölçülürken problar dirence değdirildiğinde parmaklar direncin her iki ucuna aynı anda değdirilmemelidir. Ölçülecek direnç paralel bağlandığında aletten geçecek akımın bir kısmı dirençten geçer ve ibre maksimum değerden küçük bir değer gösterir. pil ve ayarlı dirençten oluşur. megaohm (MΩ). denklemi. birimi ise Ω (ohm)'dur. • Ohmmetre ile ölçüm yapmaya başlamadan önce ibrenin 0 değerini göstermesi sağlanmalıdır. Not 2: Paralel tip ohmmetreler uygulamada yaygın olarak kullanılmaz. Paralel ohmmetreyle ölçüm yaparken önce S anahtarı kapatılır.

I. Ampermetreden akım değeri. Ohmmetrenin ölçme alanının genişletilmesi ve kademeli ohmmetreler: Uygulamada kullanılan analog ya da dijital tip ohmmetrelerin çeşitli direnç değerlerini kolayca ölçebilmesi için sabit dirençler kullanılarak ölçme alanı genişletilebilmektedir. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7.8'de verilen bağlantı yönteminde voltmetre alıcının ve ampermetrenin üzerinde düşen gerilimi birlikte ölçmektedir. R=V/I denklemi kullanılarak direnç hesaplanır. 4. II. Şekil 7. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme. voltmetreden gerilim değeri okunduktan sonra. 3.7'de verilen bağlantı yönteminde ampermetre alıcının çektiği akımın yanı sıra voltmetreden geçen akımı da ölçer. Ampermetre ve voltmetre yardımıyla direnç ölçme: Direnç değeri ölçülecek alıcı devreye bağlanır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 53 . İşte bu nedenle ölçülen akım sadece alıcının akımı olmamaktadır. ampermetrenin üzerinde düşen gerilim önemsiz kalır ve dikkate alınmaz (ihmal edilir). Eğer ölçülen direnç 1 kiloohmdan fazla bir değere sahipse yapılan ölçümde sonuç hatalı çıkar. Bu durumda alıcının direnci çok doğru olarak bulunur.7. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7. O nedenle ampermetrenin önde olduğu bağlantı sadece 1 kΩ'dan küçük değerli dirençlerin değerinin ölçümünde kullanılır. Alınan değerlere göre yapılan hesaplamada direnç değeri daha küçük bulunur. Eğer alıcının direnci ampermetrenin direncine göre çok büyük olursa alıcı üzerindeki gerilime göre.• Üretici kurumun önerisi göz önüne alınarak uygun pozisyonda tutularak ölçüm yapılmalıdır.

Şekil 7.Ancak ampermetrenin iç direnci alıcının direncine yakın bir düzeyde ise sonuçlar hatalı çıkar. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçmek için şekil 7. O nedenle ampermetrenin sonda olduğu direnç ölçme düzenekleri 1 kiloohmdan büyük değerli dirençlerin ölçülmesinde kullanılır. Bir fazlı aktif sayaçlar şekil 7.10’da iç yapısı verilen elektrik sayaçları kullanılır.9'da görüldüğü gibi akım ve gerilim bobini bulunur. WATTMETRE İLE GÜÇ ÖLÇMEK Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ölçülebilir. Not: Dijital yapılı ampermetre ve voltmetrelerin yaygınlaşmasıyla birlikte ampermetrenin önde ya da sonda olması sonuç üzerinde etkili olmaz olmuştur. Wattmetrenin içinde şekil 7. Şekil 7. Bir fazlı (monofaze) aktif sayaçlar ev ve iş yerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. Wattmetrenin içyapısı. Üç fazlı (trifaze) aktif sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. gerilim bobini. Wattmetrenin 4 adet bağlantı terminali (ucu) vardır. I ile işaretlenmiş akım bobini uçları alıcıya seri olarak bağlanır. 54 . Şekil 7. numaratör. V ile işaretlenmiş gerilim bobini uçları alıcıya paralel bağlanırken.8. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur.10. O nedenle yukarıda anlatılan iki yöntemle direnç ölçme uygulama alanından kalkmıştır. Kalın kesitli az sarımlı akım bobini alıcıya seri bağlanırken.10'da görüldüğü gibi akım bobini. E.9. Wattmetrenin iç yapısı. ince kesitli çok sarımlı gerilim bobini paralel olarak bağlanır. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme.

Şekil 1. mekanik enerjiye dönüştüren makineye motor denir. TİP = GM 132526 : Motorla ilgili fabrikasyon bilgiler 3~ACM0T0R Nr: 1065179 HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 55 A 380 V 14.2 Motor etiketleri Burada yazılan bilgileri sırasıyla açıklayalım: °GAMAK TİP: GM 132526 1.8 A 10 HP 2880 d/d O 2-985 7. GAMAK: Motoru imal eden firmanın adı 2. ASENKRON MOTORLAR 1. bakımının daha az olması.11. Genel olarak iki tipte yapılır.9 50 Hz B3 P 44 O . Şekil 7. b. ÜNİTE 8: OTOMATİK KUMANDA TEKNİKLERİ A.4. Bir fazlı aktif sayacın devreye bağlantı şeması.8 mm kalınlığında bir tarafı silisyumlu sacların özel kalıplarda oluklar açılarak preslenmesiyle imal edilir (Şekil 1.5 kW İz K1 B cos ip: 0. Asenkron motorlar ucuz olması. Gövde ve kapaklar. Stator. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar.1). Üç fazlı asenkron motorların genel yapıları: Asenkron motorlar genel olarak üç kısımdan meydana gelir a. b.Stator: Manyetik alanın meydana geldiği kısımdır. Asenkron motorun duran kısmını oluşturur. dönme hızı ile rotorun dönme hızı aynı olmayan motorlara asenkron motor adı verilir. çok küçük ve çok büyük güçte imal edilebilmeleri ve son yıllarda gelişen teknoloji sayesinde devir sayıları da.Rotor: Asenkron motorun dönen kısmına denir. a. motor hakkındaki bilgileri veren motor etiketleri bulunur. çeşitli fazda yapılmaları. frekans değiştirilerek ayarlanabildiği için endüstride en çok kullanılan motorlardır. Rotor.Motorun Tanıtılması: Giriş: Elektrik enerjisini. c. Stator sargılarında oluşan döner manyetik alanın.Sayacın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar. 0. Not: Günümüzde dijital elektronik devreli sayaçlar da üretilmektedir. Alüminyum disk sayacın markasına göre 600. Sincap kafesli rotor ( kısa devreli rotor ) Bilezikli rotor ( sargılı rotor ) 2.Motor Etiketinin İncelenmesi: Her motor üzerinde genellikle alüminyumdan yapılmış.0.

çıkış uçları ise W2 ....10 HP: Motordan alınabilecek nominal güç.985: Motorun üretildiği ay ve yıl Motor tip kodlarının açıklanması: GM: Gamak marka 3 fazlı kısa devre rotorlu asenkron motor.V1 .Giriş Ucu : U1f Çıkış Ucu : U2 L2 Fazı için. M: Orta.).....U2 ..9 : Motor normal yükle yüklendiği zaman motorun güç katsayısı (Akım ile gerilim arasındaki faz farkının kosinüs değeri)....3 fazlı A. Cosφ = 0.2880 min'' veya 2880 d/dk veya 2880 rpm: Motor tam yükle yüklendiğinde rotor devir sayısı 10. Ancak motorun üçgen bağlanması durumunda her fazın giriş ve çıkış uçları bağlantı köprüleri tarafından kısa devre edildiğinden.... Bilindiği gibi üç fazlı asenkron motorlarda sargı uçları. A : Motorun bağlantı şekli 5.8A:Motor tam yükünde yüklendiği zaman çekeceği akım (Nominal akım).... 8..14..2 ....U2 .Giriş Ucu :Wr Çıkış Ucu : W2 harfleri ile belirtilir....W1 sırası ile.... 7. motor dışına genellikle altı uç çıkartılır.. Fazı için... 7. Çıkış uçları W2 ..1.V2 sırası yerine U2 .V2 sırası ile bağlanır.W2 sırası ile bağlanırsa.. motorun yıldız çalışması durumunda bir sorun olmaz...Sargı giriş ve çıkış uçlarının motor dışına çıkartıldığı bölüme klemens bağlantı kutusu denir.380 V : Motorun bu bağlantıda çalışma gerilimi 6. Motor: Motorun çalıştırılması gereken akım çeşidi ve faz sayısı 4. 200 : Tabandan mil eksenine yükseklik. L... sargılardan akım geçmez ve motor çalışmaz.V2 . Klemens uçlarına giriş uçları soldan sağa doğru U1 ... b: Uzun) 3-Klemens baglantı kutusu incelenmesi: Üç fazlı asenkron motorlarda stator sargıları motor içerisinde değişik şekillerde bağlandıktan sonra. L: Uzun ) b : Stator paket boyu ( a: Kısa...C... Kutu içerisinde altı uçtan oluşan klemens bulunur ve sargı giriş-çıkış uçları bu klemense bağlantı yapılır Klemensin üç ucuna sargı giriş uçları....Giriş Ucu : Vr Çıkış Ucu : V2 L3 Fazı için .: Motorun çalışma frekansı 11. 9.... Doğru bağlantı Yanlış bağlantı Doğru bağlantı 56 .....3... L : Gövde uzunluğu ( K: Kısa. (Şekil 8... diğer üç ucuna da sargı çıkış uçları bağlanır.5 KW olarak da yazılabilir. 50 Hz.

bu bağlantıya Yıldız Bağlantı denir (Şekil 8.Şekil 8. faz akımı hat akımının 1/Vİ3 'ü de denilebilir. ZXY sırası ile bağlanır ve pirinç köprülerle UZ . Diğer yandan faz gerilimi. Üçgen bağlantıda hat gerilimi faz gerilimine eşittir.Z uçları birleştirilirce. 5-Üçgen bağlantı ve özellikleri: Motor klemensi üzerindeki birinci fazın çıkış ucu ikinci fazın giriş ucu ile. V . ikinci fazın çıkış ucu üçüncü fazın giriş ucu ile. Uçların karşılıklı gelmesi. sargı uçları kısa devre edilir ve birer uçları boş bırakıldığından herhangi bir akım geçişi olmaz ve motor çalışmaz. Yıldız bağlantıda sargılar arasında 120° faz farkı olduğundan. Hat akımı ise faz akımına eşittir. faz gerilimi hat geriliminin 1 / -J3 'ü şeklinde de belirtilir. Klemens bağlantıları 4-Yıldız bağlantısı ve özelliği: Stator sargılarının giriş uçları olan U. Üçgen bağlantı A şeklinde sembolize edilir.4-a 'da da görüldüğü gibi uç bağlantıları pirinç köprülerle yapılırken U-X. Yıldız Bağlantı (A) Aynı şekilde yıldız bağlantı.VX . Bu durum. sargıların ZXY uçlarına şebeke gerilimi uygulanıp UVW uçları kısa devre edilerek de yapılabilir. Bu orana.V-W 'ye üç faz (RST) gerilim uygulanıp. WY uçları kısa devre edilir. hat akımının %58'idir. Bu bağlantıda hat akımı faz akımının J3 katıdır. üçüncü fazın çıkış ucu da birinci fazın giriş ucu ile bağlanırsa. Bu durum. W . yıldız bağlantı durumunda sorun çıkarmamasına rağmen üçgen bağlantı durumunda sakıncalıdır. Aynı zamanda faz akımı. Yıldız bağlantı A şeklinde gösterilir.2. sargıların çıkış uçları olan Z-X-Y kısa devre edilirse. bu şekildeki bağlantıya Üçgen Bağlantı denir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 57 . motorun çalışmasında herhangi bir değişiklik meydana getirmez. Şekil 8.1.).58 = 220 V). Çünkü Şema 1. Bu nedenle uçlar UVW. hat gerilimi faz geriliminin V3 katıdır.Y.0. Klemens bağlantı kutusu konusunda uçların karşılıklı gelmemesi gerektiği söylenmişti. hat geriliminin %58 ' idir denilebilir (380 .2.

üçgen çalışması durumunda ise 380 volt uygulandığını belirtir. Bu da çeşitli zararlara yol açabilir. Aksi 58 .Şekil 8. Dolayısıyla rotor dönüş yönü de değişir. Motor etiketinde 220/380 volt yazması. Çünkü motorun dönüş yönü. Fazlardan üçünün birden yer değiştirmesi durumunda ise devir yönünde değişme olmaz (Şekil 8. Motorun ters dönmesi makinenin hatalı çalışmasına neden olur. R S T R S T R S T M o to r s a ğ a M o to r s o la M o to r s o l a M o to r s o l a Şekile8. stator sargılarında meydana gelen döner manyetik alanın da yönünü değiştirir.5). 6-Devir yönünün değiştirilmesi: 3 fazlı asenkron motorlarda dönüş yönü çok önemlidir. Örneğin. a) Yanlış bağlantı. b) Doğru bağlantı Şema 8. Motor devir yönünü değiştirme ihtiyacı çeşitli sebeplerden ortaya çıkabilir. 3 fazlı asenkron motorlardandevir yönünü değiştirme dön r döner döner dö er B. Üçgen Bağlantı ( A ) Motor etiketinde A380 V yazan motorlar üçgen bağlanır. motora gelen fazların yer değiştirmesi ve motorun ters dönmesi. MOTOR KORUMA RÖLELERİ VE SİGORTALAR: Asenkron motorların aşağıda açıklanan nedenlerden dolayı normal çekmesi gereken akımlarının üzerinde akım çekmesi durumunda. motorun çalıştırdığı makinenin de dönüş yönünü değiştirir. İki fazın kendi arasında yer değiştirmesi. bir faz sargısına yıldız çalışması durumunda 220 volt.3. motorun sökülüp yeniden bağlanması ve ters dönmesi bu sebeplerden bazılarıdır. Üçüncü faz ise sabit kalır.5. motorun devre dışı kalması istenir. Motorun devir yönünü değiştirmek için motora uygulanan R-S-T fazlarından herhangi ikisinin yer değiştirmesi gereklidir.4.

Üç fazın akımını taşıyan iletkenlerden birinin kopması 6. bu aşırı akım motora zarar vermez. Soğutma sisteminden oluşan arızalar.A. Çünkü uzun süre geçen aşırı akım.Faz sigortalarından birisinin atması c Kontaktör kontaklarından birisinin özelliğini kaybetmesi ve akımı iletmemesi d. Statorda faz sargı dirençlerinin eşit olmaması (sargılar arasında kısa devre ya da spir sayılarının eşit sarılmaması) 1-A. motorun şebekeden çektiği akım geçer. geciktirici bir elemanla önlenir. Aşırı akımın motordan sürekli olarak geçmesi. bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Motorun çok sık olarak durdurulup çalıştırılması 5. Motorun yol alma anında kısa süre çektiği aşırı akım.Yalnız hatları korurlar.taktirde stator sargıları yanabilir. Şebeke frekansının sık sık dalgalanması 4. röleleri: Aşırı akımların elektrik motorlarına vereceği zararları önlemek için kullanılan elemanlara. Herhangi bir nedenle motor fazla akım çektiğinde. Motor kayıplarının fazla olması. Bunun sebepleri ise: a. 7. Bu nedenle kısa süreli aşırı akımlarda aşırı akım rölesinin çalışıp motoru devreden çıkarmaması gerekir. motor devresindeki iletkenler zarar görebilir.6. Çalışma anında motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. Bu zararların meydana gelmemesi için motor devrelerinde aşırı akım röleleri ve sigortalar kullanılır. 8. Motor milinin herhangi bir nedenle sıkışması 3.Aşırı akım rölesi motoru yakar. Motorun sürekli olarak düşük gerilimle çalışması 2. Asenkron motorların şebekeden aşırı akım çekmesinin nedenleri: 1. Motorun sürekli olarak aşırı yükte çalıştırılması 10. motor için sakınca yaratır. röle üzerinde bulunan butona elle HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 59 . Motor bağlantı şeklinin yanlış yapılması (Üçgen çalışması gerekirken yıldız çalıştırılması) 9.Şebekeden gelen gerilimin fazlarından birinin kesilmesi b. Üzerinden geçen fazla akım nedeniyle atan bir aşırı akım rölesi. Açılan kontak. Motorun iki faza kalması. motorun sıcaklık derecesini yükseltir ve Şekil 8. Motorlarda yol verme süresinin ve frenleme süresinin uzun tutulması 11. Aşırı akım röleleri motorlara seri olarak bağlanırlar. Elektrik devrelerinde kullanılan sigortalar da koruma görevi yaparlar.Yani bir aşırı akım rölesinden. aşırı akım rölesinin kontağı açılır. aşırı akım rölesi adı verilir. Çalışma karakteristikleri nedeniyle sigortalar elektrik motorlarını koruyamazlar. Böylece motor devreden çıkar ve yanmaktan korunmuş olur. Böyle geçici durumlarda rölenin çalışması. motor kontaktörünün enerjisini keser. aynı akım aşırı akım rölesinden de geçeceğinden.

Bazı ev tipi aygıtlarda örneğin buz dolaplarında kullanılan aşırı akım röleleri. Bazı aşırı akım röleleri de üzerlerinde bulunan bir vida aracılığı ile hem otomatik ve hem de elle kurma konumuna dönüştürülebilirler. kontak ve geciktirici eleman olmak üzere üç kısımdan oluşur. kısa süreli aşırı akımlarda. Yani bobinden motorun akımı geçer. manyetik aşırı akım rölesi adı verilir. Bütün iş tezgahlarında kullanılan aşırı akım röleleri elle kurulurlar. Eğer bobinden geçen aşırı akım normal değerine düşmezse. Devrelerde yandaki şekilde gösterilirler. Bazen de her aşırı akım rölesinin ayrı bir kontağı olur. 60 . demir nüvenin hareketi yavaş olur. Güç devresinde kullanılan aşırı akım röleleri daha çok bir kontağı kumanda ederler. Aşırı akım rölesinin normalde kapalı kontağı kumanda devresinin girişine konur. motor herhangi bir nedenle uzun süre aşırı akım çekerse. yağ dolu silindir içinde hareket eden bir pistonla önlenir. Bir fazlı alternatif akım veya doğru akım motor devrelerinde. Bu bağlantıda üç faz üzerine konan üç manyetik aşırı akım rölesi. manyetik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. Aşırı akım rölesinin bobininden normal değerinin üzerinde bir akım geçtiğinde.rölenin çalışıp kontağı açması. Bu nedenle aşırı akım rölesinin kontağı hemen açılamaz. Bu kontak açıldığında. Bir manyetik aşırı akım rölesi elektromıknatıs. Manyetik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanılması : Manyetik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerine genellikle şekildeki gibi bağlanırlar.basarak kurulur. devrenin açılmasından bir süre sonra otomatik olarak normal konumuna dönerler. Yalnız aşırı akım rölesini kurmadan önce rölenin atmasına neden olan arızayı gidermek gerekir. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller. Kısa süreli aşırı akımlarda. bobin demir nüveyi yukarıya doğru çeker. kumanda devresinin akımı kesilir ve motor durur. Yani bu aşırı akım röleleri kendi kendilerine kurulurlar. aşırı akım rölesinin devreyi açma akımı büyümüş olur. Manyetik aşırı akım rölelerinde akım ayarı. aşırı akım rölesi yalnız bir iletken üzerine konur. Çalışma devam ederken. Üç fazlı motor devrelerinde genellikle her faz için bir aşırı akım rölesi kullanılır.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. bir kapalı kontağı kumanda eder. Örneğin bobin sabit tutulup demir nüve aşağıya kaydırılırsa. Silindir içinde bulunan piston nedeniyle. bir süre sonra kontak açılır. Aşırı akım röleleri manyetik ve termik olmak üzere iki kısma ayrılırlar. demir nüvenin bobine göre olan durumunu değiştirmekle yapılır. Manyetik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının manyetik etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Elektromıknatısın bobini güç devresinde motora seri olarak bağlanır. örneğin motorun yol alma anında çektiği akımda. Yani yağ dolu silindir içinde hareket eden pistondan oluşan geciktirici eleman. Bazen de yalnız iki fazın üzerine bir aşırı akım rölesi konur.

A. direk ısıtmalı ve ergiyici alaşımlı olmak üzere üç çeşidi vardır. meydana gelen ısı bimetali sağa doğru büker. Endirekt ısıtmalı A. Termik aşırı akım rölelerinin endirekt ısıtmalı. Termik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının yarattığı ısının etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. bimetal ve kontak olmak üzere üç kısımdan oluşur. Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesi ısıtıcı.Şekil 8. yandaki şekilde gösterilirler. Gerek akım trafosu ve gerekse şönt direnç termik aşırı akım rölesinin çalışma akımını yani kapasitesini büyütür. Aşırı akım rölesi.7. termik aşırı akım rölesi adı verilir.Motor için sakınca yaratmayan bu gibi durumlarda. ısının bimetale iletilmesindeki gecikme. Termik aşırı akım röleleri devrelerde. Çok büyük akımlar için yapılacak direkt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri de aynı nedenlerle kullanışlı ve ekonomik olmaz.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Şekil 8. Büyük akımlar için yapılacak endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri kullanışlı ve ekonomik olmaz. Motor akımı bimetal üzerinden geçer. Her termik aşırı akım rölesi iki akım değeri arasında çalışır. Bu nedenle bimetal bükülmez ve kontak açılmaz. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 61 . Bimetal kapalı olan kontağı açar. Bimetalin bükülmesine ve kontağın açılmasına neden olan ısı. Isıtıcı motora seri olarak bağlanır. Açılan kontak kontaktörü ve dolayısıyla motoru devreden çıkarır. Termik aşırı akım rölesi bu durumda bir akım trafosuyla veya şönt dirençle beraber kullanılır.A. Şekil 8. Bu nedenle akım şiddeti büyük olan termik aşırı akım röleleri alttaki şekilde görüldüğü gibi direkt ısıtmalı olarak yapılırlar. Motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller. Yani ısıtıcıdan motor akım geçer. Endirekt Isıtmalı: Şekilde endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesinin yapısı.rölesi Direkt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinde ısıtıcı eleman bulunmaz. bimetalin içinde doğar. üzerinde bulunan bir ayar vidasıyla arzulanan motor akımına ayarlanır. Direkt ve endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım şiddetleti için yapılırlar. ısıtıcı telin ve bimetalin ölçüleri de büyür. Aşırı akım rölesinin devreye bağlantısı. görünüşü ve sembolü verilmiştir.rölesi Direkt Isıtmalı: Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinin akım değerleri büyüdükçe. Direkt ısıtmalı A.9. ısıtıcıdan geçen bu akım bimetali ısıtacak fırsatı bulamaz.8.Motora zarar verecek değerde bir akım sürekli olarak ısıtıcıdan geçerse.

Herhangi bir nedenle motor aşırı akım çekerse. Ancak bu değişim termistörlerde çok fazla olur.1 Termistör dereceleri ve kodları DERECE RENK DERECE RENK 60 70 80 90 100 110 120 Beyaz-gri Beyaz kahverengi Beyaz-Beyaz Yeşil-Yeşil Kırmızı-Kırmızı KahverengiGri-Gri 130 140 145 150 155 160 170 Mavi-Mavi Beyaz siyah Beyaz-Siyah Siyah-Siyah Mavi Siyah Mavi-Kırmızı Beyaz-Yeşil 62 . Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Her türlü maddenin direnci sıcaklıkla değişir. Bu bağlantıda her faz üzerine bir termik aşırı akım rölesi konur.Normalde kapalı kontak açılır. 2-Termistör : Sıcaklık ile direnci değişen elektronik elemana termistör denir. Yay nedeniyle içteki tüp ve dişli döner. İki tübün arasında düşük sıcaklıkta ergiyen bir alaşım bulunur. termik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. serbestçe dönebilen başka bir tüp daha vardır. Şekil 8. Motor çalışırken herhangi bir nedenle uzun süre akım çekerse. ısıtıcıdan geçen bu akım tüpteki alaşımı ergitir. Tüpleri birleştiren alaşım kısa bir süre içinde donar. İki çeşit termistör vardır. Termik aşırı akım rölesinin ısıtıcısı motor devresine. küçük bir tüp ve kontak bloğundan oluşur. Ergiyici alaşımlı A. Ergiyici alaşımlı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım değerlerinde yapılırlar. Termistörün normal açma sıcaklığı. korunmak istenen motorun stator sargılarının izolasyon sınıfına göre seçilir. • NTC ( negatif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci azalır. Motor durunca ısıtıcıdan akım geçmez. bu özelliklerinden dolayı elektronik devrelerde kullanıldığı gibi motor koruma devrelerinde de kullanılmaktadırlar. Ergiyici alaşım normal durumda iki tübü birbirine bağlar.rölesi. Tablo 8. Termik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanımı: Termik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerinde genellikle alttaki şekildeki gibi bağlanırlar. Yapısı mercimek şeklinde seramik içerisine yerleştirilmiş yarı iletken elemandan ibarettir. kontaktörü ve motoru devreden çıkartır. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Termistörler. Açılan kontak. normalde kapalı kontağı kumanda devresine seri olarak bağlanır. Bunlar: • PTC ( pozitif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci artar. Isıtıcı elemanın sardığı tübün içinde.10. ısıtıcı. Bu aşırı akım rölelerinde akım ayarı yapılmaz.Ergiyici Alaşımlı: Şekilde yapısı verilen ergiyici alaşımlı termik aşırı akım rölesi. Üç termik aşırı akım rölesi bir kapalı kontağı kumanda eder.A.

Fonksiyon 3. Bu nedenle motor devrelerine ayrıca faz koruma röleleri konur. a. motor sargı ısısının 110 °C nin üzerine çıkması durumunda devreyi açar ve motoru yanmaktan kurtarır. Aşırı akım röleleri motorların düzenli çalışmaları durumunda normal olarak koruma yapar. Motorun bir fazının kesilerek. Faz koruma rölelerinin başlıca üç görevi vardır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 63 . Ayrıca termistör koruması soğutma sisteminin arızalanması durumunda da motor devresini açarak tam koruma sağlar. Her üç faz da mevcut olduğu halde. buna bağlı olan rölenin enerjisi kesilir ve rölenin normalde kapalı kontağı açılır. bir fazının herhangi bir nedenle kesilmesi durumunda motorun iki faza kalması sonucu devresindeki aşırı akım rölesi devreyi açarak motoru korur. Sargı ısısı normalden fazla olduğu zaman termistörün direnci artar. Bu gibi durumlarda termistörlü koruma ile stator sıcaklığı direkt ölçülerek fazla ısınmada stator sargıları yanmaktan korunur. b.Tablo 8. Faz kesilme rölesinin termistör ünitesine. iki faza kalması durumunda devreyi açar. motor sargılarına yerleştirilen PTC termistörün uçlarının bağlanması sonucu. fazlardan birisinin normal geriliminin %20 altına düşmesi veya %20 yükselmesi durumunda devreyi açar. Ancak aşırı akım röleleri.2 Motor izolasyon sınıfları izolasyon Sınıflan A B E F H İhbar 100 120 110 145 170 Açma 110 130 120 155 180 Motor sargılarının herhangi bir nedenle fazla ısınmasından dolayı sargıların zarar görmesini önlemek amacıyla statorun her faz sargısının içine termistörler yerleştirilir. faz kesilme röleleri kadar duyarlı çalışmazlar. Bazı firmalar hem termistörlü hem de faz korumalı röleyi birlikte imal etmektedirler (Şekil 8. Ancak çalışma ve durma sıklığının artması veya çalışma periyotlarının çok değişik olması durumunda aşırı akım rölesi koruma yapmayabilir.Faz Koruma (Kesilme) Röleleri: Endüstride kullanılan 3 fazlı elektrik motorlarının.11). rölenin kontağı motoru çalıştıran kontaktörün enerjisini keser. c.

c. Sigortayı kullanma yerine monte etmede kullanılır.. Aşırı akımlarda eriyecek şekilde yapılmış eriyen iletkendir. Tablo 8. buşon akımı ve sinyal pulcuğu rengi Gövde No: Gövde Akımı Buşon Akımı Sinyal Pulcuğu Rengi: 64 . Bu röleler ayrıca aşırı ve düşük gerilimden etkilenen elektronik kumanda elemanlarının ve kompanzasyon sistemlerinin korunmasında kullanılırlar. buşon kapağının iç kısmında bulunan yuvaya oturtularak gövdeye sıkıca vidalanır. • Buşon iletkeni: Buşonun içerisinde bulunur. Buşon kapağı ile teması sağlamak için diş açılmıştır. Her akım değeri için standart bir renktedir. Beş kısımdan oluşur.Aşırı ve Düşük Gerilim Röleleri: 3 fazlı asenkron motorlar ± %10'luk gerilim değişmelerinde normal çalışırlar. Bakır veya pirinçten yapılır. Üç önemli parçası vardır. Gerilim normale döndüğünde röle kedisini resetler (kurar). Termistörlü faz kesilme rölesi ve devreye bağlanması. Çabuk eriyen telli 2. Üzerindeki vidaya tesise giden faz ucu bağlanır. Gövde: Porselenden yapılmıştır. b. İki çeşitte yapılırlar. • Üst Kontak : Dip kontağın yapıldığı metalden yapılmıştır. • Saf kuvartz kumu: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın soğuyarak sönmesini sağlar. Çeşitli büyüklükte yapılırlar. 1. Fazla akım çekmeleri ise motor sargılarının ısınmasına ve bu durumun uzun süre sürmesi ise motor sargılarının yanmasına neden olur. • Sinyal pulcuğu: Buşon iletkeninin eriyip erimediğini (sigortanın atıp atmadığını) gösterir. 5-Vidalı sigortalar (Ergiyen telli. Geç eriyen telli • Buşon gövdesi: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın.11. otomatik sigortaların gelişmesiyle azalmıştır. Buşon : Almacın çektiği akım sigortanın buşon kısmından geçer. Bakır veya pirinçten yapılır. İşte bu nedenle motor devrelerinde aşın ve düşük gerilim röleleri kullanılır. a. Dip kontağa mutlaka faz ucu bağlanmalıdır. Vidalı sigortalar 200 A'ya kadar imal edilmekte ancak 100 A'dan büyük akım değerleri için çok kullanılmamaktadır. Ancak gerilim daha fazla düşer yada yükselirse gerilime bağlı olarak moment de düşeceğinden fazla akım çekerler. • Vis Kontak : Dip kontak üzerinde bulunur. sigortaların standart gövde. buşonlara tel sarma ve eklemek suretiyle kullanılması yasaktır. Gövdede bulunan dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlar. Cihaz doğrudan şebekeye bağlanarak üzerindeki ayar düğmesinden gerilimin alt veya üst sınırı ayarlanır. Bir vidalı sigorta üç parçadan oluşur.3. Elektrik iç tesisat yönetmeliğine göre. 4. Sigorta attığında pul yerinden düşer. Şebeke geriliminin bu sınırları aşması durumunda röle hızla devreyi açar. • Alt ve üst kapaklar: İç yüzeylerine buşon iletkeni bağlanmıştır. dinamik ve termik etkilerine dayanıklı porselenden yapılmıştır. buşonlu sigortalar): Vidalı sigortaların kullanım alanları. Buşon ile dip kontak arasındaki iletkenliği sağlar. Buşon kapağı: Buşonlar. • Dip Kontak : Gövdenin alt kısmında bulunur.Şekil 8.

W otomat ve L otomat olarak isimlendirilen anahtarlı tip otomatik sigortalar çalışma karakteristiği bakımından iki çeşitte imal edilmektedirler.4-6-10-16-20-25-32-40-45-50 A nominal akım değerlerinde imal edilirler. G karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu. Gecikmesiz olduklarından kumanda. Sigortayı tekrar kurmak için sigorta anahtarı iyice aşağıya indirilip sonra yukarıya kaldırılmalıdır. %" Rı %" R" 25 25 25 25 25 63 63 63 100 100 200 6 10 16 20 25 35 50 63 80 100 200 Yeşil Kırmızı Gri Mavi Sarı Siyah Beyaz Bakır rengi Gümüş rengi Kırmızı Kırmızı 6-. sodyum buharlı lamba devrelerinde kullanılırlar.6-2. 7.Sigorta altlığı. 3 fazlı otomatlar birbirlerine mekanik olarak bağlandıklarından bir faz sigortasının devreyi açması durumunda üçü birden devreyi açar. Üretici firmalara göre K otomat. Bıçaklı sigortalar iki ana-parçadan meydana gelmiştir. Vidalı sigortaların buşonlarında olduğu gibi bu sigortaların buşonlarında da eriyen telin.5-1-1. a. NH tipi sigortaların buşonları sigorta altlığı üzerindeki kontaklar arasına basınçla sokulacak şekilde tespit edilen bıçak gibi kontak parçalan ile teçhiz edilerek yapılmıştır. Bu nedenle 50 A' dan büyük akımları kesmek için NH tipi sigortalar kullanılır. 2. Bıçaklı sigortalar beş boyda imal edilmektedir Tablo 8.4 Sigorta boyları ve amperajları BOY NH00 ( Sıfır boy) NH01 (Bir boy) HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ BUŞON AKIMI (A) 6-160 35-160 65 ALTLIK AKIMI (A) 160 160 .Bıçaklı ( NH ) Sigortalar: Vidalanabilen kapalı sigortalar en fazla 200 A'ya kadar yapılabilir ve 100 A5ya kadar kullanılmaktadır.&-27 E-27 E-27 E-27 E-27 E-33 E-33 E-33 R. flüoresan. 6-10-16-20-25-32-40 A nominal akım değerlerinde imal edilirler. Bunlar: l. Gecikmeli olarak devreyi açtıklarından motor devrelerinde. aydınlatma ve priz devrelerinde kullanılırlar.5-5 katına kadar olan değerlerde gecikmesiz olarak devreyi açarlar. ayrıca buşon değiştirmek için ellik denilen ve bakalitten yapılan sigorta pensi de NH sigortanın harici kısmı olarak anılabilir. b. Otomatik sigortalar kullanım kolaylığı ve yüksek koruma özelliğinden dolayı konutlarda ve sanayide geniş bir yelpazede kullanılmaktadır.Anahtarlı tip otomatik sigortalar: Elektromekanik sanayiindeki teknolojik gelişmeler hem sigorta hem de şalter görevi yapabilen anahtarlı tip otomatik sigortalan insanlığın hizmetine sunmuştur. nominal akımının 7-10 katma kadar olan değerlerde gecikmeli olarak devreyi açarlar. nominal akımının 3. cıva. 0. K otomatlar 1 ve 3 fazlı devrelerde kullanılırlar. eriyip erimediğini gösteren renkli pullar vardır. L karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu.Sigorta buşonu.

termistör. • Kısa devre anında sigorta. kabloları. • Sigorta amperajı motorun yol almasına engel olmayacak şekilde gecikmeli (tembel) olanlarından seçilmelidir. termik röleyi. elektrikli sobalarda kademeli şalter olarak. 10 amperlik bir motor kalkındıktan sonra herhangi bir nedenle 12-13 amper çekmesi durumunda sigorta atmaz ve motoru yanmaktan koruyamaz.Paket Şalterler: Bir eksen etrafında döndürülebilen üst üste dizilmiş bir çok dilimden oluşan ve çok konumlu olan şalterlere paket şalter denir. döndürüldüğünde kontakların pozisyonu değişecek şekilde tümsekler ve çukurlar açılmış parçaların arka arkaya paketlenmesinden meydana gelmiştir. kontaktör kontaklarını ve bobinini korumalıdır. Motor Devresine Sigorta ve Termik Seçimi: Motor devrelerinde kullanılan kontaktör. 66 . kabloları ve kontaktör kontaklarını aşırı akımın zararlarından korur. C. Genellikle küçük güçlü elektrikli cihazların kumandasında kullanılır. aşırı akım rölesini kısa devre anında yanmaktan ve parçalanmaktan korumalıdır. Yapısı ve çalışması: Paket şalterler bakalit maddeden yapılmış disk şeklindeki dilimler üzerine.250 80-250 400 100-400 630 315-630 Bıçaklı sigortaların şalter gibi (yük ayırıcı) kullanılan çeşitleri de vardır. • Aşın akım rölesinin kesemeyeceği fazla akımlarda sigorta devreyi açmalıdır. b. 6 amperden 630 ampere kadar dört değişik boyda imal edilmektekidir. Motor devrelerinde sigorta ve termik kullanımının amaçlarını özetleyecek olursak. Disk sayısı artırılarak paket şalterin konum sayısı artırılabilir. voltmetre komütatörlerinde ve tablolarda açma kapama şalteri olarak kullanılmaktadır. NH02 (İki boy) NH03 (Üç boy ) NH04 (Dört boy) 8. Günümüzde karmaşık motor kumanda devrelerinde (Yıldız/Üçgen yol verme. Kumanda devrelerinde butonların yerine de kullanılabilir. Böylece karmaşık kumanda devrelerinde kullanılabilir. KUMANDA DEVRE ELEMANLARI TANITILMASI: 1. devir yönü değiştirme. Ancak küçük güçlü kaynak makinelerinde. a. kontaktör kontaklarını kısa devre akımlarının zararlarına karşı korur. Bu durumda motor koruma elemanları ( aşın akım rölesi.Termik röle devredeki motorun sargılarını. • Sigorta. faz koruma rölesi gibi) sigortadan sonra mutlaka kullanılmalıdır.Sigorta ise kendisinden sonra gelen motoru. . termik ve sigorta seçimini yaparken şu hususlar göz önüne alınmalıdır: • Aşırı akım rölesi motorun yol almasına izin verecek şekilde tembel (gecikmeli) olmalıdır. Bu ayırıcılar 3 fazlı olarak yapılırlar. gibi ) sakıncaları nedeniyle kullanım alanını kaybetmiştir.

2 konumuna çevrilip bırakılırsa 2 konumunda beklemeden yay nedeniyle 1 konumuna geri döneceği anlaşılır.12a'da paket şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kontak çukura geldiğinden kapalı durumda 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar ise diskin tümsek kısmına geldiğinden açıktır. 1 konumuna otomatik olarak geri döner.12' de üç konumlu bir paket şalterin diskindeki girinti. Konumlar arasındaki X işaretleri arasında çizgi yok ise ilgili kontak. Şalter 2 konumuna çevrildiğinde her üç kontakta kapalı olduğundan lambaların üçü birden yanar.12b). Paket şalterlerin bağlantı şemaları ise Şekil 8. Paket şalterlerin yapısı a c. Konumun yazıldığı satır ile kontağın gösterildiği sütunun kesiştiği kare içerisi ya boş bırakılır ya da X işareti konulur. X işaretleri arasındaki çizgi.13' deki gibi yapılır. Bunu da 2 konumu ile 1 konumu arasına konan ok sembolize etmektedir. Şekil 8.13 deki gibi sembolize edilir ve diyagramlarla gösterilir. Çünkü geçiş anında kontaklar açılıp tekrar kapanmıştır. şalterin konumları için. Şekil 8. Şekil 8. Diyagramda 1 ve 2 konumlan arasına konan oktan ise bu paket şalterin yaylı olduğu. Şalter 2 konumuna getirilip serbest bırakılırsa o konumda kalmaz.b . Kare boş ise şalterin o konumunda ilgili kontağın açık. X işareti var ise o konumda ilgili kontağın kapalı olduğu anlaşılır. 1-2 no'lu kontak şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken açılmayacağından Lı lambası geçiş anında sönmez. şalterin konum değişiminde önce açılıp sonra kapanmaktadır.1. 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar diskin çukur yerine geldiğinden kapalıdır (Şekil 8. 1 konumunda 3-4 no'lu kontak açık 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar kapandığından L2 lambası söner. çıkıntılar ve diskler döndürüldüğünde konumlarına göre kontakların aldığı durum görülmektedir. Diyagramın sol üst köşesinde bulunan (0. Diyagramda paket şalterin. kontakların açılıp kapanmaları ve konumlan hakkında bütün bilgiler sembollerle gösterilir. Bu şemada şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kapalı kontak kapalı olduğundan yalnızca L2 lambası yanar. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 67 . Bu kısmın altında bulunan satırlar. şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken kontağın hiç açılmadığını gösterir. Diğer lambalar geçiş anında önce söner sonra tekrar yanar. Lı ve L3 lambası yanar. sağında bulunan sütunlar ise şalterin kontakları için kullanılır.12. kontak sayısı. Paket şalterlerin konumlan değiştikçe kontaklarının aldıkları durum şekil 8. Paket şalter 1 konumuna ok yönünde çevrildiğinde 3-4 no'lu kontak diskin tümsek yerine geldiğinden açık.2) rakamları şalterin üç konumlu olduğunu gösterir.

• Montajı kolay ve basittir. 220 voltta çalışanları olduğu gibi 36 voltta çalışanları da vardır. Paket şalterlerin sakıncaları üstünlüklerine göre daha fazla olduğundan motor devrelerinde pek kullanılmazlar. • Uzaktan kumanda ( birden fazla merkezden kumanda) yapılamaz. Büyük fabrikalarda makinelerin işleyişini bu lambalarla takip etmek mümkündür. Sinyal lambalarının kumanda devrelerinde önemli bir yeri vardır. Genellikle yeşil sinyal lambası kumanda devresinin çalıştığını. Sınır anahtarları pimli ve makaralı olmak üzere mekaniki olarak iki şekilde yapılırlar. Makinenin hareketli kısmı sınır anahtarının üzerine geldiğinde sınır anahtarının kontakları durum değiştirir. başlatma (Start) ve iki yollu (Jog) butonlarıdır. Kalıcı tip butonlarda ise butona bastığımız zaman öylece kalır. Ani temaslı butonlardan. Çift yollu butonda ise hem stop hem de start butonu vardır. ya cihazı durdurur ya da başka bir hareketin başlamasını sağlar. Butonlar içerisinde. Başlatma butonu normalde açıktır. • Frenleme devrelerinde kullanılamaz. • Enerji gidip geldiğinde şalter kapalı kaldığından motor kendiliğinden çalışır. Makinenin hareketli parçası üzerine takılabildiği gibi sabit yerine de takılabilir. basıldığı zaman açılır. Butonlar yapılarına göre üç şekilde imal edilmektedir. 4.Sinyal Lambaları: Bir kumanda elemanının veya bir kumanda devresinin çalışıp çalışmadığını gösteren elemana sinyal lambası denir.Sınır Anahtarları: Hareketli makinelerde bir hareketi durdurup başka bir hareketi başlatan ve makinenin hareketli bir parçası tarafından kumanda edilen elemanlara. 2-Butonlar: Otomatik kumanda devrelerinde röle ve kontaktör bobinlerini çalıştıran veya durduran elemanlara buton adı verilir. durdurma butonu normalde kapalıdır. Ana panoda her motora ait bir sinyal lambası bulunur. Bunlarda: Ani temaslı butonlar ve kalıcı tip butonlardır. start kısmı kapanır. Kırmızı lamba aşırı akım rölesinin devreyi açtığını gösterir. Paket şalterlerin sakıncaları: • Devrelerine motor koruma röleleri bağlanamaz. sinyal lambası ile kolayca anlaşılabilir. Paket şalterlerin üstünlükleri: • Paket şalterler ucuzdur. Bunlar: Durdurma (stop). sarı lamba durduğunu gösterir. ilgili motorun çalışıp çalışmadığını gösteren sinyal lambaları bulunabilir. Çalışma şekillerine göre ise butonlar ikiye ayrılırlar. Bu gerilimlerin dışında değişik gerilimlerde de yapılabilirler. Basıldığında stop kısmı açılır. 3. • Zaman ayarlı devrelerde kullanılamaz. Eski haline dönmesi için yanındaki diğer butona basmak gerekir. Yani kalıcı tip butonlarda start ile stop arasında mekaniki bir bağlantı vardır. 68 .13. Ani temaslı butonlara basıp elimizi çektiğimiz zaman tekrar eski haline döner. Herhangi bir aksaklıkta hangi motorun arızalandığı.Şekil 8. Çeşitli renklerde ve gerilimlerde yapılırlar. eski haline dönmez. basıldığı zaman kapanır. Paket şalter diyagramı ve şeması. sınır anahtarları denir.

Gerek düz gerekse ters zaman rölelerinde aynen kontaktör ve rölelerde olduğu gibi normalde açık ve normalde kapalı kontaklar bulunabilir. Bu gecikme D deliğinin büyüklüğü ile alakalıdır. Zaman ayarı ise o düğmeden yapılır. Düz zaman rölesinde. 7-8 no'lu kontakların durum değiştirmesi gecikmeli olarak olur. Kontak kısmının parçalarından biri manyetik maddeden yapılır. 5-Zaman röleleri: Bobini enerjilendikten veya bobininin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra kontakları durum değiştiren rölelere. Bu sınır anahtarlarına sensör. Bu nedenle 5-6. zaman rölesi denir. Piston üzerinde bulunan E klepesi açılır ve piston hızla eski durumunu alır. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde kontaklar hızla konum değiştirir. Pistonlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir pistonla sağlanan zaman rölelerine pistonlu zaman rölesi denir. Yapı bakımından zaman röleleri çok çeşitli olarak yapılmaktadır. Şekil 8.14a. Palete bağlı olan yay pistonu yukarıya doğru çeker. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde bu kontaklar ani olarak durum değiştirir. Manyetik sınır anahtarları sabit mıknatıs ve kontak kısmı olmak üzere iki kısımdan oluşur. Düz zaman rölesinin bobin enerjisi kesildiğinde nüve paleti ani olarak bırakır. ancak pistonun hareketi.Mekaniki hareketle çalışan sınır anahtarlarından başka manyetik olarak çalışan sınır anahtarları da vardır. Ancak en çok kullanılanları motorlu ve elektronik zaman röleleridir. Ters zaman rölelerinde ise röle bobininin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Çalışma şekillerine göre düz ve ters zaman rölesi olmak üzere iki şekilde yapılırlar. B boşluğundaki hava veya yağın C kanalı ve D deliği yolu ile A boşluğuna geçmesinde karşılaştığı direnç nedeniyle yavaş olur. daki düz zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde nüve paleti kendine doğru çeker ve 1-2 ve 3-4 no'lu kontaklar ani olarak konum değiştirirler. Bobin enerjisi kesildiğinde 1-2. Makine elemanı hareket ederken sınır anahtarının kontak kısmı ile sabit mıknatıs karşı karşıya geldiğinde mıknatıs kontağın manyetik parçasını kendine doğru çekeceğinden kontaklar durum değiştirir. insiyatör veya yaklaşım anahtarı da denilmektedir. 5-6. Düz ve ters zaman rölesi olarak kullanılabilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 69 .14b’deki ters zaman rölesinde ise farklılık sadece E klepesinin durumunun değişmesidir. a. bobin enerjilendikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. 7-8 no'lu kontaklar ise gecikmeli olarak durum değiştirirler. 3-4 no'lu kontaklar ani konum değiştirir. Bu durumda kontakların tamamı ani olarak konum değiştirir. Şekil 8.

Şekil 8. Röle enerjilendiğinde kırmızı led yanar. A dişlisinin üzerinde bulunan P pimi bir süre sonra kontak çubuğuna vurur.15 Motorlu zaman rölesinin yapısı ve sembolleri. Her çalışmada aynı gecikmeyi elde etmek için motor olarak senkron motor kullanılır. Elektronik zaman rölelerinde kontakların açık ya da kapalı olduğunu gösteren ışık yayan diyot (led) bulunur. Program şalterleri h. Doğru akım zaman röleleri f. Röleler elektromıknatıs. Kontak çubuğu S sabitleme noktası etrafında döner ve kontaklar gecikmeli olarak durum değiştirir. demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir. Motorlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir motorla sağlanan zaman rölelerine motorlu zaman rölesi denir. elektronik zaman rölesi denir. Termistörlü zaman röleleri g. b.14. Elektronik zaman röleleri: Zaman gecikmesi elektronik devre elemanları ile sağlanan zaman rölelerine.Röleler: Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. Çok uzun zaman gecikmesi sağlanabilir. Motorlu zaman röleleri düz zaman rölesi olarak yapılırlar. Röle bobinleri hem doğru ve hem de alternatif akımda çalışır. Düz ve ters zaman rölesi olarak imal edilirler.Kontaktör ve röleler: a. Şekil 8. Pistonlu düz ve ters zaman rölesi. Günümüzde en çok kullanılan zaman rölesi çeşididir. Bu tip zaman rölelerine program rölesi denir. 70 . Elektromıknatıs. bir süre sonra kontaklar durum değiştirdiğinde yeşil led yanar. c.15’de görüldüğü gibi zaman rölesinin motoru enerjilendiğinde motor dişlisi ok yönünde döner ve A dişlisini de çok yavaş olarak ok yönünde döndürür. Flaşör zaman rölesi gibi zaman röleleri de kullanılmaktadır. Senkron motorun enerjisi kesildiğinde.Şekil 8. Bobin doğru akıma bağlanacak ise demir nüve bir parçadan yapılır. A dişlisinin miline birden fazla eksantrik parça takılırsa ve bu paçaların karşısına da aynı sayıda kontak konulursa zaman rölesinin kulluma alanı genişletilmiş olur. Senkron motorun devir sayısı bir dişli grubu ile uygun değere düşürülür. Termik zaman röleleri e. bir yay P pimini başlangıç durumuna getirir ve kontaklar ani olarak eski haline geri döner. Otomatik kumanda devrelerinde yukarıda sayılan zaman rölelerinden başka: d. 6. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur.

Palet üzerinde bulunan (1-3) nolu kontak açılır ve (1-2) nolu kontak kapanır. Normalde kapalı kontaklar açılır. b. kontaktör üzerinde bulunan yay. Bobinin akımı kesildiğinde. rölenin paleti sağlar.17. Bu durumda HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 71 .220 . Kontaktör bobini ve kontakları. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar.16. palet çekilir. Bu elemanların bobinlerinin gerilimleri DC ya da AC olarak 24 . Rölelerde olduğu gibi kontaktörler de elektromıknatıs. Demir nüvenin ön yüzünde açılan oyuğa bakırdan yapılmış bir halka geçirilir. Kontaktörler. Kontakların açılıp kapanmalarını. Şekil 8. Şekil 8. Bobinin akımı kesildiğinde. bir ve üç fazlı motor. Röle çalışma prensibi. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. ısıtıcı. palladyum metalleri ve bunların alaşımları kullanılır. Rölelerde bir veya daha fazla sayıda normalde açık ve normalde kapalı kontak bulunur. trafo vb. kaynak makinesi. Rölenin paletine bağlanmış olan bir yay kontakların normal konumda kalmalarını sağlar. (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak kapanır.380 volt olabilmektedir. bobin akımı kesildikten sonra artık mıknatısıyet nedeniyle paletin demir nüveye yapışık kalmasını önler. tungsten. Palet üzerinde bulunan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak açılır. Bu durumda kapanmış olan (1-2) nolu kontak açılır. Kontakların yapımlarında gümüş. Bu pul. Üstteki şekilde verilen rölenin bobinine bir gerilim uygulandığında röle enerjilenir ve paletini çeker. normalde açık kontaklar kapanır. Şekilde verilen kontaktörün bobinine bir gerilim uygulandığında kontaktör enerjilenir ve paletini çeker. Kontaklar açılıp kapanır ve röle gürültülü çalışır.48 .Kontaktörler: Büyük güçteki elektromanyetik anahtarlara kontaktör adı verilir. alıcıların otomatik olarak kumanda edilmesinde kullanılır. Bu bakır halka konmazsa alternatif alan nedeniyle palet titreşim yapar. Bobini alternatif akıma bağlanacak rölelerin demir nüveleri sac paketinden yapılır. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. röle üzerinde bulunan yay. Röleler alttaki şekilde sembolize edilir. Bobin enerjilendiğinde.Demir nüvenin ön yüzüne plastikten yapılmış bir pul konur. açılmış olan (1-3) nolu kontak kapanır.

Güç devrelerinde genel olarak N tipi. alüminyum ekranlı. kumanda devre elemanlarının resimleri yerine o elemanların sembolleri kullanılır.5 mm2 kesitlerinde imal edilirler.6 ve 0. PVC yalıtkan kablolardır. Orta dereceli mekaniki zorlamaların bulunduğu. 7. sıvı.75 -11. Güneş ışınlarının olmadığı harici yerlerde de kullanılır. Açılmış olan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak kapanır. NLSCY tipi kablolar kalaylı bakır örgü ekranlı olduklarından elektromanyetik dış tesirlerden korunması gerekli yerlerde kullanılır. Her türlü dahili ortamlarda sıva altında ve sıva üstünde kullanılır. renk kodlu damarlı. 72 . Katı.5mm2 kesitlerinde imal edilirler.5-2. renk kodlu damarlı. ıslak. 0. dışarıdan gelebilecek muhtemel elektromanyetik alan etkilerine karşı koruma istenen yerlerde kullanılır.8mm2 kesitlerinde imal edilir.5 .0. PVC yahtkanh kablolardır. kuru. bakır örgü ekranlı. her bir çift damarı burulu. KUMANDA DEVRE SEMBOLLERİ: Otomatik kumanda devreleri çizilirken.NYSLYCYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli ince çok telli.Kumanda Kabloları ve Kablo Seçimi: Otomatik kumanda devrelerinde kullanılan kablolar. güç devrelerinde kullanılan kablolar ve kumanda. d. ölçü ve kontrol devrelerinde kullanılan kablolar şeklinde iki kısımda incelenir.75-1-1. 0. renk kodlu. b. Çok esnektir. 0. Dahili her ortamda kullanılır. yağlara ve kimyevi maddelere dayanıklıdır. Modern yangın ihbar sistemlerinde sinyal taşımak için özel yapıya sahiptirler.5-0. PVC dış kılıflı kablolardır. tek telli.75 ve lmm kesitlerinde imal edilirler.Yağa dayanıklı özel dış kılıflı kumanda kabloları: Bu tip kablolar. a.kapanmış olan (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak açılır.30). D. yüksek mekaniki zorlamanın olmadığı dahili yerlerde kullanılır.75-1-1. 0. PVC dış kılıflı kablolardır. kullanım alanları ve yapıları bakımından ikî çeşittir. NLSY kablolar. kalay kaplı. Otomatik kumanda devrelerinin çiziminde her ülke kendine göre değişik sembolleri standartlaştırmıştır.LSPYY ve LSPYCY tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli çok telli. alüminyum astarlı ve PVC yahtkanh kablolardır. orta dereceli mekaniki zorlamaların olduğu yerlerde kullanılır. c. b. 1. nemli.PYCM tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli.Standart ölçü-kumanda-kontrol kabloları: Kullanım alanları ve yapıları bakımından 4 çeşitte imal edilmektedir. F tipi ve Y tipi kablolar kullanılır.25-0. Kumanda. katı ve sıvı yağlara. sık dokunmuş.PYCYM-B tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli tek telli. kılıfları rutubete. ölçü ve kontrol devrelerinde İse VDE-0245 Alman normuna göre üretilen standart ölçükumanda-kontrol kabloları ve yağa dayanıklı olarak yapılan VDE-0250 normuna uygun özel dış kılıflı ölçü-kumanda-kontrol kabloları kullanılmaktadır {Şekil 1.5 ve 2. renk kodlu damarlı. kimyevi maddelere dayanıklıdır. 2. NLSY ve NLSCY tipi kablolar: Bakır iletkenli çok telli. Dışarıdan gelebilecek elektromanyetik etkilere karşı bakır örgülü olarak yapılmıştır. 0. Ölçü-kumanda ve kontrol kabloları kullanılırken cihaz terminallerine lehimlenerek veya kablo pabucu takılarak irtibatlandırılır. PVC yalıtkan. Kumanda cihazlarının ve makinelerin bağlantısında.5-mm2 kesitlerinde imal edilirler.NYSLYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli. bakır örgü ekranlı. Bunlar: a. kalay kaplı. ince çok telli.14-0.

Ülkemizde kullanılan makineler daha çok Almanya ve Amerika'dan ithal edildiğinden. îyi bir teknik elemanın. Bu standartların dışında TSE ve RUS standartlarına göre çizilmiş az da olsa kumanda devreleri ülkemizde kullanılmaktadır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 73 . kumanda devre şemalarını okuyabilmesi ve devreyi kurabilmesi için bütün ülkelere ait normları çok iyi şekilde öğrenmesi gerekir. makinelerin projeleri bu ülkelerin normlarına göre çizilmiş olarak gelmektedir.

74 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 75 .

E. Bu devreden geçen akım kumanda elemanlarının çektiği akım olduğundan çok küçük değerdedir.. Buna karşılık Alman normlarında çizilmiş şemayı uygulamak daha kolaydır.18. M kontaktörünün bobini enerjilenir. koruma röleleri ve zaman röleleri gibi kumanda devre elemanlarının bulunduğu devreye kumanda devresi denir. Bir otomatik kumanda devresini tasarlarken öncelikle alıcının (motorun) nasıl çalışması isteniyor ise güç devresi çizilir. Alman normlarında çizim yapılırken ise yukarıdan aşağıya doğru (dikey olarak) çizim yapılır. Kumanda devresi çizilirken R' den Mp' ye doğru akım takip edilerek önce seri devre daha sonra devrenin özelliğine göre paralel çizimler yapılır. kontaktör bobinine gelir ve kontaktör bobininin diğer ucundan nötr ( Mp )' den devresini tamamlar. röleler. Amerikan normlarında çizim yapılırken soldan sağa doğru (yatay olarak) çizim yapılır. Kumanda devresinin çizimi: Otomatik kumanda devrelerinde butonlar. kontaktörler.18'de görüldüğü gibi R fazından gelen akım sigortaya daha sonra aşın akım rölesinin normalde kapalı kontağına. kontaktörün yardımcı kontakları kullanılır. Şekil 8. Mekaniki bağlantısı olan elemanlar ise kesik çizgi ile gösterilir. Çok basit devrelerde güç. stop butonuda normalde kapalı olduğundan start butonuna gelir. Karmaşık devrelerde akım yolu takibi zor olduğu için güç devresi ayrı kumanda ve sinyal devresi birlikte çizilir. • Güç devresi çizimi • Kumanda devresi çizimi • Sinyal devresi çizimi Şema çiziminde devre elemanları enerjisiz. Uygulamada da aynı yol izlenir. Devreyi tasarlarken çizim yapmak Amerikan normlarında daha kolaydır. Start butonuna bastığımız zaman akım.Devre Şemalarının Çizimine Ait Genel Bilgi: Otomatik kumanda devreleri üç kısımda çizilir. KUMANDA DEVRE ŞEMALARI VE UYGULAMALARI 1. Şekil 8. Bu nedenle kumanda devrelerinde kullanılan elemanlar küçük akım taşıyacak şekilde seçilirler. Daha sonra güç devresine göre kumanda ve sinyal devresi tasarlanarak çizilir. Bu tür şemalara komplike devre şemaları denir. kumanda ve sinyal devresi bir bütün halinde çizilebilir. sistem ise çalışmazken gösterilir. Kumanda ve sinyal devresi çizimi 76 . a. buradan geçtikten sonra stop butonuna.

motorun U-V-W uçlarına geldiğinden motor çalışır. B. Genelde sarı lamba motorun durduğunu.0 Stop.8" de belirtilen harflerle tanıtılmaktadır: KUMANDA ELEMANI ADI: ALMAN NORMU AMERİKAN NORMU (T. 2-Şemalarda Tanıtma İşaretleri: Otomatik kumanda devre şemalarında devre elemanları Tablo 1.TR. Herhangi bir nedenle aşın akım rölesi kapalı kontağını açarsa bu kez de kırmızı lambaya seri bağlanan aşırı akım rölesinin normalde açık kontağı kapanacağından kırmızı lamba yanar. çalışmama sebebini anlayabilmek için otomatik kumanda devrelerinde sinyal devreleri kullanılır. start butonundan elimizi çeksek dahi akün. ZR Zaman rölesi Sigorta Aşırı akım rölesi ee OL. Kumanda ve sinyal devrelerinde kontaktörün yardımcı ( kumanda ) kontakları kullanılır.Yatay Şema) Kontaktör C M.Paletini çeken M kontaktörüne ait açık kontaklar kapanır. Şekil 1. Bu devrede kontaktörün ana (güç.B Başlatma Butonu b2. kırmızı lamba ise aşırı akım rölesinin devreyi açtığını ifade eder.S. Sinyal devresi kumanda devresine paralel olarak. Sinyal devresi çizimi: Motorun çalışıp çalışmadığını.B Kontaklar Kendini çalıştıran elemanın işareti ile aynıdır Tablo 8.Dikey Şema) (T.5. Kontağa seri bağlanan yeşil lamba yanmaz. Yeşil lamba devresindeki açık kontak kapanır ve bu lamba yanar. b. Start butonuna bastığımızda kontaktör bobini enerjileneceğinden kontakları durum değiştirir. Kontaktör enerjisizken lamba devresi tamamlandığından sarı lamba yanar. Bunun sonucunda san lamba devresindeki kontak açılır ve lamba söner. d B. Çünkü kontaktör bobini enerjisizdir. D. yeşil lamba çalıştığını. Güç devresi hem Alman hem de Amerikan normlarına göre dikey olarak çizilir.S. otomatik kumanda devrelerinde motorun veya alıcıların bağlandığı devredir. c-Güç devresi çizimi: Güç devresi. Dolayısıyla R-S-T fazlan.E. yolunu M kontağı üzerinden tamamlayacağından kontaktör bobini sürekli olarak enerjili kalır. aynı devre üzerine çizilir. A Yardımcı kontaktör Röle. AA Sinyal lambası H L Durdurma Butonu bı.E. kapalı kontaklar açılır. Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerji ilenir ve açık kontaklarını kapatır. Çünkü kontaklardan geçen akım yükün çektiği akımdır ve yüksektir.31' de görüldüğü gibi R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde kapalı kontağına oradan da sarı lambaya ve çıkışı nötre bağlanır. Böylece start butonuna paralel bağlı olan normalde açık M kontağı kapanır. Lambaların yanık veya sönük olması bizi görsel olarak motor hakkında bilgilendirir. Bu görevinden dolayı M kontağına mühürleme kontağı adı verilir. kontaktörün normalde açık güç kontakları ve aşırı akım rölesi ile alıcı ( motor ) bulunur. Yine R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde açık kontağına gelir. R . Şemalarda tanıtma işaretleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 77 .I Start. Devre üzerinde her faza ait sigortalar. kuvvet ) kontakları kullanılır.

Aynı anda güç devresindeki C kontakları da kapandığından motor çalışmaya başlar. Başlatma butonundan elimizi çektiğimizde. Motorun çalışması. durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. C kontaktörünün normalde açık kontağı paralel bağlandığında sürekli çalıştırma devresi elde edilir. Şema 8. Motorun Bir Yönde Sürekli Çalışması: En çok uygulanan kumanda devrelerinden birisidir. kapanan C kontağı üzerinden geçer. 4.19.20'deki b2 başlatma butonuna basıldığında C kontaktörü enerjilenir ve kumanda devresindeki C kontağını kapatır. Başlatma butonuna bağlanan bu kontağa mühürleme kontağı denir. Kesik çalıştırma devresindeki b2 butonuna. Start butonundan elimizi çektiğimizde kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden motor durur. b1 durdurma 78 . Devrenin çalışması: Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerjileneceğinden kontaktörün normalde açık kontakları kapanır ve sinyal devresinde Lı lambası söner L2 lambası yanar.Motorun Kesik Çalışması: Şekil 8. buton kontakları açılır ve daha önce buton üzerinden geçen kontaktör akımı bu kez. Böylece kesintisiz olarak kontaktör çalışmaya devam eder. Güç devresinde motor çalışır.Genel olarak bütün şemalarda devrede kullanılan işaretlerin anlamları devrenin altında açıklanır. 3. sinyal ve güç devresi. L2 lambası söner Lı lambası yanar. 3 fazlı asenkron motorun kesik çalışmasına ait kumanda.

Motorun bir yönde sürekli çalıştırılması a) TSE normu b) Amerikan normu 5. Bunun için her merkezde start-stop buton grubu bulunur. kumanda ve güç devresindeki C kontakları açılır ve motor durur. 79 .20. 3 fazlı asenkron HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ motorun iki kumanda merkezli çalıştırılması. merkezdeki start butonuna basılsın kontaktör bobini enerjilenir ve motor çalışır. Şekil 8. merkezdeki start butonuna basılsın isterse II.butonuna basıldığında kontaktörün enerjisi kesildiğinden.Motorun İki Kumanda Merkezli Sürekli Çalışması: Otomatik kumanda devrelerinin en önemli özelliklerinden birisi. Şekil 8. start butonlan ise birbirine paralel bağlanır. birden fazla merkezden motorun çalıştırılıp durdurulabilmesidir.21'deki devrede ister I. Motoru durdurmak için de her iki merkezdeki stop butonu kullanılabilir. Kumanda merkezlerinde bulunan stop butonları birbirine seri.21. Şekil 8.

3 fazlı asenkron motorun buton emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. Bunu sağlamak için özel paket şalterler imal edilmektedir. Ancak günümüzde paket şalterler. sakıncalarından dolayı küçük güçlü motor devrelerinde kullanılmaktadır ya da hiç kullanılmamaktadır (Şekil 8. Bu şekilde ileri çalıştırma butonu. geri çalıştırmanın stop butonu gibi. İleri ile geri çalıştırma butonlarının stop ve start kısımları birbirine seri olarak bağlanır.23. 3 fazlı asenkron motorun devir yönünün değişmesi için bir faz sabit diğer iki fazın yer değiştirmesi gerekir. Şekil 8. sinyal ve güç devresi. geri çalıştırma butonu ise ileri çalıştırmanın stop butonu gibi görev yapar.23).Enversör paket şalterin devre şeması ve bağlantısı: Enversör kelimesi motorun devir yönünün değiştirilmesi demektir. Böylece ileri çalıştırma butonuna basıldığında geri çalıştırmayı sağlayan kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden emniyet sağlanmış olur (Şekil 8.6. 80 .22. 7. Şekil 8. 3 fazlı asenkron motorun enversör paket şalterle devir yönünün değiştirilmesi. Bu değiştirme esnasında fazlar birbiri ile karşılaşmamalıdır.Kilitleme devreleri: a-Buton kilitlemeli: İki yollu (Jog) butonları ile buton emniyeti sağlanır.22).

Şekil 8. 3 fazlı asenkron motorun kontak emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. Hatta kısa devre nedeniyle bir kontaktörün kontakları kaynamışsa. Bu şekilde motor ileri çalışırken.24). Bu nedenle mekanik kilitlemeli devrelerde bir kısa devre meydana gelmez. İleri çalıştırma start butonu devresine seri olarak geri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı. diğer kontaktör enerjilendiğinde birbirine yapışmış olan kontakları açar. Aynı durum motoru geri çalıştırırken de söz konusudur (Şekil 8. sinyal ve güç devresi. adından da anlaşılacağı üzere kontaklarla sağlanmaktadır. Böylece emniyet sağlanmış olur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 81 . geri çalıştırma start butonuna seri olarak da ileri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı konur. c-Mekaniksel kilitlemeli: Kumanda devrelerinde mekanik kilitleme.İki kontaktörün paletleri bir eksen etrafında dönebilen bir çubukla birbirine bağlanırsa.b. bu bağlantıya mekanik kilitleme adı verilir.24.Mekanik kilitlemeli kontaktörlerde her iki kontaktöre ait kontaklar aynı anda kapanamazlar. Şekil 8. şekilde görüldüğü gibi kontaktör bobinlerini birbirine bağlayan kesik çizgilerle gösterilir.25. geri kontaktörüne seri bağlanan ileri kontaktörünün normalde kapalı kontağı açılacağından geri butonuna basılsa dahi kontaktör bobini enerjilenemez. Yukarıda anlatılan emniyet sistemleri aynı anda her ikisi birlikte aynı devreye uygulanabilir. Mekaniksel kilitleme kumanda devresi.Elektriksel kilitlemeli ( kontak emniyetli) devir yönü değiştirme: Bu emniyet sistemi.

27. Bu özellik mekanik kilitlemenin en büyük üstünlüğüdür. Bu gibi devreler zaman röleleri kullanılarak yapılabilir (Şekil 8. hareketli kısmın hareketi sınıf anahtarları ile kontrol edilir.26. Kapı kapanınca sınır anahtarı sayesinde motor yine otomatik olarak durur. kendi kontaklarını kapayamaz. 9-İki yönde sınır anahtarı ile çalıştırılması: Vargel. taşlama. Böylece her iki kontaktöre ait kontakların beraberce kapalı kalmaları ve bir kısa devreye neden olmaları önlenmiş olur. Sakıncalı olduğu halde mekanik kilitlemenin alternatif akımda çalışan kontaktörlerde de kullanıldığı görülür. Motor bu kez ters yönde döner. 3 fazlı asenkron motorun zaman ayarlı olarak çalışması ve durmasına ait kumanda ve güç devresi. Mekanik kilitleme genellikle doğru akımda çalışan kontaktörlerde kullanılır. sinyal ve güç devresi. 82 . freze gibi iş tezgahlarında ve otomatik kapılarda.27). 10-Motorun zaman ayarlı çalıştırılması ve durması: Bazı otomatik kumanda devrelerinde motorun bir süre çalışıp sonra otomatik olarak durması veya bir motor çalışırken durup. Şekil 8. bir müddet sonra tekrar çalışması istenebilir. R Mp R S T Şekil 8. 3 fazlı asenkron motorun iki yönde sınır anahtarı ile çalışmasına ait kumanda. Kapıyı tekrar kapatmak için kapama butonuna basılır. Örneğin kapıyı açma butonuna basıldığında motor bir yönde dönerek kapıya kumanda eder ve kapı yeteri kadar açıldığında sınır anahtarı sayesinde otomatik olarak durur.Eğer yapışmış kontakları açamazsa.

motorların direkt yol almaları esnasında şebekeden çektikleri yol alma akımları. şebekede büyük gerilim düşümlerine neden olur. kalkınma anında düşük gerilim uygulandığında motor. yükü karşılamak için şebekeden daha fazla akım çeker ve kalkınamaz.3 fazlı bir asenkron motor iki ayrı yerden kumanda edilecek. sinyal ve güç devresinin şemasını çizip çalışmasını yazınız. tam yük altında çalışma) akımının yaklaşık 3-6 katıdır. 3. Bu durum şebekede dalgalanma ve motor sargılarında ısınmalara neden olur. Yıldız/Üçgen yol verme 2. Şebekedeki bu dalgalanma aynı hattan beslenen diğer alıcıları da etkiler.4 kutuplu motorlarda 4 KW. 6 kutuplu motorlarda 3 KW. İkinci motor 40 sn sonra duracak. kesik ve sürekli olarak çalıştırılacaktır.Kalkış Akımının Şebeke Üzerindeki Etkisi: Asenkron motorların çalışmaya başladıkları ilk anda çektikleri akıma kalkış akımı.Stop butonuna basıldığında birinci motor duracak. a. Kademeli ön dirençle yol verme b. Bu akım kısa süreli olduğundan motor sargılarında ısı artışına sebep olmaz. Bu nedenle büyük güçlü motorların kalkınma anında. Start butonuna basıldığında birinci motor çalışacak. 2.Start butonuna basıldığında yalnız birinci motor çalışacaktır.Düşük gerilimle yol verme: Düşük gerilimle yol verme yöntemi çalışmaya boşta başlayan motorlarda kullanılır. Kademeli direnç rotor sargılarına seri olarak bağlanır. 2. Motorun yol alma akımı. şebekede meydana getireceği gerilim dalgalanmalarını önlemek için değişik yöntemler uygulanmaktadır. a. Ancak 2 . Amaç kalkış akımını azaltmak olduğundan yüklü motorlara düşük gerilim yöntemi ile yol verilemez. ikinci motor çalışmaya başlayacak.Rotoru sargılı ( bilezikli ) asenkron motorlara kademeli dirençle yol verme: Bu yöntem yüklü kalkman motorlarda kullanılır. gücüne ve kutup sayısına bağlı olmakla beraber anma (nominal.2 KW ve daha güçlü motorlarda. üçüncü motor da 20 sn sonra duracaktır. Çünkü yüklü kalkınan bir motora. bir süre çalıştıktan sonra kendi kendine duracaktır. Oto trafosu ile yol verme 3. F. Röleli kesik ve sürekli çalıştırmada kullanılan kumanda devresinden yararlanarak gerekli kumanda.3 fazlı üç asenkron motor bir start ve bir stop butonu kullanılarak şu şekilde çalıştırılacaktır. ikinci motor durduğunda üçüncü motor çalışmaya başlayacak. b. bir süre sonra ikinci motor da çalışacaktır. 8 kutuplu motorlarda 2.Problem Halinde Değişik Uygulamalar: 1.11.3 fazlı iki asenkron motora ait kumanda ve güç devresinin şemasını aşağıdaki istekleri cevaplandırarak çiziniz. MOTORLARDA KALKIŞ AKIMINI DÜŞÜRME: 1. Gerekli kumanda ve güç devresini çiziniz. yol alma akımı veya kalkınma akımı denir. Küçük güçlü motorlarda da bu akım dikkate alınmaz. Düşük gerilimle yol verme yöntemleri: 1. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 83 .Kalkış Akımını Azaltma Yöntemleri: Asenkron motorların kalkış akımını azaltmak için kullanılan yöntemler şunlardır.

Süre uzun tutulursa bu kez motor 1/3 momentle çalıştığından. Bir şebekede A çalışacak 3 fazlı bir motor. Hat akımı da kat azalır. Sonuçta yol alma akımı 3 kat azalır. önce bağlanan motor düşük gerilimle yol almaya başlar. Motorun bağlanması durumunda ise bir faz sargısına 380 V gerilim düşer. Pratik olarak motor normal devrine geçtiği anda bağlantıya da geçmelidir. en kolay ve en ekonomik yol alma akımın düşürme yöntemi olduğundan sanayide çok kullanılmaktadır. Böylece motor normal geriliminde çalışmaya devam eder. İşte belirlenen bu süre yol vermede. yükü kaldıramaz ve devir sayısında düşme olur ' e geçerken de darbe şeklinde ani akım artışı olur. motorun bağlantıda çalışma süresidir.58 ile çarpılmasıyla çıkan sonuca göre belirlenir. hat akımının olduğundan motorun normal akımının 0.3. bağlantı kontaktördeki kontaklar vasıtasıyla köprülenerek oluşur. Termik seçimi de faz akımına göre yapılır ve ayarı da faz 84 . şebekenin fazlar arası geriliminin. 5Yol Vermede Termik. Bu sürenin belirlenmesi için motor direk bağlanarak yüksüz durumda çalıştırılır ve kalkınma akımının. Bu sayede seçilecek termiğin akım sınırlan daha küçük seçilir ve ekonomik olur. Bu da 8-10 sn civarındadır. yol alma esnasında A bağlanırsa faz bobinleri kat daha az bir gerilimle çalışır yani 220 V ile çalışır. Yol almanın uygun bir anında motorun faz sargıları arasındaki bağlantı açılır sonra motorun sargılan olarak bağlanır. bağlamada faz akımları. Diğer yöntemlerde motorun gücüne göre oto trafosu ve ön direnç seçimi yapılması gerekirken yol vermede bunlar söz konusu değildir. Uygulama şu şekilde yapılır: Motor sargılarının U-V-W ve X-Y-Z uçları hiçbir köprüleme ve bağlantı yapılmadan klemens tablosuna çıkarılır. olur. Görüldüğü gibi motorun çalışması durumunda şebekeden 1/3 oranında daha az akım çekilir. olur. Motorun çalışması anında şebeke gerilimi aynı olduğundan da ve gerilim kat az olduğundan akım da aynı oranda azalır Buna göre olur. 4Yol Vermede Çalışma Süresinin Önemi: yol vermede motorun yıldızdan üçgene geçiş süresi oldukça önemlidir. 3 fazlı asenkron motorlarda bağlama.Yıldız /Üçgen Yol vermenin Önemi: Yıldız / Üçgen yol verme yöntemi. Sigorta ve Kontaktör Seçimi: Termik aşın akım röleleri motor sargılarına seri olarak bağlandığından genellikle hat akımının geçtiği yere değil de faz akımının geçtiği yere bağlanır.. Eğer bu süre kısa tutulursa motor tam devrini alamayacağından direk bağlı gibi kalkınır ve şebekeden aşın akım çeker yol vermenin de bir anlamı kalmaz. Bunu formülle izah edecek olursak : Motorun bağlanması durumunda bir faz sargısına 220V gerilim düşer. normal çalışma akımına düşüş süresi bir ampermetre ve kronometre ile belirlenir. yol vermede. motorun faz gerilimine eşit olduğu 5 KW ve daha büyük güçteki motorlarda uygulanır.

Daha önce belirttiğimiz gibi motorlar. Paket şalter konumuna getirildiğinde kontakların durumuna göre akım takip edilirse R-S-T fazlarının motorun U-V-W uçlarına geldiği ve U ile Z. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 85 . Yaklaşık 2. kalkınma anında akım 3 kat azaldığından sigorta motorun anma akımının 3-6 katı değerinde seçilmez.Ih değerinde seçilir. devrelerinde aşırı akım rölesi kullanılamaması ve dan ne geçişte sürenin şalteri çalıştıran kişiye göre değişebilmesi nedeni ile günümüzde kullanım alanı yok denilecek kadar azalmıştır. Ancak yol vermede. Eğer ekonomiklik düşünülmez ise kontaktör seçiminde daha büyük akımlar taşıyabilecek kontaktörler seçilebilir. direkt yol vermede kalkınma anında anma akımlarının 3 . Kontaktör seçiminde de. termik seçiminde olduğu gibi motorun faz anma akımlarının bir üst standart değerine göre seçim yapılır. V ile X. 6-Paket tip yıldız/üçgen şalterin incelenmesi: Paket tip şalterler. Çünkü kontaklardan geçecek akım motorun faz akımlarıdır. Böylece kontaktörün ömrü daha uzun olur.28.28'de motorlara yol veren paket şalterin diyagramı ve bağlantı şeması görülmektedir. 3 fazlı asenkron motorlara paket şalterlerle yol verme devresi.akımına göre ayarlanır. 7-Şemasının çizimi ve uygulanması: Şekil 8. Paket şalter 0 konumunda iken motor sargıları enerjisizdir. Böylece çalışma gerçekleşir.6 katı akım çekerler. A konumuna getirildiğinde motorun U-V-W uçlarına R-S-T fazları gelmekte X-Y-Z uçları ise kısa devre olmaktadır. yol verilen motorlarda sigorta seçimi gecikmeli tip sigortalardan yapılır ve motorun anma (etiketinde yazılı) akımının 2 katı değerindeki ilk standart değerden seçilir. Böylece motor çalışmaya geçmiş olur. Yani motorun nominal (etiketinde yazılan) akımının 0.58 ile çarpılmasıyla. hat akımları değildir. W ile Y uçlarının kısa devre olduğu görülür. Şekil 8. termiğin akım ayarı belirlenir.

Ih: Hattan. Yalıtım trafosunda primerin sekondere oranı olan a katsayısı 1'dir. Kumanda devrelerinde bir. Oto trafoları primer ve sekonderi aynı sargı olan (tek sargılı) transformatörlerdir. Temel prensip motor sargısına uygulanan gerilimin azaltılması yoluyla motorun çektiği yol alma akımının azaltılmasıdır. Oto transformatörlerinin sargıları düşük gerilimin alınması için kullanıldığı gibi.29. 9-Oto trafosu ile yol vermenin incelenmesi: Motorların düşük gerilimle başlatılmasında gerekli olan düşük gerilim.29'da görülmektedir. En çok kullanılan ve ekonomik olan devre şeması Şekil 8. iki veya daha çok kademeli oto transformatörleri kullanılır.8. bir oto transformatöründen de sağlanabilir.çektiği. 3 fazlı asenkron motorlara otomatik yol vermeye ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. daha randımanlı çalışırlar.Otomatik Şalter Şemasının Çizilmesi: Otomatik şalter şemasının çizimi çok değişik şekillerde olabilmektedir. Oto transformatörüyle yapılan yol verme devreleri daha pahalıya mal olduğu halde. Bu farklılıklar zaman rölesinin kapalı ve açık kontaklarının birbirinden bağımsız olmasından ve dan e geçişte akımın kesintisiz olması istendiğindendir.sargısı Itip: Tip gücü akımı Im=Ih+Itip a = U1 / U2 = Im / Ih Motor sargısına doğrudan U1 şebeke gerilimi uygulanırsa motor şebekeden.kd) akım çekecektir.akım Zm: Motorun. Burada dikkat edilmesi gereken husus "Yalıtım" trafosuyla. Yandaki şekilde güç devresinin nasıl olduğu görülmektedir. yol vermede reaktör gibi de kullanılabilirler. Motor sargısına U2 gerilimi 86 . akım Im: Motorun. nominal akımın kd katı kadar (Im=In. Şekil 8. "Yalıtımlı" trafonun farklı şeyler olmasıdır. çekilen. Yalıtımlı trafo ise primer-sekonder arasında fiziksel bağlantı olmayan trafo demektir.

soruda istenen çalışmayı gerçekleştiren devre görülmektedir. kd eşitliğinden de şu sonuca varılır. kd = 12.In. In .In. In . Ih = (1 / a2) . Hattan çekilen akım Ih = Im / a = (1 / a) .12. Bu esnada ZR1 zaman rölesi aktif hale gelir ve saymaya başlar.5 = 12.21. Belirli bir süre sonra (örneğin 3sn olsun) ZR1'in gecikmeli açılan kontağı açılarak B kontaktörünün enerjisi kesilir. ZR1'in gecikmeli açılan kontağı üzerinden B de enerjilendiği için en fazla %50 kapasiteye ulaşılmasına izin vardır. Bu motora %50 ve %65 kademelerindeki oto trafosuyla yol verildiğinde şebekeden çekilecek akımı ve motor akımını bulunuz. Şekil 8. aynı anda ZR1'in gecikmeli kapanan kontağı da kapanarak C'ye ve ZR2'ye enerji gitmesi sağlanır.375A Şekilde. Alt kesimdeki D kontağı kapanır ve devre durdurma butonuyla durdurulana HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 87 . Im = In.10.125 = 11. Im=(U2/U1). (U2 / U1) .65.125A Itip = 32.için.kd kd=5 %50için.kd 50=10. Kd = 21.5 .5=32. Im=0.Ih = 25 .uygulanınca motorun çekeceği akım. In. Oto trafosuyla yol verme. In . Böylece reaktans üzerinden enerji geçişi başlar. şebekeye doğrudan bağlandığında 50A akım çekmektedir.kd=(50/100).5 A Itip = Im . gerilimdeki azalma oranında olacaktır ve Im = (U2 / U1). kd = Ih = /U2 / U1)2 . In .30.5A %65.5A Ih = (U2 / U1)2 .10. Böylece %65 kapasiteye ulaşmaya imkan tanınır.B ve C üzerine enerji gidişi kesilir. Başlatma butonuna basıldığında A kontaktörü enerjilenir ve A kontağı mühürleme yapar.kd şeklinde bir hesaplamayla bulunur.5=25A Ih = (U2/U1)2 . kd 10-Oto trafosu ile yol verme şeması çizilmesi ve uygulanması: Örnek 1 : Nominal akımı 10A olan bir asenkron motor. ZR2 rölesi saymayı bitirdiğinde (o da 3sn olsun) ZR2 kontağı kapanarak D kontaktörünü enerjiler ve devrenin en üstündeki D kontağı açılarak A.

Oto transformatörü devreden ayrılır. Dirençle yol vermede bir kademeli direnç kullanılabildiği gibi iki veya daha fazla kademeli direnç de kullanılabilir. transformatörün yanmasına neden olur. 11-Dirençle yol vermenin incelenmesi: 3 fazlı asenkron motorlara dirençle yol vermeden amaç motorun yol alma anında motora uygulanan gerilimin bir kısmının direnç üzerinde düşmesini sağlamak ve motor sargılarına düşük gerilim uygulayarak motorun çekeceği akımı azaltmaktır. düşük gerilimle yol almaya başlar. Ani çalışan (ZR) kontağı başlatma butonunu mühürler ve sürekli çalışmayı sağlar. Şekilde verilen devrede başlatma butonuna basıldığında.31. Görüldüğü gibi aşama aşama oto trafosu devreden çıkarılır ve tam kapasite çalışmaya doğru geçiş yapılır. Transformatörün %65 lik gerilimli orta uçlarına bağlı olan motor. Böyle bir oto tranformatörüyle motora yol verirken. Kapanan (S) kontakları üç fazlı oto transformatörünü yıldız olarak şebekeye bağlar. güç devresinde ilk önce (S) kontakları kapanır. Daha çok kademe kullanılmasının sebebi motoru daha düşük gerilimle kalkındırarak akımını da iyice azaltmaktır.Bu sargılardan geçen yüksek değerli akımlar. Böylece (S) kontaktörü devreden çıkar. Bir süre sonra (ZR) zaman rölesinin kapalı kontağı açılır ve açık kontağı kapanır. Oto trafosuyla yol verme. (ZR) zaman rölesi enerjilenir. Sonra (M) kontakları kapanır.kadar bu kontak üzerinden geçerek çalışmayı tam kapasiteyle sürdürür. sonra (M) kontaklarının kapanması gerekir. (ZR) zaman rölesiyle birlikte (S) kontaktörü de enerjilenir. Bu devrede ilk önce (S) kontaklarının açılması. Motor normal şebeke gerilimine bağlanır. Örnek 2 : Şekilde üç fazlı bir asenkron motora bir kademeli oto tranformatörüyle yol vermede kullanılan bir bağlantı şeması verilmiştir. Aksi halde oto transformatörünün üst yarı sargıları kısa devre olur. 88 . (S) ve (M) kontaktörlerinin aynı anda beraberce çalışmaları. Şekil 8. (M) kontaktörü enerjilenir. (M) kontakları kapanır ve motor normal şebeke gerilimine bağlanır. Güç devresinde (S) kontakları kapanır ve motor düşük gerilimle yol almaya başlar. bu iki kontaktör arasında yapılan elektriksel kilitleme ile önlenir.Motorunu normal gerilimde çalışması durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. Motor kalkındıktan sonra dirençler devre dışı bırakılarak motorun normal gerilim ve akımında çalışması sağlanır. Bir süre sonra (S) kontakları açılır ve oto tranformatörü şebekeden ayrılır. Güç devresinde (S) kontakları açılır.

14-Rotoru sargılı motora yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: Rotoru sargılı motorlara iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. 13-Rotoru sargılı motora yol vermenin incelenmesi: Rotoru sargılı asenkron motorların kalkış momenti.32. hem de düşük akımla kalkınma sağlanır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 89 . Rotoru sargılı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.33. Asansörlerde genelde bu tip motorlar kullanılır. sincap kafesli asenkron motorların kalkış momentinden daha yüksektir. Böylece hem kalkınma momenti maksimum olur. Motora direkt şebeke gerilimi uygulanır. 3 fazlı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.12-Dirençle yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: 3 fazlı asenkron motora iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. Bu yöntemde kalkınma akımını düşürmek için rotor sargılarına kademeli dirençler seri olarak bağlanır. Bu nedenle rotoru sargılı asenkron motorlara yük altında yol verilebilir.

İş kazaları meydana gelebilir. Motoru durdurmak için stop butonuna basıldığında frenleme bobininin de enerjisi kesileceğinden nüve hızla normal yerine döner. Günümüzde kullanılan frenleme sistemleri: • Balatalı frenleme • Dinamik frenleme • Ani durdurma sistemleridir. Balataları harekete geçiren sistem aynen araçlarda bulunan frenleme sistemi gibidir. Nüvenin aşağıya çekilmesi ile frenleme düzeneği de mekanik olarak balataları motor kasnağından ayırır ve motor mili dönmeye başlar.G. Motoru çalıştırmak için start butonuna basıldığında frenleme bobini doğru akımla enerjilenir ve nüveyi aşağıya doğru çeker.Balatalı Frenlemenin Tanıtılması: Motor kasnağı iki tarafındaki balatalar ile sıkıştırılarak durdurulursa bu frenlemeye balatalı frenleme denir. MOTORUN FRENLENMESİ: 1-Frenlemenin önemi ve çeşitleri: Otomatik kumanda devrelerinde çalışan motorları durdurmak için stop butonuna basıldığı zaman motor aniden durmaz. Bu sistem genellikle küçük güçlü motorlarda uygulanır. 90 . mekanik olarak (ayakla) harekete geçerken motorlarda otomatik olarak harekete geçer. İşte bu olumsuz çalışmaları ortadan kaldırmak İçin stop butonuna basıldığında motorun hemen durması için frenleme sistemleri geliştirilmiştir. Dönme ataleti ile bir müddet daha dönmeye devam eder. Şekil 8. Seri üretim aksar.34' deki devrede motor çalışmaz durumda iken frenleme bobini enerjisizdir ve balatalar kasnağı sıkma vaziyetindedir. Balatalı frenleme sistemleri motorlarla beraber imal edilirler. 2. Motorların balatalı frenleme ile frenlenmesine ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda devresi Şekil 8. Tek farkı araçlarda balatalar. Frenleme düzeneği balataların motor kasnağını sıkmasını sağlar ve motor çok kısa sürede durur. Seri üretim yapan makinelerde motorların durması beklenirse zaman kaybına ve dolayısı ile ekonomik kayıplara neden olunur.34.

Dinamik Frenlemenin Tanıtılması: Motorları kısa sürede durdurmak için stop butonuna basıldığında motor sargılarına doğru akım uygulanarak yapılan frenleme sistemine dinamik frenleme denir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 91 . Gerilim azaldıkça frenleme süresi uzar. Formüllerde geçen. Bu sırada stator sargılarına doğru bir gerilim uygulanınca stator sargılarında düzgün ve sabit bir manyetik alan meydana gelir. Dönmekte olan rotor çubuklarında bir EMK indüklenir. Rotor kısa devre çubuklarında dolaşan kısa devre akımlarından dolayı rotorda N-S kutuplan oluşur.3. Frenlemenin oluşması şu şekilde gerçekleşir: Stop butonuna basıldığında motorun enerjisi kesilir ve motor kendi ataleti ile dönmeye devam eder. Motorları dinamik frenleme ile durdururken stator sargılarına uygulanması gereken gerilim değeri önemlidir. Rotor kutuplan ile statorda meydana gelen kutuplar birbirlerini etkileyerek rotoru kısa sürede durdurur. Dinamik frenlemede kullanılacak doğru akım kaynağının gücü ise: formülünden hesap edilir. Bu nedenle dinamik frenlemede gerekli doğru gerilim değeri her motor için ayrı ayrı hesaplanarak tespit edilir. Diğer yandan sargılara uygulanan gerilim arttıkça frenleme süresi kısalır. a. Bu gerilim.Dinamik frenleme geriliminin hesaplanması: Motor yıldız bağlı ise: Stator sargılarının toplam omik direnci. motor gücüne ve stator sargılarından geçecek akıma göre değişir. Eğer frenleme gerilimine dikkat edilmezse stator sargılan yanabilir.

b. olan üç fazlı asenkron motorun bir faz sargısının omik direnci 4 olarak ölçülmüştür. 3 fazlı asenkron motorların buton kontrollü olarak dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. c. (Şekil 8. 8A. Motor sargılarına doğru gerilim uygulanır. Motora uygulanacak doğru gerilim değerini ve DA kaynağının gücünü bulunuz. Motor aynı akımda bağlı olursa. . motora uygulanacak doğru gerilimi bulunuz? ÖRNEK: Etiket değerleri 4 KW. 2850 50hz. = 0.83.380V.36) 92 . Bir müddet sonra zaman rölesi normalde kapalı kontağını açarak kendisinin ve DF Kontaktörünün enerjisini keser. Böylece motorun frenleme süresi zaman rölesinin ayarı ile sabitlenir. • Düz zaman röleli dinamik frenleme devresi: Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken durdurmak için stop butonuna basıldığında DF kontaktörü ve ZR zaman rölesi enerjilenir.35. Buton kontrollü dinamik frenleme devre şeması: Sekil 8. Düz ve ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Zaman rölesi ile motor sargılarına uygulanan DA' nın süresi yani dinamik frenleme süresi otomatik olarak kontrol edilir..

• Ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Bilindiği gibi ters zaman rölesinde. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 93 . Zaman rölesinin normalde açık kontağı. Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. Şekil 8. Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken stop butonuna basıldığında M kontaktörünün ve ters zaman rölesinin enerjisi kesilir ve motor şebekeden ayrılır.Şekil 8. doğru gerilim uygulanır ve dinamik frenleme gerçekleşir. 3 fazlı asenkron motorlarının ters zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.36. 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. röle bobinin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar konum değiştirir.37. Şekil 8. enerjisi kesildikten bir müddet sonra açılarak dinamik frenleme durdurulur.37'de ters zaman rölesi ile kurulmuş dinamik frenleme devresi görülmektedir.38). Aynı zamanda DF kontaktörü enerjilenerek motor sargılarına doğru akım kaynağından. d-İki yönde çalışan motorun dinamik frenleme devre şeması çizimi ve uygulaması: Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur. Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir.

Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır. Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. 3 fazlı asenkron motorların ani durdurma anahtarı ile frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. 94 .38. Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir. Şekil 8.39). Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8.38). Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir.Şekil 8. Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller. Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur.39.Ani Durdurma Anahtarının Tanıtılması: 3 fazlı asenkron motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. 4. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. İki yönde çalışan 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir. Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8.

Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir. Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller.Motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 95 . Motor normal çalışırken kapalı konumdadır.39).

........ Aktif akımın meydana getirdiği güce aktif ( wattlı ) güç...ÜNİTE 9: KOMPANZASYON SİSTEMLERİ KOMPANZASYON UYGULAMARI 1... Yani devreye kondansatörler bağlanır. Reaktif gücün bu bileşenleri vektöriyel olarak birbirinin tam tersi yöndedir...... Toplam reaktif güç Q = QL ..) Güçler arasındaki ilişkiyi formülize edersek.. AA’nın akım vektörü.1... Bu da şebekeden daha fazla güç çekmek yani akım çekmek demektir.... Aktif güç : P = U.... b......(VAR) Görünür güç : S = U.. Şeklinde olur. Reaktif gücün de iki bileşeni vardır..Kompanzasyonun Önemi: Bilindiği gibi alternatif akını......I. aktif ve reaktif bileşenlerden meydana gelmektedir.. Güç vektöründeki aktif güç (P) ile görünür güç (S) arasındaki açının cosinüsüne güç katsayısı (cosφ) denir... 96 . Reaktif güç (Q) ne kadar büyük olursa cosφ küçük. Qc' nin QL' den büyük olması cosφ' nin kapasitif özellikte olması.... AA’nın akım ve güç vektörü.54.. (Formüller bir faz içindir... I. cosφ..2)... reaktif akımın meydana getirdiği güce reaktif (kör) güç ve bu güçlerin bileşkesine ( vektöriyel toplamına) ise görünür (zahiri) güç denir.. lambalarda ise aydınlatma gücünü meydana getirir... AA’nın güç vektörü.(VA) Elde edilir...... I. Kompanzasyon yapılmış (kondansatör bağlanmış) devrenin güç vektör diyagramı şu şekilde çizilir (Şekil 9. dolayısıyla görünür güç (S)' de büyük olur.(W) Reaktif güç : Q = U.....sinφ.QL şeklinde hesaplanır. Aktif bileşen motorlarda mekanik gücü.Qc veya Q = Qc .. QL' nin Qc' den büyük olması ise cosφ' nin endüktif özellikte olması demektir............ ısıtıcılarda sıcaklığı. Reaktif bileşen ise bobinli (manyetik) alıcılarda manyetik akının meydana gelmesi için harcanır..... a. Şekil 9.. İşte reaktif gücün azaltılıp güç katsayısı (cosφ)' nin yükseltilmesi işlemine kompanzasyon (güç katsayısını düzeltme) denir.. Bunlar: Manyetik alanın oluşumu için bobinlerin harcadığı endüktif reaktif güç (QL) ve kapasitif reaktif güç (Qc)' tür..b' deki güç vektöründe.. Güç katsayısını düzeltmek için devreye endüktif reaktif gücün zıttı olan kapasitif reaktif yük eklenir... Şekil 1.

4. Aynı iletim hattından daha fazla aktif enerji iletilir. işletme sahibi tararından yapılması zorunlu hale getirilmiştir. 3..9.2. 3. b.0. İletkenler daha az akım taşıyacağından ince kesitte seçilir. Kompanzasyonun faydalarını şu şekilde maddeleyebiliriz: a. Harcanan enerji azalacağından enerji ücreti de azalır. kumanda.Ihb... Formüldeki: Qc = Motora bağlanacak kondansatör gücü (KVAR) Ihb = Motorun boş çalışmadaki hat akımı (A) Uh = Motora uygulanan hat gerilimi (V)' dir. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı... Enerjinin üretim ve satış maliyeti azalır.Uh .. Şebekeden daha az reaktif enerji çekilir. Bu nedenle kompanzasyon. İletkenler daha ince kesitte seçilir.. 5. Qc = V3 . kontrol ve koruma elemanları daha küçük değerlerde seçilir. 2.. Üretim...10-3.Şekil 9. Kondansatör eklendiğinde ise cosφ2 büyüyerek görünür güç (S2) azalmıştır. Besleme transformatörü. 3.. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 97 .. 6. Alternatör ve transformatörlerin gücü daha küçük tutulur. 5.Kompanzasyon un Faydaları: Güç katsayısının düzeltilmesi hem elektrik enerjisini üretenler hem de tüketenler bakımından çok faydalıdır.. Vektör diyagramında görüldüğü gibi kondansatör bağlanmadan önceki cosφ1 değeri daha küçük ve görünür güç (Sı) dana büyüktür. Ancak büyük işletmelerde tüm motorların boş çalışma akımı tek tek bulunamayacağından ve cosφ'nin yeni değerinin ne olacağı tam olarak bilinemediğinden bu yöntem pek kullanılmaz. 2. Bu nedenle büyük işletmeler için şu yöntem takip edilir: Gereken kondansatör gücünün tayini için tesisin cosφ'sinin ve kurulu aktif gücünün bilinmesi gerekmektedir.. Aynı zamanda elektrik enerjisi ücretinden de kâr demektir. Tüketici yönünden: 1. 2. Kayıplar ve gerilim düşümü azalır. konut beslemelerinde elektrik dağıtım firmaları tarafından yapılırken orta ve büyük boy işletmelerde. Dağıtım hatlarında kayıplar ve gerilim düşümü azalır. Besleme transformatörünün ve tesisin kapasitesi ile verimi yükselir.KVAR formülü ile hesaplanır. Üretici yönünden: 1.3 Fazlı Motorlarda Güç Katsayısını Düzeltmek İçin Devreye Bağlanacak Gerekli Kondansatör Gücünün Hesabı: Pratik olarak motora bağlanacak kondansatör gücü şu şekilde hesaplanır: Motorun boş çalışma akımı ölçülerek tespit edildikten sonra. iletim ve dağıtım tesislerinde kapasite ve verim yükselir.. 6. 4. Bu da şebekeden daha az güç ve akım çekmek demektir.

4.55’tir.(tanφ1 .tanφ2) Örnek: Tesisin kurulu aktif gücü 60 KW ve cosφ = 0. cosφ'yi 0. Tesisin kurulu aktif gücü ise tesisteki tüm almaçların (motorlar. cıva buharlı ve sodyum buharlı lambalarda uygulanır.95 – 1 arasına yükseltmek için gerekli kondansatör gücü tablo 9.8 KVAR olarak bulunur.( 1–0.tanφ2) Qc = 60.(tanφ1 .Kompanzasyon Devre Şemasının Çizilmesi: Alternatif akımla çalışan devrelerde 3 çeşit kompanzasyon ( güç katsayısını düzeltme) uygulama şekli vardır. Bundan sonra güç vektörü çizilerek aşağıdaki formüller elde edilir ve bu formüllerden yararlanılarak gerekli kondansatör gücü hesaplanır.1’den bulunabilir (Şekil Şekil 9. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı.95 ise φ2 = 18° ve tanφ2 = 0.Eğer tesiste reaktif sayaç var ise elektrik faturalarından ortalama cosφ bulunabilir. Şekil 9. Genellikle Flüoresan lamba.P. 98 . Her alıcıya kondansatör paralel olarak bağlanır.4).tanφ1 Q = P. QC = P. 4.32 Qc = P .95' e çıkarmak için gerekli kondansatör gücünü hesaplayınız? Çözüm: cosφ1 = 0.tancp2 P QC = OL . Tek tek kompanzasyon 9.707 ise cosφ değerini 0.tanφ2 = P. aydınlatma elemanları.tanφ1 . tanφ1 = tanφ2= QL P QL QL = P. ısıtıcılar vb. motor gibi almaçların tek tek kompanze edilmesidir. Bunlar: a. Maliyeti yüksek olduğundan günümüzde pek kullanılmamaktadır.(tanφ1 .Q = P. Pratik olarak günün çeşitli zamanlarında birkaç gün süreyle ölçüm yapmak ortalama cosφ'nin tayini için yeterlidir.707 ise φ1 = 45° ve tanφ1 = 1 cosφ2 = 0. Şekil 9. Buna göre.3.3’te verilen vektör diyagramında ölçülen cosφ değeri ve ulaşılmak istenen cosφ değerinin açıları φ1 ve φ2 olsun. prensip şeması. Tek tek kompanzasyon: Flüoresan lamba. gibi) etiketleri üzerinde yazılan güçler toplanarak belirlenir.32) Qc = 40.tanφ2) olarak bulunur. Flüoresan lambanın güç katsayısı cosφ = 0.

Kondansatör gruplarını devreye alma işlemi elle veya otomatik olarak yapılabilir. Şekil 9. Merkezi kompanzasyonda işletmede bulunan almaçların (çalışır durumdaki) ihtiyacı kadar kondansatör grubu devreye alınır.5). Fluoresan lambaya göre kondansatör güçleri. Bu kataloglar röle ile birlikte Şekil 9. Şekil 9. 3–5–7 kademeli reaktif güç kontrol röleleri her an cosφ'yi 0.1.5. Rölenin ayarlan ve kondansatör gruplarının düzenlenmesi ile ilgili bilgiler röleyi imal eden firmalarca hazırlanan kataloglarda açıklanır. b. Bu şekilde kompanzasyon da günümüzde pek kullanılmamaktadır (Şekil 9. Atölye. Grup kompanzasyonu: Almaçlar ile kondansatörlerin aynı şalter ya da kontaktörlerle çalıştırıp durdurulmasıyla yapılan kompanzasyondur. Merkezi sistemde kompanzasyon ünitesi enerji besleme hattının ana girişine konulur ve röle ekranından kompanzasyon takip edilir. Reaktif güç kontrol rölesinin devreye bağlantı şeması. Bu iş için çeşitli firmalarca reaktif güç kontrol röleleri imal edilmektedir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 99 .7'de 3–5–7 kademeli ENTES marka RG-Reaktif güç kontrol rölesinin ve kondansatörlerin devreye bağlantı şeması verilmiştir.6. fabrika gibi yerlerde ve mahalleleri besleyen dağıtım trafolarında bu sistem kullanılmaktadır.Tablo 9. Grup kompanzasyonu prensip şeması. Şekil 9.7. prensip şeması. Gruplandırılan alıcılar için ayrı ayrı kondansatör hesabı yapılır. Merkezi kompanzasyon satılır. Merkezi kompanzasyon: Günümüzde en çok kullanılan kompanzasyon şeklidir.95'te sabit tutmak için otomatik olarak kondansatör gruplarım devreye alır veya çıkarır. c.

bu nokta alçakta olan direğe yakın olur (Şekil 10. direkler arası mesafeye. bu çizgi ile iletkenlerin en fazla sarkma yaptığı nokta arası mesafeye. Eğer. iletkenlerin tutturulduğu iki askı noktası (izolatörler)arasında düz bir çizgi olduğu varsayılırsa.1. Tablo 10. Eğer. Fleş 'in şematik olarak gösterilişi (eş yükseklikli direklerde).1b).ok ve bel gibi adlarla da anılır. iletkenleri taşıyan direkler arasında yükseklik (kot) farkı varsa. Eş yükseklikli direklerde b. Bu taşıma işleminde iletkenler. fleş denir.1. *Yalıtılmış hava hattı kabloları kullanıldığında bu yükseklik değerleri 0.ÜNİTE 10: ENERJİ İLETİM VE DAĞITIMI A. hava hatlarıyla iletim ve dağıtımında iletkenler.salgı . FLEŞ (SEHİM-SARKMA) Tanımı: Elektrik enerjisinin.1a). iletkenleri taşıyan direkler aynı yükseklikte ise en büyük sarkma. iki direk arası mesafenin tam ortasında olur (Şekil 10. direkler tarafından taşınır. Bu bilgilerin ışığında.5 m azaltılacaktır *Bu değerler 21 Kasım 1978 tarih ve 26466 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği "Madde 44 çizelge 6'dan alınmıştır. 100 . sehim sarkma . a. Fleş. fleş'i (sehimi) şöyle tanımlayabiliriz. ısıya ve kendi ağırlıklarına bağlı olarak sarkma yaparlar. Yükseklik farkı olan direklerde Şekil 10. Hava hattı iletkenlerinin üzerinden geçtikleri yerlere olan en küçük düşey uzaklıkları.

Çünkü iletim sırasında hatlardaki güç kaybının en az olması istenir. gerilme kuvvetini de taşıyabilecek bir elastikiyete sahip olması gerekir. Hava hatlarına gelebilecek yükler (kar. gerek atmosferik gerekse kısa devrelerde oluşan akımlardan ve çalışma akımlarından dolayı ısınırlar. rüzgar yükü ve gerilme kuvveti daha büyük olur. İletken çapının büyümesinin faydası da yok değildir. rüzgar) ve kendi ağırlığı. 1. üzerinden geçtiği yerin özelliğine göre belli bir mesafeden fazla yere yakın olmamalıdır. İletken Çapı: Bakıra göre daha az iletkenliğe sahip olan iletkenlerin çapı. özellikle kar yağışı fazla olan bölgelerde. İletkenin bu sayılan nedenlerle oluşan ısı artışlarında. Bu taşımada iletkenin. iletkenliği yüksek olan malzemeden yapılan iletkenler kullanılır ise hatlardaki güç kaybı da o nispette az olur. daha büyük olur.iletkenin kullanıldığı buz yükü bölgesi .İletkenin cinsi HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 101 . İletkenlik: Havai hatlarda kullanılacak iletken malzemenin. Sehim (fleş): Her iletkenin aynı uzaklıktaki sehimi farklıdır.İletkenden çekilecek akım . Mekanik Dayanım: Hava hattı iletkenleri daima dış etkilere ve bunların neden olduğu yüklere maruz kalırlar. Mekanik dayanım. iletkene gelen buz yükü. 2. Termik Dayanım: Hava hattı iletkenleri. Hava hattı iletkenlerinin seçiminde aranılan bazı özellikler vardır. 3. İletkenleri ısı dayanımları bakımından şöyle sıralayabiliriz. aldrey. HAVA HATTI İLETKENLERİNİN ÇEŞİTLERİ Elektrik enerjisini. Mekanik dayanımın azalması.B. 4. Sehim Miktarını Etkileyen Faktörler: . Eğer. Bu durum. buz. bronz. Isınmadan dolayı mekanik dayanımları azalır. Bakırın iletkenliğini %100 kabul edersek.Direkler arası mesafe . direkler üzerinde taşıyan hatta hava hattı veya havai hat. 6. Çap büyüdüğünde. Bir hava hattı iletkeni. iletken tarafından güvenli bir şekilde taşınabilmelidir. kullanılan iletkenlere ise hava hattı iletkenleri denir. 2. çelikalüminyum. İletken çapı. Bunlar. 4. aynı büyüklüğe sahip alüminyumun iletkenliği % 61'dir. Titreşim eğilimi. 5. İletkenlik. 7. 1. iletkenin mekanik dayanımını olumsuz etkiler. çok iyi iletkenliğe (geçirgenliğe) sahip olması gerekir. emniyetli bir çalışmaya elverişli olması gerekir. iletkenlerin kopmasına ve kısa devrelere neden olmaktadır. Çapı büyük iletkenlerde korona kaybı az olur. bakır ve alüminyum. Sehim(fleş). Özgül ağırlık. 3. 5. Termik dayanım.

1. Şekil 10. Masif iletkenler. Şekil 10.2. Bu yüzden havai hatlarda. havai hatlarda titreşim meydana getirir.6. 7. a.3). İletken ağırlığının az olması istenir. Masif iletken çeşitleri. 102 . birbirinin tersi yönde sarılır (Şekil 10. yapıldığı malzemenin cinsine ve imal ediliş şekline göre ikiye ayrılır. Özgül ağırlığı az olan ama iletkenliği de çok zayıf olmayan iletkenler tercih edilir. Özgül Ağırlık: İletkeni mekanik dayanım yönünden etkileyen en önemli faktörlerden Biri de. Masif örgülü iletkenler ve kat yapıları. Bazı özel durumlarda kesit 16 mm2’ye kadar çıkmakta. Masif İletkenler: İçi dolu olarak tek cins malzemeden 10 mm2 kesite kadar yapılan iletkenlerdir. Büyük titreşimler hatların kopmasına neden olabilir. Bu titreşim uzun bir süre. hatların bir saz teli gibi titreşmesine neden olur.3. kesit ve kullanılacağı yere göre içine çelik" teller yerleştirilir. Masif Örgülü İletkenler: Masif iletkenlerin kesitleri büyütüldüğünde montajda. bazen de içi çelik dışı bakır olarak yapılmaktadır. sürekli rüzgara maruz kalır. Bunu önlemek için masif örgülü iletkenler yapılmıştır. İletkenin mekanik dayanımını artırmak için. Hava hattı iletkenleri. Rüzgar esmesi. Örgülü iletkenlerde katlar. İmal Ediliş Şekline Göre İletken Çeşitleri: 1. 2. 4. taşımada ve kangal haline getirilmelerinde problemler çıkmaktadır. Bu bakımdan seçilen iletkenin malzeme yoğunluğu da göz önüne alınmalıdır. \ 3. iletkenin ağırlığıdır. buzların aniden koparak düşmesi veya ağır kuşların konup – kalkmaları. Demet şeklindeki iletkenler. Masif örgülü iletkenler. Titreşim Eğilimi: Enerji nakil hatları. Aynı veya ayrı cins iletkenlerin birbiri üzerine sarılmasıyla elde edilir. Ortası boş örgülü iletkenler. 2.

Bakır iletkenler. Örgülü iletkenlerde Damar Sayısının Bulunması: Örgülü iletkenleri damarlar meydana getirir. hat mutlaka bu gibi yerlerden geçecek ise.017691 Ωmm2/m. bakır iletkenin mukavemetini azaltmaktadır. Meydana gelen oksit tabaka. Eğer. iletkenlere koruyucu maddeler sürülmelidir. Bakırın mukavemetini arttırmak için soğuk haddeden geçirilir. özgül ağırlığı 8. Hava hatlarında kullanılan bakırın 20°C'deki özgül direnci 0. Meydana gelen bu tabaka. 3.32 + 3. Örnek: Kat adedi 3 olan örgülü iletkenin damar sayısı: 3x2 + 3x + 1 formülünden. Ortası Boş Örgülü iletkenler: Yüksek ve çok yüksek gerilimli enerji iletiminde meydana gelen korona (kaçak) kayıplarını azaltmak için iletken çapı büyütülür. kimyasal madde üreten tesislerin üzerinden mümkünse geçirilmemelidir. özgül iletkenliği 56m/Ωmm2. 6. Şekil 10. 2. ısı alışverişinin daha hızlı olmasını sağlamaktadır. fazlara ait iletkenler iki veya daha fazla sayıda yapılabilir. Aldrey iletkenler.4. Alüminyum iletkenler. 4.89 gr/cm3 ve en yüksek çekme kuvveti 19kg/mm2'dir.3 +1 = 37 adet bulunur. Formülde (x) kat adedini gösterir. İletkenler arasında belli bir mesafe olmalıdır b.çelik iletkenler. hem de mukavemeti (mekaniki dayanım) iyi olan iletkendir. Örgülü iletkenlerin damar sayılan 3x* + 3x + 1 formülüyle bulunur.5 azalmaktadır. aynı cins iletkenlerin birbirlerine sarılması ile elde edilir. Genellikle. Bakır iletkenli hava hatları. hava ile temas ettiklerinde yüzeylerinde zamanla koyu renkli oksit tabaka meydana gelir.çelik iletkenler. 3. fakat iletkenliği %2. Bronz iletkenler. 1.3. Ortası boş örgülü iletkenler. Çünkü bacalardan çıkan gazlar. Bu işlemde bakırın mekaniki dayanımı %50'ye kadar artmakta. alüminyum iletkenlerdeki oksitlerin aksine. Demet Şeklindeki İletkenler: Hatlarda meydana gelen korona kayıplarının yanında diğer kayıpları da en aza indirmek için. Alüminyum . Bakır iletkenler. 5. iletkendir. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre iletken Çeşitleri: 1. 4. Damar sayısı kat adedine ve katlan oluşturan damarların aynı çapta olup olmadığına bağlıdır. Alüminyum iletkenler: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 103 . Bakır zırhlı . 2. Bakır İletkenler: Hem elektriki geçirgenliği yüksek.

Bakır Zırhlı Çelik iletkenler: Uzun açıklıklı direkler arası iletimde kullanılan iletkenlerdir(nehir geçmesi. alüminyum iletkenler yerine kullanılır. Kesitleri küçüktür. Galvanizli Çelik İletkenler: Mekaniki dayanımları çok yüksek olan bu iletkenler. Köşede taşıyıcı direkler (KT) c. alüminyum iletkenin aynı kesitteki ağırlığı bakırın yarısı kadardır. % 98. Aynı akımda. çinko ve bakır gibi maddeler katılır. Saf alüminyum çok yumuşak olduğundan dayanımını arttırmak için demir.5 silisyum ve %0. İletkenliği bakırın 0. Bu iletkenlerin gerilme kuvveti bakıra göre çok fazla olmasına karşın. bakır kaplı çelik teller arasına bakır teller de sarılır. Fakat merkezde bulunan çelik tel etrafında oluşan manyetik alanın oluşturduğu mıknatıslanma. En yüksek çekme kuvveti ise 8 kg/mm2'dir. bakıra göre fazladır. bakıra göre de %87 daha azdır.5'i aşmaz. ısı kayıplarını muhafaza edebilmek için kullanılan iletken kesiti bakırdan % 61 daha fazladır. alüminyum iletkenin merkezine çelik tel konularak yapılan iletkendir. Kullanış Yerlerine Göre Çeşitleri ve Kullanım Yerleri: a.). 5. Örgülü aldrey iletkenlerin kopma gerilmesi 31–33 kg/mm2 olup. C. kayıplara neden olmaktadır.Çelik İletkenler: Alüminyum iletkenlerin dayanımını arttırmak için. silisyum. Mukavemetin önem kazandığı iletim hatlarında. Alüminyum . Bu da korona kayıplarını azaltmaktadır. özgül iletkenliği 35 m/Ωmm2. Mukavemeti fazla olmasına rağmen iletkenliği alüminyuma göre %15 daha az.Hava hatlarında kullanılan bakır iletkenlerden sonra gelen en iyi iletkendir. Ancak bunların karışımdaki oranı %0. Alüminyum -çelik iletkenlerin kesitleri bakır iletkenlere göre daha büyüktür. uzun menzillerde ve koruma teli olarak kullanılırlar. özgül direnci 0. DİREK ÇEŞİTLERİ 1.0333 Ωmm2/m ve özgül iletkenliği 30m/Ωmm2)dir.7 alüminyum %0. 7. Çelik teller bakır bir tabaka ile kaplanır ve örülerek bu tip iletkenler elde edilir. Ancak. Ayrıca. Eğer büyük akım taşıma kapasitesi gerekiyorsa. Normal taşıyıcı direkler (T) b. saf alüminyum iletkenlere göre %75 daha fazladır. Aldrey iletkenler: Tam alüminyum iletkenlerin sakıncalarını gidermek için geliştirilmiş iletkenlerdir. Özgül direnci 0. 6. 3.028277 Ωmm2/m'dir. silisyum ve kalay karışımından elde edilen iletkenlerdir. uzun menzilli direklerde sehimleri. Dağıtım (Branşman) direkler (B) g. direk boylarının uzun seçilmesine neden olmaktadır.703 gr/cm3. Bu durum. Mekaniki dayanımları bakıra göre fazla olmasına rağmen.3 demir bileşiminden meydana gelmiştir. Son (nihayet) direkler (N) f. Bronz İletkenler: Bakır. Köşede durdurucu direkler (KD) e. iletkenliği düşüktür.35 katıdır. sarp kayalıklı yerler vb.5 magnezyum %0. Normal durdurucu direkler (D) d. Alüminyum iletkenlerin mekaniki dayanımları bakıra göre daha az olduğundan. kırılgan olduğundan montajında büyük özen ister. 4. Geçit direkleri (G) 104 . iletkenlik açısından kötüdür. 20 °C'de özgül ağırlığı 2.

iletkenlikleri taşımak için kullanılan direklerdir.9. İletkenler nihayet bağ ile bağlanır. yön değiştirdiği yerlerde (küçük sapmalarda) kullanılan direklerdir. İletkenler izolatörlere her iki yönde de durdurucu bağ ile bağlanır.8. Son (Nihayet) Direkler (N) : Enerji nakil hatlarının başlangıç ve bitiminde kullanılan direklerdir.a. d. Şekil 10. b. Geçit Direkleri (G): Geçit mesafesi uzun. İletkenler izolatörlere bir bağ ile bağlanır. Normal durdurucu direk. Normal Durdurucu Direkler (D) : Enerji nakil hatlarının doğrusal olarak geçtiği yerlerde. Şekil 10. 3646 m). f. g. Normal Taşıyıcı Direkler (T): Enerji nakil hattının. Köşede durdurucu direk. nehir. Köşede Taşıyıcı Direkler (KT): Doğrusal olarak giden hattın.7. Şekil 10. Enerji nakil hatlarında. doğrusal olarak geçtiği yerlerde. karayolu gibi yerlerden geçişlerde (atlamalarda) kullanılan direklerdir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 105 . c. İstanbul Boğazı atlaması (1600 m). İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. Örneğin. hatlara gelen kuvvetleri daha iyi karşılayabilmek için kullanılan direklerdir. genel olarak 7 taşıyıcı direkten sonra 1 durdurucu direk kullanılması uygundur. büyük sapmalarında kullanılan direklerdir. Son (nihayet) direk. Köşede taşıyıcı direk. Şekil 10. İletkenler izolatörlere nihayet bağı veya durdurucu bağ ile bağlanır. Üzerlerinde ayırıcı bulunabilir. e. Şekil 10. Köşede Durdurucu Direkler (KD) : Düz doğrultuda giden hattın. Dağıtım (Branşman) Direkler (B) : Enerji hatlarının kollara ayrıldığı yerlerde kullanılan direklerdir. kanal. boğaz.5.6. Mesina Boğazı atlaması (İtalya. Normal taşıyıcı direk.

. ardıç ve ladin) ağaçların kesildikten sonra tornalanmasıyla elde edilen direklerdir.Kaçak akımlara karşı güvenlidir. 16x8 cm ebatında direk numarasını gösteren levha ile erden 3 m yükseklikte. Bu levhalar direğin en kolay görünen kısmına monte edilir.5 m yükseklikte. b.5-10-10. 1. iğne yapraklı (çam. Yapılarına (yapıldıkları malzeme) Göre Çeşitleri: a. Ağaç Direklerin Dezavantajları .2. Yağmur ve kar sularının direğe zarar vermesini kısmen de olsa önlemek için. Ağaç direkler. taşınması kolaydır. . ankastre (temel üst noktası) noktasından kırılabilir. titreşim (vibrasyon) veya santrifüj (savurma) yöntemleriyle yapılan direklerdir. izolatörler doğrudan direğe takılabilir veya direkler üzerine monte edilen konsollara sabitlenen izolatör yardımıyla taşınır.2. . kum. a. b. santrifüj betondur. Yapılabilen en üstün beton. 1. Direğin ömrü.Ucuzdur.Ömürleri uzun değildir. yağmur v. . Ağaç Direklerin Avantajları . Bu etkilerin direği çürütmesini önlemek için.5-9-9. b. Santrifüj beton (SBA) direkler. 106 . Ağaç direkler. . Vibre beton (VBA) direkler. c. direğin temelini bir miktar açmak ve ilaçlamak mümkün olmaz. Boyalı-kaynaklı demir direkler. köknar. su ve çakılın uygun oranlarda karşılaştırılmasıyla elde edilen beton ile. . dairesel kesitli ve konik şekilde yapılırlar.) ve ağaca zarar veren haşerelerin etkilerine maruz kalırlar. Galvaniz-cıvatalı demir direkler. normal taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direk olarak kullanılırlar. . b.5-11-11. kullanılan betona bağlıdır. yerden 2.5 m'dir. Ağaç direkler açık havada kullanıldıklarından. izolatörlerin monte edildiği traversler de betondan yapılmıştır. c. sadece beton kullanılmalıdır.5-12-12. Eğer direk temeline beton dökülürse.Boyama masrafları yoktur.Tepe kuvvetlerine dayanımları azdır.Hafif olduğundan.b. Ağaç direkler üzerinde iletkenlerin taşınması için.5-1313. Ağaç direklerin temeline kesinlikle beton dökülmez. Bunu önlemek için enjeksiyonla direk diplerine (temele) ilaçlama yapılmalıdır.b. yüksek dayanımlı çelik tel ve halatları kullanarak. 16x28 cm ebatında ölüm tehlikesi levhası bulunur. toprak v.2. Beton direğin temeline taş. Standart ağaç direk boylan: 8-8. Demir direkler.Dış etkilere karşı fazla dayanıklı değildir. Beton direkler. sürekli olarak dış etkilere (kar. Ayrıca direğin dibi zamanla çürüyebilir. Beton direkler tepe kuvvetine göre. Doğa şartlarından pek etkilenmeyen beton direkler. c. içinde kullanılan çelik tellere bağlıdır. Beton direklerde kullanılan. direk kullanılmadan önce ilaçlamaya tabi tutulur.Sökülerek başka yerlerde kullanılabilir. Direğin tepe kuvvetlerine dayanımı. Eğer temele beton dökülür ise direğe gelen tepe kuvvetlerinde direk. Ağaç Direkler: 35 kV'ye kadar olan gerilimlerin taşınmasında kullanılan.35 kV'nin üstündeki gerilimlerde kullanılamaz. maddeler konmamalı. direk tepesi 45 derece açılı olarak kesilir. Taş ve toprakla temel sıkıştırılarak direk dikilir. Ağaç direkler üzerinde. Beton Direkler: Çimento.

kum ve toprak doldurulmamalı. c. harfi İse kısa boylu direkleri ifade eder. Bu rakamlar hem direk tipini. Alçak gerilim şebekelerinde. .5-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-20-21-22-2324-25-26-27-2. .5-2-2. 9 tipi direk denilince.Kaçak akımlara karşı güvenlidir.8-29-30-31-32-33-34-35 ve 36 olmak üzere toplam 39 değişik tipte imal edilmektedir.5I-8U-10U-vel2U veya 8Ik-12Ik-6.Atmosferik olaylardan fazla etkilenmez. Özellikle yüksek gerilim için kullanılan demir direk temelleri çok dikkatli yapılmalıdır. rakamlar profilin yüksekliğini.5Uk-8UklOUk ve 12Uk olarak adlandırılırlar. taşınırken dikkatli olunmalıdır. sadece beton kullanılmalıdır. hem de direk tepe kuvvetinin % 1 'ini göstermektedir. Yapılarında I. Boyalı-kaynaklı direkler: Genellikle orta ve alçak gerilimde kullanılır.Uzun ömürlüdür.250 kg'den 3500 kg'ye kadar yapılabilmektedir. Beton Direklerin Dezavantajları . 1-1. I Tipi U Tipi L Tipi Şekil 10. Ayrıca yol aydınlatmalarında da sıkça kullanılmaktadır. A tipi direk yapımında kullanılan profilin şeklini.Çeşitli amaçlar için kullanılabilir. Demir direkler. 2. U ve L şeklinde profiller kullanılır. uzun ömürlü olmaları ve tepe kuvvetlerinin her türlü ihtiyaca cevap verebilecek kapasitede olması nedeniyle tercih edilirler. Demir Direkler: Her türlü gerilim kademesinde kullanılabilen. tepe kuvveti 9x100 = 900 kg olan direk anlaşılır. Demir direklerin temellerine kesinlikle. k Şekil 10. Direkler iki şekilde yapılır. . Direk üzerine şablonla direk numarası ve ölüm levhası işareti yapılır. Galvanizli-civatalı demir direkler : Yüksek ve çok yüksek gerilimlerde ve kimyasal etkilere maruz kalınan yerlerde kullanılır. A Tipi Direkler: 8I-10I-12I-6. Beton Direklerin Avantajları . Buradaki I ve U. .Kınlgan olduğundan. Çünkü temeldeki küçük bir eğim. taş. 1.Tepe kuvvetleri büyüktür.Ağır olduğundan. Montaj zorluklan vardır. Boyları 8 m'den 26 m'ye. taşınması zordur. A Tipi direk HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 107 . Genellikle orta ve alçak gerilimlerde kullanılır.5-3-3. A ve kafes tipi demir direkler kullanılmaktadır. . çaplan ise 50 cm'ye kadar konik. Orta ve alçak gerilimde kullanılan santrifüj beton direkler tepe kuvvetleri yönünden. Bakımları kolaydır.10 Demir direklerde kullanılan profil çeşitleri.11. bu çaptan sonra ise silindirik şekilde yapılmaktadır. yukarıda bariz olarak direğin bir yana doğru eğimli olmasına neden olur. demİr-çelikten yapılmış direklerdir.örneğin.

Şekil 10. Alçak gerilim direkleri. hem de üst kısmı kare teşkil edecek şekilde dizayn edilir. rakam 3 ise tepe kuvveti 3x1000=3000 kg'ye dayanabilir. c. Çok devreli direkler. Şekil 10. Orta gerilim direkleri. Burada. Kullandıkları Hattın Gerilimine Göre Direk Çeşitleri: a.12. Tek Devreli Direkler : Sadece bir alternatif akım devresi iletkenlerini taşıyan direklerdir. Taşıdıkları Devre Sayısına Göre Direk Çeşitleri a. Tek devreli direkler. Çok Devreli Direkler : İki ve daha fazla alternatif akım iletkenlerini taşıyan direklerdir. Kafes tipi direkler. Şekil 10. Yüksek ve çok yüksek gerilim direkleri. 1-2-3-4-5 rakamları ise direğin tepe kuvvetinin mukavemetini (dayanımı) gösterir. Örneğin.Kafes Tipi Direkler: L tipi profillerden yapılan kafes direklerde.13. Kafes tipi direk 3. hafif ve ağır kafes direkler olarak İkiye ayrılır. b. direğin hem alt. 108 . k harfi direğin kısa boylu olduğunu. Kafes tipi direkler Klk-K2k-K3k-K4k-K5k ve K1-K2-K3-K4-K5 olarak numaralandırılır. 4. K harfi direğin kafes tipinde olduğunu.14. b.

c.Şekil 10. 1.Traversler . DİREK BAŞI DONANIMLARI Elektrik enerjisinin direkler vasıtasıyla taşınmasında. İletkenler taşıyıcı bağ ile bağlanır. Onarımları kolaydır. İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır.Camper 1. beton veya demirden yapılan elemanlardır. Demir Direklerin Avantajları .Tepe kuvvetleri büyüktür. e. Tesisin kuruluş yeri. Demir Direklerin Dezavantajları .Köşe Traversleri : Hatların yön değiştirdiği yerlerde kullanılan traverslerdir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 109 .Kaçak akımlara karşı çok güvenli değildir. . Travers seçiminde bazı unsurların göz önünde bulundurulması gerekir.Ömürleri uzundur. . İletkenin gerilme kuvveti ve ağırlığı. . . a. İletken sayısı. İzolatör ve direk tipi. İşletme gerilimi. d.Korkuluklar . Traversler kullanıldığı direğe göre isimlendirilirler.Taşıyıcı Travers : Taşıyıcı direklerde kullanılan traverslerdir.15. Orta ve yüksek gerilimde kullanılan demir direkler. . 2. İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır.Taşınmaları ve montajları kolaydır.İzolatörler . Traversler ve Görevleri : Enerji nakil hatlarında kullanılan iletkenleri birbirinden ve direkten. direkler üzerinde bazı donanımlara ihtiyaç vardır.Durdurucu Travers : Taşıyıcı traverslere bağlanan iletkenlerin daha gergin durması için kullanılan traverslerdir. 3.Damperler . Bunlar. Bu hususlar.Rutubet etkisine karşı boyanmalıdır. b. D. belli bir mesafede tutmaya ve taşımaya yarayan.Maliyeti yüksektir.

porselen izolatörlere göre. a. . ortam ısısının değişmesinde. Saydam olduklarından kırık ve çatlakları kolayca görülebilir. 2. b. Porselen İzolatörlerle Cam İzolatörlerin Karşılaştırılması: . c. fiziki zarar görme olasılığı azdır. Beton traversler (beton direklerde). kolayca temizlenmesine yardımcı olur. başlangıç ve bitiş noktalarındaki direklerde kullanılan traverslerdir. ince bir sır (porselen) tabakasıyla kaplanarak yüzeyinin pürüzsüz (deliksiz) olması sağlanır. İzolatörlerin. Porselen İzolatörler Isıl ve mekaniki dayanımlarının yüksek olmasından dolayı. b. porselen ve camdan imal edilirler. maliyetlerinin ise ucuz olması. hem daha ucuz. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre İzolatör Çeşitleri a Porselen izolatörler. .Cam. elektrik akımına karşı büyük direnç gösteren. Sert porselenden yapılan izolatörlerin yapı maddeleri. Yapıldığı malzemenin cinsine göre travers çeşitleri . 5. Bu istenmeyen bir durumdur. İzolatörler.Cam izolatörlerin termik genleşmeleri.4.Cam İzolatörler. ancak maliyeti yüksek olduğundan pek kullanılmamaktadır. 1. Demir-çelik traversler (demir direklerde). % 50 kaolin. Cam İzolatörler Yapım malzemesi cam olan izolatörlerdir. kullanım alanlarını artırmıştır. sıcak ve soğuk hava şartlarına dayanıklı malzemeler olan. tespit edildikleri yerden yalıtan ve taşıyan elemanlara izolatör denir. porselene göre daha çabuk yoğunlaşır. çatlama ve kırılmaların tespiti daha kolaydır. İzolatörün dielektrik dayanımını artırmak için.Branşman (Kol) Traversi : Havai hatların kollara ayrıldığı yerdeki direklerde kullanılan traverslerdir. Epoksi Reçineli İzolatörler Mekaniki dayanımı çok iyi olan bu izolatörler.Son (Nihayet) Traversi : Hava hatlarının. porselen izolatörlerde daha zordur. Porselenin dielektrik dayanımı (60-70 kV/cm) cama göre daha azdır. pahalı olmaları nedeniyle özel durumlar haricinde şimdilik kullanılmamaktadır. porselen izolatörlere göre daha küçük olduğundan. Bu da cam izolatör üzerinde pisliklerin toplanmasına ve kaçak akımlara neden olur. Cam izolatörler. . cam izolatör üzerinde. çok eskiden beri kullanılan izolatörlerdir. porselen izolatör daha çok ısınır. Bunlara ilaveten. Ortam ısısının değişmelerinde üzerlerinde nem toplamaları atlamalara neden olur. epoksi reçineli izolatörler de yapılmakta. .Cam izolatörler şeffaf olduğundan. iletkenlere gelebilecek yükleri emniyetli bir şekilde taşıyabilmeleri için mekaniki dayanımlarının da iyi olması gerekir. c. 2. Yüzeyin pürüzsüz olması.Nem. ışığı geçiren bir madde olduğundan. İzolatörler ve Görevleri: Enerji nakil hatlarını ve baraları.İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. % 25 feldspat ve % 25 kuvars'ür. hem de dielektrik dayanımı daha yüksektir. Epoksi reçineli izolatörler. güneş ışığında daha az ısınır. kirlenen izolatörlerin yağmur sularıyla. Taşıdığı İletkenin Gerilimine Göre İzolatör Çeşitleri 110 . Dielektrik dayanımlarının (140 kV / cm) porselene göre daha fazla.

c. Damper (amortisör) ve Görevi: Enerji nakil hatları çeşitli nedenlerle titreşim yaparlar. İşte bu titreşimlerin etkisini a2altmak için. c. Camper için kullanılacak iletken kesiti. İnsanların ve tırmanma özelliğine sahip canlıların. ağır kuşların konması ve havalanması anındaki titreşimler .Direkler arası mesafe a<200m ise. Orta gerilim izolatörleri. 4. Bağlantı için genellikle klemens kullanılır.16. Bu titreşimler. kar ve buzların kırılarak dökülmesinden kaynaklanan titreşimler ile rüzgarın neden olduğu titreşimlerdir. Zincir izolatörler. Mesnet izolatörler. Bunlar. her iki taraftaki direkte ikişer adet damper kullanılır. Damperlerin hat üzerindeki konumları ve sayıları. direklere çıkmalarını önlemek İçin kullanılan. Yüksek ve çok yüksek gerilim izolatörleri. . . her iki taraftaki direklere birer adet. Şekil 10.Direkler arası mesafe 500m<a<1500m ise. birleştireceği hattın kesitiyle aynı olmalıdır. Camper (gevşek irtibat) ve Görevi: Burdurucu direklerde. bir taraftaki direkte 1 adet. büyük vadilerden. direk üzerinde enerji nakil hatlarının giriş ve çıkışını birleştiren iletkenlere camper denir. Kullanma Yerlerine Göre İzolatör Çeşitleri a. Alçak gerilim izolatörleri. Geçit izolatörler. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 111 . Açık arazilerden. . nehir ve boğaz atlamalarından geçen iletim hatlarında Stockbndge damperler kullanılır. izolatörlere yakın yere monte edilen elemanlara damper denir. kopmalarına neden olabilir. ayırıcı monte edilmiş direklerde ve saplama hatalarda. Korkuluklar ve Görevleri: Korkuluklar demir direklerde kullanılır. Korkulukların ebatları ve tipleri kullanılacağı direğe göre değişiklikler gösterir. b. İletkenlerin ağırlığından dolayı izolatörlere binen yükü bir kaç kat daha artırarak.Direkler arası mesafe 200m<a<500m ise. b. 3. metalden yapılmış elamanlardır.a. 5.

büyütülebilecek veya açıklayıcı detaylar verilecektir. imar yönetmeliğine uygun onaya sunulacak. Diğer özel sistemlere ilişkin ulusal ve uluslararası standartlara uyulacaktır. g. k. o. n. e. TSE Yangın Yönetmeliği.TESİSAT PLÂNININ ÇİZİMİNDE UYULMASI GEREKLİ KONULAR ELEKTRİK PROJELERİ UYGULAMA STANDARTLARI 1. Proje ölçekleri. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği. mimarî proje ölçeklerinde hazırlanacak. Elektrik Tesislerinde Emniyet Yönetmeliği. i. a. ölçek proje düzenlemesine uygun değilse. l. 2. d. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği. Projelerde kullanılacak tüm malzemelerin zorunlu standartlara uygun olacağı ve uygulama projelerinin yapımında. yönetmelik ve EMO (Elektrik Mühendisleri Odası) proje standartlarına uygun olarak hazırlanacaktır. p. EMO Yüksek Yapılar Yönetmeliği. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Mimarlık ve Mühendislik Hizmetleri Şartnamesi. Elektrik Dağıtım Tesisleri Genel Teknik Şartnamesi. Asansör Yönetmeliği. 4. • Vaziyet Plânlan : 1/1000 • Kat Plânları: 1/50 • Ayrıntılar: 1/20 5. q. j. Anma Gerilimleri 1 kV'un Üzerinde Olan Kuvvetli Akım Tesislerinin Kurulması için Yönetmelik. EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R Dağıtım İç Tesisat Yönetmeliği.ÜNİTE 11: ELEKTRİK MESLEK RESİM A. yürürlükte bulunan kanun. Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği.Ş. 112 . TSE Paratoner Yönetmeliği. Liste dışı sembol kullanıldığında mutlaka açıklama listesi verilecektir. f. 3. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Elektrik Mühendisliği Proje Düzenleme Esasları. h. b. TEDAŞ Elektrik Enerji Tesisleri Proje Yönetmeliği. c. Bina İçi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi. mimarî plânlara uygun olacak ve en azından aşağıdaki ölçeklere uyulacaktır. Türk Telekom A. Elektrik ve elektronik iç tesisat uygulama projeleri. EMO Transformatör Merkezleri Yapımında Dikkat Edilecek Esaslar. Projelerde EMO tarafından belirlenen semboller kullanılacaktır. r. Projeler. m.

Konut projelerinde. Projeler hazırlanırken. Özellikle baca. Projelerde. 12.sarı. Üç fazlı sistemlerde. duvar birleşim noktalarından ve pencerelerden 50 cm uzakta olacaktır. ana tablo yükleri bölünerek 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. Tablolar. Kat tabloları girişinde. zeminden 40 cm yukarıda. nötr iletkeni açık mavi. yatay plânlar yanında her sistem için ayrı ayrı tek hat şemaları verilecektir. 110 cm yukarıda.5 mm.gri. kapılardan 30 cm.6. zeminden 220 cm yukarıda. 7. Projelerde kullanılan tüm elemanların yerleri tam olarak belirtilecek ve en azından aşağıdaki standartlara uyulacaktır. Özel durumlarda ise. Aplikler. bu sayı aşıldığında kare buat veya ek kutusu konulacaktır. yangın ihbar sistemi projelendirilecektir. 16. Kat plânlarında. birbirinin aynı olan katlar için tek plân verilebilecektir. çevrenin özelliğine uygun bir koruma sınıfında yapılacaktır. 18. 8. kuvvetli akım kolon hatları 0. 15. c. kullanılan iletken renkleri tanımlanacaktır. Betonarme kirişlerin yanına zorunlu kalınmadıkça buat ve ek kutusu konulmayacaktır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 113 .3 mm. a. ayrıca boru çaplarının belirtilmesine gerek yoktur. kalınlıkta çizgi ile çizilecek. Projelerde. linyeler 0. Anahtarlar. Üç fazlı sistemin devamı durumundaki bir fazlı sistemde. Zorunlu durumlarda. 20. e. kullanılan tüm pano ve dağıtım kutuları. zeminden 190 cm yukarıda. Simetrik bölümler tam olarak gösterilecektir. iç mimarî tasarıma ve mekanik tesisat yerleşimine dikkat edilecektir. Projelerde mimarî plânlar 0. b.siyah. kuvvetli ve zayıf akım aynı pafta üzerinde gösterilebilir. 19. Tesisatın ne şekilde yapılacağı.kahverengi seçilecektir. 30 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. baca ve baca çevresinden tesisat geçirilmeyecektir. Buatlar. Ancak normal kat giriş katın aynı olsa bile ayrı çizilecektir. 9.6 mm. Bir buata en çok 4 bağlantı ucu gelebilecek. d. özel harf ve yazılarla kodlandırılacaktır. c. 14. faz iletkeni gri veya kahverengi seçilecektir.4 . Banyo ve mutfak gibi bölümlerdeki yerleşim kat plânlarında gösterilmeli ve ıslak hacimlerde kullanılacak buat ve anahtarlar ıslak hacim dışında olmalıdır. 10. a. Ana tablodaysa 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır.0. kolon. T . S . b. faz iletkenleri TSE standartlarına uygun olarak R . zeminden 200 cm yukarıda. şaft ve ışıklık gibi mimarî ayrıntılar projede belirtilecek. 13. Açıklamalar kısmında standart boru çapları ve içinden geçebilecek iletken kesitlerinin belirtilmesi durumunda.2 . 11. Prizler. Ancak kapsamlı yapılarda zayıf akım ve kuvvetli akım projeleri ayrı paftalara çizilecektir. Basit yapılar dışındaki 200 m2den büyük yapılarda.2 mm. özel sızdırmazlığı sağlanmış buat ve ek kurulan kullanılacaktır. Yukarıdaki elemanlar. f.0. Kat plânları üzerinde iletken kesitleri ve sayıları ile boru çapları belirtilecektir. zayıf akım hatları 0. Kesme kapasitesi imalât sınırını aştığı durumlarda. eğer autocad ile çizim yapılmamış ise bütün yazılarda şablon kullanılacaktır. 17. koruma iletkeni yeşil bantlı . Projelerde iletken renk kodlan aşağıdaki şekilde belirtilmek zorundadır.

gaz deşarjlı lâmbaların (flüoresan. sigorta ve şalter anma değerleri. Ortak çatılı ve birden fazla girişi olan binalar bir noktadan beslenecektir. alüminyum iletken olması durumunda ise. Kolon hatlarının katlar arasındaki iniş ve çıkış noktalan.flüoresan kullanılan bölümlerde. a. 32. elektrikli fırın ve elektrikli su ısıtıcısı gücüne uygun) olacaktır. Bölümlerin özelliklerine ve kullanım amaçlarına göre aydınlatma hesabı yapılacak. 23. kolon. aydınlatmada en az 12 watt/m2 esas alınacaktır. İletken kesitleri. 31.21. Ancak. 114 . ampul başına gerekli kapasitede kondansatör paralel bağlanacak veya kondansatörlü balast kullanılacaktır. besleneceği direk no'su gibi bilgiler projede belirtilecektir. kullanma amacı belli olmayan priz güçleri bir fazlı priz için en az 300 watt.) kullanılması durumunda. ayrıca akıma göre kontrol edilecektir. tablolardan çıkış sırasına uygun olarak numaralandırılacak ve uzun hatlarda linye numaraları yanına beslendikleri tablo kodu da yazılacaktır. ortak amaçlı kullanılan tüm tesisat bu tablodan beslenecektir. Şalterlerin hareketli kontakları. gerekçesi belirtilecek ve uygun klemensle bağlantı sağlanacaktır.b. ancak priz güçleri toplamı 2000 VA'i geçemeyecektir. 28. Bütün prizler. keşifler ve gerekçe raporunu kapsayacaktır. ana besleme. c. Bina genel kullanımına yönelik ayrı bir sayaç ve sayaç tablosu olacak. 25. kolon şemaları. Prizlerin kullanma amacı ve güçleri belirtilecek.5 mm2 kesitinde bakır iletkenle tesis edilecektir. 24. ana tablodan itibaren kolon hattı uzunluğu. Projelerde sayaç panosu detayı verilecektir. mutfaktaysa en az üç bağımsız priz linyesi (bulaşık makinesi. Kompanzasyon yapılmayan tesislerde. gerilim düşümü ve akım yoğunluğu kontrolü yapılarak saptanacaktır. "Proje ve Teknik Uygulama Sorumlusu" ve yapı ile diğer bilgilerin bulunduğu kapak. üç fazlı priz için en az 600 watt kabul edilecektir. Kat tabloları ana kesicisi. İşyerleri ve atölyelerde. faz . tablo açılımları. açıklamalar. aydınlatma için birden fazla. konutlar için bu kesit bakır iletken olması durumunda en az 6 mm2. Aydınlatma ve priz linyeleri ile priz sortileri en az 2. tablo yükleme cetvelleri. sayaç panosu detayı. Basit yapılar için. sonra sigorta kullanılacaktır. en uzun ve en yüklü linye hattı için gerilim düşümü hesabı yapılacaktır. mimarî kat sayısına uygun olarak çizilecek. semboller listesi. cinsi ile ana tabloda hangi faza bağlı olduğu. güçleri. talep faktörleri dikkate alınacak ve gerilim düşümü talep faktörüne göre hesaplanacaktır. Tabloların yükleme cetvelleri. 29. 30. 35. yüklerin özelliklerini. Ana besleme hattı ve kolon hatları için. en az 10 mm2 olmalıdır. tabloların isimleri. Lâmbadan lâmbaya geçiş yapılması durumunda. Banyolarda en az iki (çamaşır makinesi ve elektrikli şofben gücüne uygun). kamaşma olayının en az düzeye indirilmesi için üç fazlı besleme yapılmalıdır. sigorta cins ve kesme kapasitelerini ve gerekli diğer bilgileri kapsayacaktır. Priz linyelerıne en çok yedi priz bağlanabilecek. 26. Yapı bağlantı hattı kesiti. 34. Projelerde. 33. gerilim düşümü ile akım yönünden kesitlerin incelenmesi. toprak hatlı olacaktır. 22. yaklaşık uzunluğu. sayaç anma akımları belirtilecektir. 36. 27. Projelerde. linye güçlerini. açık durumda ve enerjisiz olacaktır. Kalorifer dairesinde aydınlatma ve kuvvet tesisatı tam olarak gösterilecektir. sorti cins ve sayılarını. kesiti.nötr kesmeli olacaktır. Bina ana beslenme hattının kesiti ve cinsi. Sayaç tabloları. vaziyet plânı. b. aydınlatma hesapları. Kolon şeması. katlarda aynı mahalde ve bir arada olacaktır. açık olarak belirtilecektir. Tabloların giriş ve çıkışlarında yük akış yönüne göre önce şalter. sodyum ve cıva buharlı v. enerji tasarrufu açısından da değerlendirilerek armatürlerin cins ve güçleri seçilerek kat plânları üzerinde gösterilecektir. Kolon linye hatları. Aydınlatma ve priz linyeleri ayrı ayrı olacaktır.

gerilim düşümü hesabı ile kontrol edilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 115 . Türk Telekom A. Yapı içi TV / R tesisatı projeleri. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası. Konut içinde birden fazla TV / R prizi olması durumunda. Hidrofor motoru. bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır. EMO tüzüğü ve ilgili yönetmelikleri. Bina girişine. 38. bina kablo TV bağlantı kutusu konulacaktır.İLETKEN KESİTLERİ Elektrik iç tesisleri yönetmeliği madde 52'ye göre değişik hatlarda kullanılacak en küçük bakır iletken kesitleri aşağıdaki gibidir. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. 39. e. d. Kat telefon dağıtım kutusu (KTDK) ile BTDK arasına çekilecek kablo. 37. 66 ve 85 sayılı KHK ve 7303 sayılı yasa ile değişik 6235 sayılı TMMOB Yasası. konut içinde dağıtıcı (tapoff) kullanılacaktır. İç tesisatta iletken kesitinin akıma göre seçilmesi pratik ve en doğru yoldur. anma gücü ve kumanda şekli projede gösterilecektir.d. Diğer zayıf akım projeleri yapılırken. bina ana girişindeki dağıtım kutusu dışında katlarda da aynı özellikte ara dağıtım kutuları kullanılacaktır. 3194 sayılı İmar Yasası. KTDK. Bina içi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi'ne uygun olarak hazırlanacaktır. kattaki toplam telefon sortisi sayısının % 20 fazlası kapasitede olacaktır. Bu kutu. Tesisat bağımsız abonelendirmeye uygun olarak.5mm2 Linye hattı 2. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. o kattaki toplam telefon sortisi sayısından % 20 fazla telefon sortisi bağlantısına uygun olacaktır. ilgili ulusal (varsa) ve uluslararası standartlara uyulacaktır.Ş. Projelerde tüm malzemeler. 3458 sayılı Mühendislik ve Mimarlık Hakkındaki Yasa. a. b. 1. Konutlarda en az iki. işyerlerinde en az üç adet telefon sortisi olacaktır. Sorti hattı (ışık) 1. Her konutta en az bir TV / R prizi olacaktır. c. her konuta bağımsız hat düşünülerek projelendirilecektir. en az TSE Belgesi'ne sahip olacaktır ifadesi yazılacak ve projeye aşağıdaki yasa ve yönetmeliklere uyulacağı ifadesi eklenecektir. BTDK ile dış telefon bağlantısı için bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır. Bu seçimde saptanan kesitin uygunluğu. "EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R İç Tesisat Yönetmeliği" ne uygun olarak hazırlanacaktır. Bu kutu ile dış kablo TV bağlantısı için. Bina girişinde TT 'nin bağlantı yapması için. binadaki toplam abonelere yetecek sayıda çıkışa ve % 20 yedek kapasiteye sahip olacaktır. 2. Çok aboneli ve çok katlı binalarda. B. BORU ÇAPLARI VE SİGORTA SEÇİMİ 1.5mm2 Kolon hattı 4mm2 Ana kolon hattı 6mm2 Tesisin yerine ve gücüne göre ana kolon ve kolon hatlarında daha büyük kesitler kullanılır. Telefon tesisatı projeleri.5mm2 Sorti hattı (priz) 2. binadaki toplam telefon sortisine yetecek kapasitede ve % 20 yedek hat bağlantısına uygun bina telefon dağıtım kutusu (BTDK) konulacaktır.TESİSATTA KULLANILAN KABLOLARIN KESİTLERİ.

116 .

gaz boruları (ştalpanzer.1-Yalıtılmış iletkenlerde kullanılan harf ve anlamları. bergman. 2.5-16-21-29-36-42 mm HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 117 . PVC. diğerleri sıva altı tesisat borularıdır.BORU ÇAPLARI Kullanılacak borunun çapı. çelik) ve spiral borular kullanılır. Bu boruların üretildikleri çaplar aşağıdaki gibidir: Bergman 9-11-13. Tesisatta kullanılacak borunun cinsi ise. tesisatın yapılacağı yere göre belirlenir. peşel.2-Alçak gerilim tesisatlarında kullanılan bazı iletkenler. İç tesisatta her linye için ayrı bir boru kullanılır. içinden geçirilecek iletken sayısı ve kesitine göre seçilir.Tablo 11.5-16-23-29-36-48 mm Çelik veya Ştalpanzer 11-13. Tablo 11. Tesisat yapımında. Bergman borular sıva üstü.

sayaç girişine mühürlü 32 A'lik kofre sigortası ve kaçak akım rölesi konulur. Ana kolon sigortası seçilirken bu hattın çekebileceği en çok akımın altındaki ilk sigorta standardı seçilir. Aydınlatma panolarında priz linyeleri için 16 A aydınlatma linyeleri için 10 A ve zil devreleri için 6 A'lik sigortalar kullanılır. Aydınlatma tesislerinde sigorta tespit edilmeden önce. Tesisatın çektiği akıma göre daha büyük sigorta değerleri seçilmelidir. linyenin çektiği akım hesaplanır.5-16-21-29-36-48 mm 8-14-18-26-37 mm Tablo 11.SİGORTA SEÇİMİ Aydınlatma tesislerinin girişine konan otomatik kofre sigortasından sonra.Peşel Spiral (Bükülgen) PVC 8-14-18-26-37 mm 11-13. ana kolon hattı başına yangın korumalı kaçak akım rölesi. Bu değerler kullanılabilecek en az değerlerdir. Hesaplanan bu akımın bir üst değeri olan sigorta akımı cetvellerden seçilir. 118 .3. 3.Borulardan geçirilecek iletken sayıları. linye gücü belirlenerek. Ana kolon sigortası tesisin ana kolon hattını koruma amaçlıdır.

5. gecikmeli): Cihaz koruma özelliğine sahiptir ve gecikmeli olarak devreyi açar. gövde kapağı.Otomatik sigorta akım standartları HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 119 . Kullanıldığı yere göre duvar. b-Otomatik Sigortalar (W Otomat): Bağlı bulunduğu devreyi tam otomatik (termik-manyetik) olarak koruyan bir şalterdir. Özellikle motorların kalkınma anında çektikleri kısa süreli akımlardan etkilenmezler. Aydınlatma. şapkalı ve kolon sigortası olarak 5 şekilde üretilir. G (C) Cihaz Tipi (Yavaş. gecikmesiz): Hat koruma özelliğine sahiptir ve anî olarak devreyi açar. kofre.Tablo 11. İki karakterde üretilir: L (B) Hat Tipi (Hızlı. transformatörlerin.iletken kesitlerine göre sigorta akımları.4. Motor. Buşon akımları şöyledir: 6-10-16-20-25-35-50-63-80-100-125-160-200 A. aşırı akımlarda ise gecikmeli açarlar. elektrikli cihazların aşırı yüklere ve kısa devrelere karşı korunmasında kullanılır. priz ve kumanda devrelerinin korunmasında kullanılır. buşon ve buşon kapağından oluşur. Kısa devrede devreyi anî açarlarken. İç tesisatta kullanılan sigorta ve koruma elemanlarını kısaca tanıyalım: a-Buşonlu Sigortalar: Gövde. tablo. Tablo 11.

İkincisi. tablo vb. pano. b)Yangın Koruma: 300 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. Bu cihazlar ayrıca. Topraktan yalıtılmalıdır. 00-0-1-2-3-4 olmak üzere altı boyda üretilen bıçaklı sigortaların akım standartları şöyledir: 6-10-16-20-2532-35-40-50-63-80-100-125-160-200-250-315-400-500-630-800-1000-1250-1600 A. Anma hata akımı hayat korumada 30 mA yangın korumada 300 mA'dir. 3-Korunacak cihazların yalıtımı tam olmalıdır. 5-Tesis işletmeye alınmadan önce test butonu yardımıyla koruma rölesi ve devresi denenmelidir. Fazdan giden akımın tamamı. elektrik arkının oluşturduğu ısıdan dolayı yangın tehlikesi oluşmaya başlar. arıza durumlarında ortaya çıkan. Bu amaçla duyarlı bir kaçak akım koruma rölesi kullanılırsa.c-Bıçaklı (NH) Sigortalar: Kablo. Gerilimden bağımsız ve elektromanyetik prensibe göre çalışan bu röleler iki şekilde üretilirler: a)Hayat Koruma: 30 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. kalıcı bir yalıtkanlık kontrolünü de sağlarlar. Kaçak akım koruma rölesi kullanılırken göz önüne alınacak konular: 1-Tüm tesisat koruma rölesinden geçmelidir. hattı açarak koruma sağlar. insanların dokunabileceği iletken veya gövdelerdeki sakıncalı gerilimleri önler. Birincisi. Prensip olarak. Normal kısa süreli aşırı akımlarda devreyi hemen açmazlar. Gövde ve buşondan oluşan bıçaklı sigortaların buşonları özel sigorta pensi ile takılıp sökülürler. birçok cihaz ve tesisleri aşırı akımlardan korurlar. nötr hattından da dönmelidir. Bunlar. Kaçak akım değeri 300 mA'e ulaştığında. buna sebep cihaza giren ve çıkan akımların farklı olmasıdır. Kaçak akım koruma röleleri 1 fazlı iki kutuplu ve 3 fazlı dört kutuplu olarak üretilirler. elektrik arızalarından kaynaklanan yangın tehlikesini ortadan kaldırır. Eğer fazdan geçen akımın 30 mA kadarlık bir kısmı geri dönmüyorsa (Örneğin. Aradaki fark diferansiyel rölenin açma sınırına ulaştığında devreyi otomatik olarak keser. iki koruma elde edilir. 4-Uygun koruma akımı seçilmelidir. d-Kaçak Akım Koruma (Diferansiyel) Rölesi: En önemli ve kapsamlı koruma önlemlerinden biri de kaçak akım şalterleridir. gerilim altındaki iletken parçalara insan ve hayvanların doğrudan dokunarak oluşabilecek ölüm tehlikesini önler. 120 . Fakat kısa devre akımında devreyi gecikmesiz açarlar. hattı koruyarak yangın tehlikesini önlemek için kullanılır. Eğer hatta hatalı bir değer oluşursa. şalter. Gerilimleri 240/400 V olan rölelerin anma akımları şöyledir : 2-6-10-16-20-25-32-40-5063-80-125 A (bazı değerler her markada olmayabilir). bir canlı üzerinden veya cihaz gövdesinden toprağa akıyorsa). 2-Nötr hattı izoleli olmalıdır. hattaki akımın vektöryel toplamı sıfıra eşit olmalıdır. Tüm diferansiyel röleler hatalı/kaçak akım tarafından açmalıdır. Bu sebeple yangın koruma röleleri canlıları kaçak akımdan korumak için değil.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

121

122

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

123

124 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 125 .

126 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 127 .

128 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 129 .

130 .