ÜNİTE NO 1: İŞ GÜVENLİĞİ

ATÖLYEDE ÇALIŞMA GÜVENLİĞİ Bir iş yapılırken çalışma kurallarının bilinmesi gerekir. Rasgele çalışma, istenmeyen sonuçlar doğurur. Ülkemizde her yıl binlerce iş kazası olmakta ve istenmeyen sonuçlar (can, mal, emek ve zaman kaybı) ortaya çıkmaktadır. Bu kitabın hazırlanmasının amacı, öğrenciyi “elektrik tesisatçılığı”, “temel tesviyecilik işlemleri”, “temel elektronik uygulamaları” konularında bilgi ve beceri sahibi yapmaktır. Bu konuların öğretimi ve uygulamalarının yapılışı sırasında bir çok iş güvenliği kuralına uyma zorunluluğu vardır. Şimdi bu kuralları inceleyelim. 1. Atölye ve laboratuar çalışmalarıyla ilgili temel kurallar Okul atölyelerinde meslekî öğretimin yanı sıra iş güvenliği, iş disiplini gibi eğitim konularına da yer verilmektedir. Atölyede uyulması gereken iş güvenliği kuralları şunlardır: a. Atölyeye zamanında geliniz, mazeretiniz yoksa kesinlikle geç kalmayınız. Çünkü geç kalan öğrenciler atölyenin çalışma düzenini bozar, eğitimi aksatır. b. Atölyede iş önlüğünüzü giyiniz ve düğmelerini sürekli olarak kapalı bulundurunuz. İş önlüğünün düğmelerini açarak çalışan bir öğrencinin iş kazası yapma riski yüksektir. Çalışırken önlük herhangi bir yere takılabilir. Ayrıca önlüğün içindeki giysiler daha çabuk kirlenir. c. Önlüğünüzü giydikten sonra sıraya geçerek öğretmeninizin yoklama almasını ve o gün yapılacak çalışmalarla ilgili bilgi vermesini bekleyiniz. Yoklamadan sonra yerinize geçerken acele davranmayınız. ç. Atölyede koşmayınız, bağırmayınız ve el şakası yapmayınız. Yüksek gürültü, çalışanlar üzerinde ruhsal dengesizliklere yol açar ve dikkati dağıtır. d. Atölye dolabınızdan gerekli malzemeleri alarak çalışma masanıza geçiniz. Dolabınızı temiz ve düzenli tutunuz. e. Çalışmalarınıza başlamadan önce yapacağınız temrin (iş) ile ilgili araç gereç ve malzemeleri depo nöbetçisinden sağlam olarak alınız. f. Atölyede gerekli olan takım, kitap ve defterlerinizi her zaman yanınızda bulundurunuz. g. Yapacağınız işle ilgili bilgileri önceden öğreniniz. Anlamadığınız konuları öğretmeninize sorunuz. ğ. Enerji altında (devrede akım varken) kesinlikle çalışmayınız. İşiniz tamamlandıktan sonra öğretmeninizin denetiminde devreyi çalıştırınız. h. Kendi işinizi kendiniz yapınız. İzinsiz olarak başka bir öğrenciye yardım etmeyiniz ve kendi işinize başkasının karışmasına izin vermeyiniz. Başka birinin işini yaptığınız zaman aslında ona kötülük yapmış olursunuz. İşi siz yaptığınız için arkadaşınızın becerisi gelişmez, öğrenme düzeyi düşük kalır. ı. İşinizi, işlem basamaklarındaki sıraya göre yapınız. i. Çalışma sırasında vida, çivi gibi gereçleri kesinlikle ağzınıza almayınız. Çünkü dalgınlıkla “yutma” söz konusu olabilir. j. Atölye çalışmaları sırasında herhangi bir kaza ve yaralanma olduğunda hemen ilgililere (öğretmen, teknisyen ve benzeri) haber veriniz. k. Bilmediğiniz konularla ilgili işlem yapmayınız. Kullanmasını bilmediğiniz aygıtları biliyormuş gibi davranmayınız. l. Vidaları asla çekiç ya da pense ile çakmayınız. Vidalamayı yapacağınız yeri önce bız ya da matkap ile deliniz ve sonra vidayı uygun uçlu bir tornavida ile sıkınız. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 1

m. Bozulmuş makine ve takımları öğretmeninize bildiriniz. Arızalı makinelerin iş kazalarına neden olabileceğini unutmayınız. n. Atölye ara paydosuna (teneffüs) zamanında çıkınız ve zamanında işinizin başına dönünüz. o. Sizlere bilgi ve beceri kazandırmakla görevli olan öğretmenlerinize sevgi ve saygı çerçevesinde kalarak davranınız. ö. Temizlik işlemleri başladığında önce kendi çalışma yerinizi temizleyiniz. İşiniz tamamlanmış ve not almışsanız temrini sökerek araç gereçleri depoya sağlam olarak veriniz. p. Temizlik nöbetiniz (göreviniz) varsa atölyeyi, sağlık kurallarına uygun olarak temizleyiniz. r. Temizlik göreviniz yoksa önlüğünüzü çıkarıp elbisenizi giyiniz ve temizliğin bitmesini bekleyiniz. s. Verilen paydosla birlikte atölyeden birbirinize saygılı olarak çıkınız. 2. İş kazalarına karşı korunma a. İş (elektrik) kazası İnsan yaşantısında yaygın olarak kullanılan elektrik enerjisinin yararları pek çoktur. Günümüzde konutlardan fabrikalara her yerde elektrikli aygıtları kullanıyoruz. Elektrik insanlık için son derece yararlı bir enerjidir. Ancak, güvenlik kurallarına uyulmadan kullanıldığında öldürücü olabilmektedir. İşte, yanlış hareketler sonucu oluşan, çalışmayı kesintiye uğratan ve önceden plânlanmamış olaylara elektrik kazası denir. Elektrik kazası, aynı zamanda bir iş kazasıdır. İnsan bedeni elektrik akımını kolayca geçirir. Vücuttan geçen akımın değeri arttıkça kalp, beyin gibi organların zarar görme düzeyi artar. b. Elektrik kazalarının bazı nedenleri: I. Elektrikli donanımların yapısı hakkında yeterli bilgi sahibi olmamak, II. Akım geçen yerlerin yalıtımının bozulması, III. Anahtar, fiş, priz gibi aksamların çatlak, kırık ya da ıslak olması, IV. Çalışanların acele ve dikkatsiz davranması, V. Aydınlatma, ısıtma, temizlik, düzen gibi koşulların kötü olması c. Elektrik çarpması: Elektrik çarpmasının yarattığı olumsuz etkiler şu unsurlara göre değişir: I. Bedenden geçen akımın değeri, II. Dokunulan gerilimin değeri, III. Bedenin akıma gösterdiği direncin düzeyi, IV. Elektrik akımının bedenden geçtiği bölge, V. Elektrik akımının bedenden geçiş süresi, VI. Çarpılma anında basılan zeminin durumu (ıslak, kuru, nemli ve benzeri) I. Akım değeri: İnsan bedeninden geçen akımın olumsuz etkileri şu şekildedir: 1-8 mA (0,001-0,008 A): Bedende şok etkisi yapar. Hafif sarsıntı ve heyecanlanma şeklinde algılanır. 15-20 mA (0,015-0,02 A): Bedenden geçtiği bölgedeki kaslarda kasılmalar olur. Bu durumda el kasları istem dışı kasıldığından, tutulan iletkenin bırakılmaması söz konusu olur. Bu değerdeki akımın edenden geçiş süresi uzarsa ölüm olabilir. 50-100 mA (0,05-0,1 A): Bedende aşırı kasılmalara, solunum güçlüğüne, süre uzadığında ise ölüme neden olur.

2

100-500 mA (0,1-0,5 A): Geçiş süresine bağlı olmakla birlikte kesin ölüme neden olur. II. Gerilim değeri: İnsan bedeni üzerinde olumsuz etki oluşturan gerilim değerleri şu şekilde sınıflandırılabilir: 0-42 volt arası gerilimler: Düşük gerilim olarak anılır. İnsan bedeni için tehlikesizdir. Yani bu değerler arasındaki gerilimler bedenden tehlike sınırının altında akım geçişine neden olur. 42-65 volt arası gerilimler: Beden üzerinde yaralanmalara neden olabilir. Vücuda uygulanma süresi uzarsa ölüme yol açar. 65 volt ve üzeri gerilimler: 65 voltun üzerindeki değerler ölümle sonuçlanan kazalara neden olur. III. Direnç değeri: Ohm yasasına göre insan bedeninden geçen akımın değeri gerilimle doğru, dirençle ters orantılıdır. İnsan bedeninin elektriğe karşı gösterdiği direnç hesaplamalarda 1000 Ω olarak alınmasına rağmen, bedenin çeşitli bölgeleri değişik değerler gösterir. Bu değerler şunlardır: Kuru deri (iki el arası) : 100.000 – 300.000 Ω Nasırlı deri (iki el arası) : Yaklaşık 500.000 Ω Islak deri (iki el arası) : 1000 Ω El ayak arası: 400 – 600 Ω İki kulak arası: 100 Ω ç. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler I. Arıza bölgesine giderken alınan araç gereçler tam olmalı ve bunların sağlam olmasına dikkat edilmelidir. II. Arıza yerine gidildiğinde bozulma nedeni öğrenilmelidir. Daha sonra enerji kesilerek gerekli yerlere uyarı levhası asılmalı ve önlemler alındıktan sonra onarıma geçilmelidir. III. Arızalı makinelerin yapısı ve çalışması ile elektrik donanımı hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. IV. Çalışma sırasında işe yoğunlaşılmalı başka şeyler düşünülmemelidir. V. Çalışırken iş önlüğü giyilmelidir. VI. Elektrik arızaları mutlaka elektrik teknisyeni tarafından onarılmalı, yetkili olmayan kişiler müdahale etmemelidir. VII. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler ve ilk yardım çok iyi bilinmelidir. VIII. Atölyede ecza dolabı bulundurulmalı, ilk yardım gereçleri eksiksiz ve kullanılır durumda olmalıdır. IX. Hastane, itfaiye ve ilk yardım merkezlerinin telefon numaralarını bildiren levhalar çizelge 1.1'de olduğu gibi iş yerinin çeşitli kısımlarına asılmalıdır. X. Çıplak elle akım taşıyan hatlara dokunulmamalıdır. XI. Islak elle elektrik anahtarlarının konumu değiştirilmemelidir. XII. Enerji altında onarım yaparken sağ el kullanarak çalışılmalıdır. d. İlk yardım Herhangi bir kazaya maruz kalan kişiye hekim gelinceye ya da hastaneye kaldırılıncaya kadar geçici bakım ve tedavinin yapılmasına ilk yardım denir. Kaza geçiren insana ilk müdahaleyi yapan kişiye ise ilk yardımcı denir. İlk yardımcının kaza anında yapması gereken işler şunlardır: • İlk yardımı süratle soğukkanlılığını kaybetmeden yapmalıdır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

3

Sun'î solunum yapılırken ilk önce kazazedenin rahat soluk alabilmesi için başı geriye doğru itilerek boyun yükseltilir.) dokunma yerine vurarak ayırmalıdır. Bilinç kaybı sırasında kalp ve nabız atışları hissedilmeyebilir. Kazazedenin oksijensiz kalmasını engellemek için hemen yapay solunuma başlanır. Bu ise ölüme yol açabilir. Eller üzerinde doğrulmak suretiyle kazazedenin kalça kemiğinin ön kısmına basınç uygulanır. Eğer bu mümkün değilse yalıtkan bir araçla (tahta parçası.• Şebeke gerilimi (anahtar. Solunum durduktan sonra. Schafer (şefır) yöntemi ile sun'î solunum: Hasta yüzükoyun yatırılarak elleri alnına destek olacak biçimde tutulur. Diğer el ile çeneden çekilerek ağzın açılması sağlanır. II. Böylece yapılan basınç akciğeri sıkıştırır. Bu işlem dilin geriye yığılarak solunum yolunun tıkanmasını önler. • Elektrik çarpması sonucu kişi şoka girdiğinden göğüs ile karın kasları kasılabilir ve solunum durur. 2 dakika içerisinde bilinç kaybolabilir ve kalp. Bir el kazazedenin boynuna. bunu izleyen 7–10 dakika içerisinde durur. Kazazedenin alnındaki el çevrilip baş ve işaret parmaklarıyla burun delikleri sıkılarak kapatılır. şalter ya da sigortayla) kesilmelidir. Daha sonra geri çekilinerek göğsün inmesi gözlenir. diğer elin ayası alnına yerleştirilir. Daha sonra oturularak basınç kaldırılır. Dakikada 15–20 kez yapay solunum yaptırılır ve solunuma kazazedenin durumuna göre 2–3 saat devam edilir. Ağızdan ağıza sun'î (yapay) solunumun yapılışı: Kazazede sert bir zemin üzerine sırt üstü yatırılır ve ilk yardımcı baş tarafına geçer. Yapay solunum sayesinde bedene gerekli hava girişi olur ve toplardamardaki kan kalbe döner. İlk yardımcı. 4 . Kazazedenin beden sıcaklığı düşmediği. Boyun yukarıya doğru kaldırılarak nefes yolu açılır. I. Diz üzerinde yavaş yavaş doğrulunarak kazazedenin beline basınç uygulanır. Sun'î (yapay) solunum: Elektriğe çarpılan kişi şoka girer ve solunum güçlüğü olur. ölüm morlukları ve deride sertleşme belirtileri görülmediği sürece yapay solunum uygulanır. Bu durumda hemen sun'î solunum işlemine başlamalıdır. Kazazede kendi kendine solunum yapmaya başlayınca yan yatış pozisyonunda ve çenesi göğsünden uzaklaştırılmış olarak tutulmak suretiyle hastaneye sevk yapılır. Derin bir nefes alınarak hava sızmayacak şekilde hastanın ağzına ağız dayanır ve hava üflenir. giyim eşyası vb. Bu uygulama kazazede kendi kendine nefes almaya başlayıncaya kadar dakikada 12 kez yapılır. Bu sırada baş yana çevrilerek ağız ve burnun açık kalması sağlanır. kazazedenin kalçası kendi dizleri arasında kalacak biçimde dizleri üzerine çöker ve topuklarının üzerine oturur.

üreteci ve alıcıyı aşırı akım geçişlerine karşı korumaya yarayan elemandır. Elektrikli alıcıların beslenmesinde kullanılan iletkenler rastgele seçilmez. Uygulamada buşonlu. Anahtar: Devreyi açıp kapamaya yarayan araçtır. 3. akımın geçtiği yola elektrik devresi denir. Anahtar açıldığında alıcıya giden akım kesilir ve alıcının çalışması durur. lâmba ışığa çevirir. dinamo. anahtar. Şekil 2. bıçaklı ve benzeri sigortalar kullan ılır. Devre elemanları 1. Elektrik devresi a. akümülatör. alüminyum gibi metallerden yapılan elemandır. ütü akımı ısıya. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 5 . Yardımcı devre elemanları 1.5 mm 2 kesitinde yalıtkanlı bakır iletkenler kullanılır. Doğru akım kaynakları (pil. Alternatif akım kaynakları (alternatör) 2. sigorta. Üreteç çeşitleri şunlardır: I. kaynak): Elektrik devresindeki alıcıların çalışabilmesi için gerekli olan elektrik enerjisini üreten elemandır. Sigorta: Elektrik devresini. lâmba sortilerinin beslenmesinde ise en az 1. üreteçten çıkan akımın sigorta. b. ELEKTRİK DEVRESİ ELEMANLARI VE ÇEŞİTLERİ Giriş Üreteç. Alıcı (yük): Elektrik enerjisini başka enerjilere çeviren elemanlara alıcı denir. Örneğin. İletken: Üreteç ve alıcı arasında elektrik akımının dolaşımını sağlamak için bakır. alıcı ve iletkenden geçerek tekrar üretece gelmesi için izlediği yoldur. otomatik. 2. Elektrik devresi.1. II. alıcı ve iletkenden oluşan. anahtar.ÜNİTE NO: 2 ELEKTRİK BİLGİSİ A.5 mm2. Örneğin konutlardaki priz sortilerinin beslenmesinde en az 2. güneş pili). Üreteç (batarya.

Kapalı devre: Şekil 2.4. Şekil 2. Şöyle ki. Açık devre: Şekil 2. Bunun gibi büyük rakamları kullanmamak için Fransız bilgin Ampere (Amper)'in elektrik akımının kimyasal etkisine dayanarak yaptığı tanımlama kullanılır. Şekil 2. İletkenlerin. 6. ek yerlerinin değmemesi de açık devreyi oluşturur.25.3 Kısa devre 3.3'te iletkenlerin birbirine değmesi sonucu oluşan kısa devre gösterilmiştir. akım da o oranda şiddetli olur. Devre çeşitleri Elektrik devreleri akımın alıcıdan geçiş durumuna göre üç çeşittir. Elektrik akımının iletkenden geçişi 6 . Akım şiddetini elektronların sayısıyla göstermek için çok büyük rakamlar kullanmak gerekir. direncin en küçük olduğu yerden geçmek ister. AKIM. 2.c.2'de görüldüğü gibi devreye kumanda eden anahtar kapalıyken akım geçer ve alıcı çalışır. GERİLİM VE DİRENÇ a.1018 adet elektron 1 ampere eşittir. Bir iletkenden belirli bir zaman içinde ne kadar çok elektron geçerse. Sigortanın atması. Şekil 2. Elektrik akımı.2. Akım Alıcıdan birim zamanda geçen elektrik yükü (elektron) miktarına akım denir. Kısa devre durumunda devreden yüksek akım geçer ve sigorta atar.1'de görüldüğü gibi anahtarın açık olduğu ve akımın geçmediği devredir. Kısa devre Anahtar kapalıyken herhangi bir arıza nedeniyle akım alıcıya gitmeden devresini kısa yoldan tamamlıyorsa bu duruma kısa devre denir. Kapalı devre Şekil 2. iletkenlerin kopması. 1. B. yalıtkan kaplamalarının özelliğini kaybetmesinden ötürü birbirine değmesi de kısa devreyi oluşturabilir.

direnç birimi ise Ω (ohm)'dur. mikrovolt (mV). Bir devrede akım. megavolt (MV). megaohm (MΩ). Ancak. eskiden akımın artı (+) yüklü parçacıklar tarafından taşındığı sanıldığından. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 7 . Bu yaklaşıma göre. denklemi. Birimi volt (V). voltmetreyle ölçülür ve V. nanoamper. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. Akım. direncin üst katları kiloohm (kΩ). mikroamper. II. EMK. Dirençlerin devredeki işlevleri (fonksiyonları): I. miliohm (mΩ). yani küçülterek başka elemanların çalışmasına yardımcı olmak. gigavolt (GV)tur. c.4'de görüldüğü gibi eksi (-) uçtan artı (+) uca doğru akmaktadır. milivolt (mV). miliamper. R = V/I. Devreden geçen akımı sınırlayarak aynı değerde tutmak. gümüş nitrat eriyiğinden 1 saniyede 1. Dirençler. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında. R ya da r ile ifade edilir. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. gerilimin üst katları kilovolt (kV). V.R [V] şeklinde yazılır. Gerilimin ast katları pikovolt (pV). potansiyel fark) Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. artı (+) uçtan eksi (-) uca doğru gider deriz. resistance) Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. ampermetreyle ölçülür ve I ile gösterilir. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. Hassas yapılı devre elemanlarının aşırı akıma karşı korunmasını sağlamak. nanovolt (nV). Isı enerjisi elde etmek. EMK) denir. Gerilim (elektromotor kuvvet. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. b. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. Elektrik akımının nedeni gerilim farkıdır. Ancak bu dönüş bir fayda sağlamaz. günümüzde de eski (klâsik) teorem kabul edilmektedir. Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. Devrenin besleme gerilimini bölerek. U. megaamper. iletken maddelerdeki serbest elektronların hareket etmesini sağlayan kuvvet olarak açıklanabilir. alıcıdan akım geçmektedir. gigaamperdir. Bir başka tanıma göre. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. Elektrik devresinde direnç denklemi. Direncin ast katları Pikoohm (pΩ). IV. gigaohm (GΩ)dur.118 miligram gümüş ayıran akım şiddetidir. Elektronları faydalı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. V = I. Yük (alıcı) görevi yapmak.Bu yaklaşıma göre. nanoohm (nΩ). Gerilim. I = V/R [A] şeklindedir. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. Gerilim. Akımın birimi amper (A). akımın üst katları ise kiloamper. Dirençler (rezistans. bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. E ya da e ile gösterilir. mikroohm (mΩ). 1 amper. Başka bir anlatımla. Ancak gerçekte elektrik akımı şekil 2. Akım. denklemi. bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. III. Akımın ast katları pikoamper. elektronların hareketi sonucu oluşur. Yine bir başka tanıma göre.

(Hz.6. Doğru akım sürekli olarak aynı değerde ve aynı yönde akar.5'de görüldüğü gibi zamana göre yön ve şiddet değiştirmeden akar. IV. II. Alternatif akımın elektriksel eğrisi 8 . akümülatör. direct current) Dinamo. Doğru akımın elektriksel eğrisi DC üreten kaynaklar şu şekilde sıralanabilir: I. Doğru akım Şekil 2. DOĞRU VE ALTERNATİF AKIMIN TANITILMASI 1. III. DC. Bu akım şekil 2. V. Alternatörün ürettiği AC gerilim dış devreye şekil 2. AA) Alternatör adı verilen makineler tarafından üretilen elektrik akımı çeşitidir. Türkiye'de üretilen alternatif akımın frekansı 50 Hz'dir. Pil.) Şekil 2.C. Alternatif akım (AC. Alternatörün ürettiği birim alganın saniyeki tekrarlanma (yön ve şiddet değiştirme) sayısına frekans adı verilmektedir. alternative current. DC akımın frekansı yoktur. Güneş pili 2.7'de görüldüğü gibi bilezik ve fırça düzeneğiyle aktarılır. Şekil2.6'da görüldüğü gibi zamana göre sürekli olarak yön ve şiddet değiştirir. Alternatörden gelen akım sürekli azalıp çoğalır ve akış yönü değişir. hertz şeklinde okunur. pil. Doğrultmaç devresi. Doğru akım (DA. güneş pili gibi kaynaklar tarafından üretilir. Akümülatör. Dinamo.5.

Şekil 2. Termik santraller: Katı. Biriken su yüksek bir noktadan aşağı düşürülerek. a. göl hâlindeki hazne içinde biriktirilir. Termik santraller çevreyi çok kirletir.7.alabilmek için bilezikler kullanılır. Elektrik enerjisinin üretiminde kullanılan santral çeşitleri 1. Elektrik enerjisi santral adı verilen büyük tesislerde üretilir.9. Türbin. kazan içerisindeki suyu ısıtarak basınçlı buhar üretir. ENERJİNİN ÜRETİMİNDEN ABONEYE KADAR OLAN İLETİM VE DAĞITIM SİSTEMİ Elektrik enerjisi üretildiği noktadan harcandığı yere kadar giderken çeşitli bölümlerden geçer. Hidroelektrik santral 2.8. Suyun kuvvetiyle elde edilen mekanik enerjiyle alternatör döndürülerek elektrik enerjisi üretilir. sıvı ve gaz yakıtların yakılmasıyla ortaya çıkan ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santrallerdir. Her ne kadar filtrelerle baca gazları arıtılsa da doğanın dengesini bozan maddelerin atmosfere yayılması önlenememektedir. Hidroelektrik santraller: Su kaynaklarının gücünden yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir. mekanik enerji elde edilir. Termik santrallerde yakılan katı yakıttan elde edilen ısı. Bobinden AC D. miline bağlı alternatörü çevirerek elektrik enerjisi üretir. Yüksek basınçlı buhar türbin kanatlarına çarparak döndürür. Termik santral HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 9 . Çevreye hiç bir zararlı atık bırakmadan çalışan hidroelektrik santraller ülkemizde daha çok debisi büyük ırmakların uygun yerlerine kurulmaktadır Şekil 2. Hidroelektrik santrallerde su. Şekil 2.

Sıvı kapalı bölmede ve basınç altında olduğundan buharlaşamaz. Dizel motorlu santraller Bu santrallerde dizel yakıtı motor tarafından dairesel bir güce dönüştürülür. Jeotermal enerji santrali b. Elektrik enerjisinin üretim noktasından alıcıya ulaşıncaya kadar geçtiği bölümler Örnek: 100. Güneş santrali. faz ve nötr olarak 220–230 V. Petrolün pahalı olması nedeniyle dizel motorlu santrallerin ürettiği enerjinin birim maliyeti yüksek olmaktadır. iş yerleri üç faz olarak 380–400 voltluk elektrik enerjisi alırlar. III. 4. Bu durumda alternatörden alınan elektrik enerjisinin gerilimi taşınamayacak kadar küçüktür. Motorun miline bağlı olan alternatör ise AC elektrik enerjisi üretir. II. sıvıyı ısıtır.10. IV. Diğer elektrik santralleri I. Küçük gerilimle taşıma yaptığımızda mevcut gücü aktarırken I = P/U eşitliğine göre.000 voltla iletelim.000 W 10 . Ancak gerilimi yükseltirsek (220.000 voltla daha sonra 100. Bu aşamadan sonraki çalışma düzeni termik santrallerde olduğu gibidir.000. Kapalı bölmedeki sıcak sıvı başka bir kazan içerisindeki sıvıyı kaynatıp basınçlı buhar üretir.000 V) iletim hattından geçen akım küçülür.3.000 V– 380. Gel git santrali. Çözüm: P = 100. Şekil 3. (6000 V–18000 V) Üretilen enerji üretildiği bölgede kullanılacaksa. 5. Isınan sıvının sıcaklığı yükselir. Bu nedenle yaygın olarak kullanılmazlar.000 W'lık bir gücü önce 10. düşürücü trafolar kullanılarak yüksek gerilimden kullanım gerilimine (230 V / 400 V) düşürülür. Elektrik enerjisinin iletimi ve dağıtımı Elektrik santralinde üretilen elektrik enerjisinin gerilimi yüksektir. Nükleer santraller Atomun parçalanmasıyla oluşan yüksek ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir. Elektrik enerjisinin büyük bir kısmı üretildiği bölgeden uzak bölgelere taşınarak kullanılır. Atom reaktöründe yapılan parçalamada ortaya çıkan yüksek ısı. Rüzgâr santrali. Her iki durumda iletim hattından geçecek olan akımı bulalım.000. iletim hattından büyük bir akım geçmesi gerekir. Konutlar.

birincisinde 1000 amper. bir saat boyunca çalışıyorsa yaptığı iş 1 kWh'tir. devreye bağlı 1000 watt (1 kilowatt) gücündeki alıcı. İş birimi. ışık. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar.000 volttur. İŞ VE GÜÇ BİRİMLERİ VE BİRBİRİNE DÖNÜŞÜMÜ a.000 V I = P/V = 100. kilowattsaat (kWh)'tir. manyetik) olarak tanımlanabilir. gerilim bobini. E. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar.000–154. Şekil 3.000–750. Bir fazlı (monofaze) sayaçlar ev ve işyerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. Elektrikte iş W harfiyle gösterilir. Üç fazlı (trifaze) sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. numaratör. ikincisinde 100 amperlik bir akım taşınacaktır. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur.000–380. Başka bir deyişle. Yerleşim merkezinin çeşitli yerlerinde kurulan bina tipi ve direk tipi trafo merkezleriyle gerilim düşürülerek abonelere dağıtılır.000/10. Bir fazlı aktif sayacın iç yapısı Bir fazlı sayaçlar akım bobini.000 000/100. İşin tanımı ve birimleri Elektrikte iş.11. Elektrikle çalışan bir alıcının harcadığı enerji miktarı artıkça.000.V = 10. gördüğü iş de o oranda artar. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 11 .000 V I = P/V =100. 1000 amperi taşıyacak iletkenin kalınlığı 100 amperi taşıyacak iletkene göre çok kalın ve ağır olacağından taşıyıcı direk ve izolâtörlerin çok büyük boyutlu olması gerekir. birim zamanda enerji harcayarak sonuç alma (ısı. İletimde kullanılan gerilim değerleri. 66.000 = 1000 A V = 100.000 = 100 A Görüldüğü gibi. İşte bu nedenle elektrik enerjisi yüksek gerilimle taşınır. Alüminyum disk 600. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir.

t = 10. Elektriğin 1 kWh'i 30. Ampermetre ve voltmetreyle akım. yani. nanowatt. Alıcının gücünü bulunuz. alıcının çektiği akım ile gerilimin çarpımıdır. Elektrikte güç. Çözüm: P = V.I = V.000 TL b. Şekil 3. b. Bu denklemi güç formülünde V'nin yerine koyarsak.8 = 80 kWh b. gigawatt’tır.R [W] eşitliği bulunur. Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ya da Şekil 3. W = P.Elektrikte iş denklemi: İş = güç x zaman [kilowattsaat] W = P. P = V. megawatt. akım. birimi watttır. Güç P ile gösterilir.I = I.12. P: Güç. devreden çektiği akım 3 amperdir.I şeklinde çarpılıp alıcının gücü belirlenebilir. gücün üst katları kilowatt.V/R = V2/R [W] eşitliği bulunur.30 000 = 2400.12'de görüldüğü gibi ampermetre ve voltmetre yardımıyla da ölçülebilir. Çözüm: P = V. Ampermetre ve voltmetreyle güç ölçme devresi Örnek: Ütü 220 voltluk şebekeden 4 amper akım çekmektedir. Ödenecek para = W. Çözüm a. Yine ohm kanununa göre I = V/R'dir.R'dir. 12 .I = 24. Yapılan işi.000 TL olduğuna göre. I [W] Ohm kanunu.I = I2. Gücün tanımı ve birimleri: Elektrik alıcılarının birim zaman içinde (saniyede) yaptıkları işe güç denir. Gücün ast katları pikowatt. Bu yasaya göre V = I. P = V. gerilim ve direnç arasındaki ilişkiyi incelemektedir. gerilim değerleri belirlendikten sonra bunlar P=V. Elektrik dağıtım şirketine ödenecek parayı bulunuz. t: Zaman) Örnek: Gücü 10 kW (10.I = 220. miliwatt.30 000 = 80. a.4 = 880 W Örnek: 24 voltluk gerilimle çalışan ve 5 amper akım çeken alıcının gücünü bulunuz.t [kwh] (W: İş.000 W) olan motor 8 saat çalışmıştır. Bunu güç denkleminde I'nın yerine koyarsak P = V. Elektrikte güç denklemi: Güç = gerilim x akım. mikrowatt.R.5 = 120 W Örnek: Isıtıcının direnci 100 ohm. Buna göre alıcının gücünü bulunuz.

Elektrikli alıcı çeşitleri Elektrik enerjisiyle beslenen alıcılar uygulanan akım ve gerilime gösterdikleri tepki bakımından üçe ayrılırlar.2000 = 200 W P = V. wattmetrede ibre. Tek fark. sayaçta sayıcı (numaratör) bulunmasıdır.I. I = P/V = 1472/220 = 6. Sayaca bağlı olan alıcının gücünü bulunuz.t şeklinde de ifade edilebilir. P = W/t = 30/5 = 6 kW = 6000 W bulunur. Çözüm: P = 2 BG = 2. alıcının yaptığı işi ölçen aygıt ise sayaçtır. beygir gücü (BG. Alıcının çektiği akımı bulunuz.736 = 1472 W P = V.I İş denkleminde P yerine V. fırın. BİR VE ÜÇ FAZLI ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ a.I = 200.1 A 2 kW = 2000 W V = I. PS) cinsinden ifade edilmesi: Elektrikli motorların gücü watt ya da kilowatt cinsinden verilebildiği gibi beygir gücü cinsinden de ifade edilebilir. Omik özellikli alıcılar: Ütü. 1 beygir gücüne eşittir. İş denklemi: W = P.0. HP.1 = 20 W Gücün.100 = 900 W Örnek: 100 miliamper akım çeken mini lâmbanın direnci 2 kiloohmdur.I = I2. Wattmetreyle sayacın yapısı tamamen aynıdır. 1. Örnek: Gücü 1 kW (1000 W) olan ısıtıcı 10 saatte kaç kWh enerji harcar? Çözüm: W = P. Çözüm: W = P. Örnek: Gücü 4 BG olan motor kaç kW tır? Çözüm 1 BG 736 W ise 4 BG x W'tır. Çözüm: 100 mA = 0. Omik özellikli alıcıların gücü hesaplanırken doğru akımla beslenen devrelerde kullanılan güç denklemleri aynen kullanılır. Başka bir deyişle 1. Yani.t denkleminden P'yi çekersek. İş ve gücün birbirine dönüşümleri: Elektrik alıcılarının gücünü ölçen aygıt wattmetre.R = 32. c. Şimdi bunları inceleyelim.100 = 9. P = V.13'te görüldüğü gibi akım ile gerilim arasında faz farkı oluşturmazlar. Örnek: Elektrik sayacı 5 saatte 30 kWh yazmıştır.69 A olarak bulunur. 736 W.R = 0.Çözüm: P = I2.I yazarsak: W = VU. Bu alıcılar şekil 3.t Güç denklemi: P = V.R = V2/R'dir.736 = 2944 W Örnek: 220 voltta çalışan elektrikli motor 2 BG gücündedir.36 BG 1 kW'tır.1. akkor flâmanlı lâmba gibi alıcılar omik özelliklidir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 13 . x = 4. Lâmbanın çalışma gerilimini ve gücünü bulunuz.10 = 10 kWh F.I denkleminden I çekilirse.t = 1.

Bu alıcılar önce şebekeden akım çekerek şarj olurlar.Cos φ [W] denklemiyle bulunur. Akkor Flâmanlı lâmbalarda ise çalışma anında manyetik alan oluşmadığından şebekeden gelen akımın davranışlarında değişiklik olmaz. İşte bu manyetik alan şebekeden gelen akımın akış düzenini değiştirir. trafo.14. Bu nedenle. Bu kitabın amacı elektrikle ilgili temel kavramları pratiğe dönük olarak anlatmak olduğundan faz farkı ile ilgili hesaplamalar genişçe açıklanmamıştır. numaratör. balast. Kapasitif özellikli alıcılar: Kondansatörler kapasitif özelliklidir. 2. Ardından depoladıkları akımı şebekeye geri verirler. kapı otomatiği. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın aktif (iş yapan) güce dönüşen bölümü.I. Bobinlerden farklı olarak kondansatörlerde akım 90° ileridedir. alıcıların şebeke akımına karşı yaptığı etkiden dolayı ortaya çıkan sonuçlara faz farkı denir. gibi alıcılar indüktif özelliklidir. İndüktif özellikli alıcılar: AC ile çalışan motor. selenoid valf vb.I.Sin φ [VAr] denklemiyle hesaplanır. Omik özellikli alıcılarda akım ile gerilim arasında faz farkının olmadığını gösteren vektör Faz farkı: Elektrikli alıcıların akıma karşı gösterdikleri tepki farklıdır. Faz farkı ile ilgili hesaplamalar çok geniş ve ayrıntılıdır. 3.13. Şekil 3. Ortaya çıkan manyetik alan şebekeden çekilen akımın karakteristiklerini değiştirici etki yapar.Şekil 3. bobin. S = V. Özellikle sanayi tesislerinde AC motor çok olduğundan buralarda faz farkı kavramı önemli bir unsur olarak önem kazanır. 14 . Kondansatörün sürekli olarak dolup boşalması akım ile gerilim arasında 90°'lik faz farkı oluşmasına neden olur. zil. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun görünür (bileşke) gücü. Bu alıcılar şebekeden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. Başka bir deyişle bobin etrafında oluşan manyetik alanın etkisiyle elektrik akımı gerilimden 0 ile 90° arasında geri kalır. Motorlar devreden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. Fabrikalarda motorların oluşturduğu faz farkı kompanzasyon tesisiyle azaltılır. P = V. AC motor ile lâmbanın çalışma esası aynı olmadığından bu iki alıcının akıma karşı tepkisi de farklı olmaktadır. İndüktif alıcıların iş yapmak için harcadıkları güce aktif güç denir. İndüktif özellikli alıcılarda faz farkı Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın reaktif (iş yapmayan) güce dönüşen bölümü Q = V. Yani.I [VA] denklemiyle belirlenir.

0. kablo. Denklemdeki Cos φ değerine güç katsayısı (faz farkı) denir. Üç fazlı aygıtların bakım onarımını yapan teknisyenlerin bu alıcıların gücünü hesaplamayı bilmesi gerekir. motor tarafından kullanılan (işe dönüştürülen) güçtür.I = 220. O nedenle indüktif ve kapasitif özellikli alıcıların güçlerinin hesaplanmasında Cos φ ve Sin φ değerleri de göz önüne alınır.0. Üç fazlı alıcıların aktif. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri güç wattmetre ile doğrudan belirlenebileceği gibi.0.5 = 1100 VA Açıklama • 990 W. Çözüm: Motorun aktif gücü: P = V. gerilim.I = I2. Çözüm: P = V. İndüktif ve kapasitif özellikli alıcılarda çekilen akım ile gerilim arasında bir faz farkı ortaya çıkar.R = V2/R [W] denklemleriyle bulunur.5. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri reaktif (iş yapmayan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: Q = .I.43 Motorun reaktif gücü: Q = V.8 olan motorun aktif gücünü bulunuz. Çünkü güç belli olduğu zaman alıcının sigorta. trafo.5.I.9 Sin φ = 0.I Örnek: Üç fazlı motor. • 1100 VA.9'dur. c. kaynak makinesi vb.Cos φ II. 380 voltluk şebekeden 5 amper akım çekmektedir.Şekil 3.V.380. Bir fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Bir fazlı alternatif akım ile çalışan omik özellikli alıcılarda güç. motorun şebekeden çektiği bileşke güçtür.Cos φ denklemiyle bulunur. Motorun aktif.73.Cos φ = 220. termik koruyucu gibi donanımlarının değeri en uygun şekilde belirlenebilir.I. şalter.I. reaktif ve görünür gücünü hesaplamada kullanılan denklemler şöyledir: I.V. gibi aygıtlar üç fazlı AC ile beslenir. Güç katsayısı cosinüsfimetre (kosinüsfimetre) adlı ölçü aletiyle ölçülür Örnek: Bir fazlı asenkron motorun gerilimi 220 volt. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri görünür gücün bulunmasında kullanılan denklem: S = . reaktif ve görünür gücünü bulunuz. güç kat sayısı 0. Üç fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Sanayi tesislerinde kullanılan motor. faz farkı değerleri ölçülüp hesap yoluyla da bulunabilir. akım.I.Sin φ = 220. P = V.9 = 990 W Cos φ = 0. motor tarafından kullanılamayıp boşa giden (manyetik alana dönüşen) güçtür. akımı 5 amper. • 539 VAr.Cos φ = 1.43 = 539 VAr Motorun görünür gücü: S = V. Güç katsayısı 0.V. İndüktif özellikli bir fazlı alıcıların aktif gücü P = V.I. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri aktif (iş yapan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: P= .Sin φ III.5.15. Kapasitif özellikli alıcılarda faz farkı b.8 = 2629 W HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 15 .

Yalıtılmış iletken: Bakır ve alüminyumdan yapılan çıplak iletkenin üzerinin yalıtkan malzemeler kullanılarak izole edilmesiyle üretilmektedir. İletken çeşitleri I. iç tesisatta nemli yerlerde ve d ış tesisatta kullanılır. kalay. -Çok damarlı çok telli yalıtılmış iletken Kablo: Elektrik enerjisini ileten ve iki elektrik ayg ıtını birbirine bağlayan. yalıtkan malzemeden yapılmış ip ya da iplerdir. daire biçimli (yuvarlak) olan kablodur. Kör damar: Çok damarlı kablolarda. Kumanda devrelerinde. Çok damarlı yalıtılmış iletken. Çok telli (damarlı) çıplak iletken: İzolatör (yalıtkan kaide) üzerine yapılan tesislerde kullanılır. yalıtılmış. alüminyum. 150 mm2) işlemek (kesme. Tek telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Bir ya da daha çok çıplak telin üzerinin yalıtkan tabakayla kaplanmasıyla üretilir. Elektrik tesislerinde bakır.ÜNİTE NO: 3 İLETKEN BAĞLANTILARI A.Tanım: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. Çok telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Birden çok damar ayrı ayrı yalıtılarak ve ortak bir yalıtkan kılıf ile kaplanarak üretilir. b. bir ya da birden çok damarın birleşmesiyle oluşan gerece kablo denir. bağlama) zorlaştığından. Büyük kesitli iletkenleri (35 mm2. 16 . gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. -Tek damarlı çok telli yalıtılmış iletken: İşleme zorluğu (ağır işcilik) nedeniyle 16 mm2 den büyük kesitli iletkenler çok telli yapılarak üzerleri yalıtkanla kaplanır. Tek telli (damarlı) çıplak iletken: Topraklama ve havaî hat tesislerinde kullan ılır. Dairesel kablo: Damar iletkeni kesiti. damarlarda kullanılan tel sayısına göre ikiye ayrılır: -Çok damarlı tek telli yalıtılmış iletken. II. damarlar arası boşlukları doldurmak ve kabloya uygun bir biçim verilmesini kolaylaştırmak için kullanılan. birden çok tel üst üste sarılarak (burularak) çok telli iletken üretilmektedir. Bireysel siperli kablo: Her damarı üzerinde metal siper bulunan kablodur. Kesme (sektör) kablo: Damar iletkeni kesiti daire kesmesi biçimli olan kablodur. bükme. Bütün iletken tek bir telden oluşur. TESİSATTA KULLANILAN İLETKENLER a. gümüş vb. Bir damardaki çıplak tel sayısına göre kendi arasında ikiye ayrılır: -Tek damarlı tek telli yalıtılmış iletken: 1-6 mm2 kesite kadar yapılan ve tek telden oluşan iletkendir. Çıplak iletken: Elektriksel bakımdan yalıtılmamış (izolesiz) iletkendir. Kablolarla ilgili temel kavramlar: Damar: Kablonun yalıtılmış olan iletkenidir. Düşük kesitli iletken: Nötr kesiti. kablo faz iletkeni kesitinden küçük olan iletkendir. Çok damarlı kablo: Damar sayısı birden çok olan kablodur. Sabit ve hafif (düşük akımlı) işletme koşullarında sıva altı ve sıva üstü tesisatta kullanılır.

Elektrikçilikte daha çok % 99. akümülâtör plâkalarında. kontak. ısıtıcılarda vb. İçerisinde bulunan karbonun oranına göre font (dökme demir). Molibden: Korozyona (aşınmaya) ve ısıya dayanıklı sert bir metaldir. tablo ve pano yapımında kullanılır. kullanılan metaldir. Kadmiyum: Şarj olabilen pillerde vb. bir örgü ya da bakır tel şeritlerin oluşturduğu. Bakır: Kırmızı renkte olan bakır. yeraltı kablolarında ve lehim üretiminde kullanılır. Konstantan: % 40 oranında nikel (Ni). pillerde negatif elektrot olarak. % 60 oranında bakır (Cu) alaşımıdır. Direnç yapımında. pillerde elektrot olarak. kondansatör levhalarının yapımında. Dış kılıf: Kabloyu dış etkenlerden koruyan ve kablonun en dışında bulunan kılıftır. mekanik ve kimyasal etkilerden korumak amacıyla kullanılan. Elektrik makinelerinin gövde kısmının yapımında kullanılır. mavimtrak renkte yumuşak bir metal olan alüminyum. Ortak kılıf: Çok damarlı kablolarda. Elektrik akımını en iyi ileten gereç olmasına karşın pahalı olması nedeniyle iletken tel olarak kullan ılmaz. Kılıf: Kabloyu elektriksel bakımdan yalıtmak. Tungsten: Korozyona karşı dayanıklı sert bir metal olan tungsten. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 17 . bakır tellerden yapılmış. akümülâtör plâkalarında. direnç teli yapımında ve elektrikli fırınlarda kullanılır. Cama kaynak edilebilir. mavimtrak renkte ve mekaniksel direnci az olan kur şun. kablo boyunca devam eden helisel biçimli bir sargıdır. Elektrik tesisatlarında kullanılan iletken gereçler: Gümüş: Saf gümüş. direnç yapımında ve maden kaplamacılığında kullanılır. direnç ve paratoner (yıldırımlık) yapımında kullanılır. sigorta buşonlarının ergiyen tellerinde. Lâmbalarda flâman (ışık yayankısım) taşıyıcı olarak kullanılır.Konsantrik iletken: Bir damarlı kablolarda yalıtkan kılıfın. çok damarlı kablolarda ortak kılıfın üzerine gelen. Sac: Yumuşak demirden yapılan saclar. mavimtrak renkte mekaniksel direnci az ve yumuşak olan çinko. Krom: Gümüş beyazı renginde sert ve parlak bir metaldir. kolayca bükülür. havadan ve sudan etkilenmez. tel ve levha hâline getirilebilir. içersine çelik tel konularak kullan ılır. kontaktör ve şalterlerin kontak kısımlarının yapımında kullanılır. daha çok orta ve yüksek gerilim hatlarında. Isındığında direnci değişmediğinden. Plâtin: Parlak beyaz renkli yumuşak bir metaldir ve havada oksitlenmez. ağaç direklerin emprenye edilmesinde (çürümeye karşı dayanıklı hâle getirme) ve lehim üretiminde kullan ılır. Kalay: Beyaz. Yalıtkan kılıf: Damar iletkenini yalıtan kılıftır. ölçü aletlerinde. Alüminyum: Gümüş beyazı. Oksitlenmediği ve mıknatıstan etkilenmediği için. Elektrot. beyaz parlak renkte ve yumuşaktır.9 saflıkdaki elektrolitik bakır kullanılır. iletkeni. bakır tel ya da şeritden yapılmış bir sargıdır. Ölçü aletleri. ölçü aletlerinde vb. kullan ılır. 3410 °C gibi yüksek ergime derecesi nedeniyle lâmba flâmanı. yumuşak demir ve çelik adlarını alır. yassı ya da yuvarlak tellerle yapılmış örgü ya da sargıdır. damarı ya da damarları içine alan gömlektir. Zırh: Kabloyu mekanik etkilerden koruyan. damar demetini içine alan ve kabloya istenilen biçimi vermeye yarayan kılıftır. Çinko: Beyaz. direnç teli yapımında. sarımtrak renkte ve yumuşak olan kalay. Metal siper: Her damarın ya da ortak kılıfın üzerine gelen. Kurşun: Gri. kullanılır. Demir: Parlak gri renkte yumuşak bir metaldir.

1 .0. Su: Saf su yalıtkandır. bir yere bağlanacağı zaman üzerindeki yalıtkanın soyulması gerekir.95 . örgülü. kalın kesitli kabloların kesilmesinde kullanılır. kesilecek iletkenin cinsine ve çapına göre belirlenir. Kullanılacak alet. Buharı zehirlidir. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla kesilmesi Pense ve yan keski.16 .1.25 . Wolfram: 3500 °C gibi yüksek bir ergime derecesine sahip olduğundan lâmba flâmanlarının yapımında vb.75 . Su içersine asit-metal tuzları katılarak iletken hâle getirilebilir. çakı.500 mm2'dir. Üzeri yalıtkan kaplı (izoleli) iletkenler.5 . Elektrik aygıtlarında cam tüp içerisine konarak kontak yapıcı olarak kullanılır. demir testeresi ise. ütü. kullan ılır. Civa: Beyaz parlak renkli ve 18-22 °C'ta buharlaşan sıvı halde bir metaldir.70 . mineral vb. ısıyı iletme özelliği vardır.185 240 . kargaburnu.50 . Bunlar.0. Pirinç: Bakır-çinko alaşımıdır. İLETKEN BAĞLANTILARI a. ocak ve fırın gibi ısıtıcılarda direnç teli olarak kullan ılır. içerisindeki tuz. demir testeresi vb.5 mm2 kesitindeki bir iletkeni demir testeresiyle değil pense ya da yan keski ile kesmek daha doğrudur. kablo soyma pensi vb.400 . bükülü kabloların kesilmesinde.10 .4 . İletkenlerin soyulması İç tesisatta kullanılan iletkenlerin üzeri yalıtkan maddeyle kaplıdır. 18 . anahtar.35 . Sıcaklıkla direnci az değiştiğinden. Yani 1. Tek telli iletken uçlarının açılmasında iletken damarın zedelenmemesine ve çok telli iletkenlerde damarı oluşturan tellerin kopmamasına dikkat edilir. ile soyulur. Şekil 3.Krom-nikel: % 70 Ni.5 . b. 0. (Şehir şebekesindeki su. sürgülü reosta gibi aletlerin kontaklarının yapımında ve tesisat gereçlerinde kullanılır. B.) c. yan keski. İletkenlerin kesilmesinde pense.1. % 30 Cr (nikel-krom) alaşımıdır. maddeler nedeniyle iletken olarak kabul edilebilir. İletkenler ekleneceği.120 . ince iletkenlerin kesilmesinde.2. Akümülatör. İletkenlerin kesilmesi Ev tesisatında kullanılan iletkenler 100 metrelik rulolar hâlinde sat ılır.20 0. Elektrik tesisatında kullanılan iletken standartları Uygulamada kullanılan iletkenler standart kesitlerde üretilmektedir. şalter. yan keski.50 . Elektriği. Oksitlenmediği için ölçü aletleri.150 .300 . kerpeten. kullanılır. pil ve galvano banyolarında elektrolit olarak kullan ılır.6 .30 .

İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla soyulması c. İletkenlerin bükülmesi İletkenlerin vida ve klemense montajında uç kısımlarının bükülmesi gerekebilir. kalın kesitli iletkenler ise klemensle eklenir. Çok damarlı iletkenlerin eklenmesinde damarların kısa devre olmaması için. T ek: Alçak gerilim havaî (dış) hatlarında ve iç tesisatta. İletkenlerin bükülmesi sırasında 90°'lik dik açı ile bükülmesine.3. Bu ise akımın zor geçmesine ve ek yerinde ısı oluşmasına sebep olur. temasın çok iyi olması için lehimlenir ve izolebantla yalıtılır. İletkenleri ekleme yöntemleri İç tesisatta. orta kısmından iyice sıkıştırılarak düzgün bir şekilde katlanmasına dikkat edilmelidir. Düz ek: İnce kesitli iletkenlerde ek. ek yerlerinin. karşılıklı gelmemesi sağlanmalıdır (Şekil 3. İletkenlerin bükülmesi d. pense ve kargaburun kullanılarak yapılır.) Şekil 3. Şekil 3.4. kullanılan iletkenin boyu kısa geldiğinde ya da düz giden bir hattan enerji almak gerektiğinde ekleme yapılır.5. Bükme işleminde ince iletkenler için kargaburun. Şekil 3. T ek çeşitleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 19 .5. İletkenleri eklemede kullanılan yöntemler şunlardır: 1. (T ek yapılırken iletkenler zedelenmemelidir. çekme kuvveti az olan yerlerde kullanılır.Şekil 3. İnce kesitli iletkenler pense ya da kargaburun ile sarılarak.4). kalın iletkenler için pense kullanılır. Gevşek yapılan eklerde elektriksel temas kötü olur. Ekleme işleminden sonra ek yerleri. Şekil 3.2. Düz ekte. Düz ek çeşitleri 2. Havaî hatlarda klemens ile T ek yapılırken iç tesisatta buat içerisinde yapılır. ek yeri sağlam ve sıkı olmalıdır.

Ek yerlerinin birbirine değmemesi için izolebant kullanılarak yalıtım yapılır.6.6. İletkenlerin yalıtılması 20 . İletkenlerin klemens kullanılarak eklenmesi 6.6. Şekil 3.7.3. Şekil 3. Klemensle ek yapılırken. Tek telli ve çok telli iletkenler eklendikten sonra lehimlenmeli ve yalıtılmalıdır (Şekil 3. İletkenlerin klemenslerle eklenmesi: İletkenler Şekil 3.). İletkenlerin ek yerlerinin yalıtılması: Elektrik tesisatlarında kullanılan kablolar buatlarda birbirine eklenir. Çift T ek çeşitleri 4. Şekil 3. Özel ek: Dış tesisatta kalın kesitli iletkenler klemens ve boru ile eklenir alçak gerilimli iç tesisatlarda ise klemens bulunmadığı zaman iki iletkenin aynı yere bağlanması gerektiğinde farekuyruğu ve geçmeli tip ek yapılır (Şekil 3. vidalar iyice sıkılır.).8. klemens gövdesi dışında çıplak iletken bırakılmaz. 5. İletkenlerin uçları yeterli uzunlukta açıldıktan sonra klemensin sıkıştırma vidası altına yerleştirilir ve vida sıkılır.7'de görüldüğü gibi klemenslerle de eklenebilir. Çift T ek: Düz giden hatlardan iki ayrı yönde ek almak gerektiğinde yapılır.

) Değişken manyetik alana maruz kalan sekonderin çıkış uçlarında değişken (AC) gerilim doğar. b. Transformatörün yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 21 . akım.1. Seçim yapılırken beslenecek alıcının.ÜNİTE NO: 4 ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARI Elektrik tesisatları kullanılarak haberleşme işleri yapılabilmektedir. sekonder ise kalın kesitli telden az sarımlı olur. otomatik. A. Örneğin zil çalıştırmak için 220/12 V ve 3-5 W gücünde bir trafo yeterli olur. ÇAĞIRMA VE MALZEMELER BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN a. Uygulamada. Bir fazlı trafolarda primer (birincil) ve sekonder (ikincil) olmak üzere iki sarım ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine yerleştirilmiştir. Trafolar elektriğin frekansını değiştirmez. Gerilimi düşürmede kullanılan trafolarda primer ince kesitli telden çok sarımlı. nüvenin boyutu. Primere uygulanan alternatif akımın yarattığı değişken manyetik alan nüve üzerinden geçerek sekonder sargısını etkiler. Sekonderden alınan gerilim ve akımın değeri. Devre bağlantısı yapılırken trafonun etiketinden bağlantı uçları belirlenemiyorsa sargıların kesitlerine bakılır. primer Şekil 4. bölümde açıklanmıştır. Sigorta: Elektrik besleme hatlarını ve aygıtları aşırı akıma karşı korumak için kullanılan devre elemanına sigorta denir. Zil transformatörü: Elektrik akımını ve gerilimini alçaltıp yükseltmeye yarayan aygıta transformatör (trafo) denir. gerilim değerleri göz önüne alınır. cam. Trafolar isteğe göre her güç ve gerilim değerinde üretilebilir. (Sekonderin sarımının içindeki elektronları hareket ettirir. fişli ve yüksek gerilim sigortaları kullanılır. buşonlu. sarım sayısı. bıçaklı. Sigortalar 4. Bu bölümde düşük gerilim zayıf akımla çalışan çağırma ve bildirim tesisatları incelenecektir. sargı kesiti gibi öğelere göre değişir.

18 . İletken: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. Hareketli ya da çok kıvrımlı yerlerde kullanılan spiral borular ise. Bu durumda demir nüve mıknatıslığını kaybederek paleti bırakır. mika. entegre. Uygulamada kullanılan boru tipleri şunlardır: I. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. bim bam. Mıknatıslanan demir nüve.26 mm çaplı olarak satılır. Buton: Devreyi açıp kapamaya yarayan buton. bakalit. Şekil 4. tokmak. Çok yaygın olarak kullanılan kanarya sesli ziller sönümlü osilatör devresinden meydana gelmiştir.5 mm2 kesitinde bakır kablolar kullanılır.50-0. kauçuk. priz sortilerinde ise 2. Mekanik zil: Bobin. Palet çekildiği anda Şekil 4. Peşel boru: İnce çelik sacdan yapılmış. PVC. kanarya sesi. müzik. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür. porselen. cam. II. Bobine kesik kesik uygulanan akım çanda ses oluşturur. Zilin bobin uçlarına 4-8-12 voltluk gerilim uygulandığında bobin etrafında bir manyetik alan oluşarak nüveyi mıknatıslar.c. transistör. bağlantı uçları ve yay düzenekli kontaktan oluşur. nüve.14 .2. çan gibi elemanların birleşmesinden oluşmuş devre elemanıdır.18 . paleti çeker ve tokmak çana vurur. yay tarafından yukarı itildiğinden açık durumdadır ve devreden akım geçmez. 22 . insan sesi gibi sinyaller üreten modelleri vardır. Butondan elimizi çektiğimizde ise yay kontağı iterek akımı keser. Konutlarda uygulanan çağırma ve bildirim tesislerinde 0. Melodili zillerin.26 mm çapındadır. Palet normal konumuna döndüğünde ise A kontağı tekrar kapanarak bobine yeniden akım verir. ç. paslanmaya karşı özel bir madde ile kaplanmış boru çeşididir. kalay. 9 . Elektrik akımını geçirmeyen maddelere yalıtkan denir. Tesisatlarda. palet. presbant gibi maddelerden yapılmış yalıtkanlar kullanılır. Elektronik devreli zil Direnç. Normalde (butona basılmadığında) kontak. Borular 3 m boyunda ve 14 . Ziller: I. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür. gümüş vb. alüminyum. Mekanik zil II. Elektrik tesislerinde bakır.5 mm2. Butona basıldığında kontaklar kapanır ve alıcı çalışır. d.75 mm2 kesitinde PVC izoleli bakır iletkenler tercih edilir. Bergman boru: İç kısmı vernikli kartonla kaplı alüminyum sacdan yapılmış sıva üstü tesisatta kullanılan boru çeşididir. kondansatör. fiber. Borular: Çağırma ve bildirim tesisleri sıva üstü ya da sıva altı tesisat olarak döşenir. amyant. kâğıt. e. hoparlör gibi elemanlar kullanılarak yapılan gereçlere elektronik devreli zil denir.2'de görülen A kontağı açıldığından bobinin enerjisi kesilir. Aydınlatma sortilerinde 1. ding dong.11 .

Anahtar ve priz kasaları: Sıva altı tesisatta anahtar ve prizleri duvarlara monte etmede kullanılan plâstik elemandır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 23 . ğ. j. Yumuşak ve sert olmak üzere iki tipte yapılır. Pater: Sıva altı tesisatta tavan ve duvara monte edilecek araçların kolayca vidalanmasını sağlamak için kullanılan tahta parçasıdır. sert tipler ise hasır (beton) altına döşenir. Kablo pabuçları: Kalın kesitli ve çok telli iletkenlerin vidalara çok kolayca bağlanmasını sağlamak için kullanılan elemandır. ı. Uygulamada en çok 6-7-8 numaralı dübeller kullanılır. PVC boru: PVC (polivinil clorür) maddesinden üretilir. Kroşeler. sacdan ya da plâstikten yapılır. Pater. f. PVC'den ya da ince sacdan üretilir. Spiral boru: Çok kıvrımlı yerlerde kullanılır. Uygulamada yuvarlak ve kare şeklindeki buatlar kullanılır. duvara ya da tavana kroşelerle tutturulur. IV. g. Uygulamada kullanılan klemens çeşitleri şunlardır: Sıra klemens: Duy. l. k. 18. gibi yerlerde kullanılır. 26 mm çapında üretilir h. pano. Simit klemens: Buatların içine konarak kablo eklemede kullan ılır. Dirsek: Boruların 90° dönüş yapması için kullanılan gereçtir. Buat: İletkenlerin eklendiği ve dağıtımlarının yapıldığı ek kutularıdır. Dübel: Elektrik tesisatıyla ilgili araç gereçlerin beton duvar ve tavana tutturulması için vida yoluna yerleştirilerek kullanılan plâstik elemandır. Ray klemens: Panolarda kablo eklemede kullanılır. seyyar kablo vb. Klemensler: İletkenler daha iyi temas için klemensler kullanılarak eklenir.III. Yüksek mekanik dayanım istenen tutturma işlerinde ise çelik dübeller kullanılır. Muf: Boruların eklenmesinde kullanılan gereçtir. i. buat. Lüstr klemens: Porselen gövdeli olup sıcaklığın yüksek olduğu ortamlarda kullanılır. Kroşeler: Sıva üstü tesisatta borular. binanın betonu dökülmeden önce yapılan boru döşeme işlemi yapılırken yerleştirilir. Yumuşak tipler binanın duvarlarına. Hat klemensi: Elektrik dağıtım direklerinden konutlara ve iş yerlerine enerji alırken kullanılır. 14.

sembolleri değiştirmek uygulayıcı teknisyenlerin aklını karıştırabilir.B. Rasgele sembol çizmek. 24 . Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur. Sembollerin anlaşılır ve yönetmeliklere uygun olması önemlidir. ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Zayıf akım devreleri çizilirken standart semboller kullan ılır.

üç iletkenden fazlası içinse. Açık şema D.C. Elektrik tesisatları sıva üstü ve sıva altı olmak üzere iki şekilde yapılır. çizginin üzerine rakamla iletken sayısı yazılarak belirtilir. Tesisatı yapacak elektrikçi projeleri göz önüne alarak uygulamayı yapar. açık ve kapalı şema olmak üzere iki şekilden oluşur. Kapalı şema Şekil 4.5. mimarî plân üzerine semboller kullanılarak çizilir. butona basıldığı sürece zil çalar (Şekil 4.3 ve şekil 4. Elektrik tesisat projeleri aydınger kâğıdına tek hat şeması şeklinde çizilir.5). Kapalı şemada tek çizginin kaç iletkeni temsil ettiği.4'a bakınız. Şekil 4.4. 60° eğik ve üç iletkene kadar iletken sayısınca çizilen ince çizgilerle. Bu tesisatta.3. ELEKTRİK TESİSATLARININ ÇİZİMİ VE ÖZELLİKLERİ Tesisatın projesi. Bir butonla bir zil tesisatı: Bir butonla bir zil tesisatı devresi. Şekil 4. BİR BUTONLA BİE ZİL TESİSATI 1. Kapalı şema olarak da adlandırılan çizimde iletkenler bir çizgi şeklinde gösterilir. Bir butonla bir zil tesisatı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 25 . Şekil 4.

Bir butonla iki zil tesisatı: Birbirine paralel bağlı iki zil ve bir butondan oluşan tesisattır. Bir butonla iki zil tesisatı 26 .2.6). Şekil 4. Paralel bağlı zil sayısı artırılarak bir yerden daha fazla zilin çalıştırılması sağlanabilir (Şekil 4.6.

) Üst kontak: Buşon kapağının tutturulması için diş açılmıştır. Şekil 5. Gövde. Gövde: Sigortanın bağlanacağı yere tutturulmasını sağlayan kısımdır.2.ÜNİTE NO: 5 AYDINLATMA TESİSATLARI A. III. AYDINLATMA ARAÇ VE GEREÇLER 1. Dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlamaya yarar (Şekil 5. kapağı. Buşon iletkeni (sigorta teli): Değişik akım değerlerinde üretilmiş teldir. 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 50 – 63 – 80 – 100 A değerlerinde üretilir.2). Gövde şu kısımlardan oluşur: Dip kontak: Şebeke faz ucunun bağlandığı ve gövdenin içinde alt tarafta bulunan k ısımdır. Buşonlu sigortalar: Buşonlu sigortalar şu parçaların birleşiminden oluşur: I. Buşon yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 27 . Sigorta devreye seri bağlanır ve üzerinden anma akımından çok akım geçtiğinde devreyi açar. Alt ve üst kapaklar: Buşonun iki ucunda bulunur. (Şekil 5. Buşonlu sigortaların parçalarının özellikleri şunlardır: I. II. Buşonlu sigorta II. IV. Orta kısmı oyuk tip viskontaklar gövdeye istenilmeyen akım değerinde buşonun takılmasını önler.2). Sinyal pulcuğu her akım değeri için ayrı bir renkte boyanmıştır (Şekil 5. Viskontak: Buşon gövdeye takıldığında buşonun metal başlı ucu ile dipkontak arasında iletkenliği sağlar. Tesisata giden faz ucu üst kontağın vidasına bağlanır. Buşon. Sigorta çeşitleri şunlardır: a. Buşon şu kısımlardan oluşur: Buşon gövdesi: Telin erimesi anında oluşan ısıya dayanacak şekilde porselenden yapılmıştır (Şekil 5. cihazları aşırı yüklenme ve kısa devrelere karşı korumada kullanılan elemana sigorta denir.2). Sinyal pulu: Buşon içindeki ince telin uç kısmına takılır. Sigortalar: Alıcıyı besleyen hatları.1'e bakınız.1. Buşon. Şekil 5. Kuvars kumu: Eriyen telin oluşturduğu sıcaklığın olumsuz etkisini azaltmak için kullanılan maddedir(Şekil 5.2). Buşonlar. Buşon: Akımı kesme düzeneğinin bulunduğu kısımdır. Viskontak. Telin kopmasıyla yaylı fırlatma düzeneği sayesinde pul yerinden fırlar.

2. Bıçaklı (NH) sigortalar: Sanayi tesislerindeki yüksek akımlı alıcıların korunmasında kullanılan sigorta çeşididir. Normal çalışma anında kaçak akım koruma rölesinin nüvesi üzerinde herhangi bir manyetik alan oluşmaz ve akım trafosunda indüklenen gerilim sıfırdır. merdiven ışık otomatiği vb. d. Üç fazlı motorların korunmasında kullanılan otomatik sigortaların mandalları birbirine akuple edilir. iletkenle toprak arasında gidip gelen akım farkı sonucunda eşitlik bozulduğundan. Gövdeye kaçak olduğunda. b. Motorlar kalkış anında normal akımlarından bir kaç misli değerde aşırı akım çekerek çalışmaya başladıklarından bu tip alıcılarda gecikmeli atan otomatik sigortalar tercih edilir. Termik koruma bimetal esaslıdır. L tipi sigortalar aydınlatma ve priz tesislerinde kullanılırken. Otomatik sigortalar: Alıcının aşırı akım çekmesi ya da kısa devre anında akımı kesen araçtır. Mavi: 20 A. Kaçak akım koruma rölesi (diferansiyel röle): Kaçak akım koruma rölesi alıcıların gövdesine 30 mA lik akım kaçağı olması hâlinde devreyi açan elemandır. c. G tipi modeller ise gecikmeli olarak devreyi açar. Kırmızı: 10 A. Beyaz: 50 A. Küçük akım (cam) sigortaları: Cam sigortalar radyo. G tipi sigortalar ise motor koruma devrelerinde kullanılır. Manyetik koruma ise aşırı akım geçmesi durumunda elektromıknatıs hâline gelen kalın kesitli bobinin nüveyi hareket ettirerek kontaklar ı açtırması esasına dayanmaktadır. oluşan fark akımı sayesinde trafoda (sekonder sargı) bir gerilim indüklenir. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar L (B) ve G (C) tipi olmak üzere iki tipte üretilir. Devreden aşırı akım geçince bimetal bükülerek akım geçişini sağlayan kontakları açar. L tipi sigortalar aşırı akım durumunda hemen atar. e. Siyah: 35 A. f.Buşonun kaç amperlik olduğu sinyal pulcuğuna bakılarak anlaşılabilir. 28 . Sarı: 25 A. sigortanın atması (buşon telinin erimesi) anında sinyal pulcuğunun fırlayarak kişilere zarar vermesini önler. Bakır rengi: 63 A Not: İç Tesisat Yönetmeliği'ne göre yamanmış ya da üzerine tel sarılarak köprülenmiş sigortaların kullanılması yasaktır. Buşon kapağı: Yalıtkan bölümü porselenden. TV. Cam. Buşon kapağının üstünde yuvarlak bir cam bulunur. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 40 – 45 – 50 amperlik değerlerde üretilmektedir. III. Fişli sigortalar: Fişli sigortalar daha çok oto elektrik devrelerinde kullanılırlar. Bu sayede fazın birisinin bağlı olduğu sigorta attığında üç fazın akımı da kesilir. Yüksek gerilim sigortaları: Yüksek gerilim sigortaları trafo merkezlerinde ve santrallerde kullanılır. Gri: 16 A. cihazların korunmasında kullanılırlar. Pul renklerinin akım karşılıkları şöyledir: Yeşil: 6 A. Bu gerilimden dolayı oluşan akım devreyi açacak manyetik güce ulaştığı anda röle beslemeyi keser. iletken kısmı pirinçten yapılan parçadır. Bu tip sigortalar termik ve manyetik koruma düzenekli olarak üretilmektedir. Bu sigortalar altlık ve buşon olmak üzere iki parçadan oluşur. Boru şeklinde olan bu sigortaların mekanik ve ısı dayanımı diğerlerine oranla çok yüksektir.

Kaçak akım koruma röleleri elektrikli aygıtları kullanan kişilerin çarpılmasını önlemek için kullanılan çok önemli ve yararlı bir aygıttır. Bu elemanın kullanımında şu hususlara dikkat edilmelidir: I. Röleden sonraki tesisatta nötr iletkeni ve topraklama (koruma) iletkeni ayrı ayrı olmalıdır. (Yani toprak hattıyla nötr hattı birbirine değmemelidir.) II. Nötr iletkeni izoleli olarak çekilmeli, topraklanmamalı ve hiçbir yerde (buat, priz, vb.) toprakla ya da koruma iletkeniyle elektriksel olarak temas etmemelidir. III. Röleyi denemek için faz ile nötr iletkeni kesinlikle k ısa devre edilmemelidir. Kaçak akım koruma rölelerinin 300 mA'lik akım kaçağını algılayarak devre akımını kesen modellerine yangın koruma rölesi denir. 3. Anahtarlar: Elektrik devrelerinde açma ve kapama görevi yapan devre elemanına anahtar denir. Anahtarların yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü anahtar: Sıva üstüne monte edilen anahtardır. II. Sıva altı anahtar: Sıva içerisinde gömülü anahtar kasası içine monte edilen anahtardır. III. Etanj (antigron) anahtar: Nemli yer tesislerinde kullanılan anahtardır. Nem, toz, patlayıcı gaza karşı sızdırmaz özelliktedir. Anahtarların kumanda şekline göre sınıflandırılması: I. Tuşlu anahtarlar: Düğmesine elle basılarak kumanda edilen anahtar tipidir. Çok yaygındır. II. Döner mandallı anahtarlar: Düğmesi elle çevrilerek kumanda edilen anahtar tipidir. Anahtarların işlev bakımından sınıflandırılması: I. Adî (tek kutuplu) anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarar. II. Komütatör anahtar: İki ayrı lâmba ya da lâmba grubunu bir yerden ayrı ayrı yakıp söndürmeye yarar. III. Vaviyen anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu iki ayrı yerden yakıp söndürmeye yarar. 4. Prizler: Elektrikli aygıtların beslenmesinde kullanılan elemandır. Prizlerin yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü priz, II. Sıva altı priz, III. Etanj (antigron) priz Prizlerin işlev bakımından sınıflandırılması: I. Normal (adî) priz, II. Topraklı priz, 5. Fişler: Elektrikli aygıtların prizden beslenmesi için kullanılan elemanlardır. Fiş çeşitleri şunlardır: I. Erkek fiş, IV. Topraklı dişi fiş, II. Topraklı erkek fiş, V. Telefon fişi III. Dişi fiş,
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

29

6. Uzatma kabloları: Elektrikli aygıtların besleme kablosunun kısa geldiği durumlarda kullanılan araçtır 7. Duylar: Lâmbanın devreye bağlanmasında kullanılan elemandır. Duy bağlanırken anahtardan gelen faz ucunun duyun dip kontağına bağlanması gerekir. Yapılışlarına göre duy çeşitleri şunlardır: I. Süngülü duy: Sarsıntının fazla olduğu yerlerde (taşıtlar, el fenerleri vb.) kullanılır. Bunlarda, lâmbanın duya giren kısmında çıkıntılar vardır. Bu çıkıntılar sayesinda lâmba duya çok sıkı bir şekilde monte edilebilmektedir. II. Vidalı duy: Lâmba başlığına ve duyun içine açılan dişlerin birbirine vidalanarak bağlandığı duydur. Sarsıntının olmadığı tesislerde kullanılır. Kullanıldığı yere göre duy çeşitleri şunlardır: I. Asma (üniversal) duy, IV. Bahçe duy, II. Tavan duyu, V. Donanmaduyu, III. Duvar duyu, VI. Braçol duy Büyüklüklerine göre duy çeşitleri şunlardır: I. Minyonet duy (E-7): Daha çok zayıf akım (1,5-12 V) devrelerinde kullanılır. II. Minyon duy (E-14): Zayıf akım ve aydınlatma devrelerinde kullanılır. III. Normal duy (E-27): 220 voltluk aydınlatma tesisatlarında kullanılır. IV. Golyat duy (E-40): 200 W'tan daha büyük güçlü lâmbaların beslenmesinde kullanılır. 8. Rozanslar: Tavana asılarak kullanılan duyların kablolarla irtibatını sağlamak için kullanılan elemandır. 9. Lâmbalar: Lâmbaların ışık yayması, elektrik akımının direnci yüksek metallerden geçerken onu ısıtması esasına dayanmaktadır. Joule (jül) yasasında da vurgulandığı gibi içinden akım geçen her iletken belli oranda ısınmaktadır. Bu ısınma bakırda, gümüşte, çinkoda, tungstende farklı değerlerde olmaktadır. Isınma miktarını belirleyen unsur metalin öz direncidir. Aydınlatmada kullanılan lâmbaların çeşitleri ve özellikleri şöyledir: a. Akkor flâmanlı (kızaran telli, enkandesant) lâmbalar: Akkor flâmanlı lâmbalar, cam gövde ve yüksek dirençli flâmandan oluşur. Bu tip lâmbaların standart güç değerleri: 5–15–25–40–60–75–100–150–200 W'tır. Akkor flâmanlı lâmbalar ürettikleri ışığın azlığı nedeniyle pek tercih edilmez. b. Flüoresan lâmbalar: İki ucu flâmanlı cam tüp, balast, starter, soket gibi elemanların birleşmesiyle oluşmuş lâmba çeşididir. Akkor lâmbaya göre çok fazla ışık yaydığından günümüzde en çok tercih edilen lâmba türüdür. Flüoresan lâmbaların iyi yönleri şunlardır: I. Işık verimi akkor lâmbadan yüksektir. II. Göz kamaştırmaz. III. Az ısınır. IV. Ömrü uzundur. V. Gün ışığı yayar.

30

Flüoresan lâmbaların olumsuz yönleri şunlardır: I. İlk maliyeti yüksektir. II. Montajı karmaşıktır. Günümüzde elektronik balastlı mini boyutlu, kompakt tip flüoresan lâmbalar da kullanım alanına girmiştir. 10. Buat kapakları: Dairesel ya da kare şeklinde olan buat kapakları plâstik ya da ince sacdan yapılır. AYDINLATMA TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Aydınlatma tesisatlarında standart semboller kullanılır. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

31

Dimmer anahtarlı lâmba tesisatı: Şekil 5. Potlu olan dimmerler çevrildikçe lâmbanın ışık şiddeti değişir.4. Adi anahtar priz tesisatı 3. Adi anahtar tesisatı 2.4). Aydınlatma ve priz tesislerinde lâmba ve prizler ayrı linyelerden beslenir. Dokunmatik dimmerlere ise dokundukça ışığın Şekil 5. lâmbaya kumanda eden anahtarın içinde elektronik akımgerilim kontrol (dimmer) devresinin bulunuyor olmasıdır.5. 32 . Ancak yapılan tesisatta priz sayısı 1-2 adet ise prizler lâmbaları besleyen linyeye bağlanabilir. Tek fark. Dokunmatik dimmerler çevirmeli tiplere göre daha pahalıdır.3. Adî anahtarlı lâmba tesisatı: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarayan devredir (Şekil 5.5'de verilen devre yapı olarak adî anahtarlı lâmba tesisatına benzer. Uygulamada anahtarlı potlu ve dokunmatik tip dimmerler kullanılmaktadır. Bunun amacı prize bağlı alıcı sigortayı attırdığında lâmbaların sönmesinin önüne geçmektir.B. Düğmeden el çekilmezse ışığın şiddeti maksimum olduktan sonra tekrar azalma başlar. Düğmeye basılınca lâmbanın ışık şiddeti artmaya başlar. Adî anahtar ve priz tesisatı Bir linyeden hem lâmbayı hem de prizi beslemek gerektiğinde kullanılan devredir (Şekil 5. Şekil 5. Dimmer anahtar tesisatı şiddeti sürekli olarak azalıp çoğalır. Şekil 5. AYDINLATMA DEVRELERİNİN KURULMASI 1.3).

4. Komütatör anahtarlı tesisat: Şekil 5.6'da verilen devre iki ayrı lâmba ya da lâmba grubuna kumanda etmek mümkündür. ile

Şekil 5.6. Komütatör anahtar tesisatı 5. Vaviyen anahtarlı tesisat: Şekil 5.7'te verilen devre lâmbayı iki ayrı yerden yakıp söndürmede kullanılır.

Şekil 5.7. Vaviyen anahtar tesisatı 6. Nemli yer malzemesi ile tesisat: Kazan dairesi, atölye, kümes, hamam, depo vb. gibi nem oranının yüksek olduğu ya da kimyasal gazların bulunduğu yerlerde nem geçirmeyen gereçler kullanılarak tesisat yapılır. Nem ve mekanik zorlanmalara dayanıklı kablolar antigron (NYM) olarak adlandırılır. Nemli yer tesisatı şöyle yapılır: a. İletken yolunun çizilmesi: Duvar ya da tavana döşenecek iletken, buat, duy, priz gibi elemanların geçeceği yerler projeye uygun olarak tebeşirle işaretlenir. b. Geçiş yerlerinin açılması: Antigron kablonun geçeceği duvar ve tavan delikleri murç, yankeski, matkap (breyz) gibi takımlar kullanılarak açılır. c. Kroşelerin tutturulması: Antigron kablosu duvar ya da tavana plâstikten yapılmış kroşelerle döşenir. Kroşeler plâstikten yapılmış dübel ve ağaç vidasıyla tutturulur. Dübeller 6, 7, 8, 10... mm çaplı olarak üretilir. Tesisatta kullanılan kablonun kesiti arttıkça kullanılan dübelin boyutu da büyütülür. Kablonun yatay düşenmesi durumunda kroşeler arası mesafe 30-60 cm, düşey döşenmesi durumunda ise 40-60 cm olur. Yan yana giden kablonun çok olduğu yerlerde ray tipi antigron kroşeleriyle döşeme yapılarak işçilik süresi kısaltılır. d. Kablonun kroşeler üzerine döşenmesi: Kroşeler monte edildikten sonra kablolar çok düzgün bir şekilde döşenir. e. Kablo uçlarının açılması: Antigron kablonun, anahtar, priz, buat, pano gibi yerlerde ekleme işlemi yapılır. Kablonun uçlarının açılması, çakı, yankeski gibi takımlar kullanılarak yapılır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

33

f. Buat, anahtar, priz bağlantılarının yapılması Antigron kablonun buatlardaki eklemeleri simit ya da s ıra klemens kullanılarak yapılır. Buat kapakları nem geçirmeyecek şekilde sıkıca kapatılır. Buat, anahtar, priz, pano vb. gibi elemanlara yapılan kablo girişlerinde silindirik deliklerden nem, kimyasal madde girişini önlemek için vida dişli rakorlar (alt kısma lâstik contalar konularak) sıkıştırılır. 7. Merdiven ışık otomatiği tesisatı: Çok katlı yapılarda merdiven boşluğunun aydınlatılmasında şekil 5.8'de verilen şema kullanılır. Devrede herhangi bir butona basıldığında merdiven ışık otomatiği cihazının içindeki röle kontaklarının konumunu değiştirir. Ayarlanan süre sonunda röle kontakları açılır ve lâmba söner. Merdiven ışık otomatikleri mekanik ya da elektronik yapılı olarak üretilmektedir. Mekanik yapılı olanlar sadece eski konutlarda karşımıza çıkar. Günümüzde üretilen merdiven ışık otomatiklerinin tamamı elektronik devrelidir. Elektronik yapılı merdiven ışık otomatiklerinin yapısı, çalışması ve devreleri endüstriyel elektronik kitabında açıklanmıştır.

Şekil 5.8. Merdiven otomatiği tesisatı C. FLUORESAN LAMBA TESİSATI Flüoresan lâmbaların devresinde bazı elemanlar bulunur. Önce bu gereçleri inceleyelim. 1. Flüoresan tüp: Şekil 5.9'da yapısı görülen flüoresan tüpün hava boşaltılmış içine özel gaz (argon) ile civa doldurularak üretilmiştir. Lâmbanın flâmanları tungsten metalindedir. Flâmanlar arasındaki boşlukta ise ısıyla elektron yaymaya aşlayan oksit tabakası mevcuttur. Boru eklindeki cam tüpün iç yüzeyine ise flüoresan madde sıvanmıştır.

Şekil 5.9. Fluoresan tüp 34

2. Balast: Şekil 5.10'da yapısı görülen balast ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine sarılmış bobinden oluşan elemandır. Balast, flüoresan lâmbanın çalışabilmesi için mutlaka kullanılması gereken bir elemandır. Uygulamada 20 ve 40 W gücündeki balastlar yaygın olarak kullanılmaktadır. Balastlar yapılarına göre ikiye ayrılır: I. Bobinli (klâsik) balast II. Elektronik balast Bobinli balastlar 5-10 W gibi ilave bir güç tüketirler. Elektronik balastların güç tüketimi ise yok denecek kadar azdır. O nedenle elektronik yapılı balastlar tercih edilmelidir. Balast seçimi yapılırken dikkat edilecek diğer önemli husus ise kalitedir. TSE kalite belgesi olmayan balastlar ses yapmakta ve kısa ömürlü olmaktadır. Şekil 5.10. Balast 3. Soketler: Flüoresan lâmbayı devreye bağlamada kullanılan elemanlara soket denir. 4. Starter (başlatıcı): Cam tüp içerisine yerleştirilmiş ısıya duyarlı kontakları bulunan küçük boyutlu elemandır. Bu aygıt, flüoresan lâmbanın flâmanları ısınana kadar devrede kalır. Yanmakta olan bir flüoresan lâmbadaki starter çıkartılsa bile lâmba yanmaya devam eder. Starterin cam tüpü içerisinde bulunan bimetal, uzama kat sayıları farklı iki ince metalin birleştirilmesiyle üretilmiştir. Lâmba devresine akım uygulandığında bimetalli kontak düzeneği kapalıdır. Bu sayede starter üzerinden akım geçişi olur. 1-2 saniye içinde ısınan bimetal kontağın açılmasına neden olur. Starterlerde bimetal düzeneğine paralel olarak bağlanan küçük kapasiteli kondansatör bimetalli kontakların ömrünü uzatıcı etki yapar. Başka bir deyişle kondansatör startere gelen parazitik Şekil 5.11. Starter (istenmeyen) sinyallerin bozucu etkisini ortadan kaldırır. Flüoresan lâmba devresinin çalışma ilkesi: Şebeke gerilimi lâmba devresine uygulandığında, birbirine yakın durumda bulunan starter elektrotları arasında ark (atlama) oluşur. Bu sırada elektrotlar ısınarak birbirine değer. Starterin kontaklarından akım geçmeye başlamasıyla flâmanlar üzerinden akım geçerek bunların elektron yaymasına ve tüp içindeki civanın buharlaşmasına neden olur. Akım, bimetal ve kontak üzerinden geçtiğinden, starter içerisindeki gaz ve bimetal soğuyarak kontakları açar. Starter devresinin açılması ile balastın akımı kesilir ve manyetik alanında düşüş olur. Manyetik alandaki düşüş nedeniyle balast bobini üzerinde, şebeke geriliminden daha büyük bir öz indükleme EMK’sı (yaklaşık 1000 V) oluşur. Yüksek gerilim, flâmanlar arasında (daha önce ısınarak iletken hâle gelen lâmba iç ortamı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 35

Ultraviyole ışınları ise. Flüoresan lâmba bağlantıları: 1. tüp içerisindeki flüoresan madde ve gazın cinsine göre değişik renkte ışık vermeye (yanmaya) başladığı anda balast gerilimi. Enerjinin eve giriş şekilleri: a. Bir lâmbalı (1x40 W) flüresan lâmba tesisatı: Şekil 5. 1. Çatıya sağlam bir şekilde tutturulan direğe yatay olarak kaynak edilmiş 36 .14’te dört linyeli ev tesisatının açık ve kapalı şeması verilmiştir. Şekil 5. Bunların hepsinin bağlantısı aynıdır.13. Lâmbanın. starter ve flâmanların birbirine seri olarak bağlanmasına dikkat edilmelidir. ultraviyole ışınlarının oluşmasını sağlar. Uygulamada 18. Dam direğiyle enerji girişi: Tek ya da iki katlı konutların elektrik kurumuna ait direkten enerji almasında dam direği kullanılır. Kaç tane sigorta kullanılacağı tesisatta bulunan lâmba ve prizlerin sayısına göre projeyi çizen yetkili kişi tarafından belirlenir. cam tüpün iç yüzeyindeki flüoresan tabakaya çarparak lâmbanın ışık vermesini sağlar. (Şekil 5. İki lambalı fluoresan lamba tesisatı D. ÜÇ LİNYELİ TESİSAT YAPIMI Elektrik kurumunun enerji dağıtım noktasından alınan elektrik enerjisi ana kolon sigortası ve monofaze sayaç üzerinden geçtikten sonra alıcıları ve hatları koruyan sigortaların bulunduğu dağıtım tablosuna gelir. İki lâmbalı flüoresan lâmba tesisatı: Uygulamada 2x20 W ya da 2x40 W flüoresan lâmba yaygın olarak kullanılmaktadır.12. 100–110 V dolayına düşürerek ilk anda ateşleyici olarak yaptığı görevi.20-32-36 ve 40W'lık flüoresan lâmbalar yaygın olarak kullanılmaktadır. Ortalama bir konutta 3-5 adet sigorta kullan ılır.üzerinden) ark şeklinde atlar. normal çalışma anında akım sınırlayıcı olarak devam ettirir.12’de verilen devrenin bağlantısı yapılırken balast. Bir lambalı fluoresan lamba tesisatı 2. Linye sigortalarının akım değeri 6–20 A arasında değişir. buharlaşan civaya çarpan ark şeklindeki akım. Lâmba ve priz linyelerini korumada kullanılan bu elemanlara linye sigortası denir. Böylece.13) Şekil 5. Şekil 5. Evlerde tüm alıcıları korumak için bir tek sigorta kullanılmaz.

Uygulamada kullanılan tablolar şekil 4. gerilim bobini.14. Duvar konsoluyla enerji girişi: İki ya da daha fazla katlı konutlarda duvara monte edilen demir konsollara takılan izolatörlerle enerji girişi yapılır. elektrikli aygıtların yakınında bulunan dağıtım tablolarından yapılır. c. Yeraltı kablosuyla enerji girişi: Çok katlı ve çok daireli yapılara enerji girişi yapmada tercih edilir. numaratör. Şekil 5. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. Tesisata dağıtım tablosu bağlantısı: İş yerlerinde enerji dağıtımı. b. Bir fazlı sayaçlar akım bobini.40–60 cm uzunluğundaki profil demire iki adet izolatör tutturulmuştur. Yalıtkan özellikli izolatörlerin görevi direkten eve gelen kablonun metal aksamlara değmesini önlemektir. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 37 . (Eskiden yapılmış tesisatlarda mermer üzerine yapılmış tablolar da karşımıza çıkar. Sayacın bağlantısı: a. Bir fazlı elektrik sayacı: Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir.27'de görüldüğü gibi sac ya da plâstikten üretilir.) 3. Dört linyeli tesisat 2.

3600.2 kWh'lık enerji 1. 600.) c.750) x = 54000000/45000 = 1200 W 4. Not: Günümüzde dijital yapılı sayaçlar da kullanıma sunulmuştur.15 x = (1000. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. (Not: Bazı üretici firmalar geri dönüşü engelleyen düzenekli sayaçlar da yapmaktadır.15. Örnek olarak bir ütünün güç değerini sayaç ile belirleyelim: Not: Kullandığımız sayacın etiketine bakarak 750 devirde 1 kWh yazdığını belirledik.60. sayacın içyapısı Şekil 5. Sorti hattı: Buattan alıcıya kadar olan hatta sorti hattı denir. Alüminyum disk. Elektrik sayacının devreye bağlanışı: Bir fazlı sayaçların bağlantısı şekil 5. Bağlantı sırasında herhangi bir kuşku duyulması hâlinde sayacın klemens kapağının iç kısmına bakmak yeterli olacaktır. Aydınlatma ve priz sortisi olmak üzere iki çeşittir.başlamasını sağlar. Sayacın faz giriş ve çıkış uçları yanlışlıkla ters bağlanacak olursa disk geri döner ve numaratörün gösterdiği değer azalır. Sayaçların etiketlerinde diskin kaç devir yapması durumunda numaratörün 1 kWh yazacağı belirtilir.3600. yani. Işık sortisinde kullanılan iletken kesiti en az 1.750 = 1000. sayacın diskine 1saatte yaptıracağı devir sayısını bulduktan sonra ikinci bir orantı işlemi yaparak alıcının gücünü bulabiliriz: 1. Ütüyü sayaca bağladık ve 1 dakikalık süre içinde diskin 15 devir yaptığını bulduk. kolon ve ana kolon kavramlarının açıklanması: a. Yukarıda verilen işlemleri daha çabuk yapabilmek için şu orantı da kurulabilir: x. Sayaç ile güç ölçme: Elektrikli alıcıların gücü en kolay olarak wattmetreyle belirlenir. linye. Bu veriden hareketle diskin 1 saatte yani 60 dakikada kaç devir yapaca ğını bulabiliriz: Şekil 5.15)/(60.5 mm2'dir ve lâmba ile ona 38 . Çünkü üreticiler bağlantı şemasını buraya koymaktadır. Bu aygıtın olmadığı durumlarda sayaç kullanılarak da güç ölçümü yapılabilir.16'da görüldüğü gibi çok basittir. Bir fazlı aktif b. Bu veriden yararlanılarak istenilen alıcının aktif gücü bulunabilir.2 kW gücün. 1200 W gücün karşılığı olduğuna göre ütünün gücü 1200 W2tır.16. Sorti. Bir fazlı aktif sayacın bağlantısı Ütünün.

17'de A-B arasındaki hat) Ana kolon hattı (A – B) Kolon hattı (B – C) Linye (C – D) Sorti E) (D – Şekil 5. i. ışık ya da priz sortisinin bağlandığı en son buata kadar olan hatta linye hattı denir. Boru çaplarının uygunluğu. g. c. Ana kolon hattında ek olmaz ve kullanılacak bakır iletkenin kesiti en az 6 mm2 olur. Evlerde kolon hattında en az 4 mm2 kesitinde bakır iletken kullanılır.17 Tesisat üzerinde sorti. ışık linyelerinde ise 6 amperlik buşon kullanılır. b. priz gibi elemanların zeminden yüksekliğinin uygunluğu.17'de D-E arasındaki hat) b. Kontrol an ında incelenen hususlar şunlardır: a. priz linyesine ise en çok 7 priz sortisi bağlanabilir. Ana kolon hattı: Elektrik kurumunun enerji dağıtım direğinden sayaca ya da ana dağıtım tablosuna kadar olan hatta ana kolon hattı denir. İletkenlerin buat. (Şekil 5. Tesisatın projeye uygunluğu. linye. Priz sortisinde kullanılan en küçük iletken kesiti ise 2. kolon. ana kolon hatlarının gösterilmesi 5. Anahtar. f. (Şekil 5. Ana kolon hattının şebekeye bağlanması ve kontrolü ise elektrik kurumu yetkilileri tarafından yapılır.kumanda eden anahtardan oluşur. Kullanılan iletkenlerin kesitlerinin uygunluğu. (Şekil 5. e. Işık (lâmba) linyesine en fazla 9 ışık sortisi. Kaçak akım koruma rölesinin çalışıp çalışmadığı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 39 . Kolon hattı: Sayaçtan sigorta tablosuna ya da dağıtım tablosuna kadar olan hatlara kolon hattı denir. h.5 mm2'dir. Linye hattı: Dağıtım tablosundan.5 mm2 kesitli iletken kullanılır. Linye hatlarında en az 2. Sorti sayısının yönetmeliğe uygunluğu. Topraklamanın çalışıp çalışmadığı. d.17'de B-C arasındaki hat) d. Priz linyelerinde 10-16 amperlik. Sayacın bağlantısının doğruluğu. (Şekil 5.17'de C-D arasındaki hat) c. Elektrik tesislerinin yapımında alıcılardan sayaca kadar olan kısmın yapımı ve sorumluluğu tesisatı yapan elektrikçiye aittir. Tesisatta yalıtkanlık kontrolü: Elektrikçi tarafından yapılan tesisata enerji verme işlemi yapılmadan önce elektrik kurumu yetkilileri bazı teknik denetimler yapmakla yükümlüdür. priz ve tablolardaki bağlantılarının yönetmeliklere uygunluğu. Linye hatlarına bağlanan sigortaya linye sigortası denir.

000 ohm ve üzeri değerde olması gerekir.Elektrik tesisatının yalıtım düzeyinin kontrolünün yapılışı: Elektrik tesisatının yapımında kullanılan her türlü elemanın yalıtkanlık düzeyinin çok iyi olması gerekir. • 220 voltluk besleme kesilir. Toprağa karşı direnç ölçüldükten sonra hatlar arasındaki direnç ölçülür. • Yapının sıvalarının ve betonunun tam kuru olup olmadığı denetlenir. Bu işlemde megerin problarının her ikisi de linyelere bağlanarak ölçüm yapılır. 40 . Tesisat bitirildikten sonra meger adlı aygıt kullanılarak sistemin yalıtkanlık durumunun iyi olup olmadığı test edilir. akım kaçağına yol açan. Kötü nitelikli.18’de görüldüğü gibi topraklama elektroduna diğer ucu ise linyelere bağlanır. • Anahtarlar kapalı konuma alınır. sıfırlama. Şekil 5. Bu işlemde alınan değerinde 220. ısıtıcı.) devre dışı edilir. Not: Tesisatın besleme gerilimi 380 V ise meger ile yapılan ölçümlerde sistemin direncinin 380. yalıtma. tv. kısa devre gibi olaylarla daha sık karşılaşılır. Bu bölümde yaygın olarak kullanılan topraklama ve sıfırlama hakkında bilgi verilecektir. • Sigortalar devreden çıkarılır. E. TOPRAKLAMA VE SIFIRLAMA Elektrikli alıcıların kullanıcılara zarar vermesini engellemek için topraklama.18 Meger ile tesisatın yalıtkanlık kontrolünün yapılışı Meger kullanılarak yapılan ölçümlerde. • Alıcılar (lâmba. radyo vb. Meger ile yapılan ölçümlerde tesisattan toprağa karşı bir kaçak olup olmadığının belirlenmesi için megerin bir ucu şekil 5. TSE kalite belgesiz malzemelerle yapılan tesislerde akım kaçağı. küçük gerilim kullanma gibi yöntemler kullan ılır. Eğer direnç değeri küçük çıkıyorsa tesisatta kullanılan yalıtkan gereçlerin yalıtkanlığının kalitesinin düşük olduğu anlaşılır.000 ohmdan yüksek olması gerekir. Yapılan ölçümde okunan değerin 220.000 ohmdan yüksek olması gerekir.

Şöyle ki. • Madde 14: Koruma topraklamasının yapılması gereken kısımlar HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 41 . aygıtların ve tesislerin normal işletilmesi için topraklanmasıdır. elektrikli aygıtın (buzdolabı. İşte bu yüksek akım. Şekil 5. Bu değer faz gerilimine eşittir. • Madde 3. motor vb. • Madde 3. • Madde 3. • Madde 3.2 Nötr toprak Topraklayıcıdan yeterince uzak olan ve topraklama tesisinin etki alan ı dışında kalan yeryüzü bölümüdür.b.11: Yıldırıma karşı topraklama Yıldırım düşmesi sonucu işletme gereği gerilim altında bulunan iletkenlere atlamaları önlemek için işletme akım devresine ilişkin olmayan iletken bölümlerin topraklanmasıdır. alıcıyı besleyen linyedeki sigortanın atmasını sağlar.1.6: Aktif bölümler İşletme araçlarının normal işletme koşullarında gerilim altında bulunan iletkenleri ve iletken bölümleridir. Çarpılmanın şiddeti. metal gövdeli alıcıların kullanıcıları çarpmasını engellemek için yapılır. Topraklamanın yapılışı 2. Metal elektrodun direnci çok az olduğundan yüksek bir akım geçişi olur. toprağın dışında ya da yalıtılmış olarak toprağın içine çekilmiş iletkendir • Madde 3.b. vücuttan geçen akıma göre değişir. Topraklamayla ilgili bazı iç tesisat yönetmelik maddeleri: • Madde 3.11: Koruma topraklaması Canlıları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için işletme akım devresinde bulunmayan iletken bölümün topraklanmasıdır.5: Toprağa karşı gerilim Orta noktası ya da yıldız noktası topraklanmış şebekelerde.19.b. Topraklamanın önemi: Dış gövdesi metal olan aygıtlara bir elektrik kaçağı olduğunda cihaza dokunan kişi çarpılır. Metal gövdeli aygıtların gövdeleri şekil 5. fırın.3: Topraklama iletkeni Topraklanacak bir aygıtı ya da tesis bölümünü bir topraklayıcıya bağlayan. çamaşır makinesi.b.8: Topraklayıcı Toprağın altına gömülü olan ve onunla iletken bağlantısı olan iletken parçalardır. Bunun dışındaki bütün şebekelerde bir faz iletkeninin toprağa değmesi durumunda diğer faz iletkenleriyle toprak arasında oluşan gerilimdir.) gövdesine elektrik kaçağı olduğunda akım hemen yerin altındaki elektroda gider.b. Özet olarak şunu belirtebiliriz: Topraklama tesisatı. • Madde 3. Evlerde ve sanayi tesislerinde kullanılan metal gövdeli tüm cihazların topraklama tesisiyle korunması gerekir.11: İşletme topraklaması İşletme akım devresinin bir noktasının. bir faz iletkeninin bu noktalara karşı gerilimidir.a.b.19'da görüldüğü gibi toprağın altına gömülen metal elektroda bağlandığında ise çarpılma tehlikesi ortadan kalkar. • Madde 3.a.

42 .—Konutlarda kullanılan ve canlıların dokunabilecekleri dış muhafazaları iletken olan herçeşit aygıtların metal gövdeleri. Yapılan ölçümde toprağın direnci 4-11 ohm arasında çıkmalıdır. Toprak direncini ölçmede kullanılan aygıt doğru olarak bağlandıktan sonra ölçme yapılır. kayalık bir toprak içine gömülürse dış gövdesi metal olan bir elektrikli aygıta akım kaçağı olması durumunda sigorta atmaz. Topraklama direncinin ölçülmesi: Elektrik tesisatına yapılan topraklamanın direcinin mümkün olduğu kadar az olması istenir. faz. Kullanıcı topraklama tesisinin varlığına güvenerek metal gövdeli cihaza dokunduğunda maalesef çarpılır. Yöntem: Şekild 5. Topraklama tesisinin direncinin düşük olması korumanın daha iyi olmasını sağlar. topraklama elektrodu kuru. 3. Topraklama sisteminin direncinin 100 ohm olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım. Yapılan bir topraklama tesisatının direnç değeri özel düzenekler kurularak ölçülür. Şimdi bunları inceleyelim. İşte en tehlikeli durum budur. I = V/R = 220/100 = 2. Toprağa giden akımın değerinin düşük olması sigortayı attırmaz. Ülkemizde meydana gelen elektrik çarpmalarının büyük bir bölümü ne acıdır ki topraklamanın yanlış yapılması ya da hiç yapılmamasından kaynaklanmaktadır.20. Bu durumda toprağa doğru. —Atölye ve işyerlerindeki her türlü motor.5 m2 galvanizli sac levha ya da bakır kaplı demir çubuk kullanılır. —Dış dağıtımda kullanılan demir direklerdir. Şekil 5. dokunan kişileri çarpar. 1. Topraklama yapıldıktan sonra gerekli korumayı yapıp yapmadığını belirlemenin en doğru yolu topraklama direncini ölçen aygıt kullanmaktır. Kötü kalite bir topraklama tesisat ı sigortanın atmamasına neden olur. Elektrik tesisatı yapıldıktan sonra can güvenliği için mutlaka koruma topraklamasının yapılması gerekir. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan birinci yöntemde yapılması gereken bağlantı I. Şöyle ki. Bunun nedenini şöyle açıklayabiliriz: Şebeke gerilimi 220 V olduğuna göre. Şimdi bunları inceleyelim.2 A akım geçişi olur. Topraklama direncinin ölçülmesinde iki yöntem kullanılmaktadır. topraklayıcı elektrodan itibaren 20'şer metre aralıklı olarak gerilim elektrodu ve yardımcıelektrot çakılır. Konutlarda topraklama elektrodu olarak en çok 0. çakıllı. Hatalı topraklama sistemi nedeniyle hem enerji kaybı olur hem de topraklanmış aygıt. Topraklama elektrodu yapının çevresindeki nemli toprağa gömülür. topraklı olan aygıtın gövdesine değdiğinde I = V/R denklemine göre bir akım geçişi olur. —Sacdan yapılmış dağıtım tabloları.20'de görüldüğü gibi toprağa.

Düzgün yapılan topraklama sayesinde metal gövdeli aygıtın gövdesine kaçak olduğu anda sigorta atar. • T ile Y arasında yapılan ölçüm R2 direnci. Şekil 5. Toprağa giden akımın değerinin yüksek olması sigortayı attırır. 2. İyi bir sıfırlama için. Topraklamaya göre daha kolay ve ucuz olan sıfırlama yönteminde (Şekil 5. Alınan değerlerden yola çıkılarak: RT = (R1+R2+R3)/2 [W] denklemiyle topraklama elektrodunun direnç değeri bulunur. faz iletkenleriyle birlikte açılmalı. Çalışan cihazlar durdurulacağı zaman nötr iletkeni. Sıfırlamayla korunan aygıtın besleme kablosunda nötr hattı koptuğunda faz alıcının gövdesine gider. Ancak günümüzde tesisatlarda kullanılmaya başlanılan kaçak akım koruma rölesi 30 mA'lik akım kaçaklarını algılayabildiğinden alıcının akımı hemen kesilir. II. • G ile Y arasında yapılan ölçüm R3 direnci bulunur. II.21. Yöntem: Topraklama direncini ölçmede kullanılan aygıtın olmadığı durumlarda meger kullanılarak da topraklama tesisatının direnci belirlenebilir. elektrikli aygıtta herhangi bir kaçak olduğunda kısa devre oluşur ve sigorta atarak cihazın enerjisini keser. • T ile G arasında yapılan ölçümle R1 direnci. Topraklama sisteminin direncinin 10 W olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım Bu durumda toprağa doğru I = V/R = 220/10 = 22 A akım geçişi olur. Binayı besleyen ana kolon hattının kopması sonucu yeniden bağlantı yapılırken nötr ve faz uçları yer değiştirebilir. Nötr hattı çok iyi çalışmalıdır. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan ikinci yöntemde yapılması gereken bağlantı 4.21'deki bağlantı yapıldıktan sonra. sigorta atmaz. Sıfırlama: Elektrikli aygıtların metal bölümleriyle nötr iletkeninin birbirine bağlanmasına sıfırlama denir.Not: Hatalı topraklama sonucu çarpılma olduğu doğrudur. Bu durumda sıfırlamayla korunan aygıtın gövdesine faz gider. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 43 .22). I. II. sigorta atmaz. Şekil 5. yalnızca nötr iletkeni açılmamalıdır. Sıfırlamanın sakıncaları şunlardır: I.

erimiş lehimin kolay yapışmasını sağlar. Lehimlenecek elemanların boyutları göz önüne alınarak havya ucu eğe ile uygun şekle sokulur. Elektronik devre elemanlarının plâket üzerinde birbirine bağlanmasında en çok. çakı. lehim pastası kullanılır. Normal sıcaklıkta katı halde bulunan lehim 200–350 C°'lık sıcaklığa maruz kaldığında eriyerek sıvılaşır. • Havya ucu temiz olmalıdır. 3. % 60 oranında kalay ve % 40 oranında kurşunun karıştırılmasıyla üretilmiş lehim kullanılır. tel fırça. • Lehim dumanı sağlığa zararlı olduğundan solunmamalıdır. akımı yükselten küçük bir trafo ve lehimleme ucundan oluşan bu el takımı kısa sürede lehim yapma işlerinde kullanılır.22. Lehimin yapısı: Kalay ve kurşunun belli oranlarda karıştırılmasıyla üretilmiş alaşıma lehim denir. • Uzun süre ısıya maruz kalan elektronik devre elemanları bozulur. pas. LEHİM VE LEHİMLEME ÇEŞİTLERİ 1. Lehimin içindeki damarda bulunan reçine temizlik için yetersiz geldiği zaman ek olarak pasta kullanılır. 44 . II. Temizleme işleminde zımpara. oksit tabakalarından arındırılması gerekir. Sıfırlama ÜNİTE NO: 6 LEHİMLEME TEKNİKLERİ A. Kalem havya: Elektronik devrelerin montaj işlemlerinde en çok 30 ve 40 W güçte kalem havyalar kullanılır. Günümüzde kullanılan lehimlerin içine pasta (reçine) dolgusu yapılmaktadır. Lehimleme işlemleri: 1. yağ. Havya kullanımında özen gösterilmesi gereken hususlar şunlardır: • Havya ile lehimleme işlemi çok çabuk yapılmalıdır. tiner. 2. Havyalar: I. küfsüz olmalıdır. Lehimlenecek kısmın temizlenmesi: İyi lehimleme için yüzeyin.Şekil 5. lehimlenecek yerin temizlenmesine yardımcı olmaktadır. • Kullanılan lehim TSE belgeli olmalıdır. • Lehimlenecek elemanlar ve yüzeyler çok temiz. Lehim pastası oksit tabakasını yok eder. 2. Tabanca havya (trafolu havya): Gerilimi düşüren. Havyanın hazırlanması: Lehimleme işleminde kullanılan havyanın ucu küf tabakasından arındırıldıktan sonra lehim tabakasıyla kaplanır. Reçine. Bunlar uzun süreli olarak çalıştırılırsa trafoları arızalanabilir. Bunlar tüm gün boyunca çalışsalar dahi bir zarar görmezler.

Lehim çeşitleri Yanma: Uzun süre eleman üzerinde tutulan havya. • Kaliteli lehim ve pasta kullanılır. d. az ısıtma. Parlak görünüm lehimin iyi olduğunu gösterir. c.1-f). Aşırı lehim: Aşırı lehim kullanımı sonucu yakında bulunan elemanlarla ve baskı devre hatları arasında kısa devre oluşabilir (şekil 6. Yetersiz lehim: Az lehim kullanılırsa iyi temas olmaz (şekil 6.1-g). Lehim bölgesi kararır ve elemanlar birbirine iyi yapışmaz (şekil 6. Lehimleme işleminin yapılması: • Havyanın ucunun yeterli sıcaklığa ulaşması beklenir. zayıf ve dayanıksız olur (şekil 6. Devre istenilen kalitede olmaz.1-i). Lehim bölgesinde küçük delikler oluştuğundan iyi temas olmaz (şekil 6. kondansatör gibi elemanları bozar ve plâketi eritir (yakar). Kötü malzeme. • Lehimlenecek yüzeyler temizlenir. Kötü lehim: Temiz olmayan bölgede kötü kaliteli gereçlerle yapılan lehim donuk. Sivri uçlu lehim: Havya lehim bölgesinden yavaş çekilirse sivri uçlu. • Lehimin donuk. Kısa devre: Özensiz işçilik sonucu istenmeyen noktalar arasında lehimleme olabilir.1-h). • Lehimleme çok çabuk yapılır. Çatlamış lehim: Sıcak lehim katılaşmadan elemanlar hareket ettirilirse çatlamış.1-e). Lehim çeşitleri: a. Bu durumda devre yanlış çalışır (şekil 6. j. • Lehimleme anında eklenen parçalar kesinlikle oynatılmaz. kötü temaslı lehim oluşur (şekil 6. Şekil 6. Aşırı sıcak lehim: Lehimleme işlemi uzun süre yapılır ya da havya çok sıcak olursa yine kötü lehim olur. Soğuk lehim: Lehimleme kalitesiz ve donuk bir görünümdedir.3. Sarsıntılarda soğuk lehim elektriksel temasın ortadan kalkmasına yol açar (şekil 6. dayanıksız lehim oluşur (şekil 6. i. • İyi lehim yapma düşüncesiyle aşırı lehim harcanmaz. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 45 . Delikli lehim: Kötü malzeme kullanılması sonucu oluşur.1ı).1. • Lehimin dumanı solunmaz. diyod. • Lehim yüzeyinin çok parlak olup olmadığı gözlenir.1-c). f. g.1-d). h. 4. sivri uçlu olmaması sağlanır. Kuru lehim: Fazla pasta kullanılmasıyla oluşur. elemanların kımıldaması nedeniyle oluşur. b. transistör. e.1-b).

3. B. c. . 2. Ön lehimleme 3. Kompresörlü lehim emme pompası: Devre elemanlarının lehimlerini çok hızlı olarak sökme amacıyla geliştirilmiştir.3). Eriyen lehimi emen vakum. Devre elemanlarının lehimlenmeye hazırlanması: Devre elemanları bakırlı plâket üzerine yerleştirilirken şu hususlara özen gösterilir: Devre elemanının bacakları değer kolayca okunabilecek şekilde bükülür.5. Lehim emme pompası: Yaylı piston düzeneği sayesinde erimiş lehimi emebilen araçtır. LEHİM SÖKME İŞLEMLERİ Bozulmuş ya da görevini tam yapamayan elemanlar çeşitli el takımları kullanılarak yerinden sökülür. Havya ile eritilen lehim parçası pompa tarafından vakumlanır. b. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi: Çok kaliteli ek yapılmak istenirse ek yerleri lehimlenir. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi C. Sökme işlemi için gereken aygıtlar şunlardır: a. Şekil 6. Şekil 6. Bu sayede zaman içinde bakırın oksitlenmesi sonucu ortaya çıkan temas zorluğu ortadan kalkar (Şekil 6. elektrik motoru tarafından üretilir. İletken uçlarının lehimlenmesi (ön lehimleme): İletkenin lehimlenecek yüzeye çok iyi yapışmasını sağlamak için yapılan işlemdir (Şekil 6. Örgülü kabloyla lehim sökme: Örgülü (koaksiyel) kablo erimiş lehime bastırılırsa sıcak lehim kablonun üzerine yapışır. Dikey olarak lehimlenecek elemanlar tam dik olarak yerleştirilir.2. Üniversal plâket üzerine nokta lehimleme yapımı: Düzgün lehimleme yapmayı öğrenmek için çalışmalar yapılmalıdır.2). LEHİMLEME UYGULAMALARI 1. Bu yöntem ile lehim sökmek pek sağlıklı olmadığından az kullanılır. Elemanların bacak uzunluklarının eşit ve normal gerginlikte olması sağlanır. 46 . Balonlu lehim emme pompası: Lehim havya ucuyla ısıtılınca balon sıkılıp bırakılırsa erimiş lehim balon içine çekilmiş olur. d.

gerilim. Bu tip aygıtlar. Hata oranları % 0. Bunları sınıflandıracak olursak: a. Entegrenin tüm ayaklarındaki lehimler pompayla tam olarak emildikten sonra gövde hafifçe çekilerek söküm yapılır. kondansatör. kazanç. frekans. gerilim. Gösteren ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklüğün o andaki değerini gösterirler. Üretilen ölçü aletlerinin doğru ölçüp ölçmediğini belirlemek için yapılan ayarlamada kullanılan primer ölçü aletine etalon (ayarlayıcı) denir b. frekans. Ölçü aletlerinin sınıflandırılması: a. gerilim. direnç. (Bu işlem havya ile ısıtılan ayak üzerine enjektör iğnesi geçirilerek yapılır. iş. transistor gibi elemanları plâketten sökmek son derece kolaydır. 1.0. akım. ÖLÇME Bilinen bir büyüklükle aynı türden bilinmeyen bir büyüklüğün karşılaştırılmasına ölçme denir. ölçü aleti üretim. direnç. diyot. zaman.Lehimli devre elemanlarının sökülmesi: Sökülmek istenen devre elemanları için en çok kalem havya ve pistonlu lehim emme pompası kullanılmaktadır. uzunluk. güç. Uygulamada yaygın olarak. Toleransları (hata oranları) % 0. sıcaklık ölçme işlemlerinde kullanılır. bobin.) ÜNİTE NO: 7 ÖLÇME VE ÖLÇME TEKNİKLERİ A. Ölçme ve ölçmenin önemi: Ölçme işlemi. Direnç. tamir işletmelerinde kullanılır.5 – 2.5 arasında değişir. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu tip aletler. ARGE (araştırma-geliştirme) laboratuarlarında. Sekonder (ikincil. Elektrikli ve elektronik sistemlerde ölçme çok yaygın olarak kullanılır.2 arasında değişir. direnç. Akım. hassas) ölçü aletleri: Bu tip aygıtların kalitesi yüksek olduğundan son derece pahalıdır. alan. Primer (birincil. karşılaştırma. hız. kazanç gibi değerleri ölçmesini bilmeyen bir teknik elemanın onarım ve imalât işlerini yapması mümkün değildir. bilgi alma amacıyla yapılır. çok hassas cihazların üretildiği fabrikalarda. Fiyatları primer tiplere göre ucuz olduğundan uygulamada en çok bunlar kullanılır. Elektrik ölçü aletlerinin tanıtılması: Elektriksel büyüklükleri ölçmede kullanılan ölçü aletleri çeşitli özelliklere sahip olacak şekilde üretilmektedir. güç. Ancak çok ayaklı entegrelerin sökülmesi titiz çalışma gerektirir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 47 .1 . orta kalite) ölçü aletleri: Değerleri ölçerken tam değeri gösteremezler. ayar. iş vb. gibi değerlerin ölçümü yapılır. hacim. güç. Plâkete girmiş olan ayakların lehimleri tam olarak sökülemiyorsa kalın delikli bir enjektör iğnesi kullanılarak ayakların plâketten ayrılması sağlanır. akım. 3. ağırlık. 2.

Analog ve dijital yapılı modelleri vardır. d. Toplayan ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklükleri sürekli olarak toplarlar. Pensampermetre: Alıcının akımını kablo bağlantısı yapmadan ölçebilen aygıttır. Devreye paralel olarak bağlanan voltmetreler. Bu aletlerin içinde akım ve gerilim bobini bulunur. nanoamper (nA). Sembolü I. ağırlık. Akım bobini alıcıya seri bağlanırken. gerilim. kısaca A ile gösterilir. kamera vb. birimi amperdir. profesyonel kullanıcılar tarafından tercih edilmektedir. mikroamper (mA). onarım ve üretimi ile ilgili süreçlerde çok önemli bir yardımcıdır. Osilaskop: Akım. faz farkı gibi elektriksel değerleri ekranında göstererek ölçme yapan aygıttır. Frekansmetre: Alternatif akımın saniyedeki titreşim sayısını ölçmeye yarayan araçtır. c. kiloamper (kA). sıcaklık. miliamper (mA)ve akımın üst katları. i. Uygulamada birçok modeli bulunan ve pahalı olan bu tip aygıtlar genelde dijital yapılı olup. Özellikle TV. Akımın ast katları. Amper. Özellikle. frekans. basınç. nokta. 4. iş. Analog ya da dijital yapılı olarak üretilen ampermetrelerin DC. Sayaç: Yapısı wattmetreye benzer. titreşim. AC ya da DC+AC akım ölçebilen çeşitleri vardır. LCRmetre: İndüktans. megaamper (MA). analog ve dijital yap ılı olarak üretilmektedir. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu araçlar. Ampermetre: Devredeki alıcının çektiği akımın değerini göstermeye yarayan aygıttır. AKIM ÖLÇMEK Akım. AVOmetre: Akım. Bellekli (hafızalı) ölçü aletleri: Elektronikteki gelişmeler sayesinde üretilmiş çok işlevli aygıtlardır. c. Voltmetre: Elektrik devresinin ya da şebekeye bağlı alıcının gerilim değerini ölçmeye yarayan aygıttır. gibi cihazlar ın bakım. harf ya da rakam ile kaydeden aygıtlardır.b. Yaygın olarak kullanılan elektrik ölçü aletleri hakkında temel bilgiler: a. g. alıcıların çektiği enerjiyi numaratör düzeneği sayesinde sürekli olarak toplar. B. kapasite ve direnç değerini ölçmede kullanılan aygıttır. gigaamper (GA) 48 . Örneğin elektrik sayacı. Özellikle fabrikalarda üç fazlı motorların akım değerlerini ölçerken büyük kolaylık sağlar. b. Tek fark. pikoamper (pA). video onarım işlerinde arızalı kondansatör ve bobinlerin belirlenmesinde kullanılan LCRmetreler çok yararlı olmaktadır. akış kaydetme işlemlerinde kullanılır. gerilim bobini paralel olarak bağlanır. Kaydedici ölçü aletleri: Ölçülen büyüklüğün değerini çizgi. f. ibre yerine dönen disk ve numaratör kullanılmış olmasıdır. TV. direnç değerlerini tek bir cihaz ile ölçmek amacıyla üretilmiştir. ampermetre ile ölçülür. gerilim. e. h. Wattmetre: Alıcıların gücünü ölçmeye yarayan aygıttır. d. video. Ampermetre devreye seri olarak bağlanır.

İşte bu nedenle. I = Devreden geçen toplam akım.5 -10 A vb. Ampermetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Büyük akımları ölçmek için üretilen ölçü aletlerinin fiyatı. Ölçme sınırı artırılacak bir ampermetreye bağlanması gereken direncin bulunmasında kullanılan denklem: Denklemde.100 . boyutları. Yanlışlıkla paralel bağlama yapılırsa devrenin sigortası atar ya da ampermetre bozulur. Öte yandan ölçme hassasiyetini sağlamak güçleşir. akımı. Kullanılan ampermetrenin iç direnci hassas bir ohmmetreyle belirlenmiş ve 0.500 A gibi yüksek akım değerlerini ölçmek mümkündür. Verilenler: Ra = 0. Ampermetreyi devreye bağlama ve akım ölçme: Ampermetre akımın ölçüleceği devrede alıcıya seri olarak bağlanır. Bobinin manyetik alanıyla gövde içindeki doğal mıknatısın alanı birbirini iterek ibrenin sapmasını sağlar. 1. Küçük değerli akımları ölçmek için üretilmiş bir ampermetreyle yüksek akımları ölçmek için iki yöntem vardır: I. Ia = Ampermetreden geçen akım. gerilimin cinsi ve aygıtın ölçme sınırı göz önüne alınır.2 Q Ia=5A I = 50 A Rş = ? Çözüm: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 49 . 1 . Ra = Ampermetrenin iç direnci. Rş = Şönt direncin değeri. iş = Şönt dirençten geçen akımdır. Analog ampermetrenin ölçme ilkesi: Kalın kesitli ve az sarımlı bobinden geçen akım. Paralel direnç (şönt) kullanılarak akım ölçme: Ampermetrenin uçlarına paralel olarak uygun değerli bir direnç bağlayarak aygıtın ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Ampermetrenin akımı ölçülecek alıcıya seri olarak bağlanışı.2. bobin etrafında manyetik alan yaratır.1. Ampermetrenin ölçme sınırını 50 ampere yükseltmek için paralel bağlanması gereken direncin değerini hesaplayınız. gibi değerleri ölçebilecek şekilde üretilmiş bir ampermetreyle 50 . Şönt direncin ampermetreye bağlanması.2 ohm olarak bulunmuştur. Örnek: En fazla 5 amper ölçebilen bir ampermetreyle 50 amperlik bir akım ölçülecektir. ağırlığı fazla olur. Akım ölçme işlemi yapılırken rasgele ampermetre kullanılmaz. Şekil 7. Devredeki alıcının gücü.Şekil 7. 3. 2.

Gerilimin ast katları. C. 50 . Gerilimin diğer tanımları: Tanım 1: Bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. Uygulamada analog ve dijital yapılı olmak üzere iki tip voltmetre kullanılmaktadır. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. akım trafosunun primer sargısı faz iletkenine seri bağlanır. Trafosunun bağlantısı. Pikovolt (pV). E ya da e ile gösterilir.R [V] şeklindedir. gigavolt (GV). megavolt (MV). Tanım 2: Bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. voltmetre alıcıya paralel bağlanarak ölçülür. Voltmetreyi devreye bağlama ve gerilim ölçme: Voltmetreyle gerilim ölçümü yapılacağı zaman aygıtın ölçme sınırı. sekonder ise ince kesitli telden çok sipirlidir. nanovolt (nV). Voltmetrenin ölçme ilkesi: Gerilim. Akım yapılabilir. Örnekler • 200 mV kaç volttur? : 0. Trafonun sekonder sarım uçlarına ise 5 amperlik küçük bir ampermetre bağlanır. Elektronları yararlı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. 200/5 amperlik akım trafosunda sekondere bağlı ampermetre 3 amperi gösteriyorsa primerden 120 amperin geçtiği anlaşılır. Dijital yapılı voltmetelerin yapısında ise display. Gerilim. Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. Ancak bu dönüş bir yarar sağlamaz. Analog voltmetrelerin içinde ince kesitli. sürücü entegre. Not 2: Akım trafosuyla yalnızca AC akımların ölçümü Şekil 7.2 V • 1 kV kaç volttur? : 1000 V I. Birimi volt (V).75/5 -100/5 -150/5 . Şöyle ki. Akım trafosu kullanarak akım ölçme: Az akım çeken sanayi tesislerinde ampermetreler şebekeye doğrudan bağlanır. Akımın 50 amperden fazla olduğu tesislerde ise akım trafosu adı verilen aygıtlar kullanılarak akım ölçülür. Uygulamada 50/5 . Primer kalın kesitli telden az sipirli.II.60/5 . çok sarımlı yüksek dirençli bir bobin vardır. U. gibi elektronik devre elemanları bulunur. II. |aikrovolt (M-V).3. GERİLİM ÖLÇMEK Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. voltmetreyle ölçülür ve V. Paralel bağlanarak kullanılması gereken voltmetre yanlışlıkla seri bağlanırsa aygıt yanlış bir değer gösterir ve alıcı çalışmaz. Kilovolt (kV). analog/dijital çevirici entegre vb. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. Not 1: Akım trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. EMK) denir. gerilimin türü gibi unsurlar göz önüne alınmalıdır. Akım trafosu: Yüksek değerli akımları 5 A düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında.200/5 A değerindeki akım trafoları yaygın olarak kullanılmaktadır. denklemi: V = I. milivolt (mV) ve gerilimin üst katları. Primer sargısından geçen akımın oluşturduğu manyetik alan sekonder sargısında küçük değerli bir akım oluşturur.

alıcıdan akım geçmektedir. Not 1: Gerilim trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. V=380V. Rv: Voltmetrenin iç direnci. Seri bağlanacak direncin değerini belirlemede kullanılan denklem: Denklemde. D. III. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. voltmetre skalası (kadranı) yeniden taksimatlandırılır (bölüntülenir). 106. Bu yaklaşıma göre. Gerilim trafosu: Yüksek değerli gerilimleri 100 V düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır. Ön direncin Vv: Voltmetrenin bobininin üzerinde düşen gerilimdir.4. voltmetreye bağlanışı Örnek: Ölçme sınırı 10 V olan bir voltmetrenin bobininin direnci 2000 ohmdur. Küçük gerilimleri ölçmek için yapılmış olan voltmetre ile büyük gerilimleri ölçmede kullanılan ikinci yol gerilim trafosu kullanma yöntemidir. Gerilim trafosunun bağlantısı. DİRENÇ ÖLÇMEK Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. Alete seri olarak bağlanması gereken direncin değerini bulunuz. Bu voltmetreyle 380 voltluk bir şebekede ölçüm yapılmak istenmektedir. Voltmetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Küçük gerilimleri ölçmek için üretilmiş bir voltmetreye seri direnç eklenerek ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Not 2: Gerilim trafosu yalnızca alternatif akım devrelerinde kullanılabilir. Direnci şöyle de tanımlayabiliriz: 1 mm2 kesitinde. Rö: Ön direncin değeri.5. Çözüm: Hesaplanarak bulunan ön direnç bağlandıktan sonra. Voltmetreyle gerilim ölçme. V: Devreye uygulanan gerilim. Şekil 7. devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler.3 cm boyunda civa silindirin 0°C'daki direncine 1 ohm (Ω) denir. Başka bir anlatımla. Şekil 7.Şekil 7. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 51 . Verilenler: Rv = 2000 Ω.6.

Ohmmetreyle direnç ölçme: • Ohmmetreyle ölçüm yapılırken direnç kesinlikle gerilim kaynağına bağlı olmamalıdır. Pot (Rs) ile ayar yapılarak ibrenin en büyük değeri göstermesi sağlanır. R = V/I. miliampermetreye paralel bağlanarak ölçüm yapılır. Ölçülecek direnç paralel bağlandığında aletten geçecek akımın bir kısmı dirençten geçer ve ibre maksimum değerden küçük bir değer gösterir. Ölçülen değer göstergede okunurken kademe komütatörünün gösterdiği çarpan göz önüne alınır. pil ve ayarlı dirençten oluşur. x100 Ω. pil ve ayarlı direncin birleşiminden oluşmuştur.Ω). birimi ise Ω (ohm)'dur. Seri ohmmetreler: Döner çerçeveli miliampermetre. Not 1: Paralel tip ohmmetreyle ölçme işlemi bittiğinde S anahtarı açılmalıdır. Daha sonra değeri belirlenecek direnç. Direnç birimlerinin ast katları.000 Ω olacaktır. nanoohm (nΩ). 1. Ölçme yapmak için önce A-B uçları birbirine değdirildikten sonra Rs potuyla ayarlama yapılıp ibrenin sıfırı göstermesi sağlanır. • Kullanılan ohmmetrenin pilinin eski olup olmadığı kontrol edilmelidir. komütatör kademeleri artırılır (x10 Ω. Skalada bir değer okunamıyorsa. miliohm (mΩ) ve direnç birimlerinin üst katları. x1 k. Elektrik devresinde kullanılan iletkenin boyu kısa ve kesiti kalın ise bu elemanın dolaşan akıma gösterdiği direnç çok az olur. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. gigaohm (GΩ)’dır. • Küçük boyutlu dirençler ölçülürken problar dirence değdirildiğinde parmaklar direncin her iki ucuna aynı anda değdirilmemelidir. döner çerçeveli miliampermetre. mikroohm (µ. Ohmmetrenin kademe komütatörü en küçük değere (xlΩ) ayarlanır ve ölçülen direnç değeri okunur. II. direnç değeri 22x1k = 22. Ohmmetrenin ölçme ilkesi: Direncin değeri en kolay şekilde ohmmetreyle ölçülür. Örneğin x1k kademesindeyken skalada 22 görülürse. • Ohmmetre ile ölçüm yapmaya başlamadan önce ibrenin 0 değerini göstermesi sağlanmalıdır. Pikoohm (pΩ). Bu yapılmazsa pil çabuk biter. 2. megaohm (MΩ). Uygulamada kullanılan analog ohmmetrelerin çeşitleri I. Paralel ohmmetreler: Küçük değerli dirençlerin ölçülmesi için yapılmış bu tip ohmmetreler. Çünkü zayıflamış pil ile yapılan ölçüm pek sağlıklı olmaz. x10 k gibi). Paralel ohmmetreyle ölçüm yaparken önce S anahtarı kapatılır. Daha sonra ölçülecek direnç A-B uçlarına değdirilir ve direnç değerleriyle bölüntülenmiş göstergeden değer okunur. Ancak kullanılan iletken uzun ve ince ise akımın geçişine gösterilen zorluk (direnç) artar Direncin sembolü R. Paralel tip ohmmetrelerde küçük değerler skalanın baş tarafında (solda) büyük değerler ise sağda bulunur. Not 2: Paralel tip ohmmetreler uygulamada yaygın olarak kullanılmaz. 52 .elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. Kiloohm (kΩ). denklemi.

ampermetrenin üzerinde düşen gerilim önemsiz kalır ve dikkate alınmaz (ihmal edilir). Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 53 . O nedenle ampermetrenin önde olduğu bağlantı sadece 1 kΩ'dan küçük değerli dirençlerin değerinin ölçümünde kullanılır. İşte bu nedenle ölçülen akım sadece alıcının akımı olmamaktadır. Ampermetre ve voltmetre yardımıyla direnç ölçme: Direnç değeri ölçülecek alıcı devreye bağlanır. I. R=V/I denklemi kullanılarak direnç hesaplanır. Bu durumda alıcının direnci çok doğru olarak bulunur.• Üretici kurumun önerisi göz önüne alınarak uygun pozisyonda tutularak ölçüm yapılmalıdır. Eğer ölçülen direnç 1 kiloohmdan fazla bir değere sahipse yapılan ölçümde sonuç hatalı çıkar. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7.7. Eğer alıcının direnci ampermetrenin direncine göre çok büyük olursa alıcı üzerindeki gerilime göre. Alınan değerlere göre yapılan hesaplamada direnç değeri daha küçük bulunur. voltmetreden gerilim değeri okunduktan sonra. Ampermetreden akım değeri. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7. Ohmmetrenin ölçme alanının genişletilmesi ve kademeli ohmmetreler: Uygulamada kullanılan analog ya da dijital tip ohmmetrelerin çeşitli direnç değerlerini kolayca ölçebilmesi için sabit dirençler kullanılarak ölçme alanı genişletilebilmektedir. 4. Şekil 7.8'de verilen bağlantı yönteminde voltmetre alıcının ve ampermetrenin üzerinde düşen gerilimi birlikte ölçmektedir. 3. II.7'de verilen bağlantı yönteminde ampermetre alıcının çektiği akımın yanı sıra voltmetreden geçen akımı da ölçer.

10’da iç yapısı verilen elektrik sayaçları kullanılır. ince kesitli çok sarımlı gerilim bobini paralel olarak bağlanır. E. Şekil 7. Wattmetrenin içinde şekil 7. Bir fazlı (monofaze) aktif sayaçlar ev ve iş yerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. O nedenle ampermetrenin sonda olduğu direnç ölçme düzenekleri 1 kiloohmdan büyük değerli dirençlerin ölçülmesinde kullanılır. Wattmetrenin iç yapısı. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme. I ile işaretlenmiş akım bobini uçları alıcıya seri olarak bağlanır.10.9.8. Not: Dijital yapılı ampermetre ve voltmetrelerin yaygınlaşmasıyla birlikte ampermetrenin önde ya da sonda olması sonuç üzerinde etkili olmaz olmuştur.9'da görüldüğü gibi akım ve gerilim bobini bulunur. WATTMETRE İLE GÜÇ ÖLÇMEK Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ölçülebilir. gerilim bobini. Kalın kesitli az sarımlı akım bobini alıcıya seri bağlanırken. 54 .10'da görüldüğü gibi akım bobini. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. O nedenle yukarıda anlatılan iki yöntemle direnç ölçme uygulama alanından kalkmıştır. Şekil 7. Wattmetrenin içyapısı. Üç fazlı (trifaze) aktif sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. Wattmetrenin 4 adet bağlantı terminali (ucu) vardır. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçmek için şekil 7. V ile işaretlenmiş gerilim bobini uçları alıcıya paralel bağlanırken.Ancak ampermetrenin iç direnci alıcının direncine yakın bir düzeyde ise sonuçlar hatalı çıkar. Şekil 7. Bir fazlı aktif sayaçlar şekil 7. numaratör.

Stator: Manyetik alanın meydana geldiği kısımdır. Stator sargılarında oluşan döner manyetik alanın. mekanik enerjiye dönüştüren makineye motor denir.9 50 Hz B3 P 44 O . motor hakkındaki bilgileri veren motor etiketleri bulunur. a. çok küçük ve çok büyük güçte imal edilebilmeleri ve son yıllarda gelişen teknoloji sayesinde devir sayıları da.8 mm kalınlığında bir tarafı silisyumlu sacların özel kalıplarda oluklar açılarak preslenmesiyle imal edilir (Şekil 1. Rotor. bakımının daha az olması. Sincap kafesli rotor ( kısa devreli rotor ) Bilezikli rotor ( sargılı rotor ) 2.11. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. Asenkron motorun duran kısmını oluşturur. GAMAK: Motoru imal eden firmanın adı 2. Şekil 1.5 kW İz K1 B cos ip: 0.Motor Etiketinin İncelenmesi: Her motor üzerinde genellikle alüminyumdan yapılmış.4.Sayacın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar. dönme hızı ile rotorun dönme hızı aynı olmayan motorlara asenkron motor adı verilir. 0. b.8 A 10 HP 2880 d/d O 2-985 7.2 Motor etiketleri Burada yazılan bilgileri sırasıyla açıklayalım: °GAMAK TİP: GM 132526 1. TİP = GM 132526 : Motorla ilgili fabrikasyon bilgiler 3~ACM0T0R Nr: 1065179 HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 55 A 380 V 14. b. Genel olarak iki tipte yapılır. Stator. Alüminyum disk sayacın markasına göre 600. çeşitli fazda yapılmaları.Motorun Tanıtılması: Giriş: Elektrik enerjisini. Bir fazlı aktif sayacın devreye bağlantı şeması.Rotor: Asenkron motorun dönen kısmına denir. Şekil 7. c.0. ÜNİTE 8: OTOMATİK KUMANDA TEKNİKLERİ A. Asenkron motorlar ucuz olması. Üç fazlı asenkron motorların genel yapıları: Asenkron motorlar genel olarak üç kısımdan meydana gelir a. frekans değiştirilerek ayarlanabildiği için endüstride en çok kullanılan motorlardır. ASENKRON MOTORLAR 1. Not: Günümüzde dijital elektronik devreli sayaçlar da üretilmektedir.1). Gövde ve kapaklar.

1..W2 sırası ile bağlanırsa. 9.W1 sırası ile.3 fazlı A...V2 sırası yerine U2 . Kutu içerisinde altı uçtan oluşan klemens bulunur ve sargı giriş-çıkış uçları bu klemense bağlantı yapılır Klemensin üç ucuna sargı giriş uçları.. 7.U2 ..V1 ..).. motor dışına genellikle altı uç çıkartılır..2 .. sargılardan akım geçmez ve motor çalışmaz.V2 sırası ile bağlanır.. 7.985: Motorun üretildiği ay ve yıl Motor tip kodlarının açıklanması: GM: Gamak marka 3 fazlı kısa devre rotorlu asenkron motor.3.... Çıkış uçları W2 . Cosφ = 0.. 50 Hz.14... Doğru bağlantı Yanlış bağlantı Doğru bağlantı 56 . A : Motorun bağlantı şekli 5.... Ancak motorun üçgen bağlanması durumunda her fazın giriş ve çıkış uçları bağlantı köprüleri tarafından kısa devre edildiğinden. (Şekil 8.380 V : Motorun bu bağlantıda çalışma gerilimi 6....: Motorun çalışma frekansı 11.. Bilindiği gibi üç fazlı asenkron motorlarda sargı uçları. b: Uzun) 3-Klemens baglantı kutusu incelenmesi: Üç fazlı asenkron motorlarda stator sargıları motor içerisinde değişik şekillerde bağlandıktan sonra..Sargı giriş ve çıkış uçlarının motor dışına çıkartıldığı bölüme klemens bağlantı kutusu denir... çıkış uçları ise W2 ... motorun yıldız çalışması durumunda bir sorun olmaz. L..Giriş Ucu :Wr Çıkış Ucu : W2 harfleri ile belirtilir....5 KW olarak da yazılabilir......U2 .. L: Uzun ) b : Stator paket boyu ( a: Kısa.Giriş Ucu : Vr Çıkış Ucu : V2 L3 Fazı için ....10 HP: Motordan alınabilecek nominal güç.C..8A:Motor tam yükünde yüklendiği zaman çekeceği akım (Nominal akım).9 : Motor normal yükle yüklendiği zaman motorun güç katsayısı (Akım ile gerilim arasındaki faz farkının kosinüs değeri). 8...Giriş Ucu : U1f Çıkış Ucu : U2 L2 Fazı için... 200 : Tabandan mil eksenine yükseklik.... Klemens uçlarına giriş uçları soldan sağa doğru U1 .. L : Gövde uzunluğu ( K: Kısa. M: Orta.2880 min'' veya 2880 d/dk veya 2880 rpm: Motor tam yükle yüklendiğinde rotor devir sayısı 10..... diğer üç ucuna da sargı çıkış uçları bağlanır. Fazı için.V2 .. Motor: Motorun çalıştırılması gereken akım çeşidi ve faz sayısı 4...

Klemens bağlantı kutusu konusunda uçların karşılıklı gelmemesi gerektiği söylenmişti. Hat akımı ise faz akımına eşittir. sargıların çıkış uçları olan Z-X-Y kısa devre edilirse. yıldız bağlantı durumunda sorun çıkarmamasına rağmen üçgen bağlantı durumunda sakıncalıdır. V .Z uçları birleştirilirce. faz gerilimi hat geriliminin 1 / -J3 'ü şeklinde de belirtilir. üçüncü fazın çıkış ucu da birinci fazın giriş ucu ile bağlanırsa. WY uçları kısa devre edilir. Yıldız bağlantıda sargılar arasında 120° faz farkı olduğundan. Diğer yandan faz gerilimi. Üçgen bağlantıda hat gerilimi faz gerilimine eşittir. hat akımının %58'idir. W . Bu bağlantıda hat akımı faz akımının J3 katıdır. Uçların karşılıklı gelmesi. sargı uçları kısa devre edilir ve birer uçları boş bırakıldığından herhangi bir akım geçişi olmaz ve motor çalışmaz. Şekil 8.2.Şekil 8.V-W 'ye üç faz (RST) gerilim uygulanıp. Yıldız bağlantı A şeklinde gösterilir. ZXY sırası ile bağlanır ve pirinç köprülerle UZ . Bu durum. Aynı zamanda faz akımı. faz akımı hat akımının 1/Vİ3 'ü de denilebilir. ikinci fazın çıkış ucu üçüncü fazın giriş ucu ile. motorun çalışmasında herhangi bir değişiklik meydana getirmez. 5-Üçgen bağlantı ve özellikleri: Motor klemensi üzerindeki birinci fazın çıkış ucu ikinci fazın giriş ucu ile.2. bu bağlantıya Yıldız Bağlantı denir (Şekil 8.0.4-a 'da da görüldüğü gibi uç bağlantıları pirinç köprülerle yapılırken U-X. Yıldız Bağlantı (A) Aynı şekilde yıldız bağlantı. Üçgen bağlantı A şeklinde sembolize edilir.VX .1. hat gerilimi faz geriliminin V3 katıdır. Klemens bağlantıları 4-Yıldız bağlantısı ve özelliği: Stator sargılarının giriş uçları olan U.). bu şekildeki bağlantıya Üçgen Bağlantı denir.Y. Çünkü Şema 1. Bu durum. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 57 . Bu nedenle uçlar UVW. hat geriliminin %58 ' idir denilebilir (380 . Bu orana. sargıların ZXY uçlarına şebeke gerilimi uygulanıp UVW uçları kısa devre edilerek de yapılabilir.58 = 220 V).

Fazlardan üçünün birden yer değiştirmesi durumunda ise devir yönünde değişme olmaz (Şekil 8. Dolayısıyla rotor dönüş yönü de değişir.5. Üçüncü faz ise sabit kalır. R S T R S T R S T M o to r s a ğ a M o to r s o la M o to r s o l a M o to r s o l a Şekile8. motora gelen fazların yer değiştirmesi ve motorun ters dönmesi. Üçgen Bağlantı ( A ) Motor etiketinde A380 V yazan motorlar üçgen bağlanır.3. b) Doğru bağlantı Şema 8.Şekil 8. Örneğin. motorun devre dışı kalması istenir. Motor devir yönünü değiştirme ihtiyacı çeşitli sebeplerden ortaya çıkabilir. bir faz sargısına yıldız çalışması durumunda 220 volt. üçgen çalışması durumunda ise 380 volt uygulandığını belirtir. a) Yanlış bağlantı. stator sargılarında meydana gelen döner manyetik alanın da yönünü değiştirir. Motorun ters dönmesi makinenin hatalı çalışmasına neden olur. MOTOR KORUMA RÖLELERİ VE SİGORTALAR: Asenkron motorların aşağıda açıklanan nedenlerden dolayı normal çekmesi gereken akımlarının üzerinde akım çekmesi durumunda. Çünkü motorun dönüş yönü.4. motorun sökülüp yeniden bağlanması ve ters dönmesi bu sebeplerden bazılarıdır. motorun çalıştırdığı makinenin de dönüş yönünü değiştirir. 6-Devir yönünün değiştirilmesi: 3 fazlı asenkron motorlarda dönüş yönü çok önemlidir. Motorun devir yönünü değiştirmek için motora uygulanan R-S-T fazlarından herhangi ikisinin yer değiştirmesi gereklidir.5). 3 fazlı asenkron motorlardandevir yönünü değiştirme dön r döner döner dö er B. Motor etiketinde 220/380 volt yazması. Aksi 58 . Bu da çeşitli zararlara yol açabilir. İki fazın kendi arasında yer değiştirmesi.

Faz sigortalarından birisinin atması c Kontaktör kontaklarından birisinin özelliğini kaybetmesi ve akımı iletmemesi d. geciktirici bir elemanla önlenir. aşırı akım rölesi adı verilir. Şebeke frekansının sık sık dalgalanması 4. Motorun çok sık olarak durdurulup çalıştırılması 5. Bu zararların meydana gelmemesi için motor devrelerinde aşırı akım röleleri ve sigortalar kullanılır. motor kontaktörünün enerjisini keser. Açılan kontak. motorun sıcaklık derecesini yükseltir ve Şekil 8. Aşırı akım röleleri motorlara seri olarak bağlanırlar. Motorun sürekli olarak aşırı yükte çalıştırılması 10.6. motorun şebekeden çektiği akım geçer. Motor kayıplarının fazla olması. Motor milinin herhangi bir nedenle sıkışması 3. Aşırı akımın motordan sürekli olarak geçmesi. 8.Yalnız hatları korurlar. Elektrik devrelerinde kullanılan sigortalar da koruma görevi yaparlar. motor için sakınca yaratır. Motorlarda yol verme süresinin ve frenleme süresinin uzun tutulması 11.Aşırı akım rölesi motoru yakar. 7.Şebekeden gelen gerilimin fazlarından birinin kesilmesi b. aşırı akım rölesinin kontağı açılır. Böyle geçici durumlarda rölenin çalışması. Asenkron motorların şebekeden aşırı akım çekmesinin nedenleri: 1. Motor bağlantı şeklinin yanlış yapılması (Üçgen çalışması gerekirken yıldız çalıştırılması) 9. motor devresindeki iletkenler zarar görebilir. Çünkü uzun süre geçen aşırı akım. Motorun iki faza kalması. Motorun sürekli olarak düşük gerilimle çalışması 2. röle üzerinde bulunan butona elle HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 59 . Motorun yol alma anında kısa süre çektiği aşırı akım.taktirde stator sargıları yanabilir. aynı akım aşırı akım rölesinden de geçeceğinden.A. Çalışma karakteristikleri nedeniyle sigortalar elektrik motorlarını koruyamazlar. Bu nedenle kısa süreli aşırı akımlarda aşırı akım rölesinin çalışıp motoru devreden çıkarmaması gerekir. Üzerinden geçen fazla akım nedeniyle atan bir aşırı akım rölesi.Yani bir aşırı akım rölesinden. Böylece motor devreden çıkar ve yanmaktan korunmuş olur. bu aşırı akım motora zarar vermez. Bunun sebepleri ise: a. röleleri: Aşırı akımların elektrik motorlarına vereceği zararları önlemek için kullanılan elemanlara. Statorda faz sargı dirençlerinin eşit olmaması (sargılar arasında kısa devre ya da spir sayılarının eşit sarılmaması) 1-A. Herhangi bir nedenle motor fazla akım çektiğinde. Soğutma sisteminden oluşan arızalar.Üç fazın akımını taşıyan iletkenlerden birinin kopması 6. bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Çalışma anında motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa.

Bazen de her aşırı akım rölesinin ayrı bir kontağı olur.rölenin çalışıp kontağı açması. Kısa süreli aşırı akımlarda. Aşırı akım röleleri manyetik ve termik olmak üzere iki kısma ayrılırlar. Örneğin bobin sabit tutulup demir nüve aşağıya kaydırılırsa. 60 . Aşırı akım rölesinin normalde kapalı kontağı kumanda devresinin girişine konur.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Bir manyetik aşırı akım rölesi elektromıknatıs. Manyetik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanılması : Manyetik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerine genellikle şekildeki gibi bağlanırlar. kumanda devresinin akımı kesilir ve motor durur. motor herhangi bir nedenle uzun süre aşırı akım çekerse. Bu kontak açıldığında. devrenin açılmasından bir süre sonra otomatik olarak normal konumuna dönerler.basarak kurulur. Yalnız aşırı akım rölesini kurmadan önce rölenin atmasına neden olan arızayı gidermek gerekir. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Güç devresinde kullanılan aşırı akım röleleri daha çok bir kontağı kumanda ederler. Yani bobinden motorun akımı geçer. manyetik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller. bir süre sonra kontak açılır. Üç fazlı motor devrelerinde genellikle her faz için bir aşırı akım rölesi kullanılır. örneğin motorun yol alma anında çektiği akımda. aşırı akım rölesinin devreyi açma akımı büyümüş olur. Eğer bobinden geçen aşırı akım normal değerine düşmezse. Devrelerde yandaki şekilde gösterilirler. aşırı akım rölesi yalnız bir iletken üzerine konur. Yani bu aşırı akım röleleri kendi kendilerine kurulurlar. demir nüvenin bobine göre olan durumunu değiştirmekle yapılır. Bütün iş tezgahlarında kullanılan aşırı akım röleleri elle kurulurlar. manyetik aşırı akım rölesi adı verilir. Manyetik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının manyetik etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. Çalışma devam ederken. kontak ve geciktirici eleman olmak üzere üç kısımdan oluşur. Bu bağlantıda üç faz üzerine konan üç manyetik aşırı akım rölesi. kısa süreli aşırı akımlarda. Manyetik aşırı akım rölelerinde akım ayarı. Bazı ev tipi aygıtlarda örneğin buz dolaplarında kullanılan aşırı akım röleleri. Bazı aşırı akım röleleri de üzerlerinde bulunan bir vida aracılığı ile hem otomatik ve hem de elle kurma konumuna dönüştürülebilirler. Yani yağ dolu silindir içinde hareket eden pistondan oluşan geciktirici eleman. demir nüvenin hareketi yavaş olur. bobin demir nüveyi yukarıya doğru çeker. yağ dolu silindir içinde hareket eden bir pistonla önlenir. bir kapalı kontağı kumanda eder. Aşırı akım rölesinin bobininden normal değerinin üzerinde bir akım geçtiğinde. Elektromıknatısın bobini güç devresinde motora seri olarak bağlanır. Bir fazlı alternatif akım veya doğru akım motor devrelerinde. Bazen de yalnız iki fazın üzerine bir aşırı akım rölesi konur. Bu nedenle aşırı akım rölesinin kontağı hemen açılamaz. Silindir içinde bulunan piston nedeniyle.

Her termik aşırı akım rölesi iki akım değeri arasında çalışır. Bu nedenle akım şiddeti büyük olan termik aşırı akım röleleri alttaki şekilde görüldüğü gibi direkt ısıtmalı olarak yapılırlar.Motora zarar verecek değerde bir akım sürekli olarak ısıtıcıdan geçerse. ısıtıcıdan geçen bu akım bimetali ısıtacak fırsatı bulamaz. Endirekt ısıtmalı A. Termik aşırı akım rölesi bu durumda bir akım trafosuyla veya şönt dirençle beraber kullanılır. Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesi ısıtıcı. Şekil 8.9. Direkt ısıtmalı A.A.8. Çok büyük akımlar için yapılacak direkt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri de aynı nedenlerle kullanışlı ve ekonomik olmaz. Yani ısıtıcıdan motor akım geçer. Aşırı akım rölesinin devreye bağlantısı. Gerek akım trafosu ve gerekse şönt direnç termik aşırı akım rölesinin çalışma akımını yani kapasitesini büyütür.rölesi Direkt Isıtmalı: Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinin akım değerleri büyüdükçe.rölesi Direkt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinde ısıtıcı eleman bulunmaz. Motor akımı bimetal üzerinden geçer.7. meydana gelen ısı bimetali sağa doğru büker. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 61 . yandaki şekilde gösterilirler. görünüşü ve sembolü verilmiştir. bimetalin içinde doğar. ısıtıcı telin ve bimetalin ölçüleri de büyür. Termik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının yarattığı ısının etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. Bimetal kapalı olan kontağı açar. Bimetalin bükülmesine ve kontağın açılmasına neden olan ısı. Direkt ve endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım şiddetleti için yapılırlar. Bu nedenle bimetal bükülmez ve kontak açılmaz. Endirekt Isıtmalı: Şekilde endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesinin yapısı. termik aşırı akım rölesi adı verilir. üzerinde bulunan bir ayar vidasıyla arzulanan motor akımına ayarlanır. Açılan kontak kontaktörü ve dolayısıyla motoru devreden çıkarır. Şekil 8. ısının bimetale iletilmesindeki gecikme. Termik aşırı akım röleleri devrelerde.Motor için sakınca yaratmayan bu gibi durumlarda.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. Büyük akımlar için yapılacak endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri kullanışlı ve ekonomik olmaz. Isıtıcı motora seri olarak bağlanır. Aşırı akım rölesi. bimetal ve kontak olmak üzere üç kısımdan oluşur.A.Şekil 8. Termik aşırı akım rölelerinin endirekt ısıtmalı. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller. direk ısıtmalı ve ergiyici alaşımlı olmak üzere üç çeşidi vardır.

normalde kapalı kontağı kumanda devresine seri olarak bağlanır. 2-Termistör : Sıcaklık ile direnci değişen elektronik elemana termistör denir. Her türlü maddenin direnci sıcaklıkla değişir. Motor çalışırken herhangi bir nedenle uzun süre akım çekerse. Termik aşırı akım rölesinin ısıtıcısı motor devresine. Yay nedeniyle içteki tüp ve dişli döner. serbestçe dönebilen başka bir tüp daha vardır.Ergiyici Alaşımlı: Şekilde yapısı verilen ergiyici alaşımlı termik aşırı akım rölesi.Normalde kapalı kontak açılır. Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. İki çeşit termistör vardır. Üç termik aşırı akım rölesi bir kapalı kontağı kumanda eder. ısıtıcı. bu özelliklerinden dolayı elektronik devrelerde kullanıldığı gibi motor koruma devrelerinde de kullanılmaktadırlar. Herhangi bir nedenle motor aşırı akım çekerse. Bu bağlantıda her faz üzerine bir termik aşırı akım rölesi konur. termik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. Tüpleri birleştiren alaşım kısa bir süre içinde donar. Termik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanımı: Termik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerinde genellikle alttaki şekildeki gibi bağlanırlar. korunmak istenen motorun stator sargılarının izolasyon sınıfına göre seçilir. Yapısı mercimek şeklinde seramik içerisine yerleştirilmiş yarı iletken elemandan ibarettir. Açılan kontak. Motor durunca ısıtıcıdan akım geçmez. Ergiyici alaşım normal durumda iki tübü birbirine bağlar. Ergiyici alaşımlı A. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Ancak bu değişim termistörlerde çok fazla olur. Termistörler.A.rölesi. Bunlar: • PTC ( pozitif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci artar. Isıtıcı elemanın sardığı tübün içinde. Ergiyici alaşımlı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım değerlerinde yapılırlar. küçük bir tüp ve kontak bloğundan oluşur.10. Tablo 8. Bu aşırı akım rölelerinde akım ayarı yapılmaz. kontaktörü ve motoru devreden çıkartır. Şekil 8. ısıtıcıdan geçen bu akım tüpteki alaşımı ergitir.1 Termistör dereceleri ve kodları DERECE RENK DERECE RENK 60 70 80 90 100 110 120 Beyaz-gri Beyaz kahverengi Beyaz-Beyaz Yeşil-Yeşil Kırmızı-Kırmızı KahverengiGri-Gri 130 140 145 150 155 160 170 Mavi-Mavi Beyaz siyah Beyaz-Siyah Siyah-Siyah Mavi Siyah Mavi-Kırmızı Beyaz-Yeşil 62 . Termistörün normal açma sıcaklığı. • NTC ( negatif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci azalır. İki tübün arasında düşük sıcaklıkta ergiyen bir alaşım bulunur.

Faz koruma rölelerinin başlıca üç görevi vardır. Ancak çalışma ve durma sıklığının artması veya çalışma periyotlarının çok değişik olması durumunda aşırı akım rölesi koruma yapmayabilir. fazlardan birisinin normal geriliminin %20 altına düşmesi veya %20 yükselmesi durumunda devreyi açar. Her üç faz da mevcut olduğu halde. Bu gibi durumlarda termistörlü koruma ile stator sıcaklığı direkt ölçülerek fazla ısınmada stator sargıları yanmaktan korunur.2 Motor izolasyon sınıfları izolasyon Sınıflan A B E F H İhbar 100 120 110 145 170 Açma 110 130 120 155 180 Motor sargılarının herhangi bir nedenle fazla ısınmasından dolayı sargıların zarar görmesini önlemek amacıyla statorun her faz sargısının içine termistörler yerleştirilir. Ancak aşırı akım röleleri. Motorun bir fazının kesilerek. Faz kesilme rölesinin termistör ünitesine. buna bağlı olan rölenin enerjisi kesilir ve rölenin normalde kapalı kontağı açılır. c. a.Tablo 8. iki faza kalması durumunda devreyi açar. b. Ayrıca termistör koruması soğutma sisteminin arızalanması durumunda da motor devresini açarak tam koruma sağlar.11). Bu nedenle motor devrelerine ayrıca faz koruma röleleri konur. rölenin kontağı motoru çalıştıran kontaktörün enerjisini keser. Bazı firmalar hem termistörlü hem de faz korumalı röleyi birlikte imal etmektedirler (Şekil 8. Aşırı akım röleleri motorların düzenli çalışmaları durumunda normal olarak koruma yapar.Faz Koruma (Kesilme) Röleleri: Endüstride kullanılan 3 fazlı elektrik motorlarının. Fonksiyon 3. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 63 . motor sargılarına yerleştirilen PTC termistörün uçlarının bağlanması sonucu. motor sargı ısısının 110 °C nin üzerine çıkması durumunda devreyi açar ve motoru yanmaktan kurtarır. Sargı ısısı normalden fazla olduğu zaman termistörün direnci artar. faz kesilme röleleri kadar duyarlı çalışmazlar. bir fazının herhangi bir nedenle kesilmesi durumunda motorun iki faza kalması sonucu devresindeki aşırı akım rölesi devreyi açarak motoru korur.

Gövdede bulunan dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlar. Bir vidalı sigorta üç parçadan oluşur. Gerilim normale döndüğünde röle kedisini resetler (kurar). Bakır veya pirinçten yapılır. buşonlu sigortalar): Vidalı sigortaların kullanım alanları. Gövde: Porselenden yapılmıştır. Üç önemli parçası vardır. Sigorta attığında pul yerinden düşer. • Alt ve üst kapaklar: İç yüzeylerine buşon iletkeni bağlanmıştır. İki çeşitte yapılırlar. otomatik sigortaların gelişmesiyle azalmıştır. Ancak gerilim daha fazla düşer yada yükselirse gerilime bağlı olarak moment de düşeceğinden fazla akım çekerler. Çabuk eriyen telli 2. buşon kapağının iç kısmında bulunan yuvaya oturtularak gövdeye sıkıca vidalanır.. Aşırı akımlarda eriyecek şekilde yapılmış eriyen iletkendir. Termistörlü faz kesilme rölesi ve devreye bağlanması. Buşon : Almacın çektiği akım sigortanın buşon kısmından geçer. c. 4. 5-Vidalı sigortalar (Ergiyen telli. • Üst Kontak : Dip kontağın yapıldığı metalden yapılmıştır. sigortaların standart gövde. • Buşon iletkeni: Buşonun içerisinde bulunur. dinamik ve termik etkilerine dayanıklı porselenden yapılmıştır. • Saf kuvartz kumu: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın soğuyarak sönmesini sağlar.3. b.Aşırı ve Düşük Gerilim Röleleri: 3 fazlı asenkron motorlar ± %10'luk gerilim değişmelerinde normal çalışırlar. Şebeke geriliminin bu sınırları aşması durumunda röle hızla devreyi açar. Buşon kapağı ile teması sağlamak için diş açılmıştır. Dip kontağa mutlaka faz ucu bağlanmalıdır.Şekil 8. Tablo 8. Elektrik iç tesisat yönetmeliğine göre. Çeşitli büyüklükte yapılırlar. Buşon ile dip kontak arasındaki iletkenliği sağlar. Her akım değeri için standart bir renktedir. 1. Buşon kapağı: Buşonlar. • Sinyal pulcuğu: Buşon iletkeninin eriyip erimediğini (sigortanın atıp atmadığını) gösterir. buşon akımı ve sinyal pulcuğu rengi Gövde No: Gövde Akımı Buşon Akımı Sinyal Pulcuğu Rengi: 64 . Vidalı sigortalar 200 A'ya kadar imal edilmekte ancak 100 A'dan büyük akım değerleri için çok kullanılmamaktadır. buşonlara tel sarma ve eklemek suretiyle kullanılması yasaktır.11. Cihaz doğrudan şebekeye bağlanarak üzerindeki ayar düğmesinden gerilimin alt veya üst sınırı ayarlanır. • Dip Kontak : Gövdenin alt kısmında bulunur. Bu röleler ayrıca aşırı ve düşük gerilimden etkilenen elektronik kumanda elemanlarının ve kompanzasyon sistemlerinin korunmasında kullanılırlar. • Vis Kontak : Dip kontak üzerinde bulunur. a. Geç eriyen telli • Buşon gövdesi: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın. Bakır veya pirinçten yapılır. Üzerindeki vidaya tesise giden faz ucu bağlanır. Sigortayı kullanma yerine monte etmede kullanılır. İşte bu nedenle motor devrelerinde aşın ve düşük gerilim röleleri kullanılır. Beş kısımdan oluşur. Fazla akım çekmeleri ise motor sargılarının ısınmasına ve bu durumun uzun süre sürmesi ise motor sargılarının yanmasına neden olur.

Bıçaklı sigortalar beş boyda imal edilmektedir Tablo 8. 0. Sigortayı tekrar kurmak için sigorta anahtarı iyice aşağıya indirilip sonra yukarıya kaldırılmalıdır. Üretici firmalara göre K otomat. Gecikmeli olarak devreyi açtıklarından motor devrelerinde. Bu nedenle 50 A' dan büyük akımları kesmek için NH tipi sigortalar kullanılır.6-2. aydınlatma ve priz devrelerinde kullanılırlar. 6-10-16-20-25-32-40 A nominal akım değerlerinde imal edilirler. Bıçaklı sigortalar iki ana-parçadan meydana gelmiştir. eriyip erimediğini gösteren renkli pullar vardır. %" Rı %" R" 25 25 25 25 25 63 63 63 100 100 200 6 10 16 20 25 35 50 63 80 100 200 Yeşil Kırmızı Gri Mavi Sarı Siyah Beyaz Bakır rengi Gümüş rengi Kırmızı Kırmızı 6-. Vidalı sigortaların buşonlarında olduğu gibi bu sigortaların buşonlarında da eriyen telin. cıva.5-1-1. nominal akımının 7-10 katma kadar olan değerlerde gecikmeli olarak devreyi açarlar. Bunlar: l. 3 fazlı otomatlar birbirlerine mekanik olarak bağlandıklarından bir faz sigortasının devreyi açması durumunda üçü birden devreyi açar. W otomat ve L otomat olarak isimlendirilen anahtarlı tip otomatik sigortalar çalışma karakteristiği bakımından iki çeşitte imal edilmektedirler.4 Sigorta boyları ve amperajları BOY NH00 ( Sıfır boy) NH01 (Bir boy) HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ BUŞON AKIMI (A) 6-160 35-160 65 ALTLIK AKIMI (A) 160 160 . flüoresan. Otomatik sigortalar kullanım kolaylığı ve yüksek koruma özelliğinden dolayı konutlarda ve sanayide geniş bir yelpazede kullanılmaktadır. G karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu. K otomatlar 1 ve 3 fazlı devrelerde kullanılırlar. 2. L karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu.Anahtarlı tip otomatik sigortalar: Elektromekanik sanayiindeki teknolojik gelişmeler hem sigorta hem de şalter görevi yapabilen anahtarlı tip otomatik sigortalan insanlığın hizmetine sunmuştur.4-6-10-16-20-25-32-40-45-50 A nominal akım değerlerinde imal edilirler. NH tipi sigortaların buşonları sigorta altlığı üzerindeki kontaklar arasına basınçla sokulacak şekilde tespit edilen bıçak gibi kontak parçalan ile teçhiz edilerek yapılmıştır.&-27 E-27 E-27 E-27 E-27 E-33 E-33 E-33 R.5-5 katına kadar olan değerlerde gecikmesiz olarak devreyi açarlar. Gecikmesiz olduklarından kumanda.Bıçaklı ( NH ) Sigortalar: Vidalanabilen kapalı sigortalar en fazla 200 A'ya kadar yapılabilir ve 100 A5ya kadar kullanılmaktadır. ayrıca buşon değiştirmek için ellik denilen ve bakalitten yapılan sigorta pensi de NH sigortanın harici kısmı olarak anılabilir. a. nominal akımının 3.Sigorta altlığı. sodyum buharlı lamba devrelerinde kullanılırlar. b.Sigorta buşonu. 7.

• Sigorta amperajı motorun yol almasına engel olmayacak şekilde gecikmeli (tembel) olanlarından seçilmelidir.250 80-250 400 100-400 630 315-630 Bıçaklı sigortaların şalter gibi (yük ayırıcı) kullanılan çeşitleri de vardır. 10 amperlik bir motor kalkındıktan sonra herhangi bir nedenle 12-13 amper çekmesi durumunda sigorta atmaz ve motoru yanmaktan koruyamaz.Termik röle devredeki motorun sargılarını.Sigorta ise kendisinden sonra gelen motoru. Motor Devresine Sigorta ve Termik Seçimi: Motor devrelerinde kullanılan kontaktör. Günümüzde karmaşık motor kumanda devrelerinde (Yıldız/Üçgen yol verme. Yapısı ve çalışması: Paket şalterler bakalit maddeden yapılmış disk şeklindeki dilimler üzerine. gibi ) sakıncaları nedeniyle kullanım alanını kaybetmiştir. kontaktör kontaklarını kısa devre akımlarının zararlarına karşı korur. Böylece karmaşık kumanda devrelerinde kullanılabilir. aşırı akım rölesini kısa devre anında yanmaktan ve parçalanmaktan korumalıdır. kabloları ve kontaktör kontaklarını aşırı akımın zararlarından korur. elektrikli sobalarda kademeli şalter olarak. faz koruma rölesi gibi) sigortadan sonra mutlaka kullanılmalıdır. Bu ayırıcılar 3 fazlı olarak yapılırlar. voltmetre komütatörlerinde ve tablolarda açma kapama şalteri olarak kullanılmaktadır. kabloları. b. termik ve sigorta seçimini yaparken şu hususlar göz önüne alınmalıdır: • Aşırı akım rölesi motorun yol almasına izin verecek şekilde tembel (gecikmeli) olmalıdır. Genellikle küçük güçlü elektrikli cihazların kumandasında kullanılır.Paket Şalterler: Bir eksen etrafında döndürülebilen üst üste dizilmiş bir çok dilimden oluşan ve çok konumlu olan şalterlere paket şalter denir. Bu durumda motor koruma elemanları ( aşın akım rölesi. termistör. Disk sayısı artırılarak paket şalterin konum sayısı artırılabilir. kontaktör kontaklarını ve bobinini korumalıdır. . devir yönü değiştirme. • Aşın akım rölesinin kesemeyeceği fazla akımlarda sigorta devreyi açmalıdır. • Sigorta. NH02 (İki boy) NH03 (Üç boy ) NH04 (Dört boy) 8. Motor devrelerinde sigorta ve termik kullanımının amaçlarını özetleyecek olursak. Kumanda devrelerinde butonların yerine de kullanılabilir. • Kısa devre anında sigorta. 66 . Ancak küçük güçlü kaynak makinelerinde. döndürüldüğünde kontakların pozisyonu değişecek şekilde tümsekler ve çukurlar açılmış parçaların arka arkaya paketlenmesinden meydana gelmiştir. termik röleyi. KUMANDA DEVRE ELEMANLARI TANITILMASI: 1. 6 amperden 630 ampere kadar dört değişik boyda imal edilmektekidir. a. C.

Bu şemada şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kapalı kontak kapalı olduğundan yalnızca L2 lambası yanar. Diğer lambalar geçiş anında önce söner sonra tekrar yanar. kontak sayısı. Paket şalterlerin yapısı a c. Konumlar arasındaki X işaretleri arasında çizgi yok ise ilgili kontak. X işaretleri arasındaki çizgi.b . çıkıntılar ve diskler döndürüldüğünde konumlarına göre kontakların aldığı durum görülmektedir. Bunu da 2 konumu ile 1 konumu arasına konan ok sembolize etmektedir. Paket şalterlerin konumlan değiştikçe kontaklarının aldıkları durum şekil 8. Şekil 8.12a'da paket şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kontak çukura geldiğinden kapalı durumda 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar ise diskin tümsek kısmına geldiğinden açıktır.13' deki gibi yapılır.1. şalterin konum değişiminde önce açılıp sonra kapanmaktadır.12' de üç konumlu bir paket şalterin diskindeki girinti.12. Şalter 2 konumuna çevrildiğinde her üç kontakta kapalı olduğundan lambaların üçü birden yanar. Şalter 2 konumuna getirilip serbest bırakılırsa o konumda kalmaz.13 deki gibi sembolize edilir ve diyagramlarla gösterilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 67 . Şekil 8.12b). 1 konumunda 3-4 no'lu kontak açık 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar kapandığından L2 lambası söner. 1-2 no'lu kontak şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken açılmayacağından Lı lambası geçiş anında sönmez. kontakların açılıp kapanmaları ve konumlan hakkında bütün bilgiler sembollerle gösterilir. Diyagramın sol üst köşesinde bulunan (0. 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar diskin çukur yerine geldiğinden kapalıdır (Şekil 8. sağında bulunan sütunlar ise şalterin kontakları için kullanılır. Diyagramda paket şalterin. Lı ve L3 lambası yanar. 1 konumuna otomatik olarak geri döner. Diyagramda 1 ve 2 konumlan arasına konan oktan ise bu paket şalterin yaylı olduğu. Paket şalterlerin bağlantı şemaları ise Şekil 8. Kare boş ise şalterin o konumunda ilgili kontağın açık.2) rakamları şalterin üç konumlu olduğunu gösterir. Konumun yazıldığı satır ile kontağın gösterildiği sütunun kesiştiği kare içerisi ya boş bırakılır ya da X işareti konulur. 2 konumuna çevrilip bırakılırsa 2 konumunda beklemeden yay nedeniyle 1 konumuna geri döneceği anlaşılır. X işareti var ise o konumda ilgili kontağın kapalı olduğu anlaşılır. şalterin konumları için. Bu kısmın altında bulunan satırlar. Paket şalter 1 konumuna ok yönünde çevrildiğinde 3-4 no'lu kontak diskin tümsek yerine geldiğinden açık. Şekil 8. şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken kontağın hiç açılmadığını gösterir. Çünkü geçiş anında kontaklar açılıp tekrar kapanmıştır.

Kalıcı tip butonlarda ise butona bastığımız zaman öylece kalır. Paket şalter diyagramı ve şeması. ya cihazı durdurur ya da başka bir hareketin başlamasını sağlar. • Uzaktan kumanda ( birden fazla merkezden kumanda) yapılamaz. basıldığı zaman açılır. ilgili motorun çalışıp çalışmadığını gösteren sinyal lambaları bulunabilir. Ani temaslı butonlardan. start kısmı kapanır. • Enerji gidip geldiğinde şalter kapalı kaldığından motor kendiliğinden çalışır. Bu gerilimlerin dışında değişik gerilimlerde de yapılabilirler. • Zaman ayarlı devrelerde kullanılamaz. • Montajı kolay ve basittir. Butonlar yapılarına göre üç şekilde imal edilmektedir. 2-Butonlar: Otomatik kumanda devrelerinde röle ve kontaktör bobinlerini çalıştıran veya durduran elemanlara buton adı verilir. Basıldığında stop kısmı açılır. Ani temaslı butonlara basıp elimizi çektiğimiz zaman tekrar eski haline döner. • Frenleme devrelerinde kullanılamaz. Genellikle yeşil sinyal lambası kumanda devresinin çalıştığını. başlatma (Start) ve iki yollu (Jog) butonlarıdır. Eski haline dönmesi için yanındaki diğer butona basmak gerekir. Makinenin hareketli kısmı sınır anahtarının üzerine geldiğinde sınır anahtarının kontakları durum değiştirir. Ana panoda her motora ait bir sinyal lambası bulunur. 3. Herhangi bir aksaklıkta hangi motorun arızalandığı. Bunlarda: Ani temaslı butonlar ve kalıcı tip butonlardır. Yani kalıcı tip butonlarda start ile stop arasında mekaniki bir bağlantı vardır.Sınır Anahtarları: Hareketli makinelerde bir hareketi durdurup başka bir hareketi başlatan ve makinenin hareketli bir parçası tarafından kumanda edilen elemanlara.13. sarı lamba durduğunu gösterir. Çift yollu butonda ise hem stop hem de start butonu vardır. Büyük fabrikalarda makinelerin işleyişini bu lambalarla takip etmek mümkündür. 220 voltta çalışanları olduğu gibi 36 voltta çalışanları da vardır. Başlatma butonu normalde açıktır. 4. Çalışma şekillerine göre ise butonlar ikiye ayrılırlar. durdurma butonu normalde kapalıdır. eski haline dönmez. sınır anahtarları denir.Sinyal Lambaları: Bir kumanda elemanının veya bir kumanda devresinin çalışıp çalışmadığını gösteren elemana sinyal lambası denir. sinyal lambası ile kolayca anlaşılabilir. Sinyal lambalarının kumanda devrelerinde önemli bir yeri vardır. Butonlar içerisinde. Paket şalterlerin sakıncaları üstünlüklerine göre daha fazla olduğundan motor devrelerinde pek kullanılmazlar. Kırmızı lamba aşırı akım rölesinin devreyi açtığını gösterir.Şekil 8. Bunlar: Durdurma (stop). 68 . Paket şalterlerin üstünlükleri: • Paket şalterler ucuzdur. Sınır anahtarları pimli ve makaralı olmak üzere mekaniki olarak iki şekilde yapılırlar. Makinenin hareketli parçası üzerine takılabildiği gibi sabit yerine de takılabilir. Çeşitli renklerde ve gerilimlerde yapılırlar. basıldığı zaman kapanır. Paket şalterlerin sakıncaları: • Devrelerine motor koruma röleleri bağlanamaz.

Palete bağlı olan yay pistonu yukarıya doğru çeker. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde kontaklar hızla konum değiştirir.14b’deki ters zaman rölesinde ise farklılık sadece E klepesinin durumunun değişmesidir. Şekil 8. Şekil 8. zaman rölesi denir. Kontak kısmının parçalarından biri manyetik maddeden yapılır. Ancak en çok kullanılanları motorlu ve elektronik zaman röleleridir. Zaman ayarı ise o düğmeden yapılır. Düz zaman rölesinde. Bu durumda kontakların tamamı ani olarak konum değiştirir. insiyatör veya yaklaşım anahtarı da denilmektedir. B boşluğundaki hava veya yağın C kanalı ve D deliği yolu ile A boşluğuna geçmesinde karşılaştığı direnç nedeniyle yavaş olur. 7-8 no'lu kontaklar ise gecikmeli olarak durum değiştirirler. Pistonlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir pistonla sağlanan zaman rölelerine pistonlu zaman rölesi denir. ancak pistonun hareketi.14a. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde bu kontaklar ani olarak durum değiştirir. Bu sınır anahtarlarına sensör. Gerek düz gerekse ters zaman rölelerinde aynen kontaktör ve rölelerde olduğu gibi normalde açık ve normalde kapalı kontaklar bulunabilir. Ters zaman rölelerinde ise röle bobininin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Çalışma şekillerine göre düz ve ters zaman rölesi olmak üzere iki şekilde yapılırlar. Bu nedenle 5-6. Düz zaman rölesinin bobin enerjisi kesildiğinde nüve paleti ani olarak bırakır. Bu gecikme D deliğinin büyüklüğü ile alakalıdır. 5-6. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 69 . bobin enerjilendikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Makine elemanı hareket ederken sınır anahtarının kontak kısmı ile sabit mıknatıs karşı karşıya geldiğinde mıknatıs kontağın manyetik parçasını kendine doğru çekeceğinden kontaklar durum değiştirir. 5-Zaman röleleri: Bobini enerjilendikten veya bobininin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra kontakları durum değiştiren rölelere. Piston üzerinde bulunan E klepesi açılır ve piston hızla eski durumunu alır. 3-4 no'lu kontaklar ani konum değiştirir. Manyetik sınır anahtarları sabit mıknatıs ve kontak kısmı olmak üzere iki kısımdan oluşur. Düz ve ters zaman rölesi olarak kullanılabilir. Yapı bakımından zaman röleleri çok çeşitli olarak yapılmaktadır. Bobin enerjisi kesildiğinde 1-2. daki düz zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde nüve paleti kendine doğru çeker ve 1-2 ve 3-4 no'lu kontaklar ani olarak konum değiştirirler. 7-8 no'lu kontakların durum değiştirmesi gecikmeli olarak olur. a.Mekaniki hareketle çalışan sınır anahtarlarından başka manyetik olarak çalışan sınır anahtarları da vardır.

15’de görüldüğü gibi zaman rölesinin motoru enerjilendiğinde motor dişlisi ok yönünde döner ve A dişlisini de çok yavaş olarak ok yönünde döndürür. Düz ve ters zaman rölesi olarak imal edilirler. Röleler elektromıknatıs. demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir. Bu tip zaman rölelerine program rölesi denir.15 Motorlu zaman rölesinin yapısı ve sembolleri.Kontaktör ve röleler: a. Program şalterleri h. Çok uzun zaman gecikmesi sağlanabilir. Termistörlü zaman röleleri g. bir süre sonra kontaklar durum değiştirdiğinde yeşil led yanar. Elektromıknatıs. b. Termik zaman röleleri e.Şekil 8. Flaşör zaman rölesi gibi zaman röleleri de kullanılmaktadır. Motorlu zaman röleleri düz zaman rölesi olarak yapılırlar. elektronik zaman rölesi denir. Bobin doğru akıma bağlanacak ise demir nüve bir parçadan yapılır. Doğru akım zaman röleleri f. Her çalışmada aynı gecikmeyi elde etmek için motor olarak senkron motor kullanılır. Kontak çubuğu S sabitleme noktası etrafında döner ve kontaklar gecikmeli olarak durum değiştirir. c.14. Röle enerjilendiğinde kırmızı led yanar. A dişlisinin üzerinde bulunan P pimi bir süre sonra kontak çubuğuna vurur. A dişlisinin miline birden fazla eksantrik parça takılırsa ve bu paçaların karşısına da aynı sayıda kontak konulursa zaman rölesinin kulluma alanı genişletilmiş olur. Motorlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir motorla sağlanan zaman rölelerine motorlu zaman rölesi denir. bir yay P pimini başlangıç durumuna getirir ve kontaklar ani olarak eski haline geri döner. Elektronik zaman röleleri: Zaman gecikmesi elektronik devre elemanları ile sağlanan zaman rölelerine. Senkron motorun devir sayısı bir dişli grubu ile uygun değere düşürülür. Şekil 8. Şekil 8. 6. Günümüzde en çok kullanılan zaman rölesi çeşididir.Röleler: Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. Senkron motorun enerjisi kesildiğinde. Röle bobinleri hem doğru ve hem de alternatif akımda çalışır. Pistonlu düz ve ters zaman rölesi. 70 . palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Elektronik zaman rölelerinde kontakların açık ya da kapalı olduğunu gösteren ışık yayan diyot (led) bulunur. Otomatik kumanda devrelerinde yukarıda sayılan zaman rölelerinden başka: d.

380 volt olabilmektedir. (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak kapanır. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar.Demir nüvenin ön yüzüne plastikten yapılmış bir pul konur. kontaktör üzerinde bulunan yay. Kontakların yapımlarında gümüş. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. b.Kontaktörler: Büyük güçteki elektromanyetik anahtarlara kontaktör adı verilir. röle üzerinde bulunan yay. Kontaklar açılıp kapanır ve röle gürültülü çalışır. Palet üzerinde bulunan (1-3) nolu kontak açılır ve (1-2) nolu kontak kapanır. Röle çalışma prensibi. kaynak makinesi. Kontakların açılıp kapanmalarını. Kontaktörler. Şekilde verilen kontaktörün bobinine bir gerilim uygulandığında kontaktör enerjilenir ve paletini çeker. bobin akımı kesildikten sonra artık mıknatısıyet nedeniyle paletin demir nüveye yapışık kalmasını önler. Bu durumda HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 71 . Bobin enerjilendiğinde. rölenin paleti sağlar. Rölelerde bir veya daha fazla sayıda normalde açık ve normalde kapalı kontak bulunur. palladyum metalleri ve bunların alaşımları kullanılır. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Rölelerde olduğu gibi kontaktörler de elektromıknatıs. Bu durumda kapanmış olan (1-2) nolu kontak açılır. Bu bakır halka konmazsa alternatif alan nedeniyle palet titreşim yapar. Şekil 8. normalde açık kontaklar kapanır. Bobinin akımı kesildiğinde. Röleler alttaki şekilde sembolize edilir. açılmış olan (1-3) nolu kontak kapanır.17.48 . Bobinin akımı kesildiğinde. Demir nüvenin ön yüzünde açılan oyuğa bakırdan yapılmış bir halka geçirilir. alıcıların otomatik olarak kumanda edilmesinde kullanılır. Rölenin paletine bağlanmış olan bir yay kontakların normal konumda kalmalarını sağlar. palet çekilir. tungsten. bir ve üç fazlı motor. ısıtıcı. Bobini alternatif akıma bağlanacak rölelerin demir nüveleri sac paketinden yapılır. trafo vb.220 . Şekil 8. Normalde kapalı kontaklar açılır. Palet üzerinde bulunan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak açılır. Bu elemanların bobinlerinin gerilimleri DC ya da AC olarak 24 . Kontaktör bobini ve kontakları. Bu pul. Üstteki şekilde verilen rölenin bobinine bir gerilim uygulandığında röle enerjilenir ve paletini çeker.16.

NYSLYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli. dışarıdan gelebilecek muhtemel elektromanyetik alan etkilerine karşı koruma istenen yerlerde kullanılır. Bunlar: a. kılıfları rutubete. 2. orta dereceli mekaniki zorlamaların olduğu yerlerde kullanılır.PYCM tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli.75 -11. a.75-1-1. alüminyum ekranlı. KUMANDA DEVRE SEMBOLLERİ: Otomatik kumanda devreleri çizilirken. b. katı ve sıvı yağlara. PVC yalıtkan kablolardır. PVC yahtkanh kablolardır. ıslak. ölçü ve kontrol devrelerinde kullanılan kablolar şeklinde iki kısımda incelenir. Modern yangın ihbar sistemlerinde sinyal taşımak için özel yapıya sahiptirler. kalay kaplı. F tipi ve Y tipi kablolar kullanılır.14-0. 7. Dahili her ortamda kullanılır. renk kodlu. Katı.5-mm2 kesitlerinde imal edilirler.6 ve 0. Kumanda cihazlarının ve makinelerin bağlantısında.75-1-1.25-0. PVC yalıtkan. alüminyum astarlı ve PVC yahtkanh kablolardır.kapanmış olan (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak açılır. tek telli. renk kodlu damarlı.5 ve 2. nemli. c. bakır örgü ekranlı. Kumanda.LSPYY ve LSPYCY tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli çok telli. Çok esnektir. yağlara ve kimyevi maddelere dayanıklıdır. Açılmış olan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak kapanır.5 . 0. yüksek mekaniki zorlamanın olmadığı dahili yerlerde kullanılır. PVC dış kılıflı kablolardır. Güneş ışınlarının olmadığı harici yerlerde de kullanılır.PYCYM-B tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli tek telli.8mm2 kesitlerinde imal edilir.5 mm2 kesitlerinde imal edilirler. bakır örgü ekranlı.Standart ölçü-kumanda-kontrol kabloları: Kullanım alanları ve yapıları bakımından 4 çeşitte imal edilmektedir. Ölçü-kumanda ve kontrol kabloları kullanılırken cihaz terminallerine lehimlenerek veya kablo pabucu takılarak irtibatlandırılır. 0. 0.0. Orta dereceli mekaniki zorlamaların bulunduğu. NLSCY tipi kablolar kalaylı bakır örgü ekranlı olduklarından elektromanyetik dış tesirlerden korunması gerekli yerlerde kullanılır. kuru. Güç devrelerinde genel olarak N tipi. güç devrelerinde kullanılan kablolar ve kumanda. sıvı. renk kodlu damarlı. 72 .30). kimyevi maddelere dayanıklıdır. renk kodlu damarlı. Dışarıdan gelebilecek elektromanyetik etkilere karşı bakır örgülü olarak yapılmıştır. D.NYSLYCYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli ince çok telli. Otomatik kumanda devrelerinin çiziminde her ülke kendine göre değişik sembolleri standartlaştırmıştır.Kumanda Kabloları ve Kablo Seçimi: Otomatik kumanda devrelerinde kullanılan kablolar.5-2. sık dokunmuş. 1. kumanda devre elemanlarının resimleri yerine o elemanların sembolleri kullanılır. kalay kaplı. PVC dış kılıflı kablolardır. NLSY ve NLSCY tipi kablolar: Bakır iletkenli çok telli. 0. kullanım alanları ve yapıları bakımından ikî çeşittir. Her türlü dahili ortamlarda sıva altında ve sıva üstünde kullanılır.75 ve lmm kesitlerinde imal edilirler. 0. ince çok telli.5mm2 kesitlerinde imal edilirler. NLSY kablolar.5-0. b. her bir çift damarı burulu. d. ölçü ve kontrol devrelerinde İse VDE-0245 Alman normuna göre üretilen standart ölçükumanda-kontrol kabloları ve yağa dayanıklı olarak yapılan VDE-0250 normuna uygun özel dış kılıflı ölçü-kumanda-kontrol kabloları kullanılmaktadır {Şekil 1.Yağa dayanıklı özel dış kılıflı kumanda kabloları: Bu tip kablolar.

Ülkemizde kullanılan makineler daha çok Almanya ve Amerika'dan ithal edildiğinden. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 73 . Bu standartların dışında TSE ve RUS standartlarına göre çizilmiş az da olsa kumanda devreleri ülkemizde kullanılmaktadır. kumanda devre şemalarını okuyabilmesi ve devreyi kurabilmesi için bütün ülkelere ait normları çok iyi şekilde öğrenmesi gerekir. makinelerin projeleri bu ülkelerin normlarına göre çizilmiş olarak gelmektedir. îyi bir teknik elemanın.

74 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 75 .

Uygulamada da aynı yol izlenir. Bu tür şemalara komplike devre şemaları denir. buradan geçtikten sonra stop butonuna. kontaktörler. stop butonuda normalde kapalı olduğundan start butonuna gelir.E. Mekaniki bağlantısı olan elemanlar ise kesik çizgi ile gösterilir. Devreyi tasarlarken çizim yapmak Amerikan normlarında daha kolaydır. Kumanda devresinin çizimi: Otomatik kumanda devrelerinde butonlar. Kumanda ve sinyal devresi çizimi 76 .18..Devre Şemalarının Çizimine Ait Genel Bilgi: Otomatik kumanda devreleri üç kısımda çizilir. a. röleler. sistem ise çalışmazken gösterilir. Daha sonra güç devresine göre kumanda ve sinyal devresi tasarlanarak çizilir. Bir otomatik kumanda devresini tasarlarken öncelikle alıcının (motorun) nasıl çalışması isteniyor ise güç devresi çizilir. Amerikan normlarında çizim yapılırken soldan sağa doğru (yatay olarak) çizim yapılır. KUMANDA DEVRE ŞEMALARI VE UYGULAMALARI 1. Kumanda devresi çizilirken R' den Mp' ye doğru akım takip edilerek önce seri devre daha sonra devrenin özelliğine göre paralel çizimler yapılır.18'de görüldüğü gibi R fazından gelen akım sigortaya daha sonra aşın akım rölesinin normalde kapalı kontağına. Bu nedenle kumanda devrelerinde kullanılan elemanlar küçük akım taşıyacak şekilde seçilirler. koruma röleleri ve zaman röleleri gibi kumanda devre elemanlarının bulunduğu devreye kumanda devresi denir. kontaktörün yardımcı kontakları kullanılır. M kontaktörünün bobini enerjilenir. Çok basit devrelerde güç. Şekil 8. Buna karşılık Alman normlarında çizilmiş şemayı uygulamak daha kolaydır. Bu devreden geçen akım kumanda elemanlarının çektiği akım olduğundan çok küçük değerdedir. kumanda ve sinyal devresi bir bütün halinde çizilebilir. kontaktör bobinine gelir ve kontaktör bobininin diğer ucundan nötr ( Mp )' den devresini tamamlar. • Güç devresi çizimi • Kumanda devresi çizimi • Sinyal devresi çizimi Şema çiziminde devre elemanları enerjisiz. Karmaşık devrelerde akım yolu takibi zor olduğu için güç devresi ayrı kumanda ve sinyal devresi birlikte çizilir. Start butonuna bastığımız zaman akım. Şekil 8. Alman normlarında çizim yapılırken ise yukarıdan aşağıya doğru (dikey olarak) çizim yapılır.

Bu devrede kontaktörün ana (güç. Start butonuna bastığımızda kontaktör bobini enerjileneceğinden kontakları durum değiştirir. Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerji ilenir ve açık kontaklarını kapatır.E. Bunun sonucunda san lamba devresindeki kontak açılır ve lamba söner.E.Yatay Şema) Kontaktör C M. yolunu M kontağı üzerinden tamamlayacağından kontaktör bobini sürekli olarak enerjili kalır. kontaktörün normalde açık güç kontakları ve aşırı akım rölesi ile alıcı ( motor ) bulunur. A Yardımcı kontaktör Röle. ZR Zaman rölesi Sigorta Aşırı akım rölesi ee OL. Yeşil lamba devresindeki açık kontak kapanır ve bu lamba yanar.8" de belirtilen harflerle tanıtılmaktadır: KUMANDA ELEMANI ADI: ALMAN NORMU AMERİKAN NORMU (T.S. d B. otomatik kumanda devrelerinde motorun veya alıcıların bağlandığı devredir. AA Sinyal lambası H L Durdurma Butonu bı. Devre üzerinde her faza ait sigortalar. aynı devre üzerine çizilir. Şekil 1.5.B Başlatma Butonu b2. motorun U-V-W uçlarına geldiğinden motor çalışır.Paletini çeken M kontaktörüne ait açık kontaklar kapanır. Güç devresi hem Alman hem de Amerikan normlarına göre dikey olarak çizilir. b.B Kontaklar Kendini çalıştıran elemanın işareti ile aynıdır Tablo 8. Yine R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde açık kontağına gelir. R . 2-Şemalarda Tanıtma İşaretleri: Otomatik kumanda devre şemalarında devre elemanları Tablo 1. Bu görevinden dolayı M kontağına mühürleme kontağı adı verilir. Lambaların yanık veya sönük olması bizi görsel olarak motor hakkında bilgilendirir. Genelde sarı lamba motorun durduğunu. Çünkü kontaklardan geçen akım yükün çektiği akımdır ve yüksektir.TR. yeşil lamba çalıştığını. c-Güç devresi çizimi: Güç devresi. Çünkü kontaktör bobini enerjisizdir. Şemalarda tanıtma işaretleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 77 . Böylece start butonuna paralel bağlı olan normalde açık M kontağı kapanır. Herhangi bir nedenle aşın akım rölesi kapalı kontağını açarsa bu kez de kırmızı lambaya seri bağlanan aşırı akım rölesinin normalde açık kontağı kapanacağından kırmızı lamba yanar. kapalı kontaklar açılır. Sinyal devresi kumanda devresine paralel olarak.Dikey Şema) (T. kırmızı lamba ise aşırı akım rölesinin devreyi açtığını ifade eder. start butonundan elimizi çeksek dahi akün. B.31' de görüldüğü gibi R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde kapalı kontağına oradan da sarı lambaya ve çıkışı nötre bağlanır.S. Dolayısıyla R-S-T fazlan. D. kuvvet ) kontakları kullanılır. Kumanda ve sinyal devrelerinde kontaktörün yardımcı ( kumanda ) kontakları kullanılır.I Start. Kontağa seri bağlanan yeşil lamba yanmaz. çalışmama sebebini anlayabilmek için otomatik kumanda devrelerinde sinyal devreleri kullanılır.0 Stop. Kontaktör enerjisizken lamba devresi tamamlandığından sarı lamba yanar. Sinyal devresi çizimi: Motorun çalışıp çalışmadığını.

19. buton kontakları açılır ve daha önce buton üzerinden geçen kontaktör akımı bu kez. Motorun Bir Yönde Sürekli Çalışması: En çok uygulanan kumanda devrelerinden birisidir. Start butonundan elimizi çektiğimizde kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden motor durur. Şema 8. L2 lambası söner Lı lambası yanar. C kontaktörünün normalde açık kontağı paralel bağlandığında sürekli çalıştırma devresi elde edilir. sinyal ve güç devresi. 3 fazlı asenkron motorun kesik çalışmasına ait kumanda. Motorun çalışması. Başlatma butonuna bağlanan bu kontağa mühürleme kontağı denir. Devrenin çalışması: Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerjileneceğinden kontaktörün normalde açık kontakları kapanır ve sinyal devresinde Lı lambası söner L2 lambası yanar. 3. durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. kapanan C kontağı üzerinden geçer. 4.Genel olarak bütün şemalarda devrede kullanılan işaretlerin anlamları devrenin altında açıklanır. Güç devresinde motor çalışır. Başlatma butonundan elimizi çektiğimizde.20'deki b2 başlatma butonuna basıldığında C kontaktörü enerjilenir ve kumanda devresindeki C kontağını kapatır. Böylece kesintisiz olarak kontaktör çalışmaya devam eder. Kesik çalıştırma devresindeki b2 butonuna. Aynı anda güç devresindeki C kontakları da kapandığından motor çalışmaya başlar.Motorun Kesik Çalışması: Şekil 8. b1 durdurma 78 .

Motorun bir yönde sürekli çalıştırılması a) TSE normu b) Amerikan normu 5. Şekil 8.21.Motorun İki Kumanda Merkezli Sürekli Çalışması: Otomatik kumanda devrelerinin en önemli özelliklerinden birisi. kumanda ve güç devresindeki C kontakları açılır ve motor durur. Şekil 8. 79 . Şekil 8. start butonlan ise birbirine paralel bağlanır.20. merkezdeki start butonuna basılsın isterse II. Bunun için her merkezde start-stop buton grubu bulunur.butonuna basıldığında kontaktörün enerjisi kesildiğinden. 3 fazlı asenkron HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ motorun iki kumanda merkezli çalıştırılması. Kumanda merkezlerinde bulunan stop butonları birbirine seri. merkezdeki start butonuna basılsın kontaktör bobini enerjilenir ve motor çalışır. Motoru durdurmak için de her iki merkezdeki stop butonu kullanılabilir. birden fazla merkezden motorun çalıştırılıp durdurulabilmesidir.21'deki devrede ister I.

80 .23). Bu değiştirme esnasında fazlar birbiri ile karşılaşmamalıdır.22. 3 fazlı asenkron motorun buton emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda.22). 3 fazlı asenkron motorun devir yönünün değişmesi için bir faz sabit diğer iki fazın yer değiştirmesi gerekir. 3 fazlı asenkron motorun enversör paket şalterle devir yönünün değiştirilmesi. geri çalıştırmanın stop butonu gibi. geri çalıştırma butonu ise ileri çalıştırmanın stop butonu gibi görev yapar. Ancak günümüzde paket şalterler. Şekil 8. Şekil 8.Enversör paket şalterin devre şeması ve bağlantısı: Enversör kelimesi motorun devir yönünün değiştirilmesi demektir. sinyal ve güç devresi.Kilitleme devreleri: a-Buton kilitlemeli: İki yollu (Jog) butonları ile buton emniyeti sağlanır.6. sakıncalarından dolayı küçük güçlü motor devrelerinde kullanılmaktadır ya da hiç kullanılmamaktadır (Şekil 8. Böylece ileri çalıştırma butonuna basıldığında geri çalıştırmayı sağlayan kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden emniyet sağlanmış olur (Şekil 8. 7.23. İleri ile geri çalıştırma butonlarının stop ve start kısımları birbirine seri olarak bağlanır. Bunu sağlamak için özel paket şalterler imal edilmektedir. Bu şekilde ileri çalıştırma butonu.

Şekil 8. şekilde görüldüğü gibi kontaktör bobinlerini birbirine bağlayan kesik çizgilerle gösterilir. 3 fazlı asenkron motorun kontak emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. İleri çalıştırma start butonu devresine seri olarak geri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı. Yukarıda anlatılan emniyet sistemleri aynı anda her ikisi birlikte aynı devreye uygulanabilir. Şekil 8. bu bağlantıya mekanik kilitleme adı verilir.İki kontaktörün paletleri bir eksen etrafında dönebilen bir çubukla birbirine bağlanırsa. Hatta kısa devre nedeniyle bir kontaktörün kontakları kaynamışsa.Elektriksel kilitlemeli ( kontak emniyetli) devir yönü değiştirme: Bu emniyet sistemi. geri kontaktörüne seri bağlanan ileri kontaktörünün normalde kapalı kontağı açılacağından geri butonuna basılsa dahi kontaktör bobini enerjilenemez.24). Böylece emniyet sağlanmış olur. Bu şekilde motor ileri çalışırken.b.24. Mekaniksel kilitleme kumanda devresi. c-Mekaniksel kilitlemeli: Kumanda devrelerinde mekanik kilitleme. diğer kontaktör enerjilendiğinde birbirine yapışmış olan kontakları açar. Aynı durum motoru geri çalıştırırken de söz konusudur (Şekil 8. sinyal ve güç devresi. geri çalıştırma start butonuna seri olarak da ileri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı konur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 81 . Bu nedenle mekanik kilitlemeli devrelerde bir kısa devre meydana gelmez. adından da anlaşılacağı üzere kontaklarla sağlanmaktadır.Mekanik kilitlemeli kontaktörlerde her iki kontaktöre ait kontaklar aynı anda kapanamazlar.25.

Sakıncalı olduğu halde mekanik kilitlemenin alternatif akımda çalışan kontaktörlerde de kullanıldığı görülür. Motor bu kez ters yönde döner. Böylece her iki kontaktöre ait kontakların beraberce kapalı kalmaları ve bir kısa devreye neden olmaları önlenmiş olur. Kapı kapanınca sınır anahtarı sayesinde motor yine otomatik olarak durur. Örneğin kapıyı açma butonuna basıldığında motor bir yönde dönerek kapıya kumanda eder ve kapı yeteri kadar açıldığında sınır anahtarı sayesinde otomatik olarak durur. sinyal ve güç devresi.27. 82 . 9-İki yönde sınır anahtarı ile çalıştırılması: Vargel. 3 fazlı asenkron motorun zaman ayarlı olarak çalışması ve durmasına ait kumanda ve güç devresi. taşlama. 3 fazlı asenkron motorun iki yönde sınır anahtarı ile çalışmasına ait kumanda. R Mp R S T Şekil 8. Bu gibi devreler zaman röleleri kullanılarak yapılabilir (Şekil 8. hareketli kısmın hareketi sınıf anahtarları ile kontrol edilir. Mekanik kilitleme genellikle doğru akımda çalışan kontaktörlerde kullanılır.Eğer yapışmış kontakları açamazsa.26. Kapıyı tekrar kapatmak için kapama butonuna basılır.27). 10-Motorun zaman ayarlı çalıştırılması ve durması: Bazı otomatik kumanda devrelerinde motorun bir süre çalışıp sonra otomatik olarak durması veya bir motor çalışırken durup. Şekil 8. bir müddet sonra tekrar çalışması istenebilir. kendi kontaklarını kapayamaz. freze gibi iş tezgahlarında ve otomatik kapılarda. Bu özellik mekanik kilitlemenin en büyük üstünlüğüdür.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 83 .Düşük gerilimle yol verme: Düşük gerilimle yol verme yöntemi çalışmaya boşta başlayan motorlarda kullanılır. Start butonuna basıldığında birinci motor çalışacak. üçüncü motor da 20 sn sonra duracaktır. Bu nedenle büyük güçlü motorların kalkınma anında. İkinci motor 40 sn sonra duracak. a. tam yük altında çalışma) akımının yaklaşık 3-6 katıdır. Küçük güçlü motorlarda da bu akım dikkate alınmaz.Kalkış Akımının Şebeke Üzerindeki Etkisi: Asenkron motorların çalışmaya başladıkları ilk anda çektikleri akıma kalkış akımı. 3. Çünkü yüklü kalkınan bir motora. Yıldız/Üçgen yol verme 2.Stop butonuna basıldığında birinci motor duracak.3 fazlı bir asenkron motor iki ayrı yerden kumanda edilecek. Gerekli kumanda ve güç devresini çiziniz.4 kutuplu motorlarda 4 KW. Kademeli ön dirençle yol verme b. Düşük gerilimle yol verme yöntemleri: 1.3 fazlı üç asenkron motor bir start ve bir stop butonu kullanılarak şu şekilde çalıştırılacaktır. Ancak 2 . b.2 KW ve daha güçlü motorlarda.3 fazlı iki asenkron motora ait kumanda ve güç devresinin şemasını aşağıdaki istekleri cevaplandırarak çiziniz. MOTORLARDA KALKIŞ AKIMINI DÜŞÜRME: 1. şebekede meydana getireceği gerilim dalgalanmalarını önlemek için değişik yöntemler uygulanmaktadır. 2. F. Kademeli direnç rotor sargılarına seri olarak bağlanır. motorların direkt yol almaları esnasında şebekeden çektikleri yol alma akımları.Rotoru sargılı ( bilezikli ) asenkron motorlara kademeli dirençle yol verme: Bu yöntem yüklü kalkman motorlarda kullanılır. ikinci motor durduğunda üçüncü motor çalışmaya başlayacak. kesik ve sürekli olarak çalıştırılacaktır. kalkınma anında düşük gerilim uygulandığında motor.Kalkış Akımını Azaltma Yöntemleri: Asenkron motorların kalkış akımını azaltmak için kullanılan yöntemler şunlardır. Şebekedeki bu dalgalanma aynı hattan beslenen diğer alıcıları da etkiler. gücüne ve kutup sayısına bağlı olmakla beraber anma (nominal. Bu akım kısa süreli olduğundan motor sargılarında ısı artışına sebep olmaz. ikinci motor çalışmaya başlayacak. Amaç kalkış akımını azaltmak olduğundan yüklü motorlara düşük gerilim yöntemi ile yol verilemez. sinyal ve güç devresinin şemasını çizip çalışmasını yazınız. yol alma akımı veya kalkınma akımı denir. Bu durum şebekede dalgalanma ve motor sargılarında ısınmalara neden olur.Problem Halinde Değişik Uygulamalar: 1. Röleli kesik ve sürekli çalıştırmada kullanılan kumanda devresinden yararlanarak gerekli kumanda. 8 kutuplu motorlarda 2. yükü karşılamak için şebekeden daha fazla akım çeker ve kalkınamaz. 2. Motorun yol alma akımı. şebekede büyük gerilim düşümlerine neden olur. 6 kutuplu motorlarda 3 KW. bir süre sonra ikinci motor da çalışacaktır. a. bir süre çalıştıktan sonra kendi kendine duracaktır.11. Oto trafosu ile yol verme 3.Start butonuna basıldığında yalnız birinci motor çalışacaktır.

yol alma esnasında A bağlanırsa faz bobinleri kat daha az bir gerilimle çalışır yani 220 V ile çalışır. Görüldüğü gibi motorun çalışması durumunda şebekeden 1/3 oranında daha az akım çekilir. motorun faz gerilimine eşit olduğu 5 KW ve daha büyük güçteki motorlarda uygulanır. Bu sürenin belirlenmesi için motor direk bağlanarak yüksüz durumda çalıştırılır ve kalkınma akımının. bağlantı kontaktördeki kontaklar vasıtasıyla köprülenerek oluşur. Bu da 8-10 sn civarındadır. normal çalışma akımına düşüş süresi bir ampermetre ve kronometre ile belirlenir.Yıldız /Üçgen Yol vermenin Önemi: Yıldız / Üçgen yol verme yöntemi. Sigorta ve Kontaktör Seçimi: Termik aşın akım röleleri motor sargılarına seri olarak bağlandığından genellikle hat akımının geçtiği yere değil de faz akımının geçtiği yere bağlanır. 4Yol Vermede Çalışma Süresinin Önemi: yol vermede motorun yıldızdan üçgene geçiş süresi oldukça önemlidir. Hat akımı da kat azalır. Motorun bağlanması durumunda ise bir faz sargısına 380 V gerilim düşer. bağlamada faz akımları.3. şebekenin fazlar arası geriliminin. Uygulama şu şekilde yapılır: Motor sargılarının U-V-W ve X-Y-Z uçları hiçbir köprüleme ve bağlantı yapılmadan klemens tablosuna çıkarılır. Bunu formülle izah edecek olursak : Motorun bağlanması durumunda bir faz sargısına 220V gerilim düşer. 3 fazlı asenkron motorlarda bağlama. Pratik olarak motor normal devrine geçtiği anda bağlantıya da geçmelidir.58 ile çarpılmasıyla çıkan sonuca göre belirlenir. Termik seçimi de faz akımına göre yapılır ve ayarı da faz 84 . hat akımının olduğundan motorun normal akımının 0. Bu sayede seçilecek termiğin akım sınırlan daha küçük seçilir ve ekonomik olur. olur. en kolay ve en ekonomik yol alma akımın düşürme yöntemi olduğundan sanayide çok kullanılmaktadır. Eğer bu süre kısa tutulursa motor tam devrini alamayacağından direk bağlı gibi kalkınır ve şebekeden aşın akım çeker yol vermenin de bir anlamı kalmaz.. Diğer yöntemlerde motorun gücüne göre oto trafosu ve ön direnç seçimi yapılması gerekirken yol vermede bunlar söz konusu değildir. Sonuçta yol alma akımı 3 kat azalır. önce bağlanan motor düşük gerilimle yol almaya başlar. Süre uzun tutulursa bu kez motor 1/3 momentle çalıştığından. olur. Bir şebekede A çalışacak 3 fazlı bir motor. İşte belirlenen bu süre yol vermede. 5Yol Vermede Termik. yükü kaldıramaz ve devir sayısında düşme olur ' e geçerken de darbe şeklinde ani akım artışı olur. yol vermede. Yol almanın uygun bir anında motorun faz sargıları arasındaki bağlantı açılır sonra motorun sargılan olarak bağlanır. motorun bağlantıda çalışma süresidir. Motorun çalışması anında şebeke gerilimi aynı olduğundan da ve gerilim kat az olduğundan akım da aynı oranda azalır Buna göre olur. Böylece motor normal geriliminde çalışmaya devam eder.

Eğer ekonomiklik düşünülmez ise kontaktör seçiminde daha büyük akımlar taşıyabilecek kontaktörler seçilebilir. Ancak yol vermede.akımına göre ayarlanır. devrelerinde aşırı akım rölesi kullanılamaması ve dan ne geçişte sürenin şalteri çalıştıran kişiye göre değişebilmesi nedeni ile günümüzde kullanım alanı yok denilecek kadar azalmıştır. Çünkü kontaklardan geçecek akım motorun faz akımlarıdır. termik seçiminde olduğu gibi motorun faz anma akımlarının bir üst standart değerine göre seçim yapılır. yol verilen motorlarda sigorta seçimi gecikmeli tip sigortalardan yapılır ve motorun anma (etiketinde yazılı) akımının 2 katı değerindeki ilk standart değerden seçilir. Böylece çalışma gerçekleşir. direkt yol vermede kalkınma anında anma akımlarının 3 . 7-Şemasının çizimi ve uygulanması: Şekil 8. Kontaktör seçiminde de. Yaklaşık 2. V ile X. kalkınma anında akım 3 kat azaldığından sigorta motorun anma akımının 3-6 katı değerinde seçilmez. termiğin akım ayarı belirlenir.Ih değerinde seçilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 85 . Şekil 8. A konumuna getirildiğinde motorun U-V-W uçlarına R-S-T fazları gelmekte X-Y-Z uçları ise kısa devre olmaktadır. hat akımları değildir.28. Yani motorun nominal (etiketinde yazılan) akımının 0. Paket şalter 0 konumunda iken motor sargıları enerjisizdir.28'de motorlara yol veren paket şalterin diyagramı ve bağlantı şeması görülmektedir. W ile Y uçlarının kısa devre olduğu görülür. 3 fazlı asenkron motorlara paket şalterlerle yol verme devresi. Böylece kontaktörün ömrü daha uzun olur. Daha önce belirttiğimiz gibi motorlar. 6-Paket tip yıldız/üçgen şalterin incelenmesi: Paket tip şalterler. Paket şalter konumuna getirildiğinde kontakların durumuna göre akım takip edilirse R-S-T fazlarının motorun U-V-W uçlarına geldiği ve U ile Z. Böylece motor çalışmaya geçmiş olur.6 katı akım çekerler.58 ile çarpılmasıyla.

Yalıtımlı trafo ise primer-sekonder arasında fiziksel bağlantı olmayan trafo demektir. Yalıtım trafosunda primerin sekondere oranı olan a katsayısı 1'dir.akım Zm: Motorun.29. Oto transformatörlerinin sargıları düşük gerilimin alınması için kullanıldığı gibi. yol vermede reaktör gibi de kullanılabilirler.sargısı Itip: Tip gücü akımı Im=Ih+Itip a = U1 / U2 = Im / Ih Motor sargısına doğrudan U1 şebeke gerilimi uygulanırsa motor şebekeden. çekilen. Motor sargısına U2 gerilimi 86 . nominal akımın kd katı kadar (Im=In.kd) akım çekecektir. 3 fazlı asenkron motorlara otomatik yol vermeye ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Şekil 8. Bu farklılıklar zaman rölesinin kapalı ve açık kontaklarının birbirinden bağımsız olmasından ve dan e geçişte akımın kesintisiz olması istendiğindendir. Ih: Hattan. Temel prensip motor sargısına uygulanan gerilimin azaltılması yoluyla motorun çektiği yol alma akımının azaltılmasıdır. iki veya daha çok kademeli oto transformatörleri kullanılır. Oto trafoları primer ve sekonderi aynı sargı olan (tek sargılı) transformatörlerdir. Oto transformatörüyle yapılan yol verme devreleri daha pahalıya mal olduğu halde.çektiği.29'da görülmektedir. Yandaki şekilde güç devresinin nasıl olduğu görülmektedir. Burada dikkat edilmesi gereken husus "Yalıtım" trafosuyla. akım Im: Motorun. Kumanda devrelerinde bir. daha randımanlı çalışırlar.8. bir oto transformatöründen de sağlanabilir.Otomatik Şalter Şemasının Çizilmesi: Otomatik şalter şemasının çizimi çok değişik şekillerde olabilmektedir. 9-Oto trafosu ile yol vermenin incelenmesi: Motorların düşük gerilimle başlatılmasında gerekli olan düşük gerilim. "Yalıtımlı" trafonun farklı şeyler olmasıdır. En çok kullanılan ve ekonomik olan devre şeması Şekil 8.

Bu motora %50 ve %65 kademelerindeki oto trafosuyla yol verildiğinde şebekeden çekilecek akımı ve motor akımını bulunuz.5A Ih = (U2 / U1)2 . aynı anda ZR1'in gecikmeli kapanan kontağı da kapanarak C'ye ve ZR2'ye enerji gitmesi sağlanır.5A %65. (U2 / U1) . Alt kesimdeki D kontağı kapanır ve devre durdurma butonuyla durdurulana HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 87 . gerilimdeki azalma oranında olacaktır ve Im = (U2 / U1).30. Başlatma butonuna basıldığında A kontaktörü enerjilenir ve A kontağı mühürleme yapar. In.kd=(50/100). Böylece reaktans üzerinden enerji geçişi başlar. Belirli bir süre sonra (örneğin 3sn olsun) ZR1'in gecikmeli açılan kontağı açılarak B kontaktörünün enerjisi kesilir. Kd = 21. kd 10-Oto trafosu ile yol verme şeması çizilmesi ve uygulanması: Örnek 1 : Nominal akımı 10A olan bir asenkron motor. Hattan çekilen akım Ih = Im / a = (1 / a) .için.kd kd=5 %50için. ZR1'in gecikmeli açılan kontağı üzerinden B de enerjilendiği için en fazla %50 kapasiteye ulaşılmasına izin vardır. Ih = (1 / a2) . kd = 12.65.10.125 = 11.375A Şekilde.5=32.kd şeklinde bir hesaplamayla bulunur.125A Itip = 32.In. ZR2 rölesi saymayı bitirdiğinde (o da 3sn olsun) ZR2 kontağı kapanarak D kontaktörünü enerjiler ve devrenin en üstündeki D kontağı açılarak A. kd = Ih = /U2 / U1)2 . Im = In.5 . Bu esnada ZR1 zaman rölesi aktif hale gelir ve saymaya başlar. In .uygulanınca motorun çekeceği akım. soruda istenen çalışmayı gerçekleştiren devre görülmektedir. In . Im=0. Im=(U2/U1). Oto trafosuyla yol verme. Şekil 8.B ve C üzerine enerji gidişi kesilir.5 A Itip = Im .In.10.12. şebekeye doğrudan bağlandığında 50A akım çekmektedir.5 = 12. In .kd 50=10.Ih = 25 . In . Böylece %65 kapasiteye ulaşmaya imkan tanınır.21.5=25A Ih = (U2/U1)2 . kd eşitliğinden de şu sonuca varılır.

düşük gerilimle yol almaya başlar. (M) kontaktörü enerjilenir.Bu sargılardan geçen yüksek değerli akımlar. Güç devresinde (S) kontakları açılır. (ZR) zaman rölesi enerjilenir. Motor kalkındıktan sonra dirençler devre dışı bırakılarak motorun normal gerilim ve akımında çalışması sağlanır. transformatörün yanmasına neden olur. (ZR) zaman rölesiyle birlikte (S) kontaktörü de enerjilenir. Güç devresinde (S) kontakları kapanır ve motor düşük gerilimle yol almaya başlar. Bir süre sonra (ZR) zaman rölesinin kapalı kontağı açılır ve açık kontağı kapanır. Oto transformatörü devreden ayrılır. Bu devrede ilk önce (S) kontaklarının açılması. Daha çok kademe kullanılmasının sebebi motoru daha düşük gerilimle kalkındırarak akımını da iyice azaltmaktır. 88 .kadar bu kontak üzerinden geçerek çalışmayı tam kapasiteyle sürdürür. 11-Dirençle yol vermenin incelenmesi: 3 fazlı asenkron motorlara dirençle yol vermeden amaç motorun yol alma anında motora uygulanan gerilimin bir kısmının direnç üzerinde düşmesini sağlamak ve motor sargılarına düşük gerilim uygulayarak motorun çekeceği akımı azaltmaktır. sonra (M) kontaklarının kapanması gerekir. Örnek 2 : Şekilde üç fazlı bir asenkron motora bir kademeli oto tranformatörüyle yol vermede kullanılan bir bağlantı şeması verilmiştir. (M) kontakları kapanır ve motor normal şebeke gerilimine bağlanır. Dirençle yol vermede bir kademeli direnç kullanılabildiği gibi iki veya daha fazla kademeli direnç de kullanılabilir. Ani çalışan (ZR) kontağı başlatma butonunu mühürler ve sürekli çalışmayı sağlar. Transformatörün %65 lik gerilimli orta uçlarına bağlı olan motor. Görüldüğü gibi aşama aşama oto trafosu devreden çıkarılır ve tam kapasite çalışmaya doğru geçiş yapılır. Böyle bir oto tranformatörüyle motora yol verirken. bu iki kontaktör arasında yapılan elektriksel kilitleme ile önlenir. Kapanan (S) kontakları üç fazlı oto transformatörünü yıldız olarak şebekeye bağlar. Şekilde verilen devrede başlatma butonuna basıldığında.31. Oto trafosuyla yol verme. Şekil 8. (S) ve (M) kontaktörlerinin aynı anda beraberce çalışmaları. Bir süre sonra (S) kontakları açılır ve oto tranformatörü şebekeden ayrılır. Böylece (S) kontaktörü devreden çıkar. güç devresinde ilk önce (S) kontakları kapanır.Motorunu normal gerilimde çalışması durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. Motor normal şebeke gerilimine bağlanır. Sonra (M) kontakları kapanır. Aksi halde oto transformatörünün üst yarı sargıları kısa devre olur.

Asansörlerde genelde bu tip motorlar kullanılır.33. Bu yöntemde kalkınma akımını düşürmek için rotor sargılarına kademeli dirençler seri olarak bağlanır. Böylece hem kalkınma momenti maksimum olur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 89 . 13-Rotoru sargılı motora yol vermenin incelenmesi: Rotoru sargılı asenkron motorların kalkış momenti. Bu nedenle rotoru sargılı asenkron motorlara yük altında yol verilebilir. hem de düşük akımla kalkınma sağlanır.12-Dirençle yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: 3 fazlı asenkron motora iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. Motora direkt şebeke gerilimi uygulanır. Rotoru sargılı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. 14-Rotoru sargılı motora yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: Rotoru sargılı motorlara iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. sincap kafesli asenkron motorların kalkış momentinden daha yüksektir.32. 3 fazlı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.

Günümüzde kullanılan frenleme sistemleri: • Balatalı frenleme • Dinamik frenleme • Ani durdurma sistemleridir.34. Nüvenin aşağıya çekilmesi ile frenleme düzeneği de mekanik olarak balataları motor kasnağından ayırır ve motor mili dönmeye başlar. 2. Balatalı frenleme sistemleri motorlarla beraber imal edilirler. mekanik olarak (ayakla) harekete geçerken motorlarda otomatik olarak harekete geçer. Frenleme düzeneği balataların motor kasnağını sıkmasını sağlar ve motor çok kısa sürede durur. Bu sistem genellikle küçük güçlü motorlarda uygulanır. Şekil 8. Motoru çalıştırmak için start butonuna basıldığında frenleme bobini doğru akımla enerjilenir ve nüveyi aşağıya doğru çeker. Motoru durdurmak için stop butonuna basıldığında frenleme bobininin de enerjisi kesileceğinden nüve hızla normal yerine döner. Tek farkı araçlarda balatalar. Seri üretim aksar.34' deki devrede motor çalışmaz durumda iken frenleme bobini enerjisizdir ve balatalar kasnağı sıkma vaziyetindedir.Balatalı Frenlemenin Tanıtılması: Motor kasnağı iki tarafındaki balatalar ile sıkıştırılarak durdurulursa bu frenlemeye balatalı frenleme denir. İşte bu olumsuz çalışmaları ortadan kaldırmak İçin stop butonuna basıldığında motorun hemen durması için frenleme sistemleri geliştirilmiştir. İş kazaları meydana gelebilir. Balataları harekete geçiren sistem aynen araçlarda bulunan frenleme sistemi gibidir. 90 . Dönme ataleti ile bir müddet daha dönmeye devam eder.G. Seri üretim yapan makinelerde motorların durması beklenirse zaman kaybına ve dolayısı ile ekonomik kayıplara neden olunur. Motorların balatalı frenleme ile frenlenmesine ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda devresi Şekil 8. MOTORUN FRENLENMESİ: 1-Frenlemenin önemi ve çeşitleri: Otomatik kumanda devrelerinde çalışan motorları durdurmak için stop butonuna basıldığı zaman motor aniden durmaz.

Rotor kısa devre çubuklarında dolaşan kısa devre akımlarından dolayı rotorda N-S kutuplan oluşur. motor gücüne ve stator sargılarından geçecek akıma göre değişir. Bu nedenle dinamik frenlemede gerekli doğru gerilim değeri her motor için ayrı ayrı hesaplanarak tespit edilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 91 . Gerilim azaldıkça frenleme süresi uzar.Dinamik frenleme geriliminin hesaplanması: Motor yıldız bağlı ise: Stator sargılarının toplam omik direnci.Dinamik Frenlemenin Tanıtılması: Motorları kısa sürede durdurmak için stop butonuna basıldığında motor sargılarına doğru akım uygulanarak yapılan frenleme sistemine dinamik frenleme denir. Bu sırada stator sargılarına doğru bir gerilim uygulanınca stator sargılarında düzgün ve sabit bir manyetik alan meydana gelir. Frenlemenin oluşması şu şekilde gerçekleşir: Stop butonuna basıldığında motorun enerjisi kesilir ve motor kendi ataleti ile dönmeye devam eder. Motorları dinamik frenleme ile durdururken stator sargılarına uygulanması gereken gerilim değeri önemlidir. Formüllerde geçen. Diğer yandan sargılara uygulanan gerilim arttıkça frenleme süresi kısalır.3. Dönmekte olan rotor çubuklarında bir EMK indüklenir. a. Eğer frenleme gerilimine dikkat edilmezse stator sargılan yanabilir. Bu gerilim. Dinamik frenlemede kullanılacak doğru akım kaynağının gücü ise: formülünden hesap edilir. Rotor kutuplan ile statorda meydana gelen kutuplar birbirlerini etkileyerek rotoru kısa sürede durdurur.

motora uygulanacak doğru gerilimi bulunuz? ÖRNEK: Etiket değerleri 4 KW. • Düz zaman röleli dinamik frenleme devresi: Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken durdurmak için stop butonuna basıldığında DF kontaktörü ve ZR zaman rölesi enerjilenir. c. Düz ve ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Zaman rölesi ile motor sargılarına uygulanan DA' nın süresi yani dinamik frenleme süresi otomatik olarak kontrol edilir. Buton kontrollü dinamik frenleme devre şeması: Sekil 8.36) 92 . 3 fazlı asenkron motorların buton kontrollü olarak dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. = 0. Böylece motorun frenleme süresi zaman rölesinin ayarı ile sabitlenir. Motor sargılarına doğru gerilim uygulanır. (Şekil 8. 8A. . 2850 50hz.380V..83. b. Motor aynı akımda bağlı olursa.35. olan üç fazlı asenkron motorun bir faz sargısının omik direnci 4 olarak ölçülmüştür. Bir müddet sonra zaman rölesi normalde kapalı kontağını açarak kendisinin ve DF Kontaktörünün enerjisini keser. Motora uygulanacak doğru gerilim değerini ve DA kaynağının gücünü bulunuz.

38).36. 3 fazlı asenkron motorlarının ters zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. • Ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Bilindiği gibi ters zaman rölesinde. 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Zaman rölesinin normalde açık kontağı. enerjisi kesildikten bir müddet sonra açılarak dinamik frenleme durdurulur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 93 . Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. d-İki yönde çalışan motorun dinamik frenleme devre şeması çizimi ve uygulaması: Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur. Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken stop butonuna basıldığında M kontaktörünün ve ters zaman rölesinin enerjisi kesilir ve motor şebekeden ayrılır. röle bobinin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar konum değiştirir. Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir. Şekil 8. doğru gerilim uygulanır ve dinamik frenleme gerçekleşir.37.37'de ters zaman rölesi ile kurulmuş dinamik frenleme devresi görülmektedir. Şekil 8. Aynı zamanda DF kontaktörü enerjilenerek motor sargılarına doğru akım kaynağından.Şekil 8.

Şekil 8.38). Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. 94 . Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir. Şekil 8.Ani Durdurma Anahtarının Tanıtılması: 3 fazlı asenkron motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller. Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar.39. 4. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. 3 fazlı asenkron motorların ani durdurma anahtarı ile frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.38. İki yönde çalışan 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur. Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır.39). Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8.

Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 95 .39). Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir.Motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar. Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8. Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller. Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister.

. cosφ...(VA) Elde edilir. Reaktif gücün bu bileşenleri vektöriyel olarak birbirinin tam tersi yöndedir. Aktif bileşen motorlarda mekanik gücü.2).. I.. Şeklinde olur.. b...... Qc' nin QL' den büyük olması cosφ' nin kapasitif özellikte olması.... AA’nın akım ve güç vektörü..........ÜNİTE 9: KOMPANZASYON SİSTEMLERİ KOMPANZASYON UYGULAMARI 1...(W) Reaktif güç : Q = U... dolayısıyla görünür güç (S)' de büyük olur.sinφ.. Toplam reaktif güç Q = QL . (Formüller bir faz içindir.... Reaktif bileşen ise bobinli (manyetik) alıcılarda manyetik akının meydana gelmesi için harcanır. Güç vektöründeki aktif güç (P) ile görünür güç (S) arasındaki açının cosinüsüne güç katsayısı (cosφ) denir... Reaktif güç (Q) ne kadar büyük olursa cosφ küçük...... Şekil 9. Bunlar: Manyetik alanın oluşumu için bobinlerin harcadığı endüktif reaktif güç (QL) ve kapasitif reaktif güç (Qc)' tür........ I.. Kompanzasyon yapılmış (kondansatör bağlanmış) devrenin güç vektör diyagramı şu şekilde çizilir (Şekil 9.....QL şeklinde hesaplanır... Aktif akımın meydana getirdiği güce aktif ( wattlı ) güç.. Şekil 1...Qc veya Q = Qc .. ısıtıcılarda sıcaklığı. reaktif akımın meydana getirdiği güce reaktif (kör) güç ve bu güçlerin bileşkesine ( vektöriyel toplamına) ise görünür (zahiri) güç denir.. a..1....b' deki güç vektöründe...) Güçler arasındaki ilişkiyi formülize edersek. lambalarda ise aydınlatma gücünü meydana getirir.(VAR) Görünür güç : S = U... AA’nın güç vektörü. 96 .... QL' nin Qc' den büyük olması ise cosφ' nin endüktif özellikte olması demektir.I. aktif ve reaktif bileşenlerden meydana gelmektedir.. Yani devreye kondansatörler bağlanır.........54.Kompanzasyonun Önemi: Bilindiği gibi alternatif akını... Reaktif gücün de iki bileşeni vardır... AA’nın akım vektörü... Bu da şebekeden daha fazla güç çekmek yani akım çekmek demektir. Güç katsayısını düzeltmek için devreye endüktif reaktif gücün zıttı olan kapasitif reaktif yük eklenir.. İşte reaktif gücün azaltılıp güç katsayısı (cosφ)' nin yükseltilmesi işlemine kompanzasyon (güç katsayısını düzeltme) denir.. Aktif güç : P = U.

3. 2..2.Şekil 9. Enerjinin üretim ve satış maliyeti azalır. Kompanzasyonun faydalarını şu şekilde maddeleyebiliriz: a.. 6. İletkenler daha ince kesitte seçilir. Kondansatör eklendiğinde ise cosφ2 büyüyerek görünür güç (S2) azalmıştır. 3. konut beslemelerinde elektrik dağıtım firmaları tarafından yapılırken orta ve büyük boy işletmelerde.0. Bu nedenle büyük işletmeler için şu yöntem takip edilir: Gereken kondansatör gücünün tayini için tesisin cosφ'sinin ve kurulu aktif gücünün bilinmesi gerekmektedir... Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı..10-3. İletkenler daha az akım taşıyacağından ince kesitte seçilir.Uh . 2. Aynı iletim hattından daha fazla aktif enerji iletilir.. 4.. 5. Bu nedenle kompanzasyon. kontrol ve koruma elemanları daha küçük değerlerde seçilir. 5.. Harcanan enerji azalacağından enerji ücreti de azalır. 4.. 6. Formüldeki: Qc = Motora bağlanacak kondansatör gücü (KVAR) Ihb = Motorun boş çalışmadaki hat akımı (A) Uh = Motora uygulanan hat gerilimi (V)' dir. Tüketici yönünden: 1. Üretici yönünden: 1. Alternatör ve transformatörlerin gücü daha küçük tutulur.. 3. Dağıtım hatlarında kayıplar ve gerilim düşümü azalır. b. Besleme transformatörünün ve tesisin kapasitesi ile verimi yükselir. Vektör diyagramında görüldüğü gibi kondansatör bağlanmadan önceki cosφ1 değeri daha küçük ve görünür güç (Sı) dana büyüktür. Üretim. işletme sahibi tararından yapılması zorunlu hale getirilmiştir.. 2..Kompanzasyon un Faydaları: Güç katsayısının düzeltilmesi hem elektrik enerjisini üretenler hem de tüketenler bakımından çok faydalıdır. Şebekeden daha az reaktif enerji çekilir. Kayıplar ve gerilim düşümü azalır. Aynı zamanda elektrik enerjisi ücretinden de kâr demektir.KVAR formülü ile hesaplanır.... HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 97 . iletim ve dağıtım tesislerinde kapasite ve verim yükselir.3 Fazlı Motorlarda Güç Katsayısını Düzeltmek İçin Devreye Bağlanacak Gerekli Kondansatör Gücünün Hesabı: Pratik olarak motora bağlanacak kondansatör gücü şu şekilde hesaplanır: Motorun boş çalışma akımı ölçülerek tespit edildikten sonra. Besleme transformatörü. Bu da şebekeden daha az güç ve akım çekmek demektir.Ihb.9. Ancak büyük işletmelerde tüm motorların boş çalışma akımı tek tek bulunamayacağından ve cosφ'nin yeni değerinin ne olacağı tam olarak bilinemediğinden bu yöntem pek kullanılmaz. kumanda. Qc = V3 .

4).(tanφ1 . Maliyeti yüksek olduğundan günümüzde pek kullanılmamaktadır. Bunlar: a. cıva buharlı ve sodyum buharlı lambalarda uygulanır. motor gibi almaçların tek tek kompanze edilmesidir. aydınlatma elemanları.tanφ2) olarak bulunur.tanφ1 Q = P.3’te verilen vektör diyagramında ölçülen cosφ değeri ve ulaşılmak istenen cosφ değerinin açıları φ1 ve φ2 olsun. 4. prensip şeması.55’tir.707 ise φ1 = 45° ve tanφ1 = 1 cosφ2 = 0. Flüoresan lambanın güç katsayısı cosφ = 0.3.1’den bulunabilir (Şekil Şekil 9.Kompanzasyon Devre Şemasının Çizilmesi: Alternatif akımla çalışan devrelerde 3 çeşit kompanzasyon ( güç katsayısını düzeltme) uygulama şekli vardır.tancp2 P QC = OL .707 ise cosφ değerini 0.tanφ2 = P.(tanφ1 . ısıtıcılar vb.95 – 1 arasına yükseltmek için gerekli kondansatör gücü tablo 9.8 KVAR olarak bulunur.Eğer tesiste reaktif sayaç var ise elektrik faturalarından ortalama cosφ bulunabilir. Tek tek kompanzasyon 9.(tanφ1 . Tek tek kompanzasyon: Flüoresan lamba. tanφ1 = tanφ2= QL P QL QL = P.95' e çıkarmak için gerekli kondansatör gücünü hesaplayınız? Çözüm: cosφ1 = 0.tanφ2) Örnek: Tesisin kurulu aktif gücü 60 KW ve cosφ = 0.P.( 1–0. cosφ'yi 0. Tesisin kurulu aktif gücü ise tesisteki tüm almaçların (motorlar.32 Qc = P . Bundan sonra güç vektörü çizilerek aşağıdaki formüller elde edilir ve bu formüllerden yararlanılarak gerekli kondansatör gücü hesaplanır.95 ise φ2 = 18° ve tanφ2 = 0. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı. gibi) etiketleri üzerinde yazılan güçler toplanarak belirlenir. Buna göre. Genellikle Flüoresan lamba. Pratik olarak günün çeşitli zamanlarında birkaç gün süreyle ölçüm yapmak ortalama cosφ'nin tayini için yeterlidir. Şekil 9.32) Qc = 40.4. 98 .Q = P. Şekil 9. Her alıcıya kondansatör paralel olarak bağlanır.tanφ2) Qc = 60. QC = P.tanφ1 .

Kondansatör gruplarını devreye alma işlemi elle veya otomatik olarak yapılabilir.7'de 3–5–7 kademeli ENTES marka RG-Reaktif güç kontrol rölesinin ve kondansatörlerin devreye bağlantı şeması verilmiştir. c. Şekil 9. Gruplandırılan alıcılar için ayrı ayrı kondansatör hesabı yapılır. prensip şeması. Merkezi sistemde kompanzasyon ünitesi enerji besleme hattının ana girişine konulur ve röle ekranından kompanzasyon takip edilir. Bu iş için çeşitli firmalarca reaktif güç kontrol röleleri imal edilmektedir. Fluoresan lambaya göre kondansatör güçleri. Merkezi kompanzasyonda işletmede bulunan almaçların (çalışır durumdaki) ihtiyacı kadar kondansatör grubu devreye alınır. Merkezi kompanzasyon: Günümüzde en çok kullanılan kompanzasyon şeklidir.95'te sabit tutmak için otomatik olarak kondansatör gruplarım devreye alır veya çıkarır. Atölye. 3–5–7 kademeli reaktif güç kontrol röleleri her an cosφ'yi 0.6. Grup kompanzasyonu prensip şeması.5. fabrika gibi yerlerde ve mahalleleri besleyen dağıtım trafolarında bu sistem kullanılmaktadır. b. Bu şekilde kompanzasyon da günümüzde pek kullanılmamaktadır (Şekil 9.7. Rölenin ayarlan ve kondansatör gruplarının düzenlenmesi ile ilgili bilgiler röleyi imal eden firmalarca hazırlanan kataloglarda açıklanır.5). HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 99 .Tablo 9. Şekil 9. Grup kompanzasyonu: Almaçlar ile kondansatörlerin aynı şalter ya da kontaktörlerle çalıştırıp durdurulmasıyla yapılan kompanzasyondur. Merkezi kompanzasyon satılır. Şekil 9.1. Reaktif güç kontrol rölesinin devreye bağlantı şeması. Bu kataloglar röle ile birlikte Şekil 9.

1. Eğer. iki direk arası mesafenin tam ortasında olur (Şekil 10. direkler arası mesafeye. Eğer. ısıya ve kendi ağırlıklarına bağlı olarak sarkma yaparlar.1. Bu bilgilerin ışığında. direkler tarafından taşınır. Bu taşıma işleminde iletkenler. Fleş. hava hatlarıyla iletim ve dağıtımında iletkenler. *Yalıtılmış hava hattı kabloları kullanıldığında bu yükseklik değerleri 0. Tablo 10. FLEŞ (SEHİM-SARKMA) Tanımı: Elektrik enerjisinin. a.salgı . iletkenleri taşıyan direkler aynı yükseklikte ise en büyük sarkma. Fleş 'in şematik olarak gösterilişi (eş yükseklikli direklerde). iletkenleri taşıyan direkler arasında yükseklik (kot) farkı varsa. bu çizgi ile iletkenlerin en fazla sarkma yaptığı nokta arası mesafeye.1b). Eş yükseklikli direklerde b. Hava hattı iletkenlerinin üzerinden geçtikleri yerlere olan en küçük düşey uzaklıkları.5 m azaltılacaktır *Bu değerler 21 Kasım 1978 tarih ve 26466 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği "Madde 44 çizelge 6'dan alınmıştır. bu nokta alçakta olan direğe yakın olur (Şekil 10.ÜNİTE 10: ENERJİ İLETİM VE DAĞITIMI A. Yükseklik farkı olan direklerde Şekil 10.1a). fleş'i (sehimi) şöyle tanımlayabiliriz. 100 .ok ve bel gibi adlarla da anılır. sehim sarkma . fleş denir. iletkenlerin tutturulduğu iki askı noktası (izolatörler)arasında düz bir çizgi olduğu varsayılırsa.

Bir hava hattı iletkeni. Bu durum. Eğer. çok iyi iletkenliğe (geçirgenliğe) sahip olması gerekir. 6. özellikle kar yağışı fazla olan bölgelerde.iletkenin kullanıldığı buz yükü bölgesi . Sehim(fleş). 1. Çapı büyük iletkenlerde korona kaybı az olur. kullanılan iletkenlere ise hava hattı iletkenleri denir. gerek atmosferik gerekse kısa devrelerde oluşan akımlardan ve çalışma akımlarından dolayı ısınırlar. buz. iletkenin mekanik dayanımını olumsuz etkiler. 5. daha büyük olur. çelikalüminyum. Bu taşımada iletkenin. Hava hatlarına gelebilecek yükler (kar. Özgül ağırlık. 4. Termik Dayanım: Hava hattı iletkenleri. Çap büyüdüğünde. 7.İletkenin cinsi HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 101 . Termik dayanım. direkler üzerinde taşıyan hatta hava hattı veya havai hat. İletken çapı. İletkenleri ısı dayanımları bakımından şöyle sıralayabiliriz. 5. aynı büyüklüğe sahip alüminyumun iletkenliği % 61'dir. Mekanik dayanım. İletkenin bu sayılan nedenlerle oluşan ısı artışlarında. Isınmadan dolayı mekanik dayanımları azalır. Hava hattı iletkenlerinin seçiminde aranılan bazı özellikler vardır. rüzgar yükü ve gerilme kuvveti daha büyük olur. Sehim Miktarını Etkileyen Faktörler: . bronz. İletkenlik: Havai hatlarda kullanılacak iletken malzemenin. İletken Çapı: Bakıra göre daha az iletkenliğe sahip olan iletkenlerin çapı. iletkenlerin kopmasına ve kısa devrelere neden olmaktadır. iletkene gelen buz yükü.İletkenden çekilecek akım . 4. İletkenlik. emniyetli bir çalışmaya elverişli olması gerekir.B. Çünkü iletim sırasında hatlardaki güç kaybının en az olması istenir. HAVA HATTI İLETKENLERİNİN ÇEŞİTLERİ Elektrik enerjisini. Mekanik Dayanım: Hava hattı iletkenleri daima dış etkilere ve bunların neden olduğu yüklere maruz kalırlar. Bakırın iletkenliğini %100 kabul edersek. 3. bakır ve alüminyum. Mekanik dayanımın azalması. rüzgar) ve kendi ağırlığı. 2. 3. gerilme kuvvetini de taşıyabilecek bir elastikiyete sahip olması gerekir. Sehim (fleş): Her iletkenin aynı uzaklıktaki sehimi farklıdır. Bunlar. iletkenliği yüksek olan malzemeden yapılan iletkenler kullanılır ise hatlardaki güç kaybı da o nispette az olur. 1.Direkler arası mesafe . Titreşim eğilimi. 2. İletken çapının büyümesinin faydası da yok değildir. iletken tarafından güvenli bir şekilde taşınabilmelidir. aldrey. üzerinden geçtiği yerin özelliğine göre belli bir mesafeden fazla yere yakın olmamalıdır.

Masif İletkenler: İçi dolu olarak tek cins malzemeden 10 mm2 kesite kadar yapılan iletkenlerdir. Hava hattı iletkenleri. Rüzgar esmesi. Masif iletken çeşitleri. Masif örgülü iletkenler. Özgül ağırlığı az olan ama iletkenliği de çok zayıf olmayan iletkenler tercih edilir.2. buzların aniden koparak düşmesi veya ağır kuşların konup – kalkmaları. Özgül Ağırlık: İletkeni mekanik dayanım yönünden etkileyen en önemli faktörlerden Biri de. 102 . Bunu önlemek için masif örgülü iletkenler yapılmıştır. Şekil 10. taşımada ve kangal haline getirilmelerinde problemler çıkmaktadır. hatların bir saz teli gibi titreşmesine neden olur. \ 3. 4.3). 2. Ortası boş örgülü iletkenler. a. Bu bakımdan seçilen iletkenin malzeme yoğunluğu da göz önüne alınmalıdır. 2. bazen de içi çelik dışı bakır olarak yapılmaktadır. Büyük titreşimler hatların kopmasına neden olabilir. Titreşim Eğilimi: Enerji nakil hatları. Şekil 10. Masif örgülü iletkenler ve kat yapıları. birbirinin tersi yönde sarılır (Şekil 10. İletken ağırlığının az olması istenir.6. Bazı özel durumlarda kesit 16 mm2’ye kadar çıkmakta. sürekli rüzgara maruz kalır. İmal Ediliş Şekline Göre İletken Çeşitleri: 1. Aynı veya ayrı cins iletkenlerin birbiri üzerine sarılmasıyla elde edilir. havai hatlarda titreşim meydana getirir. 7. 1. yapıldığı malzemenin cinsine ve imal ediliş şekline göre ikiye ayrılır. Demet şeklindeki iletkenler. Bu titreşim uzun bir süre. İletkenin mekanik dayanımını artırmak için. Bu yüzden havai hatlarda. Masif Örgülü İletkenler: Masif iletkenlerin kesitleri büyütüldüğünde montajda. Masif iletkenler. iletkenin ağırlığıdır.3. Örgülü iletkenlerde katlar. kesit ve kullanılacağı yere göre içine çelik" teller yerleştirilir.

Alüminyum .4.çelik iletkenler. 3. hat mutlaka bu gibi yerlerden geçecek ise. 1.89 gr/cm3 ve en yüksek çekme kuvveti 19kg/mm2'dir. 5. Ortası boş örgülü iletkenler. İletkenler arasında belli bir mesafe olmalıdır b. Çünkü bacalardan çıkan gazlar. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre iletken Çeşitleri: 1. Meydana gelen oksit tabaka. 6. bakır iletkenin mukavemetini azaltmaktadır. Alüminyum iletkenler: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 103 . aynı cins iletkenlerin birbirlerine sarılması ile elde edilir. Ortası Boş Örgülü iletkenler: Yüksek ve çok yüksek gerilimli enerji iletiminde meydana gelen korona (kaçak) kayıplarını azaltmak için iletken çapı büyütülür. fazlara ait iletkenler iki veya daha fazla sayıda yapılabilir. Şekil 10. 3. Damar sayısı kat adedine ve katlan oluşturan damarların aynı çapta olup olmadığına bağlıdır. kimyasal madde üreten tesislerin üzerinden mümkünse geçirilmemelidir.5 azalmaktadır. 4. Örgülü iletkenlerde Damar Sayısının Bulunması: Örgülü iletkenleri damarlar meydana getirir.32 + 3. ısı alışverişinin daha hızlı olmasını sağlamaktadır. özgül iletkenliği 56m/Ωmm2. özgül ağırlığı 8. Alüminyum iletkenler. Eğer. Hava hatlarında kullanılan bakırın 20°C'deki özgül direnci 0. iletkendir. Bakır iletkenli hava hatları. 2. Demet Şeklindeki İletkenler: Hatlarda meydana gelen korona kayıplarının yanında diğer kayıpları da en aza indirmek için. Bakır iletkenler. Örnek: Kat adedi 3 olan örgülü iletkenin damar sayısı: 3x2 + 3x + 1 formülünden. Bakırın mukavemetini arttırmak için soğuk haddeden geçirilir.3. hava ile temas ettiklerinde yüzeylerinde zamanla koyu renkli oksit tabaka meydana gelir. Örgülü iletkenlerin damar sayılan 3x* + 3x + 1 formülüyle bulunur. Formülde (x) kat adedini gösterir. fakat iletkenliği %2. Bakır iletkenler. iletkenlere koruyucu maddeler sürülmelidir.çelik iletkenler. hem de mukavemeti (mekaniki dayanım) iyi olan iletkendir.3 +1 = 37 adet bulunur. Meydana gelen bu tabaka. Bronz iletkenler. Aldrey iletkenler. 4. alüminyum iletkenlerdeki oksitlerin aksine. Genellikle. Bu işlemde bakırın mekaniki dayanımı %50'ye kadar artmakta. Bakır İletkenler: Hem elektriki geçirgenliği yüksek. Bakır zırhlı . 2.017691 Ωmm2/m.

). Alüminyum . Ayrıca. 3. bakır kaplı çelik teller arasına bakır teller de sarılır. Özgül direnci 0. kayıplara neden olmaktadır. uzun menzillerde ve koruma teli olarak kullanılırlar. Son (nihayet) direkler (N) f. Galvanizli Çelik İletkenler: Mekaniki dayanımları çok yüksek olan bu iletkenler. 5. silisyum. Köşede durdurucu direkler (KD) e. 20 °C'de özgül ağırlığı 2. alüminyum iletkenin aynı kesitteki ağırlığı bakırın yarısı kadardır. alüminyum iletkenler yerine kullanılır. sarp kayalıklı yerler vb. iletkenlik açısından kötüdür. Bu durum.3 demir bileşiminden meydana gelmiştir. DİREK ÇEŞİTLERİ 1. iletkenliği düşüktür. Bu da korona kayıplarını azaltmaktadır. Mekaniki dayanımları bakıra göre fazla olmasına rağmen. Aldrey iletkenler: Tam alüminyum iletkenlerin sakıncalarını gidermek için geliştirilmiş iletkenlerdir. Normal taşıyıcı direkler (T) b. Mukavemeti fazla olmasına rağmen iletkenliği alüminyuma göre %15 daha az. alüminyum iletkenin merkezine çelik tel konularak yapılan iletkendir. uzun menzilli direklerde sehimleri. özgül direnci 0. kırılgan olduğundan montajında büyük özen ister.5'i aşmaz. % 98.7 alüminyum %0. 6. Kesitleri küçüktür. özgül iletkenliği 35 m/Ωmm2.0333 Ωmm2/m ve özgül iletkenliği 30m/Ωmm2)dir. 4. Köşede taşıyıcı direkler (KT) c. Ancak bunların karışımdaki oranı %0.Çelik İletkenler: Alüminyum iletkenlerin dayanımını arttırmak için.5 silisyum ve %0.35 katıdır. Alüminyum iletkenlerin mekaniki dayanımları bakıra göre daha az olduğundan. saf alüminyum iletkenlere göre %75 daha fazladır. ısı kayıplarını muhafaza edebilmek için kullanılan iletken kesiti bakırdan % 61 daha fazladır. Alüminyum -çelik iletkenlerin kesitleri bakır iletkenlere göre daha büyüktür.Hava hatlarında kullanılan bakır iletkenlerden sonra gelen en iyi iletkendir. Bakır Zırhlı Çelik iletkenler: Uzun açıklıklı direkler arası iletimde kullanılan iletkenlerdir(nehir geçmesi. Normal durdurucu direkler (D) d. İletkenliği bakırın 0. C. bakıra göre fazladır. silisyum ve kalay karışımından elde edilen iletkenlerdir. Fakat merkezde bulunan çelik tel etrafında oluşan manyetik alanın oluşturduğu mıknatıslanma. Saf alüminyum çok yumuşak olduğundan dayanımını arttırmak için demir. direk boylarının uzun seçilmesine neden olmaktadır. Geçit direkleri (G) 104 . Ancak.703 gr/cm3. Dağıtım (Branşman) direkler (B) g. Kullanış Yerlerine Göre Çeşitleri ve Kullanım Yerleri: a. Örgülü aldrey iletkenlerin kopma gerilmesi 31–33 kg/mm2 olup. Eğer büyük akım taşıma kapasitesi gerekiyorsa. Bu iletkenlerin gerilme kuvveti bakıra göre çok fazla olmasına karşın. Çelik teller bakır bir tabaka ile kaplanır ve örülerek bu tip iletkenler elde edilir. Bronz İletkenler: Bakır. Aynı akımda. 7. En yüksek çekme kuvveti ise 8 kg/mm2'dir. bakıra göre de %87 daha azdır. Mukavemetin önem kazandığı iletim hatlarında.028277 Ωmm2/m'dir.5 magnezyum %0. çinko ve bakır gibi maddeler katılır.

Normal taşıyıcı direk. b. genel olarak 7 taşıyıcı direkten sonra 1 durdurucu direk kullanılması uygundur. Şekil 10. f. yön değiştirdiği yerlerde (küçük sapmalarda) kullanılan direklerdir. Normal Durdurucu Direkler (D) : Enerji nakil hatlarının doğrusal olarak geçtiği yerlerde. Köşede Taşıyıcı Direkler (KT): Doğrusal olarak giden hattın. İletkenler nihayet bağ ile bağlanır. Enerji nakil hatlarında. 3646 m). İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. d.9. boğaz. Köşede Durdurucu Direkler (KD) : Düz doğrultuda giden hattın. Son (Nihayet) Direkler (N) : Enerji nakil hatlarının başlangıç ve bitiminde kullanılan direklerdir.6. Şekil 10. İletkenler izolatörlere nihayet bağı veya durdurucu bağ ile bağlanır. Köşede taşıyıcı direk. Şekil 10. g.5. kanal. Son (nihayet) direk. İletkenler izolatörlere her iki yönde de durdurucu bağ ile bağlanır. karayolu gibi yerlerden geçişlerde (atlamalarda) kullanılan direklerdir. İletkenler izolatörlere bir bağ ile bağlanır. Normal Taşıyıcı Direkler (T): Enerji nakil hattının. Normal durdurucu direk. İstanbul Boğazı atlaması (1600 m).8. nehir. Üzerlerinde ayırıcı bulunabilir. hatlara gelen kuvvetleri daha iyi karşılayabilmek için kullanılan direklerdir. Dağıtım (Branşman) Direkler (B) : Enerji hatlarının kollara ayrıldığı yerlerde kullanılan direklerdir. iletkenlikleri taşımak için kullanılan direklerdir. Mesina Boğazı atlaması (İtalya. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 105 . doğrusal olarak geçtiği yerlerde.7. e. c. Şekil 10. Geçit Direkleri (G): Geçit mesafesi uzun. Şekil 10. büyük sapmalarında kullanılan direklerdir.a. Köşede durdurucu direk. Örneğin.

2. c. Direğin tepe kuvvetlerine dayanımı. Ağaç direkler üzerinde iletkenlerin taşınması için. santrifüj betondur. Ağaç direkler. Yapılabilen en üstün beton. .Hafif olduğundan. izolatörler doğrudan direğe takılabilir veya direkler üzerine monte edilen konsollara sabitlenen izolatör yardımıyla taşınır. Bunu önlemek için enjeksiyonla direk diplerine (temele) ilaçlama yapılmalıdır. taşınması kolaydır.2.Sökülerek başka yerlerde kullanılabilir. . Ayrıca direğin dibi zamanla çürüyebilir. c. sadece beton kullanılmalıdır.5-1313. Galvaniz-cıvatalı demir direkler. Eğer temele beton dökülür ise direğe gelen tepe kuvvetlerinde direk.b. . direk kullanılmadan önce ilaçlamaya tabi tutulur. direğin temelini bir miktar açmak ve ilaçlamak mümkün olmaz. c.Kaçak akımlara karşı güvenlidir. Beton Direkler: Çimento.b. Beton direğin temeline taş. Bu levhalar direğin en kolay görünen kısmına monte edilir. yüksek dayanımlı çelik tel ve halatları kullanarak. su ve çakılın uygun oranlarda karşılaştırılmasıyla elde edilen beton ile.5-10-10. toprak v. Santrifüj beton (SBA) direkler.Ömürleri uzun değildir. Direğin ömrü. kum. Ağaç direklerin temeline kesinlikle beton dökülmez. b.Dış etkilere karşı fazla dayanıklı değildir. sürekli olarak dış etkilere (kar. 1. yerden 2. . a. dairesel kesitli ve konik şekilde yapılırlar. 1. Ağaç Direklerin Avantajları . içinde kullanılan çelik tellere bağlıdır.Tepe kuvvetlerine dayanımları azdır.5-11-11. .5 m'dir. Eğer direk temeline beton dökülürse.5-12-12. köknar. iğne yapraklı (çam.5-9-9. Ağaç direkler üzerinde. Vibre beton (VBA) direkler. ardıç ve ladin) ağaçların kesildikten sonra tornalanmasıyla elde edilen direklerdir. Taş ve toprakla temel sıkıştırılarak direk dikilir. 16x28 cm ebatında ölüm tehlikesi levhası bulunur. . kullanılan betona bağlıdır. 106 . Beton direkler tepe kuvvetine göre. normal taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direk olarak kullanılırlar.Ucuzdur.5 m yükseklikte. izolatörlerin monte edildiği traversler de betondan yapılmıştır. Ağaç direkler açık havada kullanıldıklarından. Yağmur ve kar sularının direğe zarar vermesini kısmen de olsa önlemek için.) ve ağaca zarar veren haşerelerin etkilerine maruz kalırlar. b. Demir direkler. Beton direklerde kullanılan.Boyama masrafları yoktur. Yapılarına (yapıldıkları malzeme) Göre Çeşitleri: a. Bu etkilerin direği çürütmesini önlemek için. Beton direkler. . titreşim (vibrasyon) veya santrifüj (savurma) yöntemleriyle yapılan direklerdir. yağmur v. Standart ağaç direk boylan: 8-8. Boyalı-kaynaklı demir direkler. Ağaç direkler. maddeler konmamalı. direk tepesi 45 derece açılı olarak kesilir. Ağaç Direkler: 35 kV'ye kadar olan gerilimlerin taşınmasında kullanılan. ankastre (temel üst noktası) noktasından kırılabilir. 16x8 cm ebatında direk numarasını gösteren levha ile erden 3 m yükseklikte. b.2. b. Doğa şartlarından pek etkilenmeyen beton direkler. Ağaç Direklerin Dezavantajları .35 kV'nin üstündeki gerilimlerde kullanılamaz.

Ağır olduğundan. A tipi direk yapımında kullanılan profilin şeklini. Montaj zorluklan vardır. taşınırken dikkatli olunmalıdır. Çünkü temeldeki küçük bir eğim. Alçak gerilim şebekelerinde. k Şekil 10.Tepe kuvvetleri büyüktür.11. Beton Direklerin Dezavantajları . Galvanizli-civatalı demir direkler : Yüksek ve çok yüksek gerilimlerde ve kimyasal etkilere maruz kalınan yerlerde kullanılır. Direk üzerine şablonla direk numarası ve ölüm levhası işareti yapılır. harfi İse kısa boylu direkleri ifade eder.5Uk-8UklOUk ve 12Uk olarak adlandırılırlar. Demir Direkler: Her türlü gerilim kademesinde kullanılabilen. Beton Direklerin Avantajları .Atmosferik olaylardan fazla etkilenmez.örneğin. 1-1. taş. rakamlar profilin yüksekliğini.8-29-30-31-32-33-34-35 ve 36 olmak üzere toplam 39 değişik tipte imal edilmektedir. A Tipi Direkler: 8I-10I-12I-6. Orta ve alçak gerilimde kullanılan santrifüj beton direkler tepe kuvvetleri yönünden. Boyalı-kaynaklı direkler: Genellikle orta ve alçak gerilimde kullanılır. tepe kuvveti 9x100 = 900 kg olan direk anlaşılır. Demir direkler. A ve kafes tipi demir direkler kullanılmaktadır. Özellikle yüksek gerilim için kullanılan demir direk temelleri çok dikkatli yapılmalıdır.5I-8U-10U-vel2U veya 8Ik-12Ik-6. Boyları 8 m'den 26 m'ye. Genellikle orta ve alçak gerilimlerde kullanılır.Kaçak akımlara karşı güvenlidir.Uzun ömürlüdür.10 Demir direklerde kullanılan profil çeşitleri. taşınması zordur.5-3-3.5-2-2. Yapılarında I. çaplan ise 50 cm'ye kadar konik. .5-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-20-21-22-2324-25-26-27-2. I Tipi U Tipi L Tipi Şekil 10. U ve L şeklinde profiller kullanılır.Kınlgan olduğundan. kum ve toprak doldurulmamalı.Çeşitli amaçlar için kullanılabilir. Demir direklerin temellerine kesinlikle. 9 tipi direk denilince. c.250 kg'den 3500 kg'ye kadar yapılabilmektedir. Ayrıca yol aydınlatmalarında da sıkça kullanılmaktadır. Bakımları kolaydır. A Tipi direk HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 107 . yukarıda bariz olarak direğin bir yana doğru eğimli olmasına neden olur. Bu rakamlar hem direk tipini. Buradaki I ve U. . 1. sadece beton kullanılmalıdır. bu çaptan sonra ise silindirik şekilde yapılmaktadır. demİr-çelikten yapılmış direklerdir. . uzun ömürlü olmaları ve tepe kuvvetlerinin her türlü ihtiyaca cevap verebilecek kapasitede olması nedeniyle tercih edilirler. 2. . Direkler iki şekilde yapılır. hem de direk tepe kuvvetinin % 1 'ini göstermektedir. .

hem de üst kısmı kare teşkil edecek şekilde dizayn edilir.Kafes Tipi Direkler: L tipi profillerden yapılan kafes direklerde. Çok devreli direkler. K harfi direğin kafes tipinde olduğunu. 4. b. 108 . Şekil 10. Orta gerilim direkleri. c. Kafes tipi direkler. Kafes tipi direkler Klk-K2k-K3k-K4k-K5k ve K1-K2-K3-K4-K5 olarak numaralandırılır. k harfi direğin kısa boylu olduğunu. direğin hem alt.14. Alçak gerilim direkleri.12. Yüksek ve çok yüksek gerilim direkleri. Örneğin. hafif ve ağır kafes direkler olarak İkiye ayrılır. Şekil 10. Tek Devreli Direkler : Sadece bir alternatif akım devresi iletkenlerini taşıyan direklerdir. Şekil 10. Kullandıkları Hattın Gerilimine Göre Direk Çeşitleri: a. Çok Devreli Direkler : İki ve daha fazla alternatif akım iletkenlerini taşıyan direklerdir. rakam 3 ise tepe kuvveti 3x1000=3000 kg'ye dayanabilir. 1-2-3-4-5 rakamları ise direğin tepe kuvvetinin mukavemetini (dayanımı) gösterir. Kafes tipi direk 3. Burada. Tek devreli direkler. b.13. Taşıdıkları Devre Sayısına Göre Direk Çeşitleri a.

Kaçak akımlara karşı çok güvenli değildir. D. Onarımları kolaydır.Rutubet etkisine karşı boyanmalıdır. Bu hususlar.Taşınmaları ve montajları kolaydır. Travers seçiminde bazı unsurların göz önünde bulundurulması gerekir. a. İzolatör ve direk tipi.Camper 1. Tesisin kuruluş yeri.Tepe kuvvetleri büyüktür.Ömürleri uzundur.15.Şekil 10. direkler üzerinde bazı donanımlara ihtiyaç vardır.Maliyeti yüksektir.Durdurucu Travers : Taşıyıcı traverslere bağlanan iletkenlerin daha gergin durması için kullanılan traverslerdir.İzolatörler . İletkenin gerilme kuvveti ve ağırlığı.Damperler . Demir Direklerin Avantajları . d. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 109 .Korkuluklar . e. c. DİREK BAŞI DONANIMLARI Elektrik enerjisinin direkler vasıtasıyla taşınmasında. Traversler kullanıldığı direğe göre isimlendirilirler. Demir Direklerin Dezavantajları . b. .Traversler . beton veya demirden yapılan elemanlardır. İşletme gerilimi. İletken sayısı. Orta ve yüksek gerilimde kullanılan demir direkler. İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. 1. Bunlar.Taşıyıcı Travers : Taşıyıcı direklerde kullanılan traverslerdir. . . .Köşe Traversleri : Hatların yön değiştirdiği yerlerde kullanılan traverslerdir. İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. Traversler ve Görevleri : Enerji nakil hatlarında kullanılan iletkenleri birbirinden ve direkten. 3. İletkenler taşıyıcı bağ ile bağlanır. . belli bir mesafede tutmaya ve taşımaya yarayan. 2.

Cam İzolatörler Yapım malzemesi cam olan izolatörlerdir. Cam izolatörler. porselen izolatörlerde daha zordur. elektrik akımına karşı büyük direnç gösteren. İzolatörler ve Görevleri: Enerji nakil hatlarını ve baraları. Yüzeyin pürüzsüz olması. . sıcak ve soğuk hava şartlarına dayanıklı malzemeler olan. Porselen İzolatörler Isıl ve mekaniki dayanımlarının yüksek olmasından dolayı. porselene göre daha çabuk yoğunlaşır. güneş ışığında daha az ısınır. Porselenin dielektrik dayanımı (60-70 kV/cm) cama göre daha azdır. tespit edildikleri yerden yalıtan ve taşıyan elemanlara izolatör denir. Bu istenmeyen bir durumdur. Bu da cam izolatör üzerinde pisliklerin toplanmasına ve kaçak akımlara neden olur. başlangıç ve bitiş noktalarındaki direklerde kullanılan traverslerdir. porselen ve camdan imal edilirler. ışığı geçiren bir madde olduğundan. a. çok eskiden beri kullanılan izolatörlerdir. fiziki zarar görme olasılığı azdır. kullanım alanlarını artırmıştır.Cam İzolatörler. İzolatörlerin. Dielektrik dayanımlarının (140 kV / cm) porselene göre daha fazla. 5. 1. ince bir sır (porselen) tabakasıyla kaplanarak yüzeyinin pürüzsüz (deliksiz) olması sağlanır. hem de dielektrik dayanımı daha yüksektir. .Cam izolatörler şeffaf olduğundan. pahalı olmaları nedeniyle özel durumlar haricinde şimdilik kullanılmamaktadır.Cam izolatörlerin termik genleşmeleri. Saydam olduklarından kırık ve çatlakları kolayca görülebilir. % 25 feldspat ve % 25 kuvars'ür. ancak maliyeti yüksek olduğundan pek kullanılmamaktadır. % 50 kaolin. c. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre İzolatör Çeşitleri a Porselen izolatörler. 2. maliyetlerinin ise ucuz olması. Epoksi reçineli izolatörler. çatlama ve kırılmaların tespiti daha kolaydır. porselen izolatörlere göre daha küçük olduğundan. epoksi reçineli izolatörler de yapılmakta. . hem daha ucuz. . İzolatörün dielektrik dayanımını artırmak için. İzolatörler. Demir-çelik traversler (demir direklerde). cam izolatör üzerinde.İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. Ortam ısısının değişmelerinde üzerlerinde nem toplamaları atlamalara neden olur. 2. Beton traversler (beton direklerde). kirlenen izolatörlerin yağmur sularıyla. Bunlara ilaveten.Branşman (Kol) Traversi : Havai hatların kollara ayrıldığı yerdeki direklerde kullanılan traverslerdir. kolayca temizlenmesine yardımcı olur. Porselen İzolatörlerle Cam İzolatörlerin Karşılaştırılması: .Son (Nihayet) Traversi : Hava hatlarının. porselen izolatör daha çok ısınır.Cam. ortam ısısının değişmesinde.4. iletkenlere gelebilecek yükleri emniyetli bir şekilde taşıyabilmeleri için mekaniki dayanımlarının da iyi olması gerekir. b. Taşıdığı İletkenin Gerilimine Göre İzolatör Çeşitleri 110 . Sert porselenden yapılan izolatörlerin yapı maddeleri. Yapıldığı malzemenin cinsine göre travers çeşitleri .Nem. b. c. Epoksi Reçineli İzolatörler Mekaniki dayanımı çok iyi olan bu izolatörler. porselen izolatörlere göre.

İletkenlerin ağırlığından dolayı izolatörlere binen yükü bir kaç kat daha artırarak. . Yüksek ve çok yüksek gerilim izolatörleri. Şekil 10.Direkler arası mesafe 200m<a<500m ise. b.16. İnsanların ve tırmanma özelliğine sahip canlıların.Direkler arası mesafe a<200m ise. Damperlerin hat üzerindeki konumları ve sayıları.Direkler arası mesafe 500m<a<1500m ise. Camper (gevşek irtibat) ve Görevi: Burdurucu direklerde. direk üzerinde enerji nakil hatlarının giriş ve çıkışını birleştiren iletkenlere camper denir. birleştireceği hattın kesitiyle aynı olmalıdır. c. Zincir izolatörler. izolatörlere yakın yere monte edilen elemanlara damper denir. Damper (amortisör) ve Görevi: Enerji nakil hatları çeşitli nedenlerle titreşim yaparlar. her iki taraftaki direkte ikişer adet damper kullanılır. b. ayırıcı monte edilmiş direklerde ve saplama hatalarda. metalden yapılmış elamanlardır. Kullanma Yerlerine Göre İzolatör Çeşitleri a. Bu titreşimler. Bağlantı için genellikle klemens kullanılır. Açık arazilerden. ağır kuşların konması ve havalanması anındaki titreşimler . kar ve buzların kırılarak dökülmesinden kaynaklanan titreşimler ile rüzgarın neden olduğu titreşimlerdir. İşte bu titreşimlerin etkisini a2altmak için. Orta gerilim izolatörleri. 4. Camper için kullanılacak iletken kesiti. . Bunlar. direklere çıkmalarını önlemek İçin kullanılan. c. Geçit izolatörler. Alçak gerilim izolatörleri. kopmalarına neden olabilir.a. Korkulukların ebatları ve tipleri kullanılacağı direğe göre değişiklikler gösterir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 111 . 3. nehir ve boğaz atlamalarından geçen iletim hatlarında Stockbndge damperler kullanılır. her iki taraftaki direklere birer adet. 5. bir taraftaki direkte 1 adet. . büyük vadilerden. Mesnet izolatörler. Korkuluklar ve Görevleri: Korkuluklar demir direklerde kullanılır.

Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği. mimarî plânlara uygun olacak ve en azından aşağıdaki ölçeklere uyulacaktır. Projelerde kullanılacak tüm malzemelerin zorunlu standartlara uygun olacağı ve uygulama projelerinin yapımında. ölçek proje düzenlemesine uygun değilse. 2. EMO Yüksek Yapılar Yönetmeliği. yönetmelik ve EMO (Elektrik Mühendisleri Odası) proje standartlarına uygun olarak hazırlanacaktır. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği. Elektrik ve elektronik iç tesisat uygulama projeleri. r. j. Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği. Diğer özel sistemlere ilişkin ulusal ve uluslararası standartlara uyulacaktır. n. EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R Dağıtım İç Tesisat Yönetmeliği. büyütülebilecek veya açıklayıcı detaylar verilecektir.Ş. Bina İçi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi. 4. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Elektrik Mühendisliği Proje Düzenleme Esasları. Elektrik Tesislerinde Emniyet Yönetmeliği. TSE Paratoner Yönetmeliği. f. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Mimarlık ve Mühendislik Hizmetleri Şartnamesi. b. q. imar yönetmeliğine uygun onaya sunulacak. a. m. p. g. c.ÜNİTE 11: ELEKTRİK MESLEK RESİM A. Elektrik Dağıtım Tesisleri Genel Teknik Şartnamesi. 3. 112 . TEDAŞ Elektrik Enerji Tesisleri Proje Yönetmeliği. i. h. Projelerde EMO tarafından belirlenen semboller kullanılacaktır. o. TSE Yangın Yönetmeliği. l. mimarî proje ölçeklerinde hazırlanacak. Asansör Yönetmeliği. EMO Transformatör Merkezleri Yapımında Dikkat Edilecek Esaslar. k. • Vaziyet Plânlan : 1/1000 • Kat Plânları: 1/50 • Ayrıntılar: 1/20 5. Türk Telekom A. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği. e. d. Liste dışı sembol kullanıldığında mutlaka açıklama listesi verilecektir. Projeler. Anma Gerilimleri 1 kV'un Üzerinde Olan Kuvvetli Akım Tesislerinin Kurulması için Yönetmelik. Proje ölçekleri. yürürlükte bulunan kanun.TESİSAT PLÂNININ ÇİZİMİNDE UYULMASI GEREKLİ KONULAR ELEKTRİK PROJELERİ UYGULAMA STANDARTLARI 1.

c.0. Bir buata en çok 4 bağlantı ucu gelebilecek. 30 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. zeminden 200 cm yukarıda. zeminden 40 cm yukarıda. Kat plânlarında. c.3 mm. kullanılan iletken renkleri tanımlanacaktır. Ancak normal kat giriş katın aynı olsa bile ayrı çizilecektir. yangın ihbar sistemi projelendirilecektir. faz iletkeni gri veya kahverengi seçilecektir. 11. f. Konut projelerinde. kuvvetli akım kolon hatları 0.4 . linyeler 0. Özel durumlarda ise. Anahtarlar. özel harf ve yazılarla kodlandırılacaktır.0. a. Prizler. zeminden 220 cm yukarıda.sarı.siyah. Özellikle baca. 19. 16. Projelerde kullanılan tüm elemanların yerleri tam olarak belirtilecek ve en azından aşağıdaki standartlara uyulacaktır. ayrıca boru çaplarının belirtilmesine gerek yoktur. Üç fazlı sistemlerde.2 mm. Betonarme kirişlerin yanına zorunlu kalınmadıkça buat ve ek kutusu konulmayacaktır. Projelerde iletken renk kodlan aşağıdaki şekilde belirtilmek zorundadır. bu sayı aşıldığında kare buat veya ek kutusu konulacaktır. Ancak kapsamlı yapılarda zayıf akım ve kuvvetli akım projeleri ayrı paftalara çizilecektir. Açıklamalar kısmında standart boru çapları ve içinden geçebilecek iletken kesitlerinin belirtilmesi durumunda. 20. Kesme kapasitesi imalât sınırını aştığı durumlarda. Yukarıdaki elemanlar. 18. 13. 10. iç mimarî tasarıma ve mekanik tesisat yerleşimine dikkat edilecektir. zeminden 190 cm yukarıda. T . eğer autocad ile çizim yapılmamış ise bütün yazılarda şablon kullanılacaktır. Simetrik bölümler tam olarak gösterilecektir. nötr iletkeni açık mavi. Banyo ve mutfak gibi bölümlerdeki yerleşim kat plânlarında gösterilmeli ve ıslak hacimlerde kullanılacak buat ve anahtarlar ıslak hacim dışında olmalıdır. Zorunlu durumlarda. kalınlıkta çizgi ile çizilecek. b. 17. koruma iletkeni yeşil bantlı . duvar birleşim noktalarından ve pencerelerden 50 cm uzakta olacaktır. Tablolar. özel sızdırmazlığı sağlanmış buat ve ek kurulan kullanılacaktır. kolon.6. 7. Buatlar. 15. zayıf akım hatları 0. 14. Projelerde. 12. Kat tabloları girişinde. şaft ve ışıklık gibi mimarî ayrıntılar projede belirtilecek.gri. b. kuvvetli ve zayıf akım aynı pafta üzerinde gösterilebilir. Kat plânları üzerinde iletken kesitleri ve sayıları ile boru çapları belirtilecektir. d. Aplikler. Tesisatın ne şekilde yapılacağı.6 mm. yatay plânlar yanında her sistem için ayrı ayrı tek hat şemaları verilecektir. Projelerde mimarî plânlar 0.kahverengi seçilecektir.2 . HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 113 . birbirinin aynı olan katlar için tek plân verilebilecektir. e. S . 110 cm yukarıda. 8. Üç fazlı sistemin devamı durumundaki bir fazlı sistemde. Projelerde. Ana tablodaysa 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. Projeler hazırlanırken. a. ana tablo yükleri bölünerek 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. baca ve baca çevresinden tesisat geçirilmeyecektir. çevrenin özelliğine uygun bir koruma sınıfında yapılacaktır. 9. kullanılan tüm pano ve dağıtım kutuları. kapılardan 30 cm. Basit yapılar dışındaki 200 m2den büyük yapılarda. faz iletkenleri TSE standartlarına uygun olarak R .5 mm.

tabloların isimleri. Kolon şeması. Kolon hatlarının katlar arasındaki iniş ve çıkış noktalan. 31. c. Kompanzasyon yapılmayan tesislerde. Projelerde. enerji tasarrufu açısından da değerlendirilerek armatürlerin cins ve güçleri seçilerek kat plânları üzerinde gösterilecektir. a. konutlar için bu kesit bakır iletken olması durumunda en az 6 mm2. kesiti. 22. Kat tabloları ana kesicisi. Lâmbadan lâmbaya geçiş yapılması durumunda. linye güçlerini. gerilim düşümü ve akım yoğunluğu kontrolü yapılarak saptanacaktır. 36. Tabloların giriş ve çıkışlarında yük akış yönüne göre önce şalter. 26. sodyum ve cıva buharlı v. 29. keşifler ve gerekçe raporunu kapsayacaktır. besleneceği direk no'su gibi bilgiler projede belirtilecektir. Aydınlatma ve priz linyeleri ile priz sortileri en az 2. aydınlatma için birden fazla. en uzun ve en yüklü linye hattı için gerilim düşümü hesabı yapılacaktır. ana besleme. ortak amaçlı kullanılan tüm tesisat bu tablodan beslenecektir. sayaç panosu detayı. üç fazlı priz için en az 600 watt kabul edilecektir. kolon şemaları. ancak priz güçleri toplamı 2000 VA'i geçemeyecektir. gaz deşarjlı lâmbaların (flüoresan. Priz linyelerıne en çok yedi priz bağlanabilecek. Ana besleme hattı ve kolon hatları için. Banyolarda en az iki (çamaşır makinesi ve elektrikli şofben gücüne uygun). ana tablodan itibaren kolon hattı uzunluğu. faz . Ancak. Bütün prizler. 32. 34. toprak hatlı olacaktır. Sayaç tabloları. talep faktörleri dikkate alınacak ve gerilim düşümü talep faktörüne göre hesaplanacaktır. vaziyet plânı. Tabloların yükleme cetvelleri. 114 . cinsi ile ana tabloda hangi faza bağlı olduğu. açık durumda ve enerjisiz olacaktır. tablo açılımları.b. sigorta ve şalter anma değerleri. Bölümlerin özelliklerine ve kullanım amaçlarına göre aydınlatma hesabı yapılacak. 23. Basit yapılar için. Şalterlerin hareketli kontakları. alüminyum iletken olması durumunda ise. mimarî kat sayısına uygun olarak çizilecek. ayrıca akıma göre kontrol edilecektir. İşyerleri ve atölyelerde. aydınlatmada en az 12 watt/m2 esas alınacaktır. yaklaşık uzunluğu. 27. 35.21. ampul başına gerekli kapasitede kondansatör paralel bağlanacak veya kondansatörlü balast kullanılacaktır. b. gerekçesi belirtilecek ve uygun klemensle bağlantı sağlanacaktır. Projelerde. semboller listesi. "Proje ve Teknik Uygulama Sorumlusu" ve yapı ile diğer bilgilerin bulunduğu kapak. aydınlatma hesapları. tablo yükleme cetvelleri.nötr kesmeli olacaktır. katlarda aynı mahalde ve bir arada olacaktır. sayaç anma akımları belirtilecektir. sorti cins ve sayılarını. kullanma amacı belli olmayan priz güçleri bir fazlı priz için en az 300 watt. açıklamalar. 24. Aydınlatma ve priz linyeleri ayrı ayrı olacaktır. 28. kolon. elektrikli fırın ve elektrikli su ısıtıcısı gücüne uygun) olacaktır. Ortak çatılı ve birden fazla girişi olan binalar bir noktadan beslenecektir. sonra sigorta kullanılacaktır. 25. Kalorifer dairesinde aydınlatma ve kuvvet tesisatı tam olarak gösterilecektir.flüoresan kullanılan bölümlerde. en az 10 mm2 olmalıdır. 30. Projelerde sayaç panosu detayı verilecektir. tablolardan çıkış sırasına uygun olarak numaralandırılacak ve uzun hatlarda linye numaraları yanına beslendikleri tablo kodu da yazılacaktır. İletken kesitleri. Prizlerin kullanma amacı ve güçleri belirtilecek.) kullanılması durumunda. Bina ana beslenme hattının kesiti ve cinsi. yüklerin özelliklerini. Yapı bağlantı hattı kesiti. 33. mutfaktaysa en az üç bağımsız priz linyesi (bulaşık makinesi. açık olarak belirtilecektir. güçleri. Bina genel kullanımına yönelik ayrı bir sayaç ve sayaç tablosu olacak. sigorta cins ve kesme kapasitelerini ve gerekli diğer bilgileri kapsayacaktır.5 mm2 kesitinde bakır iletkenle tesis edilecektir. Kolon linye hatları. kamaşma olayının en az düzeye indirilmesi için üç fazlı besleme yapılmalıdır. gerilim düşümü ile akım yönünden kesitlerin incelenmesi.

gerilim düşümü hesabı ile kontrol edilir. ilgili ulusal (varsa) ve uluslararası standartlara uyulacaktır. İç tesisatta iletken kesitinin akıma göre seçilmesi pratik ve en doğru yoldur. Bu kutu ile dış kablo TV bağlantısı için. 37. Bina girişine. b. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir.5mm2 Kolon hattı 4mm2 Ana kolon hattı 6mm2 Tesisin yerine ve gücüne göre ana kolon ve kolon hatlarında daha büyük kesitler kullanılır. Tesisat bağımsız abonelendirmeye uygun olarak. Bu kutu. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 115 .TESİSATTA KULLANILAN KABLOLARIN KESİTLERİ. Çok aboneli ve çok katlı binalarda.Ş. 39. Sorti hattı (ışık) 1. KTDK. "EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R İç Tesisat Yönetmeliği" ne uygun olarak hazırlanacaktır. 38. Konut içinde birden fazla TV / R prizi olması durumunda. Bina içi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi'ne uygun olarak hazırlanacaktır. bina kablo TV bağlantı kutusu konulacaktır. Bina girişinde TT 'nin bağlantı yapması için. Hidrofor motoru. B. işyerlerinde en az üç adet telefon sortisi olacaktır. 3458 sayılı Mühendislik ve Mimarlık Hakkındaki Yasa. Konutlarda en az iki.İLETKEN KESİTLERİ Elektrik iç tesisleri yönetmeliği madde 52'ye göre değişik hatlarda kullanılacak en küçük bakır iletken kesitleri aşağıdaki gibidir. 2.d. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası. Kat telefon dağıtım kutusu (KTDK) ile BTDK arasına çekilecek kablo.5mm2 Linye hattı 2. o kattaki toplam telefon sortisi sayısından % 20 fazla telefon sortisi bağlantısına uygun olacaktır. Bu seçimde saptanan kesitin uygunluğu. EMO tüzüğü ve ilgili yönetmelikleri. kattaki toplam telefon sortisi sayısının % 20 fazlası kapasitede olacaktır. konut içinde dağıtıcı (tapoff) kullanılacaktır.5mm2 Sorti hattı (priz) 2. Telefon tesisatı projeleri. binadaki toplam telefon sortisine yetecek kapasitede ve % 20 yedek hat bağlantısına uygun bina telefon dağıtım kutusu (BTDK) konulacaktır. Diğer zayıf akım projeleri yapılırken. BTDK ile dış telefon bağlantısı için bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır. en az TSE Belgesi'ne sahip olacaktır ifadesi yazılacak ve projeye aşağıdaki yasa ve yönetmeliklere uyulacağı ifadesi eklenecektir. 66 ve 85 sayılı KHK ve 7303 sayılı yasa ile değişik 6235 sayılı TMMOB Yasası. e. Projelerde tüm malzemeler. 3194 sayılı İmar Yasası. Her konutta en az bir TV / R prizi olacaktır. bina ana girişindeki dağıtım kutusu dışında katlarda da aynı özellikte ara dağıtım kutuları kullanılacaktır. BORU ÇAPLARI VE SİGORTA SEÇİMİ 1. 1. Türk Telekom A. binadaki toplam abonelere yetecek sayıda çıkışa ve % 20 yedek kapasiteye sahip olacaktır. d. anma gücü ve kumanda şekli projede gösterilecektir. her konuta bağımsız hat düşünülerek projelendirilecektir. c. a. Yapı içi TV / R tesisatı projeleri.

116 .

gaz boruları (ştalpanzer. tesisatın yapılacağı yere göre belirlenir. Bergman borular sıva üstü. PVC. çelik) ve spiral borular kullanılır. bergman.5-16-23-29-36-48 mm Çelik veya Ştalpanzer 11-13.BORU ÇAPLARI Kullanılacak borunun çapı. 2. Tablo 11. Tesisat yapımında. İç tesisatta her linye için ayrı bir boru kullanılır. Bu boruların üretildikleri çaplar aşağıdaki gibidir: Bergman 9-11-13. içinden geçirilecek iletken sayısı ve kesitine göre seçilir.1-Yalıtılmış iletkenlerde kullanılan harf ve anlamları.2-Alçak gerilim tesisatlarında kullanılan bazı iletkenler. diğerleri sıva altı tesisat borularıdır. peşel. Tesisatta kullanılacak borunun cinsi ise.5-16-21-29-36-42 mm HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 117 .Tablo 11.

SİGORTA SEÇİMİ Aydınlatma tesislerinin girişine konan otomatik kofre sigortasından sonra. linyenin çektiği akım hesaplanır. Hesaplanan bu akımın bir üst değeri olan sigorta akımı cetvellerden seçilir.5-16-21-29-36-48 mm 8-14-18-26-37 mm Tablo 11. Ana kolon sigortası seçilirken bu hattın çekebileceği en çok akımın altındaki ilk sigorta standardı seçilir. Tesisatın çektiği akıma göre daha büyük sigorta değerleri seçilmelidir.Borulardan geçirilecek iletken sayıları.Peşel Spiral (Bükülgen) PVC 8-14-18-26-37 mm 11-13. 118 . Bu değerler kullanılabilecek en az değerlerdir. Aydınlatma panolarında priz linyeleri için 16 A aydınlatma linyeleri için 10 A ve zil devreleri için 6 A'lik sigortalar kullanılır. Aydınlatma tesislerinde sigorta tespit edilmeden önce. linye gücü belirlenerek. sayaç girişine mühürlü 32 A'lik kofre sigortası ve kaçak akım rölesi konulur. 3. Ana kolon sigortası tesisin ana kolon hattını koruma amaçlıdır.3. ana kolon hattı başına yangın korumalı kaçak akım rölesi.

G (C) Cihaz Tipi (Yavaş. Motor. Özellikle motorların kalkınma anında çektikleri kısa süreli akımlardan etkilenmezler.iletken kesitlerine göre sigorta akımları. gövde kapağı. Kullanıldığı yere göre duvar. şapkalı ve kolon sigortası olarak 5 şekilde üretilir. tablo. elektrikli cihazların aşırı yüklere ve kısa devrelere karşı korunmasında kullanılır.4. İki karakterde üretilir: L (B) Hat Tipi (Hızlı. priz ve kumanda devrelerinin korunmasında kullanılır.Otomatik sigorta akım standartları HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 119 . İç tesisatta kullanılan sigorta ve koruma elemanlarını kısaca tanıyalım: a-Buşonlu Sigortalar: Gövde.5.Tablo 11. kofre. Tablo 11. gecikmeli): Cihaz koruma özelliğine sahiptir ve gecikmeli olarak devreyi açar. aşırı akımlarda ise gecikmeli açarlar. buşon ve buşon kapağından oluşur. transformatörlerin. gecikmesiz): Hat koruma özelliğine sahiptir ve anî olarak devreyi açar. b-Otomatik Sigortalar (W Otomat): Bağlı bulunduğu devreyi tam otomatik (termik-manyetik) olarak koruyan bir şalterdir. Kısa devrede devreyi anî açarlarken. Buşon akımları şöyledir: 6-10-16-20-25-35-50-63-80-100-125-160-200 A. Aydınlatma.

Kaçak akım koruma röleleri 1 fazlı iki kutuplu ve 3 fazlı dört kutuplu olarak üretilirler. nötr hattından da dönmelidir. kalıcı bir yalıtkanlık kontrolünü de sağlarlar. Eğer fazdan geçen akımın 30 mA kadarlık bir kısmı geri dönmüyorsa (Örneğin. birçok cihaz ve tesisleri aşırı akımlardan korurlar. buna sebep cihaza giren ve çıkan akımların farklı olmasıdır. Normal kısa süreli aşırı akımlarda devreyi hemen açmazlar. Bu cihazlar ayrıca. gerilim altındaki iletken parçalara insan ve hayvanların doğrudan dokunarak oluşabilecek ölüm tehlikesini önler. Kaçak akım değeri 300 mA'e ulaştığında. İkincisi. elektrik arkının oluşturduğu ısıdan dolayı yangın tehlikesi oluşmaya başlar. 2-Nötr hattı izoleli olmalıdır. d-Kaçak Akım Koruma (Diferansiyel) Rölesi: En önemli ve kapsamlı koruma önlemlerinden biri de kaçak akım şalterleridir. Tüm diferansiyel röleler hatalı/kaçak akım tarafından açmalıdır. Bunlar. hattaki akımın vektöryel toplamı sıfıra eşit olmalıdır. Gerilimden bağımsız ve elektromanyetik prensibe göre çalışan bu röleler iki şekilde üretilirler: a)Hayat Koruma: 30 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. Bu sebeple yangın koruma röleleri canlıları kaçak akımdan korumak için değil. Gerilimleri 240/400 V olan rölelerin anma akımları şöyledir : 2-6-10-16-20-25-32-40-5063-80-125 A (bazı değerler her markada olmayabilir). Topraktan yalıtılmalıdır. Fazdan giden akımın tamamı. Fakat kısa devre akımında devreyi gecikmesiz açarlar. 5-Tesis işletmeye alınmadan önce test butonu yardımıyla koruma rölesi ve devresi denenmelidir. Bu amaçla duyarlı bir kaçak akım koruma rölesi kullanılırsa. 4-Uygun koruma akımı seçilmelidir. 00-0-1-2-3-4 olmak üzere altı boyda üretilen bıçaklı sigortaların akım standartları şöyledir: 6-10-16-20-2532-35-40-50-63-80-100-125-160-200-250-315-400-500-630-800-1000-1250-1600 A. b)Yangın Koruma: 300 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. Anma hata akımı hayat korumada 30 mA yangın korumada 300 mA'dir. Prensip olarak.c-Bıçaklı (NH) Sigortalar: Kablo. bir canlı üzerinden veya cihaz gövdesinden toprağa akıyorsa). pano. Birincisi. Kaçak akım koruma rölesi kullanılırken göz önüne alınacak konular: 1-Tüm tesisat koruma rölesinden geçmelidir. şalter. Eğer hatta hatalı bir değer oluşursa. tablo vb. hattı açarak koruma sağlar. iki koruma elde edilir. insanların dokunabileceği iletken veya gövdelerdeki sakıncalı gerilimleri önler. Aradaki fark diferansiyel rölenin açma sınırına ulaştığında devreyi otomatik olarak keser. 120 . hattı koruyarak yangın tehlikesini önlemek için kullanılır. arıza durumlarında ortaya çıkan. elektrik arızalarından kaynaklanan yangın tehlikesini ortadan kaldırır. 3-Korunacak cihazların yalıtımı tam olmalıdır. Gövde ve buşondan oluşan bıçaklı sigortaların buşonları özel sigorta pensi ile takılıp sökülürler.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

121

122

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

123

124 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 125 .

126 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 127 .

128 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 129 .

130 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful