P. 1
Elektrikcilik_Kurs_Kitabi

Elektrikcilik_Kurs_Kitabi

|Views: 788|Likes:
Yayınlayan: hllbykdgn

More info:

Published by: hllbykdgn on Feb 28, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/16/2012

pdf

text

original

ÜNİTE NO 1: İŞ GÜVENLİĞİ

ATÖLYEDE ÇALIŞMA GÜVENLİĞİ Bir iş yapılırken çalışma kurallarının bilinmesi gerekir. Rasgele çalışma, istenmeyen sonuçlar doğurur. Ülkemizde her yıl binlerce iş kazası olmakta ve istenmeyen sonuçlar (can, mal, emek ve zaman kaybı) ortaya çıkmaktadır. Bu kitabın hazırlanmasının amacı, öğrenciyi “elektrik tesisatçılığı”, “temel tesviyecilik işlemleri”, “temel elektronik uygulamaları” konularında bilgi ve beceri sahibi yapmaktır. Bu konuların öğretimi ve uygulamalarının yapılışı sırasında bir çok iş güvenliği kuralına uyma zorunluluğu vardır. Şimdi bu kuralları inceleyelim. 1. Atölye ve laboratuar çalışmalarıyla ilgili temel kurallar Okul atölyelerinde meslekî öğretimin yanı sıra iş güvenliği, iş disiplini gibi eğitim konularına da yer verilmektedir. Atölyede uyulması gereken iş güvenliği kuralları şunlardır: a. Atölyeye zamanında geliniz, mazeretiniz yoksa kesinlikle geç kalmayınız. Çünkü geç kalan öğrenciler atölyenin çalışma düzenini bozar, eğitimi aksatır. b. Atölyede iş önlüğünüzü giyiniz ve düğmelerini sürekli olarak kapalı bulundurunuz. İş önlüğünün düğmelerini açarak çalışan bir öğrencinin iş kazası yapma riski yüksektir. Çalışırken önlük herhangi bir yere takılabilir. Ayrıca önlüğün içindeki giysiler daha çabuk kirlenir. c. Önlüğünüzü giydikten sonra sıraya geçerek öğretmeninizin yoklama almasını ve o gün yapılacak çalışmalarla ilgili bilgi vermesini bekleyiniz. Yoklamadan sonra yerinize geçerken acele davranmayınız. ç. Atölyede koşmayınız, bağırmayınız ve el şakası yapmayınız. Yüksek gürültü, çalışanlar üzerinde ruhsal dengesizliklere yol açar ve dikkati dağıtır. d. Atölye dolabınızdan gerekli malzemeleri alarak çalışma masanıza geçiniz. Dolabınızı temiz ve düzenli tutunuz. e. Çalışmalarınıza başlamadan önce yapacağınız temrin (iş) ile ilgili araç gereç ve malzemeleri depo nöbetçisinden sağlam olarak alınız. f. Atölyede gerekli olan takım, kitap ve defterlerinizi her zaman yanınızda bulundurunuz. g. Yapacağınız işle ilgili bilgileri önceden öğreniniz. Anlamadığınız konuları öğretmeninize sorunuz. ğ. Enerji altında (devrede akım varken) kesinlikle çalışmayınız. İşiniz tamamlandıktan sonra öğretmeninizin denetiminde devreyi çalıştırınız. h. Kendi işinizi kendiniz yapınız. İzinsiz olarak başka bir öğrenciye yardım etmeyiniz ve kendi işinize başkasının karışmasına izin vermeyiniz. Başka birinin işini yaptığınız zaman aslında ona kötülük yapmış olursunuz. İşi siz yaptığınız için arkadaşınızın becerisi gelişmez, öğrenme düzeyi düşük kalır. ı. İşinizi, işlem basamaklarındaki sıraya göre yapınız. i. Çalışma sırasında vida, çivi gibi gereçleri kesinlikle ağzınıza almayınız. Çünkü dalgınlıkla “yutma” söz konusu olabilir. j. Atölye çalışmaları sırasında herhangi bir kaza ve yaralanma olduğunda hemen ilgililere (öğretmen, teknisyen ve benzeri) haber veriniz. k. Bilmediğiniz konularla ilgili işlem yapmayınız. Kullanmasını bilmediğiniz aygıtları biliyormuş gibi davranmayınız. l. Vidaları asla çekiç ya da pense ile çakmayınız. Vidalamayı yapacağınız yeri önce bız ya da matkap ile deliniz ve sonra vidayı uygun uçlu bir tornavida ile sıkınız. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 1

m. Bozulmuş makine ve takımları öğretmeninize bildiriniz. Arızalı makinelerin iş kazalarına neden olabileceğini unutmayınız. n. Atölye ara paydosuna (teneffüs) zamanında çıkınız ve zamanında işinizin başına dönünüz. o. Sizlere bilgi ve beceri kazandırmakla görevli olan öğretmenlerinize sevgi ve saygı çerçevesinde kalarak davranınız. ö. Temizlik işlemleri başladığında önce kendi çalışma yerinizi temizleyiniz. İşiniz tamamlanmış ve not almışsanız temrini sökerek araç gereçleri depoya sağlam olarak veriniz. p. Temizlik nöbetiniz (göreviniz) varsa atölyeyi, sağlık kurallarına uygun olarak temizleyiniz. r. Temizlik göreviniz yoksa önlüğünüzü çıkarıp elbisenizi giyiniz ve temizliğin bitmesini bekleyiniz. s. Verilen paydosla birlikte atölyeden birbirinize saygılı olarak çıkınız. 2. İş kazalarına karşı korunma a. İş (elektrik) kazası İnsan yaşantısında yaygın olarak kullanılan elektrik enerjisinin yararları pek çoktur. Günümüzde konutlardan fabrikalara her yerde elektrikli aygıtları kullanıyoruz. Elektrik insanlık için son derece yararlı bir enerjidir. Ancak, güvenlik kurallarına uyulmadan kullanıldığında öldürücü olabilmektedir. İşte, yanlış hareketler sonucu oluşan, çalışmayı kesintiye uğratan ve önceden plânlanmamış olaylara elektrik kazası denir. Elektrik kazası, aynı zamanda bir iş kazasıdır. İnsan bedeni elektrik akımını kolayca geçirir. Vücuttan geçen akımın değeri arttıkça kalp, beyin gibi organların zarar görme düzeyi artar. b. Elektrik kazalarının bazı nedenleri: I. Elektrikli donanımların yapısı hakkında yeterli bilgi sahibi olmamak, II. Akım geçen yerlerin yalıtımının bozulması, III. Anahtar, fiş, priz gibi aksamların çatlak, kırık ya da ıslak olması, IV. Çalışanların acele ve dikkatsiz davranması, V. Aydınlatma, ısıtma, temizlik, düzen gibi koşulların kötü olması c. Elektrik çarpması: Elektrik çarpmasının yarattığı olumsuz etkiler şu unsurlara göre değişir: I. Bedenden geçen akımın değeri, II. Dokunulan gerilimin değeri, III. Bedenin akıma gösterdiği direncin düzeyi, IV. Elektrik akımının bedenden geçtiği bölge, V. Elektrik akımının bedenden geçiş süresi, VI. Çarpılma anında basılan zeminin durumu (ıslak, kuru, nemli ve benzeri) I. Akım değeri: İnsan bedeninden geçen akımın olumsuz etkileri şu şekildedir: 1-8 mA (0,001-0,008 A): Bedende şok etkisi yapar. Hafif sarsıntı ve heyecanlanma şeklinde algılanır. 15-20 mA (0,015-0,02 A): Bedenden geçtiği bölgedeki kaslarda kasılmalar olur. Bu durumda el kasları istem dışı kasıldığından, tutulan iletkenin bırakılmaması söz konusu olur. Bu değerdeki akımın edenden geçiş süresi uzarsa ölüm olabilir. 50-100 mA (0,05-0,1 A): Bedende aşırı kasılmalara, solunum güçlüğüne, süre uzadığında ise ölüme neden olur.

2

100-500 mA (0,1-0,5 A): Geçiş süresine bağlı olmakla birlikte kesin ölüme neden olur. II. Gerilim değeri: İnsan bedeni üzerinde olumsuz etki oluşturan gerilim değerleri şu şekilde sınıflandırılabilir: 0-42 volt arası gerilimler: Düşük gerilim olarak anılır. İnsan bedeni için tehlikesizdir. Yani bu değerler arasındaki gerilimler bedenden tehlike sınırının altında akım geçişine neden olur. 42-65 volt arası gerilimler: Beden üzerinde yaralanmalara neden olabilir. Vücuda uygulanma süresi uzarsa ölüme yol açar. 65 volt ve üzeri gerilimler: 65 voltun üzerindeki değerler ölümle sonuçlanan kazalara neden olur. III. Direnç değeri: Ohm yasasına göre insan bedeninden geçen akımın değeri gerilimle doğru, dirençle ters orantılıdır. İnsan bedeninin elektriğe karşı gösterdiği direnç hesaplamalarda 1000 Ω olarak alınmasına rağmen, bedenin çeşitli bölgeleri değişik değerler gösterir. Bu değerler şunlardır: Kuru deri (iki el arası) : 100.000 – 300.000 Ω Nasırlı deri (iki el arası) : Yaklaşık 500.000 Ω Islak deri (iki el arası) : 1000 Ω El ayak arası: 400 – 600 Ω İki kulak arası: 100 Ω ç. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler I. Arıza bölgesine giderken alınan araç gereçler tam olmalı ve bunların sağlam olmasına dikkat edilmelidir. II. Arıza yerine gidildiğinde bozulma nedeni öğrenilmelidir. Daha sonra enerji kesilerek gerekli yerlere uyarı levhası asılmalı ve önlemler alındıktan sonra onarıma geçilmelidir. III. Arızalı makinelerin yapısı ve çalışması ile elektrik donanımı hakkında bilgi sahibi olunmalıdır. IV. Çalışma sırasında işe yoğunlaşılmalı başka şeyler düşünülmemelidir. V. Çalışırken iş önlüğü giyilmelidir. VI. Elektrik arızaları mutlaka elektrik teknisyeni tarafından onarılmalı, yetkili olmayan kişiler müdahale etmemelidir. VII. Elektrik kazalarına karşı alınacak önlemler ve ilk yardım çok iyi bilinmelidir. VIII. Atölyede ecza dolabı bulundurulmalı, ilk yardım gereçleri eksiksiz ve kullanılır durumda olmalıdır. IX. Hastane, itfaiye ve ilk yardım merkezlerinin telefon numaralarını bildiren levhalar çizelge 1.1'de olduğu gibi iş yerinin çeşitli kısımlarına asılmalıdır. X. Çıplak elle akım taşıyan hatlara dokunulmamalıdır. XI. Islak elle elektrik anahtarlarının konumu değiştirilmemelidir. XII. Enerji altında onarım yaparken sağ el kullanarak çalışılmalıdır. d. İlk yardım Herhangi bir kazaya maruz kalan kişiye hekim gelinceye ya da hastaneye kaldırılıncaya kadar geçici bakım ve tedavinin yapılmasına ilk yardım denir. Kaza geçiren insana ilk müdahaleyi yapan kişiye ise ilk yardımcı denir. İlk yardımcının kaza anında yapması gereken işler şunlardır: • İlk yardımı süratle soğukkanlılığını kaybetmeden yapmalıdır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

3

Eğer bu mümkün değilse yalıtkan bir araçla (tahta parçası. Diğer el ile çeneden çekilerek ağzın açılması sağlanır. Böylece yapılan basınç akciğeri sıkıştırır. Ağızdan ağıza sun'î (yapay) solunumun yapılışı: Kazazede sert bir zemin üzerine sırt üstü yatırılır ve ilk yardımcı baş tarafına geçer. 2 dakika içerisinde bilinç kaybolabilir ve kalp. Bu işlem dilin geriye yığılarak solunum yolunun tıkanmasını önler.) dokunma yerine vurarak ayırmalıdır. Yapay solunum sayesinde bedene gerekli hava girişi olur ve toplardamardaki kan kalbe döner. Sun'î solunum yapılırken ilk önce kazazedenin rahat soluk alabilmesi için başı geriye doğru itilerek boyun yükseltilir. Bu ise ölüme yol açabilir. Solunum durduktan sonra. diğer elin ayası alnına yerleştirilir. Daha sonra oturularak basınç kaldırılır. I. Dakikada 15–20 kez yapay solunum yaptırılır ve solunuma kazazedenin durumuna göre 2–3 saat devam edilir. Kazazedenin beden sıcaklığı düşmediği. Sun'î (yapay) solunum: Elektriğe çarpılan kişi şoka girer ve solunum güçlüğü olur. Kazazedenin alnındaki el çevrilip baş ve işaret parmaklarıyla burun delikleri sıkılarak kapatılır. Schafer (şefır) yöntemi ile sun'î solunum: Hasta yüzükoyun yatırılarak elleri alnına destek olacak biçimde tutulur. Bu durumda hemen sun'î solunum işlemine başlamalıdır. bunu izleyen 7–10 dakika içerisinde durur. Boyun yukarıya doğru kaldırılarak nefes yolu açılır. Bu sırada baş yana çevrilerek ağız ve burnun açık kalması sağlanır. Eller üzerinde doğrulmak suretiyle kazazedenin kalça kemiğinin ön kısmına basınç uygulanır. Diz üzerinde yavaş yavaş doğrulunarak kazazedenin beline basınç uygulanır. Daha sonra geri çekilinerek göğsün inmesi gözlenir. kazazedenin kalçası kendi dizleri arasında kalacak biçimde dizleri üzerine çöker ve topuklarının üzerine oturur.• Şebeke gerilimi (anahtar. Kazazede kendi kendine solunum yapmaya başlayınca yan yatış pozisyonunda ve çenesi göğsünden uzaklaştırılmış olarak tutulmak suretiyle hastaneye sevk yapılır. İlk yardımcı. Bir el kazazedenin boynuna. Derin bir nefes alınarak hava sızmayacak şekilde hastanın ağzına ağız dayanır ve hava üflenir. Bu uygulama kazazede kendi kendine nefes almaya başlayıncaya kadar dakikada 12 kez yapılır. • Elektrik çarpması sonucu kişi şoka girdiğinden göğüs ile karın kasları kasılabilir ve solunum durur. Kazazedenin oksijensiz kalmasını engellemek için hemen yapay solunuma başlanır. giyim eşyası vb. 4 . ölüm morlukları ve deride sertleşme belirtileri görülmediği sürece yapay solunum uygulanır. şalter ya da sigortayla) kesilmelidir. Bilinç kaybı sırasında kalp ve nabız atışları hissedilmeyebilir. II.

Üreteç çeşitleri şunlardır: I. Devre elemanları 1. Örneğin. İletken: Üreteç ve alıcı arasında elektrik akımının dolaşımını sağlamak için bakır. otomatik. anahtar. dinamo. lâmba ışığa çevirir. Üreteç (batarya. 2. üreteçten çıkan akımın sigorta. Anahtar: Devreyi açıp kapamaya yarayan araçtır. b. üreteci ve alıcıyı aşırı akım geçişlerine karşı korumaya yarayan elemandır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 5 . akımın geçtiği yola elektrik devresi denir. II. kaynak): Elektrik devresindeki alıcıların çalışabilmesi için gerekli olan elektrik enerjisini üreten elemandır. Şekil 2. Yardımcı devre elemanları 1. Anahtar açıldığında alıcıya giden akım kesilir ve alıcının çalışması durur. Alıcı (yük): Elektrik enerjisini başka enerjilere çeviren elemanlara alıcı denir. anahtar. Elektrikli alıcıların beslenmesinde kullanılan iletkenler rastgele seçilmez. lâmba sortilerinin beslenmesinde ise en az 1. bıçaklı ve benzeri sigortalar kullan ılır. ütü akımı ısıya. alüminyum gibi metallerden yapılan elemandır. ELEKTRİK DEVRESİ ELEMANLARI VE ÇEŞİTLERİ Giriş Üreteç. güneş pili).5 mm 2 kesitinde yalıtkanlı bakır iletkenler kullanılır. Uygulamada buşonlu. Sigorta: Elektrik devresini. Örneğin konutlardaki priz sortilerinin beslenmesinde en az 2. 3. Elektrik devresi. sigorta.1.5 mm2.ÜNİTE NO: 2 ELEKTRİK BİLGİSİ A. akümülatör. Doğru akım kaynakları (pil. alıcı ve iletkenden oluşan. Elektrik devresi a. alıcı ve iletkenden geçerek tekrar üretece gelmesi için izlediği yoldur. Alternatif akım kaynakları (alternatör) 2.

Kısa devre durumunda devreden yüksek akım geçer ve sigorta atar. Devre çeşitleri Elektrik devreleri akımın alıcıdan geçiş durumuna göre üç çeşittir. Kısa devre Anahtar kapalıyken herhangi bir arıza nedeniyle akım alıcıya gitmeden devresini kısa yoldan tamamlıyorsa bu duruma kısa devre denir.2'de görüldüğü gibi devreye kumanda eden anahtar kapalıyken akım geçer ve alıcı çalışır.3 Kısa devre 3.1'de görüldüğü gibi anahtarın açık olduğu ve akımın geçmediği devredir.25. Bunun gibi büyük rakamları kullanmamak için Fransız bilgin Ampere (Amper)'in elektrik akımının kimyasal etkisine dayanarak yaptığı tanımlama kullanılır. Bir iletkenden belirli bir zaman içinde ne kadar çok elektron geçerse. Şekil 2. Akım şiddetini elektronların sayısıyla göstermek için çok büyük rakamlar kullanmak gerekir. Şöyle ki.c. 2. Şekil 2. iletkenlerin kopması.4. direncin en küçük olduğu yerden geçmek ister. Kapalı devre Şekil 2.2. 1. yalıtkan kaplamalarının özelliğini kaybetmesinden ötürü birbirine değmesi de kısa devreyi oluşturabilir. B. Akım Alıcıdan birim zamanda geçen elektrik yükü (elektron) miktarına akım denir. akım da o oranda şiddetli olur. ek yerlerinin değmemesi de açık devreyi oluşturur. Sigortanın atması. Kapalı devre: Şekil 2. Elektrik akımı. Şekil 2. 6.3'te iletkenlerin birbirine değmesi sonucu oluşan kısa devre gösterilmiştir. AKIM. İletkenlerin. Elektrik akımının iletkenden geçişi 6 . GERİLİM VE DİRENÇ a. Açık devre: Şekil 2.1018 adet elektron 1 ampere eşittir.

Bir başka tanıma göre. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. potansiyel fark) Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. iletken maddelerdeki serbest elektronların hareket etmesini sağlayan kuvvet olarak açıklanabilir. Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. mikroamper. Akım. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 7 . Bu yaklaşıma göre. direnç birimi ise Ω (ohm)'dur. gigaohm (GΩ)dur. voltmetreyle ölçülür ve V.118 miligram gümüş ayıran akım şiddetidir. elektronların hareketi sonucu oluşur. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. Ancak gerçekte elektrik akımı şekil 2. miliohm (mΩ). günümüzde de eski (klâsik) teorem kabul edilmektedir. resistance) Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. megaamper. nanoohm (nΩ). c. gerilimin üst katları kilovolt (kV). Dirençler. Akım.R [V] şeklinde yazılır. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında. mikroohm (mΩ). miliamper. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. U. Elektrik akımının nedeni gerilim farkıdır. Gerilim (elektromotor kuvvet. Yine bir başka tanıma göre. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. III. milivolt (mV). V = I. Gerilim. Bir devrede akım. b. EMK. Akımın ast katları pikoamper. denklemi. Dirençlerin devredeki işlevleri (fonksiyonları): I. Hassas yapılı devre elemanlarının aşırı akıma karşı korunmasını sağlamak. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. R ya da r ile ifade edilir. V. Gerilim. gigavolt (GV)tur. eskiden akımın artı (+) yüklü parçacıklar tarafından taşındığı sanıldığından. I = V/R [A] şeklindedir. Ancak bu dönüş bir fayda sağlamaz.Bu yaklaşıma göre. gümüş nitrat eriyiğinden 1 saniyede 1. megavolt (MV). bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. Yük (alıcı) görevi yapmak. Akımın birimi amper (A). Gerilimin ast katları pikovolt (pV). ampermetreyle ölçülür ve I ile gösterilir. direncin üst katları kiloohm (kΩ). artı (+) uçtan eksi (-) uca doğru gider deriz. Elektrik devresinde direnç denklemi.4'de görüldüğü gibi eksi (-) uçtan artı (+) uca doğru akmaktadır. IV. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. nanovolt (nV). Isı enerjisi elde etmek. II. Devrenin besleme gerilimini bölerek. Ancak. E ya da e ile gösterilir. alıcıdan akım geçmektedir. yani küçülterek başka elemanların çalışmasına yardımcı olmak. akımın üst katları ise kiloamper. devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. gigaamperdir. Devreden geçen akımı sınırlayarak aynı değerde tutmak. Başka bir anlatımla. Dirençler (rezistans. nanoamper. denklemi. mikrovolt (mV). megaohm (MΩ). EMK) denir. Elektronları faydalı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. 1 amper. R = V/I. Direncin ast katları Pikoohm (pΩ). Birimi volt (V).

Alternatif akım (AC. akümülatör.6. V. hertz şeklinde okunur. Dinamo.5'de görüldüğü gibi zamana göre yön ve şiddet değiştirmeden akar. Alternatif akımın elektriksel eğrisi 8 . DC akımın frekansı yoktur.6'da görüldüğü gibi zamana göre sürekli olarak yön ve şiddet değiştirir. alternative current. DOĞRU VE ALTERNATİF AKIMIN TANITILMASI 1. (Hz.5. Doğru akımın elektriksel eğrisi DC üreten kaynaklar şu şekilde sıralanabilir: I. direct current) Dinamo. Doğru akım Şekil 2. Türkiye'de üretilen alternatif akımın frekansı 50 Hz'dir. Akümülatör.7'de görüldüğü gibi bilezik ve fırça düzeneğiyle aktarılır. II. Pil. Doğrultmaç devresi. Güneş pili 2. güneş pili gibi kaynaklar tarafından üretilir.) Şekil 2. Doğru akım (DA.C. Alternatörün ürettiği AC gerilim dış devreye şekil 2. IV. Alternatörden gelen akım sürekli azalıp çoğalır ve akış yönü değişir. Doğru akım sürekli olarak aynı değerde ve aynı yönde akar. Bu akım şekil 2. pil. AA) Alternatör adı verilen makineler tarafından üretilen elektrik akımı çeşitidir. DC. Şekil2. Alternatörün ürettiği birim alganın saniyeki tekrarlanma (yön ve şiddet değiştirme) sayısına frekans adı verilmektedir. III.

Biriken su yüksek bir noktadan aşağı düşürülerek. Elektrik enerjisinin üretiminde kullanılan santral çeşitleri 1. miline bağlı alternatörü çevirerek elektrik enerjisi üretir. a.8.9. Termik santrallerde yakılan katı yakıttan elde edilen ısı. Her ne kadar filtrelerle baca gazları arıtılsa da doğanın dengesini bozan maddelerin atmosfere yayılması önlenememektedir. Hidroelektrik santral 2. kazan içerisindeki suyu ısıtarak basınçlı buhar üretir. göl hâlindeki hazne içinde biriktirilir. Şekil 2. Şekil 2. Türbin. ENERJİNİN ÜRETİMİNDEN ABONEYE KADAR OLAN İLETİM VE DAĞITIM SİSTEMİ Elektrik enerjisi üretildiği noktadan harcandığı yere kadar giderken çeşitli bölümlerden geçer. Bobinden AC D.alabilmek için bilezikler kullanılır. Yüksek basınçlı buhar türbin kanatlarına çarparak döndürür. mekanik enerji elde edilir. sıvı ve gaz yakıtların yakılmasıyla ortaya çıkan ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santrallerdir. Çevreye hiç bir zararlı atık bırakmadan çalışan hidroelektrik santraller ülkemizde daha çok debisi büyük ırmakların uygun yerlerine kurulmaktadır Şekil 2. Elektrik enerjisi santral adı verilen büyük tesislerde üretilir. Suyun kuvvetiyle elde edilen mekanik enerjiyle alternatör döndürülerek elektrik enerjisi üretilir. Hidroelektrik santrallerde su. Hidroelektrik santraller: Su kaynaklarının gücünden yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir.7. Termik santraller çevreyi çok kirletir. Termik santral HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 9 . Termik santraller: Katı.

000.3.000 voltla daha sonra 100.000 V– 380. Küçük gerilimle taşıma yaptığımızda mevcut gücü aktarırken I = P/U eşitliğine göre. Petrolün pahalı olması nedeniyle dizel motorlu santrallerin ürettiği enerjinin birim maliyeti yüksek olmaktadır. 4. Bu nedenle yaygın olarak kullanılmazlar. Elektrik enerjisinin üretim noktasından alıcıya ulaşıncaya kadar geçtiği bölümler Örnek: 100.10.000 voltla iletelim.000 W'lık bir gücü önce 10. iletim hattından büyük bir akım geçmesi gerekir. Motorun miline bağlı olan alternatör ise AC elektrik enerjisi üretir. IV. II.000. Çözüm: P = 100. (6000 V–18000 V) Üretilen enerji üretildiği bölgede kullanılacaksa. Isınan sıvının sıcaklığı yükselir. Dizel motorlu santraller Bu santrallerde dizel yakıtı motor tarafından dairesel bir güce dönüştürülür.000 V) iletim hattından geçen akım küçülür. iş yerleri üç faz olarak 380–400 voltluk elektrik enerjisi alırlar. Kapalı bölmedeki sıcak sıvı başka bir kazan içerisindeki sıvıyı kaynatıp basınçlı buhar üretir. faz ve nötr olarak 220–230 V. Elektrik enerjisinin iletimi ve dağıtımı Elektrik santralinde üretilen elektrik enerjisinin gerilimi yüksektir. Elektrik enerjisinin büyük bir kısmı üretildiği bölgeden uzak bölgelere taşınarak kullanılır. Gel git santrali. Rüzgâr santrali. Jeotermal enerji santrali b. Bu durumda alternatörden alınan elektrik enerjisinin gerilimi taşınamayacak kadar küçüktür. Atom reaktöründe yapılan parçalamada ortaya çıkan yüksek ısı. III. sıvıyı ısıtır. Şekil 3.000 W 10 . 5. Nükleer santraller Atomun parçalanmasıyla oluşan yüksek ısıdan yararlanarak elektrik enerjisi üreten santraldir. Her iki durumda iletim hattından geçecek olan akımı bulalım. Güneş santrali. Ancak gerilimi yükseltirsek (220. Sıvı kapalı bölmede ve basınç altında olduğundan buharlaşamaz. Bu aşamadan sonraki çalışma düzeni termik santrallerde olduğu gibidir. düşürücü trafolar kullanılarak yüksek gerilimden kullanım gerilimine (230 V / 400 V) düşürülür. Diğer elektrik santralleri I. Konutlar.

bir saat boyunca çalışıyorsa yaptığı iş 1 kWh'tir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 11 . 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. İŞ VE GÜÇ BİRİMLERİ VE BİRBİRİNE DÖNÜŞÜMÜ a. ışık.000 V I = P/V =100.11.000 V I = P/V = 100.V = 10. İşte bu nedenle elektrik enerjisi yüksek gerilimle taşınır. Bir fazlı (monofaze) sayaçlar ev ve işyerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. İşin tanımı ve birimleri Elektrikte iş. İş birimi.000.000 volttur. Bir fazlı aktif sayacın iç yapısı Bir fazlı sayaçlar akım bobini. ikincisinde 100 amperlik bir akım taşınacaktır. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir. devreye bağlı 1000 watt (1 kilowatt) gücündeki alıcı. Şekil 3.000–380. İletimde kullanılan gerilim değerleri. Üç fazlı (trifaze) sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. birincisinde 1000 amper. numaratör. Başka bir deyişle. birim zamanda enerji harcayarak sonuç alma (ısı.000–154. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur.000–750.000 = 100 A Görüldüğü gibi. gördüğü iş de o oranda artar. E.000 = 1000 A V = 100. Elektrikte iş W harfiyle gösterilir. Elektrikle çalışan bir alıcının harcadığı enerji miktarı artıkça. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar. Alüminyum disk 600. gerilim bobini. 66. manyetik) olarak tanımlanabilir.000 000/100. 1000 amperi taşıyacak iletkenin kalınlığı 100 amperi taşıyacak iletkene göre çok kalın ve ağır olacağından taşıyıcı direk ve izolâtörlerin çok büyük boyutlu olması gerekir. kilowattsaat (kWh)'tir.000/10. Yerleşim merkezinin çeşitli yerlerinde kurulan bina tipi ve direk tipi trafo merkezleriyle gerilim düşürülerek abonelere dağıtılır.

12'de görüldüğü gibi ampermetre ve voltmetre yardımıyla da ölçülebilir. P = V. Elektrikte güç denklemi: Güç = gerilim x akım. Gücün tanımı ve birimleri: Elektrik alıcılarının birim zaman içinde (saniyede) yaptıkları işe güç denir. Bu yasaya göre V = I.I = V. akım.I = 220. Elektrik dağıtım şirketine ödenecek parayı bulunuz. Alıcının gücünü bulunuz. b. 12 .5 = 120 W Örnek: Isıtıcının direnci 100 ohm. gücün üst katları kilowatt. Çözüm: P = V. Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ya da Şekil 3.I = I. nanowatt. Çözüm: P = V. Yapılan işi.30 000 = 80. Çözüm a. miliwatt. birimi watttır.I = 24. Ampermetre ve voltmetreyle akım. Güç P ile gösterilir. Bu denklemi güç formülünde V'nin yerine koyarsak. gerilim değerleri belirlendikten sonra bunlar P=V. Bunu güç denkleminde I'nın yerine koyarsak P = V.R.V/R = V2/R [W] eşitliği bulunur. a.Elektrikte iş denklemi: İş = güç x zaman [kilowattsaat] W = P.t = 10. t: Zaman) Örnek: Gücü 10 kW (10. Gücün ast katları pikowatt. Elektriğin 1 kWh'i 30. Şekil 3. devreden çektiği akım 3 amperdir.4 = 880 W Örnek: 24 voltluk gerilimle çalışan ve 5 amper akım çeken alıcının gücünü bulunuz.R'dir.I = I2. mikrowatt.000 W) olan motor 8 saat çalışmıştır. alıcının çektiği akım ile gerilimin çarpımıdır. P = V. megawatt.12.8 = 80 kWh b. Buna göre alıcının gücünü bulunuz.I şeklinde çarpılıp alıcının gücü belirlenebilir. gerilim ve direnç arasındaki ilişkiyi incelemektedir.R [W] eşitliği bulunur.30 000 = 2400. Elektrikte güç.000 TL b. yani. W = P.000 TL olduğuna göre. I [W] Ohm kanunu.t [kwh] (W: İş. P: Güç. gigawatt’tır. Yine ohm kanununa göre I = V/R'dir. Ampermetre ve voltmetreyle güç ölçme devresi Örnek: Ütü 220 voltluk şebekeden 4 amper akım çekmektedir. Ödenecek para = W.

736 = 1472 W P = V.t şeklinde de ifade edilebilir. Wattmetreyle sayacın yapısı tamamen aynıdır. Çözüm: W = P.69 A olarak bulunur. İş ve gücün birbirine dönüşümleri: Elektrik alıcılarının gücünü ölçen aygıt wattmetre.R = 32. akkor flâmanlı lâmba gibi alıcılar omik özelliklidir.I = I2.13'te görüldüğü gibi akım ile gerilim arasında faz farkı oluşturmazlar. I = P/V = 1472/220 = 6.2000 = 200 W P = V.1.I yazarsak: W = VU. P = V. Lâmbanın çalışma gerilimini ve gücünü bulunuz. c. Elektrikli alıcı çeşitleri Elektrik enerjisiyle beslenen alıcılar uygulanan akım ve gerilime gösterdikleri tepki bakımından üçe ayrılırlar.t Güç denklemi: P = V. Omik özellikli alıcılar: Ütü. Sayaca bağlı olan alıcının gücünü bulunuz.10 = 10 kWh F. 736 W.100 = 9. Omik özellikli alıcıların gücü hesaplanırken doğru akımla beslenen devrelerde kullanılan güç denklemleri aynen kullanılır.736 = 2944 W Örnek: 220 voltta çalışan elektrikli motor 2 BG gücündedir. sayaçta sayıcı (numaratör) bulunmasıdır.0.t = 1.1 A 2 kW = 2000 W V = I. beygir gücü (BG. wattmetrede ibre. fırın. PS) cinsinden ifade edilmesi: Elektrikli motorların gücü watt ya da kilowatt cinsinden verilebildiği gibi beygir gücü cinsinden de ifade edilebilir.100 = 900 W Örnek: 100 miliamper akım çeken mini lâmbanın direnci 2 kiloohmdur. x = 4. Şimdi bunları inceleyelim.R = 0. İş denklemi: W = P. Tek fark.I = 200.I İş denkleminde P yerine V. Çözüm: P = 2 BG = 2. Örnek: Gücü 4 BG olan motor kaç kW tır? Çözüm 1 BG 736 W ise 4 BG x W'tır.R = V2/R'dir. Örnek: Gücü 1 kW (1000 W) olan ısıtıcı 10 saatte kaç kWh enerji harcar? Çözüm: W = P. 1. Çözüm: 100 mA = 0. 1 beygir gücüne eşittir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 13 .t denkleminden P'yi çekersek. Bu alıcılar şekil 3.I.I denkleminden I çekilirse. Örnek: Elektrik sayacı 5 saatte 30 kWh yazmıştır.36 BG 1 kW'tır. Yani. alıcının yaptığı işi ölçen aygıt ise sayaçtır. BİR VE ÜÇ FAZLI ALTERNATİF AKIMDA GÜÇ a. HP.1 = 20 W Gücün. Başka bir deyişle 1. P = W/t = 30/5 = 6 kW = 6000 W bulunur.Çözüm: P = I2. Alıcının çektiği akımı bulunuz.

3. Motorlar devreden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir. Yani. Bu alıcılar önce şebekeden akım çekerek şarj olurlar.I. 14 . İndüktif alıcıların iş yapmak için harcadıkları güce aktif güç denir. S = V. P = V. Bu nedenle.Şekil 3. Başka bir deyişle bobin etrafında oluşan manyetik alanın etkisiyle elektrik akımı gerilimden 0 ile 90° arasında geri kalır. bobin. Şekil 3.I [VA] denklemiyle belirlenir. Bu kitabın amacı elektrikle ilgili temel kavramları pratiğe dönük olarak anlatmak olduğundan faz farkı ile ilgili hesaplamalar genişçe açıklanmamıştır. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın aktif (iş yapan) güce dönüşen bölümü. Kapasitif özellikli alıcılar: Kondansatörler kapasitif özelliklidir. Bobinlerden farklı olarak kondansatörlerde akım 90° ileridedir. trafo. Ardından depoladıkları akımı şebekeye geri verirler. Omik özellikli alıcılarda akım ile gerilim arasında faz farkının olmadığını gösteren vektör Faz farkı: Elektrikli alıcıların akıma karşı gösterdikleri tepki farklıdır.14. Bu alıcılar şebekeden çektikleri akımın bir kısmını manyetik alana çevirir.Sin φ [VAr] denklemiyle hesaplanır.13. Faz farkı ile ilgili hesaplamalar çok geniş ve ayrıntılıdır. Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun görünür (bileşke) gücü. Ortaya çıkan manyetik alan şebekeden çekilen akımın karakteristiklerini değiştirici etki yapar. AC motor ile lâmbanın çalışma esası aynı olmadığından bu iki alıcının akıma karşı tepkisi de farklı olmaktadır.I. Özellikle sanayi tesislerinde AC motor çok olduğundan buralarda faz farkı kavramı önemli bir unsur olarak önem kazanır. kapı otomatiği. Akkor Flâmanlı lâmbalarda ise çalışma anında manyetik alan oluşmadığından şebekeden gelen akımın davranışlarında değişiklik olmaz.Cos φ [W] denklemiyle bulunur. 2. Kondansatörün sürekli olarak dolup boşalması akım ile gerilim arasında 90°'lik faz farkı oluşmasına neden olur. alıcıların şebeke akımına karşı yaptığı etkiden dolayı ortaya çıkan sonuçlara faz farkı denir. zil. İndüktif özellikli alıcılarda faz farkı Bir fazlı indüktif özellikli AC motorun şebekeden çektiği akımın reaktif (iş yapmayan) güce dönüşen bölümü Q = V. selenoid valf vb. numaratör. İşte bu manyetik alan şebekeden gelen akımın akış düzenini değiştirir. İndüktif özellikli alıcılar: AC ile çalışan motor. Fabrikalarda motorların oluşturduğu faz farkı kompanzasyon tesisiyle azaltılır. gibi alıcılar indüktif özelliklidir. balast.

motor tarafından kullanılamayıp boşa giden (manyetik alana dönüşen) güçtür.5. gibi aygıtlar üç fazlı AC ile beslenir.0. Bir fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Bir fazlı alternatif akım ile çalışan omik özellikli alıcılarda güç. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri aktif (iş yapan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: P= . Çünkü güç belli olduğu zaman alıcının sigorta. şalter. Güç katsayısı cosinüsfimetre (kosinüsfimetre) adlı ölçü aletiyle ölçülür Örnek: Bir fazlı asenkron motorun gerilimi 220 volt.I = 220.0.43 = 539 VAr Motorun görünür gücü: S = V.5. akımı 5 amper.Şekil 3. Çözüm: P = V. 380 voltluk şebekeden 5 amper akım çekmektedir. faz farkı değerleri ölçülüp hesap yoluyla da bulunabilir. • 539 VAr. kaynak makinesi vb. güç kat sayısı 0. • 1100 VA.Cos φ = 220. İndüktif ve kapasitif özellikli alıcılarda çekilen akım ile gerilim arasında bir faz farkı ortaya çıkar.I.Cos φ denklemiyle bulunur.Cos φ = 1.9'dur.15. trafo. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri güç wattmetre ile doğrudan belirlenebileceği gibi.V.Sin φ = 220. Denklemdeki Cos φ değerine güç katsayısı (faz farkı) denir.V. Çözüm: Motorun aktif gücü: P = V. reaktif ve görünür gücünü hesaplamada kullanılan denklemler şöyledir: I.I.I. Üç fazlı alıcıların aktif.V. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri görünür gücün bulunmasında kullanılan denklem: S = . motor tarafından kullanılan (işe dönüştürülen) güçtür.I.I Örnek: Üç fazlı motor.5.9 Sin φ = 0. motorun şebekeden çektiği bileşke güçtür.Cos φ II. reaktif ve görünür gücünü bulunuz. kablo. Üç fazlı alternatif akım ile beslenen alıcılarda güç hesaplamaları Sanayi tesislerinde kullanılan motor.73.0.I. gerilim. Güç katsayısı 0.I = I2. P = V.43 Motorun reaktif gücü: Q = V. akım.380. Motorun aktif. O nedenle indüktif ve kapasitif özellikli alıcıların güçlerinin hesaplanmasında Cos φ ve Sin φ değerleri de göz önüne alınır. c. Üç fazlı aygıtların bakım onarımını yapan teknisyenlerin bu alıcıların gücünü hesaplamayı bilmesi gerekir. İndüktif özellikli bir fazlı alıcıların aktif gücü P = V.8 = 2629 W HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 15 . Kapasitif özellikli alıcılarda faz farkı b.Sin φ III.R = V2/R [W] denklemleriyle bulunur.8 olan motorun aktif gücünü bulunuz.9 = 990 W Cos φ = 0. termik koruyucu gibi donanımlarının değeri en uygun şekilde belirlenebilir.I. Üç fazlı alıcıların şebekeden çektikleri reaktif (iş yapmayan) gücün bulunmasında kullanılan denklem: Q = .5 = 1100 VA Açıklama • 990 W.

bağlama) zorlaştığından. damarlarda kullanılan tel sayısına göre ikiye ayrılır: -Çok damarlı tek telli yalıtılmış iletken. Tek telli (damarlı) çıplak iletken: Topraklama ve havaî hat tesislerinde kullan ılır. II. kalay. Kumanda devrelerinde. alüminyum. Çok telli (damarlı) çıplak iletken: İzolatör (yalıtkan kaide) üzerine yapılan tesislerde kullanılır. Bütün iletken tek bir telden oluşur. bükme. birden çok tel üst üste sarılarak (burularak) çok telli iletken üretilmektedir. TESİSATTA KULLANILAN İLETKENLER a. Elektrik tesislerinde bakır.ÜNİTE NO: 3 İLETKEN BAĞLANTILARI A. Çok damarlı kablo: Damar sayısı birden çok olan kablodur. Kablolarla ilgili temel kavramlar: Damar: Kablonun yalıtılmış olan iletkenidir. Çıplak iletken: Elektriksel bakımdan yalıtılmamış (izolesiz) iletkendir. bir ya da birden çok damarın birleşmesiyle oluşan gerece kablo denir. Çok damarlı yalıtılmış iletken. Çok telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Birden çok damar ayrı ayrı yalıtılarak ve ortak bir yalıtkan kılıf ile kaplanarak üretilir. daire biçimli (yuvarlak) olan kablodur. -Çok damarlı çok telli yalıtılmış iletken Kablo: Elektrik enerjisini ileten ve iki elektrik ayg ıtını birbirine bağlayan. 16 .Tanım: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. b. kablo faz iletkeni kesitinden küçük olan iletkendir. Kesme (sektör) kablo: Damar iletkeni kesiti daire kesmesi biçimli olan kablodur. 150 mm2) işlemek (kesme. -Tek damarlı çok telli yalıtılmış iletken: İşleme zorluğu (ağır işcilik) nedeniyle 16 mm2 den büyük kesitli iletkenler çok telli yapılarak üzerleri yalıtkanla kaplanır. Dairesel kablo: Damar iletkeni kesiti. damarlar arası boşlukları doldurmak ve kabloya uygun bir biçim verilmesini kolaylaştırmak için kullanılan. yalıtılmış. Yalıtılmış iletken: Bakır ve alüminyumdan yapılan çıplak iletkenin üzerinin yalıtkan malzemeler kullanılarak izole edilmesiyle üretilmektedir. Bireysel siperli kablo: Her damarı üzerinde metal siper bulunan kablodur. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. Bir damardaki çıplak tel sayısına göre kendi arasında ikiye ayrılır: -Tek damarlı tek telli yalıtılmış iletken: 1-6 mm2 kesite kadar yapılan ve tek telden oluşan iletkendir. yalıtkan malzemeden yapılmış ip ya da iplerdir. iç tesisatta nemli yerlerde ve d ış tesisatta kullanılır. İletken çeşitleri I. Büyük kesitli iletkenleri (35 mm2. Kör damar: Çok damarlı kablolarda. gümüş vb. Tek telli (damarlı) yalıtılmış iletken: Bir ya da daha çok çıplak telin üzerinin yalıtkan tabakayla kaplanmasıyla üretilir. Sabit ve hafif (düşük akımlı) işletme koşullarında sıva altı ve sıva üstü tesisatta kullanılır. Düşük kesitli iletken: Nötr kesiti.

akümülâtör plâkalarında. Yalıtkan kılıf: Damar iletkenini yalıtan kılıftır. Krom: Gümüş beyazı renginde sert ve parlak bir metaldir. akümülâtör plâkalarında. 3410 °C gibi yüksek ergime derecesi nedeniyle lâmba flâmanı. damarı ya da damarları içine alan gömlektir. Sac: Yumuşak demirden yapılan saclar. sigorta buşonlarının ergiyen tellerinde. direnç ve paratoner (yıldırımlık) yapımında kullanılır. bakır tel ya da şeritden yapılmış bir sargıdır. mavimtrak renkte ve mekaniksel direnci az olan kur şun. direnç teli yapımında. Demir: Parlak gri renkte yumuşak bir metaldir. Kalay: Beyaz. Bakır: Kırmızı renkte olan bakır. sarımtrak renkte ve yumuşak olan kalay. havadan ve sudan etkilenmez. ağaç direklerin emprenye edilmesinde (çürümeye karşı dayanıklı hâle getirme) ve lehim üretiminde kullan ılır. damar demetini içine alan ve kabloya istenilen biçimi vermeye yarayan kılıftır. kullan ılır. Dış kılıf: Kabloyu dış etkenlerden koruyan ve kablonun en dışında bulunan kılıftır. bakır tellerden yapılmış. Konstantan: % 40 oranında nikel (Ni). Metal siper: Her damarın ya da ortak kılıfın üzerine gelen. Ortak kılıf: Çok damarlı kablolarda. Isındığında direnci değişmediğinden. mekanik ve kimyasal etkilerden korumak amacıyla kullanılan. İçerisinde bulunan karbonun oranına göre font (dökme demir). mavimtrak renkte mekaniksel direnci az ve yumuşak olan çinko. Molibden: Korozyona (aşınmaya) ve ısıya dayanıklı sert bir metaldir. Elektrik akımını en iyi ileten gereç olmasına karşın pahalı olması nedeniyle iletken tel olarak kullan ılmaz. Zırh: Kabloyu mekanik etkilerden koruyan. direnç teli yapımında ve elektrikli fırınlarda kullanılır. kontaktör ve şalterlerin kontak kısımlarının yapımında kullanılır. ısıtıcılarda vb. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 17 . tablo ve pano yapımında kullanılır. kondansatör levhalarının yapımında. Elektrik makinelerinin gövde kısmının yapımında kullanılır.9 saflıkdaki elektrolitik bakır kullanılır. yassı ya da yuvarlak tellerle yapılmış örgü ya da sargıdır. ölçü aletlerinde. % 60 oranında bakır (Cu) alaşımıdır. yumuşak demir ve çelik adlarını alır. ölçü aletlerinde vb. pillerde elektrot olarak. beyaz parlak renkte ve yumuşaktır. kolayca bükülür. kontak. kablo boyunca devam eden helisel biçimli bir sargıdır. yeraltı kablolarında ve lehim üretiminde kullanılır. Tungsten: Korozyona karşı dayanıklı sert bir metal olan tungsten. direnç yapımında ve maden kaplamacılığında kullanılır. içersine çelik tel konularak kullan ılır. Kadmiyum: Şarj olabilen pillerde vb. Ölçü aletleri. Plâtin: Parlak beyaz renkli yumuşak bir metaldir ve havada oksitlenmez. mavimtrak renkte yumuşak bir metal olan alüminyum. Cama kaynak edilebilir. Çinko: Beyaz. tel ve levha hâline getirilebilir. Kurşun: Gri. Oksitlenmediği ve mıknatıstan etkilenmediği için. kullanılır. Elektrot. Elektrikçilikte daha çok % 99. pillerde negatif elektrot olarak.Konsantrik iletken: Bir damarlı kablolarda yalıtkan kılıfın. Kılıf: Kabloyu elektriksel bakımdan yalıtmak. çok damarlı kablolarda ortak kılıfın üzerine gelen. Elektrik tesisatlarında kullanılan iletken gereçler: Gümüş: Saf gümüş. kullanılan metaldir. daha çok orta ve yüksek gerilim hatlarında. bir örgü ya da bakır tel şeritlerin oluşturduğu. Direnç yapımında. iletkeni. Alüminyum: Gümüş beyazı. Lâmbalarda flâman (ışık yayankısım) taşıyıcı olarak kullanılır.

sürgülü reosta gibi aletlerin kontaklarının yapımında ve tesisat gereçlerinde kullanılır.50 .6 .500 mm2'dir.20 0. b.75 . bir yere bağlanacağı zaman üzerindeki yalıtkanın soyulması gerekir.2. Kullanılacak alet. Akümülatör. İletkenlerin kesilmesi Ev tesisatında kullanılan iletkenler 100 metrelik rulolar hâlinde sat ılır. Tek telli iletken uçlarının açılmasında iletken damarın zedelenmemesine ve çok telli iletkenlerde damarı oluşturan tellerin kopmamasına dikkat edilir.5 mm2 kesitindeki bir iletkeni demir testeresiyle değil pense ya da yan keski ile kesmek daha doğrudur. kullan ılır.300 . pil ve galvano banyolarında elektrolit olarak kullan ılır. kullanılır. İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla kesilmesi Pense ve yan keski. kalın kesitli kabloların kesilmesinde kullanılır. yan keski. demir testeresi vb.4 . bükülü kabloların kesilmesinde.Krom-nikel: % 70 Ni.0. % 30 Cr (nikel-krom) alaşımıdır. mineral vb. Buharı zehirlidir. ince iletkenlerin kesilmesinde.120 . kerpeten. İletkenlerin soyulması İç tesisatta kullanılan iletkenlerin üzeri yalıtkan maddeyle kaplıdır.50 . kesilecek iletkenin cinsine ve çapına göre belirlenir. Yani 1. Elektriği.95 . Pirinç: Bakır-çinko alaşımıdır.30 .150 . İletkenlerin kesilmesinde pense. İletkenler ekleneceği.35 .185 240 . Su içersine asit-metal tuzları katılarak iletken hâle getirilebilir.400 . demir testeresi ise.0. ısıyı iletme özelliği vardır.1. içerisindeki tuz. İLETKEN BAĞLANTILARI a. Bunlar. ocak ve fırın gibi ısıtıcılarda direnç teli olarak kullan ılır. anahtar.25 .5 . Elektrik tesisatında kullanılan iletken standartları Uygulamada kullanılan iletkenler standart kesitlerde üretilmektedir.10 . Civa: Beyaz parlak renkli ve 18-22 °C'ta buharlaşan sıvı halde bir metaldir. kablo soyma pensi vb.1.70 . Oksitlenmediği için ölçü aletleri. Wolfram: 3500 °C gibi yüksek bir ergime derecesine sahip olduğundan lâmba flâmanlarının yapımında vb.5 . 0. kargaburnu. örgülü. ile soyulur. B. maddeler nedeniyle iletken olarak kabul edilebilir.) c. çakı. yan keski. Sıcaklıkla direnci az değiştiğinden. Elektrik aygıtlarında cam tüp içerisine konarak kontak yapıcı olarak kullanılır. Su: Saf su yalıtkandır. (Şehir şebekesindeki su. Şekil 3. ütü. 18 . Üzeri yalıtkan kaplı (izoleli) iletkenler.16 .1 . şalter.

İletkenlerin bükülmesi d.4). orta kısmından iyice sıkıştırılarak düzgün bir şekilde katlanmasına dikkat edilmelidir. Ekleme işleminden sonra ek yerleri. temasın çok iyi olması için lehimlenir ve izolebantla yalıtılır. İletkenlerin bükülmesi İletkenlerin vida ve klemense montajında uç kısımlarının bükülmesi gerekebilir. Şekil 3. Bu ise akımın zor geçmesine ve ek yerinde ısı oluşmasına sebep olur. Düz ek: İnce kesitli iletkenlerde ek. çekme kuvveti az olan yerlerde kullanılır. (T ek yapılırken iletkenler zedelenmemelidir. Şekil 3.5. İnce kesitli iletkenler pense ya da kargaburun ile sarılarak.5. ek yeri sağlam ve sıkı olmalıdır.Şekil 3. Çok damarlı iletkenlerin eklenmesinde damarların kısa devre olmaması için.) Şekil 3. T ek çeşitleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 19 . İletkenlerin çeşitli el takımlarıyla soyulması c. pense ve kargaburun kullanılarak yapılır. Havaî hatlarda klemens ile T ek yapılırken iç tesisatta buat içerisinde yapılır. İletkenleri ekleme yöntemleri İç tesisatta. İletkenlerin bükülmesi sırasında 90°'lik dik açı ile bükülmesine. Bükme işleminde ince iletkenler için kargaburun. karşılıklı gelmemesi sağlanmalıdır (Şekil 3. ek yerlerinin. Düz ekte.2. Şekil 3. İletkenleri eklemede kullanılan yöntemler şunlardır: 1. kalın kesitli iletkenler ise klemensle eklenir. T ek: Alçak gerilim havaî (dış) hatlarında ve iç tesisatta. Gevşek yapılan eklerde elektriksel temas kötü olur.4.3. kalın iletkenler için pense kullanılır. Düz ek çeşitleri 2. kullanılan iletkenin boyu kısa geldiğinde ya da düz giden bir hattan enerji almak gerektiğinde ekleme yapılır.

Şekil 3.6. klemens gövdesi dışında çıplak iletken bırakılmaz.3. Şekil 3. Ek yerlerinin birbirine değmemesi için izolebant kullanılarak yalıtım yapılır.7'de görüldüğü gibi klemenslerle de eklenebilir.7.8. İletkenlerin klemens kullanılarak eklenmesi 6. vidalar iyice sıkılır.6. 5.). İletkenlerin klemenslerle eklenmesi: İletkenler Şekil 3. Şekil 3. Çift T ek: Düz giden hatlardan iki ayrı yönde ek almak gerektiğinde yapılır. Tek telli ve çok telli iletkenler eklendikten sonra lehimlenmeli ve yalıtılmalıdır (Şekil 3. İletkenlerin uçları yeterli uzunlukta açıldıktan sonra klemensin sıkıştırma vidası altına yerleştirilir ve vida sıkılır. İletkenlerin yalıtılması 20 .). Çift T ek çeşitleri 4. İletkenlerin ek yerlerinin yalıtılması: Elektrik tesisatlarında kullanılan kablolar buatlarda birbirine eklenir.6. Özel ek: Dış tesisatta kalın kesitli iletkenler klemens ve boru ile eklenir alçak gerilimli iç tesisatlarda ise klemens bulunmadığı zaman iki iletkenin aynı yere bağlanması gerektiğinde farekuyruğu ve geçmeli tip ek yapılır (Şekil 3. Klemensle ek yapılırken.

sarım sayısı. Sigorta: Elektrik besleme hatlarını ve aygıtları aşırı akıma karşı korumak için kullanılan devre elemanına sigorta denir. bölümde açıklanmıştır. Sigortalar 4. cam. Zil transformatörü: Elektrik akımını ve gerilimini alçaltıp yükseltmeye yarayan aygıta transformatör (trafo) denir. fişli ve yüksek gerilim sigortaları kullanılır. Devre bağlantısı yapılırken trafonun etiketinden bağlantı uçları belirlenemiyorsa sargıların kesitlerine bakılır. (Sekonderin sarımının içindeki elektronları hareket ettirir. gerilim değerleri göz önüne alınır. nüvenin boyutu. Trafolar isteğe göre her güç ve gerilim değerinde üretilebilir. sargı kesiti gibi öğelere göre değişir. Seçim yapılırken beslenecek alıcının. primer Şekil 4. Trafolar elektriğin frekansını değiştirmez. Sekonderden alınan gerilim ve akımın değeri. Primere uygulanan alternatif akımın yarattığı değişken manyetik alan nüve üzerinden geçerek sekonder sargısını etkiler. buşonlu. Transformatörün yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 21 . A. ÇAĞIRMA VE MALZEMELER BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN a. b. otomatik. sekonder ise kalın kesitli telden az sarımlı olur. bıçaklı. Uygulamada.ÜNİTE NO: 4 ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARI Elektrik tesisatları kullanılarak haberleşme işleri yapılabilmektedir. Bir fazlı trafolarda primer (birincil) ve sekonder (ikincil) olmak üzere iki sarım ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine yerleştirilmiştir. akım. Bu bölümde düşük gerilim zayıf akımla çalışan çağırma ve bildirim tesisatları incelenecektir.) Değişken manyetik alana maruz kalan sekonderin çıkış uçlarında değişken (AC) gerilim doğar. Gerilimi düşürmede kullanılan trafolarda primer ince kesitli telden çok sarımlı.1. Örneğin zil çalıştırmak için 220/12 V ve 3-5 W gücünde bir trafo yeterli olur.

Uygulamada kullanılan boru tipleri şunlardır: I. Bu durumda demir nüve mıknatıslığını kaybederek paleti bırakır. Butondan elimizi çektiğimizde ise yay kontağı iterek akımı keser. Çok yaygın olarak kullanılan kanarya sesli ziller sönümlü osilatör devresinden meydana gelmiştir. Bergman boru: İç kısmı vernikli kartonla kaplı alüminyum sacdan yapılmış sıva üstü tesisatta kullanılan boru çeşididir.2'de görülen A kontağı açıldığından bobinin enerjisi kesilir.11 . priz sortilerinde ise 2. amyant. Mekanik zil II. bim bam. d. kâğıt. kanarya sesi. Melodili zillerin. Aydınlatma sortilerinde 1. mika. e. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür.5 mm2. Palet çekildiği anda Şekil 4. porselen. Hareketli ya da çok kıvrımlı yerlerde kullanılan spiral borular ise. ding dong. insan sesi gibi sinyaller üreten modelleri vardır. Buton: Devreyi açıp kapamaya yarayan buton. Elektrik akımını geçirmeyen maddelere yalıtkan denir. 9 .50-0. gümüş vb. Elektrik tesislerinde bakır. alüminyum. Bobine kesik kesik uygulanan akım çanda ses oluşturur. İletken: Elektrik akımını kolayca taşıyan maddelere iletken denir. Mıknatıslanan demir nüve.18 . entegre. kondansatör. Yalnızca eski ev tesisatlarında görülür. Elektronik devreli zil Direnç. fiber. hoparlör gibi elemanlar kullanılarak yapılan gereçlere elektronik devreli zil denir.26 mm çaplı olarak satılır. çan gibi elemanların birleşmesinden oluşmuş devre elemanıdır. Mekanik zil: Bobin. tokmak. Zilin bobin uçlarına 4-8-12 voltluk gerilim uygulandığında bobin etrafında bir manyetik alan oluşarak nüveyi mıknatıslar. Konutlarda uygulanan çağırma ve bildirim tesislerinde 0. yay tarafından yukarı itildiğinden açık durumdadır ve devreden akım geçmez. kauçuk. paslanmaya karşı özel bir madde ile kaplanmış boru çeşididir. Ziller: I. cam. Peşel boru: İnce çelik sacdan yapılmış. II. kalay. ç. paleti çeker ve tokmak çana vurur.c. Normalde (butona basılmadığında) kontak. PVC. müzik.75 mm2 kesitinde PVC izoleli bakır iletkenler tercih edilir. Palet normal konumuna döndüğünde ise A kontağı tekrar kapanarak bobine yeniden akım verir. bağlantı uçları ve yay düzenekli kontaktan oluşur. Borular 3 m boyunda ve 14 . Tesisatlarda. bakalit. transistör.5 mm2 kesitinde bakır kablolar kullanılır. gibi maddelerden yapılmış iletken gereçler kullanılır. presbant gibi maddelerden yapılmış yalıtkanlar kullanılır. Borular: Çağırma ve bildirim tesisleri sıva üstü ya da sıva altı tesisat olarak döşenir.14 .26 mm çapındadır.18 . palet. Şekil 4. 22 . nüve. Butona basıldığında kontaklar kapanır ve alıcı çalışır.2.

l. Buat: İletkenlerin eklendiği ve dağıtımlarının yapıldığı ek kutularıdır. PVC boru: PVC (polivinil clorür) maddesinden üretilir. Kroşeler. Anahtar ve priz kasaları: Sıva altı tesisatta anahtar ve prizleri duvarlara monte etmede kullanılan plâstik elemandır. 26 mm çapında üretilir h. Hat klemensi: Elektrik dağıtım direklerinden konutlara ve iş yerlerine enerji alırken kullanılır. 18. g. Yüksek mekanik dayanım istenen tutturma işlerinde ise çelik dübeller kullanılır. Klemensler: İletkenler daha iyi temas için klemensler kullanılarak eklenir. f. IV. sacdan ya da plâstikten yapılır. ğ. ı. Uygulamada en çok 6-7-8 numaralı dübeller kullanılır. Pater. Kablo pabuçları: Kalın kesitli ve çok telli iletkenlerin vidalara çok kolayca bağlanmasını sağlamak için kullanılan elemandır. Dirsek: Boruların 90° dönüş yapması için kullanılan gereçtir. Muf: Boruların eklenmesinde kullanılan gereçtir. PVC'den ya da ince sacdan üretilir. Pater: Sıva altı tesisatta tavan ve duvara monte edilecek araçların kolayca vidalanmasını sağlamak için kullanılan tahta parçasıdır. binanın betonu dökülmeden önce yapılan boru döşeme işlemi yapılırken yerleştirilir. Uygulamada yuvarlak ve kare şeklindeki buatlar kullanılır. Ray klemens: Panolarda kablo eklemede kullanılır. pano. Yumuşak ve sert olmak üzere iki tipte yapılır. sert tipler ise hasır (beton) altına döşenir. k. Yumuşak tipler binanın duvarlarına. Lüstr klemens: Porselen gövdeli olup sıcaklığın yüksek olduğu ortamlarda kullanılır. seyyar kablo vb.III. Uygulamada kullanılan klemens çeşitleri şunlardır: Sıra klemens: Duy. i. Spiral boru: Çok kıvrımlı yerlerde kullanılır. duvara ya da tavana kroşelerle tutturulur. 14. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 23 . Simit klemens: Buatların içine konarak kablo eklemede kullan ılır. Kroşeler: Sıva üstü tesisatta borular. gibi yerlerde kullanılır. buat. Dübel: Elektrik tesisatıyla ilgili araç gereçlerin beton duvar ve tavana tutturulması için vida yoluna yerleştirilerek kullanılan plâstik elemandır. j.

Sembollerin anlaşılır ve yönetmeliklere uygun olması önemlidir. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur. 24 . Rasgele sembol çizmek. sembolleri değiştirmek uygulayıcı teknisyenlerin aklını karıştırabilir. ÇAĞIRMA VE BİLDİRİM TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Zayıf akım devreleri çizilirken standart semboller kullan ılır.B.

3. Açık şema D. 60° eğik ve üç iletkene kadar iletken sayısınca çizilen ince çizgilerle. çizginin üzerine rakamla iletken sayısı yazılarak belirtilir.4.5). Bir butonla bir zil tesisatı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 25 . Bu tesisatta. Elektrik tesisat projeleri aydınger kâğıdına tek hat şeması şeklinde çizilir. Kapalı şema Şekil 4. BİR BUTONLA BİE ZİL TESİSATI 1. ELEKTRİK TESİSATLARININ ÇİZİMİ VE ÖZELLİKLERİ Tesisatın projesi. Şekil 4.C. Tesisatı yapacak elektrikçi projeleri göz önüne alarak uygulamayı yapar. Kapalı şema olarak da adlandırılan çizimde iletkenler bir çizgi şeklinde gösterilir.5.3 ve şekil 4. üç iletkenden fazlası içinse. açık ve kapalı şema olmak üzere iki şekilden oluşur. Şekil 4. mimarî plân üzerine semboller kullanılarak çizilir.4'a bakınız. Bir butonla bir zil tesisatı: Bir butonla bir zil tesisatı devresi. Şekil 4. Elektrik tesisatları sıva üstü ve sıva altı olmak üzere iki şekilde yapılır. Kapalı şemada tek çizginin kaç iletkeni temsil ettiği. butona basıldığı sürece zil çalar (Şekil 4.

6. Şekil 4.6). Paralel bağlı zil sayısı artırılarak bir yerden daha fazla zilin çalıştırılması sağlanabilir (Şekil 4. Bir butonla iki zil tesisatı: Birbirine paralel bağlı iki zil ve bir butondan oluşan tesisattır. Bir butonla iki zil tesisatı 26 .2.

Dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlamaya yarar (Şekil 5.2). Sigorta çeşitleri şunlardır: a. II.2. 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 50 – 63 – 80 – 100 A değerlerinde üretilir. Sigortalar: Alıcıyı besleyen hatları. Sigorta devreye seri bağlanır ve üzerinden anma akımından çok akım geçtiğinde devreyi açar. (Şekil 5. Orta kısmı oyuk tip viskontaklar gövdeye istenilmeyen akım değerinde buşonun takılmasını önler. Sinyal pulcuğu her akım değeri için ayrı bir renkte boyanmıştır (Şekil 5.2). Buşon. Viskontak: Buşon gövdeye takıldığında buşonun metal başlı ucu ile dipkontak arasında iletkenliği sağlar. Buşon. AYDINLATMA ARAÇ VE GEREÇLER 1. Buşonlu sigorta II. Buşonlar.2).2).ÜNİTE NO: 5 AYDINLATMA TESİSATLARI A.1'e bakınız. kapağı. cihazları aşırı yüklenme ve kısa devrelere karşı korumada kullanılan elemana sigorta denir. Gövde şu kısımlardan oluşur: Dip kontak: Şebeke faz ucunun bağlandığı ve gövdenin içinde alt tarafta bulunan k ısımdır. Telin kopmasıyla yaylı fırlatma düzeneği sayesinde pul yerinden fırlar. Sinyal pulu: Buşon içindeki ince telin uç kısmına takılır. Buşon: Akımı kesme düzeneğinin bulunduğu kısımdır. Gövde. Alt ve üst kapaklar: Buşonun iki ucunda bulunur. IV. Gövde: Sigortanın bağlanacağı yere tutturulmasını sağlayan kısımdır.) Üst kontak: Buşon kapağının tutturulması için diş açılmıştır. III. Buşonlu sigortaların parçalarının özellikleri şunlardır: I. Şekil 5. Buşonlu sigortalar: Buşonlu sigortalar şu parçaların birleşiminden oluşur: I. Buşon şu kısımlardan oluşur: Buşon gövdesi: Telin erimesi anında oluşan ısıya dayanacak şekilde porselenden yapılmıştır (Şekil 5.1. Tesisata giden faz ucu üst kontağın vidasına bağlanır. Buşon yapısı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 27 . Kuvars kumu: Eriyen telin oluşturduğu sıcaklığın olumsuz etkisini azaltmak için kullanılan maddedir(Şekil 5. Viskontak. Buşon iletkeni (sigorta teli): Değişik akım değerlerinde üretilmiş teldir. Şekil 5.

Bıçaklı (NH) sigortalar: Sanayi tesislerindeki yüksek akımlı alıcıların korunmasında kullanılan sigorta çeşididir. e. Sarı: 25 A. c. Gri: 16 A. Yüksek gerilim sigortaları: Yüksek gerilim sigortaları trafo merkezlerinde ve santrallerde kullanılır. Gövdeye kaçak olduğunda. Kaçak akım koruma rölesi (diferansiyel röle): Kaçak akım koruma rölesi alıcıların gövdesine 30 mA lik akım kaçağı olması hâlinde devreyi açan elemandır. Normal çalışma anında kaçak akım koruma rölesinin nüvesi üzerinde herhangi bir manyetik alan oluşmaz ve akım trafosunda indüklenen gerilim sıfırdır. Otomatik sigortalar: Alıcının aşırı akım çekmesi ya da kısa devre anında akımı kesen araçtır. sigortanın atması (buşon telinin erimesi) anında sinyal pulcuğunun fırlayarak kişilere zarar vermesini önler. Buşon kapağının üstünde yuvarlak bir cam bulunur. Termik koruma bimetal esaslıdır. merdiven ışık otomatiği vb. iletkenle toprak arasında gidip gelen akım farkı sonucunda eşitlik bozulduğundan. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar L (B) ve G (C) tipi olmak üzere iki tipte üretilir. G tipi modeller ise gecikmeli olarak devreyi açar. G tipi sigortalar ise motor koruma devrelerinde kullanılır. Üç fazlı motorların korunmasında kullanılan otomatik sigortaların mandalları birbirine akuple edilir. 2. Fişli sigortalar: Fişli sigortalar daha çok oto elektrik devrelerinde kullanılırlar. Bu gerilimden dolayı oluşan akım devreyi açacak manyetik güce ulaştığı anda röle beslemeyi keser. Kırmızı: 10 A. b. Bakır rengi: 63 A Not: İç Tesisat Yönetmeliği'ne göre yamanmış ya da üzerine tel sarılarak köprülenmiş sigortaların kullanılması yasaktır. Cam. Bu sigortalar altlık ve buşon olmak üzere iki parçadan oluşur. Uygulamada kullanılan otomatik sigortalar 6 – 10 – 16 – 20 – 25 – 35 – 40 – 45 – 50 amperlik değerlerde üretilmektedir. Motorlar kalkış anında normal akımlarından bir kaç misli değerde aşırı akım çekerek çalışmaya başladıklarından bu tip alıcılarda gecikmeli atan otomatik sigortalar tercih edilir. III. Mavi: 20 A. Bu sayede fazın birisinin bağlı olduğu sigorta attığında üç fazın akımı da kesilir. Bu tip sigortalar termik ve manyetik koruma düzenekli olarak üretilmektedir. Manyetik koruma ise aşırı akım geçmesi durumunda elektromıknatıs hâline gelen kalın kesitli bobinin nüveyi hareket ettirerek kontaklar ı açtırması esasına dayanmaktadır. d. Küçük akım (cam) sigortaları: Cam sigortalar radyo. oluşan fark akımı sayesinde trafoda (sekonder sargı) bir gerilim indüklenir.Buşonun kaç amperlik olduğu sinyal pulcuğuna bakılarak anlaşılabilir. Devreden aşırı akım geçince bimetal bükülerek akım geçişini sağlayan kontakları açar. cihazların korunmasında kullanılırlar. L tipi sigortalar aşırı akım durumunda hemen atar. 28 . Buşon kapağı: Yalıtkan bölümü porselenden. iletken kısmı pirinçten yapılan parçadır. Siyah: 35 A. Pul renklerinin akım karşılıkları şöyledir: Yeşil: 6 A. L tipi sigortalar aydınlatma ve priz tesislerinde kullanılırken. f. TV. Beyaz: 50 A. Boru şeklinde olan bu sigortaların mekanik ve ısı dayanımı diğerlerine oranla çok yüksektir.

Kaçak akım koruma röleleri elektrikli aygıtları kullanan kişilerin çarpılmasını önlemek için kullanılan çok önemli ve yararlı bir aygıttır. Bu elemanın kullanımında şu hususlara dikkat edilmelidir: I. Röleden sonraki tesisatta nötr iletkeni ve topraklama (koruma) iletkeni ayrı ayrı olmalıdır. (Yani toprak hattıyla nötr hattı birbirine değmemelidir.) II. Nötr iletkeni izoleli olarak çekilmeli, topraklanmamalı ve hiçbir yerde (buat, priz, vb.) toprakla ya da koruma iletkeniyle elektriksel olarak temas etmemelidir. III. Röleyi denemek için faz ile nötr iletkeni kesinlikle k ısa devre edilmemelidir. Kaçak akım koruma rölelerinin 300 mA'lik akım kaçağını algılayarak devre akımını kesen modellerine yangın koruma rölesi denir. 3. Anahtarlar: Elektrik devrelerinde açma ve kapama görevi yapan devre elemanına anahtar denir. Anahtarların yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü anahtar: Sıva üstüne monte edilen anahtardır. II. Sıva altı anahtar: Sıva içerisinde gömülü anahtar kasası içine monte edilen anahtardır. III. Etanj (antigron) anahtar: Nemli yer tesislerinde kullanılan anahtardır. Nem, toz, patlayıcı gaza karşı sızdırmaz özelliktedir. Anahtarların kumanda şekline göre sınıflandırılması: I. Tuşlu anahtarlar: Düğmesine elle basılarak kumanda edilen anahtar tipidir. Çok yaygındır. II. Döner mandallı anahtarlar: Düğmesi elle çevrilerek kumanda edilen anahtar tipidir. Anahtarların işlev bakımından sınıflandırılması: I. Adî (tek kutuplu) anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarar. II. Komütatör anahtar: İki ayrı lâmba ya da lâmba grubunu bir yerden ayrı ayrı yakıp söndürmeye yarar. III. Vaviyen anahtar: Bir lâmba ya da lâmba grubunu iki ayrı yerden yakıp söndürmeye yarar. 4. Prizler: Elektrikli aygıtların beslenmesinde kullanılan elemandır. Prizlerin yapılış şekline göre sınıflandırılması: I. Sıva üstü priz, II. Sıva altı priz, III. Etanj (antigron) priz Prizlerin işlev bakımından sınıflandırılması: I. Normal (adî) priz, II. Topraklı priz, 5. Fişler: Elektrikli aygıtların prizden beslenmesi için kullanılan elemanlardır. Fiş çeşitleri şunlardır: I. Erkek fiş, IV. Topraklı dişi fiş, II. Topraklı erkek fiş, V. Telefon fişi III. Dişi fiş,
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

29

6. Uzatma kabloları: Elektrikli aygıtların besleme kablosunun kısa geldiği durumlarda kullanılan araçtır 7. Duylar: Lâmbanın devreye bağlanmasında kullanılan elemandır. Duy bağlanırken anahtardan gelen faz ucunun duyun dip kontağına bağlanması gerekir. Yapılışlarına göre duy çeşitleri şunlardır: I. Süngülü duy: Sarsıntının fazla olduğu yerlerde (taşıtlar, el fenerleri vb.) kullanılır. Bunlarda, lâmbanın duya giren kısmında çıkıntılar vardır. Bu çıkıntılar sayesinda lâmba duya çok sıkı bir şekilde monte edilebilmektedir. II. Vidalı duy: Lâmba başlığına ve duyun içine açılan dişlerin birbirine vidalanarak bağlandığı duydur. Sarsıntının olmadığı tesislerde kullanılır. Kullanıldığı yere göre duy çeşitleri şunlardır: I. Asma (üniversal) duy, IV. Bahçe duy, II. Tavan duyu, V. Donanmaduyu, III. Duvar duyu, VI. Braçol duy Büyüklüklerine göre duy çeşitleri şunlardır: I. Minyonet duy (E-7): Daha çok zayıf akım (1,5-12 V) devrelerinde kullanılır. II. Minyon duy (E-14): Zayıf akım ve aydınlatma devrelerinde kullanılır. III. Normal duy (E-27): 220 voltluk aydınlatma tesisatlarında kullanılır. IV. Golyat duy (E-40): 200 W'tan daha büyük güçlü lâmbaların beslenmesinde kullanılır. 8. Rozanslar: Tavana asılarak kullanılan duyların kablolarla irtibatını sağlamak için kullanılan elemandır. 9. Lâmbalar: Lâmbaların ışık yayması, elektrik akımının direnci yüksek metallerden geçerken onu ısıtması esasına dayanmaktadır. Joule (jül) yasasında da vurgulandığı gibi içinden akım geçen her iletken belli oranda ısınmaktadır. Bu ısınma bakırda, gümüşte, çinkoda, tungstende farklı değerlerde olmaktadır. Isınma miktarını belirleyen unsur metalin öz direncidir. Aydınlatmada kullanılan lâmbaların çeşitleri ve özellikleri şöyledir: a. Akkor flâmanlı (kızaran telli, enkandesant) lâmbalar: Akkor flâmanlı lâmbalar, cam gövde ve yüksek dirençli flâmandan oluşur. Bu tip lâmbaların standart güç değerleri: 5–15–25–40–60–75–100–150–200 W'tır. Akkor flâmanlı lâmbalar ürettikleri ışığın azlığı nedeniyle pek tercih edilmez. b. Flüoresan lâmbalar: İki ucu flâmanlı cam tüp, balast, starter, soket gibi elemanların birleşmesiyle oluşmuş lâmba çeşididir. Akkor lâmbaya göre çok fazla ışık yaydığından günümüzde en çok tercih edilen lâmba türüdür. Flüoresan lâmbaların iyi yönleri şunlardır: I. Işık verimi akkor lâmbadan yüksektir. II. Göz kamaştırmaz. III. Az ısınır. IV. Ömrü uzundur. V. Gün ışığı yayar.

30

Flüoresan lâmbaların olumsuz yönleri şunlardır: I. İlk maliyeti yüksektir. II. Montajı karmaşıktır. Günümüzde elektronik balastlı mini boyutlu, kompakt tip flüoresan lâmbalar da kullanım alanına girmiştir. 10. Buat kapakları: Dairesel ya da kare şeklinde olan buat kapakları plâstik ya da ince sacdan yapılır. AYDINLATMA TESİSATLARINDA KULLANILAN SEMBOLLER Aydınlatma tesisatlarında standart semboller kullanılır. Binaların elektrik projeleri hazırlanırken çizimde kullanılan sembollerin tümünün cetvel hâlinde gösterilmesi zorunludur.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

31

5'de verilen devre yapı olarak adî anahtarlı lâmba tesisatına benzer. Şekil 5.4). Düğmeye basılınca lâmbanın ışık şiddeti artmaya başlar. AYDINLATMA DEVRELERİNİN KURULMASI 1. Ancak yapılan tesisatta priz sayısı 1-2 adet ise prizler lâmbaları besleyen linyeye bağlanabilir. Bunun amacı prize bağlı alıcı sigortayı attırdığında lâmbaların sönmesinin önüne geçmektir. Dimmer anahtarlı lâmba tesisatı: Şekil 5.4. Dokunmatik dimmerlere ise dokundukça ışığın Şekil 5. Aydınlatma ve priz tesislerinde lâmba ve prizler ayrı linyelerden beslenir. Potlu olan dimmerler çevrildikçe lâmbanın ışık şiddeti değişir.3). Düğmeden el çekilmezse ışığın şiddeti maksimum olduktan sonra tekrar azalma başlar. Dokunmatik dimmerler çevirmeli tiplere göre daha pahalıdır. Uygulamada anahtarlı potlu ve dokunmatik tip dimmerler kullanılmaktadır. Adi anahtar tesisatı 2. Şekil 5. Adi anahtar priz tesisatı 3. Adî anahtarlı lâmba tesisatı: Bir lâmba ya da lâmba grubunu yakıp söndürmeye yarayan devredir (Şekil 5. 32 . lâmbaya kumanda eden anahtarın içinde elektronik akımgerilim kontrol (dimmer) devresinin bulunuyor olmasıdır. Tek fark. Adî anahtar ve priz tesisatı Bir linyeden hem lâmbayı hem de prizi beslemek gerektiğinde kullanılan devredir (Şekil 5.5.3. Dimmer anahtar tesisatı şiddeti sürekli olarak azalıp çoğalır.B.

4. Komütatör anahtarlı tesisat: Şekil 5.6'da verilen devre iki ayrı lâmba ya da lâmba grubuna kumanda etmek mümkündür. ile

Şekil 5.6. Komütatör anahtar tesisatı 5. Vaviyen anahtarlı tesisat: Şekil 5.7'te verilen devre lâmbayı iki ayrı yerden yakıp söndürmede kullanılır.

Şekil 5.7. Vaviyen anahtar tesisatı 6. Nemli yer malzemesi ile tesisat: Kazan dairesi, atölye, kümes, hamam, depo vb. gibi nem oranının yüksek olduğu ya da kimyasal gazların bulunduğu yerlerde nem geçirmeyen gereçler kullanılarak tesisat yapılır. Nem ve mekanik zorlanmalara dayanıklı kablolar antigron (NYM) olarak adlandırılır. Nemli yer tesisatı şöyle yapılır: a. İletken yolunun çizilmesi: Duvar ya da tavana döşenecek iletken, buat, duy, priz gibi elemanların geçeceği yerler projeye uygun olarak tebeşirle işaretlenir. b. Geçiş yerlerinin açılması: Antigron kablonun geçeceği duvar ve tavan delikleri murç, yankeski, matkap (breyz) gibi takımlar kullanılarak açılır. c. Kroşelerin tutturulması: Antigron kablosu duvar ya da tavana plâstikten yapılmış kroşelerle döşenir. Kroşeler plâstikten yapılmış dübel ve ağaç vidasıyla tutturulur. Dübeller 6, 7, 8, 10... mm çaplı olarak üretilir. Tesisatta kullanılan kablonun kesiti arttıkça kullanılan dübelin boyutu da büyütülür. Kablonun yatay düşenmesi durumunda kroşeler arası mesafe 30-60 cm, düşey döşenmesi durumunda ise 40-60 cm olur. Yan yana giden kablonun çok olduğu yerlerde ray tipi antigron kroşeleriyle döşeme yapılarak işçilik süresi kısaltılır. d. Kablonun kroşeler üzerine döşenmesi: Kroşeler monte edildikten sonra kablolar çok düzgün bir şekilde döşenir. e. Kablo uçlarının açılması: Antigron kablonun, anahtar, priz, buat, pano gibi yerlerde ekleme işlemi yapılır. Kablonun uçlarının açılması, çakı, yankeski gibi takımlar kullanılarak yapılır.
HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

33

f. Buat, anahtar, priz bağlantılarının yapılması Antigron kablonun buatlardaki eklemeleri simit ya da s ıra klemens kullanılarak yapılır. Buat kapakları nem geçirmeyecek şekilde sıkıca kapatılır. Buat, anahtar, priz, pano vb. gibi elemanlara yapılan kablo girişlerinde silindirik deliklerden nem, kimyasal madde girişini önlemek için vida dişli rakorlar (alt kısma lâstik contalar konularak) sıkıştırılır. 7. Merdiven ışık otomatiği tesisatı: Çok katlı yapılarda merdiven boşluğunun aydınlatılmasında şekil 5.8'de verilen şema kullanılır. Devrede herhangi bir butona basıldığında merdiven ışık otomatiği cihazının içindeki röle kontaklarının konumunu değiştirir. Ayarlanan süre sonunda röle kontakları açılır ve lâmba söner. Merdiven ışık otomatikleri mekanik ya da elektronik yapılı olarak üretilmektedir. Mekanik yapılı olanlar sadece eski konutlarda karşımıza çıkar. Günümüzde üretilen merdiven ışık otomatiklerinin tamamı elektronik devrelidir. Elektronik yapılı merdiven ışık otomatiklerinin yapısı, çalışması ve devreleri endüstriyel elektronik kitabında açıklanmıştır.

Şekil 5.8. Merdiven otomatiği tesisatı C. FLUORESAN LAMBA TESİSATI Flüoresan lâmbaların devresinde bazı elemanlar bulunur. Önce bu gereçleri inceleyelim. 1. Flüoresan tüp: Şekil 5.9'da yapısı görülen flüoresan tüpün hava boşaltılmış içine özel gaz (argon) ile civa doldurularak üretilmiştir. Lâmbanın flâmanları tungsten metalindedir. Flâmanlar arasındaki boşlukta ise ısıyla elektron yaymaya aşlayan oksit tabakası mevcuttur. Boru eklindeki cam tüpün iç yüzeyine ise flüoresan madde sıvanmıştır.

Şekil 5.9. Fluoresan tüp 34

2. Balast: Şekil 5.10'da yapısı görülen balast ince çelik saclardan yapılmış nüve üzerine sarılmış bobinden oluşan elemandır. Balast, flüoresan lâmbanın çalışabilmesi için mutlaka kullanılması gereken bir elemandır. Uygulamada 20 ve 40 W gücündeki balastlar yaygın olarak kullanılmaktadır. Balastlar yapılarına göre ikiye ayrılır: I. Bobinli (klâsik) balast II. Elektronik balast Bobinli balastlar 5-10 W gibi ilave bir güç tüketirler. Elektronik balastların güç tüketimi ise yok denecek kadar azdır. O nedenle elektronik yapılı balastlar tercih edilmelidir. Balast seçimi yapılırken dikkat edilecek diğer önemli husus ise kalitedir. TSE kalite belgesi olmayan balastlar ses yapmakta ve kısa ömürlü olmaktadır. Şekil 5.10. Balast 3. Soketler: Flüoresan lâmbayı devreye bağlamada kullanılan elemanlara soket denir. 4. Starter (başlatıcı): Cam tüp içerisine yerleştirilmiş ısıya duyarlı kontakları bulunan küçük boyutlu elemandır. Bu aygıt, flüoresan lâmbanın flâmanları ısınana kadar devrede kalır. Yanmakta olan bir flüoresan lâmbadaki starter çıkartılsa bile lâmba yanmaya devam eder. Starterin cam tüpü içerisinde bulunan bimetal, uzama kat sayıları farklı iki ince metalin birleştirilmesiyle üretilmiştir. Lâmba devresine akım uygulandığında bimetalli kontak düzeneği kapalıdır. Bu sayede starter üzerinden akım geçişi olur. 1-2 saniye içinde ısınan bimetal kontağın açılmasına neden olur. Starterlerde bimetal düzeneğine paralel olarak bağlanan küçük kapasiteli kondansatör bimetalli kontakların ömrünü uzatıcı etki yapar. Başka bir deyişle kondansatör startere gelen parazitik Şekil 5.11. Starter (istenmeyen) sinyallerin bozucu etkisini ortadan kaldırır. Flüoresan lâmba devresinin çalışma ilkesi: Şebeke gerilimi lâmba devresine uygulandığında, birbirine yakın durumda bulunan starter elektrotları arasında ark (atlama) oluşur. Bu sırada elektrotlar ısınarak birbirine değer. Starterin kontaklarından akım geçmeye başlamasıyla flâmanlar üzerinden akım geçerek bunların elektron yaymasına ve tüp içindeki civanın buharlaşmasına neden olur. Akım, bimetal ve kontak üzerinden geçtiğinden, starter içerisindeki gaz ve bimetal soğuyarak kontakları açar. Starter devresinin açılması ile balastın akımı kesilir ve manyetik alanında düşüş olur. Manyetik alandaki düşüş nedeniyle balast bobini üzerinde, şebeke geriliminden daha büyük bir öz indükleme EMK’sı (yaklaşık 1000 V) oluşur. Yüksek gerilim, flâmanlar arasında (daha önce ısınarak iletken hâle gelen lâmba iç ortamı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 35

Dam direğiyle enerji girişi: Tek ya da iki katlı konutların elektrik kurumuna ait direkten enerji almasında dam direği kullanılır.12’de verilen devrenin bağlantısı yapılırken balast. Uygulamada 18. Şekil 5. İki lambalı fluoresan lamba tesisatı D. Böylece. 1. Bunların hepsinin bağlantısı aynıdır. Enerjinin eve giriş şekilleri: a. (Şekil 5. cam tüpün iç yüzeyindeki flüoresan tabakaya çarparak lâmbanın ışık vermesini sağlar. Kaç tane sigorta kullanılacağı tesisatta bulunan lâmba ve prizlerin sayısına göre projeyi çizen yetkili kişi tarafından belirlenir.13) Şekil 5.üzerinden) ark şeklinde atlar. tüp içerisindeki flüoresan madde ve gazın cinsine göre değişik renkte ışık vermeye (yanmaya) başladığı anda balast gerilimi.14’te dört linyeli ev tesisatının açık ve kapalı şeması verilmiştir. Bir lâmbalı (1x40 W) flüresan lâmba tesisatı: Şekil 5. buharlaşan civaya çarpan ark şeklindeki akım. ÜÇ LİNYELİ TESİSAT YAPIMI Elektrik kurumunun enerji dağıtım noktasından alınan elektrik enerjisi ana kolon sigortası ve monofaze sayaç üzerinden geçtikten sonra alıcıları ve hatları koruyan sigortaların bulunduğu dağıtım tablosuna gelir. normal çalışma anında akım sınırlayıcı olarak devam ettirir. İki lâmbalı flüoresan lâmba tesisatı: Uygulamada 2x20 W ya da 2x40 W flüoresan lâmba yaygın olarak kullanılmaktadır. Flüoresan lâmba bağlantıları: 1. starter ve flâmanların birbirine seri olarak bağlanmasına dikkat edilmelidir.13. Ortalama bir konutta 3-5 adet sigorta kullan ılır. ultraviyole ışınlarının oluşmasını sağlar.12. Lâmba ve priz linyelerini korumada kullanılan bu elemanlara linye sigortası denir. Ultraviyole ışınları ise. 100–110 V dolayına düşürerek ilk anda ateşleyici olarak yaptığı görevi. Lâmbanın. Şekil 5. Evlerde tüm alıcıları korumak için bir tek sigorta kullanılmaz.20-32-36 ve 40W'lık flüoresan lâmbalar yaygın olarak kullanılmaktadır. Linye sigortalarının akım değeri 6–20 A arasında değişir. Çatıya sağlam bir şekilde tutturulan direğe yatay olarak kaynak edilmiş 36 . Bir lambalı fluoresan lamba tesisatı 2.

Uygulamada kullanılan tablolar şekil 4. Bir fazlı elektrik sayacı: Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçen aygıtlara elektrik sayacı denir. Dört linyeli tesisat 2. c. Bir fazlı sayaçlar akım bobini. (Eskiden yapılmış tesisatlarda mermer üzerine yapılmış tablolar da karşımıza çıkar. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur. Bu elemanın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 37 . elektrikli aygıtların yakınında bulunan dağıtım tablolarından yapılır. Şekil 5. Yeraltı kablosuyla enerji girişi: Çok katlı ve çok daireli yapılara enerji girişi yapmada tercih edilir.14. gerilim bobini. numaratör. b. Duvar konsoluyla enerji girişi: İki ya da daha fazla katlı konutlarda duvara monte edilen demir konsollara takılan izolatörlerle enerji girişi yapılır.) 3. Sayacın bağlantısı: a.40–60 cm uzunluğundaki profil demire iki adet izolatör tutturulmuştur. Yalıtkan özellikli izolatörlerin görevi direkten eve gelen kablonun metal aksamlara değmesini önlemektir. Tesisata dağıtım tablosu bağlantısı: İş yerlerinde enerji dağıtımı.27'de görüldüğü gibi sac ya da plâstikten üretilir.

600. Bu aygıtın olmadığı durumlarda sayaç kullanılarak da güç ölçümü yapılabilir.3600.16'da görüldüğü gibi çok basittir. Not: Günümüzde dijital yapılı sayaçlar da kullanıma sunulmuştur. Yukarıda verilen işlemleri daha çabuk yapabilmek için şu orantı da kurulabilir: x. sayacın diskine 1saatte yaptıracağı devir sayısını bulduktan sonra ikinci bir orantı işlemi yaparak alıcının gücünü bulabiliriz: 1.750) x = 54000000/45000 = 1200 W 4. Sorti. Sayaçların etiketlerinde diskin kaç devir yapması durumunda numaratörün 1 kWh yazacağı belirtilir.2 kW gücün.60. Sayaç ile güç ölçme: Elektrikli alıcıların gücü en kolay olarak wattmetreyle belirlenir. Bir fazlı aktif sayacın bağlantısı Ütünün. linye. Bu veriden yararlanılarak istenilen alıcının aktif gücü bulunabilir. Bu veriden hareketle diskin 1 saatte yani 60 dakikada kaç devir yapaca ğını bulabiliriz: Şekil 5. Sorti hattı: Buattan alıcıya kadar olan hatta sorti hattı denir. kolon ve ana kolon kavramlarının açıklanması: a. Örnek olarak bir ütünün güç değerini sayaç ile belirleyelim: Not: Kullandığımız sayacın etiketine bakarak 750 devirde 1 kWh yazdığını belirledik. Ütüyü sayaca bağladık ve 1 dakikalık süre içinde diskin 15 devir yaptığını bulduk. 1200 W gücün karşılığı olduğuna göre ütünün gücü 1200 W2tır.15)/(60. Bağlantı sırasında herhangi bir kuşku duyulması hâlinde sayacın klemens kapağının iç kısmına bakmak yeterli olacaktır.2 kWh'lık enerji 1. Alüminyum disk. sayacın içyapısı Şekil 5.16. Işık sortisinde kullanılan iletken kesiti en az 1. Bir fazlı aktif b. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. yani.15.750 = 1000.başlamasını sağlar. Elektrik sayacının devreye bağlanışı: Bir fazlı sayaçların bağlantısı şekil 5. (Not: Bazı üretici firmalar geri dönüşü engelleyen düzenekli sayaçlar da yapmaktadır.) c. Aydınlatma ve priz sortisi olmak üzere iki çeşittir.5 mm2'dir ve lâmba ile ona 38 .3600.15 x = (1000. Sayacın faz giriş ve çıkış uçları yanlışlıkla ters bağlanacak olursa disk geri döner ve numaratörün gösterdiği değer azalır. Çünkü üreticiler bağlantı şemasını buraya koymaktadır.

Kontrol an ında incelenen hususlar şunlardır: a. Priz linyelerinde 10-16 amperlik. Tesisatta yalıtkanlık kontrolü: Elektrikçi tarafından yapılan tesisata enerji verme işlemi yapılmadan önce elektrik kurumu yetkilileri bazı teknik denetimler yapmakla yükümlüdür. priz gibi elemanların zeminden yüksekliğinin uygunluğu.17'de B-C arasındaki hat) d. (Şekil 5. ana kolon hatlarının gösterilmesi 5. priz ve tablolardaki bağlantılarının yönetmeliklere uygunluğu. Kullanılan iletkenlerin kesitlerinin uygunluğu.5 mm2'dir. Kolon hattı: Sayaçtan sigorta tablosuna ya da dağıtım tablosuna kadar olan hatlara kolon hattı denir.17'de D-E arasındaki hat) b. Elektrik tesislerinin yapımında alıcılardan sayaca kadar olan kısmın yapımı ve sorumluluğu tesisatı yapan elektrikçiye aittir. Topraklamanın çalışıp çalışmadığı. Evlerde kolon hattında en az 4 mm2 kesitinde bakır iletken kullanılır. Ana kolon hattında ek olmaz ve kullanılacak bakır iletkenin kesiti en az 6 mm2 olur. (Şekil 5. ışık ya da priz sortisinin bağlandığı en son buata kadar olan hatta linye hattı denir. (Şekil 5.kumanda eden anahtardan oluşur. priz linyesine ise en çok 7 priz sortisi bağlanabilir. (Şekil 5. linye. Işık (lâmba) linyesine en fazla 9 ışık sortisi.5 mm2 kesitli iletken kullanılır. Linye hatlarında en az 2. Priz sortisinde kullanılan en küçük iletken kesiti ise 2. İletkenlerin buat. f.17'de A-B arasındaki hat) Ana kolon hattı (A – B) Kolon hattı (B – C) Linye (C – D) Sorti E) (D – Şekil 5.17 Tesisat üzerinde sorti. Linye hattı: Dağıtım tablosundan. Ana kolon hattının şebekeye bağlanması ve kontrolü ise elektrik kurumu yetkilileri tarafından yapılır. Ana kolon hattı: Elektrik kurumunun enerji dağıtım direğinden sayaca ya da ana dağıtım tablosuna kadar olan hatta ana kolon hattı denir. Linye hatlarına bağlanan sigortaya linye sigortası denir. Tesisatın projeye uygunluğu. c. Anahtar. b.17'de C-D arasındaki hat) c. g. i. Sorti sayısının yönetmeliğe uygunluğu. Boru çaplarının uygunluğu. ışık linyelerinde ise 6 amperlik buşon kullanılır. d. Kaçak akım koruma rölesinin çalışıp çalışmadığı HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 39 . e. kolon. h. Sayacın bağlantısının doğruluğu.

18’de görüldüğü gibi topraklama elektroduna diğer ucu ise linyelere bağlanır.000 ohm ve üzeri değerde olması gerekir. Şekil 5. Bu bölümde yaygın olarak kullanılan topraklama ve sıfırlama hakkında bilgi verilecektir. küçük gerilim kullanma gibi yöntemler kullan ılır. ısıtıcı. • Anahtarlar kapalı konuma alınır. Eğer direnç değeri küçük çıkıyorsa tesisatta kullanılan yalıtkan gereçlerin yalıtkanlığının kalitesinin düşük olduğu anlaşılır. • Sigortalar devreden çıkarılır. • Yapının sıvalarının ve betonunun tam kuru olup olmadığı denetlenir. E. 40 . TSE kalite belgesiz malzemelerle yapılan tesislerde akım kaçağı. Meger ile yapılan ölçümlerde tesisattan toprağa karşı bir kaçak olup olmadığının belirlenmesi için megerin bir ucu şekil 5. Tesisat bitirildikten sonra meger adlı aygıt kullanılarak sistemin yalıtkanlık durumunun iyi olup olmadığı test edilir. akım kaçağına yol açan. TOPRAKLAMA VE SIFIRLAMA Elektrikli alıcıların kullanıcılara zarar vermesini engellemek için topraklama. Kötü nitelikli. Bu işlemde alınan değerinde 220. Not: Tesisatın besleme gerilimi 380 V ise meger ile yapılan ölçümlerde sistemin direncinin 380. tv.000 ohmdan yüksek olması gerekir. • 220 voltluk besleme kesilir.Elektrik tesisatının yalıtım düzeyinin kontrolünün yapılışı: Elektrik tesisatının yapımında kullanılan her türlü elemanın yalıtkanlık düzeyinin çok iyi olması gerekir.18 Meger ile tesisatın yalıtkanlık kontrolünün yapılışı Meger kullanılarak yapılan ölçümlerde. Toprağa karşı direnç ölçüldükten sonra hatlar arasındaki direnç ölçülür. Bu işlemde megerin problarının her ikisi de linyelere bağlanarak ölçüm yapılır.000 ohmdan yüksek olması gerekir. kısa devre gibi olaylarla daha sık karşılaşılır. radyo vb. sıfırlama. • Alıcılar (lâmba.) devre dışı edilir. yalıtma. Yapılan ölçümde okunan değerin 220.

toprağın dışında ya da yalıtılmış olarak toprağın içine çekilmiş iletkendir • Madde 3. Topraklamanın önemi: Dış gövdesi metal olan aygıtlara bir elektrik kaçağı olduğunda cihaza dokunan kişi çarpılır. elektrikli aygıtın (buzdolabı. Özet olarak şunu belirtebiliriz: Topraklama tesisatı. bir faz iletkeninin bu noktalara karşı gerilimidir. Topraklamayla ilgili bazı iç tesisat yönetmelik maddeleri: • Madde 3.b. vücuttan geçen akıma göre değişir.6: Aktif bölümler İşletme araçlarının normal işletme koşullarında gerilim altında bulunan iletkenleri ve iletken bölümleridir. • Madde 3.5: Toprağa karşı gerilim Orta noktası ya da yıldız noktası topraklanmış şebekelerde.b. metal gövdeli alıcıların kullanıcıları çarpmasını engellemek için yapılır. aygıtların ve tesislerin normal işletilmesi için topraklanmasıdır. • Madde 14: Koruma topraklamasının yapılması gereken kısımlar HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 41 . İşte bu yüksek akım. fırın.19.3: Topraklama iletkeni Topraklanacak bir aygıtı ya da tesis bölümünü bir topraklayıcıya bağlayan. Bu değer faz gerilimine eşittir.8: Topraklayıcı Toprağın altına gömülü olan ve onunla iletken bağlantısı olan iletken parçalardır. Şekil 5.1. • Madde 3. Bunun dışındaki bütün şebekelerde bir faz iletkeninin toprağa değmesi durumunda diğer faz iletkenleriyle toprak arasında oluşan gerilimdir. Metal gövdeli aygıtların gövdeleri şekil 5. motor vb.19'da görüldüğü gibi toprağın altına gömülen metal elektroda bağlandığında ise çarpılma tehlikesi ortadan kalkar. alıcıyı besleyen linyedeki sigortanın atmasını sağlar. • Madde 3. Metal elektrodun direnci çok az olduğundan yüksek bir akım geçişi olur. • Madde 3.b.11: Yıldırıma karşı topraklama Yıldırım düşmesi sonucu işletme gereği gerilim altında bulunan iletkenlere atlamaları önlemek için işletme akım devresine ilişkin olmayan iletken bölümlerin topraklanmasıdır.2 Nötr toprak Topraklayıcıdan yeterince uzak olan ve topraklama tesisinin etki alan ı dışında kalan yeryüzü bölümüdür.11: İşletme topraklaması İşletme akım devresinin bir noktasının.b.b.11: Koruma topraklaması Canlıları tehlikeli dokunma gerilimlerine karşı korumak için işletme akım devresinde bulunmayan iletken bölümün topraklanmasıdır.a. Şöyle ki.b. Topraklamanın yapılışı 2. • Madde 3. çamaşır makinesi. • Madde 3.a. Çarpılmanın şiddeti. Evlerde ve sanayi tesislerinde kullanılan metal gövdeli tüm cihazların topraklama tesisiyle korunması gerekir.) gövdesine elektrik kaçağı olduğunda akım hemen yerin altındaki elektroda gider.

Topraklama sisteminin direncinin 100 ohm olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım. Şimdi bunları inceleyelim. çakıllı. 42 . topraklama elektrodu kuru. —Sacdan yapılmış dağıtım tabloları. İşte en tehlikeli durum budur. dokunan kişileri çarpar. Elektrik tesisatı yapıldıktan sonra can güvenliği için mutlaka koruma topraklamasının yapılması gerekir.5 m2 galvanizli sac levha ya da bakır kaplı demir çubuk kullanılır. —Dış dağıtımda kullanılan demir direklerdir. 3. Şöyle ki.—Konutlarda kullanılan ve canlıların dokunabilecekleri dış muhafazaları iletken olan herçeşit aygıtların metal gövdeleri. Şimdi bunları inceleyelim. Kullanıcı topraklama tesisinin varlığına güvenerek metal gövdeli cihaza dokunduğunda maalesef çarpılır. Şekil 5. Toprak direncini ölçmede kullanılan aygıt doğru olarak bağlandıktan sonra ölçme yapılır.20. Topraklama yapıldıktan sonra gerekli korumayı yapıp yapmadığını belirlemenin en doğru yolu topraklama direncini ölçen aygıt kullanmaktır. faz. Hatalı topraklama sistemi nedeniyle hem enerji kaybı olur hem de topraklanmış aygıt. Ülkemizde meydana gelen elektrik çarpmalarının büyük bir bölümü ne acıdır ki topraklamanın yanlış yapılması ya da hiç yapılmamasından kaynaklanmaktadır. Toprağa giden akımın değerinin düşük olması sigortayı attırmaz. Yapılan bir topraklama tesisatının direnç değeri özel düzenekler kurularak ölçülür. Topraklama tesisinin direncinin düşük olması korumanın daha iyi olmasını sağlar.2 A akım geçişi olur. —Atölye ve işyerlerindeki her türlü motor. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan birinci yöntemde yapılması gereken bağlantı I. Kötü kalite bir topraklama tesisat ı sigortanın atmamasına neden olur. Yöntem: Şekild 5. Bu durumda toprağa doğru.20'de görüldüğü gibi toprağa. 1. Yapılan ölçümde toprağın direnci 4-11 ohm arasında çıkmalıdır. Topraklama elektrodu yapının çevresindeki nemli toprağa gömülür. Topraklama direncinin ölçülmesinde iki yöntem kullanılmaktadır. Topraklama direncinin ölçülmesi: Elektrik tesisatına yapılan topraklamanın direcinin mümkün olduğu kadar az olması istenir. I = V/R = 220/100 = 2. topraklayıcı elektrodan itibaren 20'şer metre aralıklı olarak gerilim elektrodu ve yardımcıelektrot çakılır. Konutlarda topraklama elektrodu olarak en çok 0. topraklı olan aygıtın gövdesine değdiğinde I = V/R denklemine göre bir akım geçişi olur. kayalık bir toprak içine gömülürse dış gövdesi metal olan bir elektrikli aygıta akım kaçağı olması durumunda sigorta atmaz. Bunun nedenini şöyle açıklayabiliriz: Şebeke gerilimi 220 V olduğuna göre.

I. Ancak günümüzde tesisatlarda kullanılmaya başlanılan kaçak akım koruma rölesi 30 mA'lik akım kaçaklarını algılayabildiğinden alıcının akımı hemen kesilir. Topraklama direncinin ölçülmesinde kullanılan ikinci yöntemde yapılması gereken bağlantı 4. Sıfırlamanın sakıncaları şunlardır: I. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 43 .22). Topraklamaya göre daha kolay ve ucuz olan sıfırlama yönteminde (Şekil 5. Şekil 5. Toprağa giden akımın değerinin yüksek olması sigortayı attırır. • T ile G arasında yapılan ölçümle R1 direnci. Düzgün yapılan topraklama sayesinde metal gövdeli aygıtın gövdesine kaçak olduğu anda sigorta atar. sigorta atmaz.21. Alınan değerlerden yola çıkılarak: RT = (R1+R2+R3)/2 [W] denklemiyle topraklama elektrodunun direnç değeri bulunur. Nötr hattı çok iyi çalışmalıdır. Yöntem: Topraklama direncini ölçmede kullanılan aygıtın olmadığı durumlarda meger kullanılarak da topraklama tesisatının direnci belirlenebilir. 2. Topraklama sisteminin direncinin 10 W olduğunu ve gövdeye değen faz hattındaki linye sigortasının da 16 A olduğunu varsayalım Bu durumda toprağa doğru I = V/R = 220/10 = 22 A akım geçişi olur. Sıfırlamayla korunan aygıtın besleme kablosunda nötr hattı koptuğunda faz alıcının gövdesine gider. II.21'deki bağlantı yapıldıktan sonra. II. yalnızca nötr iletkeni açılmamalıdır. Şekil 5. Bu durumda sıfırlamayla korunan aygıtın gövdesine faz gider. İyi bir sıfırlama için. Sıfırlama: Elektrikli aygıtların metal bölümleriyle nötr iletkeninin birbirine bağlanmasına sıfırlama denir. Binayı besleyen ana kolon hattının kopması sonucu yeniden bağlantı yapılırken nötr ve faz uçları yer değiştirebilir. • T ile Y arasında yapılan ölçüm R2 direnci. sigorta atmaz. faz iletkenleriyle birlikte açılmalı. II.Not: Hatalı topraklama sonucu çarpılma olduğu doğrudur. Çalışan cihazlar durdurulacağı zaman nötr iletkeni. • G ile Y arasında yapılan ölçüm R3 direnci bulunur. elektrikli aygıtta herhangi bir kaçak olduğunda kısa devre oluşur ve sigorta atarak cihazın enerjisini keser.

Lehimin yapısı: Kalay ve kurşunun belli oranlarda karıştırılmasıyla üretilmiş alaşıma lehim denir. Normal sıcaklıkta katı halde bulunan lehim 200–350 C°'lık sıcaklığa maruz kaldığında eriyerek sıvılaşır. 3.Şekil 5. lehim pastası kullanılır. • Havya ucu temiz olmalıdır. Havyanın hazırlanması: Lehimleme işleminde kullanılan havyanın ucu küf tabakasından arındırıldıktan sonra lehim tabakasıyla kaplanır. Lehimin içindeki damarda bulunan reçine temizlik için yetersiz geldiği zaman ek olarak pasta kullanılır. çakı. Havyalar: I. Havya kullanımında özen gösterilmesi gereken hususlar şunlardır: • Havya ile lehimleme işlemi çok çabuk yapılmalıdır. Lehimleme işlemleri: 1. Bunlar uzun süreli olarak çalıştırılırsa trafoları arızalanabilir. oksit tabakalarından arındırılması gerekir. küfsüz olmalıdır. Reçine. 2. Kalem havya: Elektronik devrelerin montaj işlemlerinde en çok 30 ve 40 W güçte kalem havyalar kullanılır. Bunlar tüm gün boyunca çalışsalar dahi bir zarar görmezler. • Uzun süre ısıya maruz kalan elektronik devre elemanları bozulur. Lehimlenecek elemanların boyutları göz önüne alınarak havya ucu eğe ile uygun şekle sokulur. 44 . Temizleme işleminde zımpara. akımı yükselten küçük bir trafo ve lehimleme ucundan oluşan bu el takımı kısa sürede lehim yapma işlerinde kullanılır. tel fırça. Sıfırlama ÜNİTE NO: 6 LEHİMLEME TEKNİKLERİ A. • Lehim dumanı sağlığa zararlı olduğundan solunmamalıdır. Lehimlenecek kısmın temizlenmesi: İyi lehimleme için yüzeyin. erimiş lehimin kolay yapışmasını sağlar. yağ. pas. II. tiner. 2. % 60 oranında kalay ve % 40 oranında kurşunun karıştırılmasıyla üretilmiş lehim kullanılır. Günümüzde kullanılan lehimlerin içine pasta (reçine) dolgusu yapılmaktadır. LEHİM VE LEHİMLEME ÇEŞİTLERİ 1. Lehim pastası oksit tabakasını yok eder. • Kullanılan lehim TSE belgeli olmalıdır. Elektronik devre elemanlarının plâket üzerinde birbirine bağlanmasında en çok. lehimlenecek yerin temizlenmesine yardımcı olmaktadır. Tabanca havya (trafolu havya): Gerilimi düşüren. • Lehimlenecek elemanlar ve yüzeyler çok temiz.22.

elemanların kımıldaması nedeniyle oluşur. Devre istenilen kalitede olmaz. • Lehimin donuk. Parlak görünüm lehimin iyi olduğunu gösterir. Lehim bölgesi kararır ve elemanlar birbirine iyi yapışmaz (şekil 6. zayıf ve dayanıksız olur (şekil 6. e. g.3. Soğuk lehim: Lehimleme kalitesiz ve donuk bir görünümdedir. • Kaliteli lehim ve pasta kullanılır. Şekil 6. Aşırı sıcak lehim: Lehimleme işlemi uzun süre yapılır ya da havya çok sıcak olursa yine kötü lehim olur.1-i). az ısıtma. Sarsıntılarda soğuk lehim elektriksel temasın ortadan kalkmasına yol açar (şekil 6. • Lehimleme anında eklenen parçalar kesinlikle oynatılmaz. b.1-h).1-f). Lehim bölgesinde küçük delikler oluştuğundan iyi temas olmaz (şekil 6. Çatlamış lehim: Sıcak lehim katılaşmadan elemanlar hareket ettirilirse çatlamış. Delikli lehim: Kötü malzeme kullanılması sonucu oluşur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 45 .1ı). Kötü malzeme. diyod. Kötü lehim: Temiz olmayan bölgede kötü kaliteli gereçlerle yapılan lehim donuk. dayanıksız lehim oluşur (şekil 6. Sivri uçlu lehim: Havya lehim bölgesinden yavaş çekilirse sivri uçlu. kondansatör gibi elemanları bozar ve plâketi eritir (yakar). Lehim çeşitleri Yanma: Uzun süre eleman üzerinde tutulan havya.1-e). f. i. kötü temaslı lehim oluşur (şekil 6. • İyi lehim yapma düşüncesiyle aşırı lehim harcanmaz. h.1. j. Kuru lehim: Fazla pasta kullanılmasıyla oluşur. Kısa devre: Özensiz işçilik sonucu istenmeyen noktalar arasında lehimleme olabilir. Aşırı lehim: Aşırı lehim kullanımı sonucu yakında bulunan elemanlarla ve baskı devre hatları arasında kısa devre oluşabilir (şekil 6. • Lehimin dumanı solunmaz. 4. c. Yetersiz lehim: Az lehim kullanılırsa iyi temas olmaz (şekil 6. Lehim çeşitleri: a.1-g). • Lehimleme çok çabuk yapılır.1-d). transistör. • Lehimlenecek yüzeyler temizlenir. d. Lehimleme işleminin yapılması: • Havyanın ucunun yeterli sıcaklığa ulaşması beklenir. Bu durumda devre yanlış çalışır (şekil 6. • Lehim yüzeyinin çok parlak olup olmadığı gözlenir. sivri uçlu olmaması sağlanır.1-b).1-c).

2. Havya ile eritilen lehim parçası pompa tarafından vakumlanır. LEHİM SÖKME İŞLEMLERİ Bozulmuş ya da görevini tam yapamayan elemanlar çeşitli el takımları kullanılarak yerinden sökülür. d. Dikey olarak lehimlenecek elemanlar tam dik olarak yerleştirilir. Sökme işlemi için gereken aygıtlar şunlardır: a.3). LEHİMLEME UYGULAMALARI 1.5. b.3. Şekil 6. Elemanların bacak uzunluklarının eşit ve normal gerginlikte olması sağlanır. Balonlu lehim emme pompası: Lehim havya ucuyla ısıtılınca balon sıkılıp bırakılırsa erimiş lehim balon içine çekilmiş olur. 46 . Eriyen lehimi emen vakum. İletken uçlarının lehimlenmesi (ön lehimleme): İletkenin lehimlenecek yüzeye çok iyi yapışmasını sağlamak için yapılan işlemdir (Şekil 6. c. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi C. İletkenlerin birbirine lehimlenmesi: Çok kaliteli ek yapılmak istenirse ek yerleri lehimlenir. Örgülü kabloyla lehim sökme: Örgülü (koaksiyel) kablo erimiş lehime bastırılırsa sıcak lehim kablonun üzerine yapışır. Lehim emme pompası: Yaylı piston düzeneği sayesinde erimiş lehimi emebilen araçtır. elektrik motoru tarafından üretilir. Bu sayede zaman içinde bakırın oksitlenmesi sonucu ortaya çıkan temas zorluğu ortadan kalkar (Şekil 6. Kompresörlü lehim emme pompası: Devre elemanlarının lehimlerini çok hızlı olarak sökme amacıyla geliştirilmiştir.2. Şekil 6. Bu yöntem ile lehim sökmek pek sağlıklı olmadığından az kullanılır. Üniversal plâket üzerine nokta lehimleme yapımı: Düzgün lehimleme yapmayı öğrenmek için çalışmalar yapılmalıdır. Devre elemanlarının lehimlenmeye hazırlanması: Devre elemanları bakırlı plâket üzerine yerleştirilirken şu hususlara özen gösterilir: Devre elemanının bacakları değer kolayca okunabilecek şekilde bükülür. B. . Ön lehimleme 3.2).

tamir işletmelerinde kullanılır. Bunları sınıflandıracak olursak: a. ARGE (araştırma-geliştirme) laboratuarlarında. 2. Ölçme ve ölçmenin önemi: Ölçme işlemi. Gösteren ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklüğün o andaki değerini gösterirler. diyot. Plâkete girmiş olan ayakların lehimleri tam olarak sökülemiyorsa kalın delikli bir enjektör iğnesi kullanılarak ayakların plâketten ayrılması sağlanır. frekans.) ÜNİTE NO: 7 ÖLÇME VE ÖLÇME TEKNİKLERİ A. gerilim. Fiyatları primer tiplere göre ucuz olduğundan uygulamada en çok bunlar kullanılır. karşılaştırma. iş vb. ölçü aleti üretim. güç. alan. ÖLÇME Bilinen bir büyüklükle aynı türden bilinmeyen bir büyüklüğün karşılaştırılmasına ölçme denir. gibi değerlerin ölçümü yapılır. Toleransları (hata oranları) % 0. kondansatör. uzunluk. güç.1 . çok hassas cihazların üretildiği fabrikalarda. 1. Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu tip aletler. Akım. zaman. kazanç gibi değerleri ölçmesini bilmeyen bir teknik elemanın onarım ve imalât işlerini yapması mümkün değildir. gerilim.Lehimli devre elemanlarının sökülmesi: Sökülmek istenen devre elemanları için en çok kalem havya ve pistonlu lehim emme pompası kullanılmaktadır. sıcaklık ölçme işlemlerinde kullanılır. (Bu işlem havya ile ısıtılan ayak üzerine enjektör iğnesi geçirilerek yapılır.2 arasında değişir. hız. Üretilen ölçü aletlerinin doğru ölçüp ölçmediğini belirlemek için yapılan ayarlamada kullanılan primer ölçü aletine etalon (ayarlayıcı) denir b. güç. Elektrikli ve elektronik sistemlerde ölçme çok yaygın olarak kullanılır. frekans. kazanç. transistor gibi elemanları plâketten sökmek son derece kolaydır. Direnç. Elektrik ölçü aletlerinin tanıtılması: Elektriksel büyüklükleri ölçmede kullanılan ölçü aletleri çeşitli özelliklere sahip olacak şekilde üretilmektedir.0. Entegrenin tüm ayaklarındaki lehimler pompayla tam olarak emildikten sonra gövde hafifçe çekilerek söküm yapılır. Ancak çok ayaklı entegrelerin sökülmesi titiz çalışma gerektirir. Bu tip aygıtlar. iş. orta kalite) ölçü aletleri: Değerleri ölçerken tam değeri gösteremezler. akım. Uygulamada yaygın olarak. ayar. hassas) ölçü aletleri: Bu tip aygıtların kalitesi yüksek olduğundan son derece pahalıdır.5 arasında değişir. gerilim. direnç. direnç. ağırlık. akım. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 47 .5 – 2. Hata oranları % 0. 3. bobin. Primer (birincil. direnç. hacim. Ölçü aletlerinin sınıflandırılması: a. bilgi alma amacıyla yapılır. Sekonder (ikincil.

onarım ve üretimi ile ilgili süreçlerde çok önemli bir yardımcıdır. Amper. i. Özellikle. ağırlık. Bu aletlerin içinde akım ve gerilim bobini bulunur. harf ya da rakam ile kaydeden aygıtlardır. f. nanoamper (nA). gerilim. e. miliamper (mA)ve akımın üst katları. Osilaskop: Akım. mikroamper (mA). 4. Özellikle TV. AVOmetre: Akım. b. gerilim bobini paralel olarak bağlanır. ampermetre ile ölçülür. Wattmetre: Alıcıların gücünü ölçmeye yarayan aygıttır. Sembolü I. kısaca A ile gösterilir. LCRmetre: İndüktans. birimi amperdir. Uygulamada birçok modeli bulunan ve pahalı olan bu tip aygıtlar genelde dijital yapılı olup. Pensampermetre: Alıcının akımını kablo bağlantısı yapmadan ölçebilen aygıttır. basınç. gibi cihazlar ın bakım. Ampermetre: Devredeki alıcının çektiği akımın değerini göstermeye yarayan aygıttır. titreşim. Voltmetre: Elektrik devresinin ya da şebekeye bağlı alıcının gerilim değerini ölçmeye yarayan aygıttır. Bellekli (hafızalı) ölçü aletleri: Elektronikteki gelişmeler sayesinde üretilmiş çok işlevli aygıtlardır. gigaamper (GA) 48 . Örneğin elektrik sayacı. kamera vb. iş. pikoamper (pA). video. megaamper (MA).b. analog ve dijital yap ılı olarak üretilmektedir. faz farkı gibi elektriksel değerleri ekranında göstererek ölçme yapan aygıttır. Tek fark. ibre yerine dönen disk ve numaratör kullanılmış olmasıdır. sıcaklık. frekans. Analog ya da dijital yapılı olarak üretilen ampermetrelerin DC. AKIM ÖLÇMEK Akım. kiloamper (kA). Analog (ibreli) ya da dijital (sayısal) yapılı olan bu araçlar. g. TV. h. alıcıların çektiği enerjiyi numaratör düzeneği sayesinde sürekli olarak toplar. d. Toplayan ölçü aletleri: Ölçtükleri büyüklükleri sürekli olarak toplarlar. Ampermetre devreye seri olarak bağlanır. Akım bobini alıcıya seri bağlanırken. kapasite ve direnç değerini ölçmede kullanılan aygıttır. Analog ve dijital yapılı modelleri vardır. B. profesyonel kullanıcılar tarafından tercih edilmektedir. direnç değerlerini tek bir cihaz ile ölçmek amacıyla üretilmiştir. c. Devreye paralel olarak bağlanan voltmetreler. d. Frekansmetre: Alternatif akımın saniyedeki titreşim sayısını ölçmeye yarayan araçtır. c. Sayaç: Yapısı wattmetreye benzer. nokta. video onarım işlerinde arızalı kondansatör ve bobinlerin belirlenmesinde kullanılan LCRmetreler çok yararlı olmaktadır. gerilim. Özellikle fabrikalarda üç fazlı motorların akım değerlerini ölçerken büyük kolaylık sağlar. akış kaydetme işlemlerinde kullanılır. AC ya da DC+AC akım ölçebilen çeşitleri vardır. Kaydedici ölçü aletleri: Ölçülen büyüklüğün değerini çizgi. Akımın ast katları. Yaygın olarak kullanılan elektrik ölçü aletleri hakkında temel bilgiler: a.

Şekil 7. Ampermetrenin akımı ölçülecek alıcıya seri olarak bağlanışı. Örnek: En fazla 5 amper ölçebilen bir ampermetreyle 50 amperlik bir akım ölçülecektir. gibi değerleri ölçebilecek şekilde üretilmiş bir ampermetreyle 50 . 1. Kullanılan ampermetrenin iç direnci hassas bir ohmmetreyle belirlenmiş ve 0. bobin etrafında manyetik alan yaratır. Devredeki alıcının gücü. Küçük değerli akımları ölçmek için üretilmiş bir ampermetreyle yüksek akımları ölçmek için iki yöntem vardır: I. ağırlığı fazla olur. boyutları. iş = Şönt dirençten geçen akımdır. 1 . Ampermetrenin ölçme sınırını 50 ampere yükseltmek için paralel bağlanması gereken direncin değerini hesaplayınız. Ia = Ampermetreden geçen akım. Ra = Ampermetrenin iç direnci.2 ohm olarak bulunmuştur. Paralel direnç (şönt) kullanılarak akım ölçme: Ampermetrenin uçlarına paralel olarak uygun değerli bir direnç bağlayarak aygıtın ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Ampermetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Büyük akımları ölçmek için üretilen ölçü aletlerinin fiyatı.500 A gibi yüksek akım değerlerini ölçmek mümkündür. Ölçme sınırı artırılacak bir ampermetreye bağlanması gereken direncin bulunmasında kullanılan denklem: Denklemde. Rş = Şönt direncin değeri.5 -10 A vb. Analog ampermetrenin ölçme ilkesi: Kalın kesitli ve az sarımlı bobinden geçen akım. I = Devreden geçen toplam akım. Verilenler: Ra = 0. Bobinin manyetik alanıyla gövde içindeki doğal mıknatısın alanı birbirini iterek ibrenin sapmasını sağlar. Öte yandan ölçme hassasiyetini sağlamak güçleşir.100 . Akım ölçme işlemi yapılırken rasgele ampermetre kullanılmaz. Şekil 7. Yanlışlıkla paralel bağlama yapılırsa devrenin sigortası atar ya da ampermetre bozulur. akımı. 3. Ampermetreyi devreye bağlama ve akım ölçme: Ampermetre akımın ölçüleceği devrede alıcıya seri olarak bağlanır. gerilimin cinsi ve aygıtın ölçme sınırı göz önüne alınır. İşte bu nedenle.1.2 Q Ia=5A I = 50 A Rş = ? Çözüm: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 49 .2. 2. Şönt direncin ampermetreye bağlanması.

2 V • 1 kV kaç volttur? : 1000 V I. gigavolt (GV). Paralel bağlanarak kullanılması gereken voltmetre yanlışlıkla seri bağlanırsa aygıt yanlış bir değer gösterir ve alıcı çalışmaz. E ya da e ile gösterilir. Dijital yapılı voltmetelerin yapısında ise display. Uygulamada 50/5 . Trafonun sekonder sarım uçlarına ise 5 amperlik küçük bir ampermetre bağlanır.3. Gerilim. sekonder ise ince kesitli telden çok sipirlidir. Not 1: Akım trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. Akım trafosu: Yüksek değerli akımları 5 A düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır. 200/5 amperlik akım trafosunda sekondere bağlı ampermetre 3 amperi gösteriyorsa primerden 120 amperin geçtiği anlaşılır. İşte elektronları kendi normal hareketleri dışında.60/5 . Birimi volt (V). Uygulamada analog ve dijital yapılı olmak üzere iki tip voltmetre kullanılmaktadır. akım trafosunun primer sargısı faz iletkenine seri bağlanır. Primer kalın kesitli telden az sipirli.II. EMK) denir. GERİLİM ÖLÇMEK Elektrik akımı elektron akışından ibarettir. Akımın 50 amperden fazla olduğu tesislerde ise akım trafosu adı verilen aygıtlar kullanılarak akım ölçülür. Faydalı hareket için metal içinde belli bir yönde akış gereklidir. Voltmetrenin ölçme ilkesi: Gerilim. sürücü entegre.200/5 A değerindeki akım trafoları yaygın olarak kullanılmaktadır. U. voltmetreyle ölçülür ve V. Trafosunun bağlantısı. Gerilimin diğer tanımları: Tanım 1: Bir üretecin iki ucu arasındaki potansiyel farka gerilim denir. denklemi: V = I. gerilimin türü gibi unsurlar göz önüne alınmalıdır. Akım yapılabilir. Voltmetreyi devreye bağlama ve gerilim ölçme: Voltmetreyle gerilim ölçümü yapılacağı zaman aygıtın ölçme sınırı. Gerilimin ast katları. C. gibi elektronik devre elemanları bulunur. megavolt (MV). II. Primer sargısından geçen akımın oluşturduğu manyetik alan sekonder sargısında küçük değerli bir akım oluşturur. Ancak bu dönüş bir yarar sağlamaz. analog/dijital çevirici entegre vb. Kilovolt (kV). voltmetre alıcıya paralel bağlanarak ölçülür. 50 . Not 2: Akım trafosuyla yalnızca AC akımların ölçümü Şekil 7.75/5 -100/5 -150/5 . çok sarımlı yüksek dirençli bir bobin vardır. Akım trafosu kullanarak akım ölçme: Az akım çeken sanayi tesislerinde ampermetreler şebekeye doğrudan bağlanır. Bilindiği gibi elektronlar maddelerin içinde bulunan atomların etrafında dönerek hareket etmektedir. Pikovolt (pV).R [V] şeklindedir. bir yönde sürüklemek için gerekli olan kuvvete gerilim (elektromotor kuvvet. Tanım 2: Bir elektrik devresinde akımın geçmesini sağlayan kuvvete gerilim denir. Örnekler • 200 mV kaç volttur? : 0. |aikrovolt (M-V). Elektronları yararlı olacak şekilde hareket ettirmek için itmek gerekir. nanovolt (nV). Analog voltmetrelerin içinde ince kesitli. Şöyle ki. milivolt (mV) ve gerilimin üst katları.

Not 1: Gerilim trafolarının sekonder sargılarının bir ucunun mutlaka topraklanması gerekir. Rö: Ön direncin değeri. Başka bir anlatımla. devrede elektronlar hareket etmeye başladıktan sonra rahat bir şekilde ilerleyemezler. Şekil 7. Direnci şöyle de tanımlayabiliriz: 1 mm2 kesitinde. Seri bağlanacak direncin değerini belirlemede kullanılan denklem: Denklemde.5. Rv: Voltmetrenin iç direnci. III.3 cm boyunda civa silindirin 0°C'daki direncine 1 ohm (Ω) denir. Şekil 7. V: Devreye uygulanan gerilim. Not 2: Gerilim trafosu yalnızca alternatif akım devrelerinde kullanılabilir. Voltmetreyle gerilim ölçme. Alete seri olarak bağlanması gereken direncin değerini bulunuz. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek kaybolur. 106. voltmetreye bağlanışı Örnek: Ölçme sınırı 10 V olan bir voltmetrenin bobininin direnci 2000 ohmdur. Verilenler: Rv = 2000 Ω. Bu voltmetreyle 380 voltluk bir şebekede ölçüm yapılmak istenmektedir. Ön direncin Vv: Voltmetrenin bobininin üzerinde düşen gerilimdir. Gerilim trafosu: Yüksek değerli gerilimleri 100 V düzeyine indirerek ölçüm kolaylığı sağlayan aygıttır. DİRENÇ ÖLÇMEK Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. Çözüm: Hesaplanarak bulunan ön direnç bağlandıktan sonra. D. V=380V. Bu yaklaşıma göre. alıcıdan akım geçmektedir. Voltmetrenin ölçme alanının genişletilmesi: Küçük gerilimleri ölçmek için üretilmiş bir voltmetreye seri direnç eklenerek ölçme sınırını yükseltmek mümkündür. Geçen akımı sınırlayan etken ise alıcının direncidir. voltmetre skalası (kadranı) yeniden taksimatlandırılır (bölüntülenir).6. İletkenin ve alıcının içinden geçmek isteyen elektronlar komşu HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 51 .Şekil 7.4. Küçük gerilimleri ölçmek için yapılmış olan voltmetre ile büyük gerilimleri ölçmede kullanılan ikinci yol gerilim trafosu kullanma yöntemidir. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir. Gerilim trafosunun bağlantısı.

nanoohm (nΩ). Çünkü zayıflamış pil ile yapılan ölçüm pek sağlıklı olmaz. pil ve ayarlı dirençten oluşur. Uygulamada kullanılan analog ohmmetrelerin çeşitleri I.000 Ω olacaktır. birimi ise Ω (ohm)'dur. Pikoohm (pΩ). Örneğin x1k kademesindeyken skalada 22 görülürse. Not 1: Paralel tip ohmmetreyle ölçme işlemi bittiğinde S anahtarı açılmalıdır. Ancak kullanılan iletken uzun ve ince ise akımın geçişine gösterilen zorluk (direnç) artar Direncin sembolü R. direnç değeri 22x1k = 22. Ohmmetrenin kademe komütatörü en küçük değere (xlΩ) ayarlanır ve ölçülen direnç değeri okunur. Skalada bir değer okunamıyorsa. x100 Ω. 52 . Elektrik devresinde kullanılan iletkenin boyu kısa ve kesiti kalın ise bu elemanın dolaşan akıma gösterdiği direnç çok az olur. komütatör kademeleri artırılır (x10 Ω. Ohmmetreyle direnç ölçme: • Ohmmetreyle ölçüm yapılırken direnç kesinlikle gerilim kaynağına bağlı olmamalıdır. Direnç birimlerinin ast katları. Daha sonra değeri belirlenecek direnç. Kiloohm (kΩ). denklemi. 1. pil ve ayarlı direncin birleşiminden oluşmuştur. Ölçülen değer göstergede okunurken kademe komütatörünün gösterdiği çarpan göz önüne alınır. x1 k. miliohm (mΩ) ve direnç birimlerinin üst katları. döner çerçeveli miliampermetre. Paralel tip ohmmetrelerde küçük değerler skalanın baş tarafında (solda) büyük değerler ise sağda bulunur. Daha sonra ölçülecek direnç A-B uçlarına değdirilir ve direnç değerleriyle bölüntülenmiş göstergeden değer okunur. Not 2: Paralel tip ohmmetreler uygulamada yaygın olarak kullanılmaz. Bu yapılmazsa pil çabuk biter. miliampermetreye paralel bağlanarak ölçüm yapılır. Ölçme yapmak için önce A-B uçları birbirine değdirildikten sonra Rs potuyla ayarlama yapılıp ibrenin sıfırı göstermesi sağlanır. Ohmmetrenin ölçme ilkesi: Direncin değeri en kolay şekilde ohmmetreyle ölçülür. Paralel ohmmetreler: Küçük değerli dirençlerin ölçülmesi için yapılmış bu tip ohmmetreler. Paralel ohmmetreyle ölçüm yaparken önce S anahtarı kapatılır. Ölçülecek direnç paralel bağlandığında aletten geçecek akımın bir kısmı dirençten geçer ve ibre maksimum değerden küçük bir değer gösterir.Ω). Pot (Rs) ile ayar yapılarak ibrenin en büyük değeri göstermesi sağlanır.elektronlara ve atomlara çarpa çarpa ilerlerken sürtünmeye maruz kalırlar. • Küçük boyutlu dirençler ölçülürken problar dirence değdirildiğinde parmaklar direncin her iki ucuna aynı anda değdirilmemelidir. 2. • Kullanılan ohmmetrenin pilinin eski olup olmadığı kontrol edilmelidir. x10 k gibi). megaohm (MΩ). R = V/I. gigaohm (GΩ)’dır. mikroohm (µ. • Ohmmetre ile ölçüm yapmaya başlamadan önce ibrenin 0 değerini göstermesi sağlanmalıdır. İşte elektronlar ilerlerken oluşan sürtünmeden doğan karşı koyma etkisine direnç denir. Seri ohmmetreler: Döner çerçeveli miliampermetre. II.

Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7. ampermetrenin üzerinde düşen gerilim önemsiz kalır ve dikkate alınmaz (ihmal edilir). II. Ohmmetrenin ölçme alanının genişletilmesi ve kademeli ohmmetreler: Uygulamada kullanılan analog ya da dijital tip ohmmetrelerin çeşitli direnç değerlerini kolayca ölçebilmesi için sabit dirençler kullanılarak ölçme alanı genişletilebilmektedir. 4.• Üretici kurumun önerisi göz önüne alınarak uygun pozisyonda tutularak ölçüm yapılmalıdır. İşte bu nedenle ölçülen akım sadece alıcının akımı olmamaktadır. R=V/I denklemi kullanılarak direnç hesaplanır. O nedenle ampermetrenin önde olduğu bağlantı sadece 1 kΩ'dan küçük değerli dirençlerin değerinin ölçümünde kullanılır. Ampermetreyi öne bağlayarak direnç ölçme. Eğer alıcının direnci ampermetrenin direncine göre çok büyük olursa alıcı üzerindeki gerilime göre. Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme: Şekil 7.7. Ampermetre ve voltmetre yardımıyla direnç ölçme: Direnç değeri ölçülecek alıcı devreye bağlanır. 3. voltmetreden gerilim değeri okunduktan sonra. Alınan değerlere göre yapılan hesaplamada direnç değeri daha küçük bulunur. Ampermetreden akım değeri. Bu durumda alıcının direnci çok doğru olarak bulunur. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 53 . I.7'de verilen bağlantı yönteminde ampermetre alıcının çektiği akımın yanı sıra voltmetreden geçen akımı da ölçer. Eğer ölçülen direnç 1 kiloohmdan fazla bir değere sahipse yapılan ölçümde sonuç hatalı çıkar.8'de verilen bağlantı yönteminde voltmetre alıcının ve ampermetrenin üzerinde düşen gerilimi birlikte ölçmektedir. Şekil 7.

ince kesitli çok sarımlı gerilim bobini paralel olarak bağlanır. Bir fazlı aktif sayaçlar şekil 7.9'da görüldüğü gibi akım ve gerilim bobini bulunur.8. Wattmetrenin içyapısı. O nedenle ampermetrenin sonda olduğu direnç ölçme düzenekleri 1 kiloohmdan büyük değerli dirençlerin ölçülmesinde kullanılır. Üç fazlı (trifaze) aktif sayaçlar ise sanayi tesislerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer.10.Ancak ampermetrenin iç direnci alıcının direncine yakın bir düzeyde ise sonuçlar hatalı çıkar. Elektrik alıcılarının yaptığı işi doğrudan ölçmek için şekil 7. O nedenle yukarıda anlatılan iki yöntemle direnç ölçme uygulama alanından kalkmıştır. alüminyum disk ve dişlilerden oluşur.9. numaratör. Not: Dijital yapılı ampermetre ve voltmetrelerin yaygınlaşmasıyla birlikte ampermetrenin önde ya da sonda olması sonuç üzerinde etkili olmaz olmuştur. Kalın kesitli az sarımlı akım bobini alıcıya seri bağlanırken. Wattmetrenin iç yapısı. 54 . Ampermetreyi sona bağlayarak direnç ölçme. I ile işaretlenmiş akım bobini uçları alıcıya seri olarak bağlanır. WATTMETRE İLE GÜÇ ÖLÇMEK Elektrik alıcılarının gücü wattmetre ile doğrudan ölçülebilir. Bir fazlı (monofaze) aktif sayaçlar ev ve iş yerlerinde kullanılan alıcıların yaptığı işi ölçer. E. Şekil 7. Şekil 7. V ile işaretlenmiş gerilim bobini uçları alıcıya paralel bağlanırken.10’da iç yapısı verilen elektrik sayaçları kullanılır. Şekil 7. gerilim bobini. Wattmetrenin 4 adet bağlantı terminali (ucu) vardır. Wattmetrenin içinde şekil 7.10'da görüldüğü gibi akım bobini.

çeşitli fazda yapılmaları. frekans değiştirilerek ayarlanabildiği için endüstride en çok kullanılan motorlardır. b. Genel olarak iki tipte yapılır. bakımının daha az olması. GAMAK: Motoru imal eden firmanın adı 2.0. Alüminyum disk sayacın markasına göre 600.Motorun Tanıtılması: Giriş: Elektrik enerjisini.8 A 10 HP 2880 d/d O 2-985 7.1). Gövde ve kapaklar. Şekil 7.Rotor: Asenkron motorun dönen kısmına denir.8 mm kalınlığında bir tarafı silisyumlu sacların özel kalıplarda oluklar açılarak preslenmesiyle imal edilir (Şekil 1.Stator: Manyetik alanın meydana geldiği kısımdır. Şekil 1.Motor Etiketinin İncelenmesi: Her motor üzerinde genellikle alüminyumdan yapılmış. Sincap kafesli rotor ( kısa devreli rotor ) Bilezikli rotor ( sargılı rotor ) 2.2 Motor etiketleri Burada yazılan bilgileri sırasıyla açıklayalım: °GAMAK TİP: GM 132526 1. c. motor hakkındaki bilgileri veren motor etiketleri bulunur. 675 ya da 750 devir yaptığında numaratör 1 kWh yazar. Asenkron motorlar ucuz olması. Bir fazlı aktif sayacın devreye bağlantı şeması.11. Not: Günümüzde dijital elektronik devreli sayaçlar da üretilmektedir. çok küçük ve çok büyük güçte imal edilebilmeleri ve son yıllarda gelişen teknoloji sayesinde devir sayıları da. b. TİP = GM 132526 : Motorla ilgili fabrikasyon bilgiler 3~ACM0T0R Nr: 1065179 HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 55 A 380 V 14.4. ASENKRON MOTORLAR 1.9 50 Hz B3 P 44 O . mekanik enerjiye dönüştüren makineye motor denir. ÜNİTE 8: OTOMATİK KUMANDA TEKNİKLERİ A. 0. Stator sargılarında oluşan döner manyetik alanın. Asenkron motorun duran kısmını oluşturur. dönme hızı ile rotorun dönme hızı aynı olmayan motorlara asenkron motor adı verilir.5 kW İz K1 B cos ip: 0. Üç fazlı asenkron motorların genel yapıları: Asenkron motorlar genel olarak üç kısımdan meydana gelir a.Sayacın alüminyum diski akım ve gerilim bobininin oluşturduğu manyetik alanların etkisiyle döner ve numaratörün saymaya başlamasını sağlar. Rotor. Stator. a.

Motor: Motorun çalıştırılması gereken akım çeşidi ve faz sayısı 4..Sargı giriş ve çıkış uçlarının motor dışına çıkartıldığı bölüme klemens bağlantı kutusu denir.... Fazı için.. çıkış uçları ise W2 .Giriş Ucu : Vr Çıkış Ucu : V2 L3 Fazı için .. Kutu içerisinde altı uçtan oluşan klemens bulunur ve sargı giriş-çıkış uçları bu klemense bağlantı yapılır Klemensin üç ucuna sargı giriş uçları...5 KW olarak da yazılabilir..U2 .. 8.380 V : Motorun bu bağlantıda çalışma gerilimi 6. L.Giriş Ucu : U1f Çıkış Ucu : U2 L2 Fazı için. diğer üç ucuna da sargı çıkış uçları bağlanır...U2 . Ancak motorun üçgen bağlanması durumunda her fazın giriş ve çıkış uçları bağlantı köprüleri tarafından kısa devre edildiğinden. Cosφ = 0.: Motorun çalışma frekansı 11...V2 sırası ile bağlanır.).. Bilindiği gibi üç fazlı asenkron motorlarda sargı uçları. 7...2 ...2880 min'' veya 2880 d/dk veya 2880 rpm: Motor tam yükle yüklendiğinde rotor devir sayısı 10.. A : Motorun bağlantı şekli 5. Doğru bağlantı Yanlış bağlantı Doğru bağlantı 56 .V2 .9 : Motor normal yükle yüklendiği zaman motorun güç katsayısı (Akım ile gerilim arasındaki faz farkının kosinüs değeri). 200 : Tabandan mil eksenine yükseklik..V1 ........ L: Uzun ) b : Stator paket boyu ( a: Kısa.14. (Şekil 8.3.. Klemens uçlarına giriş uçları soldan sağa doğru U1 .... L : Gövde uzunluğu ( K: Kısa.8A:Motor tam yükünde yüklendiği zaman çekeceği akım (Nominal akım).1. Çıkış uçları W2 .C...... 9. M: Orta.W1 sırası ile...........985: Motorun üretildiği ay ve yıl Motor tip kodlarının açıklanması: GM: Gamak marka 3 fazlı kısa devre rotorlu asenkron motor.V2 sırası yerine U2 ... motor dışına genellikle altı uç çıkartılır.... sargılardan akım geçmez ve motor çalışmaz. 50 Hz.W2 sırası ile bağlanırsa. motorun yıldız çalışması durumunda bir sorun olmaz.3 fazlı A..Giriş Ucu :Wr Çıkış Ucu : W2 harfleri ile belirtilir. b: Uzun) 3-Klemens baglantı kutusu incelenmesi: Üç fazlı asenkron motorlarda stator sargıları motor içerisinde değişik şekillerde bağlandıktan sonra.10 HP: Motordan alınabilecek nominal güç..... 7.

bu bağlantıya Yıldız Bağlantı denir (Şekil 8. üçüncü fazın çıkış ucu da birinci fazın giriş ucu ile bağlanırsa. Çünkü Şema 1. Uçların karşılıklı gelmesi. Aynı zamanda faz akımı. bu şekildeki bağlantıya Üçgen Bağlantı denir. hat akımının %58'idir. WY uçları kısa devre edilir. Üçgen bağlantıda hat gerilimi faz gerilimine eşittir.). Yıldız Bağlantı (A) Aynı şekilde yıldız bağlantı.V-W 'ye üç faz (RST) gerilim uygulanıp. Klemens bağlantıları 4-Yıldız bağlantısı ve özelliği: Stator sargılarının giriş uçları olan U. sargı uçları kısa devre edilir ve birer uçları boş bırakıldığından herhangi bir akım geçişi olmaz ve motor çalışmaz. Yıldız bağlantıda sargılar arasında 120° faz farkı olduğundan. V .2. Bu durum.4-a 'da da görüldüğü gibi uç bağlantıları pirinç köprülerle yapılırken U-X.Şekil 8. sargıların ZXY uçlarına şebeke gerilimi uygulanıp UVW uçları kısa devre edilerek de yapılabilir. Üçgen bağlantı A şeklinde sembolize edilir. Bu durum.Z uçları birleştirilirce. faz gerilimi hat geriliminin 1 / -J3 'ü şeklinde de belirtilir. Şekil 8.Y. ZXY sırası ile bağlanır ve pirinç köprülerle UZ . Bu orana.58 = 220 V). motorun çalışmasında herhangi bir değişiklik meydana getirmez.0. yıldız bağlantı durumunda sorun çıkarmamasına rağmen üçgen bağlantı durumunda sakıncalıdır. ikinci fazın çıkış ucu üçüncü fazın giriş ucu ile.VX . Diğer yandan faz gerilimi. W . hat geriliminin %58 ' idir denilebilir (380 . HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 57 . Hat akımı ise faz akımına eşittir.1. sargıların çıkış uçları olan Z-X-Y kısa devre edilirse. 5-Üçgen bağlantı ve özellikleri: Motor klemensi üzerindeki birinci fazın çıkış ucu ikinci fazın giriş ucu ile. Yıldız bağlantı A şeklinde gösterilir. Bu nedenle uçlar UVW.2. Bu bağlantıda hat akımı faz akımının J3 katıdır. Klemens bağlantı kutusu konusunda uçların karşılıklı gelmemesi gerektiği söylenmişti. hat gerilimi faz geriliminin V3 katıdır. faz akımı hat akımının 1/Vİ3 'ü de denilebilir.

Üçgen Bağlantı ( A ) Motor etiketinde A380 V yazan motorlar üçgen bağlanır. motorun devre dışı kalması istenir. motora gelen fazların yer değiştirmesi ve motorun ters dönmesi. Bu da çeşitli zararlara yol açabilir.4. üçgen çalışması durumunda ise 380 volt uygulandığını belirtir. Üçüncü faz ise sabit kalır. R S T R S T R S T M o to r s a ğ a M o to r s o la M o to r s o l a M o to r s o l a Şekile8.5. Örneğin. Dolayısıyla rotor dönüş yönü de değişir. Motorun ters dönmesi makinenin hatalı çalışmasına neden olur. a) Yanlış bağlantı. motorun çalıştırdığı makinenin de dönüş yönünü değiştirir. MOTOR KORUMA RÖLELERİ VE SİGORTALAR: Asenkron motorların aşağıda açıklanan nedenlerden dolayı normal çekmesi gereken akımlarının üzerinde akım çekmesi durumunda. bir faz sargısına yıldız çalışması durumunda 220 volt. b) Doğru bağlantı Şema 8.5). Aksi 58 .3. stator sargılarında meydana gelen döner manyetik alanın da yönünü değiştirir.Şekil 8. Motorun devir yönünü değiştirmek için motora uygulanan R-S-T fazlarından herhangi ikisinin yer değiştirmesi gereklidir. Motor devir yönünü değiştirme ihtiyacı çeşitli sebeplerden ortaya çıkabilir. Fazlardan üçünün birden yer değiştirmesi durumunda ise devir yönünde değişme olmaz (Şekil 8. 3 fazlı asenkron motorlardandevir yönünü değiştirme dön r döner döner dö er B. İki fazın kendi arasında yer değiştirmesi. Çünkü motorun dönüş yönü. motorun sökülüp yeniden bağlanması ve ters dönmesi bu sebeplerden bazılarıdır. Motor etiketinde 220/380 volt yazması. 6-Devir yönünün değiştirilmesi: 3 fazlı asenkron motorlarda dönüş yönü çok önemlidir.

Şebeke frekansının sık sık dalgalanması 4. Motorun sürekli olarak aşırı yükte çalıştırılması 10.Faz sigortalarından birisinin atması c Kontaktör kontaklarından birisinin özelliğini kaybetmesi ve akımı iletmemesi d. Aşırı akım röleleri motorlara seri olarak bağlanırlar.taktirde stator sargıları yanabilir. Motorun yol alma anında kısa süre çektiği aşırı akım. Motor milinin herhangi bir nedenle sıkışması 3.Yalnız hatları korurlar.Şebekeden gelen gerilimin fazlarından birinin kesilmesi b. Herhangi bir nedenle motor fazla akım çektiğinde. Bu nedenle kısa süreli aşırı akımlarda aşırı akım rölesinin çalışıp motoru devreden çıkarmaması gerekir. röle üzerinde bulunan butona elle HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 59 . Motorun iki faza kalması. Motorlarda yol verme süresinin ve frenleme süresinin uzun tutulması 11.Aşırı akım rölesi motoru yakar. bu duruma örnek olarak gösterilebilir. Elektrik devrelerinde kullanılan sigortalar da koruma görevi yaparlar. Motorun çok sık olarak durdurulup çalıştırılması 5. aynı akım aşırı akım rölesinden de geçeceğinden. motorun şebekeden çektiği akım geçer. geciktirici bir elemanla önlenir. Asenkron motorların şebekeden aşırı akım çekmesinin nedenleri: 1. motorun sıcaklık derecesini yükseltir ve Şekil 8. aşırı akım rölesi adı verilir.Üç fazın akımını taşıyan iletkenlerden birinin kopması 6. Çünkü uzun süre geçen aşırı akım. 7. aşırı akım rölesinin kontağı açılır. Aşırı akımın motordan sürekli olarak geçmesi. Motorun sürekli olarak düşük gerilimle çalışması 2. röleleri: Aşırı akımların elektrik motorlarına vereceği zararları önlemek için kullanılan elemanlara.A. motor devresindeki iletkenler zarar görebilir. motor için sakınca yaratır. Statorda faz sargı dirençlerinin eşit olmaması (sargılar arasında kısa devre ya da spir sayılarının eşit sarılmaması) 1-A. Böylece motor devreden çıkar ve yanmaktan korunmuş olur. Bunun sebepleri ise: a. Açılan kontak. Soğutma sisteminden oluşan arızalar. Motor kayıplarının fazla olması.6. Çalışma anında motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa. bu aşırı akım motora zarar vermez. Üzerinden geçen fazla akım nedeniyle atan bir aşırı akım rölesi. Motor bağlantı şeklinin yanlış yapılması (Üçgen çalışması gerekirken yıldız çalıştırılması) 9. Çalışma karakteristikleri nedeniyle sigortalar elektrik motorlarını koruyamazlar. Bu zararların meydana gelmemesi için motor devrelerinde aşırı akım röleleri ve sigortalar kullanılır. 8.Yani bir aşırı akım rölesinden. Böyle geçici durumlarda rölenin çalışması. motor kontaktörünün enerjisini keser.

Aşırı akım rölesinin bobininden normal değerinin üzerinde bir akım geçtiğinde.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. bobin demir nüveyi yukarıya doğru çeker. Bir manyetik aşırı akım rölesi elektromıknatıs. Yani yağ dolu silindir içinde hareket eden pistondan oluşan geciktirici eleman. Güç devresinde kullanılan aşırı akım röleleri daha çok bir kontağı kumanda ederler. Aşırı akım rölesinin normalde kapalı kontağı kumanda devresinin girişine konur. Manyetik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının manyetik etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. örneğin motorun yol alma anında çektiği akımda. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. Yani bobinden motorun akımı geçer. Bu nedenle aşırı akım rölesinin kontağı hemen açılamaz. Devrelerde yandaki şekilde gösterilirler. Kısa süreli aşırı akımlarda. aşırı akım rölesinin devreyi açma akımı büyümüş olur. manyetik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. Yalnız aşırı akım rölesini kurmadan önce rölenin atmasına neden olan arızayı gidermek gerekir. Bazen de her aşırı akım rölesinin ayrı bir kontağı olur. kısa süreli aşırı akımlarda. Bazı aşırı akım röleleri de üzerlerinde bulunan bir vida aracılığı ile hem otomatik ve hem de elle kurma konumuna dönüştürülebilirler. Üç fazlı motor devrelerinde genellikle her faz için bir aşırı akım rölesi kullanılır. Manyetik aşırı akım rölelerinde akım ayarı. Bazı ev tipi aygıtlarda örneğin buz dolaplarında kullanılan aşırı akım röleleri. Yani bu aşırı akım röleleri kendi kendilerine kurulurlar. demir nüvenin hareketi yavaş olur. 60 . manyetik aşırı akım rölesi adı verilir. devrenin açılmasından bir süre sonra otomatik olarak normal konumuna dönerler. Bazen de yalnız iki fazın üzerine bir aşırı akım rölesi konur. bir süre sonra kontak açılır. bir kapalı kontağı kumanda eder. yağ dolu silindir içinde hareket eden bir pistonla önlenir. kumanda devresinin akımı kesilir ve motor durur.basarak kurulur. aşırı akım rölesi yalnız bir iletken üzerine konur. Manyetik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanılması : Manyetik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerine genellikle şekildeki gibi bağlanırlar. demir nüvenin bobine göre olan durumunu değiştirmekle yapılır. Elektromıknatısın bobini güç devresinde motora seri olarak bağlanır. kontak ve geciktirici eleman olmak üzere üç kısımdan oluşur. Bu kontak açıldığında. motor herhangi bir nedenle uzun süre aşırı akım çekerse. Örneğin bobin sabit tutulup demir nüve aşağıya kaydırılırsa. Bu bağlantıda üç faz üzerine konan üç manyetik aşırı akım rölesi.rölenin çalışıp kontağı açması. Bütün iş tezgahlarında kullanılan aşırı akım röleleri elle kurulurlar. Çalışma devam ederken. Bir fazlı alternatif akım veya doğru akım motor devrelerinde. Silindir içinde bulunan piston nedeniyle. Aşırı akım röleleri manyetik ve termik olmak üzere iki kısma ayrılırlar. Eğer bobinden geçen aşırı akım normal değerine düşmezse. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller.

bimetalin içinde doğar. meydana gelen ısı bimetali sağa doğru büker. Motor akımı bimetal üzerinden geçer.9. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 61 . Termik Aşırı Akım Rölesi: Motor akımının yarattığı ısının etkisiyle çalışan aşırı akım rölelerine. ısının bimetale iletilmesindeki gecikme. Termik aşırı akım rölelerinin endirekt ısıtmalı.Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Şekil 8.8. Motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa.rölesi Direkt Isıtmalı: Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinin akım değerleri büyüdükçe. Bu nedenle bimetal bükülmez ve kontak açılmaz. Bimetalin bükülmesine ve kontağın açılmasına neden olan ısı. görünüşü ve sembolü verilmiştir. Her termik aşırı akım rölesi iki akım değeri arasında çalışır. Büyük akımlar için yapılacak endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri kullanışlı ve ekonomik olmaz. Direkt ve endirekt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım şiddetleti için yapılırlar. bimetal ve kontak olmak üzere üç kısımdan oluşur.A. Bu nedenle akım şiddeti büyük olan termik aşırı akım röleleri alttaki şekilde görüldüğü gibi direkt ısıtmalı olarak yapılırlar. direk ısıtmalı ve ergiyici alaşımlı olmak üzere üç çeşidi vardır.7. aşırı akım rölesinin çalışmasını engeller.rölesi Direkt ısıtmalı termik aşırı akım rölelerinde ısıtıcı eleman bulunmaz. Çok büyük akımlar için yapılacak direkt ısıtmalı termik aşırı akım röleleri de aynı nedenlerle kullanışlı ve ekonomik olmaz.Şekil 8.Motora zarar verecek değerde bir akım sürekli olarak ısıtıcıdan geçerse. Termik aşırı akım röleleri devrelerde. ısıtıcıdan geçen bu akım bimetali ısıtacak fırsatı bulamaz. termik aşırı akım rölesi adı verilir. Direkt ısıtmalı A. Gerek akım trafosu ve gerekse şönt direnç termik aşırı akım rölesinin çalışma akımını yani kapasitesini büyütür. Şekil 8. üzerinde bulunan bir ayar vidasıyla arzulanan motor akımına ayarlanır.A. Isıtıcı motora seri olarak bağlanır. Endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesi ısıtıcı. Aşırı akım rölesinin devreye bağlantısı. Açılan kontak kontaktörü ve dolayısıyla motoru devreden çıkarır. Yani ısıtıcıdan motor akım geçer. Bimetal kapalı olan kontağı açar.Motor için sakınca yaratmayan bu gibi durumlarda. Termik aşırı akım rölesi bu durumda bir akım trafosuyla veya şönt dirençle beraber kullanılır. Aşırı akım rölesi. Endirekt ısıtmalı A. ısıtıcı telin ve bimetalin ölçüleri de büyür. Endirekt Isıtmalı: Şekilde endirekt ısıtmalı termik aşırı akım rölesinin yapısı. yandaki şekilde gösterilirler.

Böylece motor yanmaktan korunmuş olur. Ancak bu değişim termistörlerde çok fazla olur. serbestçe dönebilen başka bir tüp daha vardır. Tablo 8. Ergiyici alaşımlı A. Herhangi bir nedenle motor aşırı akım çekerse.10. İki tübün arasında düşük sıcaklıkta ergiyen bir alaşım bulunur. Ergiyici alaşım normal durumda iki tübü birbirine bağlar. küçük bir tüp ve kontak bloğundan oluşur. bu özelliklerinden dolayı elektronik devrelerde kullanıldığı gibi motor koruma devrelerinde de kullanılmaktadırlar. Termik Aşırı Akım Rölelerinin Motor Devrelerinde Kullanımı: Termik aşırı akım röleleri üç fazlı motor devrelerinde genellikle alttaki şekildeki gibi bağlanırlar.rölesi. Motor durunca ısıtıcıdan akım geçmez. Çalışan kontaktör ve motor devreden çıkar. • NTC ( negatif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci azalır. Üç termik aşırı akım rölesi bir kapalı kontağı kumanda eder. İki çeşit termistör vardır.Ergiyici Alaşımlı: Şekilde yapısı verilen ergiyici alaşımlı termik aşırı akım rölesi. kontaktörü ve motoru devreden çıkartır. Ergiyici alaşımlı termik aşırı akım röleleri çeşitli akım değerlerinde yapılırlar. Bunlar: • PTC ( pozitif katsayılı) termistörler: Isındıkça direnci artar.Normalde kapalı kontak açılır. ısıtıcı.1 Termistör dereceleri ve kodları DERECE RENK DERECE RENK 60 70 80 90 100 110 120 Beyaz-gri Beyaz kahverengi Beyaz-Beyaz Yeşil-Yeşil Kırmızı-Kırmızı KahverengiGri-Gri 130 140 145 150 155 160 170 Mavi-Mavi Beyaz siyah Beyaz-Siyah Siyah-Siyah Mavi Siyah Mavi-Kırmızı Beyaz-Yeşil 62 . Motor çalışırken herhangi bir nedenle uzun süre akım çekerse. Bu aşırı akım rölelerinde akım ayarı yapılmaz. ısıtıcıdan geçen bu akım tüpteki alaşımı ergitir. termik aşırı akım rölesinin kapalı kontağı açılır. Bu bağlantıda her faz üzerine bir termik aşırı akım rölesi konur. Termistörün normal açma sıcaklığı. 2-Termistör : Sıcaklık ile direnci değişen elektronik elemana termistör denir. Tüpleri birleştiren alaşım kısa bir süre içinde donar. Şekil 8. Yapısı mercimek şeklinde seramik içerisine yerleştirilmiş yarı iletken elemandan ibarettir. Isıtıcı elemanın sardığı tübün içinde. Her türlü maddenin direnci sıcaklıkla değişir. Yay nedeniyle içteki tüp ve dişli döner.A. korunmak istenen motorun stator sargılarının izolasyon sınıfına göre seçilir. Termik aşırı akım rölesinin ısıtıcısı motor devresine. normalde kapalı kontağı kumanda devresine seri olarak bağlanır. Açılan kontak. Termistörler.

Ancak çalışma ve durma sıklığının artması veya çalışma periyotlarının çok değişik olması durumunda aşırı akım rölesi koruma yapmayabilir. Aşırı akım röleleri motorların düzenli çalışmaları durumunda normal olarak koruma yapar. motor sargı ısısının 110 °C nin üzerine çıkması durumunda devreyi açar ve motoru yanmaktan kurtarır. Faz koruma rölelerinin başlıca üç görevi vardır. Motorun bir fazının kesilerek. buna bağlı olan rölenin enerjisi kesilir ve rölenin normalde kapalı kontağı açılır.2 Motor izolasyon sınıfları izolasyon Sınıflan A B E F H İhbar 100 120 110 145 170 Açma 110 130 120 155 180 Motor sargılarının herhangi bir nedenle fazla ısınmasından dolayı sargıların zarar görmesini önlemek amacıyla statorun her faz sargısının içine termistörler yerleştirilir. motor sargılarına yerleştirilen PTC termistörün uçlarının bağlanması sonucu. Bazı firmalar hem termistörlü hem de faz korumalı röleyi birlikte imal etmektedirler (Şekil 8.Faz Koruma (Kesilme) Röleleri: Endüstride kullanılan 3 fazlı elektrik motorlarının. b. a. bir fazının herhangi bir nedenle kesilmesi durumunda motorun iki faza kalması sonucu devresindeki aşırı akım rölesi devreyi açarak motoru korur. rölenin kontağı motoru çalıştıran kontaktörün enerjisini keser. Ayrıca termistör koruması soğutma sisteminin arızalanması durumunda da motor devresini açarak tam koruma sağlar. faz kesilme röleleri kadar duyarlı çalışmazlar. Ancak aşırı akım röleleri. Bu nedenle motor devrelerine ayrıca faz koruma röleleri konur. iki faza kalması durumunda devreyi açar.Tablo 8. Fonksiyon 3. Bu gibi durumlarda termistörlü koruma ile stator sıcaklığı direkt ölçülerek fazla ısınmada stator sargıları yanmaktan korunur. Faz kesilme rölesinin termistör ünitesine.11). c. Sargı ısısı normalden fazla olduğu zaman termistörün direnci artar. Her üç faz da mevcut olduğu halde. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 63 . fazlardan birisinin normal geriliminin %20 altına düşmesi veya %20 yükselmesi durumunda devreyi açar.

Bakır veya pirinçten yapılır. Vidalı sigortalar 200 A'ya kadar imal edilmekte ancak 100 A'dan büyük akım değerleri için çok kullanılmamaktadır. • Buşon iletkeni: Buşonun içerisinde bulunur. sigortaların standart gövde. Gövdede bulunan dip kontak ile üst kontak arasında iletimi sağlar. Gerilim normale döndüğünde röle kedisini resetler (kurar). Elektrik iç tesisat yönetmeliğine göre. Beş kısımdan oluşur. b. buşonlu sigortalar): Vidalı sigortaların kullanım alanları. İşte bu nedenle motor devrelerinde aşın ve düşük gerilim röleleri kullanılır. Fazla akım çekmeleri ise motor sargılarının ısınmasına ve bu durumun uzun süre sürmesi ise motor sargılarının yanmasına neden olur. Buşon : Almacın çektiği akım sigortanın buşon kısmından geçer. • Saf kuvartz kumu: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın soğuyarak sönmesini sağlar. Üç önemli parçası vardır. Sigortayı kullanma yerine monte etmede kullanılır. buşon kapağının iç kısmında bulunan yuvaya oturtularak gövdeye sıkıca vidalanır. • Vis Kontak : Dip kontak üzerinde bulunur. Çeşitli büyüklükte yapılırlar.. • Üst Kontak : Dip kontağın yapıldığı metalden yapılmıştır. Gövde: Porselenden yapılmıştır. Her akım değeri için standart bir renktedir. Sigorta attığında pul yerinden düşer. Tablo 8.3. 4. • Sinyal pulcuğu: Buşon iletkeninin eriyip erimediğini (sigortanın atıp atmadığını) gösterir. Bu röleler ayrıca aşırı ve düşük gerilimden etkilenen elektronik kumanda elemanlarının ve kompanzasyon sistemlerinin korunmasında kullanılırlar. Çabuk eriyen telli 2. buşon akımı ve sinyal pulcuğu rengi Gövde No: Gövde Akımı Buşon Akımı Sinyal Pulcuğu Rengi: 64 . Geç eriyen telli • Buşon gövdesi: Buşon iletkeninin erimesi sırasında meydana gelecek arkın. • Alt ve üst kapaklar: İç yüzeylerine buşon iletkeni bağlanmıştır. 5-Vidalı sigortalar (Ergiyen telli. buşonlara tel sarma ve eklemek suretiyle kullanılması yasaktır. 1. dinamik ve termik etkilerine dayanıklı porselenden yapılmıştır. otomatik sigortaların gelişmesiyle azalmıştır. Buşon kapağı ile teması sağlamak için diş açılmıştır. Ancak gerilim daha fazla düşer yada yükselirse gerilime bağlı olarak moment de düşeceğinden fazla akım çekerler. Bir vidalı sigorta üç parçadan oluşur. a.Şekil 8. Aşırı akımlarda eriyecek şekilde yapılmış eriyen iletkendir. Bakır veya pirinçten yapılır.11. Şebeke geriliminin bu sınırları aşması durumunda röle hızla devreyi açar. Cihaz doğrudan şebekeye bağlanarak üzerindeki ayar düğmesinden gerilimin alt veya üst sınırı ayarlanır. Buşon kapağı: Buşonlar. • Dip Kontak : Gövdenin alt kısmında bulunur. c.Aşırı ve Düşük Gerilim Röleleri: 3 fazlı asenkron motorlar ± %10'luk gerilim değişmelerinde normal çalışırlar. Üzerindeki vidaya tesise giden faz ucu bağlanır. Dip kontağa mutlaka faz ucu bağlanmalıdır. Termistörlü faz kesilme rölesi ve devreye bağlanması. Buşon ile dip kontak arasındaki iletkenliği sağlar. İki çeşitte yapılırlar.

NH tipi sigortaların buşonları sigorta altlığı üzerindeki kontaklar arasına basınçla sokulacak şekilde tespit edilen bıçak gibi kontak parçalan ile teçhiz edilerek yapılmıştır. 3 fazlı otomatlar birbirlerine mekanik olarak bağlandıklarından bir faz sigortasının devreyi açması durumunda üçü birden devreyi açar.Anahtarlı tip otomatik sigortalar: Elektromekanik sanayiindeki teknolojik gelişmeler hem sigorta hem de şalter görevi yapabilen anahtarlı tip otomatik sigortalan insanlığın hizmetine sunmuştur. Otomatik sigortalar kullanım kolaylığı ve yüksek koruma özelliğinden dolayı konutlarda ve sanayide geniş bir yelpazede kullanılmaktadır. 0. K otomatlar 1 ve 3 fazlı devrelerde kullanılırlar. nominal akımının 3. flüoresan. 2. Gecikmesiz olduklarından kumanda. sodyum buharlı lamba devrelerinde kullanılırlar. G karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu. Sigortayı tekrar kurmak için sigorta anahtarı iyice aşağıya indirilip sonra yukarıya kaldırılmalıdır. %" Rı %" R" 25 25 25 25 25 63 63 63 100 100 200 6 10 16 20 25 35 50 63 80 100 200 Yeşil Kırmızı Gri Mavi Sarı Siyah Beyaz Bakır rengi Gümüş rengi Kırmızı Kırmızı 6-.&-27 E-27 E-27 E-27 E-27 E-33 E-33 E-33 R. Gecikmeli olarak devreyi açtıklarından motor devrelerinde. nominal akımının 7-10 katma kadar olan değerlerde gecikmeli olarak devreyi açarlar. cıva. aydınlatma ve priz devrelerinde kullanılırlar. Bıçaklı sigortalar beş boyda imal edilmektedir Tablo 8. 6-10-16-20-25-32-40 A nominal akım değerlerinde imal edilirler.4-6-10-16-20-25-32-40-45-50 A nominal akım değerlerinde imal edilirler.4 Sigorta boyları ve amperajları BOY NH00 ( Sıfır boy) NH01 (Bir boy) HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ BUŞON AKIMI (A) 6-160 35-160 65 ALTLIK AKIMI (A) 160 160 .Bıçaklı ( NH ) Sigortalar: Vidalanabilen kapalı sigortalar en fazla 200 A'ya kadar yapılabilir ve 100 A5ya kadar kullanılmaktadır. Bunlar: l.Sigorta altlığı. 7.6-2. L karakteristik tipli otomatik sigortalar: Manyetik sistemli kısa devre koruyucusu.5-1-1.Sigorta buşonu. W otomat ve L otomat olarak isimlendirilen anahtarlı tip otomatik sigortalar çalışma karakteristiği bakımından iki çeşitte imal edilmektedirler. eriyip erimediğini gösteren renkli pullar vardır. Bu nedenle 50 A' dan büyük akımları kesmek için NH tipi sigortalar kullanılır. Bıçaklı sigortalar iki ana-parçadan meydana gelmiştir. b.5-5 katına kadar olan değerlerde gecikmesiz olarak devreyi açarlar. Üretici firmalara göre K otomat. Vidalı sigortaların buşonlarında olduğu gibi bu sigortaların buşonlarında da eriyen telin. ayrıca buşon değiştirmek için ellik denilen ve bakalitten yapılan sigorta pensi de NH sigortanın harici kısmı olarak anılabilir. a.

a.Termik röle devredeki motorun sargılarını. devir yönü değiştirme. • Kısa devre anında sigorta. gibi ) sakıncaları nedeniyle kullanım alanını kaybetmiştir. Kumanda devrelerinde butonların yerine de kullanılabilir. 6 amperden 630 ampere kadar dört değişik boyda imal edilmektekidir. Bu ayırıcılar 3 fazlı olarak yapılırlar.Sigorta ise kendisinden sonra gelen motoru. • Aşın akım rölesinin kesemeyeceği fazla akımlarda sigorta devreyi açmalıdır. döndürüldüğünde kontakların pozisyonu değişecek şekilde tümsekler ve çukurlar açılmış parçaların arka arkaya paketlenmesinden meydana gelmiştir. 66 . voltmetre komütatörlerinde ve tablolarda açma kapama şalteri olarak kullanılmaktadır. elektrikli sobalarda kademeli şalter olarak. aşırı akım rölesini kısa devre anında yanmaktan ve parçalanmaktan korumalıdır. Böylece karmaşık kumanda devrelerinde kullanılabilir. C. Yapısı ve çalışması: Paket şalterler bakalit maddeden yapılmış disk şeklindeki dilimler üzerine.250 80-250 400 100-400 630 315-630 Bıçaklı sigortaların şalter gibi (yük ayırıcı) kullanılan çeşitleri de vardır. Motor Devresine Sigorta ve Termik Seçimi: Motor devrelerinde kullanılan kontaktör. Disk sayısı artırılarak paket şalterin konum sayısı artırılabilir. termik ve sigorta seçimini yaparken şu hususlar göz önüne alınmalıdır: • Aşırı akım rölesi motorun yol almasına izin verecek şekilde tembel (gecikmeli) olmalıdır. 10 amperlik bir motor kalkındıktan sonra herhangi bir nedenle 12-13 amper çekmesi durumunda sigorta atmaz ve motoru yanmaktan koruyamaz. kontaktör kontaklarını kısa devre akımlarının zararlarına karşı korur. kontaktör kontaklarını ve bobinini korumalıdır. faz koruma rölesi gibi) sigortadan sonra mutlaka kullanılmalıdır. b. termik röleyi. Bu durumda motor koruma elemanları ( aşın akım rölesi. NH02 (İki boy) NH03 (Üç boy ) NH04 (Dört boy) 8. . • Sigorta amperajı motorun yol almasına engel olmayacak şekilde gecikmeli (tembel) olanlarından seçilmelidir. Günümüzde karmaşık motor kumanda devrelerinde (Yıldız/Üçgen yol verme.Paket Şalterler: Bir eksen etrafında döndürülebilen üst üste dizilmiş bir çok dilimden oluşan ve çok konumlu olan şalterlere paket şalter denir. Ancak küçük güçlü kaynak makinelerinde. Motor devrelerinde sigorta ve termik kullanımının amaçlarını özetleyecek olursak. • Sigorta. Genellikle küçük güçlü elektrikli cihazların kumandasında kullanılır. kabloları. kabloları ve kontaktör kontaklarını aşırı akımın zararlarından korur. termistör. KUMANDA DEVRE ELEMANLARI TANITILMASI: 1.

12b). Diyagramda 1 ve 2 konumlan arasına konan oktan ise bu paket şalterin yaylı olduğu. Bunu da 2 konumu ile 1 konumu arasına konan ok sembolize etmektedir.12. Konumun yazıldığı satır ile kontağın gösterildiği sütunun kesiştiği kare içerisi ya boş bırakılır ya da X işareti konulur. Şekil 8. Bu şemada şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kapalı kontak kapalı olduğundan yalnızca L2 lambası yanar.1. Diyagramda paket şalterin.2) rakamları şalterin üç konumlu olduğunu gösterir. X işaretleri arasındaki çizgi. çıkıntılar ve diskler döndürüldüğünde konumlarına göre kontakların aldığı durum görülmektedir. sağında bulunan sütunlar ise şalterin kontakları için kullanılır. 1 konumunda 3-4 no'lu kontak açık 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar kapandığından L2 lambası söner. Lı ve L3 lambası yanar. Paket şalterlerin konumlan değiştikçe kontaklarının aldıkları durum şekil 8. Şekil 8. Şekil 8. şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken kontağın hiç açılmadığını gösterir. Bu kısmın altında bulunan satırlar. Kare boş ise şalterin o konumunda ilgili kontağın açık. 1-2 no'lu kontak şalterin 1 konumundan 2 konumuna geçerken açılmayacağından Lı lambası geçiş anında sönmez. Konumlar arasındaki X işaretleri arasında çizgi yok ise ilgili kontak. şalterin konum değişiminde önce açılıp sonra kapanmaktadır. şalterin konumları için. Paket şalterlerin yapısı a c.b . 1 konumuna otomatik olarak geri döner. Şalter 2 konumuna getirilip serbest bırakılırsa o konumda kalmaz. Paket şalterlerin bağlantı şemaları ise Şekil 8.12' de üç konumlu bir paket şalterin diskindeki girinti. kontakların açılıp kapanmaları ve konumlan hakkında bütün bilgiler sembollerle gösterilir. 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar diskin çukur yerine geldiğinden kapalıdır (Şekil 8. Diyagramın sol üst köşesinde bulunan (0. Çünkü geçiş anında kontaklar açılıp tekrar kapanmıştır.13 deki gibi sembolize edilir ve diyagramlarla gösterilir.12a'da paket şalter 0 konumunda iken 3-4 no'lu kontak çukura geldiğinden kapalı durumda 1-2 ve 5-6 no'lu kontaklar ise diskin tümsek kısmına geldiğinden açıktır. Paket şalter 1 konumuna ok yönünde çevrildiğinde 3-4 no'lu kontak diskin tümsek yerine geldiğinden açık. Şalter 2 konumuna çevrildiğinde her üç kontakta kapalı olduğundan lambaların üçü birden yanar. kontak sayısı. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 67 . 2 konumuna çevrilip bırakılırsa 2 konumunda beklemeden yay nedeniyle 1 konumuna geri döneceği anlaşılır. X işareti var ise o konumda ilgili kontağın kapalı olduğu anlaşılır. Diğer lambalar geçiş anında önce söner sonra tekrar yanar.13' deki gibi yapılır.

Ani temaslı butonlara basıp elimizi çektiğimiz zaman tekrar eski haline döner. sınır anahtarları denir. 4. ya cihazı durdurur ya da başka bir hareketin başlamasını sağlar. • Montajı kolay ve basittir. Çift yollu butonda ise hem stop hem de start butonu vardır. başlatma (Start) ve iki yollu (Jog) butonlarıdır. • Frenleme devrelerinde kullanılamaz. Kırmızı lamba aşırı akım rölesinin devreyi açtığını gösterir. Basıldığında stop kısmı açılır. Kalıcı tip butonlarda ise butona bastığımız zaman öylece kalır. • Enerji gidip geldiğinde şalter kapalı kaldığından motor kendiliğinden çalışır. Herhangi bir aksaklıkta hangi motorun arızalandığı. Makinenin hareketli parçası üzerine takılabildiği gibi sabit yerine de takılabilir. Bunlar: Durdurma (stop). Genellikle yeşil sinyal lambası kumanda devresinin çalıştığını. start kısmı kapanır. Sınır anahtarları pimli ve makaralı olmak üzere mekaniki olarak iki şekilde yapılırlar. Butonlar yapılarına göre üç şekilde imal edilmektedir. Başlatma butonu normalde açıktır. • Zaman ayarlı devrelerde kullanılamaz. durdurma butonu normalde kapalıdır. sinyal lambası ile kolayca anlaşılabilir. Paket şalterlerin sakıncaları: • Devrelerine motor koruma röleleri bağlanamaz. Makinenin hareketli kısmı sınır anahtarının üzerine geldiğinde sınır anahtarının kontakları durum değiştirir. 68 . Çalışma şekillerine göre ise butonlar ikiye ayrılırlar. eski haline dönmez. 2-Butonlar: Otomatik kumanda devrelerinde röle ve kontaktör bobinlerini çalıştıran veya durduran elemanlara buton adı verilir. Büyük fabrikalarda makinelerin işleyişini bu lambalarla takip etmek mümkündür. Bu gerilimlerin dışında değişik gerilimlerde de yapılabilirler. Eski haline dönmesi için yanındaki diğer butona basmak gerekir. ilgili motorun çalışıp çalışmadığını gösteren sinyal lambaları bulunabilir. Yani kalıcı tip butonlarda start ile stop arasında mekaniki bir bağlantı vardır.13. • Uzaktan kumanda ( birden fazla merkezden kumanda) yapılamaz. Butonlar içerisinde. Paket şalter diyagramı ve şeması. basıldığı zaman kapanır.Sinyal Lambaları: Bir kumanda elemanının veya bir kumanda devresinin çalışıp çalışmadığını gösteren elemana sinyal lambası denir. Bunlarda: Ani temaslı butonlar ve kalıcı tip butonlardır. 220 voltta çalışanları olduğu gibi 36 voltta çalışanları da vardır. 3. Sinyal lambalarının kumanda devrelerinde önemli bir yeri vardır. Paket şalterlerin sakıncaları üstünlüklerine göre daha fazla olduğundan motor devrelerinde pek kullanılmazlar.Sınır Anahtarları: Hareketli makinelerde bir hareketi durdurup başka bir hareketi başlatan ve makinenin hareketli bir parçası tarafından kumanda edilen elemanlara. Çeşitli renklerde ve gerilimlerde yapılırlar. Paket şalterlerin üstünlükleri: • Paket şalterler ucuzdur. basıldığı zaman açılır. sarı lamba durduğunu gösterir. Ana panoda her motora ait bir sinyal lambası bulunur. Ani temaslı butonlardan.Şekil 8.

ancak pistonun hareketi. Ancak en çok kullanılanları motorlu ve elektronik zaman röleleridir. Kontak kısmının parçalarından biri manyetik maddeden yapılır. Bu durumda kontakların tamamı ani olarak konum değiştirir. daki düz zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde nüve paleti kendine doğru çeker ve 1-2 ve 3-4 no'lu kontaklar ani olarak konum değiştirirler. Bu gecikme D deliğinin büyüklüğü ile alakalıdır. 7-8 no'lu kontakların durum değiştirmesi gecikmeli olarak olur. Ters zaman rölelerinde ise röle bobininin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Bu nedenle 5-6. zaman rölesi denir. Piston üzerinde bulunan E klepesi açılır ve piston hızla eski durumunu alır. B boşluğundaki hava veya yağın C kanalı ve D deliği yolu ile A boşluğuna geçmesinde karşılaştığı direnç nedeniyle yavaş olur. Düz zaman rölesinin bobin enerjisi kesildiğinde nüve paleti ani olarak bırakır.14b’deki ters zaman rölesinde ise farklılık sadece E klepesinin durumunun değişmesidir. Palete bağlı olan yay pistonu yukarıya doğru çeker. Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde kontaklar hızla konum değiştirir. insiyatör veya yaklaşım anahtarı da denilmektedir. Çalışma şekillerine göre düz ve ters zaman rölesi olmak üzere iki şekilde yapılırlar. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 69 . Zaman rölesinin bobini enerjilendiğinde bu kontaklar ani olarak durum değiştirir. 5-Zaman röleleri: Bobini enerjilendikten veya bobininin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra kontakları durum değiştiren rölelere. Düz zaman rölesinde. a. Pistonlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir pistonla sağlanan zaman rölelerine pistonlu zaman rölesi denir. Şekil 8. Zaman ayarı ise o düğmeden yapılır.14a. Bu sınır anahtarlarına sensör. Gerek düz gerekse ters zaman rölelerinde aynen kontaktör ve rölelerde olduğu gibi normalde açık ve normalde kapalı kontaklar bulunabilir. Yapı bakımından zaman röleleri çok çeşitli olarak yapılmaktadır.Mekaniki hareketle çalışan sınır anahtarlarından başka manyetik olarak çalışan sınır anahtarları da vardır. bobin enerjilendikten bir süre sonra kontaklar durum değiştirir. Şekil 8. Makine elemanı hareket ederken sınır anahtarının kontak kısmı ile sabit mıknatıs karşı karşıya geldiğinde mıknatıs kontağın manyetik parçasını kendine doğru çekeceğinden kontaklar durum değiştirir. 7-8 no'lu kontaklar ise gecikmeli olarak durum değiştirirler. 5-6. Bobin enerjisi kesildiğinde 1-2. Manyetik sınır anahtarları sabit mıknatıs ve kontak kısmı olmak üzere iki kısımdan oluşur. 3-4 no'lu kontaklar ani konum değiştirir. Düz ve ters zaman rölesi olarak kullanılabilir.

Termik zaman röleleri e. Elektromıknatıs. Motorlu zaman röleleri: Zaman gecikmesi bir motorla sağlanan zaman rölelerine motorlu zaman rölesi denir. Çok uzun zaman gecikmesi sağlanabilir. Her çalışmada aynı gecikmeyi elde etmek için motor olarak senkron motor kullanılır. Pistonlu düz ve ters zaman rölesi.Şekil 8. Senkron motorun enerjisi kesildiğinde.14. Şekil 8. c. Program şalterleri h. Elektronik zaman rölelerinde kontakların açık ya da kapalı olduğunu gösteren ışık yayan diyot (led) bulunur. Motorlu zaman röleleri düz zaman rölesi olarak yapılırlar. 70 . Röle bobinleri hem doğru ve hem de alternatif akımda çalışır. Doğru akım zaman röleleri f. A dişlisinin miline birden fazla eksantrik parça takılırsa ve bu paçaların karşısına da aynı sayıda kontak konulursa zaman rölesinin kulluma alanı genişletilmiş olur. Röle enerjilendiğinde kırmızı led yanar. Röleler elektromıknatıs. A dişlisinin üzerinde bulunan P pimi bir süre sonra kontak çubuğuna vurur. Düz ve ters zaman rölesi olarak imal edilirler. demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir. Elektronik zaman röleleri: Zaman gecikmesi elektronik devre elemanları ile sağlanan zaman rölelerine. Otomatik kumanda devrelerinde yukarıda sayılan zaman rölelerinden başka: d. bir yay P pimini başlangıç durumuna getirir ve kontaklar ani olarak eski haline geri döner. bir süre sonra kontaklar durum değiştirdiğinde yeşil led yanar. Bobin doğru akıma bağlanacak ise demir nüve bir parçadan yapılır.Röleler: Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. b. 6. Günümüzde en çok kullanılan zaman rölesi çeşididir. Şekil 8. Flaşör zaman rölesi gibi zaman röleleri de kullanılmaktadır.Kontaktör ve röleler: a. Bu tip zaman rölelerine program rölesi denir.15’de görüldüğü gibi zaman rölesinin motoru enerjilendiğinde motor dişlisi ok yönünde döner ve A dişlisini de çok yavaş olarak ok yönünde döndürür. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Kontak çubuğu S sabitleme noktası etrafında döner ve kontaklar gecikmeli olarak durum değiştirir.15 Motorlu zaman rölesinin yapısı ve sembolleri. Termistörlü zaman röleleri g. Senkron motorun devir sayısı bir dişli grubu ile uygun değere düşürülür. elektronik zaman rölesi denir.

bir ve üç fazlı motor. Kontaktör bobini ve kontakları. Bobin enerjilendiğinde. palet çekilir. Kontakların açılıp kapanmalarını. ısıtıcı.Kontaktörler: Büyük güçteki elektromanyetik anahtarlara kontaktör adı verilir. tungsten.48 . Normalde kapalı kontaklar açılır. trafo vb. Bu elemanların bobinlerinin gerilimleri DC ya da AC olarak 24 . Demir nüvenin ön yüzünde açılan oyuğa bakırdan yapılmış bir halka geçirilir. röle üzerinde bulunan yay. Bu bakır halka konmazsa alternatif alan nedeniyle palet titreşim yapar. b. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. kaynak makinesi.17. Şekilde verilen kontaktörün bobinine bir gerilim uygulandığında kontaktör enerjilenir ve paletini çeker. Kontakların yapımlarında gümüş. palladyum metalleri ve bunların alaşımları kullanılır. rölenin paleti sağlar. Kontaklar açılıp kapanır ve röle gürültülü çalışır. Röleler alttaki şekilde sembolize edilir. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur. Bobinin akımı kesildiğinde.Demir nüvenin ön yüzüne plastikten yapılmış bir pul konur. alıcıların otomatik olarak kumanda edilmesinde kullanılır. bobin akımı kesildikten sonra artık mıknatısıyet nedeniyle paletin demir nüveye yapışık kalmasını önler. Bu durumda HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 71 . Rölenin paletine bağlanmış olan bir yay kontakların normal konumda kalmalarını sağlar. Rölelerde olduğu gibi kontaktörler de elektromıknatıs. açılmış olan (1-3) nolu kontak kapanır. Kontaktörler. Bu durumda kapanmış olan (1-2) nolu kontak açılır.220 .16. Şekil 8. Röle çalışma prensibi. Palet üzerinde bulunan (1-3) nolu kontak açılır ve (1-2) nolu kontak kapanır. (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak kapanır. Palet üzerinde bulunan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak açılır. normalde açık kontaklar kapanır. Bu pul. kontaktör üzerinde bulunan yay. Bobinin akımı kesildiğinde. Üstteki şekilde verilen rölenin bobinine bir gerilim uygulandığında röle enerjilenir ve paletini çeker.380 volt olabilmektedir. Şekil 8. Rölelerde bir veya daha fazla sayıda normalde açık ve normalde kapalı kontak bulunur. paletin demir nüveden uzaklaşmasını sağlar. Bobini alternatif akıma bağlanacak rölelerin demir nüveleri sac paketinden yapılır.

kullanım alanları ve yapıları bakımından ikî çeşittir.30). ıslak.5mm2 kesitlerinde imal edilirler. NLSY kablolar. PVC dış kılıflı kablolardır. dışarıdan gelebilecek muhtemel elektromanyetik alan etkilerine karşı koruma istenen yerlerde kullanılır. 0. renk kodlu damarlı. 0. 1. sıvı. 0. Bunlar: a. D. orta dereceli mekaniki zorlamaların olduğu yerlerde kullanılır. kuru. NLSY ve NLSCY tipi kablolar: Bakır iletkenli çok telli. Güç devrelerinde genel olarak N tipi.8mm2 kesitlerinde imal edilir. katı ve sıvı yağlara. bakır örgü ekranlı. NLSCY tipi kablolar kalaylı bakır örgü ekranlı olduklarından elektromanyetik dış tesirlerden korunması gerekli yerlerde kullanılır.5-0.NYSLYCYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli ince çok telli. 72 . PVC dış kılıflı kablolardır.5 mm2 kesitlerinde imal edilirler. alüminyum ekranlı. Kumanda.5-mm2 kesitlerinde imal edilirler. Çok esnektir.25-0. kumanda devre elemanlarının resimleri yerine o elemanların sembolleri kullanılır. 0. a. ölçü ve kontrol devrelerinde kullanılan kablolar şeklinde iki kısımda incelenir. b. Güneş ışınlarının olmadığı harici yerlerde de kullanılır. kalay kaplı. tek telli. sık dokunmuş. Açılmış olan (5-6) nolu kontak ve (7-8) nolu kontak kapanır. 0. kalay kaplı. PVC yahtkanh kablolardır. F tipi ve Y tipi kablolar kullanılır. Dışarıdan gelebilecek elektromanyetik etkilere karşı bakır örgülü olarak yapılmıştır. 7. KUMANDA DEVRE SEMBOLLERİ: Otomatik kumanda devreleri çizilirken. yağlara ve kimyevi maddelere dayanıklıdır. PVC yalıtkan kablolardır. Kumanda cihazlarının ve makinelerin bağlantısında.PYCYM-B tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli tek telli. PVC yalıtkan. 2. c. renk kodlu damarlı.14-0. nemli.0.75-1-1. Dahili her ortamda kullanılır. b.Yağa dayanıklı özel dış kılıflı kumanda kabloları: Bu tip kablolar.PYCM tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli.LSPYY ve LSPYCY tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli çok telli. renk kodlu damarlı. alüminyum astarlı ve PVC yahtkanh kablolardır. renk kodlu. Ölçü-kumanda ve kontrol kabloları kullanılırken cihaz terminallerine lehimlenerek veya kablo pabucu takılarak irtibatlandırılır.6 ve 0. kılıfları rutubete. Modern yangın ihbar sistemlerinde sinyal taşımak için özel yapıya sahiptirler. yüksek mekaniki zorlamanın olmadığı dahili yerlerde kullanılır. bakır örgü ekranlı.75-1-1. her bir çift damarı burulu.5 . güç devrelerinde kullanılan kablolar ve kumanda.NYSLYÖ tipi kumanda kabloları: Bakır iletkenli.75 -11. Her türlü dahili ortamlarda sıva altında ve sıva üstünde kullanılır. d.75 ve lmm kesitlerinde imal edilirler. Otomatik kumanda devrelerinin çiziminde her ülke kendine göre değişik sembolleri standartlaştırmıştır. kimyevi maddelere dayanıklıdır.5-2.Kumanda Kabloları ve Kablo Seçimi: Otomatik kumanda devrelerinde kullanılan kablolar.Standart ölçü-kumanda-kontrol kabloları: Kullanım alanları ve yapıları bakımından 4 çeşitte imal edilmektedir. ölçü ve kontrol devrelerinde İse VDE-0245 Alman normuna göre üretilen standart ölçükumanda-kontrol kabloları ve yağa dayanıklı olarak yapılan VDE-0250 normuna uygun özel dış kılıflı ölçü-kumanda-kontrol kabloları kullanılmaktadır {Şekil 1. Katı.kapanmış olan (1-2) nolu kontak ve (3-4) nolu kontak açılır. Orta dereceli mekaniki zorlamaların bulunduğu. ince çok telli.5 ve 2.

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 73 .Ülkemizde kullanılan makineler daha çok Almanya ve Amerika'dan ithal edildiğinden. îyi bir teknik elemanın. kumanda devre şemalarını okuyabilmesi ve devreyi kurabilmesi için bütün ülkelere ait normları çok iyi şekilde öğrenmesi gerekir. makinelerin projeleri bu ülkelerin normlarına göre çizilmiş olarak gelmektedir. Bu standartların dışında TSE ve RUS standartlarına göre çizilmiş az da olsa kumanda devreleri ülkemizde kullanılmaktadır.

74 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 75 .

koruma röleleri ve zaman röleleri gibi kumanda devre elemanlarının bulunduğu devreye kumanda devresi denir. kontaktörün yardımcı kontakları kullanılır. Bu tür şemalara komplike devre şemaları denir. Bu nedenle kumanda devrelerinde kullanılan elemanlar küçük akım taşıyacak şekilde seçilirler. Çok basit devrelerde güç. kumanda ve sinyal devresi bir bütün halinde çizilebilir. kontaktör bobinine gelir ve kontaktör bobininin diğer ucundan nötr ( Mp )' den devresini tamamlar. Mekaniki bağlantısı olan elemanlar ise kesik çizgi ile gösterilir. buradan geçtikten sonra stop butonuna. Alman normlarında çizim yapılırken ise yukarıdan aşağıya doğru (dikey olarak) çizim yapılır. a.18'de görüldüğü gibi R fazından gelen akım sigortaya daha sonra aşın akım rölesinin normalde kapalı kontağına. Bir otomatik kumanda devresini tasarlarken öncelikle alıcının (motorun) nasıl çalışması isteniyor ise güç devresi çizilir. röleler. • Güç devresi çizimi • Kumanda devresi çizimi • Sinyal devresi çizimi Şema çiziminde devre elemanları enerjisiz. Şekil 8. Kumanda devresi çizilirken R' den Mp' ye doğru akım takip edilerek önce seri devre daha sonra devrenin özelliğine göre paralel çizimler yapılır.E. Devreyi tasarlarken çizim yapmak Amerikan normlarında daha kolaydır. Bu devreden geçen akım kumanda elemanlarının çektiği akım olduğundan çok küçük değerdedir..18. Uygulamada da aynı yol izlenir. Karmaşık devrelerde akım yolu takibi zor olduğu için güç devresi ayrı kumanda ve sinyal devresi birlikte çizilir. sistem ise çalışmazken gösterilir. stop butonuda normalde kapalı olduğundan start butonuna gelir. kontaktörler.Devre Şemalarının Çizimine Ait Genel Bilgi: Otomatik kumanda devreleri üç kısımda çizilir. Buna karşılık Alman normlarında çizilmiş şemayı uygulamak daha kolaydır. KUMANDA DEVRE ŞEMALARI VE UYGULAMALARI 1. Amerikan normlarında çizim yapılırken soldan sağa doğru (yatay olarak) çizim yapılır. M kontaktörünün bobini enerjilenir. Start butonuna bastığımız zaman akım. Kumanda devresinin çizimi: Otomatik kumanda devrelerinde butonlar. Kumanda ve sinyal devresi çizimi 76 . Şekil 8. Daha sonra güç devresine göre kumanda ve sinyal devresi tasarlanarak çizilir.

Paletini çeken M kontaktörüne ait açık kontaklar kapanır. kontaktörün normalde açık güç kontakları ve aşırı akım rölesi ile alıcı ( motor ) bulunur. Güç devresi hem Alman hem de Amerikan normlarına göre dikey olarak çizilir.S. Şemalarda tanıtma işaretleri HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 77 .0 Stop. Yeşil lamba devresindeki açık kontak kapanır ve bu lamba yanar. aynı devre üzerine çizilir. Çünkü kontaktör bobini enerjisizdir. Dolayısıyla R-S-T fazlan. 2-Şemalarda Tanıtma İşaretleri: Otomatik kumanda devre şemalarında devre elemanları Tablo 1. yolunu M kontağı üzerinden tamamlayacağından kontaktör bobini sürekli olarak enerjili kalır. Böylece start butonuna paralel bağlı olan normalde açık M kontağı kapanır. Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerji ilenir ve açık kontaklarını kapatır.E. Kumanda ve sinyal devrelerinde kontaktörün yardımcı ( kumanda ) kontakları kullanılır. Devre üzerinde her faza ait sigortalar.I Start.Yatay Şema) Kontaktör C M.Dikey Şema) (T. b. ZR Zaman rölesi Sigorta Aşırı akım rölesi ee OL.B Kontaklar Kendini çalıştıran elemanın işareti ile aynıdır Tablo 8. Bu görevinden dolayı M kontağına mühürleme kontağı adı verilir. Lambaların yanık veya sönük olması bizi görsel olarak motor hakkında bilgilendirir. Şekil 1. B. AA Sinyal lambası H L Durdurma Butonu bı.E.S. Çünkü kontaklardan geçen akım yükün çektiği akımdır ve yüksektir. Sinyal devresi çizimi: Motorun çalışıp çalışmadığını. Sinyal devresi kumanda devresine paralel olarak.31' de görüldüğü gibi R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde kapalı kontağına oradan da sarı lambaya ve çıkışı nötre bağlanır. Start butonuna bastığımızda kontaktör bobini enerjileneceğinden kontakları durum değiştirir. D.TR. Herhangi bir nedenle aşın akım rölesi kapalı kontağını açarsa bu kez de kırmızı lambaya seri bağlanan aşırı akım rölesinin normalde açık kontağı kapanacağından kırmızı lamba yanar. A Yardımcı kontaktör Röle. kuvvet ) kontakları kullanılır. Genelde sarı lamba motorun durduğunu. Bunun sonucunda san lamba devresindeki kontak açılır ve lamba söner. R . Bu devrede kontaktörün ana (güç. kırmızı lamba ise aşırı akım rölesinin devreyi açtığını ifade eder. d B. motorun U-V-W uçlarına geldiğinden motor çalışır. c-Güç devresi çizimi: Güç devresi. otomatik kumanda devrelerinde motorun veya alıcıların bağlandığı devredir.B Başlatma Butonu b2. start butonundan elimizi çeksek dahi akün. Yine R fazından gelen akım M kontaktörünün normalde açık kontağına gelir. Kontaktör enerjisizken lamba devresi tamamlandığından sarı lamba yanar.8" de belirtilen harflerle tanıtılmaktadır: KUMANDA ELEMANI ADI: ALMAN NORMU AMERİKAN NORMU (T. yeşil lamba çalıştığını. Kontağa seri bağlanan yeşil lamba yanmaz.5. çalışmama sebebini anlayabilmek için otomatik kumanda devrelerinde sinyal devreleri kullanılır. kapalı kontaklar açılır.

buton kontakları açılır ve daha önce buton üzerinden geçen kontaktör akımı bu kez. b1 durdurma 78 . C kontaktörünün normalde açık kontağı paralel bağlandığında sürekli çalıştırma devresi elde edilir. Devrenin çalışması: Start butonuna basıldığında kontaktör bobini enerjileneceğinden kontaktörün normalde açık kontakları kapanır ve sinyal devresinde Lı lambası söner L2 lambası yanar.20'deki b2 başlatma butonuna basıldığında C kontaktörü enerjilenir ve kumanda devresindeki C kontağını kapatır. Aynı anda güç devresindeki C kontakları da kapandığından motor çalışmaya başlar. 4.Genel olarak bütün şemalarda devrede kullanılan işaretlerin anlamları devrenin altında açıklanır.19. Motorun çalışması. Şema 8. Kesik çalıştırma devresindeki b2 butonuna. 3. Başlatma butonuna bağlanan bu kontağa mühürleme kontağı denir. Start butonundan elimizi çektiğimizde kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden motor durur. durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. Güç devresinde motor çalışır. Böylece kesintisiz olarak kontaktör çalışmaya devam eder. sinyal ve güç devresi. 3 fazlı asenkron motorun kesik çalışmasına ait kumanda.Motorun Kesik Çalışması: Şekil 8. Motorun Bir Yönde Sürekli Çalışması: En çok uygulanan kumanda devrelerinden birisidir. L2 lambası söner Lı lambası yanar. Başlatma butonundan elimizi çektiğimizde. kapanan C kontağı üzerinden geçer.

Şekil 8. Kumanda merkezlerinde bulunan stop butonları birbirine seri. Şekil 8. Şekil 8. start butonlan ise birbirine paralel bağlanır. Bunun için her merkezde start-stop buton grubu bulunur. kumanda ve güç devresindeki C kontakları açılır ve motor durur.21'deki devrede ister I. Motoru durdurmak için de her iki merkezdeki stop butonu kullanılabilir.Motorun İki Kumanda Merkezli Sürekli Çalışması: Otomatik kumanda devrelerinin en önemli özelliklerinden birisi.butonuna basıldığında kontaktörün enerjisi kesildiğinden.20. Motorun bir yönde sürekli çalıştırılması a) TSE normu b) Amerikan normu 5. birden fazla merkezden motorun çalıştırılıp durdurulabilmesidir. 3 fazlı asenkron HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ motorun iki kumanda merkezli çalıştırılması. merkezdeki start butonuna basılsın kontaktör bobini enerjilenir ve motor çalışır. merkezdeki start butonuna basılsın isterse II. 79 .21.

Kilitleme devreleri: a-Buton kilitlemeli: İki yollu (Jog) butonları ile buton emniyeti sağlanır.22). geri çalıştırmanın stop butonu gibi. İleri ile geri çalıştırma butonlarının stop ve start kısımları birbirine seri olarak bağlanır. geri çalıştırma butonu ise ileri çalıştırmanın stop butonu gibi görev yapar. Ancak günümüzde paket şalterler. Bu değiştirme esnasında fazlar birbiri ile karşılaşmamalıdır. sakıncalarından dolayı küçük güçlü motor devrelerinde kullanılmaktadır ya da hiç kullanılmamaktadır (Şekil 8. 80 . 3 fazlı asenkron motorun devir yönünün değişmesi için bir faz sabit diğer iki fazın yer değiştirmesi gerekir. 7. Bu şekilde ileri çalıştırma butonu.6. sinyal ve güç devresi.23. Şekil 8.23).22. 3 fazlı asenkron motorun buton emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. Böylece ileri çalıştırma butonuna basıldığında geri çalıştırmayı sağlayan kontaktör bobininin enerjisi kesileceğinden emniyet sağlanmış olur (Şekil 8.Enversör paket şalterin devre şeması ve bağlantısı: Enversör kelimesi motorun devir yönünün değiştirilmesi demektir. Şekil 8. 3 fazlı asenkron motorun enversör paket şalterle devir yönünün değiştirilmesi. Bunu sağlamak için özel paket şalterler imal edilmektedir.

Aynı durum motoru geri çalıştırırken de söz konusudur (Şekil 8. şekilde görüldüğü gibi kontaktör bobinlerini birbirine bağlayan kesik çizgilerle gösterilir.25. İleri çalıştırma start butonu devresine seri olarak geri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı.Elektriksel kilitlemeli ( kontak emniyetli) devir yönü değiştirme: Bu emniyet sistemi. Bu şekilde motor ileri çalışırken. Böylece emniyet sağlanmış olur.24. sinyal ve güç devresi. Hatta kısa devre nedeniyle bir kontaktörün kontakları kaynamışsa. bu bağlantıya mekanik kilitleme adı verilir. geri kontaktörüne seri bağlanan ileri kontaktörünün normalde kapalı kontağı açılacağından geri butonuna basılsa dahi kontaktör bobini enerjilenemez.b.Mekanik kilitlemeli kontaktörlerde her iki kontaktöre ait kontaklar aynı anda kapanamazlar. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 81 . Şekil 8. Şekil 8.24). diğer kontaktör enerjilendiğinde birbirine yapışmış olan kontakları açar.İki kontaktörün paletleri bir eksen etrafında dönebilen bir çubukla birbirine bağlanırsa. Mekaniksel kilitleme kumanda devresi. geri çalıştırma start butonuna seri olarak da ileri çalıştırma kontaktörünün normalde kapalı kontağı konur. Bu nedenle mekanik kilitlemeli devrelerde bir kısa devre meydana gelmez. 3 fazlı asenkron motorun kontak emniyetli devir yönünün değiştirilmesine ait kumanda. Yukarıda anlatılan emniyet sistemleri aynı anda her ikisi birlikte aynı devreye uygulanabilir. c-Mekaniksel kilitlemeli: Kumanda devrelerinde mekanik kilitleme. adından da anlaşılacağı üzere kontaklarla sağlanmaktadır.

Kapı kapanınca sınır anahtarı sayesinde motor yine otomatik olarak durur. 82 . kendi kontaklarını kapayamaz. 10-Motorun zaman ayarlı çalıştırılması ve durması: Bazı otomatik kumanda devrelerinde motorun bir süre çalışıp sonra otomatik olarak durması veya bir motor çalışırken durup. Kapıyı tekrar kapatmak için kapama butonuna basılır.Eğer yapışmış kontakları açamazsa. R Mp R S T Şekil 8. 9-İki yönde sınır anahtarı ile çalıştırılması: Vargel.27). Örneğin kapıyı açma butonuna basıldığında motor bir yönde dönerek kapıya kumanda eder ve kapı yeteri kadar açıldığında sınır anahtarı sayesinde otomatik olarak durur. 3 fazlı asenkron motorun iki yönde sınır anahtarı ile çalışmasına ait kumanda. bir müddet sonra tekrar çalışması istenebilir.27. taşlama. Sakıncalı olduğu halde mekanik kilitlemenin alternatif akımda çalışan kontaktörlerde de kullanıldığı görülür. hareketli kısmın hareketi sınıf anahtarları ile kontrol edilir. Bu gibi devreler zaman röleleri kullanılarak yapılabilir (Şekil 8. Bu özellik mekanik kilitlemenin en büyük üstünlüğüdür. sinyal ve güç devresi. Mekanik kilitleme genellikle doğru akımda çalışan kontaktörlerde kullanılır. 3 fazlı asenkron motorun zaman ayarlı olarak çalışması ve durmasına ait kumanda ve güç devresi. freze gibi iş tezgahlarında ve otomatik kapılarda. Motor bu kez ters yönde döner.26. Şekil 8. Böylece her iki kontaktöre ait kontakların beraberce kapalı kalmaları ve bir kısa devreye neden olmaları önlenmiş olur.

ikinci motor durduğunda üçüncü motor çalışmaya başlayacak. tam yük altında çalışma) akımının yaklaşık 3-6 katıdır. şebekede meydana getireceği gerilim dalgalanmalarını önlemek için değişik yöntemler uygulanmaktadır. 2. a. 6 kutuplu motorlarda 3 KW. bir süre çalıştıktan sonra kendi kendine duracaktır.Start butonuna basıldığında yalnız birinci motor çalışacaktır. Düşük gerilimle yol verme yöntemleri: 1. Çünkü yüklü kalkınan bir motora. MOTORLARDA KALKIŞ AKIMINI DÜŞÜRME: 1. Start butonuna basıldığında birinci motor çalışacak. şebekede büyük gerilim düşümlerine neden olur. gücüne ve kutup sayısına bağlı olmakla beraber anma (nominal. Kademeli direnç rotor sargılarına seri olarak bağlanır. Gerekli kumanda ve güç devresini çiziniz. F. Ancak 2 . Röleli kesik ve sürekli çalıştırmada kullanılan kumanda devresinden yararlanarak gerekli kumanda.Stop butonuna basıldığında birinci motor duracak. yükü karşılamak için şebekeden daha fazla akım çeker ve kalkınamaz. Şebekedeki bu dalgalanma aynı hattan beslenen diğer alıcıları da etkiler. Küçük güçlü motorlarda da bu akım dikkate alınmaz.Düşük gerilimle yol verme: Düşük gerilimle yol verme yöntemi çalışmaya boşta başlayan motorlarda kullanılır.4 kutuplu motorlarda 4 KW. b. 8 kutuplu motorlarda 2. a. ikinci motor çalışmaya başlayacak.Kalkış Akımının Şebeke Üzerindeki Etkisi: Asenkron motorların çalışmaya başladıkları ilk anda çektikleri akıma kalkış akımı. kalkınma anında düşük gerilim uygulandığında motor.Rotoru sargılı ( bilezikli ) asenkron motorlara kademeli dirençle yol verme: Bu yöntem yüklü kalkman motorlarda kullanılır.3 fazlı bir asenkron motor iki ayrı yerden kumanda edilecek. yol alma akımı veya kalkınma akımı denir. Bu akım kısa süreli olduğundan motor sargılarında ısı artışına sebep olmaz. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 83 . Kademeli ön dirençle yol verme b.11. kesik ve sürekli olarak çalıştırılacaktır. Bu nedenle büyük güçlü motorların kalkınma anında.3 fazlı üç asenkron motor bir start ve bir stop butonu kullanılarak şu şekilde çalıştırılacaktır.3 fazlı iki asenkron motora ait kumanda ve güç devresinin şemasını aşağıdaki istekleri cevaplandırarak çiziniz. 3.Kalkış Akımını Azaltma Yöntemleri: Asenkron motorların kalkış akımını azaltmak için kullanılan yöntemler şunlardır.Problem Halinde Değişik Uygulamalar: 1. Motorun yol alma akımı. üçüncü motor da 20 sn sonra duracaktır. Bu durum şebekede dalgalanma ve motor sargılarında ısınmalara neden olur. İkinci motor 40 sn sonra duracak.2 KW ve daha güçlü motorlarda. bir süre sonra ikinci motor da çalışacaktır. Amaç kalkış akımını azaltmak olduğundan yüklü motorlara düşük gerilim yöntemi ile yol verilemez. 2. Yıldız/Üçgen yol verme 2. Oto trafosu ile yol verme 3. sinyal ve güç devresinin şemasını çizip çalışmasını yazınız. motorların direkt yol almaları esnasında şebekeden çektikleri yol alma akımları.

bağlamada faz akımları. yol alma esnasında A bağlanırsa faz bobinleri kat daha az bir gerilimle çalışır yani 220 V ile çalışır.. 4Yol Vermede Çalışma Süresinin Önemi: yol vermede motorun yıldızdan üçgene geçiş süresi oldukça önemlidir. normal çalışma akımına düşüş süresi bir ampermetre ve kronometre ile belirlenir. Hat akımı da kat azalır. Motorun bağlanması durumunda ise bir faz sargısına 380 V gerilim düşer. şebekenin fazlar arası geriliminin. Eğer bu süre kısa tutulursa motor tam devrini alamayacağından direk bağlı gibi kalkınır ve şebekeden aşın akım çeker yol vermenin de bir anlamı kalmaz. Görüldüğü gibi motorun çalışması durumunda şebekeden 1/3 oranında daha az akım çekilir. 3 fazlı asenkron motorlarda bağlama. yol vermede. Motorun çalışması anında şebeke gerilimi aynı olduğundan da ve gerilim kat az olduğundan akım da aynı oranda azalır Buna göre olur. olur. Termik seçimi de faz akımına göre yapılır ve ayarı da faz 84 . olur. Diğer yöntemlerde motorun gücüne göre oto trafosu ve ön direnç seçimi yapılması gerekirken yol vermede bunlar söz konusu değildir.58 ile çarpılmasıyla çıkan sonuca göre belirlenir. en kolay ve en ekonomik yol alma akımın düşürme yöntemi olduğundan sanayide çok kullanılmaktadır. 5Yol Vermede Termik. hat akımının olduğundan motorun normal akımının 0.Yıldız /Üçgen Yol vermenin Önemi: Yıldız / Üçgen yol verme yöntemi. Sonuçta yol alma akımı 3 kat azalır. Bu sayede seçilecek termiğin akım sınırlan daha küçük seçilir ve ekonomik olur. bağlantı kontaktördeki kontaklar vasıtasıyla köprülenerek oluşur. Böylece motor normal geriliminde çalışmaya devam eder. Bu sürenin belirlenmesi için motor direk bağlanarak yüksüz durumda çalıştırılır ve kalkınma akımının. Bunu formülle izah edecek olursak : Motorun bağlanması durumunda bir faz sargısına 220V gerilim düşer. motorun faz gerilimine eşit olduğu 5 KW ve daha büyük güçteki motorlarda uygulanır. yükü kaldıramaz ve devir sayısında düşme olur ' e geçerken de darbe şeklinde ani akım artışı olur. Süre uzun tutulursa bu kez motor 1/3 momentle çalıştığından. Bir şebekede A çalışacak 3 fazlı bir motor. İşte belirlenen bu süre yol vermede.3. Bu da 8-10 sn civarındadır. motorun bağlantıda çalışma süresidir. Yol almanın uygun bir anında motorun faz sargıları arasındaki bağlantı açılır sonra motorun sargılan olarak bağlanır. Sigorta ve Kontaktör Seçimi: Termik aşın akım röleleri motor sargılarına seri olarak bağlandığından genellikle hat akımının geçtiği yere değil de faz akımının geçtiği yere bağlanır. Uygulama şu şekilde yapılır: Motor sargılarının U-V-W ve X-Y-Z uçları hiçbir köprüleme ve bağlantı yapılmadan klemens tablosuna çıkarılır. Pratik olarak motor normal devrine geçtiği anda bağlantıya da geçmelidir. önce bağlanan motor düşük gerilimle yol almaya başlar.

Ih değerinde seçilir. Böylece motor çalışmaya geçmiş olur. Paket şalter konumuna getirildiğinde kontakların durumuna göre akım takip edilirse R-S-T fazlarının motorun U-V-W uçlarına geldiği ve U ile Z. Yaklaşık 2. Kontaktör seçiminde de. termiğin akım ayarı belirlenir.akımına göre ayarlanır. 3 fazlı asenkron motorlara paket şalterlerle yol verme devresi. Yani motorun nominal (etiketinde yazılan) akımının 0. 6-Paket tip yıldız/üçgen şalterin incelenmesi: Paket tip şalterler.28.28'de motorlara yol veren paket şalterin diyagramı ve bağlantı şeması görülmektedir. Paket şalter 0 konumunda iken motor sargıları enerjisizdir. devrelerinde aşırı akım rölesi kullanılamaması ve dan ne geçişte sürenin şalteri çalıştıran kişiye göre değişebilmesi nedeni ile günümüzde kullanım alanı yok denilecek kadar azalmıştır. direkt yol vermede kalkınma anında anma akımlarının 3 . kalkınma anında akım 3 kat azaldığından sigorta motorun anma akımının 3-6 katı değerinde seçilmez. Daha önce belirttiğimiz gibi motorlar. A konumuna getirildiğinde motorun U-V-W uçlarına R-S-T fazları gelmekte X-Y-Z uçları ise kısa devre olmaktadır.6 katı akım çekerler. 7-Şemasının çizimi ve uygulanması: Şekil 8. W ile Y uçlarının kısa devre olduğu görülür. yol verilen motorlarda sigorta seçimi gecikmeli tip sigortalardan yapılır ve motorun anma (etiketinde yazılı) akımının 2 katı değerindeki ilk standart değerden seçilir. Şekil 8. hat akımları değildir. V ile X. Çünkü kontaklardan geçecek akım motorun faz akımlarıdır. Böylece çalışma gerçekleşir.58 ile çarpılmasıyla. Ancak yol vermede. Böylece kontaktörün ömrü daha uzun olur. Eğer ekonomiklik düşünülmez ise kontaktör seçiminde daha büyük akımlar taşıyabilecek kontaktörler seçilebilir. termik seçiminde olduğu gibi motorun faz anma akımlarının bir üst standart değerine göre seçim yapılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 85 .

daha randımanlı çalışırlar. 9-Oto trafosu ile yol vermenin incelenmesi: Motorların düşük gerilimle başlatılmasında gerekli olan düşük gerilim.Otomatik Şalter Şemasının Çizilmesi: Otomatik şalter şemasının çizimi çok değişik şekillerde olabilmektedir.8. yol vermede reaktör gibi de kullanılabilirler. Oto transformatörüyle yapılan yol verme devreleri daha pahalıya mal olduğu halde. En çok kullanılan ve ekonomik olan devre şeması Şekil 8. akım Im: Motorun. Bu farklılıklar zaman rölesinin kapalı ve açık kontaklarının birbirinden bağımsız olmasından ve dan e geçişte akımın kesintisiz olması istendiğindendir. 3 fazlı asenkron motorlara otomatik yol vermeye ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Burada dikkat edilmesi gereken husus "Yalıtım" trafosuyla. Temel prensip motor sargısına uygulanan gerilimin azaltılması yoluyla motorun çektiği yol alma akımının azaltılmasıdır. Motor sargısına U2 gerilimi 86 .29. Yalıtım trafosunda primerin sekondere oranı olan a katsayısı 1'dir. çekilen.akım Zm: Motorun. "Yalıtımlı" trafonun farklı şeyler olmasıdır.sargısı Itip: Tip gücü akımı Im=Ih+Itip a = U1 / U2 = Im / Ih Motor sargısına doğrudan U1 şebeke gerilimi uygulanırsa motor şebekeden. nominal akımın kd katı kadar (Im=In. Ih: Hattan.çektiği.kd) akım çekecektir.29'da görülmektedir. Oto transformatörlerinin sargıları düşük gerilimin alınması için kullanıldığı gibi. Kumanda devrelerinde bir. bir oto transformatöründen de sağlanabilir. Şekil 8. Yalıtımlı trafo ise primer-sekonder arasında fiziksel bağlantı olmayan trafo demektir. Yandaki şekilde güç devresinin nasıl olduğu görülmektedir. iki veya daha çok kademeli oto transformatörleri kullanılır. Oto trafoları primer ve sekonderi aynı sargı olan (tek sargılı) transformatörlerdir.

Başlatma butonuna basıldığında A kontaktörü enerjilenir ve A kontağı mühürleme yapar.5A %65. In .In.12.21.kd 50=10. ZR1'in gecikmeli açılan kontağı üzerinden B de enerjilendiği için en fazla %50 kapasiteye ulaşılmasına izin vardır. şebekeye doğrudan bağlandığında 50A akım çekmektedir.kd kd=5 %50için. Im=(U2/U1).5 A Itip = Im . kd 10-Oto trafosu ile yol verme şeması çizilmesi ve uygulanması: Örnek 1 : Nominal akımı 10A olan bir asenkron motor. aynı anda ZR1'in gecikmeli kapanan kontağı da kapanarak C'ye ve ZR2'ye enerji gitmesi sağlanır. Im=0. kd eşitliğinden de şu sonuca varılır. kd = Ih = /U2 / U1)2 . Ih = (1 / a2) .B ve C üzerine enerji gidişi kesilir.10.375A Şekilde. In .30.5 = 12. Hattan çekilen akım Ih = Im / a = (1 / a) .125 = 11.125A Itip = 32. ZR2 rölesi saymayı bitirdiğinde (o da 3sn olsun) ZR2 kontağı kapanarak D kontaktörünü enerjiler ve devrenin en üstündeki D kontağı açılarak A. Böylece reaktans üzerinden enerji geçişi başlar.In. Kd = 21. Bu esnada ZR1 zaman rölesi aktif hale gelir ve saymaya başlar.5A Ih = (U2 / U1)2 . gerilimdeki azalma oranında olacaktır ve Im = (U2 / U1). Belirli bir süre sonra (örneğin 3sn olsun) ZR1'in gecikmeli açılan kontağı açılarak B kontaktörünün enerjisi kesilir. Bu motora %50 ve %65 kademelerindeki oto trafosuyla yol verildiğinde şebekeden çekilecek akımı ve motor akımını bulunuz.kd=(50/100). Alt kesimdeki D kontağı kapanır ve devre durdurma butonuyla durdurulana HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 87 .5=25A Ih = (U2/U1)2 . Im = In.kd şeklinde bir hesaplamayla bulunur. kd = 12.Ih = 25 . Böylece %65 kapasiteye ulaşmaya imkan tanınır.5=32. (U2 / U1) .10.uygulanınca motorun çekeceği akım. In .65. In. Oto trafosuyla yol verme. soruda istenen çalışmayı gerçekleştiren devre görülmektedir.5 .için. In . Şekil 8.

Sonra (M) kontakları kapanır. (ZR) zaman rölesiyle birlikte (S) kontaktörü de enerjilenir. Böylece (S) kontaktörü devreden çıkar. (S) ve (M) kontaktörlerinin aynı anda beraberce çalışmaları. (M) kontakları kapanır ve motor normal şebeke gerilimine bağlanır.31. Örnek 2 : Şekilde üç fazlı bir asenkron motora bir kademeli oto tranformatörüyle yol vermede kullanılan bir bağlantı şeması verilmiştir. Bir süre sonra (S) kontakları açılır ve oto tranformatörü şebekeden ayrılır. Bir süre sonra (ZR) zaman rölesinin kapalı kontağı açılır ve açık kontağı kapanır. Şekilde verilen devrede başlatma butonuna basıldığında. Oto trafosuyla yol verme. sonra (M) kontaklarının kapanması gerekir.kadar bu kontak üzerinden geçerek çalışmayı tam kapasiteyle sürdürür. Motor normal şebeke gerilimine bağlanır. Bu devrede ilk önce (S) kontaklarının açılması. Oto transformatörü devreden ayrılır. (M) kontaktörü enerjilenir. Kapanan (S) kontakları üç fazlı oto transformatörünü yıldız olarak şebekeye bağlar.Motorunu normal gerilimde çalışması durdurma butonuna basılıncaya kadar devam eder. Ani çalışan (ZR) kontağı başlatma butonunu mühürler ve sürekli çalışmayı sağlar. Böyle bir oto tranformatörüyle motora yol verirken. Görüldüğü gibi aşama aşama oto trafosu devreden çıkarılır ve tam kapasite çalışmaya doğru geçiş yapılır. Güç devresinde (S) kontakları kapanır ve motor düşük gerilimle yol almaya başlar. güç devresinde ilk önce (S) kontakları kapanır. 88 .Bu sargılardan geçen yüksek değerli akımlar. Motor kalkındıktan sonra dirençler devre dışı bırakılarak motorun normal gerilim ve akımında çalışması sağlanır. transformatörün yanmasına neden olur. düşük gerilimle yol almaya başlar. (ZR) zaman rölesi enerjilenir. Dirençle yol vermede bir kademeli direnç kullanılabildiği gibi iki veya daha fazla kademeli direnç de kullanılabilir. Transformatörün %65 lik gerilimli orta uçlarına bağlı olan motor. 11-Dirençle yol vermenin incelenmesi: 3 fazlı asenkron motorlara dirençle yol vermeden amaç motorun yol alma anında motora uygulanan gerilimin bir kısmının direnç üzerinde düşmesini sağlamak ve motor sargılarına düşük gerilim uygulayarak motorun çekeceği akımı azaltmaktır. Daha çok kademe kullanılmasının sebebi motoru daha düşük gerilimle kalkındırarak akımını da iyice azaltmaktır. Aksi halde oto transformatörünün üst yarı sargıları kısa devre olur. Şekil 8. Güç devresinde (S) kontakları açılır. bu iki kontaktör arasında yapılan elektriksel kilitleme ile önlenir.

14-Rotoru sargılı motora yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: Rotoru sargılı motorlara iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8. Motora direkt şebeke gerilimi uygulanır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 89 .12-Dirençle yol verme şemasının çizilmesi ve uygulanması: 3 fazlı asenkron motora iki kademeli dirençle yol verme şeması: Şekil 8.32. Asansörlerde genelde bu tip motorlar kullanılır. sincap kafesli asenkron motorların kalkış momentinden daha yüksektir. Bu yöntemde kalkınma akımını düşürmek için rotor sargılarına kademeli dirençler seri olarak bağlanır. Rotoru sargılı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. hem de düşük akımla kalkınma sağlanır. 3 fazlı asenkron motorlara kademeli dirençle yol vermeye ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Bu nedenle rotoru sargılı asenkron motorlara yük altında yol verilebilir. Böylece hem kalkınma momenti maksimum olur.33. 13-Rotoru sargılı motora yol vermenin incelenmesi: Rotoru sargılı asenkron motorların kalkış momenti.

Balataları harekete geçiren sistem aynen araçlarda bulunan frenleme sistemi gibidir. Tek farkı araçlarda balatalar. Motorların balatalı frenleme ile frenlenmesine ait Alman sembollerine göre çizilmiş kumanda devresi Şekil 8.G. Seri üretim aksar. Dönme ataleti ile bir müddet daha dönmeye devam eder. MOTORUN FRENLENMESİ: 1-Frenlemenin önemi ve çeşitleri: Otomatik kumanda devrelerinde çalışan motorları durdurmak için stop butonuna basıldığı zaman motor aniden durmaz. Motoru çalıştırmak için start butonuna basıldığında frenleme bobini doğru akımla enerjilenir ve nüveyi aşağıya doğru çeker. Bu sistem genellikle küçük güçlü motorlarda uygulanır. Motoru durdurmak için stop butonuna basıldığında frenleme bobininin de enerjisi kesileceğinden nüve hızla normal yerine döner. Frenleme düzeneği balataların motor kasnağını sıkmasını sağlar ve motor çok kısa sürede durur.34. 2. Nüvenin aşağıya çekilmesi ile frenleme düzeneği de mekanik olarak balataları motor kasnağından ayırır ve motor mili dönmeye başlar.34' deki devrede motor çalışmaz durumda iken frenleme bobini enerjisizdir ve balatalar kasnağı sıkma vaziyetindedir. mekanik olarak (ayakla) harekete geçerken motorlarda otomatik olarak harekete geçer. Şekil 8. Seri üretim yapan makinelerde motorların durması beklenirse zaman kaybına ve dolayısı ile ekonomik kayıplara neden olunur.Balatalı Frenlemenin Tanıtılması: Motor kasnağı iki tarafındaki balatalar ile sıkıştırılarak durdurulursa bu frenlemeye balatalı frenleme denir. 90 . Balatalı frenleme sistemleri motorlarla beraber imal edilirler. İşte bu olumsuz çalışmaları ortadan kaldırmak İçin stop butonuna basıldığında motorun hemen durması için frenleme sistemleri geliştirilmiştir. Günümüzde kullanılan frenleme sistemleri: • Balatalı frenleme • Dinamik frenleme • Ani durdurma sistemleridir. İş kazaları meydana gelebilir.

Bu sırada stator sargılarına doğru bir gerilim uygulanınca stator sargılarında düzgün ve sabit bir manyetik alan meydana gelir. a. Gerilim azaldıkça frenleme süresi uzar. motor gücüne ve stator sargılarından geçecek akıma göre değişir. Diğer yandan sargılara uygulanan gerilim arttıkça frenleme süresi kısalır.Dinamik frenleme geriliminin hesaplanması: Motor yıldız bağlı ise: Stator sargılarının toplam omik direnci. Formüllerde geçen. Motorları dinamik frenleme ile durdururken stator sargılarına uygulanması gereken gerilim değeri önemlidir. Bu gerilim. Eğer frenleme gerilimine dikkat edilmezse stator sargılan yanabilir. Rotor kutuplan ile statorda meydana gelen kutuplar birbirlerini etkileyerek rotoru kısa sürede durdurur. Rotor kısa devre çubuklarında dolaşan kısa devre akımlarından dolayı rotorda N-S kutuplan oluşur. Dinamik frenlemede kullanılacak doğru akım kaynağının gücü ise: formülünden hesap edilir.Dinamik Frenlemenin Tanıtılması: Motorları kısa sürede durdurmak için stop butonuna basıldığında motor sargılarına doğru akım uygulanarak yapılan frenleme sistemine dinamik frenleme denir.3. Dönmekte olan rotor çubuklarında bir EMK indüklenir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 91 . Frenlemenin oluşması şu şekilde gerçekleşir: Stop butonuna basıldığında motorun enerjisi kesilir ve motor kendi ataleti ile dönmeye devam eder. Bu nedenle dinamik frenlemede gerekli doğru gerilim değeri her motor için ayrı ayrı hesaplanarak tespit edilir.

Buton kontrollü dinamik frenleme devre şeması: Sekil 8. c.83. motora uygulanacak doğru gerilimi bulunuz? ÖRNEK: Etiket değerleri 4 KW. Düz ve ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Zaman rölesi ile motor sargılarına uygulanan DA' nın süresi yani dinamik frenleme süresi otomatik olarak kontrol edilir.35. olan üç fazlı asenkron motorun bir faz sargısının omik direnci 4 olarak ölçülmüştür. Motor sargılarına doğru gerilim uygulanır.. 2850 50hz. 3 fazlı asenkron motorların buton kontrollü olarak dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Böylece motorun frenleme süresi zaman rölesinin ayarı ile sabitlenir.36) 92 . 8A. Bir müddet sonra zaman rölesi normalde kapalı kontağını açarak kendisinin ve DF Kontaktörünün enerjisini keser. = 0.380V. • Düz zaman röleli dinamik frenleme devresi: Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken durdurmak için stop butonuna basıldığında DF kontaktörü ve ZR zaman rölesi enerjilenir. Motora uygulanacak doğru gerilim değerini ve DA kaynağının gücünü bulunuz. (Şekil 8. b. . Motor aynı akımda bağlı olursa.

37.38). Aynı zamanda DF kontaktörü enerjilenerek motor sargılarına doğru akım kaynağından. Şekil 8. röle bobinin enerjisi kesildikten bir süre sonra kontaklar konum değiştirir. Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. doğru gerilim uygulanır ve dinamik frenleme gerçekleşir.Şekil 8. Şekil 8. • Ters zaman röleli dinamik frenleme devresi: Bilindiği gibi ters zaman rölesinde. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 93 . enerjisi kesildikten bir müddet sonra açılarak dinamik frenleme durdurulur. Zaman rölesinin normalde açık kontağı.37'de ters zaman rölesi ile kurulmuş dinamik frenleme devresi görülmektedir.36. d-İki yönde çalışan motorun dinamik frenleme devre şeması çizimi ve uygulaması: Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur. Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir. Devrenin çalışması: Motor çalışır vaziyette iken stop butonuna basıldığında M kontaktörünün ve ters zaman rölesinin enerjisi kesilir ve motor şebekeden ayrılır. 3 fazlı asenkron motorlarının ters zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi.

3 fazlı asenkron motorların ani durdurma anahtarı ile frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Devre düz zaman rölesi ile yapılabildiği gibi ters zaman rölesi ile de yapılabilir. Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8. Devir yönü değiştirme devresi de kontak emniyetli olabildiği gibi buton emniyetli de olabilir (Şekil 8. Şekil 8.Şekil 8. Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar.39).Ani Durdurma Anahtarının Tanıtılması: 3 fazlı asenkron motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir.39.38). Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir. 4. Motoru iki yönde çalıştırma devresine düz zaman rölesi ile dinamik frenleme devresi eklenerek bu devre oluşturulur. İki yönde çalışan 3 fazlı asenkron motorların düz zaman rölesi ile dinamik frenlenmesine ait Amerikan sembollerine göre çizilmiş kumanda ve güç devresi. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır. 94 .38.

Motor ileri yönde normal çalışmasını sürdürürken stop butonuna basıldığında I kontaktörünün enerjisi kesilir ve kontaklarım açar.Motorlarda ani durdurma yapmak için motorun akımı kesilerek ters yönde dönecek şekilde yeniden gerilim uygulanır. Ani durdurma anahtarı motor mili üzerindedir.39). Güç devresi motorların devir yönünü değiştirme devresinde olduğu gibidir. Motor normal çalışırken kapalı konumdadır. Motorun devri tam sıfır olduğunda ani durdurma anahtarı devreyi otomatik olarak açarak motorun ani frenlenmesini sağlar (Şekil 8. ayni anda F kontaktörü enerjilenir ve kontaklarını kapatır. Güç devresinde de motora uygulanan iki fazın yeri değiştiğinden stator sargılarında ters yönde bir manyetik alan meydana gelir ve motor ters yönde dönmek ister. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 95 . Motor ters yönde dönmeye başlayacağı anda açılarak motorun ters yönde dönmesini engeller.

QL' nin Qc' den büyük olması ise cosφ' nin endüktif özellikte olması demektir..(VA) Elde edilir. Reaktif bileşen ise bobinli (manyetik) alıcılarda manyetik akının meydana gelmesi için harcanır.. Toplam reaktif güç Q = QL .. Qc' nin QL' den büyük olması cosφ' nin kapasitif özellikte olması.ÜNİTE 9: KOMPANZASYON SİSTEMLERİ KOMPANZASYON UYGULAMARI 1.) Güçler arasındaki ilişkiyi formülize edersek........ lambalarda ise aydınlatma gücünü meydana getirir.....2). Şekil 1. cosφ.. İşte reaktif gücün azaltılıp güç katsayısı (cosφ)' nin yükseltilmesi işlemine kompanzasyon (güç katsayısını düzeltme) denir. ısıtıcılarda sıcaklığı. Reaktif gücün de iki bileşeni vardır... Kompanzasyon yapılmış (kondansatör bağlanmış) devrenin güç vektör diyagramı şu şekilde çizilir (Şekil 9. Şeklinde olur.(VAR) Görünür güç : S = U.. I..... Aktif güç : P = U.... 96 ........ (Formüller bir faz içindir...... Şekil 9... AA’nın güç vektörü...I.Qc veya Q = Qc ....... Aktif akımın meydana getirdiği güce aktif ( wattlı ) güç.1..54.. Bu da şebekeden daha fazla güç çekmek yani akım çekmek demektir. AA’nın akım ve güç vektörü.....b' deki güç vektöründe.... Yani devreye kondansatörler bağlanır.. reaktif akımın meydana getirdiği güce reaktif (kör) güç ve bu güçlerin bileşkesine ( vektöriyel toplamına) ise görünür (zahiri) güç denir.... I...Kompanzasyonun Önemi: Bilindiği gibi alternatif akını. Reaktif gücün bu bileşenleri vektöriyel olarak birbirinin tam tersi yöndedir. Bunlar: Manyetik alanın oluşumu için bobinlerin harcadığı endüktif reaktif güç (QL) ve kapasitif reaktif güç (Qc)' tür.sinφ.......... AA’nın akım vektörü...QL şeklinde hesaplanır.. dolayısıyla görünür güç (S)' de büyük olur. a.. Güç vektöründeki aktif güç (P) ile görünür güç (S) arasındaki açının cosinüsüne güç katsayısı (cosφ) denir... Güç katsayısını düzeltmek için devreye endüktif reaktif gücün zıttı olan kapasitif reaktif yük eklenir. Reaktif güç (Q) ne kadar büyük olursa cosφ küçük... b. aktif ve reaktif bileşenlerden meydana gelmektedir.....(W) Reaktif güç : Q = U... Aktif bileşen motorlarda mekanik gücü.

Kondansatör eklendiğinde ise cosφ2 büyüyerek görünür güç (S2) azalmıştır. 2.. Üretici yönünden: 1.9. İletkenler daha az akım taşıyacağından ince kesitte seçilir. konut beslemelerinde elektrik dağıtım firmaları tarafından yapılırken orta ve büyük boy işletmelerde.10-3.Uh . 5. Bu nedenle kompanzasyon. Bu da şebekeden daha az güç ve akım çekmek demektir. 2. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 97 . Vektör diyagramında görüldüğü gibi kondansatör bağlanmadan önceki cosφ1 değeri daha küçük ve görünür güç (Sı) dana büyüktür..Şekil 9. Alternatör ve transformatörlerin gücü daha küçük tutulur. 6.. kontrol ve koruma elemanları daha küçük değerlerde seçilir. b. Aynı iletim hattından daha fazla aktif enerji iletilir. 3. Enerjinin üretim ve satış maliyeti azalır. Ancak büyük işletmelerde tüm motorların boş çalışma akımı tek tek bulunamayacağından ve cosφ'nin yeni değerinin ne olacağı tam olarak bilinemediğinden bu yöntem pek kullanılmaz. Qc = V3 . 2.. 4. Üretim. Kayıplar ve gerilim düşümü azalır.. 3.. 3. iletim ve dağıtım tesislerinde kapasite ve verim yükselir.Kompanzasyon un Faydaları: Güç katsayısının düzeltilmesi hem elektrik enerjisini üretenler hem de tüketenler bakımından çok faydalıdır. 4. İletkenler daha ince kesitte seçilir. Besleme transformatörünün ve tesisin kapasitesi ile verimi yükselir. Dağıtım hatlarında kayıplar ve gerilim düşümü azalır.. işletme sahibi tararından yapılması zorunlu hale getirilmiştir. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı. kumanda. Şebekeden daha az reaktif enerji çekilir. Tüketici yönünden: 1.2.KVAR formülü ile hesaplanır. Aynı zamanda elektrik enerjisi ücretinden de kâr demektir.3 Fazlı Motorlarda Güç Katsayısını Düzeltmek İçin Devreye Bağlanacak Gerekli Kondansatör Gücünün Hesabı: Pratik olarak motora bağlanacak kondansatör gücü şu şekilde hesaplanır: Motorun boş çalışma akımı ölçülerek tespit edildikten sonra... 6.Ihb.. Harcanan enerji azalacağından enerji ücreti de azalır.0. Formüldeki: Qc = Motora bağlanacak kondansatör gücü (KVAR) Ihb = Motorun boş çalışmadaki hat akımı (A) Uh = Motora uygulanan hat gerilimi (V)' dir. 5..... Bu nedenle büyük işletmeler için şu yöntem takip edilir: Gereken kondansatör gücünün tayini için tesisin cosφ'sinin ve kurulu aktif gücünün bilinmesi gerekmektedir. Kompanzasyonun faydalarını şu şekilde maddeleyebiliriz: a.. Besleme transformatörü.

tanφ2) olarak bulunur.Kompanzasyon Devre Şemasının Çizilmesi: Alternatif akımla çalışan devrelerde 3 çeşit kompanzasyon ( güç katsayısını düzeltme) uygulama şekli vardır.tancp2 P QC = OL . motor gibi almaçların tek tek kompanze edilmesidir. Bunlar: a. 98 . Tek tek kompanzasyon 9. ısıtıcılar vb. Maliyeti yüksek olduğundan günümüzde pek kullanılmamaktadır. Her alıcıya kondansatör paralel olarak bağlanır.32) Qc = 40.tanφ2) Qc = 60.(tanφ1 .95' e çıkarmak için gerekli kondansatör gücünü hesaplayınız? Çözüm: cosφ1 = 0.4. Kompanzasyon yapılmış devrenin güç vektör diyagramı. Şekil 9.95 – 1 arasına yükseltmek için gerekli kondansatör gücü tablo 9.32 Qc = P . Tesisin kurulu aktif gücü ise tesisteki tüm almaçların (motorlar. gibi) etiketleri üzerinde yazılan güçler toplanarak belirlenir.8 KVAR olarak bulunur.55’tir. Bundan sonra güç vektörü çizilerek aşağıdaki formüller elde edilir ve bu formüllerden yararlanılarak gerekli kondansatör gücü hesaplanır.tanφ2 = P.tanφ1 .Eğer tesiste reaktif sayaç var ise elektrik faturalarından ortalama cosφ bulunabilir. Buna göre. Flüoresan lambanın güç katsayısı cosφ = 0.(tanφ1 . Genellikle Flüoresan lamba. QC = P.( 1–0.4). Şekil 9. tanφ1 = tanφ2= QL P QL QL = P. aydınlatma elemanları. Pratik olarak günün çeşitli zamanlarında birkaç gün süreyle ölçüm yapmak ortalama cosφ'nin tayini için yeterlidir. cosφ'yi 0.3. prensip şeması.707 ise φ1 = 45° ve tanφ1 = 1 cosφ2 = 0. Tek tek kompanzasyon: Flüoresan lamba.tanφ1 Q = P.P.(tanφ1 .1’den bulunabilir (Şekil Şekil 9. cıva buharlı ve sodyum buharlı lambalarda uygulanır.707 ise cosφ değerini 0.Q = P.95 ise φ2 = 18° ve tanφ2 = 0. 4.tanφ2) Örnek: Tesisin kurulu aktif gücü 60 KW ve cosφ = 0.3’te verilen vektör diyagramında ölçülen cosφ değeri ve ulaşılmak istenen cosφ değerinin açıları φ1 ve φ2 olsun.

prensip şeması. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 99 . Merkezi sistemde kompanzasyon ünitesi enerji besleme hattının ana girişine konulur ve röle ekranından kompanzasyon takip edilir. 3–5–7 kademeli reaktif güç kontrol röleleri her an cosφ'yi 0. Merkezi kompanzasyon satılır. Bu iş için çeşitli firmalarca reaktif güç kontrol röleleri imal edilmektedir.95'te sabit tutmak için otomatik olarak kondansatör gruplarım devreye alır veya çıkarır. Şekil 9. Merkezi kompanzasyonda işletmede bulunan almaçların (çalışır durumdaki) ihtiyacı kadar kondansatör grubu devreye alınır.7'de 3–5–7 kademeli ENTES marka RG-Reaktif güç kontrol rölesinin ve kondansatörlerin devreye bağlantı şeması verilmiştir.5). Reaktif güç kontrol rölesinin devreye bağlantı şeması. Atölye. b.7. Grup kompanzasyonu prensip şeması.1.Tablo 9. Bu şekilde kompanzasyon da günümüzde pek kullanılmamaktadır (Şekil 9.5. Grup kompanzasyonu: Almaçlar ile kondansatörlerin aynı şalter ya da kontaktörlerle çalıştırıp durdurulmasıyla yapılan kompanzasyondur. Fluoresan lambaya göre kondansatör güçleri. Merkezi kompanzasyon: Günümüzde en çok kullanılan kompanzasyon şeklidir.6. c. Rölenin ayarlan ve kondansatör gruplarının düzenlenmesi ile ilgili bilgiler röleyi imal eden firmalarca hazırlanan kataloglarda açıklanır. Gruplandırılan alıcılar için ayrı ayrı kondansatör hesabı yapılır. Şekil 9. Bu kataloglar röle ile birlikte Şekil 9. Kondansatör gruplarını devreye alma işlemi elle veya otomatik olarak yapılabilir. Şekil 9. fabrika gibi yerlerde ve mahalleleri besleyen dağıtım trafolarında bu sistem kullanılmaktadır.

Bu taşıma işleminde iletkenler. FLEŞ (SEHİM-SARKMA) Tanımı: Elektrik enerjisinin. Eğer. Hava hattı iletkenlerinin üzerinden geçtikleri yerlere olan en küçük düşey uzaklıkları. Eş yükseklikli direklerde b. iletkenleri taşıyan direkler aynı yükseklikte ise en büyük sarkma. Bu bilgilerin ışığında. ısıya ve kendi ağırlıklarına bağlı olarak sarkma yaparlar.1a). a.ÜNİTE 10: ENERJİ İLETİM VE DAĞITIMI A. iki direk arası mesafenin tam ortasında olur (Şekil 10. bu nokta alçakta olan direğe yakın olur (Şekil 10. Eğer. Tablo 10.1. Fleş 'in şematik olarak gösterilişi (eş yükseklikli direklerde).1. sehim sarkma .1b). iletkenlerin tutturulduğu iki askı noktası (izolatörler)arasında düz bir çizgi olduğu varsayılırsa. Fleş. *Yalıtılmış hava hattı kabloları kullanıldığında bu yükseklik değerleri 0. 100 . direkler arası mesafeye.ok ve bel gibi adlarla da anılır. iletkenleri taşıyan direkler arasında yükseklik (kot) farkı varsa. direkler tarafından taşınır.5 m azaltılacaktır *Bu değerler 21 Kasım 1978 tarih ve 26466 sayılı resmi gazetede yayımlanarak yürürlüğe giren "Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği "Madde 44 çizelge 6'dan alınmıştır. hava hatlarıyla iletim ve dağıtımında iletkenler.salgı . bu çizgi ile iletkenlerin en fazla sarkma yaptığı nokta arası mesafeye. fleş'i (sehimi) şöyle tanımlayabiliriz. fleş denir. Yükseklik farkı olan direklerde Şekil 10.

Çapı büyük iletkenlerde korona kaybı az olur. 7. Titreşim eğilimi. İletkenin bu sayılan nedenlerle oluşan ısı artışlarında. iletkenlerin kopmasına ve kısa devrelere neden olmaktadır. İletken Çapı: Bakıra göre daha az iletkenliğe sahip olan iletkenlerin çapı.İletkenin cinsi HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 101 . 3. Eğer. çok iyi iletkenliğe (geçirgenliğe) sahip olması gerekir. 1. buz. 5. özellikle kar yağışı fazla olan bölgelerde. Mekanik Dayanım: Hava hattı iletkenleri daima dış etkilere ve bunların neden olduğu yüklere maruz kalırlar. Hava hattı iletkenlerinin seçiminde aranılan bazı özellikler vardır. Mekanik dayanım. 2. Bunlar. Mekanik dayanımın azalması. Özgül ağırlık. 1. Bu taşımada iletkenin. Bu durum. iletkenin mekanik dayanımını olumsuz etkiler.B. İletken çapı. gerek atmosferik gerekse kısa devrelerde oluşan akımlardan ve çalışma akımlarından dolayı ısınırlar. çelikalüminyum. İletkenlik: Havai hatlarda kullanılacak iletken malzemenin. Çap büyüdüğünde. İletkenlik. Sehim Miktarını Etkileyen Faktörler: . iletkenliği yüksek olan malzemeden yapılan iletkenler kullanılır ise hatlardaki güç kaybı da o nispette az olur. Isınmadan dolayı mekanik dayanımları azalır. Çünkü iletim sırasında hatlardaki güç kaybının en az olması istenir. iletkene gelen buz yükü. Sehim (fleş): Her iletkenin aynı uzaklıktaki sehimi farklıdır. bronz. rüzgar yükü ve gerilme kuvveti daha büyük olur. Termik dayanım. 3. 6. üzerinden geçtiği yerin özelliğine göre belli bir mesafeden fazla yere yakın olmamalıdır. Hava hatlarına gelebilecek yükler (kar. Sehim(fleş). İletkenleri ısı dayanımları bakımından şöyle sıralayabiliriz. 4.Direkler arası mesafe . rüzgar) ve kendi ağırlığı.iletkenin kullanıldığı buz yükü bölgesi . 5. Bir hava hattı iletkeni. HAVA HATTI İLETKENLERİNİN ÇEŞİTLERİ Elektrik enerjisini. gerilme kuvvetini de taşıyabilecek bir elastikiyete sahip olması gerekir. Bakırın iletkenliğini %100 kabul edersek. emniyetli bir çalışmaya elverişli olması gerekir. iletken tarafından güvenli bir şekilde taşınabilmelidir. aynı büyüklüğe sahip alüminyumun iletkenliği % 61'dir. daha büyük olur.İletkenden çekilecek akım . bakır ve alüminyum. kullanılan iletkenlere ise hava hattı iletkenleri denir. 4. aldrey. İletken çapının büyümesinin faydası da yok değildir. 2. direkler üzerinde taşıyan hatta hava hattı veya havai hat. Termik Dayanım: Hava hattı iletkenleri.

\ 3. Şekil 10. havai hatlarda titreşim meydana getirir. Demet şeklindeki iletkenler. 4.3). Bu bakımdan seçilen iletkenin malzeme yoğunluğu da göz önüne alınmalıdır. Büyük titreşimler hatların kopmasına neden olabilir. Masif Örgülü İletkenler: Masif iletkenlerin kesitleri büyütüldüğünde montajda. iletkenin ağırlığıdır. a. Özgül Ağırlık: İletkeni mekanik dayanım yönünden etkileyen en önemli faktörlerden Biri de. İletken ağırlığının az olması istenir. Masif iletkenler. bazen de içi çelik dışı bakır olarak yapılmaktadır. Rüzgar esmesi. 102 . Aynı veya ayrı cins iletkenlerin birbiri üzerine sarılmasıyla elde edilir. hatların bir saz teli gibi titreşmesine neden olur. yapıldığı malzemenin cinsine ve imal ediliş şekline göre ikiye ayrılır. Şekil 10. 2. Örgülü iletkenlerde katlar.2. Bazı özel durumlarda kesit 16 mm2’ye kadar çıkmakta.6. buzların aniden koparak düşmesi veya ağır kuşların konup – kalkmaları. 7. Bu titreşim uzun bir süre. birbirinin tersi yönde sarılır (Şekil 10.3. taşımada ve kangal haline getirilmelerinde problemler çıkmaktadır. 2. İletkenin mekanik dayanımını artırmak için. Masif örgülü iletkenler ve kat yapıları. Masif örgülü iletkenler. Titreşim Eğilimi: Enerji nakil hatları. Ortası boş örgülü iletkenler. kesit ve kullanılacağı yere göre içine çelik" teller yerleştirilir. Bu yüzden havai hatlarda. Bunu önlemek için masif örgülü iletkenler yapılmıştır. Hava hattı iletkenleri. Masif iletken çeşitleri. sürekli rüzgara maruz kalır. Masif İletkenler: İçi dolu olarak tek cins malzemeden 10 mm2 kesite kadar yapılan iletkenlerdir. Özgül ağırlığı az olan ama iletkenliği de çok zayıf olmayan iletkenler tercih edilir. İmal Ediliş Şekline Göre İletken Çeşitleri: 1. 1.

alüminyum iletkenlerdeki oksitlerin aksine. Aldrey iletkenler.3. Eğer. Bakır iletkenli hava hatları. Meydana gelen oksit tabaka. Formülde (x) kat adedini gösterir. 4. hem de mukavemeti (mekaniki dayanım) iyi olan iletkendir. Örnek: Kat adedi 3 olan örgülü iletkenin damar sayısı: 3x2 + 3x + 1 formülünden. Bu işlemde bakırın mekaniki dayanımı %50'ye kadar artmakta. Bakır iletkenler. Ortası Boş Örgülü iletkenler: Yüksek ve çok yüksek gerilimli enerji iletiminde meydana gelen korona (kaçak) kayıplarını azaltmak için iletken çapı büyütülür. fakat iletkenliği %2. ısı alışverişinin daha hızlı olmasını sağlamaktadır.32 + 3. iletkendir. kimyasal madde üreten tesislerin üzerinden mümkünse geçirilmemelidir. Alüminyum iletkenler: HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 103 . hat mutlaka bu gibi yerlerden geçecek ise. Örgülü iletkenlerde Damar Sayısının Bulunması: Örgülü iletkenleri damarlar meydana getirir. Alüminyum . bakır iletkenin mukavemetini azaltmaktadır. İletkenler arasında belli bir mesafe olmalıdır b. fazlara ait iletkenler iki veya daha fazla sayıda yapılabilir. Örgülü iletkenlerin damar sayılan 3x* + 3x + 1 formülüyle bulunur.017691 Ωmm2/m.çelik iletkenler.89 gr/cm3 ve en yüksek çekme kuvveti 19kg/mm2'dir. Bronz iletkenler. iletkenlere koruyucu maddeler sürülmelidir. özgül iletkenliği 56m/Ωmm2. Bakır iletkenler. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre iletken Çeşitleri: 1. 4. Bakırın mukavemetini arttırmak için soğuk haddeden geçirilir. Demet Şeklindeki İletkenler: Hatlarda meydana gelen korona kayıplarının yanında diğer kayıpları da en aza indirmek için. Alüminyum iletkenler.5 azalmaktadır. Ortası boş örgülü iletkenler.4. Bakır İletkenler: Hem elektriki geçirgenliği yüksek. Şekil 10. Çünkü bacalardan çıkan gazlar. Hava hatlarında kullanılan bakırın 20°C'deki özgül direnci 0. Meydana gelen bu tabaka. hava ile temas ettiklerinde yüzeylerinde zamanla koyu renkli oksit tabaka meydana gelir. Genellikle. aynı cins iletkenlerin birbirlerine sarılması ile elde edilir. Damar sayısı kat adedine ve katlan oluşturan damarların aynı çapta olup olmadığına bağlıdır.çelik iletkenler. 6. 3. Bakır zırhlı . 5. özgül ağırlığı 8. 2. 3. 2.3 +1 = 37 adet bulunur. 1.

5 silisyum ve %0. Geçit direkleri (G) 104 . Ancak. % 98. bakıra göre fazladır. Köşede taşıyıcı direkler (KT) c.5 magnezyum %0.703 gr/cm3. bakıra göre de %87 daha azdır.Çelik İletkenler: Alüminyum iletkenlerin dayanımını arttırmak için.5'i aşmaz. saf alüminyum iletkenlere göre %75 daha fazladır. Ayrıca. Aldrey iletkenler: Tam alüminyum iletkenlerin sakıncalarını gidermek için geliştirilmiş iletkenlerdir. Kullanış Yerlerine Göre Çeşitleri ve Kullanım Yerleri: a.Hava hatlarında kullanılan bakır iletkenlerden sonra gelen en iyi iletkendir. 3. DİREK ÇEŞİTLERİ 1. Bu durum. Aynı akımda. uzun menzillerde ve koruma teli olarak kullanılırlar. çinko ve bakır gibi maddeler katılır. Alüminyum -çelik iletkenlerin kesitleri bakır iletkenlere göre daha büyüktür. direk boylarının uzun seçilmesine neden olmaktadır. Normal taşıyıcı direkler (T) b. Mekaniki dayanımları bakıra göre fazla olmasına rağmen. Kesitleri küçüktür.3 demir bileşiminden meydana gelmiştir. Alüminyum .35 katıdır. 5. 7. Mukavemeti fazla olmasına rağmen iletkenliği alüminyuma göre %15 daha az. C. alüminyum iletkenin aynı kesitteki ağırlığı bakırın yarısı kadardır.7 alüminyum %0. Normal durdurucu direkler (D) d. Son (nihayet) direkler (N) f. iletkenliği düşüktür. özgül direnci 0. Dağıtım (Branşman) direkler (B) g. Bakır Zırhlı Çelik iletkenler: Uzun açıklıklı direkler arası iletimde kullanılan iletkenlerdir(nehir geçmesi. sarp kayalıklı yerler vb. silisyum ve kalay karışımından elde edilen iletkenlerdir. alüminyum iletkenler yerine kullanılır. 4. Fakat merkezde bulunan çelik tel etrafında oluşan manyetik alanın oluşturduğu mıknatıslanma. kırılgan olduğundan montajında büyük özen ister. Bu da korona kayıplarını azaltmaktadır. uzun menzilli direklerde sehimleri. 20 °C'de özgül ağırlığı 2. Eğer büyük akım taşıma kapasitesi gerekiyorsa. Alüminyum iletkenlerin mekaniki dayanımları bakıra göre daha az olduğundan. Köşede durdurucu direkler (KD) e.028277 Ωmm2/m'dir. Galvanizli Çelik İletkenler: Mekaniki dayanımları çok yüksek olan bu iletkenler. Özgül direnci 0. Çelik teller bakır bir tabaka ile kaplanır ve örülerek bu tip iletkenler elde edilir.). özgül iletkenliği 35 m/Ωmm2. ısı kayıplarını muhafaza edebilmek için kullanılan iletken kesiti bakırdan % 61 daha fazladır. kayıplara neden olmaktadır. İletkenliği bakırın 0. Bronz İletkenler: Bakır. Örgülü aldrey iletkenlerin kopma gerilmesi 31–33 kg/mm2 olup. alüminyum iletkenin merkezine çelik tel konularak yapılan iletkendir. Bu iletkenlerin gerilme kuvveti bakıra göre çok fazla olmasına karşın. En yüksek çekme kuvveti ise 8 kg/mm2'dir. 6. silisyum. iletkenlik açısından kötüdür. Ancak bunların karışımdaki oranı %0.0333 Ωmm2/m ve özgül iletkenliği 30m/Ωmm2)dir. Saf alüminyum çok yumuşak olduğundan dayanımını arttırmak için demir. Mukavemetin önem kazandığı iletim hatlarında. bakır kaplı çelik teller arasına bakır teller de sarılır.

Enerji nakil hatlarında. İletkenler izolatörlere bir bağ ile bağlanır. Şekil 10. nehir. İletkenler izolatörlere her iki yönde de durdurucu bağ ile bağlanır. Köşede Taşıyıcı Direkler (KT): Doğrusal olarak giden hattın. Normal Durdurucu Direkler (D) : Enerji nakil hatlarının doğrusal olarak geçtiği yerlerde. kanal. yön değiştirdiği yerlerde (küçük sapmalarda) kullanılan direklerdir. İstanbul Boğazı atlaması (1600 m). Dağıtım (Branşman) Direkler (B) : Enerji hatlarının kollara ayrıldığı yerlerde kullanılan direklerdir. Normal Taşıyıcı Direkler (T): Enerji nakil hattının. d. b. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 105 . c. Üzerlerinde ayırıcı bulunabilir.8. e.7.a.9. doğrusal olarak geçtiği yerlerde. Köşede Durdurucu Direkler (KD) : Düz doğrultuda giden hattın.5. Şekil 10. Şekil 10. hatlara gelen kuvvetleri daha iyi karşılayabilmek için kullanılan direklerdir. Köşede durdurucu direk. Şekil 10. Mesina Boğazı atlaması (İtalya. Son (nihayet) direk. İletkenler izolatörlere nihayet bağı veya durdurucu bağ ile bağlanır. Geçit Direkleri (G): Geçit mesafesi uzun. Normal durdurucu direk. Son (Nihayet) Direkler (N) : Enerji nakil hatlarının başlangıç ve bitiminde kullanılan direklerdir. İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. İletkenler nihayet bağ ile bağlanır.6. iletkenlikleri taşımak için kullanılan direklerdir. boğaz. g. büyük sapmalarında kullanılan direklerdir. Örneğin. karayolu gibi yerlerden geçişlerde (atlamalarda) kullanılan direklerdir. f. 3646 m). genel olarak 7 taşıyıcı direkten sonra 1 durdurucu direk kullanılması uygundur. Normal taşıyıcı direk. Şekil 10. Köşede taşıyıcı direk.

su ve çakılın uygun oranlarda karşılaştırılmasıyla elde edilen beton ile. içinde kullanılan çelik tellere bağlıdır. Taş ve toprakla temel sıkıştırılarak direk dikilir. Bunu önlemek için enjeksiyonla direk diplerine (temele) ilaçlama yapılmalıdır. taşınması kolaydır. Ağaç direkler üzerinde. Ağaç Direklerin Avantajları . Ağaç direkler açık havada kullanıldıklarından. kum. Beton Direkler: Çimento. c. ardıç ve ladin) ağaçların kesildikten sonra tornalanmasıyla elde edilen direklerdir. a. Direğin tepe kuvvetlerine dayanımı.5 m yükseklikte. .35 kV'nin üstündeki gerilimlerde kullanılamaz. Beton direkler tepe kuvvetine göre. dairesel kesitli ve konik şekilde yapılırlar.5-9-9. 16x8 cm ebatında direk numarasını gösteren levha ile erden 3 m yükseklikte. santrifüj betondur. direk tepesi 45 derece açılı olarak kesilir. b. izolatörlerin monte edildiği traversler de betondan yapılmıştır. Ağaç Direklerin Dezavantajları . b. sadece beton kullanılmalıdır. Yapılarına (yapıldıkları malzeme) Göre Çeşitleri: a. normal taşıyıcı ve köşede taşıyıcı direk olarak kullanılırlar. Bu levhalar direğin en kolay görünen kısmına monte edilir. Ağaç Direkler: 35 kV'ye kadar olan gerilimlerin taşınmasında kullanılan. toprak v. Yağmur ve kar sularının direğe zarar vermesini kısmen de olsa önlemek için. maddeler konmamalı. c. Eğer temele beton dökülür ise direğe gelen tepe kuvvetlerinde direk.5-11-11. Demir direkler. . Beton direğin temeline taş. Galvaniz-cıvatalı demir direkler. Bu etkilerin direği çürütmesini önlemek için.2. Eğer direk temeline beton dökülürse. Boyalı-kaynaklı demir direkler.2. Yapılabilen en üstün beton.Hafif olduğundan. . b. 1.Kaçak akımlara karşı güvenlidir.5-10-10. yağmur v. Ağaç direkler. . b. ankastre (temel üst noktası) noktasından kırılabilir. Vibre beton (VBA) direkler. 16x28 cm ebatında ölüm tehlikesi levhası bulunur. yerden 2.Boyama masrafları yoktur. direk kullanılmadan önce ilaçlamaya tabi tutulur. iğne yapraklı (çam. kullanılan betona bağlıdır.b. Ağaç direkler üzerinde iletkenlerin taşınması için. köknar. c.2. Beton direklerde kullanılan.5-12-12.Sökülerek başka yerlerde kullanılabilir.5-1313. 106 . . sürekli olarak dış etkilere (kar. Doğa şartlarından pek etkilenmeyen beton direkler. Standart ağaç direk boylan: 8-8.5 m'dir. . Ağaç direklerin temeline kesinlikle beton dökülmez.Ömürleri uzun değildir. Santrifüj beton (SBA) direkler. . Beton direkler. Ayrıca direğin dibi zamanla çürüyebilir. yüksek dayanımlı çelik tel ve halatları kullanarak.Tepe kuvvetlerine dayanımları azdır.Dış etkilere karşı fazla dayanıklı değildir. Direğin ömrü. izolatörler doğrudan direğe takılabilir veya direkler üzerine monte edilen konsollara sabitlenen izolatör yardımıyla taşınır. Ağaç direkler. titreşim (vibrasyon) veya santrifüj (savurma) yöntemleriyle yapılan direklerdir.Ucuzdur. direğin temelini bir miktar açmak ve ilaçlamak mümkün olmaz.b. 1.) ve ağaca zarar veren haşerelerin etkilerine maruz kalırlar.

Demir direklerin temellerine kesinlikle. taşınması zordur. çaplan ise 50 cm'ye kadar konik. A Tipi direk HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 107 . 9 tipi direk denilince. Orta ve alçak gerilimde kullanılan santrifüj beton direkler tepe kuvvetleri yönünden.Çeşitli amaçlar için kullanılabilir. 1. Beton Direklerin Dezavantajları .Atmosferik olaylardan fazla etkilenmez. . rakamlar profilin yüksekliğini.5I-8U-10U-vel2U veya 8Ik-12Ik-6. Çünkü temeldeki küçük bir eğim. . sadece beton kullanılmalıdır.10 Demir direklerde kullanılan profil çeşitleri.8-29-30-31-32-33-34-35 ve 36 olmak üzere toplam 39 değişik tipte imal edilmektedir. Yapılarında I.Tepe kuvvetleri büyüktür. Bu rakamlar hem direk tipini. Demir Direkler: Her türlü gerilim kademesinde kullanılabilen. Direkler iki şekilde yapılır.Ağır olduğundan. c.5-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-20-21-22-2324-25-26-27-2. tepe kuvveti 9x100 = 900 kg olan direk anlaşılır. bu çaptan sonra ise silindirik şekilde yapılmaktadır. Boyalı-kaynaklı direkler: Genellikle orta ve alçak gerilimde kullanılır. 1-1. Galvanizli-civatalı demir direkler : Yüksek ve çok yüksek gerilimlerde ve kimyasal etkilere maruz kalınan yerlerde kullanılır.Kaçak akımlara karşı güvenlidir. demİr-çelikten yapılmış direklerdir. kum ve toprak doldurulmamalı. taşınırken dikkatli olunmalıdır. Beton Direklerin Avantajları . Özellikle yüksek gerilim için kullanılan demir direk temelleri çok dikkatli yapılmalıdır. Ayrıca yol aydınlatmalarında da sıkça kullanılmaktadır. . Buradaki I ve U. . harfi İse kısa boylu direkleri ifade eder. taş.250 kg'den 3500 kg'ye kadar yapılabilmektedir.Kınlgan olduğundan. Genellikle orta ve alçak gerilimlerde kullanılır. Boyları 8 m'den 26 m'ye.5-2-2. . A Tipi Direkler: 8I-10I-12I-6. Bakımları kolaydır. A ve kafes tipi demir direkler kullanılmaktadır.Uzun ömürlüdür. 2.5-3-3.11. k Şekil 10. uzun ömürlü olmaları ve tepe kuvvetlerinin her türlü ihtiyaca cevap verebilecek kapasitede olması nedeniyle tercih edilirler. Montaj zorluklan vardır.5Uk-8UklOUk ve 12Uk olarak adlandırılırlar. Demir direkler. Direk üzerine şablonla direk numarası ve ölüm levhası işareti yapılır.örneğin. U ve L şeklinde profiller kullanılır. Alçak gerilim şebekelerinde. A tipi direk yapımında kullanılan profilin şeklini. I Tipi U Tipi L Tipi Şekil 10. hem de direk tepe kuvvetinin % 1 'ini göstermektedir. yukarıda bariz olarak direğin bir yana doğru eğimli olmasına neden olur.

12. 1-2-3-4-5 rakamları ise direğin tepe kuvvetinin mukavemetini (dayanımı) gösterir. Kullandıkları Hattın Gerilimine Göre Direk Çeşitleri: a.13. Taşıdıkları Devre Sayısına Göre Direk Çeşitleri a. Şekil 10.Kafes Tipi Direkler: L tipi profillerden yapılan kafes direklerde. direğin hem alt. Yüksek ve çok yüksek gerilim direkleri.14. hem de üst kısmı kare teşkil edecek şekilde dizayn edilir. Şekil 10. Kafes tipi direk 3. Tek devreli direkler. hafif ve ağır kafes direkler olarak İkiye ayrılır. b. 4. Kafes tipi direkler Klk-K2k-K3k-K4k-K5k ve K1-K2-K3-K4-K5 olarak numaralandırılır. Çok Devreli Direkler : İki ve daha fazla alternatif akım iletkenlerini taşıyan direklerdir. Burada. Örneğin. k harfi direğin kısa boylu olduğunu. Tek Devreli Direkler : Sadece bir alternatif akım devresi iletkenlerini taşıyan direklerdir. K harfi direğin kafes tipinde olduğunu. Çok devreli direkler. b. Orta gerilim direkleri. 108 . c. Kafes tipi direkler. Alçak gerilim direkleri. Şekil 10. rakam 3 ise tepe kuvveti 3x1000=3000 kg'ye dayanabilir.

İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. 3. DİREK BAŞI DONANIMLARI Elektrik enerjisinin direkler vasıtasıyla taşınmasında. 2.Taşıyıcı Travers : Taşıyıcı direklerde kullanılan traverslerdir.Korkuluklar .Durdurucu Travers : Taşıyıcı traverslere bağlanan iletkenlerin daha gergin durması için kullanılan traverslerdir. İletken sayısı. . Traversler kullanıldığı direğe göre isimlendirilirler.Camper 1. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 109 .Kaçak akımlara karşı çok güvenli değildir. İzolatör ve direk tipi.Ömürleri uzundur. a.Tepe kuvvetleri büyüktür. . D. . İletkenler taşıyıcı bağ ile bağlanır. . Bunlar. Traversler ve Görevleri : Enerji nakil hatlarında kullanılan iletkenleri birbirinden ve direkten. Travers seçiminde bazı unsurların göz önünde bulundurulması gerekir. c. e.Traversler . beton veya demirden yapılan elemanlardır. İletkenin gerilme kuvveti ve ağırlığı. Tesisin kuruluş yeri.15. direkler üzerinde bazı donanımlara ihtiyaç vardır.Köşe Traversleri : Hatların yön değiştirdiği yerlerde kullanılan traverslerdir. Demir Direklerin Avantajları .Damperler .Rutubet etkisine karşı boyanmalıdır. Bu hususlar. 1. b. Onarımları kolaydır. .Maliyeti yüksektir. İletkenler izolatörlere taşıyıcı bağ ile bağlanır. d. Demir Direklerin Dezavantajları . İşletme gerilimi.Şekil 10.İzolatörler .Taşınmaları ve montajları kolaydır. belli bir mesafede tutmaya ve taşımaya yarayan. Orta ve yüksek gerilimde kullanılan demir direkler.

Cam izolatörler. hem de dielektrik dayanımı daha yüksektir. elektrik akımına karşı büyük direnç gösteren. başlangıç ve bitiş noktalarındaki direklerde kullanılan traverslerdir. İzolatörlerin. Saydam olduklarından kırık ve çatlakları kolayca görülebilir. Porselen İzolatörler Isıl ve mekaniki dayanımlarının yüksek olmasından dolayı. Porselenin dielektrik dayanımı (60-70 kV/cm) cama göre daha azdır. Dielektrik dayanımlarının (140 kV / cm) porselene göre daha fazla. fiziki zarar görme olasılığı azdır. Demir-çelik traversler (demir direklerde). 1. İzolatörün dielektrik dayanımını artırmak için. porselen izolatörlere göre.Nem. pahalı olmaları nedeniyle özel durumlar haricinde şimdilik kullanılmamaktadır. İzolatörler ve Görevleri: Enerji nakil hatlarını ve baraları. Cam İzolatörler Yapım malzemesi cam olan izolatörlerdir. tespit edildikleri yerden yalıtan ve taşıyan elemanlara izolatör denir. ışığı geçiren bir madde olduğundan. kullanım alanlarını artırmıştır.Son (Nihayet) Traversi : Hava hatlarının. porselene göre daha çabuk yoğunlaşır. güneş ışığında daha az ısınır. çok eskiden beri kullanılan izolatörlerdir. Bu da cam izolatör üzerinde pisliklerin toplanmasına ve kaçak akımlara neden olur. Bunlara ilaveten. ancak maliyeti yüksek olduğundan pek kullanılmamaktadır. Epoksi reçineli izolatörler. c. epoksi reçineli izolatörler de yapılmakta. kolayca temizlenmesine yardımcı olur. porselen izolatörlere göre daha küçük olduğundan. ince bir sır (porselen) tabakasıyla kaplanarak yüzeyinin pürüzsüz (deliksiz) olması sağlanır. Epoksi Reçineli İzolatörler Mekaniki dayanımı çok iyi olan bu izolatörler. b. c. maliyetlerinin ise ucuz olması. . iletkenlere gelebilecek yükleri emniyetli bir şekilde taşıyabilmeleri için mekaniki dayanımlarının da iyi olması gerekir. Porselen İzolatörlerle Cam İzolatörlerin Karşılaştırılması: . b. % 25 feldspat ve % 25 kuvars'ür. İzolatörler. Sert porselenden yapılan izolatörlerin yapı maddeleri.Cam izolatörler şeffaf olduğundan. . porselen ve camdan imal edilirler. a. Yapıldığı malzemenin cinsine göre travers çeşitleri . Taşıdığı İletkenin Gerilimine Göre İzolatör Çeşitleri 110 .Cam izolatörlerin termik genleşmeleri. kirlenen izolatörlerin yağmur sularıyla. Yapıldığı Malzemenin Cinsine Göre İzolatör Çeşitleri a Porselen izolatörler. % 50 kaolin. . porselen izolatör daha çok ısınır. Beton traversler (beton direklerde). Ortam ısısının değişmelerinde üzerlerinde nem toplamaları atlamalara neden olur.İletkenler izolatöre durdurucu bağ ile bağlanır. çatlama ve kırılmaların tespiti daha kolaydır.Cam İzolatörler. porselen izolatörlerde daha zordur. sıcak ve soğuk hava şartlarına dayanıklı malzemeler olan.4. 2. hem daha ucuz. . 5.Branşman (Kol) Traversi : Havai hatların kollara ayrıldığı yerdeki direklerde kullanılan traverslerdir.Cam. cam izolatör üzerinde. Bu istenmeyen bir durumdur. Yüzeyin pürüzsüz olması. ortam ısısının değişmesinde. 2.

Orta gerilim izolatörleri. Yüksek ve çok yüksek gerilim izolatörleri. Zincir izolatörler. Camper için kullanılacak iletken kesiti. 3. Damper (amortisör) ve Görevi: Enerji nakil hatları çeşitli nedenlerle titreşim yaparlar. Korkulukların ebatları ve tipleri kullanılacağı direğe göre değişiklikler gösterir. kar ve buzların kırılarak dökülmesinden kaynaklanan titreşimler ile rüzgarın neden olduğu titreşimlerdir. kopmalarına neden olabilir. Açık arazilerden. Bağlantı için genellikle klemens kullanılır. bir taraftaki direkte 1 adet. b. . Korkuluklar ve Görevleri: Korkuluklar demir direklerde kullanılır. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 111 . büyük vadilerden. Camper (gevşek irtibat) ve Görevi: Burdurucu direklerde. birleştireceği hattın kesitiyle aynı olmalıdır. nehir ve boğaz atlamalarından geçen iletim hatlarında Stockbndge damperler kullanılır. Bu titreşimler. 5. Damperlerin hat üzerindeki konumları ve sayıları. Kullanma Yerlerine Göre İzolatör Çeşitleri a. . c. direklere çıkmalarını önlemek İçin kullanılan. İnsanların ve tırmanma özelliğine sahip canlıların. izolatörlere yakın yere monte edilen elemanlara damper denir. İletkenlerin ağırlığından dolayı izolatörlere binen yükü bir kaç kat daha artırarak.a. İşte bu titreşimlerin etkisini a2altmak için. 4. her iki taraftaki direkte ikişer adet damper kullanılır. Alçak gerilim izolatörleri.Direkler arası mesafe 500m<a<1500m ise.Direkler arası mesafe 200m<a<500m ise.Direkler arası mesafe a<200m ise. Bunlar. ağır kuşların konması ve havalanması anındaki titreşimler . her iki taraftaki direklere birer adet. Mesnet izolatörler. ayırıcı monte edilmiş direklerde ve saplama hatalarda. metalden yapılmış elamanlardır. direk üzerinde enerji nakil hatlarının giriş ve çıkışını birleştiren iletkenlere camper denir. Şekil 10. b.16. . Geçit izolatörler. c.

EMO Transformatör Merkezleri Yapımında Dikkat Edilecek Esaslar. 112 . Diğer özel sistemlere ilişkin ulusal ve uluslararası standartlara uyulacaktır. Anma Gerilimleri 1 kV'un Üzerinde Olan Kuvvetli Akım Tesislerinin Kurulması için Yönetmelik. e.ÜNİTE 11: ELEKTRİK MESLEK RESİM A. Türk Telekom A. Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği. Elektrik ve elektronik iç tesisat uygulama projeleri. k. Elektrik Tesislerinde Emniyet Yönetmeliği. Liste dışı sembol kullanıldığında mutlaka açıklama listesi verilecektir. Proje ölçekleri. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Elektrik Mühendisliği Proje Düzenleme Esasları.TESİSAT PLÂNININ ÇİZİMİNDE UYULMASI GEREKLİ KONULAR ELEKTRİK PROJELERİ UYGULAMA STANDARTLARI 1. p. f. q. Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği. d. Projelerde EMO tarafından belirlenen semboller kullanılacaktır. yürürlükte bulunan kanun. a. Projelerde kullanılacak tüm malzemelerin zorunlu standartlara uygun olacağı ve uygulama projelerinin yapımında. TSE Yangın Yönetmeliği. imar yönetmeliğine uygun onaya sunulacak. Asansör Yönetmeliği. h. ölçek proje düzenlemesine uygun değilse. c. r. l. EMO Yüksek Yapılar Yönetmeliği. Bayındırlık ve İskan Bakanlığı Mimarlık ve Mühendislik Hizmetleri Şartnamesi. 4. Elektrik Dağıtım Tesisleri Genel Teknik Şartnamesi. TSE Paratoner Yönetmeliği. TEDAŞ Elektrik Enerji Tesisleri Proje Yönetmeliği. Elektrik Tesisleri Kabul Yönetmeliği. n. büyütülebilecek veya açıklayıcı detaylar verilecektir. m.Ş. i. Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği. 3. g. Projeler. b. EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R Dağıtım İç Tesisat Yönetmeliği. mimarî proje ölçeklerinde hazırlanacak. yönetmelik ve EMO (Elektrik Mühendisleri Odası) proje standartlarına uygun olarak hazırlanacaktır. j. 2. o. Bina İçi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi. mimarî plânlara uygun olacak ve en azından aşağıdaki ölçeklere uyulacaktır. • Vaziyet Plânlan : 1/1000 • Kat Plânları: 1/50 • Ayrıntılar: 1/20 5.

özel harf ve yazılarla kodlandırılacaktır. zeminden 190 cm yukarıda. Kat plânlarında. Ancak normal kat giriş katın aynı olsa bile ayrı çizilecektir. 16.siyah. zayıf akım hatları 0. Simetrik bölümler tam olarak gösterilecektir. koruma iletkeni yeşil bantlı . 10. kolon. 20. Projelerde kullanılan tüm elemanların yerleri tam olarak belirtilecek ve en azından aşağıdaki standartlara uyulacaktır. 18. Kat plânları üzerinde iletken kesitleri ve sayıları ile boru çapları belirtilecektir. Bir buata en çok 4 bağlantı ucu gelebilecek. Ancak kapsamlı yapılarda zayıf akım ve kuvvetli akım projeleri ayrı paftalara çizilecektir. şaft ve ışıklık gibi mimarî ayrıntılar projede belirtilecek. yatay plânlar yanında her sistem için ayrı ayrı tek hat şemaları verilecektir. Özellikle baca. S . 19. 17.0. kuvvetli akım kolon hatları 0. Projelerde mimarî plânlar 0. 15.gri. yangın ihbar sistemi projelendirilecektir. ayrıca boru çaplarının belirtilmesine gerek yoktur. f. Konut projelerinde. baca ve baca çevresinden tesisat geçirilmeyecektir. Banyo ve mutfak gibi bölümlerdeki yerleşim kat plânlarında gösterilmeli ve ıslak hacimlerde kullanılacak buat ve anahtarlar ıslak hacim dışında olmalıdır. Kesme kapasitesi imalât sınırını aştığı durumlarda. Anahtarlar. Tablolar.5 mm. b. Projelerde iletken renk kodlan aşağıdaki şekilde belirtilmek zorundadır. zeminden 220 cm yukarıda.6. kullanılan iletken renkleri tanımlanacaktır. kalınlıkta çizgi ile çizilecek. kullanılan tüm pano ve dağıtım kutuları. kapılardan 30 cm. Projelerde. Buatlar.3 mm. c. faz iletkeni gri veya kahverengi seçilecektir. 30 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. Basit yapılar dışındaki 200 m2den büyük yapılarda. Prizler. zeminden 40 cm yukarıda. Özel durumlarda ise. nötr iletkeni açık mavi. e. bu sayı aşıldığında kare buat veya ek kutusu konulacaktır. a. Aplikler. Zorunlu durumlarda. 8. 7. 14.0. T .2 mm. kuvvetli ve zayıf akım aynı pafta üzerinde gösterilebilir. iç mimarî tasarıma ve mekanik tesisat yerleşimine dikkat edilecektir. Tesisatın ne şekilde yapılacağı. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 113 . 110 cm yukarıda.6 mm. Projeler hazırlanırken. 13. Ana tablodaysa 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. a.4 . 9.2 . Betonarme kirişlerin yanına zorunlu kalınmadıkça buat ve ek kutusu konulmayacaktır. 11. duvar birleşim noktalarından ve pencerelerden 50 cm uzakta olacaktır. c. Projelerde. b. faz iletkenleri TSE standartlarına uygun olarak R . eğer autocad ile çizim yapılmamış ise bütün yazılarda şablon kullanılacaktır. Yukarıdaki elemanlar. Açıklamalar kısmında standart boru çapları ve içinden geçebilecek iletken kesitlerinin belirtilmesi durumunda. çevrenin özelliğine uygun bir koruma sınıfında yapılacaktır. Üç fazlı sistemin devamı durumundaki bir fazlı sistemde. zeminden 200 cm yukarıda. d. ana tablo yükleri bölünerek 300 mA eşik korumalı kaçak akım koruma rölesi kullanılacaktır. 12.kahverengi seçilecektir. özel sızdırmazlığı sağlanmış buat ve ek kurulan kullanılacaktır. birbirinin aynı olan katlar için tek plân verilebilecektir. linyeler 0. Kat tabloları girişinde. Üç fazlı sistemlerde.sarı.

Ana besleme hattı ve kolon hatları için. tablolardan çıkış sırasına uygun olarak numaralandırılacak ve uzun hatlarda linye numaraları yanına beslendikleri tablo kodu da yazılacaktır. 34. Aydınlatma ve priz linyeleri ayrı ayrı olacaktır. 28. 32. kamaşma olayının en az düzeye indirilmesi için üç fazlı besleme yapılmalıdır. 114 . gerekçesi belirtilecek ve uygun klemensle bağlantı sağlanacaktır. İletken kesitleri. Sayaç tabloları. kesiti. alüminyum iletken olması durumunda ise. Banyolarda en az iki (çamaşır makinesi ve elektrikli şofben gücüne uygun). 26. 33. Tabloların yükleme cetvelleri. 24. 25.nötr kesmeli olacaktır. sorti cins ve sayılarını. yüklerin özelliklerini. katlarda aynı mahalde ve bir arada olacaktır. ana besleme. aydınlatma hesapları. Kompanzasyon yapılmayan tesislerde. sodyum ve cıva buharlı v. cinsi ile ana tabloda hangi faza bağlı olduğu. elektrikli fırın ve elektrikli su ısıtıcısı gücüne uygun) olacaktır. Kalorifer dairesinde aydınlatma ve kuvvet tesisatı tam olarak gösterilecektir. a.b. mutfaktaysa en az üç bağımsız priz linyesi (bulaşık makinesi. aydınlatma için birden fazla. sayaç anma akımları belirtilecektir. sonra sigorta kullanılacaktır. Priz linyelerıne en çok yedi priz bağlanabilecek. b. açık olarak belirtilecektir. 30. c. semboller listesi. açıklamalar. "Proje ve Teknik Uygulama Sorumlusu" ve yapı ile diğer bilgilerin bulunduğu kapak. linye güçlerini. Basit yapılar için. tablo açılımları. gerilim düşümü ile akım yönünden kesitlerin incelenmesi. Prizlerin kullanma amacı ve güçleri belirtilecek. mimarî kat sayısına uygun olarak çizilecek. 31. 36. Yapı bağlantı hattı kesiti. Tabloların giriş ve çıkışlarında yük akış yönüne göre önce şalter. Bina ana beslenme hattının kesiti ve cinsi. 29. 35. Bölümlerin özelliklerine ve kullanım amaçlarına göre aydınlatma hesabı yapılacak. üç fazlı priz için en az 600 watt kabul edilecektir. 27. enerji tasarrufu açısından da değerlendirilerek armatürlerin cins ve güçleri seçilerek kat plânları üzerinde gösterilecektir. 23. ana tablodan itibaren kolon hattı uzunluğu. sigorta cins ve kesme kapasitelerini ve gerekli diğer bilgileri kapsayacaktır. İşyerleri ve atölyelerde. ortak amaçlı kullanılan tüm tesisat bu tablodan beslenecektir.5 mm2 kesitinde bakır iletkenle tesis edilecektir. açık durumda ve enerjisiz olacaktır. Projelerde sayaç panosu detayı verilecektir. tabloların isimleri. kolon şemaları. tablo yükleme cetvelleri. Kolon şeması. konutlar için bu kesit bakır iletken olması durumunda en az 6 mm2. 22. toprak hatlı olacaktır. Ortak çatılı ve birden fazla girişi olan binalar bir noktadan beslenecektir. Şalterlerin hareketli kontakları. besleneceği direk no'su gibi bilgiler projede belirtilecektir. Aydınlatma ve priz linyeleri ile priz sortileri en az 2. kullanma amacı belli olmayan priz güçleri bir fazlı priz için en az 300 watt.flüoresan kullanılan bölümlerde. vaziyet plânı. Lâmbadan lâmbaya geçiş yapılması durumunda. güçleri. sayaç panosu detayı. ancak priz güçleri toplamı 2000 VA'i geçemeyecektir. gerilim düşümü ve akım yoğunluğu kontrolü yapılarak saptanacaktır. Projelerde. ayrıca akıma göre kontrol edilecektir. sigorta ve şalter anma değerleri. Projelerde. aydınlatmada en az 12 watt/m2 esas alınacaktır.21. keşifler ve gerekçe raporunu kapsayacaktır. Kat tabloları ana kesicisi.) kullanılması durumunda. Kolon hatlarının katlar arasındaki iniş ve çıkış noktalan. faz . en az 10 mm2 olmalıdır. Bina genel kullanımına yönelik ayrı bir sayaç ve sayaç tablosu olacak. en uzun ve en yüklü linye hattı için gerilim düşümü hesabı yapılacaktır. gaz deşarjlı lâmbaların (flüoresan. Bütün prizler. Kolon linye hatları. ampul başına gerekli kapasitede kondansatör paralel bağlanacak veya kondansatörlü balast kullanılacaktır. kolon. talep faktörleri dikkate alınacak ve gerilim düşümü talep faktörüne göre hesaplanacaktır. Ancak. yaklaşık uzunluğu.

Ş. B. Sorti hattı (ışık) 1. e. Konutlarda en az iki. anma gücü ve kumanda şekli projede gösterilecektir. her konuta bağımsız hat düşünülerek projelendirilecektir. 2. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Yasası. bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır. kattaki toplam telefon sortisi sayısının % 20 fazlası kapasitede olacaktır. 3458 sayılı Mühendislik ve Mimarlık Hakkındaki Yasa. Bina içi Telefon Tesisatı Teknik Şartnamesi'ne uygun olarak hazırlanacaktır. BORU ÇAPLARI VE SİGORTA SEÇİMİ 1. 38. EMO tüzüğü ve ilgili yönetmelikleri. bina ana girişindeki dağıtım kutusu dışında katlarda da aynı özellikte ara dağıtım kutuları kullanılacaktır. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. "EMO Ortak Anten TV / R ve Kablo TV / R İç Tesisat Yönetmeliği" ne uygun olarak hazırlanacaktır. İç tesisatta iletken kesitinin akıma göre seçilmesi pratik ve en doğru yoldur. c. a. Telefon tesisatı projeleri. Her konutta en az bir TV / R prizi olacaktır. Çok aboneli ve çok katlı binalarda. 39.5mm2 Linye hattı 2. KTDK. bina kablo TV bağlantı kutusu konulacaktır. Projelerde tüm malzemeler. binadaki toplam abonelere yetecek sayıda çıkışa ve % 20 yedek kapasiteye sahip olacaktır. BTDK ile dış telefon bağlantısı için bina çıkışına kadar içinde kılavuz tel olan boş boru bırakılacaktır.5mm2 Sorti hattı (priz) 2. Diğer zayıf akım projeleri yapılırken. konut içinde dağıtıcı (tapoff) kullanılacaktır. 37. Bina girişine. Bu projelerde aşağıdaki noktalara dikkat edilecektir. o kattaki toplam telefon sortisi sayısından % 20 fazla telefon sortisi bağlantısına uygun olacaktır. gerilim düşümü hesabı ile kontrol edilir. HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 115 . Konut içinde birden fazla TV / R prizi olması durumunda. Hidrofor motoru. Tesisat bağımsız abonelendirmeye uygun olarak. Yapı içi TV / R tesisatı projeleri. Bu seçimde saptanan kesitin uygunluğu. işyerlerinde en az üç adet telefon sortisi olacaktır.d. 1.5mm2 Kolon hattı 4mm2 Ana kolon hattı 6mm2 Tesisin yerine ve gücüne göre ana kolon ve kolon hatlarında daha büyük kesitler kullanılır. binadaki toplam telefon sortisine yetecek kapasitede ve % 20 yedek hat bağlantısına uygun bina telefon dağıtım kutusu (BTDK) konulacaktır. Türk Telekom A. d. Kat telefon dağıtım kutusu (KTDK) ile BTDK arasına çekilecek kablo. 3194 sayılı İmar Yasası.İLETKEN KESİTLERİ Elektrik iç tesisleri yönetmeliği madde 52'ye göre değişik hatlarda kullanılacak en küçük bakır iletken kesitleri aşağıdaki gibidir. Bina girişinde TT 'nin bağlantı yapması için. Bu kutu.TESİSATTA KULLANILAN KABLOLARIN KESİTLERİ. Bu kutu ile dış kablo TV bağlantısı için. b. 66 ve 85 sayılı KHK ve 7303 sayılı yasa ile değişik 6235 sayılı TMMOB Yasası. ilgili ulusal (varsa) ve uluslararası standartlara uyulacaktır. en az TSE Belgesi'ne sahip olacaktır ifadesi yazılacak ve projeye aşağıdaki yasa ve yönetmeliklere uyulacağı ifadesi eklenecektir.

116 .

1-Yalıtılmış iletkenlerde kullanılan harf ve anlamları.5-16-21-29-36-42 mm HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 117 . Tesisatta kullanılacak borunun cinsi ise. tesisatın yapılacağı yere göre belirlenir. PVC.Tablo 11. içinden geçirilecek iletken sayısı ve kesitine göre seçilir. diğerleri sıva altı tesisat borularıdır. 2. gaz boruları (ştalpanzer. Tablo 11. peşel.5-16-23-29-36-48 mm Çelik veya Ştalpanzer 11-13. Tesisat yapımında. çelik) ve spiral borular kullanılır. Bu boruların üretildikleri çaplar aşağıdaki gibidir: Bergman 9-11-13.2-Alçak gerilim tesisatlarında kullanılan bazı iletkenler.BORU ÇAPLARI Kullanılacak borunun çapı. İç tesisatta her linye için ayrı bir boru kullanılır. bergman. Bergman borular sıva üstü.

Hesaplanan bu akımın bir üst değeri olan sigorta akımı cetvellerden seçilir. Ana kolon sigortası tesisin ana kolon hattını koruma amaçlıdır. Aydınlatma panolarında priz linyeleri için 16 A aydınlatma linyeleri için 10 A ve zil devreleri için 6 A'lik sigortalar kullanılır.3. linyenin çektiği akım hesaplanır.5-16-21-29-36-48 mm 8-14-18-26-37 mm Tablo 11.Borulardan geçirilecek iletken sayıları. ana kolon hattı başına yangın korumalı kaçak akım rölesi. sayaç girişine mühürlü 32 A'lik kofre sigortası ve kaçak akım rölesi konulur.SİGORTA SEÇİMİ Aydınlatma tesislerinin girişine konan otomatik kofre sigortasından sonra.Peşel Spiral (Bükülgen) PVC 8-14-18-26-37 mm 11-13. Aydınlatma tesislerinde sigorta tespit edilmeden önce. Tesisatın çektiği akıma göre daha büyük sigorta değerleri seçilmelidir. linye gücü belirlenerek. 118 . Bu değerler kullanılabilecek en az değerlerdir. Ana kolon sigortası seçilirken bu hattın çekebileceği en çok akımın altındaki ilk sigorta standardı seçilir. 3.

şapkalı ve kolon sigortası olarak 5 şekilde üretilir. Kullanıldığı yere göre duvar. Motor. İki karakterde üretilir: L (B) Hat Tipi (Hızlı.Otomatik sigorta akım standartları HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 119 . elektrikli cihazların aşırı yüklere ve kısa devrelere karşı korunmasında kullanılır. Buşon akımları şöyledir: 6-10-16-20-25-35-50-63-80-100-125-160-200 A. Özellikle motorların kalkınma anında çektikleri kısa süreli akımlardan etkilenmezler. priz ve kumanda devrelerinin korunmasında kullanılır. Aydınlatma. Tablo 11. gövde kapağı. b-Otomatik Sigortalar (W Otomat): Bağlı bulunduğu devreyi tam otomatik (termik-manyetik) olarak koruyan bir şalterdir.4. aşırı akımlarda ise gecikmeli açarlar. buşon ve buşon kapağından oluşur.iletken kesitlerine göre sigorta akımları. transformatörlerin. İç tesisatta kullanılan sigorta ve koruma elemanlarını kısaca tanıyalım: a-Buşonlu Sigortalar: Gövde.5. gecikmeli): Cihaz koruma özelliğine sahiptir ve gecikmeli olarak devreyi açar. tablo. G (C) Cihaz Tipi (Yavaş.Tablo 11. Kısa devrede devreyi anî açarlarken. gecikmesiz): Hat koruma özelliğine sahiptir ve anî olarak devreyi açar. kofre.

Topraktan yalıtılmalıdır. birçok cihaz ve tesisleri aşırı akımlardan korurlar. Bu amaçla duyarlı bir kaçak akım koruma rölesi kullanılırsa. Kaçak akım koruma rölesi kullanılırken göz önüne alınacak konular: 1-Tüm tesisat koruma rölesinden geçmelidir. Bunlar. arıza durumlarında ortaya çıkan. Prensip olarak. Aradaki fark diferansiyel rölenin açma sınırına ulaştığında devreyi otomatik olarak keser. Birincisi. b)Yangın Koruma: 300 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. Eğer hatta hatalı bir değer oluşursa. insanların dokunabileceği iletken veya gövdelerdeki sakıncalı gerilimleri önler. 00-0-1-2-3-4 olmak üzere altı boyda üretilen bıçaklı sigortaların akım standartları şöyledir: 6-10-16-20-2532-35-40-50-63-80-100-125-160-200-250-315-400-500-630-800-1000-1250-1600 A. Normal kısa süreli aşırı akımlarda devreyi hemen açmazlar. hattı açarak koruma sağlar.c-Bıçaklı (NH) Sigortalar: Kablo. hattaki akımın vektöryel toplamı sıfıra eşit olmalıdır. Anma hata akımı hayat korumada 30 mA yangın korumada 300 mA'dir. Bu sebeple yangın koruma röleleri canlıları kaçak akımdan korumak için değil. Kaçak akım değeri 300 mA'e ulaştığında. Gerilimden bağımsız ve elektromanyetik prensibe göre çalışan bu röleler iki şekilde üretilirler: a)Hayat Koruma: 30 mA'e duyarlı kaçak akım koruma röleleri. buna sebep cihaza giren ve çıkan akımların farklı olmasıdır. d-Kaçak Akım Koruma (Diferansiyel) Rölesi: En önemli ve kapsamlı koruma önlemlerinden biri de kaçak akım şalterleridir. hattı koruyarak yangın tehlikesini önlemek için kullanılır. nötr hattından da dönmelidir. gerilim altındaki iletken parçalara insan ve hayvanların doğrudan dokunarak oluşabilecek ölüm tehlikesini önler. elektrik arkının oluşturduğu ısıdan dolayı yangın tehlikesi oluşmaya başlar. Kaçak akım koruma röleleri 1 fazlı iki kutuplu ve 3 fazlı dört kutuplu olarak üretilirler. 5-Tesis işletmeye alınmadan önce test butonu yardımıyla koruma rölesi ve devresi denenmelidir. 3-Korunacak cihazların yalıtımı tam olmalıdır. Eğer fazdan geçen akımın 30 mA kadarlık bir kısmı geri dönmüyorsa (Örneğin. Gövde ve buşondan oluşan bıçaklı sigortaların buşonları özel sigorta pensi ile takılıp sökülürler. İkincisi. Fakat kısa devre akımında devreyi gecikmesiz açarlar. iki koruma elde edilir. kalıcı bir yalıtkanlık kontrolünü de sağlarlar. 4-Uygun koruma akımı seçilmelidir. Fazdan giden akımın tamamı. Tüm diferansiyel röleler hatalı/kaçak akım tarafından açmalıdır. pano. 120 . Bu cihazlar ayrıca. tablo vb. bir canlı üzerinden veya cihaz gövdesinden toprağa akıyorsa). şalter. elektrik arızalarından kaynaklanan yangın tehlikesini ortadan kaldırır. 2-Nötr hattı izoleli olmalıdır. Gerilimleri 240/400 V olan rölelerin anma akımları şöyledir : 2-6-10-16-20-25-32-40-5063-80-125 A (bazı değerler her markada olmayabilir).

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

121

122

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ

123

124 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 125 .

126 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 127 .

128 .

HAZ MUSTAFA ERDİL-ÜMİT AYAZ 129 .

130 .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->