ANKARA ON İ VERS İ TES1

ILÂH İ YAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSLÂMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
(Hicri 7.-11. Yıllar)

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ONIVERS

İ TES İ BASIMEV İ .1967

ANKARA ÜN İ VERS İ TES İ

ILAHIYAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSIİMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
Hicri 7. —11. Yıllar

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ÜNIVERSITESI BASIMEV

İ .1967

İ ONDEK İ LER

ÖNSÖZ I .Gİ RİŞ II .B İBLİYOGRAFYAYA GENEL B İ R BAKIŞ 1. Kaynaklar 2. Seyahatnameler 3. Etüd mahiyetindeki eserler

VII 1 4 4 5 5

III .YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI Ş SEBEPLERI 8 1 . İslâmiyetin çıkışı sırasında Arabistan'da dini durum ... A . Arabistan'da putperestlik B . Arabistan'a s ızmış olan yabancı dinler • a . Sâblilik b . Mecusilik c . Musevilik d . Hristiyanlık 8 8 11 11 12 13 13

C . Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanrı kavramı14 nın te şekkülü ve Haniflik D . Netice 2. Ridde A . Ridde'nin tarifi B . Hz. Muhammed'in hayat ında Arap yar ımadasında İslâm dininin yayılışı C . Riddenin sebebleri D . Riddenin yayılması ve önlenmesi 16 17 17 17 23 24

III

Hanife kabilesi ve dini B . YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI ŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI 35 1 . Iktisadi ve siyasi sebebler C Kâhinlik 31 31 33 34 IV . Esved'in soyu B . Zu'l-Kassa sava şı 64 E . Tuleyha'nın soyu B . Müseylimet ül-Kezzâb A . Diğer sebebler A . Tuleyha bin Hueveylid A . Yemen'de ikinci Ridde E . Esved ül-Ansi A . Seeâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunmas ı ve 71 taraftarlar ı C . Esved'in öldürülmesi D . Netice 79 4. Seeâh'ın Müslüman oluşu 77 E . Tuleyha'n ın ayaklanması ve peygamberlik iddia et52 mesi 58 D . Netice 3. Seeâh'ın doktrini 77 F .3 . Esved'in ola ğanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri C . Tuleyha'nın doktrini 65 G . Tuleyha Müslüman askeri F . Netice 2 . Tuleyha'nın birinci defa islâmiyeti kabulü 35 35 36 44 47 48 50 50 50 C . Seeâh'ın soyu 70 B . Seeâh 67 68 A . Müseylime'nin soyu 80 80 82 IV . Seeâh'ın savaşları 72 D . Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık B .

Müseylime'nin doktrini K . Müseylime'nin. Müseylime'nin peygamberlik iddias ına ne zaman başlamış olduğu meselesi 88 G Hanife kabilesinin irtidadı H . Yemâmelilerle bar ış J .UMUMİ NETICE B İ BLİYOGRAFYA INDEKS 90 95 100 101 104 107 109 112 V . Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi İ . Hanifelilerin emirli ğini elde etmesi 82 D . Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddias ı E . Netice IV . Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığı 83 86 F .C .

yorum.cZ›.Bu kitab ı Annem Nadire Bektaşoğlu'nun aziz hatırasına en derin saygı duygularımla sunu. «WA • IMP1111919 .

ÖNSÖZ 1957 yılında yayınladığım şimdi tükenmiş olan "Islam Tarihinde İlk Sahte Peygamberler" adl ı kitab ımı bu kez bazı değişiklikler ve genişletmelerle " İ slamda!' Dönenler ve İlk Yalancı Peygamberler" adı ile okuyuculara sunuyorum. Neinir. transkripsiyon ile gösterdim.siyasi ve dini bir takım olayları açıklarken bu olaylar ı yaratan veya onlarla ilgili olan ş ahısların birbirine yakın söyleni şteki —örne ğin. Nümeyr gibi— adlar ını bir yanlışlığa yer vermemek için kitabın sonuna ekledi ğim indekste. Ordu— 1967 VII . Araplarda tek Tanrı düşüncesinin do ğmasından ve Haniflerin ortaya çıkmalarından Ebu Bekr'in hilafet zamamna de ğin . Husayn. Hüseyn. parantez içinde.

cahil halk kütleleri aras ında bir zaman için kendilerine taraftar bulmakta ve zararl ı faaliyetlerini genişletmekte güçlük çekmemi şlerse de. onları meyvelerinden tanıyacaksınız." Monoteist yüksek bir dinin iyice yerle şmiş bulunduğu bir bölgede faaliyette bulunan böyle sahte peygamberler. İyi meyve vermiyen her a ğaç kesilir ve ateş e atılır. İşte Islâmiyet'in yay ılma ve yerle şmesi sıralarında Arabistan'ın çeşitli bölgelerinde ortaya ç ıkmış olan sahte peygamberler. Onları meyvelerinden tamyacaks ınız İnsanlar dikenlerden üzüm yahut deve dikenlerinden incir toplarlar mi? her iyi a ğaç iyi meyve verir. GIRIŞ Dinler tarihi ara ştırılırken.: "Yalanc ı peygamberlerden sak ımn. onlar size koyun kıhğında gelirler. Kur'an VI. fakat çürük a ğaç kötü meyve verir. Fakat iç yüzden kap ıcı kurtlardır. Bu sebepten hemen her devirde faaliyette bulunan yalanc ı peygamberler hakkında semavi kitaplarda baz ı ayetler yer almıştır. bir yandan da bu yalanc ı ve köksüz rakipleriyle u ğraşmak mecburiyetinde kalmıştır. 93: "Allah'a iftira eden veya kendisine bir şey vahyedilmediği halde "Bana vahyolundu".. İyi ağaç kötü meyve vermez. yeni din bir yandan bütün bir bölgeyi. islamiyet'i 1 . Monoteist yüksek bir dinin henüz yerleşmekte oldu ğu bir bölgede.. ya mevcut monoteist dinin taraftarlar ı= gecikmeyen reaksiyonları veya devlet otoritesinin i şe müdahelesi üzerine. böyle yalancı peygamberlerin meydana çıkmaları ise. çürük ağaç da iyi meyve vermez." Incil Matta VII.I.. "Allah' ın indirdiği gibi ben de indirece ğim" `diyenden daha zalim kim olabilir ?. kısa zamanda kendileriyle birlikte yaymaya çal ış tıkları sahte din de yok olmu ştur. 15-20. bu yeni din için büyük bur tehlike te şkil etmekten geri kalmamış . her gerçek peygamberin ya ş adığıdevirde onu taklid eden bir kaç menfaat veya ş öhret dü şkünü insanın da peygamberlik iddias ında bulunduğunu görmek zor de ğildir. güçlükler içinde kazanmak.. Öyleyse.

do ğru yola sevketmek ve bu yoldaki çal ışmalarının semere ve izleri yüzyıllarca kuvvetinden kaybetmiyerek devam etmi ş olmak gibi objektif bir esas daha. Mahomet. Paris 1945. Buna kar şılık sahte peygamberler içinde davalar ı uğrunda hayatlar ını feda edenler ç ıkmış sa da bunların eserleri kısa bir zamanda bütün izleriyle kaybolmakta gecikmemi ş tir. ve Tor Andrae. Bu itibarla hakiki peygamberli ğin kıstaslarından sayabilece ğimiz "Peygamberli ğe seçilmiş olduğuna inanmak" ve davası uğrunda hiçbir ş eyi fedadan çekinmemek gibi sübjektif bir esas ın yanında. Musa dinin ve Roma devletinin hâkim bulunduğu Flistin'e gönderilmi ş bulunan Hazreti İsa da bu her iki devlete kar şı dinini yaymak mücadelesinde çe şitli iş kencelere katlanmış . önemli bir yer• almaktad ır. E ğer gene de bir kıstas tesbit etmek istersek. 51. sa vie et sa doetrine. Bununla beraber. nihayet (Hristiyaların inancına göre) hayat ını feda etmiş . üstelik kendisine putperestler taraf ından reva görülen her türlü kötü muameleye tahammül etmek ve kar şı koymak hususunda gereken insan üstü kudreti kolayca gösterebilmi ş . kendisinin peygamber oldu ğuna ve Tanrıdan vahiyler ald ığına bütün varlığı ile inanan ve bu vahiylerle vaazda bulundu ğu kütlelerin ahlaki. Peygamberlik iddias ıyla ortaya ç ıktıkları görülen kimselerden yalnız İ slam dini ve devleti bakımından kısa bir zaman için de olsa büyük 1 Bu hususta daha geni ş bilgi için bk.ileride de bahsedece ğimiz büyük güçlüklerle kar şı karşıya bırakmışlardır. Andro Neher. fikirleri büyük kütleleri hakimiyeti alt ına alan ve esrlerinin izleri hiçbir suretle silinip kaldırılması mümkün olmıyan kimseler hakiki peygamberdir i Gerçekten de Hazret-i Muhammed resfillü ğe seçildikten sonra. Ibn Hald6n. S. hukuki durumlarını yükseltme ğe çalış arak bunda muvaffak olan. Paris 1955. bütün kalbiyle inandığı bu dava u ğrunda hayatını bile fedadan çekinmeyen ve kendisi öldükten sonra dahi eseri ya şıyan. sosyal. Mukaddime. öt. 102 v. islamiyet'in yayılma ve yerle şmesi s ırasında peygamberlik iddiasiyle ortaya ç ıkmış bulunan kimselerin peygamberliklerinin sahteli ğini göstermek için biz de yukar ıda kısaca aç ıklamış bulunuduğumuz iki kıstası ve bilhassa bunlardan ikincisini kullanaca ğız. S. I. Tanr ımn emirlerini kütleler aras ında yaymak hususunda hiçbir korku hissetmemi ş . S. davası uğrunda her zaman hayat ını tehlikelere maruz b ırakmaktan bile çekinmemi ştir. l'Essence du Prophetisme. 241-260 2 . fakat kurmu ş olduğu din yaş amıştır. ötedenberi peygamber oldu ğunu iddia ederek ortaya at ılanlardan hangilerinin hakiki ve hangilerinin sahte oldu ğunu tesbit edecek bir k ıstastan da mahrâm bulunuldu ğunu itiraf etmek mecburiyetindeyiz. Bu konuda şimdiye kadar birçok fikirler ileriye sürülmü ş olmakla beraber kesin bir k ıstas elde etmek mümkün olmam ıştır. o zaman ancak sübjektif olarak. insanlığı yükseltmek.

bir tehlike te şkil etmiş olan Esved. Tuleyha. Ayrıca incelememizin dayand ığı kaynaklar ve etüdler hakk ında da küçük bir tenkidi bölümü baş a eklemeyi yerinde bulduk. Secah ve Müseylim e'yi bu inelememize konu olarak seçmi ş bulunuyoruz. daha sonra da ş ahıslanmn tarihçesini yapmayı ve doktrinleri hakk ında bilgi vermeyi faydal ı bulduk. ne de iddialar ı açıkça belli olmayan. 3 . Konuyu da ğıtmamak için baz ı kaynaklarda peygamberlik iddia ettikleri ileri sürülen. daha çok fırsat kollayıcı. mesela Lakit bin Malik gibi ne prensipleri . âsi kimseleri bu çalışmamn dışmda bırakmış bulunuyoruz. İncelememizde ilk defa sahte peygamberlerin ortaya çıkış sebeplerini genel olarak ele almayı ve sonra her birinin ortaya çıkış lanndaki özel sebepleri göstermeyi.

Bunlardan V ak ı drnin K it ab ür -Ridde'sinin biricik yazma nüshas ı Hindistan' da Bankipore'dad ır ve henüz yayınlanmamıştır. Taberi Ebu'l-Fereç gibi müelliflerin tarih. 1. 3. İ bni Sa'd. Kaynaklar: Bibliyografyada vermi ş olduğumuz kaynaklardan İ bni Hi ş am. konumuzla ilgili hususlar toplu bir ş ekilde incelenmed ıği gibi. hatta aynı mesele hakkında tamamiyle birbirine z ıt rivâyetlerin nakledildi ği görülmektedir. ortaya çıkış sebepleri. ve edebi tarih mahiyetinde olan kitaplar ında. Belli bir devrin olaylar ını nakleden kaynak mahiyetindeki bu ana kitaplar yanında. 2. BİBLİYOGRAFYAYA GENEL B İR BAKIŞ Hazreti Muhammed'in hayat ının sonuna do ğru veya vefat ından hemen sonra ortaya ç ıkmış olup İslâmiyet'in bu en kritik devrinde.— Seyahatnameler. hatta bazen imkans ız olmuştur. yeni din için manevi bakımdan olmasa bile siyasi bal ımdan büyük bir tehlike te şkil etmi ş olan dört sahte peygamber'in hayatlar ı. konumuzla yak ından ilgili " Ri d d e" meselesi hakk ında bilgi veren mandut sayıda hususi kaynaklar da mevcuttur.II. Bu husssta bilgi ihtiva eden kitap veya makaleleri üç gruba ay ırarak incelemek mümkündür: 1. arka arkaya sıralanmakla yetinilmi ştir. dini ve siyasi faaliyetleri ve bunlar ın İslam tarihindeki yerleri toplu olarak hiçbir eserde henüz incelenmi ş de ğildir. yalnız muhtelif rivâyetler tarihteki eski nakilci metodun bir sonucu olarak. Bu itibarla bu kitaptan 4 .— Kaynak eserler.— Etüd mahiyetindeki eserler. Bu durum kar şısında bu rivayetlerden hangisinin hakikate en uygun veya en yak ın olduğunu arayıp bulmak oldukça güç. Böylece bizim için en önemli dayana ğı teşkil eden bu kitaplarda bazen ayn ı olayların başka başka şekillerde anlatıldığı. vak'aların sebep ve neticeleri üzerinde de durulmam ış . Belazüri. Buhari. hadis.

Bu da V. 484'deki yazısı için Mar goliouth'un. 1862 . kendisinin bu iki sahte peygamberin ş ahısları hakkında hiç bir fikri olmadığını. Ancak P algr av e bu seyahetnamesinde bir yandan bize Yemame'de Mü seylime hakkında beslenen hürmet hisleri ve ona ait hât ıralar üzerinde bilgiler verirken. ana kaynakların birço ğunda diğer rivâyetler yan ında V âk ı drnin konumuzla ilgili rivâyetleri de yer alm ış bulunmaktad ır. görüp i şitttiklerine bir hayli hayal mahsulü ilâveler yaptığım ispat etmektedir. Böyle seyahatnameler mevcut olsayd ı. G. bunlar ı yabancı orientalistler tarafından yazılmış olanlar ve Müslüman müellifler tarafindn yaz ılanlar 5 . içindeki büyük yanlışlara ve hayal mahsulü romanesk tasvislere ra ğmen. bir yandan da Yemen'le hiçbir ilgisi olmayan S e c all'ı Yemen'den getirmek ve hattâMüseylim e' ıain ölümünden sonra S ec â h'ın döktüğü göz ya şlarının şiddeti hakkında bilgi vermekle. sosyolojisine ve İ slami âdetlere derin vukufu bulunan kimseler taraf ın dan Arabistan'ın sahte peygamberlerin ç ıkmış oldukları bölgelerinde yaptıkkları seyahatlerde gördüklerini ve i şittiklerimi tarafs ız bir şekilde bize bildirecek olan seyahetnameler ne yaz ık ki mevcut de ğildir.faydalanmak imkâmndan mahrum kald ık. Bununla beraber. o da yaln ız Müseylime ve Secah'dan bahsetmektedir. Bu eser Alman orientalistlerinden Höhnerb ach taraf ından İ bni Hacer el-Askalanrnin İ sabe'sinden çıkartılarak 1951 yılında yayınlanmıştır. ara ştırmalarımıza müspet bir tesir yapmaktan uzak kalm ıştır. İslam Ansiklopedisindeki Müseylime maddesini yazmak için de Franz B uhl'ün nas ıl olup da bu seyahatnameden faydalanmış olduklarına ş aşmamak mümkün de ğildir. 1903 S. 3.. JRAS. Bu kitap konumuzla ilgili birçok de ğerli bilgiyi ihtiva etmektedir. Etüd mahiyetindeki eserler: Etüd mahiyetindeki eserlere gelince. Hicri 237'de ölmü ş bulunan Vesime'nin Kit ab ür-Ridcle'sine gelince. bu sahte peygamberlerden Arabistan' ın ilgili bölgelerinde baz ı izlerin mevcut olup olmadığını ve oralarda hala bunlara ait hatıralarm muhafaza edilip edilmedi ğini öğrenmek belki münmkün olurdu. Seyahetnameler: Konumuzla ilgili meseleleri aydınlatmak bakımından İslam tarihine. Arabistan'da seyahat etmi ş olan kimselerin yazm ış oldukları seyahatnameler içinde yaln ız bir tanesi. P algr ave' ın "une annee de voyage dans l'Arabie Centrale. Böylce bu kitap. 2.1863" adl ı seyahetnamesidir.

Ayr ıca gene VI. İ bni H aldân'a dayanan bir rivayetin birinci bölümünün Seyf tarafından teyid edildi ği için doğru olduğunu. 280). Charles Lyall. Annal of the early Caliphate'da. cildin 289. VIII. Halbuki bizzat yayınladığı bu kitapta bu fikirleri çürütecek birçok deliller mevcuttur. 18'de Wellhaus en. no.. fakat ikinci bölümünün tamamen sonradan uydurulmu ş bulunduğunu hiçbir müsbet delile dayanmaks ı zın iddia etmekte. Vesime'nin Kit ab ür-Ridde'sine de ğerli bir giriş yazmış olan Dr. sahte peygamber Müseylime'den bahsederken ". JRAS 1903' S. a. S. 773 de 6 . Wellh aus en ve C a e t ani'nin fikirlerini tekrarlamaktan uzakla şmamıştır.diye ikiye ayırmak mümkündür. e.gayretini güttükleri ve baz ı peşin hükümlerden hareket ettikleri görülmektedir. Caetani'den daha önce. not ile IX. bu yüzden muhaddisler İ slâmiyet ile Müseylime aras ındaki nizam hakiki sebebini meydana vurmu şlardır. Binaenaleyh bu iki din yan yana yaşıyamazlardı" (Caetani. halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmektedir (bk. İslam tarihi.. Mesela Skizzen und Vorarbeiten S. bunların ya sahte peygamberleri mühimsiyerek. Müseylime'ye edilmi ş bir iftira kabul etmekte ve bunu göstermek için ileri sürdü ğü delil ise pek zayıf kalmaktadır. Mesela konumuzla ilgili meselere en çok temas etmi ş olan Caetani. Taberi'nin Müseylime hakkında kaydetti ği "Rebi'a'nın yalancısı" sözünü kabile nefretinden dolay ı. bilhassa Cahiliyye Devri ve islâmiyet'in ilk zamanları hakkında yapmış olduğu incelemelerle büyük bir ş öhret kazanmış olan ve Caetani'nin de kendisinden çok istifade etti ği Alman orientalisti Wellhausen'da da ayn ı gayretlerin mevcut oldu ğu maalesef görülmektedir. Höhnerb ach'da sahte peygamberler bak ımından. g. S. as ıl kaynak olan S eyf'i bırakarak. cildin 303. sayfas ındaki 1 no. Bununla beraber Ridde dolasy ısıyla da olsa konumuzla ilgili meselelere en çok yer tahsis eden müellif gene Caetani olmu ştur. Yabancı orientalistler tarafından yazılmış olan eser ve makalelerde sahte peygamberlere temas edildi ği zaman. yalanc ı peygamber Müseylime'den bahsederken. IX.. Bununla beraber orientalistler aras ında mümkün oldu ğu kadar objektif kalmayı başarmış olanlar da yok de ğildir. Bu da Arabistan'da her ikisi de nüfuzi cismani ve ruhaniye göz dikmi ş iki peygamberin ve iki dinin mevcudiyetinden ibarettir.i Muhammed'in seviyesine çıkarmak veya Hazret-i Muhammed'i küçümsiyerek onların seviyesine indirmek. 27) dernekle Hazret-i Muhammed'i Müseylime'nin seviyesine indirmek istemiştir. onlar ı H azret. Gene böyle bir gayretle Caetani.. notlar da okunacak olursa bu iddiam ızın yerinde oldu ğu açıkça görülür. sayfas ında 3. Mesela Muir.

ya hiç yer almamakta veya gayet k ısa geçilmektedir. Tor Andrae. 7 . bu konu sahte peygamberlere kar şı duyulan nefretten dolay ı.yazmış olduğ u Hanif ve Müslim kelimelerinin etimolojisi ile ilgili makalelerde. Mohamet sa vie et sa doctrine. Müslüman müellifler tarafından yazılmış olan kitap ve makalelerde ise. Paris 1945 de oldu ğu gibi.

yalancı peygamberlerin ortaya at ılmasında oldukça büyük bir tesiri olmu ştur. Arabistan'da putperestlik islâmiyetin çıkışı sırasında Arapların genel olarak dini putperestlik idi. Kâbe'nin en önemli putu Hub el. Kurey ş kabilesinin putu idi. YALANCI PEYGAMBERLER İN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLERI Islâmiyette ilk Yalancı Peygamberlerin ortaya ç ıkışlarının muhtelif sebepleri vard ır. Hristiyanl ı k. Orada ecdad ın yaptığı putlar. Sava ş a gidecek olan bir kimse. bu memleketlerdeki dinlerin sınır bölgelerinden Yanmadamn içerisine do ğru sızıntı hâlinde girdiği gerçek bir olaydır. ayrıca Hristiyanlığın Yaldibilik ve Nestûrilik ş ekli de burada kendine taraftar bulabilmiştir. A. Bu cümleden olarakBahreyn. Yemen. ba şını tıraş ettirip onu ziyaret ederdi. Fakat bundan da daha önemli olan H ac er-i E s ve d 8 .III. Kâbe'nin içini süslemektedir. ISLAMIYETIN ÇIKI Ş I SIRASINDA ARAB İ STAN'DA DINI DURUM Islâmiyetin çıkşı sırasında Arap yarımadasımn içinde bulunduğu dini durumun. Mûsevîlik sayılabilece ği gibi. kuzeyden ise Mezopotamya ve Suriye bölgelerine kom şu olduğu için. Necran bölgelerin de Mectisilik. Bundan ötürü Yar ımadamn o zamanki dini durumunu incelemek gerekir. Kızıldeniz ve Basra Körfezi vas ıtasiyle Habe şistan'a ve İran'a. Fakat Yarımada. Fakat ticaret yollar ının âdeta kav ş ak noktası ve bir yıllık panayır yeri olan Mekke ve etrafı Hicaz'da bu dinlerden hiç biri yerle şmemiştir. Bunları aş ağıdaki şekilde tasnif ve izah etme ği faydah bulduk: 1. Kureyşli Araplar'ın kutsal tanıdığı ve taptığı putların sayısı ise üçyüz altmışı bulmakta idi. Oman.

Bu cümleden olarak Uz z a tap ınağı . kurbanlar kesilir. er ise Kerkenez ku şuna taparlard ı . C. kurbanlar kesip kanlar ını bu putların üstlerine sürüyorlar idiyseler de. Yüzy ılın ortalrında Arabistan'da putlara art ık eskisi gibi ra ğbet eden kalmam ıştı . at. Bu inançta Arabistan ikliminin ve co ğrafi durumunun tesirleri olsa gerektir. bu bir kayaydı ve kurbanlar ının kanlarım onun üzerine sürerler. Himyeriler'in San'a' da Risâm ad ında birer tapınakları mevcuttu. S. Her ne kadar ba şları darda kalınca gene onlara müracaat ediyor. 16.. Bunlar ekseriya bir ta şın veya a ğacın içini mesken tuttukları ndan. arslan. K elb ve T ayy kabilelerininki arslan şeklindeydi. R eb i a kabilesinin R ı da'. Çünkü Araplar'da as ıl birlik din yolu 2 Dozy. Bu işi tapınaklardaki kâhinlerin idare ettikleini tahmin etmek güç de ğildir 2. E vs ve H azre c'lilerin Men at adında bir mâbudları vardı ki. Hattâ Beni H a nif e'nin uzun yıllar boyunca tapt ığı putu bir kıtlık sırasında yemiş olması . bunlara hediyeler sunulurdu. bunları Allah'ın kızları sayarlardı . Bununla beraber Kâbe daima en üstün yeri alır ve Araplar buran ın Hazreti İ brahim'in mescidi oldu ğunu tasdik ederlerdi. Bazı kabilelerde mâbudlar insan. Tanrılara olan ba ğ böyle zapflay ınca. İst. Bunlar ın da Kâbe gibi kayyumları ve hâcibleri bulunurdu. Araplar cinlere de inan ır. o a ğaç veya ta ş a ibadet edilirdi. k ıtlık olursa ondan ya ğmur ya ğdırmasım isterlerdi.vardı. Araplar'ın tanrılarına ba ğlılıklarımn ne derece gevş ediğini gösterme ğe yarayacak bir örnek te şkil etmektedir. Yar ımadanın başka ba şka yerlerinde yüz kadar tap ınak daha vard ı ve onların da etrafı tavaf edilir. Kâbe her nekadar putperest Araplar' ın müştereken kutsal tan ıdığı bir yer olmu ş sa da bundan gayri. amaçları gerçekle şmeyince onlara küfretmekten de geri kalm ıyorlardı . B atn. 1908 / 9. Himy eri].ı N a hl e ' d e ki kutsal yerlerinden biriydi ve bak ımı S ül e ym kabilesine aitti. 9 . I. Milâttan sonra VI. kabile üyeleri aras ındaki bağın da zapflıyaca ğı akla gelmemelidir. Uzz a ve M en at'da böyle birer cin bulunur ve bunlar konu şurlardı . Araplar ta ş tan a ğaçtan yap ılmış tanrıların dünyayı ve kâinat ı idare edemiyecekleri inanc ına artık yarabilmişlerdi. ku ş şekillerinde tasvir edilmişti Meselâ Mekke yakınındaki H üz ey1 kabilesinin putu kadın ş eklinde. Gene bu a ğ aç ve ta şlardan baz ı sesler i şitildiğinden onlara kehanet atfedilirdi Mselâ L ât. Yemen'de H am d an denilen yerdeki halk at ' şeklinde bir mâbuda. Cinler hayır ve ş er i şledikleri için onlara hürmet ve ibadet gerekirdi. gene Kurey şlilerin Mekke dışında. S akif kabilesinin T âircle L ât . Tarih-i islâmiyet.

S. 220. 217. Bu ş öyle olmuştu: Kabileler veya kabilelerin bir kısmı mecburi olarak yerlerini terkettikleri zaman. Bazan " İlahi" de denirdi. fakat kendi tanr ısını kastediyordu. gene akıldan evvel harekete geçmi ş .yik.ile değil. Kur'andaki • ji 411 L‘. Her kabile "Allah" diyor. S. bunlar ın putları ve tap ınakları eski yerinde kalırdı .218.1 (XXXIX /3) yani "Biz onlara ancak bizi Tanrı'ya yaklaştırsınlar diye tapıyoruz" ayeti de bu fikri kuvvetle teyid etme ğe yeter bir delildir. yeni gelenler kendi tanr ılarına terketmemekle beraber. hem de kolayca kabul etmeleri bunu gösterir 5. o putun ba ğlı bulunduğu tapınağın bahse konu te şkil etmesinden ileri gelmekte idi 4 Her kabilenin mensupları kendi tanrılarından bahsederken. Yüzyıllarda artık kudretin as ıl sahibi ve tanrıların üstünde sayılan bir Allah 'ın mevcudiyetine inamld ığı kitabelerden ve şürlerden anla şılmaktadır. 1 1. VI. İşte bu misâller bize gösteriyor ki. Çünkü zamanla tanr ı ile. Sonunda tanr ıya nispetle amlan kabileler bo ş yere bu adları taşıdılar. Allah adına yemin edilme ğe başlanmıştır. Putun adına. Mesela VI. S. düzenleyen bir tanr ımn varlığına hükmetmişler3 Wellhausen. 5 Wellhausen. 4 Wellhausen. Rabb'in müennesi idi. Böylce din kabile mensubiyetini kaybedip adeta tevhidi bir mahiyet almaya ba şlamış bulunuyordu.L at. bazen şiirlerin ~alan aras ında rastlamrsa da bu. Araplar kainat ı kuran. 217 . Reste arabischen Heidentums. bakımından di ğer tanrılardan ayrılıp onlrın üstüne yükseldi. islamiyet do ğmadan biraz evvel. her tarafta bir olan. her kabilenin say ılan genel bir Tanr ı fikrine geçişi temin etmiş oldu ve genelli ği. Reste arabischen Heidentums. Araplar'da putperestlik art ık samimi ve kalbi olmaktan çok uzakt ı . 10 . onun do ğrudan doğruya adını söylemez "Rabbi" veya "Rabbenâ" (=efendim veya efendimiz) diye onu anardı . Böylce çok kere oldu ğu gibi dil. adını taşıyan kabile aras ında gerçek bir ba ğ ispat edilemez olmu ştu. Reste arabischen Heidentums. Bu yoldaki geli şme tanrıların birbirleiyle birle şmesine yardım etmiş ve böylece monoteizme müsait bir zemin haz ırlanmıştır 3 . ayrı ayrı tanrılara tap ıyordu. kütle halinde islamiyeti kabul etmeleri. Zira bu devirde yemin edilirken putlar üzerine de ğil. yeni tap ına ğı ve tanrısını kabul ederler ve y ılda bir iki defa da eski tanr ılarına kurbanlar sunmak üzere eski yurtlar ına giderlerdi. kan yolu ile kurulmuştu. genel bir kavram meydana getirmi şti. ve VII. Yüzyılda bir kabilenin ba ş ka başka kolları. Ancak böylece konu şma dilinde tam hâkimiyet elde eden "Allah" kelimesi. Mesela S a k tfl e r'de el. çok kere.

Draz. IV.. . Arabistan'a sızmış olan yabancı dinler Arabistan'da hâkim olan putperestli ğin yanında komşu ülkelerden. A. Birincisi Mezopotamya'da Musevilik ve Hristiyanl ık'la karışmış bir mezheptir. yolunu ş aşırmış seyyahlara me ş alelerle yol gösteren Hristiyan münzevilerini amyordu. Gene bu hoş görürlük sebebiyledir ki. Bir kabile içinde ayr ı ayrı dini inanca sahip kimselerin bulunmas ına. öteki yana ğını uzatacak kadar müsamahakâr yarad ılışta de ğillerdir. bilhassa sınır bölgelere. A.) Sabii kelimesinin mânasi hakk ında bk. putlara hiicuma ba şlayınca durum de ğişti. 17. a. İ kincisi daha çok eski Bâbil dininden müteessir olan ay ve yıldızları kutsal tanımış . 103. XXII. 6 Dozy. IV. 22. öyle bir yana ğına tokat vuran kimseye. Esasen Araplar ba şka dinlere kar şı pek lâkayt idiler. fakat o.K ay s muallakas ında. putperestli ğe yakın bir mezheptir ve uzun zaman İslam hâkimiyeti alt ında devam etmi ştir. II. Kâbe'nin direkleri üzerinde Meryem ve o ğlu Isâ'nın resimleri yer alıyor 6 öte yandan putperest olan birçok ş airler ve bu arada İ mru'ul . Araplar. 11 .. diğeri ise aslında esaret hayat ı yaşıyan ve hâkim sınıfların zulmünden ümitsizliğe düş en kavimlere sab ır ve tahammülü tavsiye ediyordu. Yüzyıldan sonra Arap yazarlar ı Harran Sâbiiler'inden s ık sık bahsetmektedirler 7 Bunlar e hris t anrye göre iki feylesof peygamberi . S.. Tarih-i İslâmiyet.Kitab olarak üç yerde zikredilmi ş olan (S. tek tanr ılı dinler ötedenberi Yar ımadada bilinirdi Fakat İ sa ve Mûsa dinleri. gururları zedelenen Araplar. M. öt. o kabile üyeleri hiç ses ç ıkarmazlardı ... B. 64) her hâlde bu Mandeenler olmal ıdır. Sâbiilik: Sâbiilik birbirinden farklı iki mezhebe ayr ılmıştı : 1) Mandeenler yahut Subb alar. putlar ın ortadan kalkmas ıyla Mekke'nin iktisadi merkez olma durumunu kaybedece ğinden korkarak islâmiyet'e karşı cephe aldılar. 19.. Kur'anda bile M6ssevilerle Hristiyanlar aras ında Ehl al . 68. V. bir tak ım yabancı dinler girmiş ve taraftarlar kazanm ış bulunuyordu. hürriyetlerine son derece ba ğlı olan Araplar. ilk zamanlarda Hazret i Muhammed'in dinini yaymas ına Mekkeliler ses çıkarmadılar. Çünkü bu iki dinden biri tamamiyle milli idi. Ancak bundan sonradır ki. Paris 1951. Fakat onunla kendileri aras ında henüz bir münasebet kurulamam ıştı . Doktrinleri ve yeti ştirdiği alimlerin değeri bakımından enterasandır. S. Bu lâlâkaydi o dereceye varm ıştı ki. Carra de Vaux. I. S. ve Kru'anda üç kere geçen (II. 2) Harran Sâblileri. Encyclopödie de l' İslüm. 62. tarafından itibar görmemi şti. 7 B. Gerçi. Sahili maddesi.di. İnitiation au Koran. v. çe şitli yollar ve ş ekillerle.

İşte yedi gezegen yıldız bu ruhlardan olup her birinin birer de tap ınağı vardır. 12 . . O gün erimiş demirden ırmak.. 67. yaradılmamış bir yaratıcıya inanmaktadırlar ki. Bu iki kuvvetin yanında daha bir tak ım isimler yer almak8 Carra de Vaux. Bu tanrılardan birinin adi " Ahu r am a z d a" ( Hürmü z) d ır. III. planını hazırlayan.Av e st a" dendi ve Mecasiler'in mukaddes kitab ını teşkil etti. Ankara. S. günahkarları yakıp mahvedecektir. Bu alçak varl ıklar' da ilk ba şlangıçtan olgunlaşmaya do ğru götürürler. Orfeus da bunlar ın peygamberlerinden say ılmaktadır. islâmiyet'in yayıldığı zamana kadar oralarda ya ş amıştır. Müslümaıdar'a bu adın verilmesi. Bu peygamberler Set ve İ dris ile aynı olan Hermes ve Azimen'dir. Tarih-i din-i İslam. o. mukaddes. S. Bir gün bu iki tanr ı arasındaki sava şta.. ilahi büyüklükten al ıp aş ağıdaki alçak varl ıklara indirirler.dinlerinin kurucusu olarak tan ımaktadırlar. dünyay ı yaratan ve onun nizamım. kurtaran. 1327 / 29. buradaki Saloiî kelimesinin yukarda bahsetti ğimiz mânada kullanilmami ş olması daha muhtemeldir. Bu iki tanrı birbirleriyle aynı zamanda ikiz karde ştirler. İst. Her ne kadr Arapçada "Seıbii" dinden sapmış manasına gelmekte ise de. Sabiili ğin Yarımadada taraftarlar bulmuş olduğunu ve hatta putperest Hicaz'da bile ad ını tanı ttığım bize göstermektedir. b. Sal3iiler esas ında hakim. Kurucusu Zerdü ş t Maveraünn ehr' de veya Harizm'de do ğmuş dinini gene bu bölgede yaym ıya devam etmi ştir. hava ve su gibi unsurlar ise "analar" adını ta şımaktaydılar. Bu ruhlar en büyük varlığın yanında ş efaatçidirler ve kudreti. muhitlerini harekete getirmek ve böyle unsurlar ı ve fizik kainatı tesir altına almaktan ibaretti 8 Arap Yarımadasına da inmiş olan Sabiilik. bütün unsurları ihata eden. Mecasiliğin bir adı da Z er dü ş tilik' dir. Sâbiler öyle inanırlardı ki. Meeasiliğin Av esta adlı din kitabına Pehlevi dilinde bir ş erh yazıldı . 10 Annemarie Schimmel. hayat veren tanr ıdır İkincisi " An gr am any u" (=Ehr imen) kötülük ve karanl ığı temsil eden tanrıdır.. büyüklü ğü kavranamaz ve ancak ruhlar vasitasiyle ona ula şılabilir. 205. 9 Mahmut Esad. miiminler için ıhk bir süt kadar ho ş görünürken. S. 1955. Eneyelopedie de l' İslam. Bu dinde iki büyük tanrı vardır: Bunlar birbirleriyle daimi bir ş ekilde çarpışmaktadırlar. Bu yıldızlar Sabillerde bazen "babalar". 23. IV. bu ruhlarm yâni yıldızların faaliyetleri. Iyiler yeni ve iyi bir dünyaya ulaş acaklardır ". yanlış olarak onun hakkında arkada şları "Ömer ScIbii olmu ş" demişlerdi 9 İlk zamanlarda henüz islâmiyet anla şılmadan önce. Dinler tarihine giri ş. Ömer bin H at t a b Islamiyet'i kabul etti ği sırada. Bu iki kitaba birden "Z en d. Ahuramazda'nın üstünlük elde etmesiyle dünyan ın sonu gelmiş ve böylece Ahuramazda'nın saltanatı ebedi olarak kurulmu ş olacaktır.

128 / 9. 230. 102. Suriye ve İran'ın Hristiyan olmu ş bölgelerine giden ş arap tüccarlar ı sebep olmu şlardır. İ ddiaya göre bu dini oraya götüren. Büchner. ikincisi güneyden Habe şistan'clan Kızıldeniz vasıtasiyle Yemen'e ula ş an yoldur. Burada sadece islâmiyet'in zuhuru s ırasında Museviliğin Arabistan'da nerelere kadar yay ıldı:gam bildirmekle yetineceğiz. Hristiyanlık: Hristiyanlık Arabistan'a iki ana yoldan girme ğe muvaffak olmu ştu. S. III. Madjus maddesi. Ayrıca Mûsevilik Bahreyn ve Oman'da da yerle şmeğe muvaffak olabilmi ştir. les origines de Pislüm et le Christianisme. Bu yollardan Hristiyanlık kâh barış çıl bir ş ekilde. bu isimlerin yukarda adlar ı geçen tanr ılar kadar kuvet ve nüfuz sahibi olmaktan çok uzak bulunan ve hazan görevlendirilmi ş melekleri. Hristiyanlığın Arabistan'a bar ış çıl bir ş ekilde sızmasına. Bunlardan birincisi. Yesrib. Bahreyn ve Yemen'de rastlamakta idi". ve Belâzûri tür. Encylopedie de 'Islam.. belki de daha Yemen'e yerle şmeden önce. Himyer. 13 Tor Andrae. buralarda kuvvet ve nüfuza sahip olabilmi şti Böylce Arabistan' ın kuzey batısındaki vahalar ı. Musedlik: Musevilik herkesin malfımu en eski monoteist dinlerden olduğundan. 15. Esirlerin bu yolda faaliyetlerine paralel olarak Yar ımadanm en uzak kö şelerine kadar giden ş arap tüccarlar ı da bu dinin yayılmasında 11 V. efsaneleri ve ibadet ş ekilleri.ta ise de. 12 Wellhausen. Esir olarak oraya sat ıldığı sırada dini vaızlanyla Necran halkını Hristiyanlaştırma ğa muvaffak olmu ştur ". S. hatta Yemen hükümeti bir ara devletin resmi dini olarak Müsevili ği kabule kadar gitmiştir. salih Phemion adlı bir ş ahıstır. Reste Arabischen Heidentums. bazı bölgelerinde ise.. bu dinin mahiyeti hakk ında kısa da olsa bilgi vermeğ i lüzumsuz buluyoruz. Paris 1956. ter. Hayber. Hristiyan esirler ve bilhassa Arabistan'dan Habe şistan'a. Milli bir din olmas ı onun başka ülkelerde geni ş kütleleri içine almas ına engel olmuştu. Bunlar Teym a. komşu bulundu ğu memleketler içinde en ziyade Arap Yarımadasında taraftar bulabildi Çünkü İ brahim'in R abb i'ne karşı Beni Ismail'in hürmeti büyüktü. umdeleri. bu dinin mensuplerma daha çok Oman. I. d. Müsâ dini. inanmıyan Araplar tarafından ö ğrenilmiş ti. Islâmiyetin yayıldığı sıralarda. Mûsevilik Arabistan'da baz ı önemli münbit yerleri eline geçirmi ş . kâh sava ş ve istilâ ile Yarımadamn bazı bölgelerine yay ılmış . Hâris bin K â'b kabilelerinin bir k ısmı da bu dine dahil olmuşlar. Yarımadada Hristiyanl ık en büyük zaferini Necran ş ehrinde kaydetti. Fedek vahalar ıdır 12 . 13 . F. Kin âne . hazan da tanrılarm muhtelif sıfatlarını ifade etmekte oldukları anla şılmaktadır. S. e. S. kuzeyden Suriye. elde etmi ş bulunuyordu.

Cez eml er ve Esed kabilelerinde Hristiyan topluluklar ı= bulundu ğunu ve B asra Körfezinin güney kıyılarında ise be ş piskoposluğun mevcut oldu ğunu ö ğreniyoruz 17 . 17 Charles Lyall. Ancak. Hristiyanl ığı sathi bir şekilde de olsa kabul etmi ş . imparator taraftan demektir. atalar ının tavukları putlan. Paris 1931. S. Ayrıca Arap Yarımadasından dış arıya giden tüccarlar. v. Hristiyanlığın bu ş ekilde barış çıl bir yolla Arabistan'a girmesine karşılık. Le monde Musulman et Byzantin jusqu'aux Croisades. Sonra İranlıların Habe şileri koğup laâkimiyeti ellerine geçirmeleri üzerine de aynı dinin Nest ısı ri mezhebi burada te şvik görmüş . geleneklerine sad ık müşriklerin din hususundaki geniş müsamahalarına ra ğmen (bk. Hir e'deki L â hmi sülâleleri. 1903. Ta glib kabileleri D um et ül . fakat ne bütün güney Arabistan' ı ne de bu bölgede halkın ço ğunluğunu kendine ba ğlıyan bir kilise kurulamam ıştır. hristiyanla şmışlardı . Beste arabischen Heidentums.büyük rol oynamışlardır. Hazret-i Muhammed zamamn da T ayy hattâ T e mi m ve R eb a kabilelerinin aras ına kısmen de olsa Hristiyanlığın girdiğini iddia etmektedir 16 . Kuzey bölgesine gelince.Demombynes et Platonov. gittikleri yerlerde Hristiyanlığın başka ba şka mezhepleri ile temasa geçerek bu din hakkındaki çe şitli bilgilerini arttırmak fırsat ve imkanlannı buluyorlardı . T aglib kabilelerinin bir kısmını ve B ahr eyn . Ayrıca Himy e rle r. 54. Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanr ı kavramının teşekkülü ve Haniflik Hazret-i Muhammed'den evvel Mekke . burada Ku zaa. F âr ân halkından bazı toplulukları da içine alıyordu. Taif ve Medine'de bazı insanların putperestlikle tatmin olunmay ıp yeni bir din aramaya 14 Imparator Mareianus iradesine uygun olarak 451 tarihli Halkedon konsilinin iman kaidelerini kabul etmi ş olanlara bilhassa Mısır'daki Monophisit Kıptiler alay olsun diye bu adı takmışlardır Çünkü Melkit. Bu s ınır ülkelerinin kaplarından Yarımadanın içerlerine do ğru yayılan Hristiyanlık T anuh. melik. yk. öt. 230. . 771. 14 .C en d el bölgesi sakinleri. C. 12 v. hükümdarlann ın putperest ve bedevi kalmas ına ra ğmen. 16 Wellhausen. Esasen bunlar sınırdaki kabileler gibi Arâmi tesirlere fazlaca maruz da de ğillerdi. Bundan başka Wellhausen. 15 Gaudefroy . S. diğer taraftan Habe şilerin Yemen'i istilas ı üzerine bu dinin Melkit mezhebi 14 Yarımadanın güneybatısında bazı yerlere iyice yerle şmiştir. pek hayali kabul ettikleri çarm ıha gerilmiş bir tanrı u ğruna kolay kolay terke yana ş amadıklan da bir gerçektir. S. JRAS. Gene Arapçayı yazı dili olarak kullanan Anb arl ı İ b adiler de Hristiyan olmu ş lardı ". S.

deki hay ır biz Hanif olan İbrahim dinine gireriz. kâh Hristiyan zahidi olduğu iddialarını münakaş a ediyor ve Margoliouth'un bu kelimeye her yerde "Müslüman" mana= vermekte oldu ğunu ayrıca Hazreti Muhammed'in Musevilik ve Hristiyanl ığı reddeden.. âyetinde. Kelimenin etimolojisi hakkında en inanılır ve güzel bilgiyi Tor Andrae. bilinen her ş eyin üstünde olup ona ş erik ko şulamıyaca ğına.zira İbrahim müşriklerden değil idi". Bunlardan Varaka bin Nevfel ile Osman bin Huveyris. âyetinde İbrahim milletinin hanefi olduğu ve İbrahim'in putperest olmad ığı bildirilmektedir. Paris 1945. onları kabul etmemişlerdi. S. Varaka bin 18 Frants Buhl. Hazreti Hadice'nin amcas ı oğludurlar. El-'A ş a bin Kays... 67'de "Hazret-i Muhammed ilk olarak kendini terketmek emrini ald ı" demektedir. 15 . Ubeydullah bin Cah ş . onun bütün mahlükat ı yarattığına iman ediyorard ı. H âlid bin Sinan. kâh puta tapan. Fakat aralar ında bir birlik ve mü şterek bir ibadet ş ekli mevcut de ğildi. l A9 la. 108'de vermektedir. Varaka. İslam da zaten insanın kendisini ilahi yola terketmesi demektir 19 . J9 I. Hanif ad ı verilen bu arayıcılar. Zeyd bin Amr bin Nevfel. Mohomet sa vie et sa doctrine. vA (si l„. Encylopedie de 'Islam' ın Hanif maddesinde Hanif kelimesinin manasm ın De Goeje ve Wellhausen gibi orientalistler taraf ından. B ak ar a süresinin 136. Kur'an'da "Hanif" ad ı birkaç yerde geçmekte ve bunlara Müslim de denmektedir. 19111 3 CAS.:2. Yahudi veya Hristiyan olunuz. onun do ğmamış ve do ğurmamış olduğuna. gene A l-i İ mran süresinin 95.başladıklarını. bunu bulmak ümidi ile de Tevrat ve 'nein incelediklerini Islam kaynakları bize haber vermektedirler. Mus a ve İ sa dinlerine karşı belki sempati duymu şlarsa bile. Mahomet sa vie et sa doctrine. sade bir dine sahip olan kimseleri i ş aret için Hanif kelimesini kulland ığını kaydediyor. Peygamberimizden önce ve onun ya ş adığı yıllarda. do ğruya meyleden kimse demektir. Hazreti Muhamme d'e görünen mele ğin. el I 4::14 }. 19 Tor Andrea. Musa'ya görünen Cebrail oldu ğunu ve onun Peygamberli ğini ilk müjdeleyen ş ahıstır. Kus bin Sâide. Umeyye bin Ebi Salt.. Kelime olarak Hanif". Bu me şhur Hanifler'den dördü.:. S. Bunlar sadece tek tanrıya inanıyorlar ve bu tanr ının görünen. hidayet bulur sunuz. Bunlar kendilerinin atas ı ve K âb e'nin kurucusu addettikleri Hazreti İbrahim'in dinini araştırıyor ve bu dini ihya edecek yeni bir peygamberin gelmesini bekliyorlard ı .4- 17( ıni "Onlar dediler ki. Osman bin Huveyris. adları ve iddiaları belli Hanifler ya ş amışlardır. Bunlardan en me şhurları şunlardır: Varaka bin Nevfel.

kâh tesirli şiirler söyliyerek putperestli ği küçümseyip hakiki dini arıyarak. 16 . Mahmud Esad Efendinin. bir âhır zaman Peygamberinin gelece ğini söylemişti. beni ve evlâtlar ım ı mesut k ıl". Ona sorsunlar ki sabahleyin doğup. Netice Yukarıda söylediğimiz gibi uzun yıllar boyunca sürüp giden bedevilik. fakat bu peygamberli ğin kedisine nasip olaca ğını umuyordu. Gene yukarda. ümidim sendedir. Sağ olduğum müddetçe Cenab... Ya Allah sen benim mâlikimsin.. Zeyd bin Amr. kuvvetli bir ş air olan Ume yy e bin E bi Salt ise şiirleriyle Hanifli ğin prensiplerini çok güzel ifade etmi ştir. g. 525. O'mutlak hâkimdir. Ayr ıca. e. Yerde otlar ı bitiren. dünyay ı aydı nlatan güneş kimindir. O.ı Hakka hamd-ü send etmekten ve O'nu yüceltmekten geri durmam. Senden ba şka bir mâbud tanımam. Osman bin Huveyris. II. Hanifler'in putperestlikten ne kadar uzak oldu ğunu bize göstermektedir. Kendisi Müs a ve İ sa dinlerini incelemi ş .. onlarda art ık tahammül edilmez bir nefret uyandırır ve aralar ında Hanif dinini. fakat bunlardan hiç birini kabul etmemi şti.. İ bni İ sh ak'dan aldığı bu rivayet.Nevfel. putların karışmasına. sonunda da bir tek Tanr ı anlamının doğmasına vesile olmuştu. Ya Rabb beni rahmetine nâil et. a. S. o yıl da nasıl merasim yap ıldığını bir kenara çekilip seyrederler. Mekke halkının her yıl kurban kesti ği ve dilekler dilediği bir puta. Ey insan fenalıkltan kaç ın. Böylece Araplar tek tanr ılı bir dini telkin ede20 Mahmut Esat. Putlara gösterilen bu sayg ı. onun şiirleri âdeta mü'min bir Müslüman ın a ğzından çıkmış gibidir: ".. Bununla beraber. Hanif adı verilen ve as ıl Tanrıyı arayan bu insanlar çok say ıda olup bütün Arabistan'da tek tanr ılı bir dini havanın te ş ekkülüne sebep olmuşlardır. Ubeydullah bin C a h ş bir gün.. Musa ve İsa dinlerinin Yarımadanm bazı bölgelerinde nasıl yerle ştiğini. Araplar' ın putlara karşı olan ba ğlarımn daha da gev ş emesine vesile oluyorlardı . ne O'nun üstünde bir Allah. Şimdi ise Hanifler Arabistan' ı dolaş arak kâh veciz nutuklar (Kus bin Saide'nin nutku gibi). Cenab-ı Hakk' dan bir şey gizleyemezsin. bazı bölgelerde ise hüsni kabul görmese bile Araplar tarafından nasıl tanındığını ifadeye çalıştık. mahsfılleri yetiştiren ve yeniden tohum husille getiren kimdir? Ya Rabb senin adını takdis ettiğim gibi günahlarım ın affını da temenni ederim.. İbrahim'in ş eriatım aramak üzere ayrı ayrı yörelere seyahat etmek karar ını verirler 20 . D. Bu yüzden Hazreti Muhammed Resül oldu ğunu ilân edince memnun olmad ı ve İslâmiyet'i kabul etmedi. ne O'na yakın sayılabilecek bir mâbud vardır..

yıllarda cereyan eden isyan ve irtidatlar ı canlandırabilmek için husus' kitaplar vücuda getirme ğe mecbur kalm ışlardır.Ridde'si bunların en önemli örneklerini te şkil eder. islâmiyet'in bu devri için o kadar önemli olmu ştur ki. İşte bu suretle bir taraftan Yemen ve Yemame'de. bazı tarihçiler sadece 10 .iği mali mükellefiyetlerden kurtulmak isteyenlerde eski putlara dönme temayülü artm ış . Muhammed'in hayat ında Arap yarımadasında İslâm diııiııin yayılışı: Ridde'nin sebeplerini gösterebilmek için önce islâmiyet'in Arap yarımadasında hangi kabileler tarafından kabul edilmiş olduğnu belirtmek gerekmektedir: Hudeybiye bar ış andlaşmasmdan sonra bütün Ya=adada ya şıyan Araplar.cek bir peygamberi kolayca kabale haz ır hale gelmiş bulunuyorlardı. yıllarında dini ve hukuki bakımdan henüz pek yeni bir te ş ekkül olan Islam devletini büyük sars ıntılara mâruz bırakan Ridde olayı en eski Islam kaynaklarında oldukça geni ş bir yer iş gal etmektedir. ve 11. Hz. Hz. Ridde. RİDDE A. Muhammed'in hastalanması ve ölümü üzerine. B.11. Islam tarihinde çe şitli sebeplerle meydana gelmi ş olan Ridde "Islâm'dan dönmek. Muhammed'in tan ıttığı tek ve her ş eye kâdir olan yüce Tanr ıya ibadeti terketmemekle beraber islam dininin gerektirdi ği zekâttan muaf tutulmak istemi şlerdi. Islam dinini reddetmek" anlam ına gelmektedir. Riddenin tarifi: Hicret'in 10. Hz. Muhammed'in dini ve idari nüfuzunun gün geçtikçe artt ığını gördüler. gene bu bölgelerin ço ğunda yaş ayan Araplar tarafından reddedilmiş . Arap yarımadasının çe şitli bölgelerine yayılmış bulunan y Islam dini. Esasen bu s ırada putlara olan ba ğlıhğın zayıflamış olmasından ve Yarımadamn tek tanrılı yüksek bir dini kabule hazır bir durumda da bulunmasından dolayı Hz. Vakıdrnin biricik nüshas ı Bankipore'da bulunan Kitab al-Ridde'si ile Vesime'nin İbni Hacer tarafından İsabe'ye alınan Kitab al . Tarihte sahte peygamberler ad ıyla anılan kimselerin ortaya çıkma senepleri aras ında "Ridde" olaylarım da saymak gerekir. di ğer taraftan Esed ve Temim kabileleri aras ında peygamnerlik iddias ında bulunan bazı insanlar kendilerini. Islâmiyet'in yükled. Muhammed'in tek- 17 . fikirlerini kabule haz ır dini bir atmosfer içinde buluvermişlerdi. bazı kabileler ise Hz. 2.

Hadramavt'tan birçok Müslüman olmu ş kabileler. Muhammed'in Veda Hacc ına hazırlandığı tarihlerde art ık Arap Yar ımadasmin her bölgesinde Medine hükümetine dinen ve siyaseten ba ğlı birçok kabileler bulundu ğu gibi. Bu arada da Hz. emrettiğin gibi onları üç gün İslâmiyet'e çağı rdım. Hicret'in 10. Oman'dan. S. Muhammed bunlarla görü ştü ve içlerinden Yezid Bin Husayn' ı reis tâyin etti.. Ter. Muhammed dört yüz kişi ile birlikte Hâlid bin Velid'i Necran'da ya şıyan Benu al-Hâris bin Kciablara gönderip onlar ı islam'a davet etmesini. diye ilön ettirdim. Caetani. Peygamber de Halid'e.Harisleri Müslümanlığa girme ğe ikna etti ve yeni dinin prensiplerini onlara ö ğretebilmek için de Necran'da iki ay kalma ğa mecbur oldu. VII. Yemen'den. artık Medine'ye dönmesini ve Benu al-Haris bin Kaab'lardan bir heyeti misafir olarak beraberinde getirmesini emreder mahiyette bir cevap gönderdi ". Bk. Sabiilik gibi kitabi muamelesi görmüş din saliklerinin cizye vererek Müslüman himayesini elde etmi ş toplulukları da vardı 21 . II. I. Mektup Taberi'de aynen mevcuttur. Mect"silik. Türkçe. eski kitabi dinlere ba ğlı veya. Hamdü senadan sonra ben Benu al . Peygamber'e ş öyle bir mektup yazd ı : "Ey Tanrı Elçisi. Necid'den. İbni ishak'm verdi ği bu bilgiyi itimada ş ayan bulmamaktad ır. S. 12. Belka'dan. C.liflerini ulaştıran elçilerin müsait kar şılanmaları ve bu arada islamiyet'in bu kabileler tarafından kabul edilip onun icap ve mükellefiyetlerinin derhal yerine getirilmesi kolayca mümkün oldu.Wiris bin Kâab'ları n illerine geldikten sonra. 18 . Bk. böylece Hz. Yemame'den. puta tapan Benu al . sana esenlikler dilerim ve sana hak mâbud olan Tanrıy ı överim. ter. S. y ılının Rebi' al . Hz. 2. Bu mektubu alan Hz. Onlar benimle savaşmadan Müslüman oldular. Ben onlara Tanr ı'nın emirlerini öğreterek ve yasak etti ği işlerden onları meneyliyerek aralarında yaşıyorum " dedi. 119. Etrafa süvariler göndererek Müslüman olunuz. emniyete ve selâmete kavu ş ursunuz. y ılında Medine.. yılda Arap yar ımadasındaki islâmla ş ma hareketine k ısa bir göz atmak gerekmektedir. Halid.Evvel ay ında Hz. 10. Hâlid beraberinde Benu al-Haris bin Kaablar ın ileri gelenlerinden bir toplulukla Medine'ye döndü. Hicretin 10. 22 Mektubun metnini İ bni Hisaşm'da gören Caetani. Necran'a dönecekleri 21 Heinz-MI. dini ve siyasi bağlılıklarını bildirme ğe memur temsilcilerini en kısa bir zamanda Medine'ye gönderdiler. Ridde'nin islâmiyet için en tehlikeli örneklerini vermeden önce. Türkçe.. kabul etmezlerse silah kullanmas ını emretti. C. Bahreyn'de''. 820. Arabistan' ın dört buca ğından gelen ve çe şitli kabilelerin ihtida haberlerini getiren heyetlerle dolup ta ştı .

tam bir istiklal içinde bulunudu ğunu. II. Ahaliye leh ve aleyhlerinde olan emir ve hükümleri anlatsın ' 23. bu hadiselere zerre kadar önem vermedi ğini iddia etmesid ir. Mektup bundan sonra daha bir hayli uzar. Hz. Temiz olm ıyanların Kur'ana el sürmelerinin yasak oldu ğunu emreden cümledir. orada Esved'in isyan ı başlayınca da Peygamber'in. Taberi. S. Türkçe. Zira böylece peygamberin mümessillerinin Yar ımadada islamiyeti ö ğretmek ve yaymak üzere gittikleri zaman bunu. Buhari.. ancak ezberlerinde oldu ğu kadarını söylemek suretiyle yapmad ıklarını. Kur'an'ı n ve İslam dininin kaidelerini öğretmesini.Ansari'ye Hz. S. ey müminler and ve anlaşmalarının yerine getiriniz bu. ter. 36). C. kötülüklerden menetmesini emreder. Temiz olmıyan kimseler Kur'anı ellerine almasınlar. Kuran tarihi bakımından çok de ğerli bir haberi ihtiva etti ğini göstermektedir. VIII. Muhammed. Bunun önemini Caetani ve Frants Buhl (is.vakitte adet olan hediyeleri da ğıttı . C. nazil olmuş ayetlerin yazılı nushalarım da beraber götürdüklerini ispat eder. Kur'an hakk ındaki kayıtlar.. Caetani. Şu halde Caetani'nin bu yoldaki iddialar ı doğru olamaz (VII. Tanrı Elçisi ona. 26) de kabul etmekte fakat haberin do ğruluğu hususunda her ikisi de şüphelerini açıklamaktadırlar. Esved'in isyan ım önlemek için bütün gücüyle çalışmıştır. Peygamberin elçilerine yazd ığı ve yukarıya aldığımız mektuplar ile onlardan gelen cevaplar. Hz. İbni Sa'd tarafından teyid edilmektedir. Tanrı Elçisi ona bütün işlerinde Tanrı'dan sakınarak hareket etmesini emretti. İbni İshak'a dayanan bir rivayet. Elçiler yurtlarına döndükten sonra. Çünkü Tanrı kendisinden sak ınan ve hayr ve iyiliklerde bulunanlarla birliktedir. Caetani'nin a şikar olan bir yığın tarihi vesika krşısında" Yemen'in Müslüman olmad ığını . "Bis ınillâhirrahmanirrahim. 2. Amr orada dini tavsiyelerde bulunup zekât mallar ını toplayacakt ı . Tanrı nasıl emrettiyse hak ve hukuka o şekilde riayet ile iş görmesini.. bize Amr binHazm al . ana kaynak olan Belazari. Mektup şu yoldadır:. 23 Taberi. 19 . Muhammed onlara Ensar' ın Benu Neceâr kolundan Amr bin al-Hazm' ı ö ğretmen ve maliye memuru olarak gönderdi. S. Muhammed tarafından yazılmış bir talimat mektubunun. Bu nokta üzerinde ısrarla durmam ızın sebebi. Tanrı Elçisi Muhammed'in Yemen'e gönderdi ği Amr bin al-Hazm için yazd ığı mektuptur. S. Fakat bizim için mühim olan cihet yukar ıya aldığımız. 100i. Hz. insanlara hayra müjdelemesini. 824. Ans.

ABD al . Yahudi Haham ı. II. Aş'ari. hasmâtne de ğil dostâne duygular taşıyınız" dedi. Taberrye göre ise (Tab. Ali sava ş arak. EZD kabilesinden 10 ki şinin başında bulunan Sarrad bin Abdullah al-Ezdi gene aynı yılda Müslüman olmuş ve kendisi gibi islamiyet'i kabul etmiş bulunan Ezd'lerin ba şına geçerek Cereş şehrini ku ş atmıştı . Bunu Belazisırrde gördü ğümüz Muaz bin Cebel'in şu mektubundan kolayca anlamaktayız: "Ya ğmur suyu ile yahut akar sularla sulanan topraklar ın mahsulünden onda biri. HEMDANLAR'ın islamiyet'i kabul ettikleri haberi ise. Yahudi. kimine amanname verip kiminin baz ı sulak arazideki haklar ını tanıyarak ümit etti ği müsbet sonucu elde etmiştir. 2. 10. zorlaştırmayınız. Birçok kollara ayr ılan Benu al .Hâris bin Kâ'blar'a mektuplar ve elçiler yoll ıyarak. Muaz bin Cebel ise yukarı bölgelerine memur edilmi şlardi. 20 . Böylece yaln ız Müslümanların ve Yahudilerin de ğil.. Hz. sonunda Müslümanlar üstün gelerek. Peygamber Veda Hacc ına çıkmadan önce Muaz bin Cebel ile Ebu Musa'al . Ter. Cere ş ve Tebale ş ehirlerine ba ş eğdirmiş ve oraları islamlığa kazandırmışlardır. ba ş larında Ali bin Ebi Talib'in bulunduğu ve tahminen 300 ki şiden meydana gelmiş bir sefer heyeti haz ırlandı. Sarrad.. islamiyet'i kabul ettirdi. II. suni şekilde sular akıtmak suretiyle sulanan yerlerden bunun yar ısı alınır. Bir rivâyete göre. Yemenin daha çok k ıyı bölgelerine. 2.Aş'arryi islamiyet'i yaymalar ı için Yemen'e yolladı ve kendilerine talimat verirken "herşeyi kolayla ştırınız. Muhammed'in secdeye kapan ıp Allah'a şükretmesine ve Hemdanlar'a selam ımdır. Ter. 831). S. fenalık değil. Olgunluk ça ğına gelenlerden. birdenbire islamlığa kazanmak pek tâbiidir ki. nüfus ba şına bir dinar veya bunun kar şılığı dokuma bez alınır. S. Zebid ve diğer kollarını islamiyet'e davet için. Ca'fi. Hemdanlar'a selâm ımdır sözünü tekrarlamas ına sebep olmuştur (Tab. Kâab alAhbar da bu yıl ihtida etmiştir. yılın Ramazan ayında büyük Mezhic kabilesinin Yemen'de oturan Ans. Fakat Yemen gibi verimli ve geni ş bir bölgede yaşıyan pek çe şitli boy ve soydaki insanların hepsini.KAYS delegeleri de bu yıl Peygamberi ziyaret ettiler ve içlerinde Hristiyan dinine girmi ş olanlar bile islamiyet'i kabul ettiler. Kuş atma uzun sürmü ş .Hz. Sa'd al-A şire. 830) Mezhicler derhal islamiyet'i kabul ettiler. iyilikler yapmaz. Muhammed'in Yemen'i islamh ğa kazanmak hususundaki gayretleri bitmemi ştir. Murad. yahudilikten döndürülemez". mümkün olamam ıştır. Yemen'de oturmakta olan Mecüsiler'in de Medine'ye tâbi bir durumda yaş adıkları gene Belazûri'de ayn ı sayfadaki şu kayıttan anla şılmaktad ır: "Peygamber Hecer ve Yemen Mecusilerinin olgunluk ça ğına gelenlerinden adam ba şına bir dinar vergi alınmasını emretmiştir".

Mezhicler ve Zebidler üzerine kendi temsilcisi tâyin etti. 936 .Aralarında bulunan Amr bin Cârud kendi kavmi dinden döndü ğü zaman bile Müslüman kaldı 24. II. Sadefle r'in elçileri de ayn ı şekilde Medine'yi ziyaret edip aldıkları hediye gümüşlerle memleketlerine döndüler. Halbuki gene Hanife kabilesinin mühim bir kısmına hükmeden Sümame bin Usal. 2. Muhammed de onu. Leyden basısı. S.. bunlar ın 7. O da bu emri derhal yerine getirmi ştir.. Muradlar. maiyetindeki 150 ki şi ile birlikte Hz. Hepsi kelime-i ş ahadet getirdiler. Tabakat.Muradi. Hz. C. mükâfat olarak. İşte islâmiyet bu geçimsizlikten bir hayli istifade etti. Salit bin Amr al-Amiri eliyle bir mektup yollad ığı zaman o Peygamber'e. Peygamber ona. Bundan ba şka önemli bir kabile olan Kindele r'den de E ş'as bin Kays seksen kişilik bir temsilci toplulu ğu ile Medine'ye gelmişti Kinde Araplarının saçları pek dikkatli taranmış . 1739). islâmiyet'i kabul etti. Muhammed'e ba ğlılığını bildirme ğe geldi. Haz. kendisinin ş air ve hatip oldu ğunu. müttefiklerinden olan Kindeler'in emrinden ayrılıp Medine'ye geldi. islamiyet'e girece ği yolunda bir cevap yolladı . Türkçe tere.. S. ona itaat etmeleri lüzûmundan bahcetmiş ve döndükleri zaman Zu'l-Hulâsa putunu yıkması için Cerir bin Abdullah'a emir vermiştir. S.mişti. 401. maceralı bir şekilde de olsa önceden islamiyet'e girmi ş ve bu uğurda Yemame'de sonradan islam' ı terkedenlerle bir hayli u ğraşmıştır 25. bunlarla Hemdanlar aras ında büyük bir geçimsizlik vardı . Hanife kabilesinden 10 ki şilik bir heyet Medine'ye geldi içlerinde bulunan Müseylime de aynı ş ekilde ortaklık peşinde koş muş . Z e b i d l e r'in. 25 İbni Sa'd.. I.7 . yılda B ecilele r'den Cerir bin Abdullah Becili. Meşlahları renkli ve altın pullarla işlenmişti. Elçiler islamiyet'i kabul ettikten sonra Peygamberin emriyle süslü elbiselerini ç:karmaya mecbur oldular (Tab. 24 Taberi. gözleri de sürmelen. -yılda ba şkanları olan Hevze bin Ali'nin Iran yoluyla gelen Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemeldir. 21 . Peygamber onlara söyledi ği nutukta. Peygamber'den kendisine bir menfaat temin edemeyince Peygamberlik iddiasına koyulmayı en uygun bir yol zannetmi şti. Gene 10. Arabistan'ın adeta zahire anbari durumunda olan ve Hicaz' ın doğusuna düşen Yemâme bölgesinde büyük REB İA kabilesinin bir kolu olan Hanife kabilesine gelince. ş ayet kendisine bir pay verilecek olursa. Muhammed bu pek süslü giyimi be ğenmedi. Ferve bin Müseyk al . Muradla r'a gelince. gönderece ği valinin bir Habe şli bile olsa. V. Bundan sonra.

siz andlasmada anılan sartlarla emniyet içindesiniz. Hz. Hz. 130). ter. Muhammed öldü ğü zaman islâmiyet. Bahreyn'i 8. Ancak ate şgedeler Tanrı ve Elçisinin emriyle . yılda Fars ülkesinin bir parças ı gibi telâkki edenler vardı. siz namaz kılar zekat verir Tanrı ve Elçisine kalbden inan ı. Tayylar Islâmiyet'i büyük bir ço ğunlukla kabul etmi şlerdi. Buraya kadar 10. I.amalarmı arazilerine girmemelerini ihtar etti. Peygamber'in Bahreyn halkına ş öyle bir mektup yazd ığı görülür: "Tanrıyı ululadıktan sonra." Mecusilerle Yahudiler islamiyet'e yana şmadan cizyeyi ödeme ği kabul ettiler (Belâzari. Hz. küçük baz ı kabilelerin islâmiyet'e nas ıl girmiş olduklarını. Sekizinci Hicret yıhnda Müslüman olan Oman halkı.y ıkılıcaktır. İbni Abbas' ın rivayetine bak ılırsa. yâni Ezdler' den olan halk. ekinlerinizden yirmide birini verir. Peygamber mektuplar yazm ıştır. yıldan önce islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan E s e d 1 e r'e Peygamber mektup yazarak Esedler'in. mümkün oldu ğu kadar seçme ğe çalıştık. Hz. Hz. y ılda Islâmlaşmış büyük. yıldan önce nas ıl olup da islâmiyet'e dahil olduklarına iş aret eden kısa misâller vererek. 10. Peygamber T ay yla r' ın da sefaret heyetlerini kabul etmi ş ve onların kollarından olan bütün kabilelere mektuplar yazm ıştır. Orada Abd al. S. Gene İbni Sa' d'dan aldığımız bilgiye göre H a d r am a v t büyüklerine Hz.Kayslarla Bekr bin Vâil ve Temim Araplarından birçokları yaş ardı . çocuklarınızı Medisi yapmaz iseniz. Bunlar aras ında da Islamiyet'in kabul edildi ği yazılmış olan bir beyitten anla şılmaktadır. Şimdi Yanmada'ınn Bahreyn gibi bazı bölgelerinin 10.Hz. Muhammed onlara Amr bin al-As' ı yolladı. Islam ın inceliklerini ö ğrenmek isteyince. 22 . bir yığın karışık haberler aras ından. âdeta henüz Hicaz bölgesinin s ımrlarım aş amamıştı iddiasında bulunan müste şriklere bu iddialarında haklı olmadıkları cevabını verebilelim. hurmalığınızın mahsülünden onda birini. Yahudi ve Hristiyan olan ahalisi ise al-Ala bin al-Hadrami ile barış yaptı. Tayylar' ın sularına saldırm.r. Peygamber zamanında orada Farslar'ın valisi Münzir bin Sâva idi. Mecusi. Öyleki. yar ımada'da yeni semavi dini tammamış veya bundan haberdar olmamış bir kö şenin kalmadığını ispat etmek mecburiyetindeyiz. Ancak İslâmiyet'i kabul etmez iseniz sizden cizye al ınacaktır. Peygamber buran ın büyüklerine islâmiyet'i veya cizye verme ği kabul etmelerini bildiren bir mektup yazd ı Ora halkından ata tapanlar ın bir kısm ı ve başkanları Müslüman oldular.

Kays bin isim ve başkalarından müte ş ekkil bir heyeti Hz. 23 . Sonunda Müslümanların üstünlü ğünü kabul eden Temimler islamiyet'i kabul ederek memleketlerine döndüler 27 . De Goeje bask ısı. Hristiyanlar ve Yahudiler fırsattan istifade ederek islamiyet'i yeni kabul etmi ş olan kabile mensuplarını dinden dönme ğe 26 İbni Sa'd'a dayanarak Caetani. I. Mekke fethinde Hz. kuzeyden. 27 Taberi. I. topluluklar veya bazı kabilelerin ileri gelen ş ahsiyetleri vard ı . 46. Nu'aym bin Zeyd.Ahtem. yılın Muharrem ayında Ş am üzerine yürümek maksad ıyla seferberlik ilan etti ve ordunun ba şkomutanlığına azatlı kölesinin o ğlu olan Usame bin Zeyd'i tâyin etti. Tam bu sırada Peygamber. Peygamber ile birlikte haz ır bulunan el . S. Amr bin al .. (fazla bilgi edinmek için bk. Peygamber'e yollad ı. C.Akra' bin Hâbis.1. 11. Arabistan' ın hemen her buca ğında dinen ve siyaseten Hz. . 1740). Önce meziyet ve fazilet yolunda bir yar ışma yapıldı . Muhammed'e ba ğlı kabileler. Muhammed'in bunlara yazd ığı mektubun metni çok enteresandır. C. Taber ı Leyden bas ısı.Akra' bin Habis ile Fezâre kabilesinden Uyeyne bin H ısn da bu gelen heyetin içine girmi şlerdi. S. Muhammed ile cizye vererek dinlerinde serbest kalmak ş artı ile bir andla şma yaptılar.. hukuken Medine hakimiyetini tanımak mecburiyetinde kalm ıştır.Necran' ın Hristiyan halkından da bir heyet gelip Hz.. yılında Utârit bin Hacib. el . arap. Yukarıda da söyledi ğimiz gibi. Muhammed Muharrem ve Safer aylar ını Medine'de sâkin bir şekilde geçirdi. ölümüne sebep olan hastalığa yakalandı . 1710 . Kuzey .do ğu bölgesine gelince. VII. Riddenin sebebleri Veda Haccmdan yorgun ve zay ıf düşmüş bir halde dönen Hz. Temim kabilesinin hatiplerinden Utârid bin Hacib'e Sâbit bin Kays ile Peygamberin me şhur ş airi Hassan bin Sabit cevap verdi. al Zibrikan Bin Bedr. Bu haber çarçabuk Arabistan' ın dört bucağına yayıldı . Böy lece Necran' ın Hristiyan halkı da dinen olmasa bile. S. Mezopotamya'dan Bahreyn'e do ğru uzanan topraklara yay ılmış bulunan büyük T emim kabilesi Hicretin 9. Arap Yarımadasının kuzey bölgesinde oturan ve Hristiyan Bizans ile en yakın teması bulunan G a s s a 11111 a r'dan da 10. Hz. y ılda bir elçilik heyetinin geldi ği Vakıdi tarafından zikredilmi ştir 26 Gelen heyetin geri döndüğü zaman Islamlığı yaymayı baş arıp baş aramadığı hakkında kesin bir vesikaya malik de ğiliz.

Muhammed gibi görünmenin en iyi çare olaca ğı kanaatine ula ştılar.teşvik ettiler. Zekvanlar. Peygamber Muhammed'in himayesine sığındıkları için komşu kabilelerin baskın korkusundan uzak olarak ya şıyorlardı . Süleymler'den baz ıları. Bahreyn ahalisi. Temimler. Kudaalar'dan baz ıları. Arap. Böylece dinden dönen kabilelerin baz ılarının başında peygamberlik iddias ında bulunan bir tak ım âsi şefler görüyoruz ki. Medine artık zengin ganimet mallar ının. 3) Halk ın zekât ve cizyeden muaf tutulmak istenmeleri. Riddenin Yayılması ve Önlenmesi Böylece Hazreti Muhammed'in son günlerinde ba şlamış olan Ridde Ebu bekr zamanında gittikçe yayg ın bir hal aldı ve Esedler. zekât ve cizyenin ve binnetice siyasi ve askeri nüfuzun topland ığı bir ba şkent haline gelmişti. Benu Bekr bin Vailler. Yahudi kabileleri ile mesktin ve çeşitli dini inançlara ba ğlı toplulukların yaş adığı bir bölgede bu haber daha büyük bir tepki unsuru haline geldi. muvaffak olmak için Hz. Gatafanlar. . Bazıları isyan etmeden önce. Beni Câriyeler. 5) Yeni dinin ibadet usullerinin ve mükellefiyetlerinin Yar ımada'da henüz tam manas ıyla kavranamam ış bulunması . Bunlar topraklar ını Medine hükümetinin nüfuzundan s ıyırarak zekât ve sair adlarla toplanan vergileri.Nemr bin Kas ıtlar. ince planlar düşündüler. Tanrı Elçisiııin hastalanmas ı haberi bir takım kabile ş eflerinin siyasi gayelerini aç ığa vurmalarma fırsat verdi. dinden döndüler. halkı isyana te şvik etmeleri. Kelbler. Bu hareket Medine hükümeti tarafından isyan sayıldı . 2) Siyasi arzular ını tatmin etmek istiyenlerin çe şitli vasıtalara baş vurmaları. memurlar mü şküllerini hal etmek için gene oraya ko şuyorlardı . Arabistan' ı bir yangın gibi saran Ridde'nin ba şlıca sebeblerini ş öylece sıralıyabiliriz: 1) Peygamber'in hastalanmas ı ve ölümü. bunlar Islam tarihinin ilk devirlerinde ortaya ç ıkan ve bazıları sonradan iyi bir Müslüman olarak tan ınan yalancı peygamberlerdir. Havazinler'in bir k ısmı. Beni Âmirlerin hepsi vsr. Imru'ul-Kayslar. kendi ş ahsi menfaatlerine veya gene kabilelerinin korunmas ını temin tahsis etmek maksadiyle göndermediler. Beni Hıfaflar. D. Hanifeler. Yarımadamn en akla gelmez kö ş eleri. Yarımadanın dört buca ğına oradan emirler veriliyor. E şca'ların bir kısmı. 4) Kabile asabiyetinden dolay ı Kurey ş hakimiyeti altına girmek istenmemesi. Yemen gibi Ebna. Oman Ezdler'inden Debalar. 24 . elçiler. Esasen Arap yar ımadasmın büyük bir kısmının iktisadi ve siyasi bak ımdan Medine hükhmetine ba ğlanmış bulunmas ı bazı kabile ileri gelenlerinin haset ve k ıskançlığını uyandırmıştı.

bazı Yemenliler. Sa'd bin Bekrler de sadık kaldılar.Sadık kalanlara gelince. Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Müslümanlar ın Mescid'de hazır bulunmalarını emretmişti. Vsâme. onlar da şunlardır: " İki Mescid (yâni Mekke ile Medine) aras ındaki kabilelerle Eslemler. Gene sadık kalanlar aras ında Bahreyn'de Abdülkayslardan bazıları. Ebu Bekr. Bunun üzerine Ebu Bekr dinden dönüp Tuleyha bin Huveylid'in etrafında toplanan Tayy.ditler derhal İslâm ordusuna iltihak ettiler. Hüzeyller. Gıfarlar. Esed ve Gatafan ve Kinanelerin bir kısmı üzerine yürüdü ve ileride Tuleyha bölümünde etrafl ıca görece ğimiz üzere Zul'Kassa ve el'Abrak sava şlarında bunları yendi. Has'amlar. Muhammed'in emridir diye Suriye'ye yollad ı .". Zebid kabilelerini de saymak gerekir. Ayrıca te şkil ettiği onbir birliğin komutanlrına da birbirinin aynı olan 25 . Tihame yakımndaki Havâzinler. Ayrıca Tayylar. Kuzeyde bulunan Kelb ve Kuzaalar da dinden dönmü şlerdi. Cendel. Peygamber'in emriyle Suriye seferine haz ırlanmış . Becileler. Cüheyneler. bunu fırsat bilen mürtedler. Tuleyha'mn işini bitirdikten sonra Temimler'den olan Mâlik bin Nüveyre'ınn üzerine. İşte. fakat onun hstalığı bu seferin bir zaman için geri b ırakılmasını gerektirmişti. Ebâ. Fakat Abs ile Zübyan kabileleri acele olarak Medine üzerine yürüyünce. vâlilere haberciler yollamak suretiyle bir müddet oyalama siyaseti takip etti. Ebu Bekr hâlife olmadan önce. Yemen'de Kindeler. Medine'de Müslümanlar ın sayısının az olduğunu düşünerek bir gece bask ımna hazırlandılar. komutanlığına Hâlid bin Velid tâyin edilmişti. Ebu Bekr Hâlifelik makam ına geçer geçmez yukarıda bahis konusu etti ğimiz irtidad ve isyanlara bakmadan Usâme'yi Hz. Bunlardan birisinde yalanc ı peygamber Tuleyha üzerine giden birlikti ki. müşterek dü şman karşısında bu nefretin ortadan kalkaca ğını hiç hesaba katmıyorlardı Ebû Bekr isyan ve irtidad haberlerini ald ıkça. Böylece Hâlid'in kuvvetleri yol aldıkça. Bu işi bitirip Medineye dönen Ebu Bekr art ık elçilerle oyalama politikas ını bir yana bırakıp onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı . İrtidad edenler Kurey şlilerle Ensar arsındaki nefretten istifade edeceklerini sanıyor. Zu'l Kassa savaşının Müslümanların baş arısı ile sonuçlandığını gören mütered. yâni Butah bölgesine hareket etmesi emrini de verdi. Maksad ı Usâme ordusunun dönmesini beklemekti. Kâab ve Sakifler. Cüşemler. Bekr art ık Usâme'yi bekleyemedi. Müzeyneler. Hadramavthlar. yuvarlandıkça büyüyen bir ça ğa benzedi.

- Hâlid . yalancı peygamber Esved al . de Goeje bask ısı. Tuleyha bin Huveylid ve Butah'daki Malik bin Nüveyre üzerine. Ay şe onu azad etmi şti. Bıı Ümmü Zeml meşhur Ümmü K ırfe binti Rebi'a nın kızıdır. 9) Tureyfe (Yahut Ma'n) bin Hâciz. 2) İkrime bin Ebi Cehl. 26 . Hz. 11) AM bin al Hadrami. 3) Muldıcir bin Ebi Umeyye. Gamr denilen yerde toplanmış olan as sileri de da ğıttıktan sonra Ümmü Zeml'in isyân ve irtidadını ortadan kald ırdı .Gabe. sonradan Huzeyfe ile birle şmek üzere - Mehre'ye. Hz.Esir. 6) Huzeyfe bin M ıhsan. III. Ay şe'ye verilmi şti. 65. Müseylime üzerine.. Hz. 7) Arfaca bin Hersume. S. Vedia ve Haris toplulu ğu üzerine. I. babas ı da Mâlik bin Huzeyfe bin Bedr'dir. Süelymler ve Havâzinlerin Süelymler ile birlşmiş olanları üzerine. Deba ahâlisi üzerine. oras ı fethedilince birlikte Kudaalar üzerine gideceklerdi. - 5) Amr bin al As. 8) Şurahbil bin Hasene de İkrime bin Ebi Cehl'in arks ından ona yardımcı olarak Yemame'ye yüriyecek. S. Kudaalar. Vsd al .ve kendisinin emir ve tavsiyelerini ihtiva eden bir mektup verdi ". Selma'nın etrafına toplananlar sadece kendi Huab kabilesinin erkekleri de ğildi. 29 Tabri.Ansi'nin Kays bin Makşuh ile birleş en adamlarını yenebilmesi için Yemen' deki Ebnaya yardımcı olarak gidecek sonra da şimdi kısmen mürtedlerin tarafını tutmaya başlıyan Hadramavt' ı istila edecekti. sava ş belki de daha çok 28 İbn al . Bahreyn'e gidecekti ". Suriye yaylas ında bir yer olan Hamkateyn üzerine. Yemen'de Tilı ânıe'ye. anasının devesine binerek irtidad etmi ş ve isyancıların başına geçerek Halid'in ordusunu bir hayli yıpratmıştı . Peygamber zamanında esir edilmi ş ve ganimet olarak Hz. Bu birlikler Böylece düzenlenmi şti: 1) Hâlid bin Velid. Yemame'ye. 1881. Peygamber ölüp kabileler isyan edince Ümmü Ktrfe'nın kızı Ümmü Zeml Selma binti IVIC ılik. Hâlid bu haris kadını n devesinin bulunduğu yere bütün gücüyle hücum edip hatta Selma'n ın devesini vurana 100 deve ba ğışlayaca ğını vâdetmeseydi. 4) O sırada Yemen'den gelmi ş bulunan Hâlid bin Said bin al As' ı. 10) Siiveyd bin Mukarrin. Şuradan buradan kaç ıp gelmiş olan maceraperestler de onun taraf ını tutmu şlardı .. Ümmii Zeml Selma binti Mâlik.

Selma ve taraftarlar ını mağlup etti ve Selmayı'da harp meydanında katlettirdi. Meş hur Sumâme bin Usâl bunların başında gelmektedir.ı uzayabilecekti. C. Birinci koldan olup Muka'is ve Butün adlar ını taşıyan kabilelerin vâlisi olan. 359. 184 v. türk. III. Bahreyan'deki Ridde'nin önlenmesine gelince: Seyf yoluyla elde etti ğimiz haberlere bakılırsa 30 Bahreyn'de İslâmiyet'i kabul etmi ş bulunan bazı kabileler dinden dönmü şlerdi. Peygamber zaman ındaki andini yerine getirdi. 177 v.Alâ bin al .Hadrand'yi Mürtedlerle sava şmak üzere Bahreyn'e yolladı . bu sefer de me şhur Ebu Hüreyre de bulunuyordu.. Orada ya şıyan Zra ve Sebabice'leri do ğru yoldan ş aşırttı . kendisi onun aksini yapacakt ı.Kays'lar ise Hutam'a uymay ıp bilâkis Münzir bin Staıa'ya ve di ğer Müslümanlara yard ıma koşuyorlardı . Tarih al C. 2 ) Amr bin Temim. oldukça önemli bir zayıat vermiş olmakla beraber. Al . çölde gördükleri bir su onları yeniden hayata ba ğladı . daha önce geçirdi ği tereddütten pi şmanık duyarak al-'Alâ ile birlikte Bahreyn'lilere kar şı savaşmak üzere yola çıkmıştı ". Bunların başında Kays bin Sa'lebe koluna mensub olan Hutam dinden döndükten sonra kendisine tabi bulunan Bekr bin Vâillerle birlikte harekete geçip Katif ve Hecer'e gitti. S. I. 31 Taberi. 3)) Hanzala... III. ter. Al-Alâ.Kays bin As ım bir müddet tereddüt içinde beklemi şti. Bu sırada Hanzala kolundan Yerbu'larm başkanı bulunan Mâlik bin Nüveyre ile ayn ı koldan olan Mülikler'in başkanı Veki'bin Mâlik dinden dönmü şlerdi. Biri diğerinin yapt ığım yapmak istemi yordu. öt. Ribâb. S. fakat Halid askeri deltas ı sayesinde. Zibrikan bin Bedr Hz. Zehebi.. Zekât develerini Ebu Bekr'e teslim etti. 27 . C. Yolda Yemâme civarmdan geçerken Müslümanlara kat ılanlar oldu. Taberi.Alâ bin al-Hadrami tarafından kuş atılınca vergi malları ile birlikte onu karşıladı ve tereddüdünün sebeplerini açıkladı. sonunda pişman oldu.. S. Ama Hutam bu yardımı kesmemek için elinden geleni yaptı ve Müslümanları kuş attı. öt. Ebu Bekr bu sırada al . I. Kays bin 'Asım da bu yolculuk s ırasında topladığı zekât deve ve atlarım getirip al-'Alâ'ya teslim etmiş. 134. 4) Ribablar. Fakat Kays bin As ım tereddüt geçirdi ğinden. Avf ve Ebnâ'mn vâlisi olan Zibrikan bin Bedr zekatı toplay ıp Ebu Bekr'e teslim ederse. Amr bin Temim ve Ribâb kabileleri İslâma sadık kalmışlardı. Mürtedler 30 Belâziiıi. Hecer'e yakın bir yere kadar ilerledi. C. türkçesi. Mezopotamya'dan Yemâme'ye kadar yay ılmış olan büyük Temim kabilesi dört esash kola ayr ılır: 1) S'ad bin Zeyd Menatlar. Çünkü bu ikisinin araları açıktı . S. Dehna çölünün ortas ında bir gece yarısı develerin ürkerek kaçması askerin cesaretini fazlas ıyla kırdıysa da. Abd al .

askerleri ile Dârin üzerine yürüdü. Lakit taraftarlarını çoğaltırken. L C. Naciye o ğulları ile Abd al . Taberi bu savaş da mürtedlerin 10 000 ki şi kaybettiklerini yazmakt adır 32 . Oman ve Mehre'de Ridde'nin önlenmesine gelince : Hicretin 12. Kaçanlar. oray ı zaptetti ve durumu Ebu Bekr'e bir mektupla bildirdi. Şeref bakımından üstünlük iddialarında bulunan ve bir rivâyete göre peygamberlik de iddia eden Lakit İslâmlar'dan Ceyfer ve Abbâd'ı dağlara sığınmak zorunda b ıraktı . Müslümanlar bir hayli esir ve ganimet elde ettiler. onunla birle şerek Musabbih kuvvetleri üzerine yürüdü. Diğer bir kısmı ise Dârin'e geliyorlard ı Al-Alâ. Dinden dönmüş olanlar sa ğa sola kaçışmak te şebbüsünde bulundukça. Kays bin Asım tarafından öldürüldü.Kays 'lardan kuvvetli bir yardım ekibi gelmeseydi. Ayrıca bütün Mehre'nin Medine'ye boyun e ğmesini sağlamış oldular.'A/Cı'mn komutası altında günlerce çarp ıştılar. 1979. yıhnda Oman'da Ezd'lerin ba şında bulunan Lakit bin Mâlik al-Ezdi isyan etti. Ebu Cehl 32 Taberi. Bahreyn' de Müslüman olanların artık bir tecavüze maruz kalm ıyacaklarından emin olunca. Ebu Bekr Ezdler'den Arfece ile Himyerler'den Huzeyfe'yi yardıma memur etti.Hutam'ın. Lakit bin Mâlik savaşta üstün gelecekti. 28 . Ebu Bekr ona Ş eybanlar üzerine yürümesini emreden bir cevap yollad ı. Müslümanlığı kabul ediyorlar. Oman bölgesindeki mürtedlerin i şini bitirdikten sonra. sonunda yaralı Hutam. yahut memleketlerine dönmekten alakonuluyorlardı . Müminler al . Önemli bir mevkii olan al-Gararesir edildiyse de sonunda affa nail oldu Ganimet malları İ slâmiyetin emretti ği üzere askerlere da ğıtıldı . Müslüman valiler al-'Alâ'dan ald ıkları emir üzerine bunlar ı yakalıyorlardı. O. İkrime bin kendi askerlerinin ba şında olduğu halde Mehre'ye gitti. İkrime. Sonunda iki taraf Debâ'da karşılaştılar. Arkas ında bulunan kabileklerin hepsi Şehrit'in izinden gittiler. Bunlar Halife'den yard ım istediler. Huzeyfe ve Arfece'ye yardım ettiği ve büyük bir ba ş arı kazandığı takdirde onu affedece ğini yazdı . az kals ın. S. de Gaeje baskısı. Debâ'dakinden daha şiddetli olan bir savaş sonunda mürtedler yenildiler. ilk ça ğrışta İslâmı kabul etti. Ayr ıca Halife kendi emirlerini Yemâme'de tutmıyan İkrime'ye. MüslüManlar da kuvvetlerini artt ırmışlardı . önce Şehrit'i Müslüman olmaya dâvet etti. Orada biri Şehrit'in diğeri Muharip o ğullarından Musabbih'in idaresinde toplanmış bulunan iki kuvvetle kar şılaştı . Şehrit ile Musabbih'in araları açık olduğu için İkrime'nin i şi kolaylaştı .

Zira Yemen'in isyân ve irtidadında o da islâmlarla birlikte hareket etmi ş ve bir hâyli tehlikeleri göze almıştı .Deylemi ve Dazaveyh gibi hemşehrileriyle birlikte i ş görmesi.Muradrnin bu teklifini kabul ettiler. Arap Kays. Asi Esved. Muhâeir bin Ümeyye komutasında Medine'den gönderilen bir ordunun yardımlarıyla takviye edilmi şti İki düşman San'a yak ınında çarp ıştılar.Bu arada Yemen'de de ikinci bir ridde vuku bulmu ştu: Halife Ebu Bekr âsi Esved'in öldürülmesinde büyük bir rolü olan Firûz'u Yemen'e vâli tâyin etmi şti. Ebna'yı üçe böldü.Deylemryi vâli tâyin etmesi.Ebna mücadelesi idi. Fakat evine dâvet etti ği diğer iki kişi bir tesadüf eseri olarak onun plânlarm ı ö ğrendiler ve Havlanlar' a sığınmak üzere kaçt ılar. Kays bin Mak şuh al-Muradi.Deylemi ise Ebu Bekr'in gönderdi ği elçi ve mektuplardan sonra Tihâme ahalisinden olan Tâhir bin Ebi HWe'llin idare ettiği kuvvetlerle. San'a'ya girdikten sonra memleketi çapulculardan ve Esved'in artakalan süvarilerinden temizledi. onun Cüşeyş al . amân andi bile almaya lüzum: görmeden Kays'dan ayr ılıp Müslüman karargâh' ına geldi. yâni Halife'nin Yemen'e memur etti ği kimseleri ortadan kald ırırsa.Muradi sava şı kaybetti. Kısa bir devre için i şler Kays bin Mak şuh'un ümit etti ği gibi cereyan etti. ırkan Arap olan Kays bin Makşuh al . Ebna'dan olan Firaz al . yâni Kays bin Makşuh al .Muradi de Müslümanlar'ın eline esir dü ştü. Az sonra Kays bin Mak şuh al . Bir kısmını deniz yoluyla Aden'den. kaçt ı. Ebu Bekr idam 29 . önce Dazaveyh'i öldürdü. Kays ise bekledi ği mükâfatı elde edememişti. İşte bu yüzden o da hileye ba ş vurarak Ebna'dan olan Dazaveyh.Deylemi ise bo ş durmadı Ukayl ile Ak'lerden aldığı yardımcı kuvvetlerle Kays' ın üzerine yürüdü. O. esasında bir Arap . bu mücadele ancak çok kısa bir zaman için önlenebildi. Ebu Bekr'in Yemen'e Firû z al . Firûz al . Kays bin Mak şuh al . vergileri kendi nam ına topladı . Medine'de bulunan iki esirden.Muradi'yi son derece kıskandırdı . Muhacir bin Umeyye'nin kuvvetlerinin çoklu ğu karşısında kurtuluş u Müslümanlara teslim olmakta görerek. Buna ra ğmen. Yukarıda bahsedildiği üzere Yemen'in isyanı. Orada sükûnet ve düzeni yeniden kurdu. Yemen'in idaresini kendi eline geçirebileceğini ümit etti.Muradi ise Esved'in şurada burada ba şı boş bir hâlde dola ş an süvarilerini kendisiyle birleşme ğe çağırdı . Onlar Kays bin Mak şuh al . Bir müddet sonra Kays'a uymuş olan Amr bin Ma'di Kerib. Firaz ve Cüşeyş'i öldürürse. Yemen ötedenberi oldu ğu üzere gene Ebna'mn hükmü alt ına verilmi ş . Her ikisi zincirlerle ba ğlanarak Medine'de Hâlifenin yanına gönderildiler. Firuz al . San'a şehrini zaptetti. bilhassa Dazaveyh'in katili olan Kays için.Deylemrnin de büyük gayretleri ile ortadan kald ırıldıktan sonra. Muhacir bin Umeyye. bir k ısmını karadan İran'a sevketmek istedi.

Bu emirler ise Hadramavt zekat ımn Kinde'de i Kinde'nin zekat ımn ise Hadramavt'ta da ğıtılması yolunda verilmişti. Hadramavt hâdiselerine gelince: Bu s ırada Hadramavt valisi Ziyad bin Lebid idi. Muhacir bin Umeyye'nin gelmesini bekledi. Buraya kadar yazd ıklarımızla Ridde'nin ana çizgilerini göstermi ş ve bu arada en önemli Ridde olaylarım özetle ıniş bulunuyoruz. türk. gelen cevapta. Nuceyr kalesinde esir edilenlerden Eş 'as bin Kays. Ziyad bin Lebid halkı Peygamberin emirlerini eskiden oldu ğu gibi yerine getirme ğe davet etti. Muhammed'den sonra zekât ödeme vakti geldi ğinde. Watima's Kitâb ar . Ziyad bin Lebid ve daha ikinci derecede baz ı Müslüman komutanlarm yardımlarıyla kindeler'den ve Riyad'da bulunan 'Amr bin Muaviyye'lerden küfre sapanlar cezaland ırıldılar Hadramavtlular'dan pek az insan dinden dönenlere yard ımda bulunmuştur.12. Oysa Arabistan'da Ridde'nin tarihine. • 30 . Muhacir bin Umeyye. Wiesbaden 1951. ilk İslam tarihçileri tarafından başlı başına bir kitap dolduracak kadar yer verilmi ştir. Ebu Bekr büyük bir mevki sahibi olan Eş 'as'ı affedip kendi kız karde şi ile onun evlenmesine müsaade etmi ştir ". 'Amr bin Ma'di Kerib de ayn ı zamanda affedildi. Halife Hz. Muhacir ile İkrime'nin Hadramavt'a kadar ilerlemeleri emrediliyordu. Ebu Bekr'e bir mektup yazdı . San'a'ya gelince Hz.cezası verdi ise de o. s. Ziyad bin Lebid onlara karşı harekete geçmedi.dinden dönüp dönmemek hususunda da tereddüt geçiriyorlard ı . Hz. S.Ridda aus İbn Hağür's isâba.. Hadramavtlular her zaman Ziyad bin Lebid'i korudular. Muhacir bin Umeyye ise Yemen valili ğini Hadramavt vâlili ğine tercih etti ve Firilz ile birlikte Yemen'i idare etti. yaz ımıza başlarken de bildirmi ş oldu ğumuz gibi. bu cinayeti i şlememiş olduğunu. • 34 Höhnerbach. Ridde Kurey ş hükümetine kar şı 33 Belazüri. y ıllarında Arap kabilelerinin Ebu B ek r'e vergi verme ği reddetme manas ında anladıkları 34 Ridde tamamiyle siyasi ve iktisadi sebeplerden do ğmuştur. Kindeler'in bozguna u ğramasından sonra. Yukarda aç ıkladığımız sebeplerden de anla şılıyor ki. İkrime bin Ebu Cehl'den amân alarak Muhacir bin Ümeyye'nin kar şısına çıktı ve kendisiyle birlikte dokuz esire de amân taleb etti. Peygamberin minberi önünde elli kere yemin etmek suretiyle teyid etti ği için affa nâil oldu. Muhacir bin Umeyye. Sonunda i ş Halife'ye havale edildi. Hadramavthlar Kinde'nin isteklerini yerine getirmediler. 165. ter. İkrime bin Ebu Cehl. 10. orientalistlerin Hicretin 11 .

Hazreti Muhammed'in hükümetinin sonlarına do ğru. 7. 31 . Yâni dini ödevlerine iyice al ış amamış olanların ayaklanmas ı din olarak İslâmiyet'in oralarda sathi olduğuna. siyasi kuvvet olarak da henüz iyice yerle ş ememişti. VI. siyasi bir kuvvet olarak islâmiyet'in baz ı bölgelerde henüz kuvvetlenmemiş bulundu ğuna örnek te şkil etmektedir. Kureyş 'e vergi vermemek için ayaklananlar ın durumu ise. e ğer islâmiyet'e sad ık kalan bir azınlığa sığınamadılarsa kaçmak mecburiyetinde kalmışlardı . sadece zekât vermek mükellefiyetinden de ğil. 3. sosyal ve siyasi durumun gizli sebeplerini ortaya ç ıkarmak bakımından ara ştırılması gereken bir konu olduğu gibi. hukuk ve din bak ımından aydınlatılmaları ve onlardan vergileri toplamalar ı için kabileler aras ına gönderdi ği zekât âmillerinin uyand ırmış oldukları hoş nutsuzluktan da do ğmaktaydı 35 . Skizzen und Vorarbeiten. kuvvetini kaybetmi ş . Hazret-i Muhammed'in ölümü üzerine bu vergi âmilleri. Ş airlerin bu yolda. Baş a geçen mütenebbiler atr ık bir putun adına değil. kâhinlik yoluyla nüfuz kurmak da sayılabilir. yalancı peygamberlerin faaliyetlerine uygun bir bölge temin etmesi bakımından da büyük bir önem ta şımaktadır.. DI Ğ ER SEBEPLER Yalancı peygamberlerin ortaya ç ıkış sebepleri aras ında kabile rekabeti. gerek hazırlıklı olarak söyledikleri birçok şiirler. A Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık: Araplar'da kabileler aras ında ötedenberi rekabet eksik olmam ış tır.bir ayaklanmaydı . bize kadar gelehilmi ştir. Hatta bunu. buralarda Medine merkezi hükümetini temsil ederlerdi. Her 35 Wellhausen. kabile istiklaline ba ğlılık. politik ihtiras. islâmiyet din olarak baz ı bölgelerde henüz derinle ş ememiş . hem de yerli aristokrasiyi mürakebe ederek. gerek irticalen. zayıflamış bir halde zaman ımızda bile görmek mümkündür. S. Yukarıdaki açıklamalardan da anla şılıyor ki. tıpkı Hazr et -i Muhammed gibi Allah'ın adına ortaya ç ıktıklarını iddia ediyorlardı . Böylece Ridde bu devirdeki ruhi. yoksa her yerde dinden ayr ılma demek de ğildi. Ayaklanmaların Medine hükümetine yönelmiş bulunan nefreti. Merkezden gönderilmi ş veya yerliler aras ından tâyin edilmiş bulunan bu vergi âmilleri hem vergileri toplar.

Müseylime onun yan ına geldiğinde. Talhat ün-Nemri Yemâme'ye geldi. 37 Taberi. 38 Taberi. Muhacirân ve Ensar' ı metheden bir kaside ile cevap verdi.. S. 245 . Yâni Araplar Kurey ş 'den çıkan Peygamber'e tabi olmaktansa. ter. 386. onu Tanrı elçisi diye anamam" cevab ında bulundu. S. III.. Yüzy ılın ilk yarısına do ğru dini inançlardan da bazen üstün bir yer tutuyordu. onbir erkek. "Hayır kendisini görmeden. tür. Ileride de aç ıklanaca ğı üzere..Umem ve'l . kendi kabilesinin üstünlü ğünü fırsat dü ştükçe. Tule yha'dan taraf olaca ğım. S. kendi kabileleri aras ında çıkıp peygamberlik iddia eden birinin gösterece ği yolda yürüme ği daha uygun görecek kadar bu hususta ileri gidiyorlard ı . Arap. Ona. Kahire 1326. III. Sabit hazırlıklı olmadığı hâlde. 230'da Esed ve Gatafan kabileleri ile Tay kabilesinin baz ı boyları Tuleyha'nm etrafına toplandılar. Tanrı elçisi nerede?" diye sor dedikleri zaman o. kabile asabiyeti ve ittifakları 37 Araplar'da VII. Uyeyne Gatafan'lara ş öyle demi ş "Esed kabilesi ile aramızdaki andlaşmayı yeniliyece ğiz. muvaffak olabilece ği nisbette müdafaayı âdeta bir vazife bilir ve hürriyetine oldu ğu kadar. 32 . Wellhausen yay ım. Kabile asabiyetinin en güzel örneklerinden birini daha Taberi'de buluyoruz". III.. demektedir. Bunun üzerine Temim kabilesinden on elçi Hazret-i Muhammed'e geldiler ve bunlardan birisi. S. onlar kendisine "Biz diyorduk sizde bir peygamber. Bunun üzerine Temimilerin şairi Zibrikan bin Bedr. o. Bu misâl bize şefler arasında mevcut olan andlaşmalarm. Resâlullah ve taraftarlar hakk ında bir methiye söyledi. hiçbir kabile bize yeti şemez. 148. 39 Taberi. "Sen onu Müseylime ad ıyla anmaktan sakın. S. en zengin ve en kalabal ık kabilesi olduğu hakkında bir söylev verdi. krallar da bizim aramızdadır ve bizde kiliseler yapılır!" dedi Hazret-i Muhammed'in emri üzerine Zibrikan'a. onbir kadın ve otuz çocuk esir getirmi şti. çünkü müttefikinaizden olan bir peygambere uymak. III. Temim kabilesi nin.. Hassan bin Sabit . Kurey şli bir peygambere uymaktan daha iyidir". "Evet 36 Vikıdi. Bunun üzerine Hazret-i Muhammed Sâbit bin Kays' ı ı çağırdı. Temim kabilesine bir bask ında bulunmuş. tür ter. Yemame savaşı sırasında ele geçen esirlere sorular sordu ğu zaman. Berlin 1882.Megâzi. Nitekim Halid bin Velid. Tarih ül . asaletine de dü şkünlük gösterirdi. bunların birleşmelerinin sebebi Cahiliyye devrinde aralar ında bir andla şmanm mevcut bulunmas ındandır. V ak ı drnin Kit ab -ül-Me gazi' sinde bu hususta ş öyle bir misal mevcuttur: "Fezare'lilerden Uyeyne bin Hısn. ahalisinden "Müseylime nerede?" diye sordu.Mülük.Arap. doğunun en asil. 154. bu kabile rekabeti. diye yaz ıhdır.. Temimileri öğen birkaç beyitle bunu karşılamaya çalıştı : "Biz en asilleriz. bizde de bir peygamber olsun" 38 dediler.50. "Müseylime sen misin" diye sordu. Kitab ül . Temimiler yaln ız kahnca bu yarışmada yenilmiş olduklarını kabul ettiler ". halkın inançlarını ve Medine hükümetine dinen ba ğlı bulunmalarını kaale almadığını ifade etmesi bakımından önem ta şımaktadır.

222.Nizâxe't-teht ısüm fi ma beyne Beni -eıneyye ve Beni Ha şim. Medine ş ehri hem dini. hem siyasi bir merkez halini almaya ba ş lamıştı .. Talha ondan "Senin yan ına kim geliyor?" diye ı sordu. S. 33 . öteki büyük kabilelerin... Makrizrnin "en .. Peygamberin ölümü üzerine her tarafta ba ş gösteren dinden ayrılma ve isyanlar zekat vermek istemiyen kabilelerin işine gelmiş . "Karanlıkta geliyor" cevabını verdi. fakat Rebia oğullarından olan bir yalancı. Talha ondan "Karanlkta m ı geliyor. 41 Taberi. 1937. Arap. tür. çünkü islamın ş artlarından birisi olan zeka ve sava şlardan elde edilen ganimetler gene Medine'de toplan ıyordu. E s e d. Bu. Makrizi. Bu teklifi ba şta Ömer bin H att ab olmak üzere Sehabe çok müsait kar şıladılar. o.i Muhammed ölünce.Niza ve t-tehasum fi ma beyne beni Ümeyye ve beni Hâşim" adlı kitabı da başından sonuna kadar Emevi ve Ha şimi kolları arasında yıllarca sürüp giden bu kabile rekabetini anlatmaktad ır40. Çünkü hemen her kabileden irtidad yoluna sapanlar ın sayısı gittikçe artmakta oldu ğu gibi. Secah ve M üs e ylirn e gibi yalanc ı peygamberlerin. Esved. "Rahman geliyor" dedi. 42 Taberi. iktisadi ve siyasi sebepler: islamiyet Arap Yar ımadasında geniş halk kütleleri tarafından kabul edilince. Yukarıdaki misâller gösteriyor ki. bizim için. o. fakat zeldtttan muaf tutulmak istediklerini bildirdiler. bu suretle de Medine'ye gönderilmek için haz ırlanan zekât devleri yeniden eski sahiplerine iade edilmi ş veya kabile şeflerine teslim 40 Bu hususta fazla bilgi edinmek için bk. namazı k ılacaklarını. Mısır. III. ii. Bu yüzden H azr et . 72. Tuleyha. Taberi'deki bir rivâyete göre 41 ancak K ur ey ş ve S akif kabileleri irtidad etmemişti. çok say ıda ve oldukça nüfuzlu insanlar tarafından tanınmış olmalarının sebepleri arasında kabile asabiyeti ve kabile istiklaline ba ğlılık da yer almaktad ır.same ordusu da Suriye'den Medine'ye henüz dönmemi şti. aydınlıkta m ı geliyor ?" diye sorduğunda. Bunun üzerine Talha "Senin yalanc ı olduğuna tanıklık ederim.. S. H av a z inler ise mütereddit kalm ışlardı BI. Mudarlar'ın doğru olan peygamberinden daha iyidir" diye söyledi. dinde sabit kalacaklarını. en. III. S.. bilhassa Temim ve Hanife kabilelerinin tamam ı ve kıskançlığını mucip oluyordu. ter. 221. elçilere Ebu Bekr'in verdi ği cevab ı gene Taberi 42 şu ş ekilde anlatır: "Zeldıt olarak vermekte olduğunuz hayvanların bağlarını vermediğiniz takdirde bile sizinle sava şacağım".benim" diye cevap verdi. Arap. Bunun tabii bir sonucu olarak iktisadi bakımdan da bu şehrin önemi artmıştı . B. G at af an ve T ay y kabilelerinden baz ı kollar Medine'ye elçiler göndererek.

Tuleyha.' aşmıştı . İslâm Ansiklopedisi. a. S. 34 . Müseylime ise Yemâme toprakla= kırkbin asker ile savunmu ştur. İşte böyle bir gayeye ula ş abilmek için baz ı kimseler peygamberlik iddias ını da kendilerine uygun bir yol olarak seçtiler. 45 Gaudefroy Demonbynes et Platonov. İst. Dikkati çeken bir cihet de ele ald ığımız dört mütenebbinin dördünün de dini hüviyetlerinin yanı başında. yâni şeflik arzularımn yer almış olmasıdır.. kendi kasaba ve bölgelerini Medine hükûmetinin nüfuzundan s ıyırarak kendi ş ahıslarına ba ğlamak ve böylece zekât veya ba şka adlarla toplayacakları vergileri. e. siyasi hüviyetlerinin. hepsi de birer siyasi. 137. Esved ül . hatta askeri ş ef idiler. Secah. İslâm taihi. Secah Medine hükûmetinin zay ıf anlarını beklemiş . 207'ne Vâk ıdrnin Kitab ür . 72 . Ayrıca kâhindiler de. Esved kısa zamanda güney Arabistan' ı Hicaz sınırına kadar eline geçirme ğe muvaffak olmu ş . cüz 55. Müseylime. VIII. g. münevver zümresine dahildi 44 İnceledi ğimiz mütenebbiler den olan Müseylime. S. kendilerinin ve kabilelerinin refah seviyesini artt ırmak için kullanmak istiyorlard ı . bu siyasi ş ahsiyetlerin hususi kabiliyetlere sahip olmalar ı gerekiyordu. Bu iktisadi ve siyasi durumdan faydalanmak isteyen baz ı kimseler.edilmişti. Bunların halk üzerindeki nüfuzlar ı çok büyüktü ve onların bu nüfuzları çok kere kendi kabilelerinin s ınırların.73. Tuleyha İslâmlar üzerine ilk akıncı kuvvetlerini yollamış . Kehânet maddesi. mensup bulundukları kabilelerin en yüksek tabakasından idiler veya do ğrudan do ğruya bu kabilelerin ba şkanları idiler. S. 43 Caetani. Esved ve Secah da kâhin idiler ".Riddesinden naklen Ömer bir Hattah'ın Ebu Bekr'e "Araplar yalmz mallar ı için hasistirler. Bunlar kabileda şlarında uyanmış olan dini temayüllerden kâhinlerin eski ifade vas ıtaları olan secili konu şma usliibu ile söz söyliyerek kendi hesaplarına istifade etmesini bilmişlerdi. Fischer. 1926. Bir kabiledeki kâhin ekseriya kabilenin seyyidi olup idareci. 44 A. Ömer bin Hattab' ın da söyledi ği gibi " Araplar yaln ız malları için hasistiler. Bu yılın sadakasını onlara bağısla" dediğini kaydetmektedir. Tuleyha. Kâhinlik: Bütün bu hareketlerin meydana gelebilmesi için. . Nitekim her şeyden önce bunlar. C. Araplar'da kâhinlerin verdikleri hükümler itirazs ız kabul edilirdi.Ansi.

S. tür. S. Fütuh ül . Korintoslulara ikinci mektup (III. Mısır 1284. tür. Ravzat us. Reste. Wellhausen.. 52'de "Himar Esved'in şeytanuun adı imiş" demektedir.IV. v. S. S. S.. Reste arabischen Heidentums. arap... Birincisi peçeli.. arap. ter.. S. S. 60.Fida. Asıl adı Ab h al a bin Kââb bin Avf 47 48 Z U umar (hı ile). S.. I.IV... 35 . bazı marifetler yapan bir e şeği varmış .. 914). El-Vatvat. Berlin 1899.Buldân. 1. 188.) a şağıdaki tarihler-de ise Ayhala şeklinde kaydedilmektedir: Mes'udi. 135. adında da anla şılaca ğı üzere Yemen bölgesinde oturan Ans kabilesine mensuptu 46. Ayhala'ya yüzünün siyah olmasmdan dolayı Esved denildi ğini Futuh ülBuldân. tür.. ter.. 51 Incil. Diğer yandan Esved'in her zaman bir peçe ile örtülü olarak gezmesinden dolay ı Z u '1 . Gurer ül-Hasâis ül-Vaz ıha ve Urar ün-Nekâis ül-Fadiha. Esved'in soyu: Sahte peygamberlerin en tehlikelilerinden ve ilklerinden say ılan Esved ül-Ansi. 135. II. Reste arabischen Heidentums. Kahire 1901..Safa. Wellhausen. S. 48 Belâzüri. Leknou II. Paris. Mısır 1318. 171. 111. yahut Zu '1 . III. II.. Sahih.).. I. 189. Buhari .. Tarih I. S. 1814 .Buldân .H ı m ar (ha ile) olanEsved' da denmektedir. 113. 111. Zira Samiler'de kâhinlerin ve peygamberlerin çok kere bir peçe ta şımaları eski bir gelenek icabı idi 5° Musa P ey gamb e r'in de böyle bir peçe ta şıdığı in eirde yazıhdır 51 46 Ans kabilesinin soyu hakkında geniş bilgi edinmek için bk. 47 Bu isim yukarıda işaret edildiği üzere Abhala bin K'ab şeklinde kaydedildiği gibi (bk. öt. s. III. ikincisi e ş ekli demek olan bu iki lâkabin her ikisi de do ğru olabilir Çünkü Esved'in a ş ağıda görece ğimiz üzere. 171'de yazmaktad ır. S. Müruc uz-Zeheb ve Maadin ül-Cevher. öt. YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKIŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI Yalancı peygamberlerin meydana ç ıkmasınm sebeplerini genel olarak yukarıda açıklamış bulunuyoruz. Ebu'l .umar (h ı ile) lâkabım taşımış olması da muhtemeldir 49 . S. v. Ebu'l-fida. ESVED . İbni Hald'ün. S.. Taberi.. 50 Wellhausen. 13 . S. 49 Taberi. Kahire 1901. M ısır tabı (1320). Belûzâri. Kitab ül . 131. öt. 2. Gurer ül-Hasâis.18. arap.İber. S. S. S. 135.. 170. teknıile. Belâzöri. 111. S. öt.. ter. tür.ANS/ A.. 163 v. Futuh ül . ter. 163 v. el-Vatvat. 221.. Tarih. S. I.. Şimdi bu dört ş ahsın tarih sırasıyla hayat ve faaliyetlerini gözden geçirece ğiz. Mirhond.

Zehebi. Bu arada Hristiyanlar ın enkesif oldu ğu Neer an ş ehri halkı da Esved'e kolayl ıklar gösterdi 54 Yemen'de o sırada Ebna'lar hâkimdi 55 Habeş boyunduru ğundan kurtulmak için Ir a nl ı1 ar'ı yardıma çağının§ olan Yemenliler.. yahut ba şka dinlerle omuz omuza ya ş adığı bazı bölgelerde. İşte bu İranlılar'la Yemen'deki Araplar' ın karışmasından meydana gelen yeni nesle Ebnâ adı verilmiştir. Esved'in olağanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri: Esved bin Kâ'b bin Avf önceleri kâhinlik eder. kalkardı . Tarih. I.B. II. öt. 2.Fida.S. s. III. Ravzat us-Safa. a. S. 54 Taberi a.Yemen" ad ını verip kahinlerin hyafetiyne bürünmü ş bir halde dola şmağa ve gitti ği yerlerde "R ahm an" ad ına konuşmağa başladı 53 Esved'in ortaya at ıldığı haberi duyulur duyulmaz An s ve M e zhiç kabilelerinden ba şkaları da ona mektuplar yollayarak. bu haber vahim sonuçlar do ğuracak bir ş ekilde yayıldı .... . Mirhond. ter. tekmile S. tatlı sözleriyle olduğu gibi halka gösterdiği bir takım hokkabazlıklarla da cahil insanları aldatmasını pek iyi bilirdi 52 Asıl yurdu ve do ğduğu yer K e hf-i H ub b ân idi. tür. I. g. İbni Haldûn. g e. Birçok inan ılır kaynakların verdiği bu haberler. IX. Pek çe şitli hayvanların alıştırıldıkları takdirde yapt ıkları birçok marifetlerden biri olan bu hareket o zaman Esved'e itibar edenler tarafından mühimsenmişti Sırası gelince anlat ılaca ğı üzere Esved teriplediği bir nümayış gününde. ondan taraf olduklar ını bildirdiler. bizde onun kâhinli ğinin yanı sıra. I. tür. o kendisinin de bir peygamber oldu ğunu iddia ve her tarafta ilan etmekle kalmay ıp 52 Ebu'l . ter. bu sefer de yıllarca süren Iran boyunduruğu altında yaş amağa mecbur kalmışlardı . çok güzel konu şur.. g. Mezhiç kabilesinden birçoklar ı onun her arzusuna ba ş eğecek duruma gelmişlerdi. e. "Kalk" diye emir verdi ğinde de. 55 Caetani. . İber. 221.... II. II. S. Bir müddettenberi sessiz çalış an Esved bu haberi duyar duymaz peygamberli ğini ilan etti.. e.. Tarih übisiam. 189. Halkı dehşet içinde b ırakan bu vah şiyane işi bitirinceye kadar. S. Onun bir e şe ği vardı . hastalanınca islamiyet'in henüz tam man asiyle benimsenmemi ş olduğu. 163 v. 915. o secde eder. yılında Hazr et -i Muhammed vedâ hacc ından dönerken. Esved öyle acâip maharetler gösteriyordu ki. P ey g amb e r'in hastalığı haberi Esved'e ula şır ulaşmaz. 111. 36 . S. yüz kadar hayvan ı bir çizgi çizip bunun üzerinde sıraya dizer ve gene s ırasıyla hepsini mızraklar. . 53 Belâzûri. hiçbir hayvan çizginin üstünden kımıldamaz. 171. a.94'de belki de bir yanl ışlık eseri olarak"Ebnalan yani Habe şlileri" dernekle Ebnâ'larla Habe şlileri biribirine kar ıştırmıştır. Kendisine "Rahman ü 1. 341.. Hicret'in 10. Esved hayvanın kula ğına eğilip: "Rabbine secde et" dedi ği vakit.. arap. S. 50. kuvvetli bir ipnotizmac ı olduğu kanaatini haklı olarak uyandırmaktadır.

171. 42 v. I..Sehir ve kasabalar da Bazan' ın emri altında idi. Cerir bin Abdullah Beceli'yi İslâmiyet'i kabule çağırmak üzere Esved'e gönderdi. 57 Ebul'-Fida. O sırada Necran valisi. "Esved irtidad edip peygamberliğini iddia eden yalancılardandır. B el â zûri'de bunun tam aksini ispat edecek olan şu sözleri görüyoruz: "Tanrı Elçisi öldüğü y ıl. 214. biz bu toprak ve toplanan mallara. Necran'da Müslümanlar'dan Amr bin Hazm ile Hâlid bin Said bin el-As " bulunuyordu. Yukarda da söylendiği gibi Mezhiç kabilesi onun göstrdi ği acaip maharetlere hayran kalmış ve onun peygamberli ğini kabul etmişti..Hemedâni. Yalâ bin İTmeyye ve Amr bir Hazm ile Ziyad bin Lebid'tir. Firuz. tür. öt. III. S. S. 59 g. Bâzan ile birlikte Yemenlilerin İslâmiyet'i kabul etmesinden memnun olmu ş ve Bazan' ı bütün Yemen ülkesinin valiliğine tâyin etmişti. a. 37 . Hemdanlarınki A'mir bin Şehr. mektubunda "Ey yabancılar. I." Esved'in İslâmiyet'i kabul etmedi ğine dair ba şka bir delili de S eyrin rivâyetinde buluyoruz 60 Yemen'de isyân ba şlayınca Peygamber'in tâyin etmiş olduğu A.Fida der ki ". g. Necran halk ı bunları sürüp şehri Esved'e teslim ettiler".bütün Yemen'i kendi hâkimiyeti alt ına almaya te ş ebbüs etmişti... Topraklar ının bize b ırakınız . arap. Oluncaya kadar bu vazifesi devam etti. vergileri hakk ıyla alıp almadıklarım kontrol etmek ve İslam dininin teferruat ı hakkındaki bilgileri halka ö ğretmek maksadıyla oraya yollanmış bulunuyordu ". e. Hristiyan ve M e c ilerden ald ığı cizyeye muhalefet etmekle kalmayıp Hazret-i Muhammed'in hasta olmas ından fay56 Taberi„ tür. Tahir bin Ebi Hule. I. Hâlid bin Said bin ül-ks. Cerir o yıl Müslüman olmu ştu. ter. ilimizden aldığınız toprakları bize veriniz. g. S. 60 Taberi a. Âmir bin Şehr ül-He ınedâni. tür. g. S. Müslüman memurlara böyle bir mektup yazmazd ı . Dazaveyh gibi önemli memurlar Peygamber'den aldıkları mektuplar üzerine haz ırlanmağa başlamışlardı ki. . e. Anlaşılıyor ki.... ter. e. Esved'in irtidad etti ğini ileri süren bu ünlü tarihçinin iddias ını öyle kolayca kabul etmemiz mümkün de ğildir. S..smir bin Şehr.. ül . 271'de Hâlid bin Said bin el-As' ı San'a'da vali olarak göstermektedir. ter. Bunlardan birkaçnun adı : Şehr bin Bâzan. III. O.. Ebu Musa el Eş'ari.: Tanr ı elçisi. Esved Medine hükümetinin Yemenli Müslüman halktan toplad ığı zekât malları ile Mus evi. tür. 58 Belaziiri. a. Necran halkı ona mektup yazd ı. H a zr et -i Muhammed'in oraya tâyin etmi ş olduğu Amr bin Hazm. Bazan ölünce Tanrı Elçisi bu vazifeyi sahabeden baz ıları arasında böldü. Esved İslâmiyet'i kabul etmedi ". Abdullah bin Kays. 44. San'a valisi ise Şehr bin Bâzan idi. Necranlılar da ona bazı vaitlerde bulunmu şlardı . Mu' az bin Cebel ise Hazret -i Muhammed taraf ından Yemen'e gönderilen vali ve memurların. 163. S. e. Esved'den de bir mektup ald ılar. Esved Müslüman olsaydı . sizden ziyade müstehak ız" diyordu. III. Zira T ab eri de onun İslâmiyet'i kabul etti ğine dair bir kayda tesadüf etmediğimiz gibi.

. VI. hasta olmas ına ra ğmen. Kurey şliler'in Yemen'deki hakimiyetini de yıkmak istiyordu. Gene bu konuda. I. II. ter.. S. 62 Bu >Imir bin Şehr ül . Aksi halde Resulullah ırk ve din bakımından yabancı olan bu unsura dayanarak Esved'in ortadan kald ırılması gibi mühim bir işe te şebbüs etmezdi... Çünkü kaymbabası Bazan Müslüman idi. H a zr et 'i Muhammed. ayrıca Taberi (tür. aile ve tabasma itaaattan ahkoymad ığı gibi islannyet'ten olan payımızı da eksiltmemiştir " Bu kasideyi Firûz.Bu iddiay ı Kays için kabul etsek bile Firûz ve di ğer Ebna hakkında münaka şasız kabul etmemiz pek güçtür. 38 . 220) de Firfız'un ş öyle bir kasidesini kitab ına almaktadır: " benden önce Islâmiyet'i kabul edenlerin Müslüman olmalar ı bizi Muhammed'e. II. Arap Kays ile mücadeleye ba şladığı sıralarda söylemi ştir. Skizzen. Bunu teyid eden daha ba şka kaynaklar da vard ır. Medine ile Yemen aras ında bir ihtilafın mevcut olmamas ı. Firûz ile Cüşeyş üd-Deylend ve Dazavehy'i istahri'ye ve Cerir bin Abdullah' ı ise Zu-l-kila ile Zu Zuleym'e elçi olarak yollad ı ". Müslüman bile olmadıklarını iddia ediyor ve onun bu fikrini önce Caetani..Ebnâ'dan olan Azad'm Müslüman oldu ğu da şüphe götürmez. Ayn ı zamanda bu kimselere de.. onun valiliği sırasında Yemen'de islamiyetin yay ılmaya başlaması. Büchner (Encylopedie de l'Islam. tür. emirlerini ve tavsiyelerini bildiren mektuplar yoll ıyarak Hic a z'dan çok uzakta bulunan bu bölgelerdeki isyan hareketlerini bast ırmağa koyul du. a.. e. S. I. Habib üs .. III.. 63 Mirhond. bu iddiamn do ğruluğuna bizi inandırmaktad ır 64. Çünkü Belazûri. sonra da di ğer orientalister (bunların en sonunculanndan olan Höhnerbach da dahil) kitaplannda kabul ediyorlar. İşte böylece milli bir isyanın başına geçmiş bulunan Esved yeni bir din kurmaktan ziyade. III. a. 64 Wellhausen. Şu halde Ebu' 1 . 172) yazmakta. peygamberlik iddialarını ise sadece bu emelinin tahakkuk etmesi için bir vas ıta olarak kullanmıştı . 102'de) Firtiz'un Müslüman oldu ğunu tekrarlamaktadır. Yemen'deki Ebnalara bir elçi göndererek E sv e d'le sava şmalarım ve onlara yazmış olduğu mektupta adları bildirilen baz ı kimselerden yardım istemelerini emretti. ter. Dazaveyh've ileride de görece ğimiz Kays bin Mak şuh'un Müslüman memuru olmak şöyle dursun.. 36'da Ebna'n ın Mecusi olduğunu hatta Firûz. Esved'in isyanı kısa zamanda bir yangın gibi güney Arabistan'a yayıldı . Tahran 1333. Firûz'un Islâm' ı kabul ettiğini (arap S.. arap. Kendisinin de Müslüman oldu ğu Hondmir. Ebnalara yardım etmelerini bildirdi.dalanarak. 221. S. 61 Taberi. aynı zamanda İ slâmiyet sayesinde üstünlü ğünü muhafaza eden Ebnalara kar şı idi de. g. . S. İ bni Ab b as'a göre Esved ül .Hemedânryi ırkdaşı Şehr bin Bâzan veya Bazan ile kan ştırmamamak gerekir.An s i'ye kendi ülkesinde ilk kar şı koyanlar Âmir bin Ş ehr ül . Bu ayaklanma.Siyer. 214. 448'de aç ıklamış tır. Böylece Veber bin Yuhannes'i. 111.Hemedûni ile Firûz ve Dazav ey h 'olmuşlardır 62 Mirhond daha önce ölmüş bulunan B az an' ın Müslüman oldu ğunu 63 ve Yemen halkını islam'a te şvik ettiğini kaydetmiştir ki. Buna karşı.Fi d a'mn söyledi ği gibi Esve d'in dinden dönmü ş olması bahis konusu olamaz. g. S. sadece Medine hükûmetine kar şı değil. S. e. yeni ülkeler fethetme ğe önem vermi ş . S.

S. tür. 1297. Necran'a do ğru ilerledi ve isyanın onuncu gününde Neer an' ı zaptetti. Ş ehr bin Bâzân. Şehr'in kansıdır.. Bözön' ın karısı olarak gösterilmiştir.. 78. I. S. S.Tabakat ül . S. Kitab üt . tür.. Birkaç gün sonra Müslüman kuvvetleri... Di ğer Müslüman memurlar ın her biri o günlerde sığınacak yerler aradılar ve bu arada Ak kabilesi de bun. Leyden 1940. Muaz bin Cebel Sekun kabilesine. 35 .lu Ş ehr. III. hakikatte Azad. 67. 171. Esved'in ortaya at ıldığı sırada San'a valisi Bazân' ın oğ bulunuyor ve pek tabii olarak onu en büyük dü şman kabul ediyordu. I. e. Esved kendi peygamberli ğini kabul etmek istemiyen Ebrıdlara pek fena muamelelerde bulundu. vergi âmillerini kontrol etmesi ve İslâm dinini oradakilere ö ğretmesi için görevlendirip yollad ığı Muaz bin Cebel de kaçtı . S. Zebid'lerden.. onun Şaub bölgesinde olduğu haberini aldılar. S. Ebu Musa da Sekeısik kabilesine misafir oldular..Efkel ül Ezdi gibi ş ahsiyetler vard ı ki. Çünkü Necran'daki Müslümanlar'dan olan Ben ül-Hâris'ler bile irtidad ederek Esved'i Necran'a davet etmi şlerdi. ların adeta hâmisi olmuştu 89 Bu süre içinde Esved. III. San'a'ya do ğru yürüdüler ve zafer rüzgarı pek de umulmad ığı halde Esved tarafına esti. Skizzen.Kebir. 66 İbni Sa'd. S. Mârib'de Ebu Musa el . 39 . Bu arada Peygamber'in Yemen'e. Müslüman olanlar da ya kaçmak yahut dinlerinden dönmüş görünmek mecburiyetinde kald ılar.Esdri'ye rastladı . Yezid bin Husayn ül . ter. San'a'dan d ışarı çıktı . arap. a. 'e göre Mak şuh lökabun almasının sebebi bö ğür boşluğundaki bir hastalıktan ötürü da ğlanmış olmasından ile gelmiştir. 69 Belödiri. iber. ter. Mezhiç'lerden. S. (Belözöri. Burada Esved Sana'y ı ele geçirdiği vakit Hölid bin Said bin ül .Siyer.. g. e. H adramavt bölgesi sınırından Tâif vilâyetine ve Bahreyn bölgeinden Aden'e kadar olan bütün topraklar ı eline geçirmi ş bulunuyordu". Höhnerbach. Eyyüb Sabri. İkisi birden Hadramavt bölgesine s ığındılar. Arap. Arap. 65 İbni Haldûn. 215. Esved'in yamnda Kays bin Abd-i Yegiis (buna Kays bin Hübeyre Makşuh Muradi de denmektedir) 66 Mu aviy e bin Kays ül .Harisi ve Yezid bin el . I. İ st.. 70 Taberi. 31.bazı râvilere göre ise Muhacir bin Umeyye'yi oradan d ışarıya çıkarmıştır. Esved Ş ehr'i öldürdü 87 San'a'yı zaptetti. .. Ş ehr bin B âz ân da isyan ın yirminci gecesinde Esved'e kar şı harekete geçti.. bunlar mensup oldukları kabilelerin en ileri gelen insanlar ındandılar.. V.Cenbi. Ziyad ül-Kindi ile zekât meselesi yüzünden meydana gelen anla şmazlık sebebiyle K in de halkı da irtidad edip Esved'den taraf olmu şlardı ".. 68 Wellhausen. S. 214. Böylece kuvvetlenen Esved. tekmile.. 474'de yanlış olarak Merzubâne Azadi. 112. Yalnız  k . S. 67 Taberi. a. g. çok kere adet oldu ğu üzere ma ğlisıp başkanın karısı Merzubâne Âzad ile evlendi 68 . Mahmud üs . 383. 178).. VI. Üded'lerden birço ğu ona uymuşlardı .

72 Mirhond. As er. Bu s ırada Peygamber'in Sekun'lara sığımmş olan memurlarından Muâz bin Cebel bu kabilenin bir kolu olan Beni Bekr'den bir kadınla evlendi. III. 101. bazı kıyı bölgeleri eline geçirme ğe muvaffak oldu. Bu suretle de birçok Müslüman memurlar Muâz sayesinde bu kabile mensuplar ı tarafından himaye gördüler.. S. o. S. Aden ve el Cend'i hükmü alt ına aldı. 112. Kays bin Makşuh ül-Muradryi Ebnalar ı kendi tarafına kazanmak için Ferve bin Müsik ül-Muradi ile birlikte Yemen'e yollam ış . Bu mektupta Hazret-i Mumed. Esved peygamberlik iddias ına kalkışmca Amr bin Mâdikerib de irtidad ederek Esved'e tabi oldu. Askerin komutas ım Amr bin Madikerib'in ye ğeni Kays bin Abd-i Yegils'a" Ebnalar ın idaresini Firılz ve Dazaveyh'e. dinin korunmasını. ter. Seyf'in bu husustaki rivâyetine bak ılırsa.. Bu rivayetin do ğru olmadığım Höhnerbach da kabul ediyor. Müslümanlar ona kar şı cephe aldılar. Şehre girdikten sonra Ebna'lardan olan Firaz'u kendi taraflarma meylettirme ğe muvaffak olmu şlardı". e. memleketine döndü. 47). Fakat şöyle bir misal veriyor: "Kays'm Müslümanl ıga. komutanlarından ve Ebna'dan olan Fir ılz. Mezhiçliler. O. a. karısına duyduğu hayranlık onu bu kabileye son derece s ıkı ba ğlarla ba ğladı . Esved'in hiyle yoluyla yahut çarpışılarak ortadan kald ırılmasım. g. Peygamber'in emirlerini yerine getirmtk için derhal harekete geçti. Geri kalan bölgelerde. II. Mezhiç kabilesi valiliğini de Amr bin Mâdikerib'e vermi şti". İşte tam bu s ırada Hazret-i Muhammed'in mektubu bunlara ula ştı. S. dinden dönenlerle sava şılmasım. Esved böylece geniş topraklara sahip olunca. e. Hamdanhlar ve başkalarınan müte ş ekkil bir birlikle şehre girme müsaadesini alabilmişlerdi.. karşı' kötü davrandığıııı 40 . 71 Höhnerbach.kabilesi kıyı bölgelerde Esved'e boyun e ğmemişti. Galâfika. ter. Ş er ce. mektubu getiren Veber bin Yuhannes'tir (Taberi. Fakat Peygamber buralarm emirli ğini başkalarına verince. Bu sırada Esved'in baş arısı daha da artt ı.. Bundan ötürü Yemen kolayca Evved'in eline dü ştü diye kaydedilmi ştir. Kays hakkında buraya kadar verdi ğimiz bilgi Belazari'de biraz daha değişik olarak şöyle anlatılmaktadır: Hazret-i Muhammed. onlardan yüz çevirme ğe meyletti. Kays'ın Esved'den korktu ğunu ve belki bir gün kendisini ortadan kaldırmak isteme ği düşündüğünü tahmin etmi şti. arap. S. Muâz bin Cebel. Esved bu büyük ve kolay zaferlerden pek ziyade gurura kap ıldı . D azeveyh ve K ays' ı küçümseme ğe. vilayetlerin idaresini baz ı kimselere vermeği uygun buldu. I. Kays bu daveti gökten inmi ş bir müjde gibi sevine sevine kabul etti. 172. tür.. g. 221: Amr bin Madikerib Islam olmu ş ve Peygamberden Zebid'in emirliğini istemişti... Bunun için Muâz ve arkada şları Hazreti Muhammed'in emirlerini Kays'a anlattılar. 73 Belaziiri. a. tür. yardımı ümid edilen ve dininde sebat gösteren herkese sözlerrinin eri ştirilmesini emrediyordu. bunlar ise San'a civarına gelince Esved'den taraf görünerek.

hem de Hazret-i Muhammed tarafından memur edilmi ş bir ş ahsi. Ter. Şeytan bana. birçok kaynakların verdikleri haberlere aykırı düşmekte. Ey Esved. Ebna'yı sürüp çıkarması da. Esved'in şüpheleri belki de biraz hafiflemi ş olacak ki. senin düşmanlarının taraf na ı geçti. 41 . g. öyle kolayca tasvib edilebilecek iddialardan de ğildir. Ey Esved. Esasen l3elâzfıri menşeini göstermediği bu rivâyetin hemen altında şöyle demektedir: Onlar Yemen'e geldiklerinde Hazret'i Muhammed'in ölüm haberini aldılar (Belâzûri. onu inandırmağa çalıştı. bu rivâyeti gene adlar ını açıklamadığı râvilere dayanarak cerhetmektedir. Kays'ın Halife Ebu Bekir'e kar şı cephe almas ı. "Şeytan diyor ki. 71. I. Dazaveyh. ihaneti içinde sakladı. Ter. Zi Merran. Bu rivâyet ise ileride de gösterileceği gibi. ağaçtan meyve kopar ır gibi. Bunun için Bel'azürrnin yazdığı doğru olamaz diyor. Esved'i kendi vücudundan daha aziz tuttuğuna ve hiyanet fikrinden çok uzak bulundu ğuna. 173). Höhnerbach. e. o (Yani Esved'in şeytanı) neler söyledi biliyor musun?" dedi. Kays arkada şlarının yamna koşup durumu anlatt ı . Kays gibi taraftarlara sahip ve ku şku uyandıran önemli bir ş ahsi. safdilâne bir şekilde San'a'ya kabul etmesi. yahut başını kesecek" diye söylüyor dedi. Amir bin Şehr. Esved'in öldürülmesinden sonra vukubulan Yemen'deki ikinci Ridde sırasında. Zi Zrıd. Kays bin Abd-i Yeg ıls çalışmaya koyuldular ve gereken yerlere mektup lar yolladılar. Bu nokta Höhnerbach' ın gözünden kaçmış olmak.Bizce Taberrnin Seyf'den ald ığı yukarıda yazılı birinci fivâyet daha doğrudur. Kays'ın bu hararetli konu şmasından.. Zira Esved gibi cebbar ve zeki bir adam ın. Kays bin Abd-i Yegils'u ça ğırtıp ona: "Ey Kays. Zul-Hinıar'm başına andiçerek. Seyf'in verdi ği haberlerin do ğruluğunu teyid etme ğe yardım etmektedir. S. 172). yoksa devletini elinden alcak. Zi Zuleym' ın Esved'e karşı harekete geçtiklerini ve kendilerine yard ım vaadleriııi ihtiva eden haber(Seyre göre) bir takım misâllerle Yemen'in birinci Riddesinde açıkça görüyoruz". sen Kays' ı yak ın adamlarından kadın. "Neler" diye sorunca. Onlar Esved'in şüphelerinin ortaya çıkardığı bu büyük tehlike ve tehdit alt ında ne yapacaklar ını düşünürlerken. Yemen'in ikinci Ridde'sinde Müslümanlara kargı ityi davranınamıştır. onu serbest b ıraktı. Zi Kilâb. hatta bizzat Belâzâri (Ter. Seytan'm yalan söylediğine. onun şerrinden sakın. Böylece Müslümanlar'dan Cü şeyş üd-Deylemi. Tür. o şeref derecesinde sana denk olduktan sonra. Esved'in öldürülmesinden sonra Yemen'de ikinci bir ridde olay ını ortaya çıkarmak suretiyle islâmlığın başına yeni bi gaile açmazdı . a. Hffibuki Kays asil. E ğer Kays samimi bir Müslüman olsayd ı. I. Fakat Esved bu hususta casuslar ı vasıtasiyle bazı haberler almış olacak ki. Kays on dan bu sözleri işittikten sonra korktu. onun başını kopar. Firûz.

amcas ımn kızı Merzubâne Âzad'm yanına girer ve Esved'in yaptığı kötülükleri ona hatırlatır. 221: Karısının. Âzad ise Ebniklan'd ır. I. 172) bu hususta bir kay ıt mevcut de ğildir. San'a'dakiler. belki de öldürülmekten onu kurtar ır. e. Merzubâne imdada ko şup akrabası olduğunu söyliyerek. üçüncü ziyareti Firûz'un yapt ığım bizzat itiraf etmektedir. a. Zira Kays Arap. Şarap içer. Bu iki rivâyetten hangisinin do ğru olduğunu kesin olarak söylemek güç olmakla beraber. S.. III. S 50. Cü ş ey ş ve taraftarlar ı onlara . III. Gene Seyf bu defa men şei Fir z'a dayanan (Taberi. Esved hakkında "Esved pis bir adamdır. 50) Seyf'in bizzat C ü ş ey ş 'd en nakletti ği birinci rivâyete dayanarak.satırda) birinci şahısta konuşan Cü ş ey ş yerine Kays yazılmıştır. yani Seyf'in Firûz'a dayanan ifadesi her iki fivayette de mevcut oldu ğuna göre ikinci rivâyet esas olarak alınabilir. S. Şu halde Firûz'un saraya gitti ği muhakkaktır75 . dinletemediler. kendilerinden emir almadan harekete geçmemelerini yazdılarsa da.leri aldılar. ter. Cüşeyş'in Azad'a gönderildi ğini yazmaktadır. Merzubâne Âzad' ı ziyaret eden kimsenin. Âzad Firûz'un süt karde şi olduğunu ve onunla her zaman konu şacağım söyler. kadınların şeref ve haysiyetlerini çi ğnediğini. Ter. Cüşeyş 'den şüphelendiği için onu döver. Ancak hadiseler. . D azaveyh. 42 . yâni Kays.75 Belâzfırrde (rap. ama Esved bu söze hiç bakmaz. II. Eşini öldürdükten ba şka halkı sefil ettiğini. Âzad. Birinci rivayette Esved. Kays: "Ey amcamm kızı" diye Azad'a hitap eder ki. gusletmez. 112.. Çünkü onlar Hazret-i Peygamber'den Esved'e kar şı bir hareket haz ırlamaları için mektup almışlardı San'a'dakiler Esved'in şüphelerinin artmas ından ve kendilerinden önce harekete geçmesinden korktuklar ı için evvelce Şehr bin Bâzânia bunun öldürülmesinden sonra da Esved'in kar ısı olan Azad ile i ş birliği yapmak gerekti ğine karar verip Azad' ın ameasıoğlu olan.. Ter. Firûz ü d . 60) rivâyetleri naklederken. .. Firûz üd-Deylernrnin izad' ı ziyaret etti ğini söylemektedir.. bu imkânsızdır. ikinci rivâyette daha k ısa. onun amcas ı oğlu olan Firûz oldu ğunu kabul etmek her halde daha do ğrudur. tür. Şöyle ki: Firûz saraya gider. kendileriyle hemen iş birliği yapni'a ğa hazır bulundu ğu karşılığını verir 76 İşte bu sırada içeriye . Firûz'u d ışarı çıkartır. daha kestirme olarak anlatılmıştır. hemen hemen ayn ı vak'a tekrarlanır. S. Çünkü Cüşeyş . Sadece "Bunlar Esved ile evlenmi ş bulunan eski vâlinin karısı Merzubâne'ye gizlice adam gönderdiler" diyor. 5. kocas ının katili olan Esved' in dünyada en çok nefret etti ği insan olduğunu. artık onu yok etmek tamam geldi ğini söyler ve ondan yardım ricasında bulunur. kendisinin saraya iki defa gitti ğini bildirmekle beraber. Firûz. S. 74 Taberrnin Zökir Kadiri Ugan tarafından yapılmış olan tercümsinde (III. hep uyur" dedi ğini kaydediyor. g.. 76 Mirhond. Sonra Firûz saraya gönderilir.D eylemryi saraya gönderdiler 74 Burada Taberi (Tür. Tük..

tür. kocas ını muaheze edince. III. 49) Esved'in ağzından nakledilirken "melek" şeklinde olup diğer bazı Islami rivâyetler bunu " şeytan" şeklinde nakletmişlerdir. tür. hayret. 48. 50. onun başını kes" diyor. Firaz'un kar ısı Azad ile böyle samimi bir ş ekilde hasbihal etti ğini görünce. Esved yapt ığı hareketten utanç duyup özür diler 78 . ey Esved. Tarih übislâm. ter. III. o. Sonra hükümdarlık atım getirtti. 79 Taberi. 78 Buraya kadar yazd ıklarımız aynen Cüşeyş için de rivâyet edilmi ştir Bk. ba şını yerden kaldırıp: Yan ımda bulunan melek bana. bu sırada nefsini korumak gerekece ğini .. hayat ından pek fazla ümidi kalmam ış bir halde bu adamı takibe mecbur kaldı . 77 onun kendi akrabası olduğunu söyleyerek. nefret ve korku içinde kalmışlardı. III.. ter. Firüz'un üstüne at ılıp başına vurma ğa başlar. Zehebi. Hazır bulunanlar bu müthi ş manzara kar şısında. 59. tür. duğu açıklanmıştır.. Firaz'da da bir hançer sakl ı idi. Daha sonra Esved m ızrak" elinde oldu ğu halde yere kapand ı 79 Bunca hayvanı uğruna kurban etti ği ruhun sesini duymak istermiş gibi kula ğını yere vermişti. onu yakalayıp "Hükümdar seni çağırıyor. S. tür. Topluluğun ortasında durdu. O. S.. 80 Firfız üd . I. Bir gün. a. San'a meydanında nefret uyand ıran müthiş bir sahne haz ırladı : Şehir halkını meydana topladı . III. O. Esved bundan sonra yüz kadar deve ve inek getirtti. 77 Hondmir. I. S. Esved.. syfasında birinci şahısta konuşan Cüşeyş üd-Deylemi ol.Esved bin Kâ'b girer. Esasen aynı cildin 57. ter. Hayvanlardan hiçbiri çizginin öte tarafına geçmiyordu. Fil-az bu tehlikeli i şten böylece kurtulup arkada şlarının yanına geldi. dedi. Zu'l-Himar' ı devirmek isteyenlerin hepsinde oldu ğu gibi. 43 . onun sağ elini ve sağ ayağını kes" dediğini haber verdi 8° Firaz bu sözleri duyunca kalabal ığın içinde kaybolma ğa te şebbüs etti Fakat evine yakla ştığı sırada Esved'in adamlar ından birinin. Bundan sonra elindeki m ızra ğı ile hayvanlara vurma ğa başladı.. bundan sonra hayvanları bıraktı . Firûz âsi ve azgınlardandır. Gene Taberl. Esasen Hazret-i Peygamber'in mektubunu alm ış bulunan Necran'm Müslüman kalan ahalisi de ba şka tarafa göç edip bir araya topland ıklarmdan. 341'de de "Melek bana haber verdi" şeklinde bir riayet vard ır. Kays bin Mak ş uh âsidir. öldü. Böylce bir müddet durduktan sonra.. Elinde hükümdarhk mızrak' oldu ğu halde sarayından çıktı . fena halde kızar. Gene başını yere koyup dinledikten sonra. hayvanın ağzına mızraki ile vurduktan sonra onu sal ıverdi.. meydanda kumun üzerine bir çizgi çizip bu hayvanlar ı çizginin boyunca hep bir hizaya dizdi. sen ise tilkilik ediyorsun" demesi üzerine. Fakat Azad. S. ter.. Firaz'u saray ında görünce şüpheleri büsbütün artt ı .beylemPnin Seyf yoluyla intikal eden rivâyeti (Taberi. Taberi. 448'de Azad'm Müslüman olduğu açıklanmıştır.. Esved'in şüpheleri korku halini alma ğa başlamıştı . g.. S. e. At kanlar içinde sokaklarda ko şmağa başladı ve sonunda yere yıkıldı . bu defa ş eytanın: "Ey Esved..

Esved her halde bu gece iyice sarho ştu. Merzubâne'ye bir adam yoltay ıp tertibat almak üzere kendilerine yard ım etmesi gerekti ği haberini ulaştırdılar. Art ık her ne bahas ına olursa olsun. Himy e r ve H amd an'lara haber gönderildiğinden. onlar da muhafız kuvvetler olarak vazife görmekte idiler. adama vadederken buldu. ihtiyarh ğım ileri sürerek 82 reddetti. bir yandan da " şeytamyla konuştuğu Kususi dille" birşeyler söylüyordu. 62'de "şiddet ve hiddet gösterdi ği sırada elinin titredi ğini ileri süren şahsın Kays olduğunu" rivâyet ediyor... III. bir eliyle . Firûz.zad. Esved'e yakla şıp onun yüzünü görünce. Azad'a söyledi " C. A. az önce Esved'in davetini kendisine tebli ğe gelen adama pay vermedi. 44 . Esved'i öldürmek işini D az a v ey h. yaya olarak Esved'in yan ına geldiği sırada onu. Firûz onun emrini yerine getirdi. e. Şayed Esved kendisini öldürmek isterse. g. Merzubane. Buradan odaya geçtiler ve Esved'in o gece öldürülece ğini Firöz. Dazaveyh hep birlikte bu delikten içeriye süzüldüler. diyerek F ir z 'un onu öldürmsini teklif etti ve buna karar verildi Firûz k ılicım arkadaş larının yanına bırakarak (ihtimal unutmu ş olacak). O da Firûz'u Esved'e şikayete gitti. Esved'Ie kar şılaşanın Firûz olduğu ve Esved'in Firûz'u döverek dışarıya çıkardığı yazıhdır. onun başımn bulunduğu tarafı Firûz'a iş aret etti. S. Esved onu görür görmez. gözlerini açm ış Firûz'a bakıyor. 81 Firûz'a dayanan Seyf'in rivâyetinde. Esasen. 82 Mirhond. silahını gizlice hazırladı . aha evvel davranarak. Çünkü o. Firûz etlerin da ğıtılmasında gereken ihtimamı gösterdikten sonra. Esved'in öldürülmesi: Önce suikastçiler geç vakit arkada şlarına direktifler verdikten sonra sarayın arka tarafına açılmış bulunan deliği genişletm. 222'de böyle söylüyorsa da Taberi. sarayın arka tarafında bir duvar' ın iç kısmından beraberce bir delik aç ıp sonra perdesini indirdiler.e ğe koyuldular. Fırsatı kaçırdığı takdirde her şeyin mahvolaca ğım bilen Firûz. onu ve sonra yan ında bulunan adamlar ını hançerliyecekti. Bunun için Esved'in dü şmanları.düşünerek. Tanrı adını anarak kendisini işkenceli bir şekilde öldüreceğini. S. a.. Onu yata ğan içinde ba şı ayağı ne tarafta oldu ğu belirsiz bir şekilde yatmış ve horluyor buldu. niyetini yüzünden anlam ış olmalı ki. bir kandil ışığını takip ederek vard ı. Fakat. vakit geçirmeden suikasdi sonuçlar ıchrmak gerekiyordu. Fakat bu sözleri i şittiğini hissettirmeden. Firûz. K ays ise ben gürültü ederim. ter. San'a halk ına biraz evvel öldürdü ğü hayvanların etlerini bölmesini emretti. korku ve şaşkınlık içinde kaldı . S. Esved'in yatt ığı odaya. tür. kendisine yaklaştırmadan. II. emri yerine getirdi ğini haber verip çekildi. Esved uyanabilir. Firûz'u tekrar saraya ça ğırtarak.. Sonra Kays bin Abd-i Yegös.

Firâz ve Arap Kays o geceyi sarayda Merzubane'nin yanında. ter. öldüğünü sanarak arkada şlarına haber verme ğe koş arken kzad onun ete ğini çekip. Esved'in ne ş ekilde cezaland ıracağım merakla beklerlerken. Kays ve di ğerleri onun gö ğsüne oturdular. 164.. Filaz onun ba şını gövdesinden ayırırken Esved öyle şiddetli bir "bö ğürtü" çıkardı ki. III. S. yahut Ebnâ'dan olan kimselerin bilhassa bunların çocuklarını rehine olarak beraberlerinde götürdüler. Hayret ve korku içinde kalan Esved taraftarlar ı kaçıştılar. Esved Tanr ı'nın düşınanıdır"" Ezanı işiten halk kalenin önünde toplanm ış Veb e r'i. Bu teklif kabul edildi. ter. küçük büyük yediyüz ki şinin eksik oldu ğunu' farkedip oların serbest bırakılmasını Müslümanlardan istediler. Buna kar şılık Fil-az ve Kays'in vaktinde ald ıkları tedbirler sayesinde. halbuki Caetani bu hususta kayanklar ın verdikleri bilgiye itimat göstererek onun Müslüman oldu ğunu kabul etmektedir. Taberi. III. bir Tanrıdan başka Tanrı yoktur.. 173. San'a ile Necran şehirleri ars ında dolaşıp durdular. 45 . ter. ne yapacaklar ını. tür. Bu arada. e. Taberi. onlar ın arkalrından adamlar yeti şip yetmiş kadar süvariyi esir almaya muvaffak oldular. Öyle anla şılıyor ki. S. Mesela İbni Sa'd (Kitab üt . Veber bin Yuhannes'in Müslüman olmad ığım iddia ediyor. 55. 74.. S. Belli kayanklar ımız. boynunu k ırdı .. Ancak hepsinin birlikte onun odasına girmi ş olmaları ihtimali daha kuvvetlidir. tekrar onun odas ına döndü. S.. IX. g.. kaçarlarken de önlerine gelen yerli. arap. Kar şılık olarak. Filaz arkadaşlarının yanına ko şup kılıcım aldı (Cüşeyş 'in rivâyetine göre hep birlikte. a. Esved'in henüz ölmediğini söyledi. I. odanın dış arısında bulunan muhafızlar koşuştular. Firâz'un rivâyetine göre de Firilz yaln ız olarak). g. bu cüretkar Müslüman'ı ". a. 117. etrafa nas ıl haber salacaklarım konuşmakla geçirdiler. III. Ezd kabilesine mensup Veber bin Yuhannes'i de alarak şehrin en yüksek kalesine ç ıktılar. S. baz ı kayankların ifadeleri bu iddaya uymamaktadır. tür. Tanrı uludur. 383) Kays bin Hubeyre Mak şuh'un peygamberlik iddias ında bulunan Esved 83 Ebu'l-Fida. Sabaha kar şı saraydan ç ıkıp arkada şlarının yanına geldiler. Muhammed'in Tanrı elçisi olduğuna tanıklık ederim. S. S. Veber'in yanında bulunanlar Esved'in öldürülmü ş olduğunu ilan edip teyid makamında onun ba şını halka fırlattılar.onun sakalı''ı tutup.. Taberi'nin dayand ığı ravilerin hepsi Esved'in Firaz taraf ından öldürüldü ğünü kaydediyorlarsa da. Caetani. Böylece San'a'y ı terketme ğe mecbur kalan Esved taraftarlar ı. 84 Belazuri. V. Kays ve ötekilerin Firaz'a yard ım ettikleri hussunda birle şmektedirler. e. kzad onlara "Peygambere vahiy geliyor" diye seslendi " Böylece muhafızları kapıdan uzaklaştırmağa muvaffak oldu. 217. Veber oradan ş öyle bir ezan okudu: "Tanrı uludur.Tabakat. alınan rehineler geri verildi. 85 Wellhausen. tür. Dazaveyh. kapıyı vurarak bu sesin nerden geldi ğini sordular.

S. haber verdi ği "Esved öldürüldü. İbni Haldiin (Kitab ü].. 60). Halbuki Buhari (Sahih-i Buhari.İslam.Nevevi (I. ilahi bir kaynaktan alarak. I. a. a.. 57) gibi tarihçiler de Peygamber'in ölmeden önce. tür. Halifesi Ebu B ekr'in eline varabilmi şti Zira baz ı tarihler. Belazûri (Fütuh ül . onu sâlih bir insan olan Firûz üd-Deylemi öldürmü ştür" hadisinin kitaplarda daima tekrar edilmesi.İber... Yemen bölgesi Esved gibi bir müstebitten kurtulduktan sonra. Taberi.. II. 389). Firûz'un Esved'i katletti ği hususundaki haberler daha a ğır basmaktad ır. Peygamber'in gâipten ald ığı bu haberi kaydettikten sonra.Buldan. a. 131) gibi kaynak kitaplar. Dikkat edilirse. Ebu'l-Fida. g. S. - Yukarıda açıklandığı gibi. 173) esas olarak Kays' ın Esved'i öldürdüğünü anlatmakta ve biraz a ş a ğıda bazı râvilerin onun Firûz tarafından öldürüldü ğünü zikrettiklerini pek kısa olarak kaydedip geçmektedir.. tür. sonra geri dönüp arkada şları ile birlikte tekrar Azad' ın yanına döndüklerini. 131. 164. III.. 87 El-Vatvat. g. ter. Wellhausen. Fakat. İbni Haldfm.). Her ne kadar Caetani bu hususta Mirhond'u mehaz göstermi ş ise de elimizde bulunan (Leknou 1914) bask ısııda böyle bir kayda tesadüf edemedik. 222) da ise bu rol Kays ile Firûz arasında bölünmüştür. a.ül .i Muhammed'in bu yoldaki "Esved öldürüldü..Büldân. S. Ayrıca İbni Sâ'd gene (V.. Müslüman memurlar gene eski yerlerine dönme ğe başladılar. e.. tekmile. "Esved'i öldürenler aras ında Firûz üd-Deylemi dahi vard ı" demekle Firû z'u Kays ile işbirliği halinde göstermektedir. 52). Taberi (Tür. Esved'in boynunu kırdığım. e. S..Sefa. III. Bundan ba şka. hadiseye en yak ın olan ça ğda bile inanc ın bu yolda olduğunu teyid eder. S. onun Firûz tarafından katledildiğini pekala yazdıkları gibi. Nihayet Medine'den yeni bir emir gelinceye kadar Sehabe'den olan Mu' az bin C e b e l'i seçtiler". II. onu sâlih bir insan olan Firûz üd Deylemi öldürmüştür" sözlerine dayanarak Esved'in katilinin Firûz oldu ğu yolundaki kanaatlerini aç ıkça belirtmi şlerdir. Zehebi (Tarih ül .Vatvat (S. I. a.. e. 52. III. onun Esved'in öldürülmesinden bir gün sonra öldü ğünü kaydetmişlerdir ". Belâzûri de (Filtuh ül . I. El . Skizzen. fakat mektup Hazret -i M uh amm e d'e de ğil.. Burada Firûz'un silahs ız olarak Esved'in odasına girdi ğini. ter. Hondmir. Bir yandan da bütün olup bitenleri mektupla Peygamber'e bildirdiler. S.. Esasen Hazret .. 60. I. 165. 34. S. S. Mirond' (Ravzat üs .. 448. aralarından birini başkan seçmek hususunda anlaş amadılar... II. S.Ansi'yi öldürdü ğünü yazmaktadır. Ter.. En . Ebu'l-Fida (Tarih I. 341. VI. 173) onun Peygamber'in ölümünden be ş gün önce öldürüldü ğünü ve bu haberin Ebu Bekr'in Hilafet° geçi şinin onuncu gününde Medine'ye ula ştığım yazmak86 İbni Haldün. g. g. tür. S.. e.. S. 52). 57. İ ber. . 46 . S... II... 208. ter.. I.. o zaman Kays' ın onun başını gövdesinden ayırdığını yazmaktadır. 164).

Ba şı Peygambere getirildi" demekte ise de yukar ıda not 87'de adlar ı geçen eselerin hiçbiri böyle bir iddiaya yer vermemi şlerdir. Firaz yolda iken iki kadın arasında geçen konu şmadan bunu ö ğrenip kendisi için de aynı akibetin haz ırlanmış olduğunu anlıyarak karde şi Gu ş na ile H avlanlara s ığındı . Çünkü Hazret-i Muhammed'in ölüm haberi. 11. Ben onlar ın başkanlarını öldürerek geri kalanlarım memleketten sürüp ç ıkaraca ğım" diye tahrik etti". Onları kendi hallerine b ırakırsanız daima saltanat süreceklerdir. onlarla dostmu ş gibi hareket etti. III. onun Kehf-i Hubban'da isyâna ba şlamasından ölümüne kadr geçen zaman ın ancak dört ay olduğu yolundadır. Firaz. göç etme ğe mecbur bırakılan bu aileleri kendi topraklar ından geçtikleri sıra88 En-Nevevi bu tarihle beraber ba şka bir rivâyeti de nakletmekte ve "O. 47 . Kays gayesine eri şmek için. Fakat Himyerli u'l-K il â ile arkada şları onun bu fikrini kabul etmediler. "Ebnalar sizin memleketinizde yabancı ve göçmen bir kavimdirler. Arap K ay s'ı kı skandırdı ve bundan dolayı E z v a'yı (Himyeri hükümdarlarının adı ve Zu'nun ço ğuludur). Cahiliye devri adet ve inançlar ım bırakmış ve islâmiyt'i henüz pek sathi bir şekilde kabul etmiş olan Yemen'li bir kısım halkın yeniden irtidadına vesile olmuştur. Yemen'de ikinci Ridde'nin önderli ğini yapmıştır. arzular ı hilafına. Daha önce Dazaveyh. Esasen serseri bir hayat süren Esved'in süvarileri. Kays bin Mak ş uh ül . rakiplerini böylece uzaklaştırınca San'a'da idareyi eline ald ı . Hazret-i Peygamber zamamnda öldürüldü. Fakat çok kısa bir zaman için. Ebna'nın bir kısmını da zorla İran'a yolladı . Denebilir ki. Hattâ ertesi gün için onları yeme ğe davet etti ve ilk gelen Dazaveyh'i öldürdü. Seyf yoluyla bize kadar gelen Firâz'un rivâyeti. gösterdi ği bu boş gayretten sonra. güya San'a'y ı tehdide ba şladılar. şurada burada dola ş an Esved'in süvarileri ile temasa geçti ve onlarda kendisine bir dayanak buldu. Kays ise herkesten ziyade korkmu ş göründü. ter. 89 Taberi. tür. onlardan üstün bir mevkie geçirili şi. y ılın Rebi'ül-evvel ay ının sonunda katledildi ği meydana çıkmış oluyor " D. Yemen'de ikinci Ridde: Esved'in öldürülmesi ile Yemen'de islâmiyet yeniden zafer kazanm ış oldu. S. Fakat baz ı Arap kabileleri.. Firitz'u Yemen'e vali tâyin etmişti. Halife Ebu B ekr. Firâz'un Halife tarafından . Kays.tadır.Muradi. Firaz ve Dazaveyh ile isti ş arede bulundu. Ama Ebnalara da yakla şmadılar. Cü ş ey ş hemen hemen birlikte San'a'da i ş görmekte ve Yemen'i idare etmekte idiler. Ş ehir halkı telâş a düştü. Bu suretle Esved'in hükümdarh ğı bazılarına göre üç ay sürmü ş tür. Böylece Esved'in H. 216.

ter. S. biri dini. 91 Belâzfıri. Firüz'a yardım etmelerini bildirdi. cinayeti i şlemiş olduğuna dair elde müspet bir delil bulunmad ığından ve Kays'ın Peygamber'in minberi önünde. o öldürülürken ç ıkardığı müthiş sesi duyan nöbetçilere İzad. Muhâcir Yemen'de te ş ekkül eden kuvvetlerle birleş erek kendi kuvvetini artt ırdı . arkasından da M uh cir bin Üm e yy e'nin komutas ında bir orduyu Yemen'e yollad ı .. ter. I. bu i şi Firüz'un teklifine uyarak yapmışlar ve onun Kays'la sava ş a başlama imkanını sağlamışlardı . geçici bir zaman için de olsa gösterdi ği ipnotizmacılık mârifetleriyle etrafındaki bazı insanları kendi peygamberli ğine inandırmış olmasına ra ğmen 92 onun bu tarafı çok hareketli geçmi ş bulunan siyasi hayatına nispetle pek sönük kalm ıştır. Esved'in öldürülmesi hususunda. Medine'de bulunan iki esirden bilhassa Dâzaveyh'in katili Kays için Ebu Bekir. Firüz. görüldü ğü gibi. tür. Tahir bin Ebi Hale komutas ında . Gene görülüyor ki. Kays'a aleyhtar olanlar ı toplayıp San'a yakınında Kays ile sava ştı ve onu yendi. Kays daha önce Esved'in süvarilerinin dola ştığı San'a ile Necran aras ındaki bölgeye kaçmak suretiyle kurtuldu... S. elli kere Dazaveyh'i öldürmediğ ini yeminle teyid etmesi üzerine" Ebu Bekir onu affetti. III. 226. Bu sırada Ebu Bekr. hiçbir vicadan azab ı duymadan idam karar ı verdiyse de.. di ğeri siyasi olmak üzere iki tarafl ıdır. 48 . Bilhassa Tâhir bin Ebi Hâk'nin idaresindeki kuvvetlerle Firüz'a yard ım ettiler. . Muhacir San'a'ya gelince memleketi çapulculardan ve Esved'in arta kalan süvarilerinden temizledi. Esved'in vahiy ald ığına onun yakınında olanlar inanm ışlardı . Kays'dan ayr ıhp Müslüman olmadan9° ve aman bile elde etmeden Müslüman karargahına gelip teslim oldu. Netice: Ana kaynaklara dayanarak buraya kadar inceledi ğimiz Esved'in hayatı.da himayelerine ald ılar ve Kays tarafından görevlendirilmi ş olan muhafızları öldürdüler. 174. Biraz sonra Kays bin Mak şuh da Müslümanlara esir dü ştü ve her ikisi zincirle ba ğlanarak Medine'ye Halife'nin yan ına götürüldü. "Peygambere vahiy geliyor" diyince. 92 Onun peygamberli ğine yakınIrmın inanmış olması muhtemeldir. 90 TaberI. elçiler ve mektuplarla Tihâme ahalisine. Sükünet ve düzeni yeniden kurdu. Bu kabileler. nöbetçiler buna kamp uzakla şırlar. Ma'dikerib de affa nâil olup her ikisi ailelerinin yan ına dönme müsaadesini alabildiler. tür. Bu sırada memleketine dönmü ş bulunan Kays bin Mak ş uh ile Amr bin illa'dikerib iyi geçinemiyorlardı . E. Demek ki. Muhacir'in kuvvetlerinin çoklu ğu da Amr' ı korkuttu ğundan.

Yukarıdanberi anlat ılanlar da gösteriyor ki. E ğer o. öteden beri ticaretlerine vergi almak suretiyle engel te şkil eden. 49 . Yemen'de uzun y ıllardan beri hâkim bir zümre halinde ya şıyan İranhlar'ın çocukları olan Ebnâlar artık Yemen Arapları'mn tahammül edemedikleri ve memleketlerinden uzaklaştırmak istedikleri bir s ınıf haline gelmiş idi. halka zulmetme ğe ve fazlaca sarho ş olmağa başlamıştır. Yemen din bak ımından olduğu gibi. inahir bir siyaset adam ı idi. ve Yemen'deki bazı kabileler arasındaki vergi meselelerinden do ğan Ridde'den istifade etmesini bilmi ş ve gizliden gizliye hazırlanmaya başlamıştı . halkın ona sırf dini bir inançla ba ğlı bulunmasından ileri gelmiyordu. Esasen. görünmiyen yüksek bir Tanrının adına ortaya çıktığım iddia etmi ş olduğu muhakkaktır. eski dinlerini b ırakıp islamiyet'i kabul ederek Medine hüldimetine ba ğlanan halkı. Hristiyan ve İ slam monoteizminin tan ınmış ve yerle şmiş bulunduğu Yemen'de bir putun ad ına değil. Kureyş ' in hâkimiyetine tâbi kalmamak ve Yemenliler'i din bak ımından da kendisine bağlamak için peygamberlik iddias ında bulunmuştur. sakinleri bakımından da heterogen bir bölge idi. Esved hakiki hüviyetiyle . her ne kadar Rahman' ın adına konuşmakta oldu ğunu ve bir melek vas ıtasıyle vahiy aldığını sık sık söylemişse de. Bu durum da Esved'in çabuk muaffakiyet elde etmesine yard ım etmiştir. ölümünden sonra dini eserinin devam etmesi. cesur ve iktidar ihtiras ı ile dolu. sadece sezi ş kuvveti fazla olan kurnaz.Esved yeni bir din kuramamış . bunlar kaynaklara nazaran daha çok kendi ş ahsi kuvvetini tanıtmak maksadiyle söylenmiş sözler olup ilahi bir tak ım emirlere benzemekten tamamiyle uzakt ırlar. Yâni Esved'in in bir çok taraftar bulmas ının sebebi. İşte Esved Ebna'nın Yemen'deki nüfuzunu tamamiyle k ırmış . O. Bir yandan da gün geçtikçe. Peygamber'in hastal ığı haberinden. fakat önderli ğini üzerine almış olduğu milli hareket Arap Kays'la gene de devam etmi ştir. hiç olmazsa bunun kalıntılarımn daha sonraki devirlerde ya şıyan râvilere bir nebze olsun malzeme te şkil etmesi gerekirdi. onlara hakim olmuş ve Ebnalarm idarelerini de kendilerinden olan Dâzaveyh ve Firâz'a vermek suretiyle. arkada şlarını küçümseme ğe. yeni ve kutsal bir kitap da b ırakamamıştır. hakiki bir peygamber olarak tan ınsaydı . Bununla beraber Esved'in Mnsevi. onun peygamberli ği de derhal unutulmuş . Daha önce belirtildi ği üzere bu durum onun hayatına malolmuştur. Esved savaş çı bir peygamber s ıfatiyle ortaya at ılmış ve kısa zamanda büyük topraklar ı eline geçirmiş . Esved bir milli isyamn önderli ğini üzerine almıştır. O. fakat bundan dolay ı o kadar çok gurura kapılmıştır ki. her ne kadar yakın taraftarlarından bir kısmını kendi peygamberli ğine inandırmağa muvaffak olmuşsa da. Esved'in ölümü ile birlikte . onları kendine ba ğlamıştı .

Tuleyha'nm soyu: Asıl adı "Talha" olan Tuleyha.. : B.Esedi ül .Kâmil fi't-tarih. İbn ül . 93 İbn ill-Esir. Kahire 1288. e] . yılında mürtedlerin ba şına geçmiş . Tuleyha'mn birinci defa islamiyeti kabulü: Tuleyha'mn hayat ım tarihen mallim en eski günlerinden alarak inceleyecek olursak. I. Tecrid. Müslümanlar ona k ızdıkları için " Tul e yh a" yâni "Talhacık" adını verdiler. ş ahsiyet itibariyle di ğer sahte peygamberler kadar kuvvetli olmamakla beraber. Hicretin.Esir'e göre onun soyu ş öyledir93 : Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadle bin ül-E şter bin Hecvan bin Fak'as bin Tureyf bin Amr bin Müseyl bin ül . daha sonra da Hâli d bin V eli d'in ordularını ciddi şekilde uğraştırmış olduğundan tarihte oldukça önemli bir yer kazanm ıştır. S. 299. İbn iil . 360. Buzaha sava şından bir müddet sonra ise Kadisiye ve Nihâvent sava şlarında Islam ordusunun zafer plânlar ım hazırlayan kıymetli bir Müslüman askeri olarak görmek mümkündür. TULEYHA BIN HUVEYL İD Sahte peygamberlerden ikincisi olarak inceleyece ğimiz Tuleyha. yılında kabilesinden bir heyetle birlikte Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etmi ş bir mümin. peygamberlik iddiasında bir komutan. S. 10.Hâris bin Dudan bin Esed bin Hüzeyme bin Müdrike bin İlyas bin Mudar ül . Zehebi bu soy kütü ğünü daha kısa gösterir. Leyden 1867.Fakasi. 94 Zehebi. S. 9.Fakasi. A.Esedi ül . Üsd id-Gâbe. bir aral ık Medine'yi tehdit edecek derecede cesaret göstermi ş . onu Hicretin 5. III. şöyle ki 94 Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadlet ii! .Esir.2. 65. 50 . y ılında putperest Kurey şlilerle birlikte Medine'yi kuş atmış bir düşman. Necid'de oturan Es e d kabilesinin ileri gelenlerindendir.

. Böyle bir iddia tamamiyle yanl ış bir görüşün ifadesidir. Bundan bir y ıl sonra. Tecrid.Gâbe. bize haber yollamadın. I. Vacca. Peygamber'in ölüm haberi. de de l'islam. Tuleyha'mn etrafına adam toplamas ına fırsat vermişti. o bütün iddialar ı na ra ğ men hakiki bir peygamber de ğ ildi'. o. Tuleyha ve taraftarlar ı hiçbir vakit Müslüman olmam ış lard ı ki. III. Kitab üt . y ı lda kabilesi ile birlikte islamiyeti kabul etti ğ ini apaç ı k anlatt ığı halde. Tuleyha'nın adı tarihte ilk önce Gatafan seferinde islamlar taraf ından yenilgeye u ğratılmış bir Esedi olarak geçer. g.. islamiyet'in mürtedleri say ı ls ı nlar". baz ı kabile ileri gelenlerinin menfaat ümitleri. y ılında. en küçük teferruat ı bile didik didik eden C a et ani .Esir'in Vakıdi'den aldığı bu rivayet Tuleyha'n ı n 9. Zira Hâlid sadece eskiden beri putperest kalm ış Arapları doğru yola davet ile görevlendirilmemi ş . daha ziyade islam' ı terketmi ş olanları dine davet ve dinde kalanlara da bir tak ım vaızlarda bulunmak üzere Ebu Bekr tarafından gönderilmiştir. Tuleyha'yı da bu düşünce ile ve aynı emri yerine getirmi ş olmak amacı ile dine davet etmi ştir. e. Zehebi. IV. 51 . Bu i ş için sen. a. S. 97 Caetani.En k ı sa ş ekilde yukar ı ya ald ığı m ı z Tuleyha'n ı n maceral ı hayat ı n ı n tarihi de bize gösteriyor ki. II. 65. 96 İbn ül . sıra kendi fikrini yazma ğa geldiğinde. Yoksa Tuleyha putperest kalmakta devam etti ği için değil. bunun sonucu olan Ridde. 874). içinde Tuleyha'mn da bulundu ğu. her yerde önce dinden dönenleri dine davet emi ş . Encylop&lie de l'Islâm.bu önemli noktay ı atlayıvermiştir. belki de Caetani'nin tesiri ile... 874. Ona göre. Bundan dört y ıl sonra. 299. S. Caetani. biz arkada kalan kabilemizi burada temsil ediyoruz"" dedi.Tabakat.Esir. İrtidadla mücadelenin daha sonraki olaylarında da görülece ği üzere Hâlid. S. sadece bir kahindi. Ebu Bekr'in kendisine verdiği mektuptan da anla şıldığı gibi. Bu noktaya kadar hadiseleri oldu ğu gibi açıklıyan Vacca (Enc. Esed kabilesinden bir heyet Peygamber'i ziyaret edip ona "Ey Tanrı'nın elçisi! Biz sana Tanrı'nın birliğine ve senin Tanr ı elçisi olduğuna tanıklık etmek üzere geldik. İbn ül . yalnız Tuleyha'mn islamiyet'i kabul etti ğini ve bunun 95 İbni Sa'd. Hendek sava şı sırasında Esed kabilesinin başında Tuleyha bin Huveylid'i. VIII. IV. I. Ebu Süfyan ve Fezareli'lerin ba şbuğu Uyeyne ile birlikte yeniden islamlar'a kar şı harekete geçmi ş görüyoruz22. Hâlid' in savaştan önce Tuleyha'y ı İslâmiyet'e davet edi şini. 298. Üsd ül . yani Hicretin 9. Bir iki kehanet sözü... 51. onun daha evvel Müslüman olmadığımn bir delili sayıp bu iddiasım kuvvetlendirme ğe çalışmaktadır. kabul etmeyenlerle de sava şmıştır.

İbni Sa'd'a göre Tuleyha karde şi Seleme ile birlikte Peygamber'in sava ş larına katılmak üzere hareket etti.. sizi inanma yoluna ileten Allah'a kar şı minnettar oluyorsunuz. I. En inanılır kaynakların aslâ islâmi bir gayretke şlik gütmeden verdi ği bu küçük..Esir bu heyetin. küçük haberler bize Esed kabilesinin Tuleyha'ya uyarak . Hazret-i Muhammed'e gelip kendiliklerindenMüslüman olduklarım söylemeleri üzerine. arkas ından bütün bunlar ın (ileride görülece ği üzere) Müs eylim e'nin Medine'yi ziyaretine bir nazire olarak uydurulmu ş a benzediğini ilâve etmektedir. bu suretle Tuleyha'n ın Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etti ği inkâr edilemez bir vesika ile teyid edilmi ş oluyor: ıj u. Halbuki." Tuleyha'nın islâmiyet'i kabul etti ğini."J :js "" (=Onlar: Müslüman olduk diye seni minnet alt ında b ırakmak istiyorlar. 52 . XLIX. Bunlara Hazret-i Muhammed'in davranışı başka . Hastalığı haberinin sür'atle etrafa yay ıl98 Kur'an. 99 İbni Sâ..Vacca'n ın iddiası hilüfmaislâmiyet'i kabul etmiş olduklarını açıkça gösterir. 35. hem de mensup oldu ğu kabile üyeleri ile birlikte kabul etti ğini biz İbni Sa>d'da da görmekteyiz 99 . Peygambere a ş ağıdaki âyetin inmiş olduğunu kaydediyor ki. Allah ı n Resülü Muhammed. g. onlara baskın yap".. S.da siyasi bir inkiyadı gösterdi ğini söylemekte. S. Tuleyha'nm ayaklanmas ı ve peygamberlik iddia etmesi: Hazret-i Muhammed vedâ hacc ından döndükten sonra uzun süren bir hastalığa yakalanmıştı . e ğer do ğru kimseler iseniz. dedi. 18. "Beni Esed'in toprağına varıncaya kadar yürü. II. Tabakat. geri dönünce irtidad etti" diyor. Mirhond. de ki: Müslüman olduk diye siz beni minnet alt ına sokamazsınız. Gene ibn ül . Hanife'lilere söyledi ği sözler gene bamba şkadır. C. Biraz sonra Tuleyha'n ın peygamberlik iddialarmda bulundu ğunu anlatırken Müs â bin Ve s i m e'nin bize verdi ği ip uçları bu vâdideki tenkidlerimizde ne kadr hakl ı olduğumuzu bir kere daha ortaya koyacaktır. Bunun üzerine Seleme üç çoban ı ve deve sürülerini ganimet olarak al ıp Medine'ye dönmü ştü. Belki siz. Peygamber zamanında Müslüman olmuş ve onun sohbetinde bulunmu ştu.d. 222'de "Tulyeha. II.. Medine'ye gelen Esed'li heyetlerin sözlerinin Yemâme'den gelen H anif e heyetinin sözleri ile hiçbir benzerli ği yoktur. Seleme'yi ça ğırıp ona. a. e. sancak verdi ve Muhacirün ile Ensar'dan yüz elli kişiyi de emrine verip ona.

"Ben Huveylid'in oğluyum" diye cevap verdi.. En eski İ slâm kaynaklarından olan Vesime'nin Kitab ür . daha önceleri H a zr et -i Muhammed'e tâbi olmad ıklarını Medine'ye kar şı hiçbir anlaşmayı ihlâl etmemi ş olarak Tuleyha ile birle şmiş bulunduklarım ilâve etmekle. Musevilerden birçoklar ı ona yardım ettiler. e. Tuleyha'n ın peygamberli ğinden.. Gatafan'lar ın Fezâre ' lilerin İslâmiyet'i kabul etmemi ş olduklarını bir kere daha tekrar ediyor. en güvendiği kaynakların verdikleri bilgilere aykırı olarak. 298. "Tuleyha peygamberlik iddias ında bulunduktan sonra. Höhnerbach' ın fikri de Wellhausen ve Caetani'nin tamamiyle tesiri alt ındadır. S. O. Bundan istifade etmesini bilen Tuleyha bin Hüveylid. Tuleyha ye ğeni Habb âl'i bir anla şmaya varmak için Hazret-i Muhammed'e gönderdi. Tuleyha'ya tâbi olanlar ın. Tuleyha'mn peygamberlik iddialarını müsamaha ile karşılıyor. 189) kaydetti ği bu haberi Caetani kendine göre özetlendirmekte ve akla gelmiyecek bir mant ıkla ş öylece münaka ş a etmektedir: ". Büyük bir de ğer taşıdığı açık olan V es İ me 'nin Kitab ür . Bundan şu sonuçları çıkarım: Muhammed. "Allah seni kahretsin ve şehadet rütbesinden mahrum kılsın" dedi. Tuleyha. Bu hususta Alman orientalisti Dr. ona "Zu'n-Nun" adında bir mele ğin vahiy getirdi ğinden bahsetti. Az zamanda Tuleyha'nın taraftarlar ı ço ğaldı . TaberPnin (Arap. E s ed'Ierin. 40). Peygamber o zaman ona. "Bir de melek mi buldu?" sözleriyle önce istihza etmiş sonra da Tuleyha'n ın temsilcisi ve ye ğeni olan HabbâPe beddua etmiştir. S emir a denilen yere gelip ordugâh kurdu. VIII. a.. buna hiddet etmedikten ba şka. Halk ın aş ağı tabakası ona uydu.Ridde'si bize aş ağıdaki ip uçlarını vermekle Tuleyha ve taraftarlar ının daha önce Müslüman olduklar ını şüphe götürmez bir ş ekilde anlatmaktad ır. ondan ayrılıp. onun Hazret-i Muhammed ile buluştuğunu söyledikten sonra.Ridde'sini İbni Hacer'den çıkararak yayınlayan Höhnerbach' ın neden kendi yayınladığı bu kitaptaki kay ıtlara bu derece lâkaydi göstermi ş olduğunu anlıyamadığımı zı söylemek mecburiyetindeyiz. g. peygamber oldu ğunu iddiaya koyuldu. Bilâkis Hazret-i Muhammed. Peygamber ona. Tuleyha'n ın kendisine vahiy getirdi ğini iddia ettiği Zu'n-Nun adındaki melek hakk ında da Müslümanlara açıklamada bulunuyor "°". Metin. Biz yukarıya aldığımızj. 53 . 100 Caetani. "Bir de melek mi buldu?" deyince. III.. Meselâ: Zübyân bin Rebia el-Esedi adındaki ş ahıstan bahseden Vesime (S. kâhinli ğinin de yard ımıyla. bazı kabilelerin dinden dönmelerine sebp oldu.. Caetani hemen bu öszlerin arkas ından. Hazret-i Muhammed ile Habbâl'ın konuş masında müsamahaya delâlet eden bir husus göremiyoruz.ması . Habb âl. Habbâl iftiharla.

I. (Harim Cahiliyye devrinde yarg ıç idi). S. S. IV.Fezâri. sonra Yemame'ye Bitmiştir". Höhnerbach' ın bu husustaki kanaatlerinin sars ılmazlığına ileride Müseylime ve Yemame konusunda daha da aç ık misaller verece ğiz. Eğer bunda muvaffak olamazsan..E zve r'i Esed'lerin ülkesindeki valilerine 101 Cle'ment Huart.Fezeiri de İslama sadık kalm ış ve Uyeyne bin Hısn'a da İslamda sadık kalmas ını tavsiye etmi ştir. b ırak bizi senden ayrılalım" demiş olduğunu bize bildirmektedir. Habb al memleketine döndükten sonra A 11 a h' ın r es Mü Muhammed derhal D ı r ar bin ül . Paris 1912. Yezid bin Huzeyfe E şraftan Zufar. kâh isabet ettirmezsin. fakat içten bir inan ış a sahip olmadıkları için çok geçmeden irtidad ettiklerini kabul etmektedir. kalben olmasa bile. Ceatani ve Höhnerbach gibi de ğerli Orientalistlerin. fakat sonra pişman olup Yemame'ye Bitmi ştir. apaçık tarihi hakikatleri reddettiklerini anlamak zordur. Höhnerbach. kâh isabet ettirir. 177) da bize bu yolda misaller vermektedir: "Et-Tufeyl irtidad konusunda Tuleyha i şine karışmış ve Necid'i tekrar İslâmlığa iade işinde büyük hizmeti olmu ş. Tuleyha ile birlikte irtidad edip Müslümanlarla mücadele edenlerdendir. Gene Vesime'nin bize bildirdi ğine göre: Hubeyş hükemâdan Galip bin Bi şr ül-Esedi. Histoire des Arabes. nas ıl bir düşünüşün tesiri altında. İ slam tarihçilerinin Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek maksadiyle dü şman kabilelerin elçilerini bile ihtida etmiş gösterdiklerini iddia ediyor ve bu arada önce hakikaten Müslüman iken irtidad eden Müccaa. bize Kur'ana benzer bir şey getirsene.. Ridde s ırasında sadık kalıp zekât ı Ebu Bekir'e vermi ştir. S. Uyeyne bunu dinlememi ş ve bunun üzerine Harim de onun hakk ında bir şiir yazm ıştır. 88) ve Halid'in bunların üzerine yürümesini — gene Caetani'nin tesiriyle — ülkeler fethetmek arzusundan do ğan bir hareket. Daha birçok ilâvelerle zenginle ştirilmesi mümkün olan yukar ıdaki misaller bize Tuleyha ba şta olmak üzere Es e d. Tuleyha'dan ayrılıp islâmiyeete sabit kalanlardandır. e. ş eklen islamiyeti kabul etmiş olduklarını n° ve Medine hükametine ba ğlı bulunduklarını pek güzel ispat etmekte iken. Gat af an. Malik bin Nüv eyr e gibi temsilcileri de iddias ına misal olarak gösteriyor (Höhnerbach.. Sen yalnız bir kâhinsin ki. I. Fezare ve Tay kabilelerinin. a. 54 . Harim bin Kutbe bin Sinan el. kar şı tarafın mukavemetini ise ilk defa fethedilen bir memleketin direnmesi saymak gerekti ğini ilave ediyor. g. Zimman bin Ammar el. Ahaliye irtidadın kötü sonuçlarını anlatmış ve onları İslam'a davet etmi ştir. 179'da Fezürelilerin Müslüman olduklarını. İbni Sa'd (Tabakat. El Hâris Malik üt .ona şöyle demi ştir .Tai: Peygamberle bir arada bulunmuştur.

. birbirleriyle ba şkalarına karşı birle şmeleri. a. Şimdi ise Cahiliyye devrinde Eesed'lerle aram ızda mevcut olan anlaşmay ı yenileyece ğim ve Tuleyha'ya yard ım edeceğim. İber. fakat ikinci bölümünün yani "Hazret-i Muhammed Drar bin ül-Ezver'i Esed'lere yollad ı tedbir aldırttı" sözlerinin hususi bir maksatla sonradan uydrulmuş oldu ğu ileriye sürülüyor. S. S 360.el Kamil. a. İbn Haldün. mürtedler ise Semira'da topland ılar. tekmile. Halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmiştir. Hazreti Muhammed'in şurada burada ç ıkan yalancı peygamberlere müsamahal ı bir gözle baktığı iddiasını savunabilmek için ve böylece Hazret-i Muhammed aleyhinde bir hükme varabilmek için Drar' ın onun tarafından Esed'ler üzerine göndrilmi ş olmasım uydurulmuş bir haber olarak vas ıflandırmakta. 280'de Seyf bin Ömer taraf ından teyid edildi ği için İbni Haldfm'a atfetti ği haberin birinci bölümünün. yani "Tuleyha Hazreti Muhammed zamanında peygamberlik iddia etti... müttefikimiz olan iki kabilenin peygamberine tabi olmay ı Kurey şli Peygambere tabi olmağa tercih ederim. "Ona kılıç işlemedi" sözü gittikçe yay ıldı "3. el Kamil. ter. Sonra kabilesi ile birlikte Tuleyha'n ın yanı başında yer aldı. Karşılaştıkları zaman keskin kılıcı ile Tuleyha'ya vurdu fakat kılıç Tuleyha'ya i şlemedi.. III. Müslümanlar Tuleyha'n ın isyanı ile uğraşırlarken. S. S. Taberi. Uyeyne bin H ı sn ise Gatafan'lar ın başına geçip "Ben Esed'lerle aramızdaki eski anla şma bozulduktan sonra Gatafan yurdunun sinı rlarım tanım ıyorum.. Bu defa halk Tuleyha'n ın etrafında toplanmaya ba ş ladı .'... zekât ve sadaka vergisinden kurtulmak istekleri büyük rol oynam ıştır." sözlerinin do ğru. II. Mademki haberin birinci bölümünü Caatani itimada lay ık bulmuştur. Bu olay Tuleyha'n ın halk arasındaki itibarını arttırmaya yardım etti. 95. Gavs'ların başkanı da aynı şekilde Tuleyha'ya yard ım vâdetti.Esir. S... Nihayet D ı r ar onu sa ğ olarak ele geçirmek istedi ğinden üzerine yürüdü.. ayrıl mülâhaza ile ikinci bölümünü de kabul etmesi kaç ınılmaz bir mecburiyet iken o. 104 Taberi.. ibn ül Esir . Peygamber'in ölümü de İslam dinini henüz pek yeni kabul etmi ş ve henüz hazmetmemi ş 102 Caetani. tür. 103 ibn ül . 360. g. Bu s ırada Tuleyha'nın taraftarlar ı gittikçe azaldı. Tanrı adına yemin ederim ki. Hazret-i Muhammed'in öldüğü haberi geldi. 97. bunların. VIII. Bu emir üzerine onlar ciddi tedbirler ald ılar ve Tuleyha'yı korkuttular. Müslümanlar Vâridat denilen yerde. Tuleyha'nın ortaya çıkışında ve kuvvetlenişinde de kabile ş eflerinin siyasi nüfuzlar ını arttırmak hevesleri. Müslüman ordusuna kat ılanlar ise her an ço ğahmaktaydı . S. e. II. Böylece Esed Gatafan ve Tayy kabileleri dinden dönüp Cahiliyye devrindeki anla şmalarım yenilediler Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkış sebeplerini genel olarak aç ıkladığı= zaman gösterdi ğimiz üzere. Tuleyha ise sağdır ve kavmi ona uymu ştur""4 dedi. g. 70'deki kayıtlara ra ğmen israr etmi ştir. ter. tür. Hem Muhammed ölmü ştür. Tuleyha artık kabına sığamaz oldu. III. Zı'l-Himarin Avf Cezmi ona Cedile'lerden be şyüz kişiyi istediği anda yardımcı olarak verece ği haberini yolladı . S. III. arap. 189.göndererek dininden dönen herkese kar şı harekete geçmelerini ve tedbir almalarını emretmişti 102. e. 55 .

ter. S. Peygamber de haktan bahsetmiştir" dedi. Süyuti (Tarih ül . Ayni anlamda bu iddiayı destekliyen sözleri Belâzuri. Bu hususta kaynaklar menşei Ö m e r'e kadar dayanan.Hülefa. Az kalsın elçiler maksatlar ına ereceklerdi. Durumu kendisine anlatt ılar. Gene tekrar edelim ki. 98). dinden dönüp ayr ıca savaştan da kaçınmayanlar dâima iktisadi gayelerle harekete geçmi ş bulunuyorlardı. mal ını ve kan ını benden korumu ş olur" dediğini hatırlattı . Tanrıdan başka bir Tanrı yok. dilekleri kabul edildi ği takdirde bir barış andlaşması yapacaklarını söylediler. de ise bu nokta ş öyle aydınlatılmıştır: Sahabilerin yukar ıda söyledi ğimiz teklifi üzerine. Tarih ül . Isyan eden kabilelerin delegeleri Ebu Bekr'in huzuruna çıktıkları zaman.Akval vel-Eral. Es . 29)'de de bu hususta şunlar yazılıdır: Ömer buna kar şılık. II. Buna Ebu Bekr'in verdi ği cevap ş öyle olmuş tur: "Tanrıya and içerim ki. Esed'ler aras ındaki bütün di ğer Müslüman memurlar kaçıp Medine'ye Ebu Bekr' e geldiler. Kahire 1305. Fakat Ebu Bekr bu iste ği şiddetle reddetti " 5 ve heyetleri geri çevirdi.. S.. 56 . her kimki bunu söylerse. Kenz ül-Ummal fi sünen il . 174. u ğrunda döğüştüğü bir işi bırakmaktan nice daha hoştur. S. a ş ağıdaki rivâyeti kaydederler: Ömer ve di ğer Eshâb. Fütuh. 105 Taberi. Yaln ız Abbas bunlardan kimseyi misafir etmedi. 106 El-Hindi. S. S. Ebu Bekir onlara: "Bir devenin yular ı nı dahi eksik verseler. Muhammed de onun elçisidir diyinceye kadar. Halife Ebu Bekr'e gidip: "B ırak insanları. 29. 91). namazı kılacaklarını. 221.olan bu insanları bir ş aşkınlık ve bocalama devresine sürüklemi şti. Dırar'ın ağzından anlatmaktad ır. a 101'de vard ır. göklerden yere dü şmek. Bu sırada Gatafan ve Esed kabileleri. Ebu Bekr'in bu haberleri endi ş e ile de ğil adeta memnuniyetle dinledi ğini Taberi (Ter. M ısır 1315. fakat zekat ı vermektenaffedilmek istediklerini. III. III. arap.Suyhti.Ezver. Ebu Bekr ise "Namaz ile zekât arasında bir fark gören herkesle savaş acağtm.. onlarla savaşırım" cevab ında bulundu. Hazreti Peygamber'in ölümünden on gün sonra Medine'ye gelip Müslümanlar' ın önemli ailelerinin evlerine misafir oldular. çünü zekât maldan al ınan bir haktır. Kabileler olgun ekinler gibi.Hülefa. Bu teklif bir çok sahabe taraf ından da uygun görüldü. kuvvetli esen rüzgar ın önünde baş eğiyorlardı . Bu durum karşısında Kuzaa'll Sinan ve D ırar bin el . Peygamberin "Ben . S. S.. onlarla savaşmaya emredildim. Hiç böyle bir şey uğrunda savaşmaz olur muyum?" " 6 Belazfiri (Fütuh. zekât vermeden namaz k ılsınlar. O s ırada Ü s â m e de Suriye seferine ç ıkmıştı ve ancak kırk gün sonra geri dönecekti. mütereddit kalan Havâzin ve Kuzadlar ın elçileri. zira yüreklerine iman girseydi onu da kabul ederlerdi" dediler.

Hava zinier mütereddit. Bu çarp ışmada hiç bir Müslüman ölmemi ştir. Müslümanlar'ın uğradıkları felâketler dillerde dola şmaya ba şladı . Ali. Biraz sonra Peygamberin şuraya buraya tâyin etti ği valilerden. Isyan edenler Kurey şlilerle Ensar ars ındaki anla şmamazlığı unutturup bunların birle şmelerine sebep olacaklar ını hiç hatırlarına getirm. K in â ne kabilesinden baz ıları da isyancılara katılmışlardı . Bunu haber alan Ebu Bekr camide bulunan halk ın ba şında. ba şka elçiler de gönderdi. Maksadı Üsâme ordusunun geri dönece ği zamana kadar vakit kazanmaktı.Abrak. Çok kısa bir zaman sonra mürtedlerin hücuma geçeceklerini anlayan Ebu Bekr. Fakat bu yedek kuvvetler. bir grubu da Zu'l .Halife ile bir anla şmaya varamayan kabile üyeleri kendi yerlerine döndiikleri zaman. Bunlardan bir grubu el . Ebu Bekr. Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Medine'lilerin Mescitte haz ır bulunmalarını. Bunlar acele ile Medine üzerine yürüdükleri için Ebu Bekr. kabiledaşlarına Müslümanların sayısının az olduğunu söyleyerek onları Medine üzerine akın etme ğe heveslendirdiler. hava doldurulmuş tulumları Müslümanlar' ın develerinin ayaklar ı altına yuarlayarak ürküttükleri için. Zübeyr. Ebu bekr'in ilk sava şı Abs ile Zubyiin kabilelerine kar şı oldu. Kuzeyde bulunan Kelb ve KuzCıalılar da irtidat etmi şlerdi. Ebu Bekr onlar ı. Talha ve Abdullah bin Mesud'u gönderdi Camide topladığı halka da. Üseime'nin dönüşünü beklemeden bunlar ı karşılamak mecburiyetinde kald ı .Kassa'ya gönderdi ve Habbal'i de bunlara komutan tâyin etti. Müslümanları zayıf sanarak Zu'l-Kassa'ya bulunan arkada şlarını kendi yanlarına ça ğırdılar. her yerde toptan veya k ısmen irtidat ve isyan oldu ğu haberleri geldi.emişlerdi. Bu s ırada S ül ey m kabilesi kısmen dinden dön müş . Tuleyha'nin yedek kuvvetlerinin buludu ğu yere kadar kovalad ı . isyancıların Medine'den bir merhale uzakta olduklar ını haber verdi. Valilerin elçilerini yeni emirlerle geri çevirdi. Tuleyha ço ğalan taraftarlar ını ikiye böldü. mürtedler tarafından bir hücuma maruz kalmalrımn muhakkak olduğunu haber verdi. Hazret-i Muhammed'in yapt ığı gibi ihtilâlcileri elçilerle oyalad ı . Tuleyha'mn etrafında toplanan Tay. Isyancılar. baskım yapanlara kar şı çıktı ve onları kaçmıya mecbur etti. Bundan üç gün sonra isyanc ılar Medineye bir gece bask ın]. Esed ve Gatafanlardan pek az ı Müslüman kalmıştı . develer dört nala ko ş arak Medine'ye geri döndüler. yaptılar. Medine yollarını gözetlemek üzere. 57 . S ak ille r ise islâmiyette sabit kalm ış lardı.

sadaka malları gelme ğe başladı . orada Abs. el. g. Suriye seferinden döndü. arap. Halid'e Tuleyha'nu ı işini bitirdikten sonra Butah'da Malik bin Nüveyre'nin üzerine yürümesini emretmi şti. denmektedir. İrtidad edenler aras ında yeniden dine dönenler çoğaldı . O ölür veya öldürülürse.. 101'de Zu'l-Kassa. Hâlid bin ül-Said bin ül-' ıs'ı Suriye'deki Hamkateyn bölgesine. Abs'ler Müslüman kalm ış olanların üzerine at ılıp çeşitli işkencelerle.ıla bin ül-Hadramryi Bahreyn'e. e. Zubyânlar. Tureyfe bin Hâeiz'i Beni Suleym kabilesi üzerine. aynen ş öyledir: ". S. Zubyân. Abdu Menat bin Kinane'lerden bir toplulukla sava ştı . Bundan sonra Medine'ye dönen Ebu Bekir. arap.D. VIII. Bu olayın üstünden birkaç gün geçtikten sonra iİsâme. siz yüz çevirip dönecek misiniz ? Her kim yüz çevirip irtidad 107 Belözüri. Ebu Bekir'in emirlerini ihtiva eden iki mektup vard ı . S. 103'de Habbâl'in daha sonra Ukkâ şe ile Sâbit tarafından öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir.. "Ebu Bekir. Belözüri. Bu sava ştan Tuleyha taraftarlar ının cesareti kırıldı . Zu'l-Kassa savaşı: Ebu Bekir bu s ırada. 108 Zu'l-Kassa. Ebu Bekir onu askelerle birlikte Medine' de bırakıp kendisi Zu'l-Huhisa ve Zu'l-Kassam mevkilerine hareket etti... yollad ı (bk. arap.. el-Muhacir bin Ümeyye'yi Yemen'de ç ıkan ikinci Ridde üzerine Yemen'e ve oradan Hadramavt ülkesine. 'Amr bin Kuzaa topluluğuna.Abrak denilen yere gelince.Medine'nin biraz do ğusundadır.. daha şiddetli bir tarzda karşı taraftan adam öldürece ğine and içti. Zu'l-Kassa'ya indi. a.. bütün geceyi askerlerini nizama koymakla geçirmişti. Numan bin Mukarrin'i bir bölük askerle orada b ırakıp kendisi Medine'ye döndü. El . 273.) Bu komutanlar Zu'l-Kassa'dan ayrılarak ellerinde Ebu Bekir'in ver(d ği bir mektup ve aman andi oldu ğu Mide hareket ettiler. Ebu Bekr bunu haber al ınca. 109 Taberi. onları öldürdüler. III.. Ondan önce birçok resüller gelip geçmi şlerdir. İkrime bin Ebu Cehil'i Müseylime üzerine. gün do ğmadan hücuma geçti. Bunun sonucu olarak da Medine'ye her taraftan zekât.. S. Bu arada Ebu Bekr'e (Ebu Fasil'e) tâbi olmay ız diyen ş air Hutay'e de esir düştü. onları da bozguna u ğrattı . S. 58 . Ben size e şi olmayan tek ve bir Tanrıyı över ondan ba şka mâbud bulunmadığına ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi oldu ğuna tanıklık ederim. Zu'l-Kassa savaşı sonunda Müslümanlar'ın cesaretleri artt ı . komutanlığına Hâlid bin Velid tayin edilmi şti ı oe Halid'in elinde de öteki komutanlar ın sahip oldukları gibi.. 224'de. Seyf bin Ömer'in rivâyetine göre mektuplardan birinin önemli k ısımları . art ık elçi gönderme işini durdurdu ve onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı Bunlardan biri de Tuleyha üzerine giden bir birlikti ki. öldürülen Müslüman sayısı kadar. belki de daha fazlas ıyla... Güne ş do ğarken mürtedler bozulup bir hayli adam kaybettiler... Ebu Bekr ilerleyip. Caetani. Tuleyha'n ın yeğeni Habbâl de bu s ırada öldürüldü 107 . Ertesi gün. Tanrı elçisi dâvetini kabul ettirinceye kadar sava ştı Muhammed ancak Tanr ı elçisidir. Medine'den bir konaklık uzakta bir yer olup Necid taraflar ındadır.

sorunuz. Ensâr ve Allah' ın bir lûtfu olarak Tanrı yoluna gidenlerden bir ordu ile falan komutan ı gönderiyorum.ederse yüce Tanr ı'ya bir zarar vermez... Hâlid ona: "Bize onun hakkında bilgi ver. S.88. Diğer komutanlar gibi Hâlid bin Velid de Zu'-1-Kassa'dan ordusunun başında harekete geçti. Mısır 1906. S. S. Yakalanan Esed'li Tuleyha'n ın kendisine ş öyle bir âyet inmiş olduğunu iddia etti ğini söyledi: "Güvercin ve dâima oruçlu olan ku ş adına andiçerim ki. bu mektubumu her toplant ıda size okumasını . Yukarıda Tuleyha'nın âyet diye iddia etti ği sözler. Tuleyha ile Gatafan kabilesi başkanı Üyeyne bin H ısn 1 ". 59 .. Es-Seri'nin Seyf'den aldığı rivâyete göre Müslümanlar bu s ırada Esed kabilesinden birini yakalay ıp Hâlid'in yanına getirmi şlerdi. onlardan ele geçirebildi ği kimseleri sağ bırakmamas ını. 160 . El ." İkinci mektup ise do ğrudan do ğruya komutanlarma emir ve tavsiyelerini ihtiva etmekte idi. O size neler söylüyor ?" diye sordu. türk. onları ate şle yakmasım ve her türlü işkence ile öldürmesini..Hindi. islâmiyeti ikrar etmezlerse onları cezaya çarpt ırımz diye emrettim. ter.III. Islâmiyeti b ırakan Tanrı'yı âciz b ırakamaz. e. 103). a.. dininden dönmü ş olduğu haber verildi. gene onun ş ahsi hırs ve emelleri110 Taberi. Tanr ı dinine ça ğırmadan önce. Esed kabilesinin bir suyudur diyor. III. hak ve vazifeleri tam olarak vaktinde yerine getirmelerine önem vermeleri yaz ılı idi 1 ". Tür.. emrettim.. Buzaha'nm Necid arazisinde Tayy aşiretine ait bir su oldu ğunu söyler. kabul edenlerin islâmiyet'in onlar ın üzerine yüklediği bütün hükümleri. çağrısını kabul etmeyenlerle sava şmasım. salih olanlara yard ımını esirgememesini. Onun hiçbir orta ğı yoktur Ben sizi Tanrı'nın dinine s ıkı bir surette riayete ça ğırıyorum Bana aranızdan bir kısmınızın Müslüman olup islâm dini ile amel ettikten sonra Tanrı'yı aldatarak.. okuyarak namaza ça ğırmasını emrettim. S. O s ırada. gönderdi ğim elçime. II. Tanrı sizin bu ülkeleri y ıllarca koruyacağınız ı mülk ve devletinizin. IL. Şam ve Irak'a kadar uzanaca ğını temin etmi ştir" (Taberi.. kimse ile sava şmamasını ve kimseyi öldürmemesini.. Mu'cem ül-Buldân. Buradan gittikleri her yerde halk ı Tanrı'nın emirlerine dâvet etmelerini.. ş eytanın ça ğrısını kabul ederek..... 81 . 103'de. ne yaptığını bilmiyerek.l'de.. Şeybanl ı Ebu Ömer'e dayamld ığı takdirde: Beni Esed'e ait bir su olduğunu ve Tuleyha ile Hâlid aras ında büyük bir sava ş olduğunu kaul etmek gerekir. g... Ezan okumad ıkları takdirde onları cezaya çarpt ırımz dedim Ezan okuduklar ı takdirde onlardan Müslüman olup olmad ıklarını. 111 Yakut. Tanrıya ibadet edenler için ise Tanr ı her vakit vardır. Ben size Muhacir.. Ona... 174... ezan. onun halkı nasıl kandırdığına bir misâl te şkil etti ği gibi.. Belâzüri. Aran ızda Muhammed'e tapanlar varsa o ölmü ştür. S. Buzaha suyu üzerinde bulunuyorlard ı .

113 Beyhaki.nin ne kadar geni ş ve kolay tatmin edilemez oldu ğunu açıkça göstermektedir. 222 v. Bunlar yolda Tuleyha ile karde şi Seleme'ye rastladılar ve onların ani hücumu ile ş ehid edildiler 112 Gamr halkı Buz aha'ya s ığındıktan sonra Tuleyha onlara "Sizlerin bir taş değirmen yapman ız bana emredildi. a. fakat sava şmaktan yorulup tekrar onun yan ına geldi: "Tanrı seni baş kasının yardım ına muhtaç eylemesin. Müslümanlar mürtedleri fena halde s ıkış tırdılar.. Tuleyha yan ında Gatafan kabilesinden Harice bin H ı sn ül . Mirhond. Hâlid yolu üzerindeki kabileleri kah tehdit. Belâzürl. Bu cevab ı alan Hâlid askerine hücum emri verip sava ş a başlad ı . o deriden çat ılmış bir evde Ashab ı ile birlikte oturuyordu. F. Her halde Tuleyha bu sözleriyle.. 1902 S.. e. Tuleyha'nın yanına gelerek. II. 32 . Her hâlde bunları gören bir başkası olmali bk. Schevalli yay ım. Tuleyha gene gelmedi ğini söyledi Uyeyne üçüncü geli şinde Tuleyha ona: "Senin de onunki gibi bir değirmen taşın 112 Ihtimal Tuleyha ile Seleme yalnız değillerdi. S. 64 /5. I. öt.Sâ'd. Hâlid ona: "Helifemizin öğüdü şudur ki: seni Tanrı'nın birliğine ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi olduğunu tasdik etmeğe çağı rıyor" dedi. Hâlid onlara: "Söyleyin Tuleyha ç ık ıp bana gelsin" dedi. Tuleyha'mn adamlar ı ise: "Peygamberi küçültme. Kitab ül .. S. çünkü Taberi'de bunların aralarındaki ufak tefek muahavere ve hareket tarzlar ı teferruati ile anlat ılmıştır. arap. Ibni. Tabakat.. S. Tuleyha da ona: "Ey Hâlid! Bir Tanrı'dan başka Tanrı olmadığını. Bu cümleden olarak Adi bin H âtim 'in T ayy ve C e dileleri islaml ığa kazanmış olması başta sayılmak gerekir. III. Tuleyha ona: "Hayır gelmedi" diye cevap verince tekrar sava ş meydanına döndü. ben yan ından ayrıldıktan sonra Cebrail geldi mi?" diye sordu.. Hâlid'in ezan okunan yerlerin halk ına dokunmadığı. . ke şif yaptırmak üzere Ükk a ş e bin Mihs an ile Sabit bin Ekran' ı yolladı . Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak ve yukardan aşağıya yuvarlanacak olan kimseler onun üzerine fırlıyacaklardır" dedi. ezan okunmıyan yerlere hücum etti ği İbni Sâ'd'da yazıhdır. 227 v. Bir ara komutanlardan F e z 'al.Mehâsin vel-Mesavi. III. Biraz sonra o çad ırından çıkıp geldi.F e z ari bulundu ğu halde Hâlid'in ordusu ile kar şılaştı .. dedi. Üyeyne her halde böylece Tuleyha'n ın güya peygamberliğinden ve kehanetinden bir kuvvet almak istiyordu. 103: Taberi. K elb rnin rivayetine göre Hâlid Mürted'lere yaklaştığı sırada. sana Cebrail geldi mi? diye sordu. Hâlid geldi ği zaman.eli Vy e yne bin H ı sn. g.. 60 . S. kah dostluk yoluyla kendisine yardım etme ğe mecbur kılarak ilerledi. Tuleyha de ğil Talha' dır" dediler.Fezari ve Manzur bin Zuby an ül . üstünlüklerini kaybedece ğini umduğu Müslüman askerlerini kastetmektedir. arap. Sava şta durum o kadar kötüle şti ki.34. öt. kendimin de Tanr ı'nın resâlü olduğunu bilip bildiririm" °".

Gâbe. 160 . 65) Üyeyne üçüncü defa Cebrâil'in bir şey söyleyip söylemedi ğini sorunca. fakat sonu senin olacaktır ve Halid'in ordular senin ordularını nasıl öğüteceklerse. bu peygamberlik icabıdır" deyip oturur. Üyeyne: "Tanrı onun yak ın bir zamanda halk arasında bir hikâye konusu teşkil edeceğini bilmi ş olacaktır. Üyeyne " Şüphesiz yüce Tanr ı senin başına unutmıyacağın bir iş geleceğini bildi" der ve onun yalancı olduğunu ilân eder. senin de unutamıyacağın sözlerin var. Tuleyha bu defa "Muhakkak sana (göğün) değirmeni gibi bir değirmen var.. Tuleyha bundan hızar. O zaman Üyeyne ona "Cibril seni kendisine en muhtaç olduğun bir zamanda bıraktı" dedi. Belâzûri bu noktayı şöyle açıklamaktadır: 2" Tuleyha "Evet geldi. Ey Fezâre oğulları bu böyledir. 32 . II. Tuleyha "Evet geldi.var. Tuleyha'n ı n "ortada din falan yoktur" sözünü böyle nâzik bi zamanda söylemesi bizzat Tuleyha'n ın ş ahsi için her halde pek tehlikeli olaca ğından. "Allah lâyığını versin. İ bn ül-Esir' in bu kaydı daha sonra görülece ği üzere Müseylime için de söylenmi ş bir sözü pek andırmaktadır. onun böyle bir söz söylemi ş olmasını 61 . O zaman Tuleyha " Şerefiniz için döğilşünüz. İ bni İ s h ak'dan (Taberi. gök de ğirmeni gibi bir değirmenin vardır ve unutm ıyacağın sözü vardır âyetini getirdi" diye cevap verdi. sen de onun ordusunu bir değirmen taşı gibi öğüteceksin ve hiç unutm ıyacağın bir yaka ile karşılaşacaksın" diye cevap verdi. ı başı senin olmayacak. S.Mehâsin. Üyeyne cevap olarak "Valla/y ı senin unutm ıyacağın bir günün olacaktır" dedi. II. Tuleyha yalancıdır" dedi ve F e z â r e 1 il eri al ıp çekildi. Üyeyne "Sana ne söyledi" diye gene sorar. 0 da "Henüz gelmedi" cevab ını verir Üyeyne "Ocağın sönsiin" diyerek onun örtüsünü çeker. yoksa ortada din falan yok" diye cevap verdi. ve şunu söyledi: Senin de onunkine benzer bir de ğirmen taşın var" dedi. geriye dönünüz.Esir'de ((Üsd ül .34): Tuleyha güya vahiy bekler gibi harmanisinin içine büzülmü ş bir halde dururken Uyeyne ona "Cebrâil gelmedi mi ?" diye sorar.161)'da: Üyeyne İslâm k ılıçlarının kendi askerlerini doğradığınt görünce Tuleyha'ya ko şup dedi ki. Tuleyha gene "Hayır" cevabını verdi. 231 . Meselâ B eyh aki (Kitab ül . Yakut (Mu'cem ül .232) al ınan bu rivâyetin daha birçok de ğişik şekillerine tesadüf etmek mümkündür. S. unutma onu dendi" cevab ını verir. "Ebu Fasil'in neler yaptığını görüyor musun? Zu'n-Nün sana bir şey dedi mi ?" Tuleyha "Evet" dedi "sen öyle bir gün göreceksin ki. bir de iş var ki. III. III. diye söyledi" dedi. İ bn ül .Buldân. İ bni H alchin' ( İber. 71) da.

S. İ bni H al d 'ün "Senin de bir değirmen taşın. Üyeyne'ye sava şın sonucu hakkında cesaret vermektedir. II. "de ğ irmen t a şı" mecâzi sözünün islami devirlerde olsun. elini muharebe kolundan dışarı çıkarsı n! Art ık nöbet onundur". "Sizlerin bir taş değirmen yapmanız bana emredildi. 222): Tuleyha. Yukarıdan beri zikretti ğimiz kaynakların hiçbirinde bu boyunduruk sözüne rast gelmedik. Şimdi bu tâbiri cümlenin içinde ara ştıracak olursak: B ela z ûri. Üyeyne islâmlar' ın savaşı kazanacaklarm ı anlayınca gayretten âciz kalıp kaçmaya yüz tuttu. elimizde baz ı anahtarlar var ki. O halde de ğirmen ta şı kimin elindeyse. Tuleyha'nın halka güya ilahi bir emirmiş gibi anlatt ığı. S. Tuleyha. O zaman Tuleyha kendisine "Nereye gidiyorsun?" diye sordu. sen onu unutm ıyacaks ın" şeklinde kaydediyor. Bu nokta üzerine Muir (Annal of the early Califate. Mirhond'da (Ravzat us .E sir 'in söylediklerini aynen tekrar etmektedir. anlamı çıkmaktadır. Çe şitli kayank ve tetkiklerde gene çe şitli ş ekillerini kaydetti ğimiz "de ğ irmen ta şı" mecâzi sözünün hakiki m. belki de daha önceki devirlerdenberi değirmen taşının Önasya'da bir ceza arac ı anlamı taşıdığını ifade etmektedir. Bu asla senin hatırı ndan çıkm ıyacak" dedi. biraz önce bahsetti ğimiz. Beyhaki'de ise bu husus aç ık değildir. iktidar ondad ır. yak ın bir zamanda sana bir hâl gelecek.ânıasını anlamak biraz güç olmakla beraber. 62 .. Senin ümidin Halid'in ümidi ile ayd ınlanmaz ve aranızda bir vaziyet var ki onu unutmamal ı". Cebrâil'e de ki. Üyeyne'ye üçüncü geli şinde ş öyle söyledi: "Cebrâil geldi. 25) Tuleyha'nın sözlerini "başına onun gibi bir boyunduruk geçecek ve öyle bir iş gelecek ki. boynuna büyük bir değirmen taşı takılıp denize at ılması kendisine daha iyidir". Mirhond ba şka bir rivâyete dayanarak. Bir kere. M ar cus İ n cil'nde buna dair ş öyle bir âyet vardır (IX.. bunlarla bilmeceye pek benzeyen Tuleyha'n ın iması açıklanabilir. ondan çok önce olsun. Yakut'da.. de ğirmen ta şına Uyeyneyi sahip olacakmış gibi göstermektedirler. Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak " sözünün de İ s a'dan beri. "Bizim cenk nöbetimiz sona erdi. Üyeyne. 42): "Her kim bana iman eden bu küçüklerden birini sürçtürürse.şüphe ile kar şılamamız gerekmektedir." demekle.Safa. Zehebî Tecrid'inde (S. kuvvet. tlyeyne: "Allaha kasem ederim ki. 299) İ b n ül . Tuleyha'n ın etrafındakilerin onu Peygamber de ğilse bile bir kâhin olarak kabul ettikleri muhakkakt ır ve bir kahin de olsa kendilerini aldatmas ını elbette ho ş görmeyecek olan Araplara onun böyle bir söz söylemesi tabiatiyle imkans ızdır.. T ab eri. Bu dört de ğerli tarihçinin ve mant ığımızın bize gösterdi ği yolda yürüyecek olursak. nasıl bir anlama geldi ğini araştırmamız gerekir.

kumandan ı olan Üyeyne'ye s ırf bir cesaret vermek için söyledi ği kanaatine varım. Buz aha olayından sonra Tuleyha. Tuleyha'ınn yıkanması vakit kaybetmesi demek olaca ğından. " Şeytanı onu bırakmadı". islamiyet'in. arap. e.Tuleyha'nın bu güya ayet olan sözü. kelimesi kelimesine.İber..34) Ş am'a gitti . İ bni H ald -an (Kitab ül . af dileyip. malları ve şahısları hakkındaki hüküm ve emirlerine baş e ğdiler 114.Mehasin.. o bu teklifi kabul etmeyip bir şiir söyliyerek Halid'in daha önceden haz ırlattığı ateşlerden birine kendini at ıvermiştii" Halid'in bazı esirleri ate şte yakt ığırdığı rivâyeti do ğru ise. a. Denildiğine göre. yediyüz süvarisi ile birlikte çekilip Bitmiştir. Ona Müslüman olması teklif edilmi şti. Ayrıca kendisinin do ğrudan do ğruruya Medine'ye gitmesi de onun için tehlikeli olaca ğından. sonra çıkıp atına bindi Mekke'ye do ğru gitti. öt. tekrar etmi ştir (Yâkut. Halid'in kuvvetlerinin üstünlü ğü karşısında zayıf imanlı mürted Üyeyne. S. S.) 115 Caetani... bunun mühim bir sebebi olmandır. II. Tuleyha'yı da yarı yolda bırakmış . Tuleyha'ya gelip "Bize ne emrediyorsun" diye sorunca. H av azin ve Âmir kabileleri yeniden dine dönüp. 103'de biraz daha de ğişik bir kayıt vardır: "Tuleyha ise çadırma kaçtı yıkandı . Taberi'de de baz ı esirlerin ate şte yakıldıkları . Ebu Bekir ölünceye kadar Gassanl ılardan C e fn e o ğullarımn yamnda kaldı . g. bazdarımn okla vurulduğu v. "Elinden gelen herkes benim gibi yaps ın' kendisini ve ailesini kurtarsın" diye cevap verdi. Bir kere öyle bir sava ş ve bozgun sırasmda. Mamafih Yâkut. Esed ve Havazinlerden baz ı kimselerin Peygamber' in aleyhinde sarfettikleri bir tak ım sözlerin buna sebep te şkil ettiği İ bni Hub e y ş tarafından ifade edilmi ştir. Mucem ül-Buldân II. daha önceden haz ırladığı bineklere e şi Nevv ar ile birlikte atlayarak kaçmaya haz ırlandı ve bu arada. s. S. S. 71) Tuleyha'nın kaçıp Kelp kabilesine sa114 Belâzûri. Belâzûrrnin verdi ği bilgiyi. 32 . Üyeyne'yi de esir alm ıştı ve öldürmek istiyordu. 63 . 306. senin de boynuna bir boyunduruk geçecek veya ezileceksin anlamına — söz söylemesi tamamiyle menfaatine ayk ırı olurdu. kaçmaya niyetli bir adamet yapmayaca ğı bir iştir. Tuleyha Suriye'ye gitmi ş orada Müslümanlar kendisini yakalay ıp Medine'ye göndermişler. Sonra Medine'ye gelerek Müslüman oldu. Vakidrnin beyanına göre Halid. fakat bunların daha önce Müslümanları aynı şekilde öldürenler oldukları da açıklanmaktad ır.bundan sonra Müslüman olmu ştur. Beyhaki'ye göre (Kitb ül . anlatılmakta. Tuleyha'n ın annesinin intiharını önliyemediler. Şam'a gitmiş olması daha do ğru bir ihtimaldir. VIII."Belözûrrdeki bu de ğişik haberleri miinakaşasız kabul etmek imk âns ızdır. Bunun üzerine Tuleyha'nın taraftarlar ı. Aksi halde en nazik bir anda müttefiki olan Fezareliler'in komutan ını kızdırmak amacıylaMuir'in kabul etti ği gibi. Fakat Halid'in bir akrabas ı onu bu fikirden yaz geçirdi ise de. Arkada bıraktığı Süleym. Böylece kurtuluşu kaçmakta bulan Tuleyha Ş am'a geldi. o. 160 v..

81) onun ilk olarak Ömer'e biat etti ğini daha doğru bulmu ş . Süleyman Ned vi (Asr. Allah' ın benim elimle şereflendirdiği ve beni onların elleriyle küçültmediğ i bu iki adama neden bu kadar önem veriyorsun?" diye cevap verdi. a. Seni hiç sevmiyece ğim" dedi. S. 160 ... K ad is iye savaşına katıldı . Mu'cem ül-Buldan. S. fakat Umre Hacc ına. "İşte Tuleyha! Yakalat ınız!" dedikleri zaman. S. Tuleyha bu soru kar şısında mahçup olarak: "Onlar bir çift ciğerden çıkan bir iki nefesten ba şka bir şey değildi" diye mukabelede bulundu 116. ter. III. fakat onlara hiçbir komutanlık verme. küfrün fitnelerinden biriydi. İbni Haldûn ve İbn ül . Sana vahiy indirildi ğini iddia ettin. Tuleyha ona. Tanrı onu doğru yola sevketti. Bu bilgi Yâkut. g. 232. Ömer zaman ında Umre için Mekke'ye gitti ğini zikreder. 117 İ bn rsd ül-Gâbe. Müslüman oldu. 64 . ş airlik. S. Hatta Ebu Bekir'e. O zaman. o "Onu serbest bırakın. Ebu Bekir zamanında gitti ğini yazmaktadır. Her i şçi kendi i şini daha iyi bilir". 65 Höhnerbach.sen Allah ad ına yalan söyledin. 46. Tür. S. Bu cevap kar şısında Ömer sustu. II. 101) bu cihet ş öylece açıklanmıştır "Ömer bin Hattab. VI. III. Esedlerden kurulmu ş olan kuvvetlerin ba şında oldu ğu halde. Ömer ona: "Sen Ukkâ şe ile Sübit' in kaatilisin. 104).ğındığını sonra Müslüman oldu ğu. hatiplik vasıfları yanında çok zayıf olduğu meydana çıkmaktadır. Ebu Bekir'in ölümü ve Ömer'in ba ş a geçmesi üzerine. Esasen bunu İbn ül .. 116 Belâzûri'de (arap. Islâmiyet bunlar ın hepsini ortadan kald ırdı. Numan bin Mukarrin'e şöyle yazm ıştı : Savaş işlerinde Tuleyha ile Amr bin Ma'dikerib' den istifade et. Bunun için sorumlu tutulmamally ım.. e. Tuleyha biat etmek için Medine'ye geldi. E. Nih av en d zaferi onun hücum plan ı ile kazanıldı Onun de ğerli bir savaş çı olup bin süvariye e şit sayılabilece ği iddia edildiği halde. Tuleyha'ya demiştir ki. T ab errye gelince (III. kısa süren âsilik hayatı göz önünde tutulursa ş ef olma kabiliyetinin.. Onlara dan ış .ı Saadet.Esir'in şu mühim kaydından dan 7 anlamaktayız: "Ömer bin Hattâb. Bunun üzerine Ömer biatı kabul edip ona : "Ey aldatıcı ! Hilekör! Kühinliğinden ne kaldı bakalım" diye sordu. Onu ne yapay ım" diye cevap vermi ş tir. Celala'ya Müslüman piyadesini sevketti. S. Bu iş . o da Tuleyha'nın Kelb kabilesine s ığındığını . Ey Emir ül-Miiminin . Tuleyha: "Ey Müminlerin emiri.Esir'in yazd ıkları gibi Ömer zaman ında de ğil.161'de de aynen vard ır. Tuleyha Müslüman askeri: Bundan sonraki askeri hayat ı uzun ve methe layik olan Tuleyha. Ebu Bekir yaş adığı müddetçe de Kelb kabilesi yanında misafir kald ığını kabul etmiştir. S.

Mirhond. S.. bir peygamberden çok bir kahin gibi ortaya ç ıkmakta ve vahiy diye söyledi ği sözlerden birkaçı o zamanki hadiselerle ilgili arzular ını ifade etmektedir. Muir. Bu sebepten Tuleyha dönünce. askerler meraklanarak aralar ında. S. 119 Taberi arap. S. tekmile. 21 yılı Halid'in. g. 21 yılında öldü ğü söylenirse de. S. g. öt. Encuyelopedie de l' İslam. kısa ve secili konu ş an Tuleyha'da hiç bir dini sistem görülmemektedir. Numan bin Mukarrir'in. 24 yılında onu 500 Müslüman askeri ile birlikte Kaz vi n'i savunurken görüyoruz. a.1 iş ) 1 118 Höhnerbach. a. Tuleyha'nm doktrini: Tuleyha'nın doktrini hakkında elimizde pek az bilgi var. "Güvercin ve her zaman oruçlu olan ku ş üzerine yemin ederek. S. Kahire 1939. a. Bunlardan birisi. Kadisiye sava şında Tuleyha dü şman ordugahma yalnız başına giderek bir çadırın iplerini kesip üç at kaçırdı . 256 v. 65. S. bir gün Tuleyha: .. bir adamı da esir olarak beraberinde getirdi. 874. Vacca. e. e. H. Beni Esed'in eski peygamberi olan Tuleyha bu vazifesinden dönmekte o derece gecikmi şti ki. tekbir sedalar ı yükseldi. c.. II. aramızda din bağı olmay ıp da sadece Araplık bağı olsaydı.. Takip edenleri kıhçtan geçirdi. İkincisi. Vesime ve S eyf bahsetmektedirler 118 . g. Muir. 120 İbni Haldim. 257. İber.15.Tuleyha'nın Kadisiye ve Nihavend sava şlarındaki büyük ba ş arılarından Vak ı di. 46. yukarda açıkladığımız: Taberi.. 71.. 65 .. O. IV. S.. Böylece ölüm yılı şüpheli kahyor. İbn ül . 240. Onun Cebrail yahut Zu'n-Nun adli bir melekten aldığını iddia ettiği vahiyleri hakkında da az ş ey bilmekteyiz.. Bunun duyan Tuleyha. a. kendisi yokken ortaya ç ıkan kanaatten haberdar olup "Tanrıya and içerim ki. II s. tsd ül-Gnbe. O. II. "Yoksa Tuleyha gene mi dinden döndü?" diye söylenme ğe başladılar. Esedlerin Şam ve Irak topraklar ını fethedeceklerine" dair olan sözleridir. IV. Nihavend sava şının islamlar için çok tehlikeli anlar ında ke şfe çıkmak vazifesi gene Tuleyha'ya verilmi şti. e. e. günümüzde bile e şine pek çok rastlanabilen parapsikolojik kuvvetlere sâhip insanlardan biridir. g. 489. III. H. gene şu Farslara kat lmazdım" diye cevap vermi şti '" ı Genel olarak onun H.Esir. 222.. Amr bin Ma'dikerib'in ölüm yılları olarak gösterilir "° F. Her kâhin gibi.

her gün beş vakit namaz ı ş art kılan sıkı kaidelerinden kurtaran yeni bir peygamber. Beyhaki burada. halkı namaz ve oruçtan muaf tuttu ğu. 123 Yâkut. bu toplum içinde kolayca taraftar kazanabilirdi. g. Ancak peygamberlik iddia eden bir kimsenin zinayı mubah kılaca ğını kabul etmek biraz güçtür... Tuleyha'nın Z u 'n. e. Belazûri. II. g. S. öt. tarife tamamiyle uygun olduklarına gördüler. s.. olaylar ı hakikata uygun bir şekilde anlatırken. a. S. öt. 222. öt. Futuh M ısır 1932.121 yâni "Birkaç fersah öteye giderseniz su bulursunuz" demesi ve gerçekten orada az miktarda su bulunmas ı . II. Mahmud üs-Siyer. e. Kaynaklar. Esved'in mele ğine oldu ğu gibi. Bu itibarla yukarıdaki iddiaları ileri sürerken tarihçilerin. nerede su veya bazı mâdenlerin bulundu ğunu bilen genç ihtiyar birçok insanlar vardır. objektif davranamam ış olduklarını hesaba katmak yerinde olur. sahte de olsa. a. zinayı da mubah kıldığı ve bunun gibi ş eytant işlerde kolaylık gösterdi ği için kabileda şları tarafından kolayca kabul edildi ğini kaydetmi şlerdir 124 Cahiliyye devrinde belli günlerde veya mühim te ş ebbüslerden önce putlarını hatırlayıp ziyaret ve onlara ibadet eden Araplar''. Medine'den ç ıkıp Tuleyha'nın üzerine yöneldi ği zaman Tuleyha halka "Al ınları akıtmalı. Üçüncü mircize gösteri şine gelince: Hâlid. e. Hattâ 121 Eyyub Sabri.. Üyeyne'nin önceden casusları vasıtasiyle gelenler hakk ında haber al ıp bunu hemen Tuleyha'ya bildirdiğini ileri sürmektedir 122 Tuleyha'nın ibadet hakkındaki tavsiyeleriyle ilgili olarak Yâkut'da ş öyle bir kayda rasthyoruz: Allahı ayakta zikrediniz. g.N u rı adlı mele ğine de ş eytan demekte. onların sahte olduklarını belirtebilmek için. S. S. Muir. 476 v. zaman zaman hakikat yolundan sapmaktad ırlar. sahte peygamberlere kar şı duymuş oldukları kızgınlıktan ötürü. yüzünüzü topraklara sürmenizle ve secde ederken ald ığınız çirkin şekille ne i şi var 123 Bazı tarihçiler Tuleyha'nın peygamberli ğinin. a. S. e. Allah ın. 106 124 Mirhond. ayakları sekili atlara binen insanlar kendilerine doğru geldiklerini" ın haber verdi. birtakım Araplar' ı Tuleyha'nin peygamber oldu ğu inancına sevketmi ştir Zamanımızda da. g. 66 . 32 v. henüz pek yeni olan İslam dininin.. 122 Beyhaki. 22 v. bunlara tesadüf ettiler. a. 161. Gönderilen öncüler..

bk. ayrıca kâhinlik.bunu bazen Tab e ri ve Mirhond gibi tarihçilerde bile mü ş ahede etmek mümkündür. Gata fan gibi kabilelerin mensuplar ının gerekti ğinden fazla vergiyi hemen H âli d'e veya Ebu Bekir'e götürüp teslim ettiklerini görüyoruz. kurmak istedi ği siyasi otoriteyi kuramad ığı anlaşılmaktadır. G. E ğer hakiki bir peygamber olsayd ı her ş eyden önce. Tuleyha hakiki bir peygamber de ğildir. yeniden islâmiyet'i kabul etmez ve islâmiyet u ğrunda hayat ını tehlikelere atmazd ı. 312). ş airlik ve savaşçılık vasıflarına da sahip oldu ğu için müttefikler buldu ğu. Caetani. Siyasi nufuzu gibi bildirdi ğini iddia ettiği dini de tarihte hiçbir iz b ırakmadan kaybolup gitmi ştir. Netice: Görülüyor ki. Onun çok imanlı bir Müslüman olarak Iran sava şlarında nasıl fedakârlıklarda bulunduğunu biraz önce anlatm ş bulunuyoruz. siyasi bir maceraperestti. 67 . S. ayr ıca Hazreti Muhammed gibi başka ülkeleri ( Ş am ve Irak gibi) kendine ba ğlamak hevesinde. dinden dönen o civardaki Es e d. Ayrıca bunların vergiyi ödememi ş olmayı. oldukça kuvvetli bir kabile ş efi ve iyi bir asker olmaktan ileri geçememiş . Yukarıdan beri söylenenler göz önüne getirilirse T ul e yh a'n ın paien kabile ş efi tipini tam bir şekilde canlandırdığı. onların Tuleyha'ya ba ğlıhklarının din yoluyla olmayıp iktisadi yolla oldu ğunu bir kere daha göstermektedir ( İbni Hubeyş . Tuleyha'mn sava şta yenilmesi üzerine. haisislikleriyle izah etmeleri. fakat Üyeyne'nin Fezarelileri al ıp çekilmesi yüzünden. VIII. sadece Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ından ve sonra ölümünden istifade ederek Kurey ş hâkimiyetinden kurtulmak ve kabile otoritesini yeniden tesis etmek. O.

g. VIII. Ayni konuda Islâm tarihine daha yak ın bir misal vermek gerekirse: Peygamber'in dedesi Abdül Muttalib Zemzem kuyusunu bulup temizleyince Kureyşliler ona Sikaye (Kâbede su da ğıtımı işi) vazifesini kendisleriyle payla şması gerektiğini söylemi şler. o zaman işi bir hakeme havale etmek gerekmi ş ve Kureyşliler. sadece peygamberlik iddiasında bulunmakla kalmamış . ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi Kurey ş hâkimiyetini tanımamak davas ı uğrunda hayat ını fedaya raz ı gelmiş bir idealisttir. peygamberlik iddias ına başlamadan önce bir kâhindi. hattâ peygamber oldu ğunu iddia ederek bir takım insanları.Şemsnerin melikelerinin bulundu ğunu Hors ab ad paralarından öğrendi ğimiz gibi..3. mensup olduğu büyük kabilenin önemli erkeklerini. Fakat gene de tarihe malolmu ş . ilgi çeken bir ş ahsiyettir. hâkimiyet yolunda ortaya at ılmış bir kad ı nd ı r ve onun hayat ı Yem âme'nin ba şkanı yalancı Mü s eylime'rlin hayatı ile pek sıkı bir ş ekilde ilgilidir. Hatta bu sonuncusunun Roma imparatoru Aurelianus ile sava ş acak derecede cesaret sahibi oldu ğu da anlatılmaktadırus. 68 . S. a. IV.. samimi bir inançla olmasa bile arkas ından sürüklemesi hayretle kar şılanacak bir olay gibi görünmekte ise de. 199) 125 Caetani.Zeheb. SECAR Islam tarihinde görülen ilk yalanc ı peygamberlerden üçüncüsü olan S e c ah. e. Ribab'lar onu yenilgiye u ğratınca Ye ıntime üzerine yürümü ştür. Suriye'de ya şıyan Sa'd-u Huzeyme kabilesinin kühinesini hakem olarak seçmeyi teklif etmişler. tarih bize bunun daha önceki devirlerde mevcut örneklerini vermektedir: Kuzey Arabistan'da Zebibilerin ve . Mes'adi (Müruc üz . davas ına iştirak ettirerek önce Ribab'lara ve Medine üzerine sefer açmak istemi ş . çünkü Secah Arabistan gibi bir bölgede... Abdül Muttalib de bu teklifi memnuniyetle kabul etmi ş. ne E sve d gibi önemli topraklar ı eline geçirme ğe muvaffak olmuş bir komutan. bir kad ının bu derece kuvvet ve nüfuz elde etmesi. Aslen Mezop ot amyal ı olan S e c ah... 347. S. Secâh da di ğer yalancı peygamberler gibi. Arabistan gibi bir bölgede. Tedmür'deki Arap melikesi Z enobiya da konumuz için güzel bir örnek te şkil etmektedir. o ise buna rıza göstermemi ş .

400..Ehsem diye yaz ılmıştır). Bu kabilenin baz ı kolları Hristiyanl ığı kabul etmiş olduğu halde. kendi memleketlerine dönmü şlerdi.Me'mun el .5) "Ke şke sen onlara çık ıncaya kadar sabretselerdi. Hu de yb iy e bar ış andla ş mas ı ile. bu Hicretin 9.onun Satih. Arap kabileleri Hazret -i Muh amme d' e temsilci heyetleri gönderme ğe başlamış lardı . y ılıdır (bk. içlerinde e şraftan şunlar vardı diyor: K a'ka'a bin Ma'b e d.. Mekke'nin fethedilmesi üzerine tam bir devlet halinde kendisini gösterince .Vüfud" denilmektedir ki. Utârid bin Hacib. İ kra' bin Hâbis. Sahih-i Buhari. S.E ht em (el . büyük kısmı putperest kalraar tercih etmi şlerdi. sonra bunlar ın islâmiyet'i kabul ettikleri. Zibrikan bin Bedr. Hazret Muhamme d'e gelip islâmiyet'i kabul ederek. S. 4 . Bunun üzerine Kur'anın (XLIX. İlyeyne bin H ı sn. el . ter. Hazret-i Muhammed. Beni T emim gibi çok geniş bir kabileye mensup bulunan S e c ah' ın son derece güzel ve secili sözler söylemesi ve kâhine olmas ı kabilesi içinde ona üstün bir durum teminine yard ım etmiştir.Dicle aras ındaki meralara yay ılmıştı.. Hudeybiye'den beri fiili olarak tan ınan bu İ slam siyasi varlığı. Nuaym bin Yezid.80 ki şi olduklarını kaydettikten sonra. sana hücrelerin gerisinde ba ğıranlar ş üphesiz ak ılları ermeyen kimselerdi!" âyetinin geldi ği. Secâh bundan istifade etmek maksadiyle H azret Muhammed'i taklid ederek. Tür. İşte bunun için bu yıla "Senet ül. Hazret -i Muhammed'in ölümü haberi büyük Temim kabilesi içinde baz ı rakabetlerin ve Ridde'nin do ğmasına sebep olunca. Amr bin el . Tecrid-i Sarih.. beni Temim'in ileri gelenlerinden biraz önce adlarını yazdığımız bazılarını vergi amili ve vali olarak kendi kabilelri üzerine tâyin etmi şti. Arabistan' ın bütün kabilleri heyetler göndererek. Gene bu y ılda yukarıda bahis konusu olan Beni Temim'in temsilcileri. İbni Selma. kendi peygamerli ğini iddiaya ba şladı . 69 . yılda birçok kabile ş efleri Peygamber'in 126 Buhart. Çok eski devirlerdenberi Temim kabilesi birçok kollara ayrılmış bir halde Yem âme ile Fırat . X.Harisi ve 'Amr gibi bir kâhin olduğunu kabul ediyor. Peygamber'in onları affetti ği ve bazı hediyelerle taltif etti ği gene Buhari tarafından ayni sahifede bildirilmektedir. Kays bin ks ı m. Fakat 11. Medine hükümetine ba ğlılıklarını bildirdiler. kurulmakta olan yeni İslam devletinin Kurey şliler tarafından tanınması üzerine. Bunlar bir ö ğle sıcağında Medine'ye gelmi şler ve hüşunetle: "Ya Muhammed bize ç ıksana!" diye ba ğırmışlardır. Buhari 126 Beni Temim'den Medineye gelenlerin 70 . X. İbni İshak'a dayanarak. H amma d bin Yezid. 400).

Bu sırada Yerbu'ların başkanı Malik bin Nüv eyr e ve Maliklerin ba şkanı Vaki. İ bni Kut eyb e. kabileleri ile birlikte dinden dönmü şlerdi. bu rekabetlerin yer yer sava ş haline irıkilap etmesine sebep oldu. ter. Mukais'lerle Butân'un valisi olan Kays bin As ı m bir müddet tereddüt içinde bekledi.Anber bin Yerbu'dur. Seyf'e göre 127 Temimler dört esas kola ayr ılır: 1) Sa'd bin Zeyd Menat'lar. bunlar Yerbu' ve Malikler diye ikiye ayr ılır. Beladırrnin verdi ği ikinci ş ecereyi hemen hemen tekrar etmiş .. - El . onun eserlerinin de sonu zannettiler ve vegileri toplad ıkları halde . 117 v. 2) Amr bin Temim. III. Seeah' ın sadece Beni Yerbu'dan oldu ğunu kaydedip geçmi ştir.ölümünü. Avf ve Ebnalar ın valisi olan Zibrikan zekat ı Ebu Bekir'e teslim ederse. teslim etmediler. İşte Beni Temim içinde kabilelerin bir kısmı dinden dönüp. Bu durumu parlak bir ışık altında takip edebilmek için Temim kabilesinin kollarını ve bunların şeflerini tanımak gerekir. zeka -t develerini Ebu Bekir'e teslim etti. Mes'u di. Bu iki zihniyet aras ında ciddi rekabetlerin bulunması ve Secah' ın tam bu sırada ortaya ç ıkması . yeniden halka da ğıttılar. Bu arada İ slam'a sadık kalanlar da oldu. 70 . A. Ribâb. bunlar Abdu Menât ve Dabbe olmak üzere ikiye ayr ılırlar. öt. Seeâh' ın soyu iki ş ekilde gösterilmi ştir: 1) Ümm ü Sadır Secalı bint i Evs bin Hikk bin Usâme bin ül Guneyz bin Yerbu' bin Hanzale bin Mâlik bin Zeyd Menât bin Temim. Sedih'm soyu: B elazürrde . bunlar da Behda ve Haddâm olmak üzere ikiye ayr ılırlar. 127 Taberi. Zibrikan vadini yerine getirdi. Kays bin As ı m onun aksini yapacakt ı .Hadrami tarafından kuş atılınca zekat develeri ile birlikte onu kar şıladı ve tereddüdünün sebeplerini aç ıkladı . bir kısmı tereddüt içinde fırsat bekler. Mukais ve Butân kollarına ayrılırlar.Ala bin ül . ancak Ü same yerine bin Yerbu demi ştir.. rekabet ve dü şmanlık hisleri içinde birbirleriyle me ş gul olurlarken. Amr ve Ribâb kabileleri İ slam'a sadık kaldılar. Ebnâ. 3) Hanzala. El . 4) Ribâb.. Kays tereddüt geçirdi ğinden pişman oldu. çünkü aralar ı açıktı . 2) Secah bint ülHaris bin Ukfan bin Süveyd bin Hâlid bin Usâme. bunlar Avf.V at v at'da: Secal bint-i Süveyd bin Halef bin Usâme bin ül . tür. Hâris'in kızı Secâh ansızın Mezopotamya'dan ç ıka geldi. S. Biri diğerinin yapt ığını yapmak istemiyordu.

arap. bilâkis "Secâh tekrar akrabalarıııııı yanına döndü. 340) esas tutarak.. III. E sed ve Hanife kabileleriyle rekabet olsun diye gayrimüslim Temim'lerin onu kendi 128 Belüzûri. 72. 130 Taberi. Ravzat üs . 247. III. S. tekmile. Muir. ter. 124.Maarif. s. S.. 106. S. III. d. en küçük bir ş üpheye yer vermeden bunu kabul ettikleri halde. öt.. Mezopotamya'dan Hicret etmemi şti. tür ter. S. III. 236. et. Bunlar aras ında Huzeyl Hristiyan oldu ğu halde kendi dinini bırakıp Secâh' ın dinine girmiştr 29 . 71 . 240 v. El . öt. II. Esasen Secâh da Taglibler aras ında Hristiyan olarak yeti ş mişti"° ve bu dinin inceliklerine valuft ı .. B. Secâh Müslüman oldu Basra'ya döndü" dernekle Secâh'ın daha önce Mezopotamya'dan gelmi ş olduğunu açıkça ifade etmi ştir. İber.. S. Tek:Bade.Vatvat. Her ne kadar Caetani (VIII. 206 v. Mes'udi. S. tür. İbni Haldûn. Caetani sadece kendi mülahazalar ı n ı (VIII.. Gurer ül .İ bni Haldûn. Mes'ildi ve Taberrnin pek az farkl ı bir ş ekilde kaydettikleri. onun Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra de ğ il daha önce peygamberli ğ ini ilan etmi ş oldu ğ unu kabul ediyor. Hattâ daha da ileri giderek. 31'deki kay ıtlar bu hususu teyid etmekte veya kabul etmektedirler. 131. g. Secâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunması ve taraftarları: Annesi tarafı ndan Taglib kabilesine mensup bulunan Secâh.. e.a. onun Haris bin Süveyd bin Ukfa'n ın kızı olduğunu söyler 128 .. Kitâb ül . 344)"Seeâh. Taglib'in batınlarından Beni Ukfan soyundan Süveyd bin ül . Taberrye gelince. Böylece Belaztiri. 119.... s. arap.Safa. . İbni Haldûn a. 73. Secâh' ın Mezopotamya'dan geldi ğini söylemekle hakikati ifade etmi ştir.Hasâis. S.Hâris'in k ızı oldu ğunu söylemiştir. Esasen Belâzûrt vakaları çok hülâsa olarak yazd ığından. gene Ta glib'lerin bölgesinde peygamberlik iddias ında bulunmu ş ve Nemir kabilesinden Ukbe bin Hilal. S. o zaten Arabistanb sükûtu da bunu ifade ediyor" diyorsa da Belüzûri bu hususta sükût etmemi ş . S. Mirhond . e. 224. Caetani'nin iddia etti ği gibi bir Temimi olduğu için ırkdaşlarının mes'uliyetini hafifletmek maksadiyle haberleri uydurmu ş de ğildir.... Beni Yerbu'dan olan Secâh' ın soyunu kısaca: Secâh hint ül . ondan daha tafsilâth ve ya tekrarlanm ış haberler beklemek do ğru olamaz. II..Tenbih. S. II. Ş eybanlar ı n başında bulunan Selil bin Kays ile Ziyad bin Bilal'i ve bu arada Huzeyl bin Umr an' ı kendi tarafına kazanma ğa muvaffak olmu ştu. İlmi Kuteybe. Bütün kaynaklar hattâ tetkikler.Secah her biri kendi ş ef ve komutanı tarafından idare edilen kabilelerin ba şında olarak Mezopotamya' dan hareket edip Arabistan'a girmi ş ve Ebu Bekr'e kar şı sava şmak için hazırlık yapmak üzere Hazn denilen yerde konaklamıştı . İbni Kelbi dedi ki. Taberi.Haris bin Süveyd bin Ukfan olarak tespit etmemiz gerekir. S. 72 129 İbni Haldûn. Tekmile. Secâh' ın peygamberliğini iddiaya ba şlaması Hazreti Muhammed'in ölümünden sonradır. İber.. II. S. Seyf. S.

C. de l' İsl. onun tarafına geçti.31). Muir (Annal. II. Ebu'l-Fida (I.. Arap. öt. I. IV. 72). Necran' ı Tâif s ınırına kadar güney Ar ab is t an' ı eline geçirdi ğini ve gene bu üç ay içinde bir suikast tertiplenerek öldürülmü ş olduğunu göz önüne getirirsek. Secah ile birlikte olup Islamiyet'e sadık kalmış olan Rib 'abla= üzerine hücum ettiler.İslam. Ebu'l-Fereç (Agani. Ayrıca Beni Malik bin Hanzala soyuna da haber yollıyarak. Nitekim Yemen hâdiseleri sırasında Esved'in üç ay gibi kısa bir süre içinde peygamberliğini ilan ederek bütün Yemen'i. neticede bir hilkümranl ık bahse konu olursa. Çünkü Rib âb'lar kendilerini savunmak için co ğrafi bir engele bile sahip de ğil131 Taberi. S. 72 .. ben Beni Yerbu'dan bir kadtntm. 165) Z eheb (Tarih ül . Hazn'den Yerbu'lar ın başkanı olan Mâlik bin Nüveyreye haber gönderip bir anla şma yapma ğı teklif etti. Bu zaman ise Secah' ın esasen çok kısa olan sava ş ve anlaşmaları için pek ala kâfidir.. Fakat Ebu Bekir üzerine yürümekten vaz geçmesini de tavsiye etti. Halbuki Peygamberin ölümünden Buzaha ve Butah hareketlerinin oldu ğu tarihe kadar üç buçuk. XVIII. bu da size ait aolacakttr"ı " dedi. Secah'm savaşları: Böylece Vaki' ve Malik bin Nüveyre. Secah' ın elçileriyle anlaşma yapıp. Secah'm Mezopotamya'dan Ye ınâme'ye gelip tekrar geri dönmesi için kâfi gelemiyece ğini yazmaktadır. 237 v. 131). İ bni Haldan ( İber.. Secah. fakat Maliklerden Vaki'. 356). S e c âh bu teklifi kabul etti ve Malik bin Nüveyre'ye: "Istediğin gibi iş gör. III.. S. Zira o s ırada Beni Temim'in bir k ısmı Secall'a karşı cephe almış bulunuyordu. 46) gibi müellifler Secah' ı n Peygamberden sonra ortaya ç ı kt ığı n ı aç ı kça belirtmektedirler. Malik bin Nüveyre Secah'ın önce bu kavimler üzerinde hakimiyet kurmas ı gerekti ğini ileri sürdü. Malik bin Nüveyre onun bu teklifini kabul etti. S.. El . 30 . S. bu arada Utârit bin H acil) kaç ıp Beni Anber'lere s ığındılar. 165). S. bu kabilenin ileri gelenlerinden birçoklar ı .. Halbum Taberi (III. onlarla da bar ış yapmak istedi ise de. 237). Vacca (Enc.lerinin peygamberi ilan ettiklerini ilave ediyor. Esved gibi büyük askeri ba ş arılar kazanamam ış olan Secah' ın kısa süren Yemâme harekat ının üç aydan çok daha az bir zamanda bile yap ılmasının mümkün olduğunu kabul etmemek için makul bir sebep yoktur.Vatvat (Gurer. dört ay kadar bir zaman geçmi ştir. Caet ani bu iddias ını ispat için zaman meselesini öne sürmekte ve Hâlid'in Butah üzerine yani Malik bin Nüveyre üzerine hareketi an ına kadar geçen zamanın.

son derece müstehcen olmaları itibariyle.. karar ını da şu sözlerle kavmine bildirdi: "Yemâme ahalisi çok kuvvetli ve şevketlidirler. Tür. Wellhaus en da bu rivâyetlerin tamamiyle S e câh ve Mü s e ylim e 'yi küçültmek maksadıyla uydurulmuş olduğunu bütün yazarlar gibi kabul etmektedir.. Yalanc ı ise kavmine pi şmanlık vardır" dedi ve Yemâme'de oturan Beni Hanife üzerine yürüdü. Ribâbların zor durumda kal ınca Dec â ni ve Dehâ nrye s ığnımalarma engel olmak üzere. Orada Evs bin Huz e ym e komutas ındaki Beni Amr'lar ile sava ş a tutuştu. arkas ından gelen "Zibrikan.. Bu anonim rivâyetlerin ise.4 5k. Ka'ka' ve Vaki' de bu arada esir dü şmüşlerdi. Güvercin yürüyü ş ü gibi yavaş yavaş ilerleyiniz. râvilere kadar ula şmalarına imkân yoktur.diler.. ter. Eğer peygamber ise işaretleri vardır. Gurer ül . Secâh bu adamlar ını kurtarmak için Temimler ile uzla şmağa mecbur kaldı ve onların topraklarını tamamen terkederek Yemâme üzerine yürümeye karar verdi. ter.. Taraftarlar ından birçoklarını esir aldılar. VI.V atv at. önceden bu yerleri iş gal etti. S. Sava ş sonunda Ribâb'lar ile D abb e 'ler Secah kuvvetlerine birçok zararlar verdirerek üstün geldiler. II. Siz Yemâme üzerine yürüyünüz. orada Müseylime bin Sümânte'yi bulal ım. 4. z 2. Bu kesin bir sava ştır.4J:419 )t5Z. Secâh galiplerle barış yaparak. Wellh aus en (Skizzen. Bu karşılaş ma sonunda da zayiat verdi ve bu defa adamlar ından Ukka ile Huzeyl düşmanlarının eline esir düştüler. 128)'de mecut olan bir rivâyete dayanarak. Mâlik bin Nüveyre. 131) bu konuda ş öyle demektedir: Secâh bu s ırada Müseylime hakk ındaki rivâyetleri duyunca. 41 "Haydi Yemâme üzerine yürüyelim ve güvercinler gibi oraya ko şalım. El. 14).4 . Tab e rrde bulunan daha önceki anonim rivâyetin bir devamıd ır. Temimlerden Z i b ri k an' ın da dinden çıkıp daha birçok kimselerle birlikte Secâh' ın yanı sıra Yemâme'ye hareket etti ğini Kelbrye atfen yazmakta ise de. bu rivâyet Kelbrnin de ğil.Hasâis'inde (S. Amr. bundan sonra azar işitmiyeceksiniz" (Taberi. III. Secâh'ın yanında olduğu hâlde memleketine döndü" cümlesi ise K el b rnin bir cümlelik ri73 ..4 jP tf. sadece bir cümlesi ile yer almakta. İşte Kelbî bu anonim rivâyetin sonunda. Fakat Ribâblar bunu haber al ıp oraya gittiler. esirleri kurtard ı . Mezopotamyalı askerleri ile birlikte Nebâc denilen yere hareket etti. Utarit. T ab eri (Tür.)k. Müseylime kuvvetlenmi ş tir. 123).

50).Vatvat ' 34 Müseylime'nin adam göndererek Secalı'dan aman istedi ğini."diye cevap 132 Bu rivâyeti şüphe ile kr şılamamız yerinde olur. Müseylime onun yan ına geldi ve "Yer yüzünün yar ısı bize aittir. Hakk ı bilen.Ridde'sinde Zibrikan' ın durumunu aç ıklamakta ve "ezZibrikan bin Bedr. III. Kitab ür . Müseylime bunları duyunca canı sıkıldı Çünkü etrafında bulunan Müslüman kabilelerin ve bunların ba şında bulunan kendisine rakip Sümâme bin Vsal ve Şurahbil bin Hasene'nin Hacer'i ellerine geçirmelerinden korkuyordu. o da onun vazifesini devam ettirmi şti" demektedir.Ferec'e göre (XVIII. Bu topluluk üzerine yürüyünüz.. Bu itibarla. Peygamber onu halk ının sadaka amili yapmıştır. oras ı siyah bir güvercin gibi kalsın. S.. Böylece toplanıp benim ve senin kavminle Arapları idaremize alırız.. Zaten bu konuda Seyf'in rivâyetini şüphe ile karşılamak mecburiyetinde kalsak bile.Aganî. Onu da ğıttıktan sonra Kureyş üzerine dönersiniz". VXIII. 165. a. Tekmile S.Ferec. tür.. el-Vatvat. Tanrı Kurey ş'in reddettiği bu yarıy ı sana bağışladı . Secah aman verdi. g. İbni Haldûn. Wellhausen' ın dayandığı Taberi'deki anonim rivâyete de ğer vermek do ğru de ğildir. Bunun üzerine Secah. 124. aman verdiği takdirde yan ına gelece ğini bildirdiğini kaydetmi şlerdir... Ebu'l . Askerleri ile Yema ıne üzerine yollanan Secah.. diğerine tabi olsun. S. adâlet ile iş görselerdi kalan yarısı Kurey ş 'e ait olacaktı . Orada bulduğunuz insanları öldürünüz ve yak ıcı bir ateşle yak ınız ki. 134 Teberi. 165). Ridde s ırasında bu vergileri Ebu Bekr'e vermi ş .. dünyan ın yarısı bizim yar ısı Kurey şindir." Taberi.E htem vs kimseler Secâh'la birlikte sayıldığı halde Zibrikan' ın adına asla tesadüf edilmemektedir. e. 133 Ebu'l-Fereç.Has ais'de Utarit ve Amr bin ül . S. İ bni Haldan ve el . yarısı Kureyş'indir" sözünü Ebul'l-Fereç. 74 . Müseylime'ye: "Bu pay ı ancak doğruluktan. biz birle şelim ve Tanr ı'nın bize gönderdiğini tetkik edelim. Ebu'l . İber. 73.. Kitab ül . Secah'a maletmiştir. Fakat Kureyş kabilesi azgın bir kavimdir 132 . S. O halde bu konuda Wellhausen'a değil Seyf'e hak vermek gerekmektedir.Agâni. ter. Ayr ıca Gurer ül . Bu yüzden Secahla dost olmak çarelerini arad ı ve Ebu'l-Ferec'e göre"' Secah'a ş öyle bir haber yolladı : "Ulu Tanrı sana ve bana vahiy gönderdi. Vesime (Höhnerbach.Seeâh' ın giiya ayet olan bu sözlerinin biraz mübâiâ ğalı olduğu inancına vardırıyor (bk. Buradaki ifade bizi. II. Kitab ül . S. 165) kabilesi mensupler ına ş öyle demişti: "Ey sak ı nan müminler. 131. XVIII. Zira bütün kaynaklar ın Müseylime'ye atfettikleri "Dünya'n ın yarısı bizim.vâyetinden hemen önceki anonim rivâyeti tamamlamaktad ır. Bu i ş (yani peygamberlik) Rebia kavimlerine verilmemi ş ancak Mudar kabilelerine verilmiş tir. S. Ey Temim kabilesi Yemâme bölgesine gidiniz. Hâlbuki kabul ettiği takdirde bu pay Kurey ş 'in olacaktı" dedi. adâletten sapanlar reddederler.

Burada Muaviye zamam kastedilmektedir. III. etrafını gittikçe bir a ğ gibi sarmakta olduklarını gördü ğünden Secâh' ı ve ordusunu bar ış yoluyla Yemâme'den uzaklaştırmak politikasını kendisi için en uygun çare olarak kabul etmi ş ti. böylece küçük bir menfaatin temini ile yetinerek. hay ır ümidini verdi. Taberi. Muaviye...›1 411 C jAi jii r 3k. Bunlar "Nevakıl" adım almışlardı . birçok yerlerden birçok kimseleri ba şka başka yerlere ve bu arada Seeâh' ı da Küfe'ye göndermişti. hayırlı ve salih kütlelere mahsus olanların namaz ve dualarını me şru kılar ki. daha ilk denemelerde iyi sonuçlar vermedi ğini. tür ter. Sizi korkulu hâllerden uzakla ştırır.. 239. Hâlid'in ordusunun bu s ıralarda yakla şması bunların dağılmasına sebep oldu. bir yandan da Hâlid'in Esed'leri yenmesi üzerine adamları tarafından terkedildi ğini görüp Müseylime ile anlaşmayı menfaatine en uygun hareket tarz ı saymış . Ukka ve Ziyad' ı vekil b ırakarak Mezopotamya'ya döndü. Secah bunu kabul etti. gelecek y ılın inahsillünün yarısını da almak için israr edince. arap. 75 . Müseylime ona: "Tanrı kendisinin sözlerini dinliyenlerin sözlerini işini. ter. Müseylime rakib kabile şeflerinin ve Ebu Bekr'in.+- } 12•41 i J • Kabilinden âyet diye iddia etti ği sözleri söyliyerek dostluk teklifinde bulundu ve Yemâme'nin bir y ıllık mahsillünün yarısını Secâh'a vermek ş artıyla barış yaptı .5. Fakat 135 Cemaat yılı Müslümanların bir Halife idaresinde topland ığı yıla denir. Ümit edenlere. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler. Hüzeyl.. Rabbimiz daima kendisini sevdiren işlere dair emirler verir..verdi. 124 . Ali öldürüldükten ve Irak halk ı kendisine biat ettikten sonra. büyük ümitlerle at ıldığı bu maceranın. görünü şü kurtarmak istemi şti. Bk. 136 Taberi. Seeâ h.Al _j'S j Rab 1. Secâh'a gelince.." j o... S. Bize azg ın toplulukların ibadeti değil. Secâh ise Cemaât y ı l ı'na kadar ' 35 Taglibler aras ında ya ş adı °" Buraya kadar anlat ılanlar gösteriyor ki. Kendisinin ceza ve müldifatlandırma günü için sizi kurtartr. Bu emirlerin yerine getirldi ini gördüğünğ de sizi takdis eder. Müseylime buna da raz ı oldu ve onun gelecek yılın mahsüllerini götürmek için vekil b ırakıp kendisinin bu yılın mahsâlünden payını alıp memleketine dönmesini teklif etti. III. 129.

O da kad ında cinsi duygular uyandıracak müstehcen sözleri. Agani. II. Muhammed'in kendilerine farzetti ği sabah ve yatsı namazlarını üzerinizden kald ırdı . o da "Bizim peygamberimiz kad ın olup biz onun etrafında tavaf ediyoruz. Tarih-i Ebu'l-Fida gibi kitaplarda da vak'a aş ağı yukarı Taberi'deki anonim rivâyete uygun olarak şu yolda anlatılır: Müseylime onunla bulu şmak üzere deriden bir ota ğ kurdurur. güya kendisine vahy edilmiş . arap. ne istedi ğini sorar. Kaynaklar bu münasebetle yazılan şiirlerden bilhassa bir tanesini naklederler ki.B ül d ân. Kitab ül . Bu arada F üt uh ül . Kabilesinden olanlar. S e c ah böylece komutanlarma vadetti ği büyük menfaatleri temin edememiş olarak geldi ği yere dönme ğe koyulunca. Bu i şler bitince Müseylime sözcüsü ile onu otağa davet eder. S. İ bni H aldan ve Mirhond gibi tarihçiler bu konuda Yemâme mahsalürlün bir yıllığının yarısının mehir olarak bu s ırada verilmi ş olduğunu kabul ederler ( İbni Haldan.Fereç zaman ına kadar) ikindi namaz ım çölde kılmadıklarını. 73.. II. XVIII. Secah. mehirsiz evlendi ği için onu ayıplarlar ve Müseylime'den mehir isteme ğe onu zorlarlar.Maarif.Cenebe bin Havt Riyâbi oldu ğunu fakat di ğerlerine göre Ş ebes bin Rib'i oldu ğunu söyler. İ ber. bunun için şimdiye kadar (Ebu'l . S. 224 /5). Yukarıdan beri anlatt ıklarımız. 106'da. Ba şka kimselerin 137 Belâzûri. Kokunun çok olmasına bilhassa dikkat edilmesini emreder. e.hüküm ve nüfuzunun birkaç gün içinde mahvoldu ğuna iyice kanaat getirince çarçabuk ve sessizce geldi ği yere dönme ğe mecbur olmu ştu..Kitab ül .Maarif. bunu kabilelerinize bildir" der 138 . 206 / 7'de Zahir İbni' Amr diye kaydeder. Temimlerin: "Bu bizim kızımızın mehridir onu geri vermeyiz" dediklerini kaydetmi ştir. âyetlermi ş gibi söyler. ona uyanlardan birçokları pişman olup kendisini terkettiler. içinde güzel kokulu bitkiler yakt ırır. onun peygamberliğini kabul eder ve kendisine de ayni ş eyler vahy edildi ğini bildirip Müseylime'nin kendisini kavminden istemesini teklif eder. g. Üç gün sonra da Secah kendi adamlar ının yanına döner. Muaviye zamanında Kafe'ye nakledilinceye kadar geçen zaman içinde Secah' ın ne yapmış oldu ğu hakkında elimizde hiçbir bilgi yoktur. Ravzat üs . S.. 165'de Müseylime'nin yaln ız ikindi namazmı kaldırdığım. Secah ona. "Sana ne vahy edildi" diye sorar. 76 .Hasâis. Mirhond. İbni. Müseylime ona ş ehir kap ılarını açmadan. T ab eri'deki anonim rivâyet Secah' ın Beni Hanife yamndaki maceras ını başka türlü anlat ır. a. Gurer ül . S ey f ' in bize verdi ği haberlere dayanmaktadır. S. 138 Agâni. Sonundrz evlenirler. Sonra Secah' ın müezzini Ş ebes bin Rib'i'yi 137 ça ğırıp ona: "Allah' ın resülü Müseylime. S.Safa. İbni Kelbi. II. Bu andan. tekrar Müseylime'nin yan ına gider. 224 öt'de Şebes bin Rıb'idir der. Mirhond. Secah'ın müezzininin el .. Secah bunun üzerine. kuteybe.

D. el . e. 128) bu misralan Utarit bin Haeib'e. Basra valisi Cündub Fezârrnin. siz onu b ırakarak.. namazun kildignn 140 Belâzûri (arap.. S. hem de iyi bir Müslüman olduğ unu bütün tarihler ittifakla yazmaktadırlar. Muaviye'nin üstünlük elde etti ği yıllara kadar nas ıl yaş adığı hakkında bir bilgi vermediklerinden. Kaynaklar onun. Hristiyanl ığı pek iyi bildi ği ve büyük kısmı Müslüm anl ı kt an dönmü ş olan T e miml er e dayand ığı gözönündetutulursa. g. 77 . 139 Taberi (tür. sihir ve efsaneler defterine yaz ılmış . ter. Basra'ya. M âlik'lerin ba şkanı bulunan Vaki' bin Malik zaman kaybetmeden islamiyet'e döndü. bu iki büyük dinden aldığı ilhamlarla beslemi ş olduğu tahmin olunabilir. Secâh'm Müslüman oluşu: Secâh Mezopotamya'ya. Onun vahiy ad ı altında yukarıda bahsetti ğimiz sözleri. Mu aviy e. Secâh'm doktrini: $ecah'ı n kendisine tabi olanlara oruç. Halbuki Yarbu'lar ın başında bulunan Malik bin Nüv eyr e biraz geçikmi ş olmasının cezas ını hayatıyla ödedi.. Hakim bin K elb i'ye atfedilen bir şiirde "Sizi do ğru ve sabit bir dini kabule çağırdı lar.Safa. hüküm ve amelde kalm ış sözlere inandı nız" denilmektedir. Secash'ın bu yıllar aras ındaki hayatı büsbütün karanlıklar içinde kalmış tır.. K ûfe'de de ğil Basra'da Müslüman olup gene orada Müslüman olarak öldü ğünü açıklarlar 14°. taraftarlar ını savaş a katılmağa sevketmek ve menfaatler elde etmek için verilmi ş komutanca emirlerden ibarettir. döndükten sonra nelerle me ş 01 oldu bilmiyoruz. 141 Mirhond. 223.) ise Kays bin Asim'a maletmektedir. Fakat baz ı kaynaklar onun. namaz. Onbirinci yılın ortalarında meydana çıktığı kesin olarak belli olmakla beraber ölüm tarihi kesin olarak belli de ğildir. Pişmanlık çok geçmeden bütün Temimlerde kendisini gösterdi. S. Ancak Hicri 41'den önce ölmemiş olduğu anlaşılmaktadır. 106).Vatvat (a. peygamberlik iddialar ını . E. 131 v. İşte bu s ırada S e cah' ın Müslümanlığı kabul ettiğini . söyler. Irak halkı kendisine biat ettikten sonra birçok aileleri olduğu gibi S e cah ve adamlarınıi da bulundukları yerden başka tarafa. S. II. III. Kûfe'ye nakletmi ştir. S. öt.peygamberleri ise erkekdirler" mısralarıdır 139 Gene.. zekat veya sadakay ı emretmiş olduğu ancak domuzeti yeme ğide mubah kıldığı iddia olunmaktadır 1 ". Onun. . Ravzat üs .

Müseylime evlenmesi kendi tâbileri aras ında Secah'ın prestijini kaybetmesi bak ımından da bize imkans ız görünüyor 142 . Ebu'l-Ferec. belli olmamıştır. Fütuh. Müseylime sabah ve yats ı namazlarım Temimler üzerinden kald ırdı . bu derece müstehçen bir konu şma ba şkalarının yanında cereyan edemez ve ba şkalarına anlatılamazdı . S. kabul edilmesi pek güç olan adeta çocukça iddialard ır.F er e c'deki as ılsız ve hayas ız rivâyetin gittikçe hafifleyerek Mirhond.. Wellhausen 142 Her ne kadar bu konuda tek seyahatname alan Palgrave'in seyahatnamesi. 508 .Müseylime evlenmesini gene de şüphe ile karşılamak mecburiyetindeyiz. Tekmile. s ırf politik mecburiyetlerden do ğmuştur. fakat Müsyelime'nin öldürülmesinden sonra"Yemen peygamberi olan Secah' ın irtidad yolundaki ittifakı unutturmak için sadık bir mümin Müslüman ile evlendi ğini" yaz ıyorsa da. 165. İ ber. S e yf'den ba şka bu konuda yaz ı yazmış olan hemen bütün Islam tarihçilerinin kabul ettikleri Secâh .. II. 73'e göre Müseylime ve Secâh dinlerini birl ştirdiler. Temimi olmas ı dolayısıyla. o takdirde E b u'l -Fere e'in ya ş adığı H. ş ayet böyle bir evlenme vaki olmu şsa bu.. Müseylime ile Secah'ın doktrin birliğinden bahsederek. Bizi buna yönelten başlıca sebep T ab eri: ve E b u'l . XVIII. S. 165 ve İbni Haldan.Secah'ın kurmak istedi ği dinden zamanımıza kadar gelmi ş bir kalıntı yoktur. bunlar tamamen asılsızdır. Ancak e ğer Secâh gerçekten Müseylime ile evlenmi ş ise ve mehir verme meselesi do ğru ise. el . esasen tatmin edilmemiş olan kavminin önünde. üç gün gibi kısa bir süre için evlenmeyi göze almas ı . Müseylime'ninki ile birleştirmesi. Gurer ül . Agani. E b u'l .Hasâis. O halde bunu hangi râvi kimden alarak nakletti? Bu. 131).Fida ve di ğer tarihçiler tarafından nakledilmi ş olmasıdır. Her iki taraf kavimlerni toplad ılar.597 yıllarında Temimler'in Müslüman olduklar ı halde ikindi namazını kılmamış olduklarını Secâh'ın kurmak istedi ği mezhebin bir kalıntısı olarak kabul etmek gerekir (Agâni. burada hiçbir isim kaydetmemi ş "bu konuda başkaları ş unları söyler" diyerek ihtimal ki. Hiç şüphe yok ki. arap. bunu evlilik birli ğinin kuvvetlendirmi ş oldu ğunu. XVIII. islâmiyet'in dü şmanı olan bu iki insana karşı . onu dâima Yemen'den gelmi ş bir peygamber olarak göstermektedir. s.. fakat Secah' ın kurmak istedi ği dini. Taberi her rivâyetin sahibini yazd ığı halde. Müseylime'nin peygamberli ğini kabul etti. S. ve ona tabi oldum" dedi. Seyf'in bu konulardaki sükilturm onun. Secâh onlara: "Müseylime kendisine indirilen vahiyleri bana okuçlu. Palgrave daha Secah' ın nereden geldiğini ve hangi kabileye mensup oldu ğunu bile bilmemekte. sırf Islami bir gayret güderlikle uydurulan ve a ğızdan a ğıza yayılmış olduğu muhakkak olan halk ş ayialarını kitab ına almıştır. onu do ğru buldum. Fakat Secah' ın istilâ maksad ı ile gittiği Yemame'den bir miktarcık mahsill ve hediye ile dönerken. sonra onun peygamberli ğini tanıyıp ona tâbi olduğunu ilan etmesi 143 sabah ve yats ı namazlarının kaldırılmasına baş eğmesi gibi rivâyetler. Müseylime islamlara kar şı bir müttefik bulmak ümidiyle onunla evlenmiş olabilir. 106. Secâh. 78 . peygamberlik iddias ında bulunan bir kad ın hakkında pek makul görünmemektedir.Vatvat. 143 Belazari. Secâh .

ve CaetanPnin iddia ettikleri gibi taraf tutma gayreti diye vas ıflandırmamız ne dereceye kadar do ğru olur bunu cevaplandırmak pek güçtür.

F. Netice:
Hemen söyleyelim ki, Secâh da Esved ve Tuleyha gibi hakiki bir peygamber olmaktan çok uzak olup sadece bir kahine idi ve Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra Temimler aras ında çıkan karışıklıktan ve irtidadtan faydalanmak istemi şti. Fakat alelade bir kad ın de ğil, dini bilgilere sahip ş air, hüküm ve emretme kabiliyeti gibi birçok meziyetleri bulunan haris bir kad ındı . Fakat islâmiyet bakımı ndan onun hareketleri, ne Esved ve Tuleyha, ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi tehditkar olamamıştır. O, kuvvetli bir rüzgâr gibi kuzey - do ğudan Arap yarımadasına esmiş , fakat önce Müslüman Ribâb ve Amrlar kayal ığına çarparak kuvvetini kaybetmi ş , Yemâme'de Hacer ve Hadikat ür Rahman surlarma ula ştığı zaman, dini ve siyasi kuvet ve hüviyetini büsbütün kaybetmi şti. Secah'ın sonradan islaraiyet'i kabul etmesi, onun hakiki bir peygamber olmadığının en büyük delilidir. O, sadece Hazret-i Muhammed'i kendisine örnek tutarak iktidar sahibi olm ıya çalış an iktidar heveslisi bir kadındı . İslam dininin ve Halifelerin geni ş müsamahas ı Tuleyha gibi Secah'ın da hayatını bağışlamış ve bu suretle belki de din u ğrunda ölenler hakkında sonradan halk aras ında çıkan ve bazen tehlikeli durumlar yaratan inanışların do ğması ihtimali önlenmiştir.

79

4. MÜSEYLIMET ÜL-KEZZAS

Bir gün Hazret-i Muhammed mimbere ç ıkarak, halka ş öyle hitap etti: "Ey nas! Ben Kadir gecesi bir rüya görmüş ve sonra onu unutmu ştum. Rüyamda kollar ımda iki altın bilezik gördüm, bu ikisinden nefret ettim, onlara üfürdüm, onlar da uçup kayboldular. Ben bu iki bileziği Yemen'de ve Yemâme'de ç ıkan bu iki yalanc ı ile yorumladım" ( İbni İ shak, İbni Hiş am, IV., S. 246). İşte Hazret-i Muhammed'in rüyas ını yorumlarken bahsetti ği Yemâme'de ç ıkan yalancı, Yemâme'ye hükmeden ve peygamberlik iddias ında bulunan Müseylime'dir. Ne cid alçak yaylas ının güneydo ğusunda ve B ahr e yn'in bat ısında bulunan Yemâme topraklar ı Hanife kabilesinin elinde idi. Hanifeliler ziraate pek elveri şli olan topraklar ında elde ettikleri ürünleri satarak geçimlerini rahatça sa ğlıyabiliyorlardı .

A. Hanife kabilesi ve dini:
Büyük Bekir bin V âil kabilesinin bir kolu olan Hanifeliler, topraklarının verimlili ği bakımından diğer memleketler için, bilhassa tah ıla muhtaç bulunan Hicazl ı lar için en önemli bir kabile idi. Hicretin 6 - 7. yıllarında Hanife kabilesinin ba şkanının, İ bni S a'd, Ibni Hi ş am ve T ab errnin bize bildirdiklerinden Hevze bin Ali oldu ğu anlaşılmaktadır. Hevze bin Ali, Iran yoluyla gelen Hristiyanh ğı kabul etmi ş görünüyorsa da Hanife kabilesinin bu yolda onu ne dereceye kadar takip etti ği pek aşikâr de ğildir. Diğer Arap kabileleri gibi İ slâmiyet çıkıneaya kadar putperest olarak ya şıyan bu kabilenin pek az bir kısmının Hevze ile birlikte Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemel ise de, 144 Hicretin 7. yılından sonra Hazret-i Muhammed'in Hanifeli144 Ibni Sâ'd (Siret, Wellhausen tercüme ve yay ını, Skizzen, IV. S. 115) el-Medaini'den. naklen,"kendisin; Medine'de ziyaret eden Beni Hanife heyetinin ileri gelenlerine abdest suyundan artanı verdi ve onlara yerlerine gittikleri vakit, kilisenizi y ıkınız (kiliselerinizi de ğil) arsas ına bu sudan saçınız, yerine bir cami yap ınız. Bunu yaptılar. Müezzin Talk bin Ali oldu" demekte olduğuna göre, buralarda Hristiyanl ığnı mevcut bulunduğu fakat ancak bir tek kiliseye sahip olacak derecede az ve sathi oldu ğu ileri sürülebilir.

80

kri islâmiyet'e daveti üzerine, yüksek tabakadan birçokler ı gibi aş ağı sınıf halktan da birçoklar ının Müslüman olduğunu en eski ve tarafs ız kayanklardan anlamaktay ız. Her ne kadar Caetani Hanife kabilesinin ve onun son ba şkanı Müseylime'nin Hristiyan oldu ğunu savunmakta ise de (Caetani, IX., S. 7. v. öt), bu iddias ında pek haklı olmadığını, Hazret-i Muhammed'in Hristiyanlara kar şı gösterdi ği müsamaha ile ispat etmek mümkündür. Gerçekten Hazret-i Muhammed E hl-i kitap say ılmaması gereken Mecasileri bile vergiye ba ğlamak ş artıyla serbestilerini tanımış hattâ kendi zaman ında onun bu hareketi dedi kodu konusu te şkil etmekten geri kalmam ıştı . E ğer Beni Hanife büyük bir ço ğunlukla Hristiyan olmuş olsaydı, Hazret -i Muhammed Müeylime'yi bir Hristiyan reformisti gibi kabul edip Hanifelilerin vicdan hürriyetlerini tan ırdı E ğer Müseylime ve Beni Hanife tamamiyle Hristiyan olsa idiler, o zaman Müseylime'nin yeni bir din ortaya koyarak İslam topraklarından ayrı bir teşekkül olarak kalmay ı istemesine lüzum yoktu; zira H a zr et -i Muhammed Tebük seferinden sonra birçok Hristiyan heyetleri kabul etmiş ve onların cizye vermeyi taahhüt etmeleri üzerine kendileri ile anlaşmalar yapmıştı. Margoliouth ve Muir de Beni Hanife'nin Hristiyanlığı m kabul etmemektedirler (Margoliouth, JRAS, 1903, S. 486; Muir, Annal, S. 38). Beni Hanife'nin Müslümanlığına gelince: gene İbni Sa'd 145, Beni Hanife'den Medine'ye gönderilmi ş olan elçilerin on kişi kadar olup aralarında er - Rehhtil bin Unfuva, Seleme bin Hanzele es - Suheymi ve Talk bin Ali, Humran bin Câbir ve Mesleme bin Habib (veya Hayyib) vs. bulundu ğunu, bunların Remle'lerin evinde misafir kaldıklarını, sonra camie gelip hakikata ş ahadet ettiklerini yatmakta, fakat bu s ırada Müseylime'nin at ve develere bekçilik etti ğini kaydetmektedir. Daha buna benzer şurada burada rastlanan birçok kayıtlar vardır ki, önemli birçok ş ahısların Peygamber'i ziyaret edip islâm'ı kabul ettiklerini bildirmektedir. Konumuzun sonlar ına do ğru bunların adlarını kaynak göstererek belirtece ğiz. Mui'rin de kabul ettiği gibi (S. 38) kısmen putperest k ısmen Hristiyan olan Beni Hanife, Hazret-i Muhammed'e boyun e ğmişti. Fakat islâmiyet'i kabul etmiyen bir kısım halk sonradan peygamberli ğini iddia eden Müseylime'nin etrafında toplanmaktan da geri kalmad ı . Öyle anlaşılıyor ki, Hevze zamanında Hanife kabilesi iki kuvvetli idarecinin hakimiyet yolunda145 İbni Hiş am, es - Siret ün - Nebeviyye, IV., S. 279'da "Peygamber'in elçisi .rimir bin Luey oğullarından Sâlit bin Amr'ı Yemâme melikleri Sümâme bin Vial ile Hevze bin Ali'ye yolladı" demekle, Hanifelerin iki hükümdar ı olduğunu ifade etmektedir. Halbuki İbni Sâ'd, Tabakat I., 2., S. 18'de Peygamber'in Salit bin Amr' ı sadece Hevze bin Aliyi Islâm'a davet için yollad ığını yazmaktadır.

81

ki rekabetleri yüzünden tamamiyle birbirine z ıt iki varlık haline gelmişti. Bu rakiplerden birisi Sümâme bin Üs al, di ğeri Hevze bin Ali idi. İbni Sa'd ve Belazûrrnin anlatt ıklarına göre 146 , Hicretin 6 - 7. yıllarında Peygamber muhtelif hükümdarlara mektup yazd ığı sırada Yemâme ba şkam Hevze bin Ali'ye ve Yemâme halkına Salit bin Amr ül - Amiri eliyle bir ektup göndererek, onlar ı Müslüman olmaya davet etmi şti'". Hevz e misafiri kabul edip hediyeler verdi ve Peygambere ş öyle bir cevap yazd ı : "Senin dâvet ettiğin şey çok iyi ve

güzeldir. Ben kavmimin şair ve hatibiyim. Araplar benim mevkiimi takdir ederler; bunun için sen bana bu i pay ver sana tâbi olurum." Hevze şte
mektupla birlikte giyinmesi için Sâlit'e Hacer kuma şlarından elbiseler de verdi. Sâlit Peygambere onun mektubunu ula ştırdığı vakir, Peygamber "küçük bir menfaat bile istese vermem, o yok olacak" dedi ( İbni Sâ'd, II, 1., S. 18) 148. Bir müddet sonra, Hicretin 8. yılında Hevze öldü. Onun yerine Müseylime Beni Hanife'nin hükümdarl ığını eline geçirdi.

B. Müseylime'nin soyu:
İbni Kuteybe'ye göre (Kitab ül-Maarif, S. 206 - 7) Müsylime'nin babası Beni Hanife'den Habib, dedesi Lüceym künyesi Ebu Sumâme'dir. Belazfıri onun Sumâme yahut Sümâle bin Kesir bin Habib bin Sümâme bin Gsal bin Habib bin Hanife bin 'Icl oldu ğunu kaydetmektedir. İbni Hiş am'da Müseylime bin Sümâme ve künyesi Ebu Sümâme kayd ı vardır. Diyarbekri (Tarih-i H âmis, II., S. 174) ise onun dedesinin H ârun, lakab ının Ebu S üm am e olduğunu yazmaktadır.

C. Müseylime'nin, Hanifelilerin emirliğini elde etmesi:
Yeınâme'nin hakimi olup 8. yılda ölmüş olan Hevze'nin yerine, nasıl olup da Müseylime'nin geçti ğini kaynaklardan ö ğrenmek imkansızdır. Fakat Müseylime'nin ş ahsiyeti ara ştırıldığı zaman onun birçok meziyetlerle birlikte, kabilesinin en ileri gelen bir ş ahsiyeti oldu146 Ilmi Sâ'd, Tabakat, I., 2., S. 18; Belâzöri, Fütuh, arap., S. 94; Belfıziiri, türk., S. 142 v. öt. 147 Belâzûri ise (Fütuh, arap., S. 94), Peygamber bu mektubu Sabit bin Kaya bin iil-Ensârrye yazdırmış ve el - Hazreci eliye, yollam ıştır. diye kaydetmi ştir. 148 Belâzûri, Fütuh, arap., S. 94'de Hevze'nin Hazret-i Peygamber'e, içinde er-Reccal bin Unfuva, Mücca'a bin Mürrâre ve Müseylime bin Habib'in bulundu ğu bir heyet yollad ığını ve bu arada Müseylime'nin de Hevze'ninkine beziyen teklifler yapt ığını yazmaktadır.

82

Ayrıca Medine hiikameti de Müslüman olması dolayısiyle Sümame'nin tabii bir müttefiki say ılıyordu. 407 v. Bu da Hanife kabilesinin önemli bir kısmına hükmeden ve islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan Sümâme'nin rekabeticlir1 49 . öt. ümit var. Sumâme dedi ğini yaptı . Peygamber kendisini affetti. onu bile 149 Buhari. Hazret-i Muhammed ise o s ırada elinde bulunan hurma dalım göstererek: "Elimde bulunan ş u dal parçasını istesen. İbni Sâ'd (Tabakat. Sümame Peygamber'i öldürmek istemi şse de onun amcası buna engel olmuştur. X. V. İşte bu yüzden Sülnâme'llin kam helal k ıhnnuştı. Umre yapmak için Medine'ye yakla ştığı zaman. O ise. "Sen merhameti ve akrabah ğa saygıyı telkin ve emredersin" diyerek. Vakidi ve İ bni Abbas. o müslüman oldu ve Müseylime çıkıp da peygamberlik iddia edince onlara kıymetli vaızlarda bulundu " 83 . Sümâme Mekke'nin fethinden epeyi önce Müslüman olmuş ve Hanifelilerden islâmiyet'i kabul edenler onun etrafında toplandığından kuvveti artm ıştı. Hakikaten Mekke'ye yiyecek tah ıl yollamadı. Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddiası: En güvenilir kaynaklar ımız arasında bulunan B uhari. gönlünden ne geçiriyorsun mealinde bir soru sormuştu. çünkü sen zulmetmezsin. 3'e göre Hazret-i Peygamber. II.. Müseylime bu ziyareti. affedersin".ğu görülür. Sümâme k ızarak "Peygamber Muhammed izin vermedikçe size Yemâme'den bir tah ıl danesi gelmiyecektir" diye onlar ı tehdit etmişti. Mekke'liler Hazret-i Muhammed'e bir mektupla müracaata mecbur kalıp. Müseylime'nin Yemâme amirli ği ile birlikte büyük bir gaileyi de üzerine alm ış olduğu muhakkaktır. cevab ın da bulunmuştu. S. "hayır var. Peygamber'in adamlar ı onu yakalayıp hiç bir akde bakmadan Peygamberin yan ına getirdiler Peygamber onun af talebini kabul edip serbest b ırakınca. Sümâme üç gün burada kaldıktan sonra Peygamber ona. Gene gitmekte olduğuUmre hacmiı yerine getirmek için Mekke'ye vard ı. Bu durum karşısında ş air. Böylece de onun Hevze'nin yerini almakta güçlük çekmedi ği kolayca tahmin edilebilir. Sümâme. Necid taraflarma bir süvari birli ği yollamıştı. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bir heyetle birlikte ziyaret etmi ş olduğunu idia emektedirler. sonra Medine'de mescidin direklerine ba ğlanuşlardı. hatip ve kâhin olan Müseylime zengin topraklara ve nüfus çoklu ğuna sahip bulunan Yemame'yi Hazret -i Muha mme d 'in her gün biraz daha artan nüfuzu alt ına girmekten kurtarabilmek amacıyla kendisinin de H azret Muhammed gibi yeni bir dinin müjdecisi olduğunu ilan etti ve K ur ' an a nazireler söyleme ğe başladı. Bu adamlar Sümâme adında birini esir alıp getirmişler. 401) da ise aynı olayın baş tarafı biraz değişik bir şekilde aldatılmıştır: "Peygamber. Tecrid-i Sarih. Arap yarımadasmın merkezik şmekte olan idaresinin Hazreti Muhammed' den sonra kendisine intikalini istemek üzere tertip etmi ş ve ş öyle demiş tir: "Eğer Muhammed kendinden sonra beni halef tayin ederse. gıda maddelerinin gönderilmesi hususundaki müsaadelerini rica ettiler. S. D. Sümüme' ıdu yanına gelmiş . Hazret-i Muhammed de bir mektupla Sümâme'ye tah ıl göndermesini emretti. (Ebu Hüreyre'den) ve Diyarbekri.Mekke'lilerden bazıları onun yeni dine girişini sitemle kar şıladılar.. kendisine tabi olurum". tarih-i Hâmis. Bunun üzerine Sümâme y ıkamp geldi ve "Allahtan başka Allah olmadığına ve Muhammed'in O'nun elçisi olduğuna tanıklık ederim" dedi. S.

Buhari. S. Beyhaki. IV... öt. 142) ve İ bni Sa'd (Tabakat. el-Vatvat.. S. bekçilik edenin durumunun beraber gelenlerinkinden a ş ağı olmadığını bildirmiş " 1 . yukar ıda bahsetti ğimiz rivâyetlere ilâve etmektedir. Gene bu eserler. 52) evinde misafir edildi ğini. Hanifelilerin onu bir örtü ile örtüp Peygamber'in yanına getirdiklerini. Eyyüb Sabri. 246. 37.. S. fakat Allah' ın düşmanı Müseylime Yemâme'ye gidince bu sözü menfaatlerine hizmet edecek bir ş ekilde de ğiştirerek. 84 . Gene İbni İshak (İbni Hiş am... ama Müseylime'yi at ve develerin yan ına bırakmışlar. i bana gösterilen kişisin"s o İbni Hiş am bu hususta daha geni ş bilgi vermekte ve Müseylime'nin Ensâr'dan.. Tecrid-i Sarih.. II. 143 v. Müseylime'nin Medine'yi ziyaret etti ğini diğer birçok kaynaklar yazmaktad ırlar. Ne c c ar o ğullarından. Ravza. 2. S.. III. S. S. 2. İbni Skd. Bu arada Müseylime'nin payını da verdi. ter. Taberi. 2. rüyasını ima etmek istediği cevabını alır.. S. S. ve II. öt. S. Allah seni muhakkak hele& eder ve ben muhakkak san ırım ki. Belüzûri. I. arap. tür ter. II. öt. Mirhond. gibi tarihçiler bu mektubun Hicret'in 10. tür. 97. öt'de Hazret-i Muhammed gelen heyete ba ğışlarda bulundu.. IV.. 472. Gurer. 852. Mahmud üs-Siyer. S. S. 222) bu rivâyetin ba şka bir şeklini dinlemiş olduğunu nakleder: "Beni Hanife mensuplar ı Peygamber'in huzuruna gelmi şler. 131.. 115) da dahil. Eğer sen bana ve hakka muhalefet edersen. Tabakat. Tecrid-i Sahih. 37) ba şta olmak üzere gene bu kaynaklar Hazret-i Peygamber'in bir mektup yazarak ed-Dameri vasıtasiyle Müseylime'yi Müslüman olmaya dâvet etti ğini. S. II. Siret. 25 v. 52.Vatvat. Belüzûri. S. S. S... S.X. S. Belâzûri. 151 Taberi. 410'da İbni Abbas. Beyhaki.. Hazret-i Muhammed onlara. Hanife heyetinden olan ve Müslümanlığı kabul edip B akar a süresini ö ğrenmiş bulunan er-R e ce ül'in Müseylime'ye yol gösterdi ği ve Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi kendisine ortak etti ği yolunda yalan şehadette bulunduğunu bildirmektedirler. Sahih. ter. bu heyet islâmiyet'i kabul edip arkada şlarının (yâni Müseylime'nin) durumunun ne olca ğını sorduklarında. e.. Bühari III. TaberFtür ter. 32 v. III... sen onda gördüğüm esküle göre. a. ben onunla peygamberlik i şinde ortak edildim diye iddialara koyulmuş 152. Fütuh.sana vermem.. S. Siret. H âris 'in kızımn (Hâris'in k ı z ı Müseylime'nin kar ı s ı idi. el . Pek önemsiz farklarla hepsinde tekrar edilen mektu150 Buhari. y ı l ı nda yazıldığını kayd ve kabul etmiş lerdir 153. 410. denilmektedir. Sen de Allah' ın hakk ındaki hüküm ve nüfuzunu tecavüz edemezsin. Buhari. S. g. Ayrıca B elâ z ûri (Tür. S. Medainrnin aynı konudaki rivâyetini nakleden İbni Sa'd (Siret. IV. sonra Müseylime'nin bu mektupa cevap yazd ığını da açıklamaktadırlar.. İbni Hiş am. e. g. 153 İbni Hişam. bu son cümlenin mânas ım Ebu Hürey2e'den sorar ve ondan bununla Peygamber'in ba ş tarafa ald ığımız. II. a. X. 152 İbni Hişam. 838 v.... 222. 224.

bu mektubun Hicri 10..6.) Müseylime'ye ş öyle bir mektup yazd ırmıştır: "Bu. Yer yüzünün yar ısı bize. Tanrı Elçisi Muhammed'in yalanc ı Müseylime'ye mektubu- dur. 163 . Mahmud Esad. Sana esenlikler dilerim. başınızı keserdim" diye cevap verip (Belâzüri ayn ı S. O. Onlar da. g. Medine'ye gelmi ş olduğunu kabul etsek bile. yalan ve iftara dolu mektubunuz bana geldi. İbni İshak.. e. Hazret-i Peygamber "Elçilerin öldürülmesi câiz olsaydı. ter. "Biz de ayni fikirdeyiz" diye cevap verince. S. e. 255. Hazret-i Muhammed'in vedâ hacc ından sonraki hastalığı sırasında ortaya çıktıklarını ilâve etmektedir. 155 E. yer yüzüne vâris k ılar. 4. Peygamber bu mektubu okuyunca. yahut 154 İbni Sâ'd. bizzat Taberi. La vie de Muhammed. bu yalancı peygamberlerle mücadeleden geri durmam ış (bk. bası. 918). onun Müslüman olduğunu ispat etmemiz gene güçtür.. II. 37'ye göre Peygamber bu mektubu Zübeyr bin Avvam' ın kar' deşi Sâib bin Avvâm ile göndermi ştir.. S. 548. Eski ve yeni tarihçilerden bâz ıları Müseylime'nin peygamberlik iddiasına başlamadan önce Medine'ye gelerek islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu kaydetmekte iseler de ' 55 büyük bir kabilenin ba şkanı ve çok önemli bir askeri kuvvetin de komutan ı bulunan Müseylime'nin Medine'ye gelip önce Müslüman olmas ı. Selâm doğru yolda olanlara olsun 154. Tarih-i Din-i Islam.I clryi aynı maksatla Yemâme'deki Müslümanlar ın başkanı bulunan Sümâme bin Üs yollamıştı (Taberi. Müseylime ve emsali gibi peygamberlik iddialar ında bulunan kimselerin. yarısı Kureyş'e aittir. Fakat Peygamber hasta oldu ğu hâlde. Dinet et Sliman ben İbrahim. S. Yeryüzü Yüce Tanr ı'nındır. Fakat Kureyşliler insaf ve adâletle hareket etmezler". Mübun metni a ş ağı yukarı seylime bu mektubu Amr bin C ârud'a yazd ırıp müezzini Nevvâha' nın oğlu Ub âde bin H âris ile göndermi ştir. Tanrı Elçisi Muhammed'e mektuptur. Zira kaynaklar aç ıktan açığa onun islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu söylememektedirler. ben peygamberlikte sana ortak edildim.ş öyledir: "Tanrı Elçisi Müseylime'den. kullarından istediği kimseleri. S. S. elçilere: "Siz bu mesele hakk ında ne düş ünüyorsunuz?" diye sormuş . yılın sonunda yaz ıldığını ileri sürerken. tür. a. Paris 1947. Esved ve Tuleyha konularına). Tanrı'nın bağışlıyacağı iyi sonuç kendisinden sak ınanlar içindir. V. Müseylime'nin Beni Hanife'ye hâkim olduktan sonra değil de Hevze'nin ba şkanlığı sırasında... Tanrı'ya hamd-ü senadan sonra. kabilesi ile birlikte kan ının son damlasını bu uğurda harcamas ı. onu ya bir örtü altında Hazret-i Muhammed'e getirilmi ş. 85 . g. I. Hanife heyetine dahil üyelerden biri olarak. sonra Medine'ye boyun e ğmemek için bütün gücü ile sava şması. bizi bu iddiaları şüphe ile kar şılamaya sevketmektedir. 2. yk. II. a. hattâ bu münasebetle Furat bin Hayyân ül . Ebu'l-Fida.

6.. 131. İ bni Haldun. 75. yumurtayı şişeye ilk sokan adam olduğu iddia edilmektedir 157 . 95. ikincisi ve son çare ise savaş yoluyla Kureyş ve Ensâra kar şı koymaktı .. Ş ayet Müseylime'nin bir heyetle birlikte Hazret-i Muhammed'i ziyaret etti ği do ğru ise bu ziyaret samimi bir şekilde islamiyet'i kabul etmek için de ğil. S. Yemame'de Müseylime aleyhine çal ışmasını emretmişti. S. Beni Hanife için fitne ve fesat kayna ğı olmaktan ba şka bir i ş e yaramadı . S. Mahmut Esat. 74..Hanefi tarafından rivâyet edilmektedir. İbni Haldun. 86 . Üsal şunları da anlatmaktad ır: Peygamber'in yan ında bulunup Kur'andan parçalar ö ğrenmiş olan Re cc al bin Unfuv a ona her i şinde arkadaşlık ederdi. Ş airlik ve hatiplik gibi meziyetleri yan ında hâhinlik vasfı da bu vadide ona yard ımcı olmuştu. Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığn Kısa boylu. O. 2. 206 v... İber. I. 163 .. S. g. Gene onun herkesle konu şup herkese rüşvet vererek etraf ını memnun etti ği Taberi'de. Halbuki Peygamber onu Yemame halk ına ö ğretmen olarak göndermiş . İşte böylece Peygamber' den red cevab ı alan Müseylime. S. g. İber. Bir gün 156 Belâzüri. Hazret-i Muhammed'i örnek tutarak. La vie de Muhammed.. e.. I. İber. II. a. 74 v. S. a.. S. Fakat daha sonraki tarihçiler ( İbni Hald6n. Tanrı düşmanı diye tavsif etmi şlerdir. a. el . Tehzib. Fakat o. Hanifeliler onun sözlerine kandılar ve Müseylime'nin peygamberli ğini kabul ettiler. g. a. Tarih-i din-i islam... Diyarbekri. g. e. 157 En . 548. S. Bunlardan birisi dini bir yol açmak ve islâmiyet'in Yemame'de yay ılmasını önlemek. çok sar ı benizli.. Hazret-i Muhammed bunu hiddet ve şiddet ile reddedince. öt. S. e. aksine Hazret-i Muhammed'ten sonra hâkimiyetin Beni Hanife'ye intikalini temin etmek maksadiyle yap ılmış olmalıdır. Dinet et Siliman ben İbrahim.Vatvat. 174. S. İ bni Kuteybe. Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi peygamberlik i şinde kendisine ortak yapm ış oldu ğuna tanıklık etti. Tekmile. bas ık ve kalkık burunlu "6 olan Müseylime'nin neyrenciyat ile me ş gul bulunudu ğu. IV. öt..Nevevi.. Müseylime yavaş yavaş islamiyet'in Yemâme'ye tesir etmekte oldu ğunu gördü ğünden memleketini bu tesirden kurtarmak için iki çareye ba ş vurmak gerekti ğini anladı . S. II. 97. 255) onu dinden dönmü ş . Yemame'de peygamberli ğini ilan etti ve güya ayet olan bir tak ım sözleri sıraladı . Tarih. E. Arap. Sümâme bin Vsal'in maiyetinde bulunan Vsal ül .develeri bekledi ği için Müslüman olan Hanife heyetinin içinde bulunamamış gösterirler. İ bni İ shak ve M e daini'ye dayanan rivâyetler onun Peygamber'le olan konu şmasından sonra Müslümanlığı kabul etti ğini açıkça söyliyememektedirler. Ebu'l-Fida. e. II.

Müseylime Reccal'in bu f sözlerinden sonra su dolu bir kova getirtti ayni şekilde hareket etti. bizim hurmal ık ve sularım ız ın düzelmesi için dua et" dedi. Bunun üzerine hurma ağaçları büyüdü . Müseylime'nin yan ına getirilen ve bir şey yutturularak takdis edilen her çocuk kel ve peltek oldu. cömert ve hayırsever bir insan oldu ğunu göstermektedir. 146 -8) anlatılan ve Müseylime'yi küçültmek gayretinden doğan bütün bu rivâyetler. dalları yere sarktı . S. her halde onun mütevazi.Mirseylime' ye: "Sen Beni Hanife'nin yeni do ğan çocuklarını takdis et" dedi. kuyuların derin ve susuz olduğundan ve hurma ağaçlarının meyvesizli ğinden şikayat ederdi. Çocuklar ın bu halleri ancak Müsylime öldükten sonra meydana çıktı . o da hurma kabilinden olan bir şeyi çiğneyerek çocuğa yutturur. Hazret-i Mu h amm e d'i bir tak ım asılsız isnatlara maruz b ırakmaktad ır. Müseylime ondan. Muhammed de onlar için dua ederdi. Er . ter. "Hurma ağaçlarım ız uzun ve meyvesizdir. Bu haberlerin uydurulmas ı ihtimal ki. kad ının bu sözleri hakkında ne düşündüğünü sordu. Sen de Muhammed'in her zaman halkına dua ettiği gibi. ba ğ ve bahçelerin sava ş sırasında harap edilmesinden.RâNi sözlerine devamla. kendilerini aldatmış bulunduğunun anla şılmasından do ğmuş olabilir. Taberi'nin. Bu yüzden kad ının hurmaları Akraba savaşı sırasında kesildi. Bu kovadan birer parça kuyulara döküldü. Müseylime'nin bütün bunlara rağmen nas ıl olup da taraftar buldu ğuna bir cevap te şkil etsin diye. Yahut da Caetani'nin iddia etti ği gibi.Recc al bin Unfuva'mn.Reee al şu cevab ı verdi: "Her zaman ahalisi Muhammed'in yanına gelerek . nakletti ği Müseylime'nin "herkesle konu ş up herkese rüşvet verdiği" yolundaki bilgi ise. Gene bir kadı n. saldı . Fakat kuyuların suyu yerin dibine geçti. III. Müseylime'nin yan ına gelerek hayır duada bulunsun diye hurmalığına gelmesini rica etti. Bunlar ın dışında 87 . Müseylime'nin duas ının ters tesir etmiş olduğu ancak o öldükten sonra anlaşıldı" . Bu söz üzerine Müsylime yanı nda bulunan Nihar ür .. çocuğun başını ok ş ardı" diye cevap verdi. Akraba sava şından sonra Müseylime'nin öldürülüp kuyulann. buradan su alıp ağzı nı çalkalayıp gene kovaya püskürttü..Ümm ül . Müseylime'nin hakiki bir peygamber olmad ığı . bunlar kesilince de çiçek açıp meyve verdi. çocukların sıhhatlerini kaybetmelerinden. Reccâl ona "Hicaz ahalisi doğduktan sonra çocuklarını Muhammed'e getirirler. Kuyular ın su dolması için de su dolu bir kova getirtti. kuyular ım ız kurumu ştur.H ey s em adında bir kadın Müseylime'nin yanına gelerek. hattâ bu dallar kök. bunu ne şekilde yapacağını sordu. tür." Yukarıdan beri Us al tarafından (Taberi. kuyulardan sular ışk ırdı . râviler bütün bunların Yemâme sava şından sonra oldu ğunu ilave etmek zaruretini duymu şlardır.

das Leben Muhammeds. bunları sana Yemâme'den Rahman denilen bir adam öğretiyor. Bulh. O'na tapınız. K ur' an ı n ilk âyetlerinin Müseylime'nin âyetlerinden al ınan tesirle bildirilmi ş olduğunu ileriye sürmüşlerdir.1pti. Taberi ve di ğer kaynakların vermiş olduğu malzemeleri bir yığın hayal ınahsalü rivâyetler olarak tavsif etmekten çekinmemi ştir. Hazret-i Muhammed henüz Mekke"de iken kendisine söylemiş . 88 . 25. Hattâ bunlar aras ında Margoliouth. 25). S. Bu cümleyi bir Kurey şli. 1903. Muhammed'in bu terimleri aynen kabul etmi ş bulunduğunu öne sürerek. Ye ınâme rahmanı adı verilen Müseylime'nin Hazret Muh amme d'ten çok önce peygamberlik iddias ında bulunduğunu. hem de K at â de ve Mukaatil'in bu ayetin medeni oldu ğunu beyan etmeleri. jj 4:w . I. S. fakat biz rahmana hiçbir zaman inanmayız" cümlesidir. bunların monotheist anlam ına geldi ğini. JRAS. 318). e. LIA. Hartwing Hirschfeld. Sonradan birkaç kitapta daha tekrar edilmekle beraber İbni Hiş am'daki bu garip cümle hiçbir suretle teyid edilmemi ştir. Bunu da İbni ishak'ın başka raviler tarafından bir kere daha teyid edilmeyen tek cümlesine dayanarak ileri sürmektedir. âyetinin.Müseylime'nin portresini daha keskin çizgilerle çizmek imkanlar ım bize verecek olan bilgilerden mahram bulunmaktay ız.. Belki de bu Musevi veya Hristiyan 158 Margoliouth. yukar ıdaki şüpheleri tamamiyle yersiz kılmaktadır. Bunlar Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik etmekte oldu ğunu. 484. 99. Bazıları da Kur'anın XLIII. doğru yol işte budur) sırf bu cümleye cevap olmak üzere indi ğini iddia etmi şlerdir. 159 İbni İshak (İbni Hişam. Muslim ve Hanif kelimelerinin ilkönce Müseylime tarafından kullanıldığını.. Fakat burada hem bir ö ğretmeni veya ö ğreticiyi ima eder bir anlamın bulunmadığı aşikardır. S. F.. g. saresinin 65. S. Fr. Müseylime'nin peygamberlik iddiasma ne zaman ba şlamış olduğu meselesi: Bazı orientalistler. a. London 1902. J. (Hirschfeld. New researches into the comperative and exegesis of the Qoran. Margoliouth'a göre"' Müseylime Hazret -i Muhammed'den en az yirmi y ıl önce peygamberlik iddialarına başlamıştır. S. O cümle ise Hirschfeld ve Frants Buhl'ün i ş aret ettikleri 159 : "Biz şuna kani olduk ki. bir takım yanlış yollardan yürüyerek ve yanl ış tefsirlerede bulunarak iddia etmişlerdir. Kahire 1938.)1 (=Allah benim de sizin de rabbinizdir.

Müseylime'nin Rahmân adını eskiden beri kullanmakta oldu ğunu kabul etsek bile. öt. 916)'de Hazret-i Muhammed. 5). Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i taklit etmediğ ini. 241) Yesime'ye dayanarak Müseylime'nin. S. Charles Lyall. onun Rahman ad ını peygamberlik maksadıyla mı yoksa başka bir maksatla mı kullandığını açıklamak imkanlarına maalesef sahip de ğiliz.Unf. Serisi. Hazret-i Muhammed'in babas ı Abdullah do ğmadan çok önce "R a hm an" ad ıyla anılmakta oldu ğunu yazmışlarsa da.. tek tanrılı bir dini arayan ve onu kabule haz ır bir duruma gelmi ş bulunan Araplar tarafından islaıııiyet'in de ğil. 773 v. S. IX. 200.Ke şş af. S. sayfasında Charles Lyall.. S.. S.. JRAS. 2. tIsame komutasında Ş am'a asker göndermek için seferberlik ilan etti ği halde. Gene Mar goliouth. Müseylime'yi taklit etti ğini de söylemektedir. bilakis Hazret-i Muhammed'in.. ter. Her ne kadar Ravd ül . Her zaman rahman kalasın" (Zemahş eri. 89 . o da bunu mevsuk sanarak kitabına almıştır. yani Vesime'nin bu iki cümlesinin İbni İshak'a dayandığı açıkça görülmektedir. e. 1903. g. S.Unf sahibi Süheyli ile Hariri müfessiri Ş eri ş i (Ravd ül . Hazret-i Muhammed orduyu Ş am'a göndermek için de ğil. a. aynı mecmuanın 773. H anifeliler üzerine sevketmek için hazırlardı . 20). Müseylime'nin kurmak istedi ği dinin kabul edilmesi gerekmez miydi? 160 Bir çok yerlerde tarafgirane hareket eden Caetani bile bu iddiay ı tamamiye reddetmi ştir (Bk.) verdi ği bu haberin hemen devamı İbni İshak'daki o meşhur cümledir. pek mübala ğalı görünen bu haber Müseylime'nin peygamberlik iddiasının çok eski oldu ğunu teyid edici bir delil de ğildir Çünkü Vesime'nin ( Şerişi aynı S. I. Bu ifade de Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'ten önce peygamberlik iddias ında bulunmamış olduğunu açıklamaktadır. el . The words Hanif and Muslim. Fakat bu tek cümle as ılsız bir rivâyet olarak kalmaya mahkamdur"°.. E ğer Müseylime Hazret-i Muhammed'den önce peygamberlik iddiasına başlamış olsaydı. II. Taberi (Tür. buradaki "Rahman" onun peygamberlik iddiasını ifade eder görünmemektedir.raviler tarafından İbni İshak'a ilham edilmiş . Müseylime'nin isyanı buna engel oldu ve seferberlik i şi tamamlanamad ı kaydı vardır. E ğer ş airin dediği doğru ise. 161 Bk. E ğer Yemame'de daha önceden Medine hükametini maddi manevi bak ıııııdan tehdit eden bir tehlike mevcut olsayd ı. Onun için Beni Hanife' nin bir ş airi şöyle bir mısra söylemi ş : "Sen insanlar için bir lâtufsun. Hanif ve Müslim kelimeleri üzerinde etimolojik ve tarihi incelemeler yaparak Margoliouth'a gereken do ğru cevab ı verip bu konuda okurları yanlış bir inanca sahip olmaktan kurtarnu ştır 161. Çok şükür ki..

S. Bu hususta Muhammed Abduh ayetlerin maksatlar ının genel oldu ğunu ve herkese ş âmil bulundu ğunu. 1868) bu ayetin medeni oldu ğu İbni Abbas'a dayan ılarak açıklanmaktad ır.-31 cJ1991. 10 v. Etrafına büyük bir kalabalık toplama ğa muvaffak oldu. Beni Hanife aras ında çıkacak 162 Muhammed Abduh. (£71.. Ayrıca Muhammed Fuad Abdülbakrnin. denilebilir. hem de onun ancak onuncu yıldan sonra peygamberlik iddias ına ba şladığına ba şka bir delil daha kazandırmaktadır. XXI. re'nin mekki oldu ğunu.» L5. . S.il Kerim (Kahire 1364) adl ı Kur'an fihristinde de el'En'am süresinin 93. vedâ haccindan hastalanarak dönmesi. Mesela: Müseylime sava ş meydanında çevik bir muharip olarak çarp ışmıştır. bunların bilhassa Bizans kaynaklarında oldukça geni ş bir yer i ş gal etmi ş olmasına ra ğmen. bir müddet sonra hastal ığının artt ığı haberinin yarımadada yayılması .adl ı türkçe tefsirinde (III.. y ılında.91 Ç2ıll L:o (=Allah'a iftira eden ve kendisine hiçbirşey vahyedilmedi ği hâlde bana vahyedildi ve Allah' ın indirdiği şeyler gibi ben de indireceğim diyenden daha zıilim kim olabilir) peygamberlik iddia edenler hakk ında indiğini ve bunlardan bilhassa Müseylime'yi kastetti ğini İ krime ve K at â d e rivayet etmi şlerdir' 62 Ayetin M e din e'de inmi ş olduğunu İ bni Ab b a s' ın teyid etmesi. zira bahis konusu sü10. el .Menâr. öt. Müseylime'nin cesaretni artt ırdı .Kur'an .İslam Bininin doğması ve Hazret-i Muhammed'in ba ş arıları çok geçmeden kom şu devletler tarafından ö ğrenilmiş . 90 . '‘.. yılda ortaya ç ıktığını ileri sürmekte ise de. Baz ı tarihler onun 40000 ki şilik bir orduya sahip bulundu ğunu yazarlar. saresinin 94.IT Z J J t. yahut biraz insafla 85 ya şında olsaydı (Mar goliouth'un hesab ı üzere) sava ş meydanına atılmaması gerekmez miydi ? Ayrıca Kur'amn VI. . bu yabanc ı kaynaklarda Müseylime hakkında en küçük bir kayda bile tesadüf edilmeyişi dikkat nazar ına alınmak gerekmez mi ? Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik iddia etmedi ğini gösterecek daha ba şka deliller de vard ır. Iddia edildiği gibi 150 yaşında. hâlbuki Müseylime'nin Hamdi Yazır'ın Kur'an dili.Mu'cem ülMufahrisü li elfaz il . Yukar ıda bahsedildi ği üzere Hazret-i Muhammed bu haberi duyunca. bu âyetinin medeni oldu ğu iş aret edilmi ştir H. G Hanife kabilesinin irtidadı: Hazret -i Muhammed'in Hicretin 10. âyetinin. el . bunun hem Müseylime'yi kasdetti ği hakkındaki ihtimali kuvvetlendirmekte.

Tuleyha ve S e c ah konularında incelendi ği üzere Medine ve Mekke'ye en yak ın kabilelerin bile dinden dönmüş oldukları görüldü. Topladıkları vergileri yeniden halka da ğıtarak etraflar ına kolayca adam toplama ğa muvaffak oldular. Temimlerden Malik bin Nüveyre daha başkaları Müslüman olmamışlardır. Hazret -i Muhammed'in 11. Yemen. Bu iddianın yerinde olmadığı Tuleyha ve Secah konularında kendili ğinden cevaplandırılmıştır. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek için bütün Arabistan' ın ihtidasım onun eseri olarak gösterme ğe çalıştıklarını iddia etmektedir. Oman ve daha birçok yerlerde Müslümanl ığı kabul etmeyen kabilelerin cizye ver91 .bir ayaklanmayı önlemesi için Sümâme'nin tedbirli olmas ını tavsiye etmek üzere Fiir at bin Hayyân ül. Me sel:k Taberi tetkik edildi ği zaman. Islami kaynaklar bütün Arap yar ımadasını Hazret-i Muhammed devrinde dine girmi ş göstermekten uzak kalm ışlardır. islamiyet'in henüz kuvvetle yerleşmemiş oldu ğu Arap yarımadasının bu karmakarışık devrinde Ebu Bekir gibi ileriyi gören ve yapaca ğını çok iyi bilen bir ş efe ihtiyaç vard ı . kimi askeri güçlerine ve ittifaklara güvenerek.kimi kâhinlik kuvvetlerini peygamberlik iddialar ına vasıta kılarak ve kabile asabiyetine dayanarak çabucak dinden döndüler. Ayrıca ilave etmeliyiz ki.Recc al (veya er Rehhal) ile Mücca'a. g. islam tarihçileri taraf ından Hazret-i Muhammed'in bütün Arabistan'a islâmiyet'i kabul ettirdi ğini iddia maksadiyla uydurulmuştur (Höhnerbach a.'Teli' yi Yemame'ye yollad ı .9). bu dünyayı terketmesi ve bu arada Arap yar ımadasında çıkan isyan ve irtidadTar Müseylime'nin. Gene bu arada. H ö h n e r b ach' a göre. Bahreyn. S.. 8 . Başta Wellhausen olmak üzere Caetani ve Höhnerbach. Wellhausen olsun Caetani olsun. Sümâme'yi terkederek Müseylime tarafına geçmelerine sebep oldu. Höhnerbach ise. sonradan irtidad ve isyan hareketleri. Sümâme'nin tarafım tutan pek az bir toplulu ğun Müslüman oldu ğunu söylemişlerdir. bu konuda daha ileriye giderek. Bir takım kabile ş efleri. y ılın Rebiülevvel ay ında. Sümâme'nin ve onun gibi samimi Müslümanlar' ın Müseylime'nin karşısında tutunmalar ı artık güçle şmişti. Yemame'nin en önemli mevkilerini i ş gal eden bir takım insanların bu yüzden memleketlerini terketmek zoruna kald ıkları görülür. yoksa asl ında Esed'lerin ba şbuğu Tuleyha. Beni Hanife'nin veftinde bulunan er . Islam tarihçilerinin. Beni Hanife'nin riddesini şiddetle reddetmi şlerdir. Netekim biraz sonra aç ıklayacağımız üzere. e. davas ını gerçekle ştirmek hususundaki cesaretini büsbütün artt ırmıştı . fakat Müseylime'nin kendi kabilelerinden olması ve onun Hazret-i Muhammed aleyhinde çal ışması Sümâme tarafında bulunan birçok Müslüman Hanifelinin. İşte.

Araplar' da bu derece dü şmanlık olmadan bile karşı tarafa adlar ve lakablar verilirdi. basık burunlu. Böyle sıfatlar ve takma adlar hiç şüphesiz sonradan tarihçiler tarfından uydurulmayıp Tuleyha'n ın ve Müeylime'nin yaş adığı tarihlerde Müslümanlar tarafından bunlara verilmi ştir. "Allah düşmanı" sayılması. Es ve d' in davet edildi ği yeni dini reddetti ğini. hattâ Müseylime'nin Müslüman olduğunu kesin olarak iddia cihetine gitmemektedirler. Müseylime'nin Kezzeıb Mizahım taşıması. İşte Ebu Bekir bunlar ın irtidad ve isyanına karşı onbir birlik te şkil etmek mecburiyetinde kalmış ve bunları yarımadanın en uzak bölgelerindeki isyân ve irtidadlara kar şı yollamıştı . saramuk. Yemâme sava şını bitirip Müccaa'nın kızı ile evlendikten sonra Ebu B ekir'den. Müslimlerin "akıllı". Gene Höhnerbach' ın İslam tarihçilerinin bu peygamberlik tasl ıyanlara kar şı tarafsız hareket edemediklerini ispat için verdi ği bazı örnekler vardır. ikincilerin yanında çok üstün tutulmas ı. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek. Kisra'nın H azret-i Muhammed'in dine davet mektubunu parçaladığım da yazmakta. E ğer Höhnerbach'ın iddiaları yerinde olsaydı.kara ş emasının ortaya ç ıkması gibi örneklerdir. Ridde'yi küçümsemek için Höhnerbach' ın sarfetti ği gayret bizce bo şuna olmu ştur. Fakat yar ımadamn Hicaz'a en uzak bölgelerinde bile Hazret-i Muhammed'in dinini ş eklen de olsa kabul etmi ş topluluklar vardır. Mesela. böylece bir ak . Böylece birçok bölgeler islamiyet'i benimsememekle beraber. S e call' ın ve Hevze'nin Hristiyan olduklarını. cüce olarak gösterilmesi. mürtedlerin "aptal" kabul edilmesi ve birincilerin. Musevilik veya Mecasilik gibi dinleri muhafaza ettikleri görülür. Medine' ye gelerek İslâmiyet'i kabul ettiklerini beyan eden kaynaklar. Tuleyha ve Malik bin Nüveyre gibi ş ahsiyetler için. kurdu ğu binanın çöküntülere maruz kald ığım göstermekle olmaz kanaatindeyiz. Mesela H âlid. onun daha hayatta iken. Gene pek iyi bilinir ki. tamamiyle islamiyet'i kabul etmi ş değildir.mek ş artıyla Hristiyanlık. Ömer bin Hattab' ın teşvi92 . o zaman Hazret-i Muhammed'in bu en önemli dü şmanlarının da islamiyet'i daha önce kabul ettikleri ayn ı kaynaklar tarafından iddia edilmek gerekirdi. Tuleyha'n ı n Talha de ğil de Tuleyha olarak ça ğrılışı. İslam kaynakları onbirinci yılda Ebu B ekr'in ba ş arma ğa mecbur oldu ğu savaşları nakletmekle. İ slam hakimiyetini kabul etmi şlerdi. Bunlar Müslümanlar'ın mürtedleri fizik ve ahlak bak ımından küçümsemeleri ve onlar hakkında tahkir dolu sözler sarfetmeleri gibi şeylerdir. Arabistan yar ımadası Hazret -i Muhammed' in hayatında. yâni İ slam'ı kabul etmiş olan kabilelerin ço ğunun irtidad etti ğini ve İslamlık için büyük bir tehlike do ğduğunu yazmakla hakikati ifade etmi şlerdir.

14 /55): "Suhbân bin Ş ems bin Amr el-Hanefi el-Yemâmi. Hanife kabilesi Müseylime ile birlikte (!) irtidad ettikleri zaman onun hakk ında Vesime bir hikâye anlatmaktadır. 13 / 55) : "El. Biz bunlardan Yem âme'nin irtidad ı ile yakından alâkalı olan bazılarını hemen gösterme ği yukarıda adları yazılı orientalistlerin iddialarına bir cevap te şkil edece ği düşüncesiyle faydal ı bulduk (Höhnerbach. bu zat Müslüman oldu. Gene E s edler. sırf Hâli d'in fetih arzular ından do ğmuş olduğunu ileriye sürmektedir. Bu zat aynı mektupta ş u beyti de söylemektedir: Ben S ıddık'a suçsuz olduğumu bildirir. o.kiyle. 14 /55): "A bdura hm an bin el Mutarrah el.Hanefi. "Bu o solağın (= Uaysir'in) işidir" demişti. IX. öt." (S. üçüncü k ısım ise üzüntü içinde kalan müteredditlerdir. büyük bir ba şkan olup hayli yaşadı. Sonra İslâmiyet geldi. 13 /55): "El-Batin bin Abdullah el-Hanife. parça parça bilgileri içine almaktadır. ağır bir mektup aldığı zaman. e. a. yalancı Müseylime'nin uydurduklar ı şeylerden dolay ı özür dilerim." (S. Konumuzla ilgili olan bu küçük misâller de bize gösteriyor ki. Birinci ılm kısım doğru yoldan ayrılmış kâfirlerdir. Ga t afanl ar ve sâir kabileler dinden dönünce "Biz o s ıska deve yavrusunun babas ına (=Ebu Fasil'e) zekat vermeyiz" demişlerdi. Müslümanlar bu mektubu aldıkları zaman çok sevindiler. baz ı hususlarda tarafs ızlıklarını muhafaza edememekle beraber. Hanife kabilesinden- dir. 93 . dini sa ğlam bir insandır. biraz önce bahsetti ğimiz küçültücü isim ve s ıfatları kullanırlarken tarafgir olmaktan bir hayli uzakt ırlar. Cahiliyye devrinde Hire hükümdarlarından el-Numan bin ül-Münzire'in kat ına çıktı. Beni Hanife ile yap ılan Akraba sava şının ise. şairleri de bu zat hakk ında ş u beyti söyledi: Suhbân bin Şems çok iyi bir insand ır. Vesime S. Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman Müseylime'ye ve 163 Caetani.Yemami.. kavmi arasında soyu yüksek.Sa'b bin Osman el-Suheymi el . g. ikinci k ısım haks ızlığa uğramış müminlerdir. Bu zat Ebu Bekr'e şöyle bir mektup yazm ış : "Halk burada üçe ayr ıştır. Aynı konuda Caetani'de '" Yemâ ıne'nin hiçbir zaman irtidad etmi ş sayılamıyacağını." (S. Cahiliyye devrinde yaşamış . Bir de şimdi Höhnerb ach'ın yayınlamış olduğu Vesime'nin Kitab ür Ridde'sine bakalım Birinci derecede bir kaynak olan bu kitab belli bir gayeyi hedef gütmeksizin tek tek ş ahıslara ait. Peygamberin ölümünden sonra dininde sâbit kalm ıştır. Müslüman olmuştur. kaynaklar.. 26 v. Müseylime peygamberlik iddia edince bu zat kavmine irtidad etmemeleri için nasihat etti.

sarı adamın suçundan dolayı öldürecek midir? Biz Peygamber'in dinini b ı rakmadık." S. Onlar Sümâme'yi dinlemeyip Müseylime'yi takip etme ğe karar verince.Yema ıni. Bu zat Yemâme sava şlarında esir edilmiştir. (S. Dabi el .kendi kavmine kar şı gelmi ş ve Ebu Bekr'e mektup yazarak. 15/56): "El-Heysem el-Hanefi. Gayelerini bildiğim ve ş imdi tam buradan geçmekte olan ve Müslüman olanlardan geri kalmamak. Hanife kabilesi başkanlarından olup Peygamber'in huzuruna gelmiş . 13 / 53 : "Sümame bin Usal bin el-Numan bin Seleme.. Beni Hanife'nin el-Alâ'ya yard ı m ettiğini duyan düş man ordusu sarsıldı . Allah'ın göndermi ş olduğu bir kötülüktür ve içinizden bu yola sapacak olanları da ayni akibet beklemektedir. el-Hanefi el-Ye ınâmi.. Hâlid bin Velid kendisini görerek. ona biat etmişti ve Yemâme gününde esir edilenlerdendir. esaretini affetti." S.Sâ'ib bin Katâde el-Hanefi el. 94 . İslam dininde sabit kaldı ve Müseylime ile (!) kavmini irtidad etmekten mene çal ıştı ." S. Bu da İslâmiyet'cle sabit kaldığını ispat eder mahiyette baz ı ş iirler yazmış tır. Sadıklardan ve kabile şeflerinden biridir." (S. 16 /58: " (İ nı eyr b. ne de onu terkederek geriye döndük. Çok yaşlı idi. Bu konudaki haberi Buhari'den alan Vesime (Not 150'deki bilgiyi aynen kaydettikten sonra) İbni İshak'ın bu konudaki şu rivâyetini de k ısaltarak ilave .. Sümâme bunu haber al ı nca kabiledaş larına ş öyle dedi: Bu yenilik taraftar ı olanların yan ında daha fazla kalmak istemiyorum. Halife olacak adamdın demi ş ". Hâlid ona Kureyş 'lilerden olsaydın.. Gerçekten Allah onlar ı mukavemet edilemez bir kötülükle vuracaktı r. Bunun üzerine Müslümanlarla birlikte el-Aldn ın yardımc ısı olarak yola çıkt ı . ve sonunda satın aldığı bir ganimet hırkasını giymi ş olmasından dolayı düşmanın askerlerinden birisi onu şehit etti. onlarla birlikte gitmekten ba şka birşey istemiyorum. onlar ın suçları nı kendisine anlatm ıştı r. Sümâme de bunlardan ayrılmaya karar verdi. Bu şahıs büyük bir şeyh idi. Hâlid bin Velid ordusu tarafından esir edilmiş ve bu hususta ş u beyitleri söylemi ştir: Acaba Hâlid bizi yalancı.. Tam bu sırada el'Ala bin el-Hadrami refaketindekilerle birlikte Bahreyn'e Hutam'ın idaresindeki mürtedlere doğru gitmek üzere Yemâme civar ından geçmekte idi. Heysem. Sümâme el-AM ile birlikte el-Hutam'a karşı savaşa katıldı .Hanefi el-Yema ıni. 15/56): "El. 21 / 63: "Muccet'a bin Mürrare el .Ye ş kuri.etmektedir: Sümâme Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman kendisi dininde sâbit kald ı ve halka ş öyle vâzetti : "içinde ışık olm ıyan karanlık bir iş ten çekininiz! Bu karanl ık i şe başlamış olanlara.

Bir yalanc ı ise ondan çıkardı . Caetani'nin ve di ğer orientalistlerin Beni H anif e'nin irtidad etmediklerini. 164 Her ne kadar yukar ıya aldığımız rivâyetlerde Müseylime'nin de irtidad etmi ş olduğu bildirilmekte ise de. bir kısmının tereddüt içinde bulunup bir kısmının dinden döndüklerini. 18/60: "Mu'ammer bin Kilâb el . Fakat o da şeref pe şinde koştu ğundan İ krime . Habib bin Abdullah el-Ensarryi. Yemânıe'deki Müslüman sayısının hiçte küçümsenmiyecek bir topluluk te şkil ettiğini açıklamamıza yardım etmektedir. Ye ınânıelilere demi ş ki. Höhnerbach. Vallahi o hayatta olsaydı basık burunlu yalancı sizinle bu oyunu oyn ıyamazdı . suphan Allah. üçüncü k ısmının ise sadık kaldığını ö ğrenmemiz. g. Konumuzdan uzakla ş mamak için. Müseylime'ye (!) ve Beni Hanife'ye Ridde'ye sapmamalar ı için vâzeden adamd ır. a. sizin durumunuz ne kadar acâip. yukarıdanberi verdi ğimiz misâllere daha pek çok ilâveler yapmaktan vazgeçiyoruz. Tavsiyelerini dinletemeyince Medine'ye do ğru yola çıkm ış fakat Sümâme onu geri çevirmi ştir". Ş urahbil de ayn ı ş ekilde Ebu B ekir'den. 95 . bu husus ba şka kaynaklar tarafı ndan kesin bir ş ekilde teyid edilmemi ş olduğundan bunu bu kayana ğa yap ılmış bir ilâve kabul ederek göz önünde bulundurmal ıdır. yeni bir emir al ıncaya kadar yerinden ayr ılmamasını bildiren bir mektup ald ı . Arkasından Ş urahbil bin Hasene'yi gönderdi. S. 17 / 58: "Muhriz bin Katade bin Meslemet el-Hanefi. çünkü bunlar ın esasen islâmiyet'i kabul etmemi ş bulundukları yolundaki iddiaları her hâlde haklı görülemez ' 64 Bilhassa Suhbân bin Şems'in mektubundan halk ın üç kfsma ayrılmış olduğunu. Bunun üzerine mürtedler ona dediler ki. Bu zat. Herbiri dikkatle gözden geçirildi ği zaman görülüyorki. Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi: 11.Zimmâni. 165 Bu hususta ba şka rivâyetler de vard ır: bk. H.S. Sümâme'nin kom ş usu idi. Fakat Yemâmeliler onu bozguna u ğrattılar. İkrime ş eref ve ş öhret kazanmak ümidiyle acele edip Müseylime üzerine yürüdü. Sizin için azaptan korkuyorum. 61. biz seni babanı n hatırı yüzünden affediyoruz. e. Fakat Müseylime onu öldürttü 165 Bundan sonra Ebu Bekr Sümâme'ye yard ımcı olsun diye İ krime'yi bir miktar kuvvetle Yemâme'ye yollad ı ise de. S. Çünkü o bizim ba ş buğları m ızdandı". O da çekilip gitmek zorunda kald ı . Beni Hanife ileri gelenlerinin önlerinde Kur'anı okudu ve ate şli hitaplarda bulundu. nci Hicret yılında Ebu Bekir halife seçilince.. Bir peygamber sizi dine soktu. bunun da tesiri olmadı . Şurahbil gelmeden önce. Beni H anife'deki irtidada mani olmak için Yemâme'ye elçi olarak gönderdi.

Onlar. 359 v. "Sizde bir peygamber. öt. e.. I. Belâzüri'de Yemâme seferi hakkında anlatılmıştır Belâzûrrnin bu kaydı ise. Bu konuda Ebu Hür e yr e'nin verdi ği haberlere.. a. değilim.. 167 Taberi. Sa ğ ve sol kanatlar ınııı başına Muhakkim ile Recc an geçirmi ş bulunan Müseylime ise 166 Caetani'nin. onlar ın başlarını vurdurdu 167 Hâlid sadece Mucca'a 'n ın..Hanefi bulunan bir birli ği uykuda iken esir aldılar ( İbni Sa'd. Bu esnada Mucca'a bir takım ş ahsi sebeplerden dolayı. İbn İshak şunları ilave etmektedir: Esir edilenler ertesi gün Halid'in kar şısına çıkarıldılar. S. g.S. M âlikler'den ve T emimler' den öç almak için.arap.gibi emre itaat etmeyerek Müs eylime'nin üzerine sald ırdı ve bozguna uğradı .. g. Esirler Hâlid'in yan ına getirlince onlardan "İslamlar'a sığınmak üzere mi yola ç ıktınız"? diye soruldu. İşte bu söz üzerine Hâlid. Yâni Butah seferi sırsmda Ensâr'm Halid'e uymak istemeyi şi ve Hâlid'in bu seferi sanki kendili ğinden tertipledi ği şeklindeki mülâhazalar. V. belki de Belâzûri (Fütuh.Yemâme'ye gidi şin tamamiyle Hâlid'in sava ş ve fetih arzularmın sonucu bulundu ğunu iddia etmesi. Bunlar ba şlarında Muccâ' a bin Murr ar e el . hakiki vakıalara uygun düşmemektedir. 168 Ibni Sâ'd. Akraba' da ordugâh kurdu ve seferberlik ilan etti. ikiyüz kişilik bir birlikle gece baskını yaptırdı .. 400). 154 ve Zehebi. Müseylime. bizde bir peygamber" diye cevap verdiler. onu zincirlerle köstekleyip komutanhk çadırındaki karısı Ummü T emim' e teslim etti 168 . e. Butah sava şını kazandıktan sonra öldürttü ğü Malik bin Nüv ey r e 'nin kar ısı ile evlenmesi yüzünden suçlu duruma dü şmüş bulunan Halid Medine'ye gelmişti. Resulullah'a gittim. Müslüman oldum.Ur d'da konaklad ı . demesi üzerine.. tür. g. Halid onlara. Hâlid de bunlar ın kendisine sığınmak maksadiyle yola çıkmadıklarını öğrenince Muccâ'a'dan ba şka hepsini öldürttü ve Akrab a'ya gitti. Ensâr ve Muhacir'lerden meydana getirdi ği kuvvetlerin ba ş komutanlığına tâyin ederek Müseylime ile sava şması için Yem âme'ye yolladı "6 . Tabakat. Bu sırada. "ey Hanife oğulları! Siz bu hususta ne düşünüyorsunuz" diye sordu. ne değiştirdim".Hâlid'in Ebu Bekir tarafmdan Yemâme üzerine harekete memur edilmediğini. V. Ebu Bekir onun suçunu affedip kendisini. ter. S. S. "Ben Müseylime'nin akrabas ı veya adamı . Ondan sonra ne de ğiştim. Hali d'in yakla şmakta olduğu haberini alınca. Z ey d ile Ebu Huzeyfe'yi ordusunun sa ğ ve sol kanatlar ının başına geçirmiş bulunan Hâlid yan ında Ş ur a hbil de bulundu ğu halde savaş alanına do ğru ilerledi ve el. küçük bir birli ğin başına geçmi ş ve yola çıkmıştı.96) deki Taberi ve di ğer tarihlere ayk ırı düşen Ensâr ve Muhacirler arasında cereyan eden ve Butah seferi s ırasında vuku bulmu ş olan münakaşadan do ğmuş olmalıdır. 96 . Sonra Yemame'ye bakan bir kum tepesinin üzerine ordugâh kurdu. a. a. Bunlar mertlik gösterip hakikati söylediler. 400. e. S.

E ğer "Yemâme Muccâ'ı" adı verilen Muccâ'a bin Murrare. S.. Bu arada el . göçebelerin mi yoksa şehirlilerin mi daha iyi çarp ıştığı farkedilmedi. Bir ara Hâlid. I. öt. Hâlid savaşın yenilgi ile sonuçlanmasından fena hâlde endi ş eye kapıldığından E ns âr ve Muhacirlerin de tekliflerine uyarak zaaf ın nereden geldi ğini anlamak maksadiyle askerlerini göçebe ve şehirli olmak üzere ikiye ayırıp öylece sava şmağa başladı . İki taraf sava şa katıldıktan bir müddet sonra Müslümanlar geri çekilmek mecburiyetinde kald ılar. Hanifeliler onu öldüreceklerdi. Hâlid çadınm hattâ e şini bile bırakarak geri çekildi. Müseylime öldürülmedikçe. İlmmü T emim'i himâye etmese idi.Hanife o ğullarına. S. VII. Hanifeliler onun çad ırına girdiler.Mevt adı verilmiştir) etrafı çevrik bir ba ğın içine girmeleri emrini verdi. Büyük bir şiddetle "Rahmanın bahçesi" ne saldıran Müslümanlar. e. g.) Müslümanların bu geri çekilmeleri iki veya üç defa tekrarlanm ıştır. Savaş o kadar şiddetli ve her iki taraf için öylesine ölüm kal ım savaşı oldu ki.. Hanifeliler'in yumuş atmak için kılıçlarını güneş e tuttuklarını açıkladı .. düşman kuvvetlerinin arkalanmn bırakılmaması emrini verdi. bugün şerefinizi ve kad ınlarının korumak için savaşınız" diye onları iyi savaşmağa te şvik ediyordu. irtidad eden ve Müseylime'nin en yak ın dostu hâline gelen El Reccâl de öncü kuvvetlerin ba şında ilerliyordu. 97 . a. S. 358 v. e. 170 Belazûrl. arap. Hanifeliler aras ında kıhç parıltıları gördü ve Beni Hanife aras ında anlaşmazlık çıktığını zannederek sevindi ise de esir Mu e câ' a bunun bir anla şmazlığı ifade etmedi ğini. Müslümanlar aras ında o günün parolası "Ey Bakara süresinin sahipleri"idi170 . "Yenildi ğiniz takdirde kadın ve k ızlarınız esir edilip tahkir edileceklerdir. sava şın sona ermeyece ğini anhyarı Hâlid.... 96. Müseylime de bu ba ğa sığınmıştı . Müseylime'nin en önemli ve kahraman komutan ı mukavemet edebilmek için askerlerine "Hadikat ür . öt.Rahman" adı verilen (sonradan Hadikat ül . 2. a. vaktiyle Peygamber'in amcas ı Hamz a'yı öldürmüş olan Vah ş i bin Harb bile onların bu kahramanhklarım şu sözlerle açıklamaktan kendini alamam ıştır: "Ölüme Müsey- lime'nin adamları kadar sabırlı ve tahammüllü kimseyi görmedim"" 9 İ bni S a' d' a göre (Tabakat. Nihayet iki ordu karşılaştı. Peygamber'in sohbetinde bulunup Bakar a sûresini ezberledikten sonra. s ü'rlardan dolayı Müseylime ile kar şılaş amıyorlardı . g. Yemâme'liler canlar ını öyle heder edercesine çarp ışıyorlardı ki.B e169 Zehebi. 136 v.

râbin el - Malik kendisini ba ğın sürlarmdan a ş ağıya attırıp çarpışa çarpış a sarun kapısına vardı . Kapıyı müslümanlara açıp onları içeriye aldıktan sonra tekrar kapay ıp anahtarı dış arı fırlatıp attı . İşte burada islamlar için hattâ islâmiyet için bir ölüm kalım davası görüldü. Bu arada biri yüksek sesle "Siyah bir köle Müseylime'yi öldürdü" diye ba ğırdı "°. Müseylime'nin öldürülmü ş olması Beni Hanifelilerin cesaretlerinin kırılmasına ve sonunda sava şı kaybetmelerine vesile oldu. Müslümanlar değerli hafızlarmdan birço ğunu bu sava şta kaybettiler (Ebu'l-Fidâ, Tarih, I., S. 166) Ebu Huzeyfe, Sabit bin Kays, Zeyd bin Hattab gibi kahramanlar da bu arada şehit düşenler aras ında bulunmakta idiler. Buna karşılık el- Muhakkim bin Tufeyl, el - Reccal bin Unfuva gibi Müseylime'nin en önemli komutanları , Müseylime'den önce öldürülmüşlerdi. Bu sava şta müslümanlar Hadikat ül-Mevt'de 7000 kişi katlettiler. Bir k ısım Hanifeliler de ba ğdan kaçıp kalelere sığındılar. Müseylime'yi kimin öldürmü ş olduğu tarihlerde kesin olarak belirtilmemi ştir. Eski tarihler ara ştırıldığı zaman bir çok kimselerin Müseylime'nin öldürülmesine bizzat i ştirak etmi ş olmak gayretini güttükleri görülür. Bu durum bize şunu gösterir: Dü şman islamiyet için o derece kuvvetli ve ürkütücü idi ki, sava şta bulunanlar onu yok etmenin şerefini bir türlü payla ş amamışlardır. Aş ağıya aldığımız misâller bunun bir delili sayılır: Taberi (arap., III., S. 245 - 50) Müseylime'yi katledenin Vah şi olduğunu, ayrıca Ensâr'dan bir adam ın onu vurarak öldürme ğe iştirak etti ğini kabul eder. Belazari' de (Arap., S. 96) de rivâyetler çok farkl ıdır ve mesela s ırasiyle ş öyledir: 1) Onu Haddâ ş , yarliBeni Âmir bin Luey'lerden biri öldürdü. Bunun râvii gene Beni Âmr bin Luey'lerden oldu ğu için bu şerefi kendi kabilesine tahsis etmek gayesini gütmü ş olsa gerektir; 2) Onu Sehhak bin Hare§ e öldürdü. Biraz sonra Sehhak ş ehit edildi; 3) Habib bin Zeyd'in karde şi Abdullah bin Z eyd bin As ı m onu öldürmüştür. Zira bir rivâyete göre Müseylime Habib'in iki kolu ile iki baca ğını kestirmişti; 4) Habe ş li Vah ş i bin Harb de Müseylime'yi öldürmü ş olduğunu iddia etmekte ve bu konuda şu sözleri söylemektedir: " İnsanların en iyisini (Peygamber'in amcas ı Hamza) ve en kötüsünü öldürdüm". Belazüri başka bir rivayeti naklederken, yukar ıda adları geçenlerin mü ş 171 Taberi' de bu husustaki rivâyetler müphemdir Bunlardan birisi Müseylime'nin Hadika'mn dışında , diğerleri ise Hadika'nm içinde öldürülmüş olduğun ifade etmektedirler. Müseylime'nin öldürüldüğü hakkındaki muhtelif rivâyetler için bk. Taberi, a. g. e., tür. ter., III., S. 153 165, 166.

98

tereken Müseylime'yi öldürdüklerini, hattâ Em ev i'ler bile onun Muavi ye tarafından katledildi ğini iddia etmektedirler, demektedir. İ bni Haldan ( İber, II., 2., S. 75), Ebu'l-Fidâ (Tarih, I., S. 166), İ bni Sa'd (Tabakat, VII., 2., S. 136 - 7) ve Muir (a. g. e. S. 44) onun Vahş i tarafından ve Ham z a' y ı öldüren mızrakla öldii.rülmüş olduğunu kabul etmektedirler. Biz de İ bni S a' d'ın bu kaydını esas tutarak onun Vah ş i tarafından öldürülmüş olduğunu kabul etmek zarureti kar şısındayız. Bu sava şta biraz mübala ğalı da olsa 40.000 kişilik Yemâme ordusu (C a et ani, IX, S. 24'de bunu 10.000 kabul eder) bütün kuvvetlerini harcayıncaya kadar ş eref ve ba ğımsızlıkları uğrunda çarp ışmıştır. Müseylime son nefesini verinceye kadar, "Ey Hanife oğulları ; şerefiniz için, asaletinizi korumak için çarp ışınız", diye ısrarla tekrarlamaktan geri durmamıştır. Akraba yahut Yem âme sava şımn vuku bulduğu tarih, baz ı yazarlara göre Hicri 11., baz ılarına göre ise 12. yıldır. İ bni Sa'd (Tabakat, III., 1, 274 - 5) bu sava şın 12. yılda olduğunu, Zeyd bin Hatt ab' ı n ş ehit düştüğü yılı yazmak suretiyle belirtmekte, B elazil ri de (Fütilh, S. 101) bunu teyid etmektedir. Z eheb (Tarih ül - İslam, I., S. 259) Ebu M a' ş er'in bu sava şı 12. yıhn Rebiülevvel ayında, V âki di ve daha ba şkalarının gene 12. yılda cerayan etti ğini kabul ettiklerini kaydettikten sonra, kendi kanaatine göre bu sava şın 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yılın başlarında son bulmuş olmasının muhtemel bulunduğunu belirtmektedir. El- N evevi (Tehzib el- Esma, S.95) Halid'in Müseylime üzerine komutan tâyin edilmesi tarihinin 11. y ılda olduğunu kaydetmiştir. Her halde Z ehebr nin ve Ca et ani'nin tahmin ettikleri gibi hadiseler 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yıluı başlarında sona ermiş olmandır. Bu sava şta her iki tarafın kaybetti ği insan sayısı da savaşın yapıldığı tarih gibi kesinlikten uzakt ır. Me s 'udi (Et - Tenbih, S. 223) Yemarrie'de ölen Müslüman askerlerin sayısının 1200 oduğunu, T ab eri, Ensâr ve Muhacirlerden topyekan 600 ki şinin şehit düştüğünü, B ela z ûri 1700 veya 1200 Müslüman askeri zâyi oldu ğunu kaydetmektedirler. Beni Hanifenin kayıplar' ise daha çok idi. Taberi, Akraba'da 7000 Hadikat ül - Mevt'de 7000, sonra tâkipde de 7000 ki şinin öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir. İ bni S ' d (Tabakat, III , 1., S. 274 - 5), Ebu Mery e m'e atfetti ği bir rivâyette, Beni Hanife'den 14.000 ki şiden fazla insan kayıp olduğunu zikretmektedir 172.
172 Caetani (a. g. e., IX., S. 227) Mirhond'un bu konuda hani bir mübâla ğa ile Hanifelilerden 70.000 kişinin "Hadika-i Mevt" de, 70.000'ninde d ışarıda katledildi ğini yazmakta olduğunu iddia etmekte ise de Mirhond bu rakam ı 70 000, 70.000 değil 7.000, 7.000, yâni bütün katledilenlerin 14.000 kişi olduğnu söylemiştir (bk. Mirhond, a. g. e., II., S. 228).

99

İ. Yemâmelilerle bar ış: Bu büyük sava ş sona erip de Müseylime'nin öldürüldü ğü haberi yayıldığı zaman Hâlid bin Velid, Yemâmeli Muccâ'a'yı çağırttı . Muccâ'a zincirler içinde idi. Sava şta ölmü ş bulunanlar aras ında Müseylime'yi arayıp bulmak üzere sava ş meydanında dolaşmaya ba şladılar. Nihayet Hâlid uzun boylu ve güzel yüzlü birinin önünde durdu ve "İşte peygamberiniz budur" dedi. Muccâ'a onun Muhakkim bin Tufeyl oldu ğunu söyleyince ba ğa girdiler; Muccâ'a s ıska ve burnunun ucu çok kalk ık birisinin önünde durarak, "Sizi uğraştıran adam işte budur" diyerek Müseylime'yi gösterdi. Hâlid ona: "Sizi kendisine itaat ettirerek bunca i şleri yaptıran adam bu mudur? diye sordu. Muccâ'a, "Ey Hâlid, iş dediğin

gibi oldu. Tanrıya andiçererek bu savaşa askerin henüz öncülerinin acele olarak katılmış olduğunu, asıl kuvvetlerin ve halk ın çoğunun kalelerde bulunduğunu temin ederim."dedi. Hâlid bu söz üzerine biraz ş aşırdı . Muccâ'a
onu, tekrar yemin ederek, hem söylediklerinin do ğru oldu ğuna hem de kavmi adına barış yapmaya ikna etti. Halid de ona, Beni Hanife'nin ellerinde bulunan bütün gümü ş , zrıh ve esirlerin yar ısının Müslümanlara bırakılması ş artıyla bu teklifi kabul edece ğini söyledi. Mu c câ' a, Hali d'den barışın ş artlarını bildirmek üzere Hanifelilerin yan ına gitmek için izin istedi. Kaleye girdikten sonra ne kadar genç kad ın varsa, onlara silâh kuş atıp zırh giydirerek kalelerin burçlar ına çıkmaları emrini verdi ve tekrar Hâlid'in yanına dönüp kalede bulunanlar ın yapılan barış tekliflerini kabule yana şmadıklarını bildirdi. İ bni İ s h ak'a göre Hâlid yeni bir anlaşma ile esirlerin dörtte birini al ıp diğer dörtte birinden vazgeçerek bar ışı kabul etti. Mu c c â' a, Beni Hanife'ye de bu andla şmayı kabul ettirmişti. Çünkü S eleme bin Umeyr onlara kalenin çok sa ğlam olduğunu ve bol miktarda yiyecek bulundu ğunu kışın da yaklaşmakta oldu ğunu söyliyerek, böyle a ğır ş artları kabul etmeme ği tavsiye etmişti. Fakat Hâlid'i yak ından tanımak fırsatını bulan Muccâ'a, onun gazabından kabileda şlarını korumak için bütün gücü ile çal ışıp Hanifelilere bar ışı kabul ettirme ğe muvaffak olmu ştu. Bundan sonra Hâlid Muccâ'a'ya, kızını kendisine vermesi talebinde bulundu ve bu teklifinde israr etti. Muccâ'a da k ızını vermek mecburiyetinde kaldı . Bu kadar büyük ba ş arılar kazand ığı hâlde, Ebu Bekir, H bu evlenmesini ho ş karşılamadı. Ona şiddetli bir dille şunları yazdı : "Sen kadınlarla evlenmekten kendini alam ıyorsun; hâlbuki evinin etrafında 1200 Müslüman ın kanı akıyor". Hâlid bu mektubu okuyunca, Ömer ibn-i Hattab' ı kast ederek "Bu Uaysir'in (solağın) işidir" 100

a.. Konak yerini de Eb az'dan V aber'e ta şıdı ' 73 . Müseylime bunun için gökten gelecek emri bekliyece ğim diyerek. 178 v.. tür. S. aralar ındaki tezatlar ı yukarıda iş aret etmi ş olduğumuz bilgilerden.. a.K ezz âb. Zebebi. e. Müseylime'nin vahy olduğunu iddia etti ği sözlerinden hanlar ın' kaynaklar bize kadar intikal ettirmi şlerdir.dedi... Böylece Yem âme meselesi halledilmiş ve Arabistan' ın bu önemli bölgesi de İ slâmiy et' e kesin olarak kazan ılmış ve Medine'y e ba ğlanmış bulunuyordu. III.. Hicaz' ın haremine benzeyememi ştir. ter. Kur an dilini taklid eden Müseylime. Tekmile. 174 Taberi. Harem içinde kalan baz ı obalar bolluk yıllarında Yem âme'nin meyvelerini yağma edip Haremi depo haline getirmi şler. bunlar ın bazıları birbiriyle tezad halinde bulunan haberleri ihtiva etmektedir. Hevz e bin Ali'den sonra siyasi iktidar ı eline geçiren Müs e ylimet ül . g. I. J. Müseylime'nin doktrini: Müseylime'nin doktrini hakkında bize az da olsa bilgi verme ğe yarıyan kaynaklar mevcutsa da. öt. Müseylime'nin doktrini hakk ında bir fikir edinme ğe çalış aca ğız. Mesela: İ bni S a'd (Siret. Bir tak ım dini kaide ve düsturlar koydu. hattâ K ah° gibi bir de harem bölge (yasak bölge) ihdas etmişti ' 74. İ bni Haldûn ve Taberi ile İ bni Hi ş am aynı konuda birbirine tamamen zıt rivâyetleri s ıralamaktadırlar. Taberi. . S. S. elde etti ği bu siyasi nüfuz ve kudreti. Tarih ül . Hazret -i Muhammed'i örnek tutarak. Bunların kendisine vahy edilen Kur'an olduğunu ilan etti. S. tür. dini bir otoriteyle de takviyeye kalk ıştı ve evvelce de söyledi ğimiz gibi âyet ad ı altında bir takım seci'li sözleri yanyana dizme ğe başladı. 115). İşte şimdi bize kadar gelmi ş olan bu Oya vahiylerle. İbni Haldûn.. g. 101.. ter. III. İber. Wellhausen. e. g. e. 359. 177. Müslüman namaz sistemine benzer bir sistem de kurmu ş . Buna muhalefet edenleri de sorumlu tutmu ştu. a. Halbuki. Bu hal devam edince ahâli Mu s eylime'den buna engel olmas ını isteme ğe mecbur kalmıştı . Ancak bu gûya vahiylerin hangilerinin hakikaten Müseylime tarafından söylenmi ş olduğunu hangilerinin raviler tarafından sonradan onun a ğzına yakıştırıldığırn ayırt etmek bugün bizim için hemen hemen imkans ızdır. IL. takip edildiklerini anlayınca da kaçıp hareme s ığınmışlardı. S. IV. 75. Bu yüzden elimizde bulunan bu ana kaynaklar ın verdikleri haberlerin mümkün mertebe do ğru olanını yanlış olanından ayırmak gibi çok güç bir iş ile karşı kar şıya bulunmaktayız. arap. S. onlara 173 Belâzûri. ravilere göre Yem â m e haremi. Ebu Bekir'e Hanifelilerden heyetler tertip edip gönderdi. 98.

insanların çoğu bu yüzden ziyana u ğrar ve lânete katlanırlar'"75 Kendisine Rahman ad ını vermiş bulunan Müseylime'nin cinsi bakımdan çekimser olmayı teşvik etti ğini de taraftarlar ına verdi ği bazı emirlerden anlamaktay ız. karısına yaklaşmasını yasak etmi şti. Müseylime bu defa onlara vahiy diye şunları söyledi: "Beni Temim esir edilmemi ş hakir düşmemi ş. iyliklerde ve bağışlarda bulunarak komş uluk edeceğiz. Tanrıy ı her eksikten tenzih ederim ki. O. Biz sa ğ olduğumuz ğ müddetçe onlara. ekinleri biçenler... Binalarda ya şıyanlar da size üstün gelmediler. O bir erkek çoçu ğu bulunan erke ğin. Müseylime çiftçilikle u ğraş an kavmine onun anhyaca ğı kavramlarla hitap etmi ştir: "Renkleri siyah olduğu hâlde sütleri beyaz olan koyunlar üzerine andiçerim ki. Yeni gelen vahiy de. sonra öğütenler. onları herkesin tecavüzünden koruyacağız. o dirilme zaman ı geldiğinde acaip bir şekilde diriltir.. g. onlardan ekmek yapanlar bu ekmeleri ufak ufak do ğrıyarak et suyunda ıslatanlar ve bunların üzerine sâde yağ dökerek yiyenler şerefine andiçerek temin ederim ki.. ten ve vücutlar ının saflaştığını ve ellerinin tertemiz oldu ğunu gördüğümde. ı tahrip etmek haram değil midir ?"diye sorunca o. ter.. Sizi göğün katına yükseltir.. Gene onun Beni Hanife için söyledi ği şu sözler dini prensipsipleri hakkında bize bilgi verme ğe yardım etmektedir: "Ben yüzlerinin güzelliğini.Oya vahiy olan şu sözleri söylemiştir: "Karanhkları basan gece. biricisinin hemen hemen ayni idi: "Gece ve geceleyin çok gezen kurt ad ına andiçerek Us s eyy id'lerin yaş hurma ağaçlarını kesmediklerini" teyid ediyordu. Onlara i rendirici ve hoş olmayan bir şey isabet etmez. S. ter. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler. onlara şu emri verdim: Siz kad ınlara yaklaş m ıyacak ve şarap içmiyeceksiniz. temiz bir kavimdir.5). 143. Bizden sonrada esirgiyen Tanr ı onları korur" (Taberi tür. 243. siyah kurt ve ya şına basan çatal tı rnaklı hayvan adına andiçerek Useyyid'lerin. buğdayları savuranlar. 175 Taberi. a. S. ona vahiy ad ı altında şu sözleri söylemi şti: ". 102 . Halk yine şikâyetlerinin bir gerçe ği ifade ettiğini israrla söyleyince.. Müseylime Secâhla karşılaştığı zaman. bir gün zahmetli ve yorucu i şlerle meşgul olacaksınız. III. yeni bir vahiy beklemi şti.." veya "Tohum ekerek. ekin yeti ş tirenler.. gündüzleri de gökteki bulutlar ın ve yağmurların kuvvetli Tanr ısı için oruç tutarlar". tür. siz hayvan besliyerek çad ırda yaşıyanlardan daha meziyetlisiniz. arap.. haremin hürmetini çiğnememi ş olduklarını teyid eylerim" Halk ona. Bir gün oruçlu. sizin hardal tanesi kadar da olsa i lerinizi ş ve gönlünüzden geçeni bilir . III. e. III.. 144 . Siz hay ı rlı ve salih bir toplulukstınuz. "Haram olan mallar helâl saymak ve halk ın malları nı yağma etmek. S.

III.:>li3k3 j o33Ti y. S. III. Kahire 1939. a. Tab eri ve İ bni Haldisın'un da teyid ettikleri bir cihet var ki.. S. 506.Mahstildar yerlerinizi koruyunuz. tekrar dirilme.. 176 Taberi.S. e. Müs eylime riyâzet sahibi.. 2. ter. Müseylime'nin birkaç müeezzin kulland ığı görülmektedir. 17'de Nevvâha ile Hüceyr ayni kimse olarak gösterilmiştir) ve Hüceyr bin Vmeyr de onun müezzinlerindendirler. Buraya kadar yazdıklarımızdan anla şılacağı üzere. a. IX. hardal tanesi ve hayat gibi dini mânada yükseltilmi ş tâbirler kullandığını da görüyoruz. I. 103 . s. S.. Esasen onun vahy ad ı altında yukarıya aldığımız söilerinden riyâzet sahibi oldu ğu açık olarak anla şılmaktadır. ter. ter... II...4 ti J. Müseylime müezzinleri vasıtasiyle taraftarlar ını namaza ça ğırdığma göre namaz ı kaldırmış olamaz. 21. arap. Gene onun tek ve görünmiyen bir Tanr ı adına konuştuğunu. e.. o da Müseylime'nin müezzinler kulland ığı cihetidir. Müs e ylime'nin içki ve zinaya helal k ılmış olduğunu. S. 178) Caetani ( İbni Hubeyş'den). g. 143) ve İ bni Hald fı n (İber. savap. e. Şu halde. namazı kaldırdığını ve Beni Hanife'nin bu yolda ona uymu ş olduğunu söylemektedir.Esir'de (El . 177 Taberi. onun iktidar mücadelesinde rakibi bulunan Sümâme bin Us âPin arkada şı Us âl el . tür. 75) yazmaktad ırlar. 21. IX. Fakat İ bni İ s h ak'ın bu rivâyeti . 125. g. S. a. S. ş arap içme ği meneden kaideler koymu ş bir insandı . 148) ve İ b n ül . e. 245. S. ElRecc âl'in de bunlardan birisi olup Müseylime'nin peygamberli ğine tanıklık etti ğini T ab eri (Türk. cennet.Kamil. VI. yoksul olanları yurdunuza kondurunuz. Vsal'in S eyf yoluyla intikal eden bu rivayetlerinin tam aksine İ bni İ shak ( İbni Hiş am. a. Belâzfı ri.. Arab. elimizde bulunan di ğer kaynakların verdikleri oldukça geni ş bilgiler ile büyük bir tezad te şkil ettiğinden hemen hiçbir değer taşıyamamaktadır. B elaz ılri'de (Tür. o .!A 3 jftrA oji Yukarıdanberi örneklerini verdi ğimiz Müseylime'nin güya ayetleri. azgınları yurdunuzdan uzaklaştırınız" 176 ip„. 222). 145.. g..Hanefi tarafından naklolunmuştur. e.J l 9 o30C. g. III. IV. ter. İ bni Hub e y ş 'in Zühri'den naklettiği177.. S. S. II. oruca kıymet veren. Ayrıca Abdullah bin Nevv âha (Wellhausen. tür. zina ve ş arab ı mübah kılmış olması da imkansız görünmektedir. III. Caetani (İbni Hbeyş'den)..

K. bilhassa Wellhausen.Reccal. Wellahausen'a göre (Skizzen.. Günde üç defa namaz kılmak. III. Halbuki.. 143 v. tür. 148 v.. Müseylime. VI. Fütuh. oruç tutmak... ş arap içmemek gibi kaideler bunu göstermektedir. Muhammed Tanrının elçisidir ve Müseylime. tür. S.. ter. Ayrıca müezzinler vas ıtasiyle namaza davet usulü de her halde islâmiyet'ten örnek al ınarak kabul edilmi ş bir sistemdir. o. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bu yolda da örnek tuttu ğ u elbette inkar edilemez bir gerçektir. S. Orientalistler. a. 104 . S. S e cal ı ve diğer peygamberlik iddia edenlerin tarih sahnesine ç ıkmalarındaki sebeb. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i örnek tutmad ığını ileriye sürmektedirler. müezzinin ödevlerini hiç göz önünde tutmam ış olacaklar.. Hazret -i Muhammed'den önce ibadete bu ş ekilde bir davet mevcut olmad ığına göre. Müseylime'nin de ona "Ey Hüceyr! Fasih konuş" dediği kay ıthdır. İslam dinindeki prensiplerin hemen hemen aynını . 17) ve Caet ani. VI. e. Hüceyr ve di ğerlerinin tıpkı Müslüman müezzinler tarz ında iş gördüklerini açıklamış bulunuyoruz. öt. ter. İ bni Hubeyş 'in ve diğer tarihçilerin yukar ıya aldığımız misalleriyle El . müezzin kelimesini burada Arap tarihçilerinin kolay ına geldiği için Müseylime'nin dinindeki bir din memuru hakkında kulland ıklarını ileri sürmü şlerdir. Belazûri. Bu de ğerli orientalistler. I. gayelerinin gerçekle şmesi uğruna canını fedaya raz ı gelmiş olmakla beraber hakiki bir peygamber de ğildir.. S. öt. 19) Müseylime. Wellhausen (Skizzen. g. Mekke ve Medine'de islamiyet'i meydana getiren sebeple aymd ır. Müseylime kavmi olan Beni Hanife'nin ba ğımsızlığını Kureyş tehdidinden uzak bulundurmak ve kendi ş ahsi nüfuz ve iktidarını devam ettirmek için Hanifeliler'in kabile asabiyetinden ve kendi kâ179 Taberi.. T ab errnin . belki biraz da Yemaıne'nin yabanc ı bulunmadığı Hristiyanlık'tan aldığı ilhamlarla zenginle ştirerek. 274) Hüceyr ezan okudu ğu zaman "Müseylime'nin kendisini Tanr ı elçisi diye iddia etmekte oldu ğuna tanıklık ederim" diye seslendi ğini. I. Netice: Müseylime'nin baştanberi inceleme ğe çalıştığımız dini ve siyasi hayatı bize gösteriyor ki. Halbuki." deyip burada durdu ğu. nihayet Muhakkim'in ona "Çabuk ol Hüceyr!" diye ba ğırdığı ve bu sözün Araplar aras ında bir tabir haline geldi ği kayıtlıdır 179 .S. İbni Hübeyş 'de ise Hüceyr'in Hanifelileri ilk defa namaza ça ğırdığı zaman: "Tanrı'dan başka Tanrı olmadığına tanıklık ederim. kendi kurmak istedi ği dinin içine almıştır.

tövbeyi kabul eden cezas ı şiddetli olan. Tabakat. suçlar ı affeden. Müslüman namaz sistemini de taklit etmi ştir. bu Tanr ı sözleri de ğildir" demişti (İbni Sa'd. 401) Tarih boyunca pek çok kimse peygamberlik iddias ında bulunagelmiştir. pek cömert olan ve ondan başka Tanrı bulunm ıyan ve neticede ona varılan Tanrı'dan bu kitap nazil olmu ştur). tarih onlar ı ayırd etme ğe muvaffak olmu ştur. Akrab a sava şında Müslümanlar İ slâm dininin zaferini temin etmek için çarp ışırlarken. Hazret -i Muhammed'in yapt ığını yapacak olursa. Sonra bunu Müseylime' nin âyet dedi ği şu sözlerle mukayese ederek gülünç fark ı tebarüz ettirmiş : "Ey kurbağa öt ne su içmemizi önlersin. Ama bunlardan hakiki peygamber olm ıyanları faaliyette bulundukları toplumlar ayıramamışlarsa bile. Beni Hanife için kahraman bir adamd ı . savaşta öldürüldükten sonra da. kurmu ş olduğu dinin yaş aması gerekirdi. V. Müseylime Kur'an dilini. hükümdar yarad ılışlı ve kabiliyetli bir adam olan Müseylime. ş air. E ğer o. hakiki bir peygamber olsayd ı. Hanifeliler aras ında ş öyle vâzetmi şti: "Bir dâva üzerinde iki peygamberin gönderilmesi mümkün de ğildir ve Muhammed'in Allah' ın elçisi olup ondan sonra başka bir peygamberin gelmiyece ğini ve ona şerik olm ıyacağını söyle!" ve sonra şu âyeti okumu ştu: „ „ (= Aziz ve (ilim olan. Müseylime. Müseylime'nin savaş başlarken sarf etti ği sözlerden de anladığımız gibi. Yemâme'rlin bağımsızlığını koruyabilece ğini sandı . Hanifeliler ancak ş eref ve haysiyetlerini korumak. Kurey ş hâkimiyetine girmemek için sava şmaktaydılar. Müseylime'nin vahiy oldu ğunu iddia etti ği sözleriyle Kur'an' ın âyetleri aras ında yapılacak basit bir mukayese Müseylime'nin bir mukallit ve sahte peygamber oldu ğunu isbata kâfidir. j Q. ne de suyu buland ırırsın" .4 " İşte vallahi görüyorsunuz ki. Zeki. aradaki bu büyük fark Yemâme'nin harab olmas ına ve İslâmiyet'in bu bölgede biraz daha geç yerle şmesine sebep oldu. S. çarm ıha gerilmi ş olan Hazret-i İsa gibi.I cj 115.W 1. Kâbe'yi..hinlik kuvvetinden istifade ederek Hazret-i Muhammed'i taklit etmi ştir. Nitekim daha kendisi hayatta iken bile kabileda şı Sümâme bin Üsâl. 105 . Müseylime ise yalanc ı. Fakat Ha zr et -i Muhammed hakiki bir peygamberdi.

onun ölümünden sonra eserinden. Bahreyn'de. Yem âme'nin bile s ınırlarını aş amamıştır. Her nekadar Orta Arabistan'da bir y ıl seyahat edip ara ştırmalarda bulunan P al g r a ve. hayal mahsülü iddia ve tasvirlerle dolu olan bu seyahatnameye güvenmek bir tarafa. onda küçük bir de ğer mevcut oldu ğunu sanmak bile büyük bir hatad ır. Islâmiyet'irı kötü bir kopyesi olduğu için de. hiçbir iz kalmam ıştır.fakat peygamber de ğildi. Müseylime'nin Ne e i d bölgesinde hâlâ baz ı kimseler tarafından peygamber unvan ına lâyık görüldüğünü ve Ha zret-i Muhammed ile bir tutuldu ğunu yazmakta ise de. Esedler'de Temimler'de hatta Yem âm e'de Hanifeliler aras ında yayılırken Müseylime'nin kurma ğa çabaladığı din. 106 . Islâmiyet Yemen'de.

Beni Hanife'nin ş eref ve haysiyeti u ğrunda can verme ğe davet etmi ş ve ölümünden sonra da k ısa zamanda kendisine ait bütün izler yok olmu ştur. bunlar ın dördünün de sahte olduklar ını objektif yollardan giderek ve objektif k ıstaslar kullanarak ispat etmi ş bulunuyoruz. Bu itibarla bahse konu olan dört yalancı peygamberin hepsi de Hazret-i Muhammed'in hastal ığı ve ölümü üzerine Arabistan'da duyulan huzursuzluktan ve birçok kabilelerin Riddeye sapmış olmalarından istifade ile ş ahsi arzularını tatmin etmek isteyen ve kabilelerini Kurey ş hâkimiyetinden kurtarm ıya çabalıyan birer mııkallit olmaktan ileriye geçememi şlerdir. krumaya çalıştığı dini ve dünyevi sistem derhal y ıkılmış . Ancak bu sahte peygamberlerin faaliyetlerinin — Ridde hareketi ile birlikte mütalaa edilmekle beraber — Islam tarihi bak ımından ikisi müspet. Nihayet elinde kılıç Akraba sava şında ölmüş bulunan Mü s eylime de. le ispat etmi şlerdir. tarihin ilk devirlerindenberi do ğru yoldan sapmış insan toplulukların hakiki ve tek Tanrı yoluna ça ğırmak için gönderilmi ş olan peygamberlerin sonuncusudur ve ondan sonra art ık bir peygamber gönderilmiyecektir. Bununla beraber biz. Ridde Eareketi ve bu harekete yer yer önderlik etmi ş olan sahte peygamberlerin faaliyetleriyle önlenmi ştir. taraftarlar ım kurmak istedi ği din u ğrunda de ğil. bizzat bu hareketleriy. Medine etrafında kendilerini 107 .V. Bunlardan birincisi olan Esve d'in öldürülmesi ile birlikte. Çünkü her ş eyden önce Hazret -i Muhammed. biri menfi olmak üzere üç önemli tesiri olmu ştur: 1) Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ı ve Tanrı'ya kavuşması üzerine Muhacirün ile Ensâr aras ında çıkması beklenilen mücadele. İslam tarihindeki ilk dört sahte peygamberi incelerken. UMUMİ NETİCE Mümin bir Müslüman için Kur'an ve h a dis in. Tuleyha Ve Secâh ise sonradan Müslümanl ığı kabul ederek hakiki birer peygamber olmad ıklarını. peygamber olarak bize tanıtmadığı kimselerin peygamberliklerinin sahte oldu ğunu ispata bile lüzum yoktur. .

180) Bk. bir Yer b û'lu Müslüman. Böylece islâmiyet veya Ridde yollarından birini seçmek mevkiinde kalanlar. ya o zamana kadar ba ğlı bulundukları kabileleri ile birlikte hareket etme ğe yahut da Islâmiyet'de sebat edip bizzat kendi kabilelerine karşı hareket etme ğe sevketmiştir. Höhnerbach. Bir yandan kabile ba ğları gev şerken bir yandan da Kur'an ın telkin etti ği Allah korkusu zaferi kazanmaya ba şlamıştır. kabileleri ile kendi aralar ındaki bağları koparmışlardır. 13 108 . bu kuvvetlerle Suriye ve Irak bölgelerinde ba ş arılı fetih hareketlerine daha o zaman girişilmiş olacaktı. Böylece bir yandan Muhacirtin ile Ensâr aras ında vuku bulması muhakkak gibi görünen mücadeleyi önleyen Ridde ve sahte peygamberMr. H emri altında bizzat kendi kabilesiyle sava şmış ve bir E s e d'li de Beni E s e d'in ma ğlubiyetini mısralarla terennüm ve tes'it etmi ştir. a. Bir Müslüman ye ğen ile mürted amcas ımn boğuşması sırasında amcası "Beni öldürmek mi istiyorsun? Ben senin amcanım" sözüne. 2) Gene sahte peygamberlerin ön ayak olduklar ı Ridde hareketi Arapları.nasıl bir tehlikenin tehdid etmek üzere oldu ğunu duyan ve gören bu iki grup. Böylece msl. e. bir yandan da Arap kabilelerinin içlerindeki kabile ve aile ba ğlarının çözülnı esine ve bunun yerini bir dereceye kadr Müslüman Arapl ık hissinin almasına sebep olmuştur. hattâ yakın akrabalarına karşı hareket etmekten çekinmemi şlerdir. Islâmiyeti ve kendi menfaatlerini korumak için Halife Ebu Bekir'in etrafında toplanmak ve birle şmek mecburiyetini hissetmi şlerdir. 3) Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkışları ve Ridde hareketini benimsiyerek buna önderlik etmeleri islâmiyet'in yayılma ve genişlemesini. Orta Arabistan'da vakit kaybetmiyecek. E ğer Yemâme'de Müseylime büyük bir kuvvet toplamamış olsaydı. o zaman Hâlid komutasındaki islâm kuvvetleri. bir müddet için geciktirmi ştir. g. S. kısa da olsa. Müslüman ye ğen "Evet sen benim amcams ın ama Allah da efendimdir" diye cevap vermi ştir. Birinci yoldan gidenler çok kere kendi kabilelerine.

BIBL İ YOGRAFYA Kur'an İ ncîl Kitâb al-A ğöni. 4 cild. 21 C. İnitiation au Koran. Paris 1951. Dozy. Mısır baskısı 1320. C. 796. Encyclopedie de l' İslam. İslam Tarihi (Tercüme eden H. C.. Leipzig 1902. 4. 3 cild 1937-1949. Tarih-i İslâmiyet (tercüme eden Dr. İstanbul 1287. Musailima maddesi. C. al-Matb at al. II. Paris 1947. Abdullah Cevdet. Zakir Kadiri Ogan. 2 C). Dinet et Siliman ben İ brahim. al-Diyûrbakri Ş ayl> Husayn ibn Muhammad bin al-Hasan. Geschichte der arabischen Literatur. Butı ari.54E4. Târih al-Hamis. 109 .. . 2 C. İstanbul 19089. İslam Ansiklopedisi. 2 C. Heidelberg 1955. La vie de Muhammed. Schwally yayını. Fidâ (al-M4ta şar fi Tarih al-Ba şar). Fischer A... va'/-Masfti. Hanif maddesi. Bodley R. cüz 55. S. Yalç ın). S. Mahmüd al-Siyar. 72-3.. S. Kahire 1323. Das Leben Muhammeds. S. Eyyûb Sabri. İst. A.. 2 C.. İstanbul 1926. Kahire 1901. Brockelmann C. 1955. İstanbul Balazûri. V. C. III. Caetani Leone. 274 Buhl Frants.Ş arkiya. bası. Hazret-i Muhammed. Encyclopedie de l' İslam. III. (Türkç. Buhl Frants. F. Törik 1286. (Türkç. 10 C. Leyden. Draz M. Buhl Frants. Madjus maddesi. Semih Yaz ıcıoğlu). C. 102. al-Bayhaki. Futiik al-Buldân. Encyclopedie de l' İslam. Kehânet maddesi. Büchner V. Mısır 1302.

Tahran 1333.1 al-Din `A. Bağdat 1357. Kahire 1355. Juynboll. 1903. Wüstenfeld yayını 1850. al-Kdmil İ bn Haldun Kitdb al-` Ibar. the Words Hanif end Muslim. Histoire des Arabes. 1903. 4 Cild.ndmir. Tarih-i Din-i İskim İstanbul 1328. Paris 1931. al-Husayni Cam5. al-Tanblh va'l-İsrcif. Paris 1910. . İ bn al-Asir. Vaşima's Kitab al-Ridda aus İbn Hagar's İşdba. Tercüme eden Benlizade Manisavi. Hdşim. al-İsdba fi Tamyiz al-Sandba. Wiesbaden 1951. Hirschfeld. Habib al-Siyar. On the Origin and İmport of Names Muslim and Hanif. S. öt. 6 C. New Researches into the composition and exegesis of the Qoran. Mirh vünd. MuntalAb al-Hindi Kanz al-e Ummdl fi Sunan al-Ahviil va'l-Af'dl. S. 773 v. 7 C. Muhammad `Abduh. C. 18. Leyden 1867. C. Mahmud Esad. Murdc al-zahab va Ma' ddin al-Cavhar. 12 C. JRAS. Skizzen und Vorarbeiten. 11 (Tafsir al-Kur'ffi ı. tIv. al-Fahri. İ bn Sa`d. al-Hakim).m al-Din al-Muttaki.Tikt aka. Berlin 1899. Lyall Charles. IV. 484 v. S. İ bn Kutayba. İstanbul 1288. London 1902. Kitdb al-Tabandt Leyden 1904. Kahire 1288. Leknov 1914. al-Sürat al-Nabaviya. Raviat al-Ahbdb. Huart Clement. Paris 1912. I. JRAS. al-Mas`fı di. Mısır 1284. • Margoliouth. Paris 1814 (Les Prairies d'Or.. 9 kısım. Höhnerbach. İ bn H i ş â m . Mısır 1306. Cild. al-Mandr. A115. 17. ve. al-Mas`ud ı. 110 . Wellhausen te'icümesi ve yay ını. 4 C. al-Din bin Hus5. Mısır 1323. İ bn al. İ bn İ bn ljacar 8 C. İ bn Sa`d.t.11. öt. S. Encyclop Mie de l' İslam.. Barbier de Meynard). Azdn'maddesi.'va'l-Tandsum fi md bayna bara Umayya va bani. Usd al-gaba fi Ma' rifat al-Sahaba. 3 Cild. 5 C. Ravzat al-Safd. traduit de 1' Arabe par Emile Amar. 135. Le Monde Musulman et Eyzantin jusqu'aux Croisades. al-Makrizi Taki al-Din. 7 C. 21. 2 cild.Gaudefroy-Demombynes et Platanov. 4 C. al-Niz. Kitdb al-Ma` drif. Mısır 1937. Texte et traduction par C.

al-Tacrid Şahiti (tercümesi Kâmil Miras) İstanbul 1946. Encyclopdie de l' İslam. Une anne de Voyage dans l'Arabie Centrale. Vacca V. Türi4 al-Umam va'l-Mulük. Mısır 1906. Reste arabischen Heidentums. Trd. 111 . tercüme eden Ömer R ıza Do ğrul. Mısır 1307.. al-Zamah ş ari. Tor Andrae. as'amT. par Jules Roche. Annal of the early Caliphate. Mısır 1318 (`Ayn al-Adab siyâsa ve zayn al-Hasab val-riyâsa) Wellhausen. al-Hulüfa'. 2 Cild. C.Muir. 1928. Kaşşüf. IV. Yâkfı t bin `Abd Allâh 8 C. Schimmel Annemarie. Höhnerbach yay ını. Paris 1955. Wellhausen. Kahire 1305. 2 C. IV.. I. "(diş al-Camif alal-Zabidi Ahmed b. 1st. Mısır. 874. çeviren Zâkir Kâdiri Ugan. L'Essence du Proph &isme. TürLlı al-İskim va Tabak& al-Ma şahir va'l-` Altun. Mısır 1914. Mu` cam al-Buldün. Tor Andrae. 6 kitap çıkmıştır. al-Zahabi. Mahomet sa vie et sa doctrine. 2 C. les Origines de l'İslam et le Christianisme.10 C.VCı ily. C.. 5 cüz. Paris 1862/3. Ahmed.Ş ari ş i. Tahzib al-Asmg Neher Andre. Sadjah maddesi. Kahire 136769. Vasima. C. Türkçe tercümesi "Milletler ve Hükümdarlar Tarihi. Tacrid Asma' al-Sallüba.a ve Urar al-Naka'4 al-Faiila. Skizzen und Vorarbeiten. Bulak 1384. 2 C. Paris 1945. Kahire 1328. Tulayha maddesi. Dinler Tarihine Giriş . Gurar ı al. Asr-i Saeulet. Kitüb al-Ridda. Şartı al-Makcimüt al-Uaririya. Ankara 1955. al-Navavl !bn Zakaryâ Muhi al-Din bin va'l-Lugüt. 2 cild. Paris 1956. 2 C. Mısır (Tarihsiz) Ş araf. London 1883. Haydarabad 1315. Ankara 1955. Nadvi Sulaymân. ı al-Suyüti Calâl al-Din. Encyclop &lie de l' İslam. S. al-Tabari. Berlin 1899. S. Alı fı İ shak Burlı ân al-Din İ brâhim. li. al. Berlin 1882. al-Suhayli Ahmad Abi'l-Hasan `Abd al-Rahman bin `Abd Allâh bin al-`Unf. Wiesbaden 1951.. V a c c a V. Zettersteen. 13 C. 1 C. al-Zahabi. Kitüb Wellhausen yayını. S. Tfırtii . Palgrave William Gifford. Berlin 1899. 46. . Encyclop &lie de l' İslam Abna maddesi. 74. 6 C.

18. 1. 38. 38. Abbas (`Abbâs). 18. 8-14. Amir (`Amir). 5. 20. 87. Amr bin Muaviye (Amr bin Mu'âviya). 17. Alman. Ay şe Hz. Aden (`Aden) 39. Abdurrahman bin el-Hanefi (`Abd al-Rahman bin al-Hanafi). Aurelianus. 112 . 92. 28. 36. 42. 56 Abd al-Kays (`Abd al-Kays). 5. 15. 92. 74. 60. 40. 8. 70. 70. 84. Agramanyu. 9. 13. Akra bin Hâbis (al-Akra' bin Hâbis). 55.ekşim). Abdu Menat bin Kinane (`Abd Menitt bin Kinâna). 11. Avesta. 103. 83. Amir bin Luey (qmir bin Lu'ay) 81. Amr bin Ma'dikerib (`Amr bin Ma`dikarib). 58. 64. 32. 91. (` A'iş a). 98. 70. 12. 23.INDEKS Abbad (`Abbâd). 2. 37. 79. 26. 65. Avf (`Avf) 27. Abduh Muhammed (`Abduh Muhammad). Ahuramazda. 27. Anbar ('Anbar). 99. 58. 30. Adi bin Hatim (`Adi bin Hâtim). 28. 68. 23.Allâh bin Mas`iid). 94. 74. 68. 58. 62. 26. 49. 57. 14. Abrak (al-Abrak). 38. 37. 18. 25. Amr (`Amr) 69. 21. al-Alâ bin al-Hadrami (al-`Ara bin al-Hairami). 68. 23. 31. B Bâbil. 65. 24. 20. 30. 93. 35. Bakara süresi (Bakara). 34. Abhala bin Kaab bin Avf (`Abhala bin Ka`b bin'Avf). 28. 57. 75. Andrae Tor. 108. Bahreyn (Babrayn). 28-9. not. 35. Bankipore. 70. 38. 4. Amr bin Hazm (`Amr bin Hazm) 19. 91. 73. 35. 7. 91. 22. 108. 29. 48. 70. 36. 12. 27. 16. 90. 48. 106. 33. 6. Abdullah bin Zeyd bin Asma (`Abd Allah bin Zayd bin `. 58. 105. 93. 28. 44. 72. 42. 106. 71. 63. Ak (`Ak). 18. 89. 15. 48. 25. 25. Abdullah bin Kays (`Abd Allâh bin Kays). 39. Ali bin Ebi Talib (`All bin Abi Talib). 40. 43. 22. 13. 12. 57. Abdullah bin Nevvaha (`Abd Allah bin Navviilıa). 46. 23. 97. Arap. 26. Aser. 34. Amr bin al-Ahtem (`Amr bin al-Aktam). Anber bin Yerbu (`Anbar bin Yarbu`). 26. Abdullah bin Mes'ud (`Abd . 21. 14. Ayhala (`Ayhala). 44. 101. 69. 30. Abs (`Abs). Abdulmuttalib (`Abd al-Muttalib). Arabistan. Amr bin al-As (`Amr bin al-`A ş). Arfaca bin Hersume (`Arfaca bin Har şuma). 8. 29. Azad (Azad). 20. 24-6. 53. Amr bin Carüd (`Amr bin Cgtrüd). 107. 66. 96. Amir bin Şehr (`imir bin Ş ahr). Akraba (`Akrabâ). 16. 45. 27. 37. 57. 13. 68. 41. 24. Ans (`Ans). Amr bin Temim (Amr bin Tamim). 47.. 22. 58. 23. 40. 14. 107. 69. Azimen. 11. 17. 22. 29. 51.

93. 55. 77. 88. 25. 45. 94. Ebu'l-Ferec (Abü'l-Farac). 25. Cefne (Cafna). Batin bin Abdullah el-Hanefi (al-Batin b. 99. 24. 72. 4. 70. 40. 11. 15. 25 Ciindub Fezari (Cundüb Fazarl). 87. 86. 98. Celüla (Calfila). 54. 97-100. 95. Ebu'l-Fida (Abal-Ficla'). 86. 80-9. 90. 63. 76. 82. 90-1. 70-1. 65. Cüş eyş al-Deylemi (Cu ş ayş al-Daylami) 38. 96. 36. 46. 46. 26. Beni timeyye (Banit Umayya). Cahiliye (Cahiliya). 47. 67. D Dabbe (Zabba). 96. 100. 98 Beni Anber (Bana. 48. 72. 24. `Abd Allah al-Hanafi). 41. 51. 67. 54. 61-4. 22. 61. 36. Ebu Hüreyre (Abü Hurayra). 58-9. Behda (Banda). 71. 33. 83. 6. 99. 4. 59. 64. 41. 94. 82. Cüheyne (Cuhayna). Beni Cariye (Banii Cariye). 49. 101. 55. 28 Cezem (Cazam). 58. 23. 38. Cüşem (Cu şam). Dozy. 70. Beni Amir (Banü `:Limir). 34. 19. Beni Hıfaf (Banü Hifaf). 76. A. Dudan bin Esed (Dilan bin Asad). 85. 62. Beeile (Bacila). 63. Bekir bin Van (Bakr bin Va'il). 9. Ebu Ma' şer (Abil Ma` şar). 39. 37. 101 Ebna (Abna). 93. 24. 99. 28. 103. 56. 14. Diyarbekri (Diyarbakri).. Cemaat Y ılı (Cama'at). 13. 54. 42. 42. 20. 5. 36. 40. 4. Bey-1mM (Bayhaki). 29. Berabin. 30. 55. 6. 27. 27. 14. 11. 58. 23. Ebu Fasil Faşil). 63. 8. Ceyfer (Cayfar). 93. 29. 9. Ebu Huzeyfe (Abii Hugayfa). 24. Dinet E. 73. Cebrail (Cabra'il). 77. 113 . 18-20. 61. 27. 66.Büchner. 63. 70. 91. 78. 77. 35-42. 69. 45.. Belka (Balka). Buhl Frants. 25. 68. 26. Dinar bin el-Ezver (Z ırar bin al-Azvar). Beni Hanife (Banü Hanifa). 35. Ebu Meryem (Abü Maryam). Dehna (Dalına). 14. Dicle. 21. 85. 21. 78. 32. Beni Ukfan (Banü Ukflin). 73. C Caetani. 60. 25. 26. 24. 86. Butlin (Butün). Cendel (Candal). 37. 64. 80. 27. Beni İ smail (Bana isma`11). 15. 56. Bizans. 38. Belâzüri (Balazüri). Beni Haşim (Banü Ha şim). 91. 84. 24. 51. 75. 79. 71. el-Malik (Barabin al-Malik). 104. 72. 72. 60. 18. 96. 33. 102-106. 46. 46. Bazan (Batan). 72. 28. Dehani (Dahani). 66. 52. 47. 60. 34.Basra (Ba şra). Draz M. 83. 84. 27. E Ebaz (Abaz). 45-6. 84. 12. 24. Buzaha (Buzaha). 70. 38. 26. 48. Cerir bin Abdullah Beeeli (Carir bin'Abd Allah Baeall). Dârin (Darin). 28 Dazaveyh (D azavayh) Deba (Daba). 93-5. 71. 93. 73. 47. Butah (Butab). 93. 83. 30. 22. 45. 85. Ca'fi (Ca'fi). `Anbar). 97. 33. 38. 33.. 95. 70.kmir bin Lü'ay). 73. Cenebe bin Havt Rryâhî (al-Canaba bin Havt al-Riyabi) Cere ş (Caraş). 98-9. 103. 96. 60-3. 21. 73. 86. 56. 37. 43. 55. 13. 47. 71. Beni Necear (Bana Nacear). 50 Demet ül-Cendel (Dümat al-Candal). 96. 19. 58. 25. 18. 11. 69. 53. 108. Deeani (Daearil). 54. Cedile (Cadila). 74. 20. 99. 15. 23. Ebu Bekr (Abil Bakr). 24 Beni Amir bin Luey (Banu `. 74. 75 Carra de Vaux B. 27. 92. 38. Baban (Babür». 57. 39. 19. 98. 71. . 35. 27. De Goeje. 72. 104. 19.

2. Gıfar (Gıfâr). 50. 58. 73. 71. 74. Hadikat ül-Mevt (Hadikat al-Mavt). 93. Elcend (Alcand). 72. Fare (Fare). 55. 84. 66. 20. 61. 79. 37. 38. Filistin. 70. 47. 59. 51. 25. 19. 85. 25. 39 Ebu Ömer (Abü 'Omar). 53. 34. 9. 25. 26. 14. 29. 53. 18. 32. 27. 77. Haınkateyn (Haınkatayn). Fischer A. Eşca (Aşca`). Habib bin Abdullah el-Ensari (Habib bin'Abd Allâh al-Anşari). 36. 70. Ester bin Hevcan (al-A ştar bin Havcân).. En'am Suresi (An'âm). 30. 50. 26. 114 . 39. 30. Hacer-i Esved (Hacer Asvad). 34. 100. 43. Halkedon.. 30. 70. 40. 19. 37. Fezare (Fazâra). (Hâlid bin Valid). 58. 57. 60. 54. Evs bin Huzeyme ('Ave bin Hugnyma). 48. 85. 75. Habeş. Ebu Süfyan (Abü Sufyân). 65. 82. 3. 33. 22. Hâlid bin Usâme (Hâlid bin Usâma). 61. Gamr (Gamr). 32. 25. 42. 62. 57. 104. Hâlid bin Velid . 82. 22. Eyyub Sabri. 37. Guneyz bin Yerbu ( Ğunayz bin Yarbu'). Gatafan (Gatafân).6. Ensar (An şâr). *60. 34. 57. 45. 70 Gu şna (Guşnü). 32. 58. 14. 51. 67. 59. 63. 54. 22. 79. 82 Ehl al-Kitab (Ahl al-Kitâb). 37. 24. Evs (Avs). 91. 11. Gaudefroy-Demombynes. 99. 19. Ezd (Azd). 92-4. 63. 98. Hadikat ür-Rahman (Hadikat al-Rahman). 8. 81. 108. Ezan ('Atan). 12. 39. 66. Esved ül-A_nsi (Asvad al-'Ansi). 96. 36.Ebu Musa'l-Aş'ari (Abü Musal-Aş`ari). Eshab (Aşlıâb). 98 Hadice Hz. 97. 63. Esed (Asad). Faran (Fârân). 24. bin Kalbi). 91. 107. 54. Hadis (Hadis). 60. 40. 98. 18. 24. 21. 99. 53. 97. 63. 32. Hacer (Hacar). 50. 67. 54. 79. 23. Haddâm (Hazzam). 41. 67. 40-49. 25. 59. 52. 29. Habib bin Sumâme (Habib bin Sumama). 59. 35. 86. 25. 26. 57. Habeşistan. 44. 26. Ehrimen. Gassan (Gassün). Firuz al-Deylemi (Firüz al-Daylami). Ezva ('Azvâ). Habib bin Zeyd (Habib bin Zayd). 60. 98. 21. Habib (Habib). 55. 72. 82. 51. 51. Halef bin Usâme (Halaf bin Usâma). 107 Hadramavt (Hadramavt). 6. 68. 26. 25. 23. 8. (Hadica) 15. 40. 13. Elçi. 52. 33. G Galâfika (Galâfika). 50. 22. 24. 14. 99. 39. 92. Ferve bin Müsik al-Murâcli (Farva bin Musik al-Murâdi). 106. 65. 22. Eslem (Aslam). Gavs (Gavs). 97. 45. 70. Galib bin Bişr ül-Esedi ( Ğülib bin Bi ş r alAsadi). 13. 24. 38. 65. Evs bin Hikk ('Avs bin Hikk). 59. 108. Fırat. 33. Esed bin Hüzeyme (Asad bin Tluzay ına) 50. 93. H Habbal (Tlabbâ1). Furat bin Hayyân (Furat bin Hayyân al-qcli). 26. 107. 14. Haddaş (Haddâ ş). Garfır (al-Garür). 51. 56. 64. " Hakim bin Kelbi (Haklııı. 47. 28. 58. 108. 55. 45. 67. 32. 49. Fedek (Fadak). 37. 51. 40. 97. 53. 69. 95 Habib bin Hanife (Habib bin Hanifa). 54. 98. 96. 28. Ebu Süıııame (Abü Sumâma). 54. 90. Hâlid bin Said bin Al-As (Hâlid bin Sa`id bin al-qz). 46. 14. Emeviler (Amavi'ler). 99. 39. 58. 85. 47 F Fak'as bin Tureyf (Fak'as bin Turayf).. Eş 'as bin Kays (Aş'as bin Kays). 59.

70. 67. 88. 17. 60. 108. Harun. 53. 71. 57. Huab (Hu'ab). 70. 24. 75. 64. 70. 103. 83. Ha'ris bin Süveyd bin Ukfan (Bar ış bin Suvayd bin Ukfan). 88. 2. 73. 85. 82. 92. 50. 56. 84. 34. Höhnerbach. 23. 80. 67.. Hamza (Hamza). 65. 11. 21. 72. 54. İbni Abbas (bn `Abbas). Hindistan. 71. 69. 88. 46. 30. 69. 91. 39. 53. 61. Hazrec (Hazrac). Himyar (Hinıyar). 8. 22. 92. 8. 64. 27. Huzeyl (Huzay1). el-Heysem el-Hanefi (al-Hay şaın al-Hanafi) Hıkk bin Usame (Hikk bin Usama). 26. 71. Hazn (Bam). 71. 23. Hubel (Hubal). 85. 72. Huveylid bin Nevfel (Huvaylid bin Navfal). 71. 82. 37. 84. 97. Hubeyş el-Esedi (Hubay ş al-Asadi). Hanife bin tel (Hanifa bin `Ic1). 28. 84. Haris bin Kâab (Haris bin Ka`b). 16. 87. 64. 14. 76. 50. 71. Huzeyl bin Umran (Huzayl bidUmran). 44. 20. 83. 49. 65. 37. Haris bin Ukfan (al-Hariş bin `Ukfan). 101. 81. Humran bin Câbir (Humran bin Cabir) Hutam (Hutam). 89. İbn Hacer el-Askalani ( İbn Nacar al-`Askalani).'77. 47. Hanzala (Hanzala). 104. Hariri (Halil. 92. Hermes. 76. (Harun). Hutay (Hutay'). 104. 12. 77. 26. 69. 36. 33. 14. 21. 61. 94. 99. İbn Hişam ( İbn Hiş am). 86. 98. İbn Haldun (İbn Haldun) 2. 96. Havlan (Havlan). Hâris (Haris. 13. 101. 58. 9. 68. Hire (Bira'). 62. 27. 94. 14.). el-Hindi (al-Hindi). İbni Kuteybe ( İbn Kutayba). Himar Mimar). 15. 12. 100. Hevcan bin Fakas (Havcan bin Fakas). 5. İbni Kelbi (İbn Kalbi). 22. 61. 54. Hirschfeld H. 18. 35. 16. Hüceyr bin Umeyr (Hucayr bin `Umayr). Horsabad (Horsabad). Hudeybiye (Hudaybiya). 62. 63. 20. 47 Hayber (Haybar). 51. Hârice bin Hısn ül-Fezari (Harica bin H ısn al-Fazari). İbn al-Esir (İbn al-Aşir). 13. 80. 63. 80. 65. 25. 81. 18. 103. 103. 104. 32. 44. 28. 80. 22. 82 Has'am (Ha ş 'am) 25. 82. Secah) Harran (Harran). 50. 93. 35. 6. 103. Hüzeyme bin Müdrike (Huzayma bin Mudeika) Irak (` İrak) 59. Harim bin Kutbe bin Sinan el-Fezari (Harim bin Kutba bin Sinan al-Fazari). 38. Bana Necran'dan). 81. Haris bin Malik üt-Tâi (al-Harış bin Malik al-Ta'i). 84. 99. 13. İbni Hubeyş (İbn Hubay ş). 74. 20. 9. 74.Hammad bin Yezid (Hammad bin Yazid). 56. 115 . 89. 80. Bassan bin Sâbit (Bassan bin Sabit). 82. 28. Hendek (Handak). 5. 70. 21. 26. 92. 76. 21. 89. 103. Hanif (Hanif). 78. 95. 11. 70. 103. 54. 4. 65. Hicaz haremi (Hicaz Haram'i). 76. 13. 36. 14. 101. 101. 55.. Huzeyfe bin Muhsan (kluzayfa bin Mul ışan). 15. 88. 39. 55. 19. 53. 59. 54. 69. 70. 38. 7. Haris'in kı zı Secah (bk. 86. 41. 63. 101. Hristiyan. 26. 39. Hürmüz (Hurmuz). Huart Clâment. 40. Hevze bin Ali (Havza bin'Ali). İ 'hadi (İbaii). Hanzala bin Malik (Hanzala bin Malik). 20. 18. 4. 40. Havazin (Havazin). 9. 54. 93. 51. Hicaz (Hicaz). 25. el-Hazreci Hecer (Hacar). 27. 26. İbn İshak (bn İ shak). Hemdan (Hamclan). 14. 38. Hâris bin Dudan (Haris bin Dadan). 71. 86.

. 69. 26. Kehânet (Kahanat). 54. 77. 73. 32. 16. 31. 30. 21. 20. 27. 57. 30. 82. 53. 65.) 9. 80. İ stahri (İştahri). Mahmud Esad. 33 Makşuh (Makşüb). 51. 26. 17. 11. 1. Malik bin Huzeyfe bin Bedr (Malik bin Huzayfa bin Badr). 69. 20 Kâbe (Kalia). 54. 70. 60. 38. 27. Kızıldeniz. 23. 25 Kâab al-Ahbar (Kal) al-Alibar). 22. 12. 36. 47. 24. 19. 45. 85. 104. Millik'ler (Malik). 9. K Kâab (Kal)). 25. Lüceym (Lucaym). 92. 70. Lât (Lat). 9. 39 Malik bin Hanzala (Malik bin Hanzala). 62. Makrizi (Makrizi). 5.1. 45. 47. Kinde (Kinda). 81. Kays bin Hubeyre Mak şuh Muradi (Kays bin Hubayra Makşüh Murâcli) 29. 15. 36. 49. İbni Selma ( İ bn Salma). 51. 8. blâmiyet. 3. 78. 43. 101. 107. 80. 62. 45. 69. Lakit bin Malik el-Ezdi (Lakit bin Malik alAzdi). 13. 1. İkra' bin Hâbis (al. (İbrahim). 21. 90. 89. 51. 25. Kinane (Kinana). 83. 94. 38. 12. 38. 98. 55. Kisra (Kisrâ). 86. Ka'ka' (Ka'ka`). 14. 26. 15. 2. 88. Isabe (i şaba). 104. 88. 72. Kelbi (Kalbi). 54. 39. 52. 66. Kays bin Sa'lebe (Kays bin Sa ilaba). Korintos. 75. 92. 37. ( İ sa). 15. Kerkenez (Karkanaz). Incil. 89. 11. 88. iıııru'ul-Kays (Imra'al-Kays). 94. 95. 82. Kuzaa (Kuia`a). Katif (Katil). 42. 107. 70. 27. İ sa Hz. 24. 86. 25. 116 . 29. Malik bin Nliveyre (Malik bin Nuvayra). 105. 96. 58. 8. 70. 23. 18. 5. 29. 85. 98. 97. 106. 34. 73. 33. 55. 101. 38. L Lahmi (Laini). 26. 21. 13. 47. 19. 48. Kıpti (Kıhri).İkra' bin Habis) 69. 27. 8. 25. 39. 53. 38. 22. Kur'an (Kur'an). 77. 79. 105. 72. 40. 13. 15. 28. Kadir gecesi (Kadir). 46. 74. 8. 64. 105. 14. 9. 77.Hanefi (Kat ada bin Maslama't al-Hanafi). 27. Kelb (Kalb. 83. İki Mescid ( İki Mascid). 105. 21. 108. 69. 19. 67. 77. Kesir bin Habib (Kadir 'bin Habib).91. 16. 92. Katade (Katada). 2. 33. 30. 108. 85. 107. 25. 12. İkrime ( İkrima). 28. 60. Kays bin Abd-i Yegus (Kays bin'Abd Yagü ş). 57. 62. 58. İ slam. 63. Keşş af (Ka şşâf). 37. 54. 41. 82. Manzur bin Z ıbyan iil-Fezari (Manzür bin Zibyân al-Fazari). 73. 76. 59. 49. 99. 22. 21. 9. 67. Kus bin Saide (Kiıss bin Srı`ida). 19. 85. 1. 15. 10. 49. Iran. 6. 95. 25. 13. 28. 49. 67. 40. 105. 16.86. Kale (Kafa). 80. 23. 92. Kadisiye (Kiidisiya). 64. 44.İbn Sa'd (ibn Sai d). 83. İbrahim Hz. 58. 92. Kazvin (Kazvin). 1. 91. 27. 69. 47. 16. İkrime bin Ebi Cehl (iktima bin Abi Cahl). 15. 56. 13. 57. 63. 84. 52. Malik bin Zeyd Menât (Malik bin Zayd Manat). 27. 101. 26. 50. 90. İlyas bin Mudar ül-Esedi ül-Fakasi Xilys bin al-Asadi al-Faka şi). 60. 70. 65. 31. Kezzâb (Kazzab). 59. 8. 11'. 10. 80. 90. 10. M Ma'an bin Hâcis (Ma'n bin taciz). 39. Katada bin Meslemet el. 20. 96. 82. 104. 90. Kehf-i Hubban (Kahf Hubban). 105. 39. Kays bin Asım (Kays bin 'Asım). 95. 95. 49. 23. 43. 78. 81. 30. 33. 16. 35. 50. 24. 46. 101. 50. 105. 24. 79. 57. 52. 58. 14. 17. 11. 54. 61. 35. 86. 96. 68. 96. 28. 65. Kureyş (Kuray ş). 64. 57. 25. 11. 14. 28. 4. 84. Idris ( İdris). Mbndeen. 25. 15.

Neher Andre. 75. N Naciye (Nü. 39. 58. 99. 35. 37. 77. 33. 66. 9. 96. Muaz bin Cebe] (Mu`gtz bin Cabal). 81. 14. 8. 33. Müslim (Muslim). 26. Muhriz bin Katade bin Meselemet el-Hanefi (Muhriz bin Katüda bin Maslamat al Hanafi). Monofizit. 95. 78. 27. 50. 39. 57. 5. 106. 31. 39. 18. 104. 46. 28. 85. 14. 1. 71. 14. Mezopotamya. 83. 63. al-Astar). 83. 37. 80-108. Nevfel bin Nadlet ül-Esedi ül-Fakasi (Navfal bin Naila al-Asadi al-Fakasi). 81. Melek (Malak). Mescid (Mascid). Merzubâne Azad (Margübüna kzüd). 68. 117 . Muaviye bin Kays ül-Cenbi (Mu`iiviya bin Kays al-Canbi). 15. Nevâkil (Navülı11). 101. 40. 99. 66. 21. Mirhond (Mır Hvând). 74. 29. Necran (Nacrgın). 62. 25. 24. Mücca'a bin Mürrare el-Hanefi el-Yem ıimi (Muccii`a bin Murrüra al-Hanafi alYamılıni) 82. 64. 97. 6. 99. 2. 7. 79. 18. 38. 32. 76. 2. Marcus. 40. 30. 39. 13. 73-76. 52. 91. 38. 34. 96. 25. Medine (Madina). 108. 8. 8. 34. 50. 21. 50. 23. 83-92. 20. 67. 63.-38. 63. 50. 1. 81. 94. 92. Matta. 23. 54. 69. Necid (Nacid). 77. 36. 14. 39. 58. 86. 43. 32. 95. Mezhic (Mazbic). 36. 20. 72. Fu'üd'Abd Muharib (Mulıürib). 20. 80-1. 28. 62. 72. 58. 71. 14. Mısır. 28. 27. 44. 67. 42. 54. 70. 68. 29. 45. 100. Habib veya Hayyib). 3. 71. 66. 104. Monoteist. 39. Muhakkim bin Tufeyl (Muliakkim bin Tufayl). 96. 99. 24. 86. 2. 57. 64. 84. Murad (Murüd). Münzir bin Sâva (al-Munzir bin Süvü). 103. 12. 57-60. Muhammed Hz. Nemr bin Kasit (Nami bin. 6. 71. Memun el-Hürisi (al-Ma'mün al-Halisi). Muaviye bin Ebi Süfyan (Mu`tıviya bin Abi Sufyün). 35. 99. 73. 11. 47. 88. 69. 40. 44. 40-42. 24. 49. 70. 11. Monoteizm. Melkit. 13. 25. 48. Müseylime (Musaylima).ciya). 50. 75 77. 92. 11. Musa (Müsü). 78. 68. 90. 36. 84. Muir. 95. 52. 9. 69. 23. 64. 100. 88. . 90. Küsit). 6. 5. Mukatil (Mukütil). Nedvi Süleyman (Nadvi Sulaymiin). 18. 98. 104. 81. 99. 71.18. 107. 73. Muhacirün (Muhücirrın). 29. 4. 37. 35. 14. Muka-is (Mukü'is). 11. 20. 56. 58. 52-55. 81. 105. 91. 75.Marcianus. 89. Mehre (Mabra). Margoliouth. 70. Maveraünnehr (Mavarü al-Nahr). -52. 80. 28. 53. 53. 106. 46. 8. 16. 3638. 20. Müseyl bin ül-Hâris (Musayl bin al-Haris). 60. 12. Meryem (Maryam). 45-47. 83. 85. Nesturi. 92. Muharrem (Muliarram). 46. 39. 65. 46. Mekke (Makka). 80. 62. 92. Medâini (al-Madü'ini). Muhammed Fuad Abdülbaki (Mulıammad 90. Mârib (Ma'rib). 26. Mecusi (Maciisi). 15. 42. 23. Musevi. 15.. 45. Nebâc (Nabrıc). 88. 13. Mu'ammer bin Kilâb el-Zimmâni (Mu`a ınmar bin Kilüb al-Zimmüni). 8. Mesleme bin Habib veya Hayyib (Maslama bin \ Müdrike (Mudrika). 50. 22. Musabbih (al-Musabbih). 69. 104. 97. 50. 49. 49. 107. Müzeyne (Muzayna). 72. 11. 37. 59. 76. 91. 65. 48. 80. Mubicir bin Umeyye (Mulıücir bin Umayya). Mes'udi (Mas`fıdi). Nevvâha (Navvülia). 68. 14. 101. 89. 32. 16. 21. 43. 11. 26.88. Nevevi ( al-Navavi). 84. 22. 30-33. 33. 21. Menât --(Manga). Nadle bin ili-Ester (Nazla bin. 76. Mudar (Muzar). 96. 14-25.

89. 33. 69. 33. Rahman Bahçesi (Rahman. 82. 26. 64. 32. Sa'd-u Huzeyme (Sa`d-u Hugayma). 36. 65. Sadef.Nevvar (Navvar). 25. 51. 52-57. Rebia (Rabra). 92. 106. Pehlevi. 81. Rehhal bin Unfuva (al-Rahhal bin 'Unfılva). 23. 107. (siva San'a (San'a). 71. 70. Rahman (Rahman). 68. 59. Nihavend (Nihrıvand). 33. 47. Secah (Sacalı). el-Hanefi el-Yemami (al-Nu`ndin bin Salama. 64. 107. 102. Set. 65. 45. 69. 16. 15. 94. 63. 93. Sakif (Sakif). '20. 85. 70. Sabit bin Ekram (Sabit bin Akram). 6. 91. 40. 74. 72. 39. 11. 27. 86. Numan bin ül-Münzir (al-Nu' ınrua bin alMunzir). 25. ( Şadaf). 35. 10. 105-107.'47. 12. 55. 60. 33. 53. 21. Sarrad bin Abdullah al-Ezdi (Sarrad bin 'Abd Allah al-Azdi). 76. 12. 38. 92. 36 Ravd ül-Unf (Ravi al-Unf). 93. Onasya. 56. 18. 44. Sekâsik (Sakrısik). 69. 30. 55. Seleme (Salama). Salit bin Amr al-Amiri (Salit bin 'An ır al-'Amiri). Peygamber Hz. R Rabb (Rabb). 23. 52. Semira (Samira). 5. 60. 76. 68-79. 30. 39. al-Hanafi al-Yamami) 94. 3. 62. 23. 27. Sinan (Sinan). Subba. Selam (Sakün). 46. 40. 65. 27. 29. 54. 56. 58. Sıddık (Siddik). Numan bin Mukarrin (Nu`mrın bin Mukarrin). 100. 64. 34. 16. Reccid bin Unfuva (al-Raccal bin `Unfuva). 50. 103. 69. 56. 16. 81. 68. Ridde (Ridda). 42. Nu'aym bin Yezid (Nu'aym bin Yazid). 63. G.. 39. 54.. 46-49. 75.. 97. Sebabice. 18-24. 86. 33. 96-98. 88. 70. Sandler. Ö Ömer bin Hattab (`Omer bin al-Hattrıb). 39. 37. 118 . 28. 74. Schimmel Annemarie. S Sa'b bin Osman el-Suheymi el-Yemâmi (alSalo bin `Osman al-Suhaymi al-Yamruni) 93 Sahil' (Sabri). 49. 69. 40. 82. Sehhâk bin Hare şe (Sahhak bin Hara şa) Seri (al-Sari). 47. 81. 98. 95. 1 Nihar ür-Reccal bin Unfuva (Nildir al-Raccal bin 'Unfuva).. 108. 87. Seleme bin Hanzale es-Suheynd (Salama bin Hanzala al-Sulıaymi). 5. Resülullah (Rasül Allah). 74. Rebia'nın yalancısı (Rabra'nın yalancısı). Selil bin Kays (Sahil bin Kays). Saib bin Katâde el Hanefi el-Yemami (alSa'ib bin Katada al-Hanafi al-Yamrımi. 20. 73. 88.). 41. 96. 33. 27. 81. 81.. 17. 6. 68. 78. 58. 27. 4. Sâbit bin Kays ( Şabit bin Kays). 27. 81-86. 43. Seleme bin Umeyr (Salama bin `Umayr). Roma. al-'Aşira).. 42. Rahman ül-Yemen (Rahman al-Yaman). 14. Sikaye (Sikaya). 18. 103-4. 68. Sa'd al-Aşire Sa'd bin Bekr (Sa`d bin Bakr). 2. 31. 33. 48. 89. 82. Seyf bin Ömer (Sayf bin `Omar). 52. Regal (Rasül). 60. Sclıevalli F. Sehâbe (Sahaba). 43.79. Ribab (Ribâb). 49. 13. 68. 64. 43. 93-98. 6. 59. 24. Nu'aym bin Zeyd (Nu'aym bin Zayd). 41. 87. 92. Sa'd bin Zeyd Menat (Sa'd bin Zayd Manat). Sliman ibn İbrahim. 32. 58. 12. 57. 11. 27. 34. 12. 44. P Palgrave V. Satih (Satih). 102. 71 Selma (Salma). 21. Numan bin Seleme. 30. 72. Bâhçesi). 37. 21. 78. 104. 12. 63. 58. 74. 36. Senet ül-Vüfud (Sanad al-Vufüd).

16. 2. 76-79. 57. 37. 39. 32. 70. 70. Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemami ( Şams bin `Amr al-Banafi al-Yamami). 37. Umeyye bin Ebi Salt (Umayya bin Abi Şalt). 75.-55. 39. 33. 48. 93. 56. 56. 102. 63.. Şeytan ( Şay(an). 23. 21. Tedmür (Tadmur). 96. esame bin ül-Anbar (Usama bin al-Anbar). 22. 93. 39. Şehristani ( Şahristâni). 11. 33. 75. Ukayl (`Ukay1). 103. 85. 96. Şehrit (Şahrit). 55. 24. 81. 28. Talhat ün-Nemri (Talhat al-Namri). 14. 25. 15. 107. 18. Tuleyha bin Huveylid (Tulayha bin Huvaylid). 26. 18. Sümâle bin Kesir (Sumrıla bin Ka şir). Tuleyha'ya da). 13. Ubeydullah bin Cahş (`Ubayd Allah bin Cahş). Şurahbil bin Hasene ( Şurahbil bin Hasana). Ukka (`Ukka). 25. 59. 54. 16-19. 9. 94. 36. 85. Temim (Tamim). 42 . 28. 74. 80. 25. 33. 60-2. 8489. 95. 50. Umre (`Umra). 57. Tureyf bin Amr (Turayf bin 'Anar). 9. Ukfan bin Süveyd (`UIsfrın bin Suvayd). 70. 95. Süleym (Sulaym). Tann. 96. 51. 48. 29. 71. 91..al bin al-Nu`man bin S^lama. 29. Ukbe bin Hilal (`Ukba bin Hilal). 59-65. 68. Şaub (Şa`ub). 73. 37. 60. 15. 28. 101-4. 32. 70-78. 45. Şebes bin Rib'i ( Şabas bin 76. 83. Sümâme bin Kesir (Suratıma bin Kaşir). Şehr bin Bâzan ( Şahr bin B45n). 75. Tevrat. 55. Tihame (Tihama). Taban (Taban). Tebale (Tabrıla). 26. 57-67. Turayfa bin Haciz (Turayfa bin Haciz). 40-48. 37. 24. 80. 41. 74. 14. 26. 26. 85. 32. 58. 57. 27. 86. Ustıl ül-Hanefi (U şal al-Hanafi). Şerce ( Şarca). 14. 58. 68. 92. 58. 68. 33. 38. 73. Talhacık. 70. 71. 14. 10. 74. Ukkâşe (`Ukkaşa). Usal bin el-Nu'man bin Seleme. 71. 89. Usal bin Habib (Uşül bin Habib). 4. 51. Suriye. 17. 60. 14. 98. 39. 27. 63. 15. Taglib (Taglib). Tufeyl (al-Tufayl). 72. 105. 56. 71. 32. 22.Suhlirın bin Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemarni ( Şuhban bin Ş ams 'Anar al-Hanafi al-Yamami). 33. 82. 50. 82. 33. 106. Şemsi (Şamsi). 104. 79. 67. U Ubade bin Haris (`Ubacla bin Haris). 19. 89. 59. 63. 35. 51. 100. 3. 64. Sümame bin Usal bin el-Nu'man bin Seleme el-Hanefi el-Yemâmi (Sumama bin Usal bin al-Nu`man bin Salama al-Hanafi al-Yamann) Süveyd bin Halef (Suvayd bin Halaf). 64. el-Hanefi el-Yemami (U ş. 54. 61. 91. 24. 58. 65. 99. 58. 32. 29... 53. 70. 108. 92. 67. 86. 63. Tann Elçisi. 65. Şeyban (Sayhan). Süveyd bin Makarna (Suvayd bin MulFarrin). 107. 50. 50. 40. 14. Taif (Ta'if). 25. 23. Tanuh (Tanül3). 20. Talk bin Ali (Talk bin 'Ali). 32. 102. 42. Ugan Zâkir Kadiri. Süheyli (Suhayli). 85. Tâhir bin Ebi Hale (Tahir bin Abi Hala). 38. 37. 60.. 45. 64. Talha (Talha). Tebük (Tabak). Serisi ( Şarişi). 89. Suyun (Sayan). 119 . 44. 34. al-Hanafi al-Yamami). 59. 96. 55. 26. 8. el-Urd (al-`Uri). 103. 91. 19. Talha (bk. Süveyd bin ül-Hâris (Suvayd bin al-Hari ş). 104. 13. 26. Teyma (Taymü). 22-25. 71. 26. 82. 6. 56. Süveyd bin Hâlid (Suvayd bin Halid). 58. S Şam. 49. Tayy (Tayy). 69.

106. Yerbu bin Hanzale (Yarbu`bin Hanzala). 74. 21. 99. 54. 39. 32. 97. 46. Varidat (Vüridüt). 61. 63. 16. 72. Zeyd bin Asım (Zayd bin 'A şım). 73. 23. 51. 78. 51. 46. 62. Zibrikan bin Bedr (al-Zibrikün bin Badr). 70. 5. 73. Ummü Temim (Umm Tamim). 9. Yemen (Yaman). 15. Vatvat (el-Vütvüt). 54. 87. 39. 91. Zeyd Menât bin Temim (Zayd Manüt bin Tamim). 14. Zekvân (Zakvün). 77. 47. 58. 94-97. 12. 120 . 18. 37. Vacca. 70. 32. 56. 101. 84. Yezid bin Huseyn el-Hürisi (Yazid bin Hu şayn al-Harisi). 26. Ziyad bin Bilül (Ziyüd bin Bilül). 24-26. 96. Zi'l-Hunarin Avf Cezmi (Zi'l-Him ğrin `Avf Cazmi) Zi Merran (Zi Marrün). 23. V Vâber. 22. 108. 63. 55. Z Zâhir bin Amr (Zühir bin '. Veki bin Mâlik (Vaki bin Mâlik). Vesime (Vasima). 101. 101. Yerbu (Yarbu`). 30. 99. 49. 59. 99. 24 Zemahşeri (Zamah şari). 62. Umm ül-Heysem (Umm al-Hay ş am). 69. 102. 30. 43. 72. 40. 98. 73. 29. 63. 104. 92. 90. Uyeyne bin H ısn el-Fezâri (`Uyayna bin H ı sn al-Fazüri). 106. Zebid (Zabid). 105. 74. 67. 54. 60. 14. 73. 51. 80-86. 89. 86. 96. 66. 20. Yezid bin Huzeyfe el-Esedi (Yazid bin Hu?ayfa al-'Asqdi).Usame bin ül-Gunayz (Usürna bin al-Gunayz). 15. 38-41. 23. 99. 70. 69 Yakut (Yüküt). 27. tImmü Zeml Selma binti Mâlik (Umm Zaml Salma binti Mâlik). 35. Uded (Udad). 26. Y Yahudi. Zehebi (Zahabi). 75. 24. 61. 70. Varaka bin Nevfel (Varaka bin Navfal). 68. Vâkıdi (Vükidi). Wellhausen. 25. 89. 69. 68. Zenobiya (Zanobiya). Utârid bin Hâcib (`Utürid bin Hücib). 68. 55. 33. 72. 41. 18. 48. 73. Ummü Sadır (Umm Süt:lir). Yalâ bin İlmeyye (Ya`lü bin Umayya). 34. 36. 65. 57. 12. 34. 46. 64. 88. Vahşi bin Harb (Vahşi bin Harb). Zemzem (Zamzam). 38. 45 53. 27. 45. 76. 32. 83. 58. Zebibi (Zabibi). 54. 78. 27. 78. 74. 21. Yakubi (Ya`kübi). 23. 26. 53. 70 Usame bin Zeyd (Usina bin Zayd). Zerdüşt. Yesrib (Ya şrib). 78. 65. Zeyd bin Hattab (Zayd bin Hattüb). 70. 89. 77. 13. 40. Ziyad bin Lebid (Ziyüd bin Labid). 94 Vüfut (Vufüt). 17. Veber bin Juhannes (Vabar bin Yubannas). 77. 72. 108. 39. 72. 52. 37. 32. 32. Usayyid (Usayyid). 68. 39. 6. 17. 39. 50. 80. 37. 80. 25. 38. 28. 74. 100. 4. 94. 101. 13. 62. 99. 71. 6. Yemâme (Yamüma). Yazır Hamdi. 23. 8.kim). 13. 27. Vedia (Vadra). 54. 17. Zend-Avesta. 17-20. 8. 98. 72. 5. 69. Uzza (`Uzzü). 96. 36. Umeyr bin Dübi el-Ye şkûri (`Uıııayr bin 2übi al-Ya şküri). 72. 70. 104. 91. 15. 71. 93. 9. Zimman bin Ammar el-Fezâri (Zimmün bin `Amnür al-Fazüri). 26. 77. Yezid bin el-Efkel el-Ezdi (Yazid bin al-Afkal al-Azdi). 70. 20. 59. 35. 71. 91. 65. 66. 51. Ummü Kırfe binti Rebi'a (Umm Kırfa bint Rabr a). 35. 74. 5. 72-75. Zeyd bin Amr bin Nevfel (Zayd bin'Amr bin Navfal). 93. 72. 27.

121 . 38. 47. 21. 59. 38. 66. 58. 39. Züby'an (Zubyün). Zu'l-Kassa (Zül-R. 41. Zi Zûd (Zi Züd). 85. Zübyân bin Rebia el-Esedi (Zubyün bin Rabia al-Asadi). 65. 53. 35.Ziyad (Ziyüd al-Kindi). 53. 25. 41. Zübeyr (Zubayr). Zu (Zü). Zübeyr bin Avvam (Zubayr bin `Avvüm). 57. 41. Zi Zuleym (Zi Zulaym). 58. Zu'l-Himar (Zu'l-Ijimür). Zu'l-Hulüsa (Zül-Hulü ş a). Zufar (Zufar). 103. 43.assa). 47. 27. Züt (Züt). Zühri (Zuhri). 57. 54. 58. Zu'n-Nun (Zül-Nüri). 41. Zu'l-Kilâ (Zü'l-Kilü'). 61.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful