ANKARA ON İ VERS İ TES1

ILÂH İ YAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSLÂMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
(Hicri 7.-11. Yıllar)

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ONIVERS

İ TES İ BASIMEV İ .1967

ANKARA ÜN İ VERS İ TES İ

ILAHIYAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSIİMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
Hicri 7. —11. Yıllar

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ÜNIVERSITESI BASIMEV

İ .1967

İ ONDEK İ LER

ÖNSÖZ I .Gİ RİŞ II .B İBLİYOGRAFYAYA GENEL B İ R BAKIŞ 1. Kaynaklar 2. Seyahatnameler 3. Etüd mahiyetindeki eserler

VII 1 4 4 5 5

III .YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI Ş SEBEPLERI 8 1 . İslâmiyetin çıkışı sırasında Arabistan'da dini durum ... A . Arabistan'da putperestlik B . Arabistan'a s ızmış olan yabancı dinler • a . Sâblilik b . Mecusilik c . Musevilik d . Hristiyanlık 8 8 11 11 12 13 13

C . Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanrı kavramı14 nın te şekkülü ve Haniflik D . Netice 2. Ridde A . Ridde'nin tarifi B . Hz. Muhammed'in hayat ında Arap yar ımadasında İslâm dininin yayılışı C . Riddenin sebebleri D . Riddenin yayılması ve önlenmesi 16 17 17 17 23 24

III

Müseylimet ül-Kezzâb A . Seeâh'ın soyu 70 B . Tuleyha'n ın ayaklanması ve peygamberlik iddia et52 mesi 58 D . Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık B . Diğer sebebler A . Esved'in öldürülmesi D . Zu'l-Kassa sava şı 64 E . Esved ül-Ansi A . Tuleyha'nın birinci defa islâmiyeti kabulü 35 35 36 44 47 48 50 50 50 C . Seeâh'ın savaşları 72 D . Netice 79 4. YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI ŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI 35 1 . Tuleyha'nın soyu B . Müseylime'nin soyu 80 80 82 IV . Tuleyha bin Hueveylid A . Hanife kabilesi ve dini B . Yemen'de ikinci Ridde E . Seeâh'ın Müslüman oluşu 77 E . Esved'in soyu B . Iktisadi ve siyasi sebebler C Kâhinlik 31 31 33 34 IV .3 . Seeâh'ın doktrini 77 F . Seeâh 67 68 A . Seeâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunmas ı ve 71 taraftarlar ı C . Netice 2 . Netice 3. Tuleyha'nın doktrini 65 G . Tuleyha Müslüman askeri F . Esved'in ola ğanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri C .

Yemâmelilerle bar ış J .UMUMİ NETICE B İ BLİYOGRAFYA INDEKS 90 95 100 101 104 107 109 112 V .C . Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi İ . Müseylime'nin doktrini K . Müseylime'nin. Netice IV . Müseylime'nin peygamberlik iddias ına ne zaman başlamış olduğu meselesi 88 G Hanife kabilesinin irtidadı H . Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddias ı E . Hanifelilerin emirli ğini elde etmesi 82 D . Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığı 83 86 F .

«WA • IMP1111919 .cZ›. yorum.Bu kitab ı Annem Nadire Bektaşoğlu'nun aziz hatırasına en derin saygı duygularımla sunu.

Husayn. parantez içinde. Neinir. Hüseyn. transkripsiyon ile gösterdim. Nümeyr gibi— adlar ını bir yanlışlığa yer vermemek için kitabın sonuna ekledi ğim indekste.ÖNSÖZ 1957 yılında yayınladığım şimdi tükenmiş olan "Islam Tarihinde İlk Sahte Peygamberler" adl ı kitab ımı bu kez bazı değişiklikler ve genişletmelerle " İ slamda!' Dönenler ve İlk Yalancı Peygamberler" adı ile okuyuculara sunuyorum. Araplarda tek Tanrı düşüncesinin do ğmasından ve Haniflerin ortaya çıkmalarından Ebu Bekr'in hilafet zamamna de ğin .siyasi ve dini bir takım olayları açıklarken bu olaylar ı yaratan veya onlarla ilgili olan ş ahısların birbirine yakın söyleni şteki —örne ğin. Ordu— 1967 VII .

çürük ağaç da iyi meyve vermez. islamiyet'i 1 . İyi ağaç kötü meyve vermez. Fakat iç yüzden kap ıcı kurtlardır. Bu sebepten hemen her devirde faaliyette bulunan yalanc ı peygamberler hakkında semavi kitaplarda baz ı ayetler yer almıştır. yeni din bir yandan bütün bir bölgeyi.. bir yandan da bu yalanc ı ve köksüz rakipleriyle u ğraşmak mecburiyetinde kalmıştır. bu yeni din için büyük bur tehlike te şkil etmekten geri kalmamış . ya mevcut monoteist dinin taraftarlar ı= gecikmeyen reaksiyonları veya devlet otoritesinin i şe müdahelesi üzerine. onlar size koyun kıhğında gelirler." Incil Matta VII. güçlükler içinde kazanmak. "Allah' ın indirdiği gibi ben de indirece ğim" `diyenden daha zalim kim olabilir ?. fakat çürük a ğaç kötü meyve verir. kısa zamanda kendileriyle birlikte yaymaya çal ış tıkları sahte din de yok olmu ştur.: "Yalanc ı peygamberlerden sak ımn. böyle yalancı peygamberlerin meydana çıkmaları ise. 93: "Allah'a iftira eden veya kendisine bir şey vahyedilmediği halde "Bana vahyolundu". İyi meyve vermiyen her a ğaç kesilir ve ateş e atılır. her gerçek peygamberin ya ş adığıdevirde onu taklid eden bir kaç menfaat veya ş öhret dü şkünü insanın da peygamberlik iddias ında bulunduğunu görmek zor de ğildir. İşte Islâmiyet'in yay ılma ve yerle şmesi sıralarında Arabistan'ın çeşitli bölgelerinde ortaya ç ıkmış olan sahte peygamberler.. 15-20. onları meyvelerinden tanıyacaksınız.I." Monoteist yüksek bir dinin iyice yerle şmiş bulunduğu bir bölgede faaliyette bulunan böyle sahte peygamberler.. GIRIŞ Dinler tarihi ara ştırılırken. Öyleyse. Onları meyvelerinden tamyacaks ınız İnsanlar dikenlerden üzüm yahut deve dikenlerinden incir toplarlar mi? her iyi a ğaç iyi meyve verir. cahil halk kütleleri aras ında bir zaman için kendilerine taraftar bulmakta ve zararl ı faaliyetlerini genişletmekte güçlük çekmemi şlerse de. Kur'an VI.. Monoteist yüksek bir dinin henüz yerleşmekte oldu ğu bir bölgede.

Paris 1945. Mahomet. I. ötedenberi peygamber oldu ğunu iddia ederek ortaya at ılanlardan hangilerinin hakiki ve hangilerinin sahte oldu ğunu tesbit edecek bir k ıstastan da mahrâm bulunuldu ğunu itiraf etmek mecburiyetindeyiz. nihayet (Hristiyaların inancına göre) hayat ını feda etmiş . Musa dinin ve Roma devletinin hâkim bulunduğu Flistin'e gönderilmi ş bulunan Hazreti İsa da bu her iki devlete kar şı dinini yaymak mücadelesinde çe şitli iş kencelere katlanmış . o zaman ancak sübjektif olarak. l'Essence du Prophetisme. Bununla beraber. Bu itibarla hakiki peygamberli ğin kıstaslarından sayabilece ğimiz "Peygamberli ğe seçilmiş olduğuna inanmak" ve davası uğrunda hiçbir ş eyi fedadan çekinmemek gibi sübjektif bir esas ın yanında. insanlığı yükseltmek. 51. öt.ileride de bahsedece ğimiz büyük güçlüklerle kar şı karşıya bırakmışlardır. Tanr ımn emirlerini kütleler aras ında yaymak hususunda hiçbir korku hissetmemi ş . islamiyet'in yayılma ve yerle şmesi s ırasında peygamberlik iddiasiyle ortaya ç ıkmış bulunan kimselerin peygamberliklerinin sahteli ğini göstermek için biz de yukar ıda kısaca aç ıklamış bulunuduğumuz iki kıstası ve bilhassa bunlardan ikincisini kullanaca ğız. Mukaddime. 102 v. Andro Neher. Ibn Hald6n. Buna kar şılık sahte peygamberler içinde davalar ı uğrunda hayatlar ını feda edenler ç ıkmış sa da bunların eserleri kısa bir zamanda bütün izleriyle kaybolmakta gecikmemi ş tir. fakat kurmu ş olduğu din yaş amıştır. Bu konuda şimdiye kadar birçok fikirler ileriye sürülmü ş olmakla beraber kesin bir k ıstas elde etmek mümkün olmam ıştır. üstelik kendisine putperestler taraf ından reva görülen her türlü kötü muameleye tahammül etmek ve kar şı koymak hususunda gereken insan üstü kudreti kolayca gösterebilmi ş . kendisinin peygamber oldu ğuna ve Tanrıdan vahiyler ald ığına bütün varlığı ile inanan ve bu vahiylerle vaazda bulundu ğu kütlelerin ahlaki. E ğer gene de bir kıstas tesbit etmek istersek. davası uğrunda her zaman hayat ını tehlikelere maruz b ırakmaktan bile çekinmemi ştir. hukuki durumlarını yükseltme ğe çalış arak bunda muvaffak olan. S. fikirleri büyük kütleleri hakimiyeti alt ına alan ve esrlerinin izleri hiçbir suretle silinip kaldırılması mümkün olmıyan kimseler hakiki peygamberdir i Gerçekten de Hazret-i Muhammed resfillü ğe seçildikten sonra. sa vie et sa doetrine. do ğru yola sevketmek ve bu yoldaki çal ışmalarının semere ve izleri yüzyıllarca kuvvetinden kaybetmiyerek devam etmi ş olmak gibi objektif bir esas daha. S. ve Tor Andrae. Peygamberlik iddias ıyla ortaya ç ıktıkları görülen kimselerden yalnız İ slam dini ve devleti bakımından kısa bir zaman için de olsa büyük 1 Bu hususta daha geni ş bilgi için bk. sosyal. S. Paris 1955. bütün kalbiyle inandığı bu dava u ğrunda hayatını bile fedadan çekinmeyen ve kendisi öldükten sonra dahi eseri ya şıyan. 241-260 2 . önemli bir yer• almaktad ır.

ne de iddialar ı açıkça belli olmayan. daha sonra da ş ahıslanmn tarihçesini yapmayı ve doktrinleri hakk ında bilgi vermeyi faydal ı bulduk.bir tehlike te şkil etmiş olan Esved. daha çok fırsat kollayıcı. Ayrıca incelememizin dayand ığı kaynaklar ve etüdler hakk ında da küçük bir tenkidi bölümü baş a eklemeyi yerinde bulduk. Konuyu da ğıtmamak için baz ı kaynaklarda peygamberlik iddia ettikleri ileri sürülen. Secah ve Müseylim e'yi bu inelememize konu olarak seçmi ş bulunuyoruz. âsi kimseleri bu çalışmamn dışmda bırakmış bulunuyoruz. İncelememizde ilk defa sahte peygamberlerin ortaya çıkış sebeplerini genel olarak ele almayı ve sonra her birinin ortaya çıkış lanndaki özel sebepleri göstermeyi. mesela Lakit bin Malik gibi ne prensipleri . 3 . Tuleyha.

yalnız muhtelif rivâyetler tarihteki eski nakilci metodun bir sonucu olarak. Bu durum kar şısında bu rivayetlerden hangisinin hakikate en uygun veya en yak ın olduğunu arayıp bulmak oldukça güç. Kaynaklar: Bibliyografyada vermi ş olduğumuz kaynaklardan İ bni Hi ş am. konumuzla yak ından ilgili " Ri d d e" meselesi hakk ında bilgi veren mandut sayıda hususi kaynaklar da mevcuttur. vak'aların sebep ve neticeleri üzerinde de durulmam ış . Bunlardan V ak ı drnin K it ab ür -Ridde'sinin biricik yazma nüshas ı Hindistan' da Bankipore'dad ır ve henüz yayınlanmamıştır. İ bni Sa'd. Böylece bizim için en önemli dayana ğı teşkil eden bu kitaplarda bazen ayn ı olayların başka başka şekillerde anlatıldığı. ve edebi tarih mahiyetinde olan kitaplar ında. Bu husssta bilgi ihtiva eden kitap veya makaleleri üç gruba ay ırarak incelemek mümkündür: 1.II. BİBLİYOGRAFYAYA GENEL B İR BAKIŞ Hazreti Muhammed'in hayat ının sonuna do ğru veya vefat ından hemen sonra ortaya ç ıkmış olup İslâmiyet'in bu en kritik devrinde. 3. hatta aynı mesele hakkında tamamiyle birbirine z ıt rivâyetlerin nakledildi ği görülmektedir. 1. ortaya çıkış sebepleri. konumuzla ilgili hususlar toplu bir ş ekilde incelenmed ıği gibi. 2. Taberi Ebu'l-Fereç gibi müelliflerin tarih.— Kaynak eserler. Bu itibarla bu kitaptan 4 .— Etüd mahiyetindeki eserler. dini ve siyasi faaliyetleri ve bunlar ın İslam tarihindeki yerleri toplu olarak hiçbir eserde henüz incelenmi ş de ğildir. Buhari. hatta bazen imkans ız olmuştur. Belli bir devrin olaylar ını nakleden kaynak mahiyetindeki bu ana kitaplar yanında. Belazüri. arka arkaya sıralanmakla yetinilmi ştir.— Seyahatnameler. yeni din için manevi bakımdan olmasa bile siyasi bal ımdan büyük bir tehlike te şkil etmi ş olan dört sahte peygamber'in hayatlar ı. hadis.

Hicri 237'de ölmü ş bulunan Vesime'nin Kit ab ür-Ridcle'sine gelince. Bununla beraber. İslam Ansiklopedisindeki Müseylime maddesini yazmak için de Franz B uhl'ün nas ıl olup da bu seyahatnameden faydalanmış olduklarına ş aşmamak mümkün de ğildir. görüp i şitttiklerine bir hayli hayal mahsulü ilâveler yaptığım ispat etmektedir.. 1903 S. 2. JRAS. 1862 . Böyle seyahatnameler mevcut olsayd ı. Ancak P algr av e bu seyahetnamesinde bir yandan bize Yemame'de Mü seylime hakkında beslenen hürmet hisleri ve ona ait hât ıralar üzerinde bilgiler verirken.1863" adl ı seyahetnamesidir. Bu kitap konumuzla ilgili birçok de ğerli bilgiyi ihtiva etmektedir. o da yaln ız Müseylime ve Secah'dan bahsetmektedir. bunlar ı yabancı orientalistler tarafından yazılmış olanlar ve Müslüman müellifler tarafindn yaz ılanlar 5 . ana kaynakların birço ğunda diğer rivâyetler yan ında V âk ı drnin konumuzla ilgili rivâyetleri de yer alm ış bulunmaktad ır. P algr ave' ın "une annee de voyage dans l'Arabie Centrale. Bu da V. 484'deki yazısı için Mar goliouth'un. kendisinin bu iki sahte peygamberin ş ahısları hakkında hiç bir fikri olmadığını. Böylce bu kitap. bu sahte peygamberlerden Arabistan' ın ilgili bölgelerinde baz ı izlerin mevcut olup olmadığını ve oralarda hala bunlara ait hatıralarm muhafaza edilip edilmedi ğini öğrenmek belki münmkün olurdu. bir yandan da Yemen'le hiçbir ilgisi olmayan S e c all'ı Yemen'den getirmek ve hattâMüseylim e' ıain ölümünden sonra S ec â h'ın döktüğü göz ya şlarının şiddeti hakkında bilgi vermekle. sosyolojisine ve İ slami âdetlere derin vukufu bulunan kimseler taraf ın dan Arabistan'ın sahte peygamberlerin ç ıkmış oldukları bölgelerinde yaptıkkları seyahatlerde gördüklerini ve i şittiklerimi tarafs ız bir şekilde bize bildirecek olan seyahetnameler ne yaz ık ki mevcut de ğildir. Seyahetnameler: Konumuzla ilgili meseleleri aydınlatmak bakımından İslam tarihine. içindeki büyük yanlışlara ve hayal mahsulü romanesk tasvislere ra ğmen.faydalanmak imkâmndan mahrum kald ık. 3. Arabistan'da seyahat etmi ş olan kimselerin yazm ış oldukları seyahatnameler içinde yaln ız bir tanesi. G. Etüd mahiyetindeki eserler: Etüd mahiyetindeki eserlere gelince. ara ştırmalarımıza müspet bir tesir yapmaktan uzak kalm ıştır. Bu eser Alman orientalistlerinden Höhnerb ach taraf ından İ bni Hacer el-Askalanrnin İ sabe'sinden çıkartılarak 1951 yılında yayınlanmıştır.

Bununla beraber Ridde dolasy ısıyla da olsa konumuzla ilgili meselelere en çok yer tahsis eden müellif gene Caetani olmu ştur. bilhassa Cahiliyye Devri ve islâmiyet'in ilk zamanları hakkında yapmış olduğu incelemelerle büyük bir ş öhret kazanmış olan ve Caetani'nin de kendisinden çok istifade etti ği Alman orientalisti Wellhausen'da da ayn ı gayretlerin mevcut oldu ğu maalesef görülmektedir. IX. not ile IX. Bununla beraber orientalistler aras ında mümkün oldu ğu kadar objektif kalmayı başarmış olanlar da yok de ğildir.gayretini güttükleri ve baz ı peşin hükümlerden hareket ettikleri görülmektedir.. Mesela Skizzen und Vorarbeiten S. fakat ikinci bölümünün tamamen sonradan uydurulmu ş bulunduğunu hiçbir müsbet delile dayanmaks ı zın iddia etmekte. onlar ı H azret. sayfas ında 3. Taberi'nin Müseylime hakkında kaydetti ği "Rebi'a'nın yalancısı" sözünü kabile nefretinden dolay ı. 773 de 6 .i Muhammed'in seviyesine çıkarmak veya Hazret-i Muhammed'i küçümsiyerek onların seviyesine indirmek. S. Annal of the early Caliphate'da. sayfas ındaki 1 no. Bu da Arabistan'da her ikisi de nüfuzi cismani ve ruhaniye göz dikmi ş iki peygamberin ve iki dinin mevcudiyetinden ibarettir. no.. 18'de Wellhaus en. Höhnerb ach'da sahte peygamberler bak ımından. e.diye ikiye ayırmak mümkündür. halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmektedir (bk. VIII. g. Binaenaleyh bu iki din yan yana yaşıyamazlardı" (Caetani. Mesela Muir. Yabancı orientalistler tarafından yazılmış olan eser ve makalelerde sahte peygamberlere temas edildi ği zaman. Wellh aus en ve C a e t ani'nin fikirlerini tekrarlamaktan uzakla şmamıştır. sahte peygamber Müseylime'den bahsederken ". Müseylime'ye edilmi ş bir iftira kabul etmekte ve bunu göstermek için ileri sürdü ğü delil ise pek zayıf kalmaktadır. 27) dernekle Hazret-i Muhammed'i Müseylime'nin seviyesine indirmek istemiştir. Gene böyle bir gayretle Caetani. Vesime'nin Kit ab ür-Ridde'sine de ğerli bir giriş yazmış olan Dr. yalanc ı peygamber Müseylime'den bahsederken. cildin 289. 280). bunların ya sahte peygamberleri mühimsiyerek. İslam tarihi. JRAS 1903' S. Caetani'den daha önce. as ıl kaynak olan S eyf'i bırakarak. a. notlar da okunacak olursa bu iddiam ızın yerinde oldu ğu açıkça görülür. İ bni H aldân'a dayanan bir rivayetin birinci bölümünün Seyf tarafından teyid edildi ği için doğru olduğunu. Charles Lyall.. Ayr ıca gene VI. S. bu yüzden muhaddisler İ slâmiyet ile Müseylime aras ındaki nizam hakiki sebebini meydana vurmu şlardır.. Halbuki bizzat yayınladığı bu kitapta bu fikirleri çürütecek birçok deliller mevcuttur. Mesela konumuzla ilgili meselere en çok temas etmi ş olan Caetani. cildin 303.

Müslüman müellifler tarafından yazılmış olan kitap ve makalelerde ise. 7 . Paris 1945 de oldu ğu gibi. Mohamet sa vie et sa doctrine.yazmış olduğ u Hanif ve Müslim kelimelerinin etimolojisi ile ilgili makalelerde. bu konu sahte peygamberlere kar şı duyulan nefretten dolay ı. ya hiç yer almamakta veya gayet k ısa geçilmektedir. Tor Andrae.

Arabistan'da putperestlik islâmiyetin çıkışı sırasında Arapların genel olarak dini putperestlik idi. ba şını tıraş ettirip onu ziyaret ederdi. ayrıca Hristiyanlığın Yaldibilik ve Nestûrilik ş ekli de burada kendine taraftar bulabilmiştir. YALANCI PEYGAMBERLER İN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLERI Islâmiyette ilk Yalancı Peygamberlerin ortaya ç ıkışlarının muhtelif sebepleri vard ır. Kurey ş kabilesinin putu idi. Oman. Yemen. bu memleketlerdeki dinlerin sınır bölgelerinden Yanmadamn içerisine do ğru sızıntı hâlinde girdiği gerçek bir olaydır. Fakat bundan da daha önemli olan H ac er-i E s ve d 8 . Fakat ticaret yollar ının âdeta kav ş ak noktası ve bir yıllık panayır yeri olan Mekke ve etrafı Hicaz'da bu dinlerden hiç biri yerle şmemiştir. Bu cümleden olarakBahreyn. kuzeyden ise Mezopotamya ve Suriye bölgelerine kom şu olduğu için. A. Orada ecdad ın yaptığı putlar. Kızıldeniz ve Basra Körfezi vas ıtasiyle Habe şistan'a ve İran'a. Fakat Yarımada. ISLAMIYETIN ÇIKI Ş I SIRASINDA ARAB İ STAN'DA DINI DURUM Islâmiyetin çıkşı sırasında Arap yarımadasımn içinde bulunduğu dini durumun. Kureyşli Araplar'ın kutsal tanıdığı ve taptığı putların sayısı ise üçyüz altmışı bulmakta idi.III. Bundan ötürü Yar ımadamn o zamanki dini durumunu incelemek gerekir. Sava ş a gidecek olan bir kimse. Bunları aş ağıdaki şekilde tasnif ve izah etme ği faydah bulduk: 1. Kâbe'nin içini süslemektedir. Mûsevîlik sayılabilece ği gibi. yalancı peygamberlerin ortaya at ılmasında oldukça büyük bir tesiri olmu ştur. Kâbe'nin en önemli putu Hub el. Hristiyanl ı k. Necran bölgelerin de Mectisilik.

R eb i a kabilesinin R ı da'. Yüzy ılın ortalrında Arabistan'da putlara art ık eskisi gibi ra ğbet eden kalmam ıştı . B atn. Yemen'de H am d an denilen yerdeki halk at ' şeklinde bir mâbuda. Uzz a ve M en at'da böyle birer cin bulunur ve bunlar konu şurlardı . C. 1908 / 9. Çünkü Araplar'da as ıl birlik din yolu 2 Dozy.ı N a hl e ' d e ki kutsal yerlerinden biriydi ve bak ımı S ül e ym kabilesine aitti. Bu inançta Arabistan ikliminin ve co ğrafi durumunun tesirleri olsa gerektir. Araplar ta ş tan a ğaçtan yap ılmış tanrıların dünyayı ve kâinat ı idare edemiyecekleri inanc ına artık yarabilmişlerdi. 16. Araplar cinlere de inan ır. İst. Milâttan sonra VI. K elb ve T ayy kabilelerininki arslan şeklindeydi. Yar ımadanın başka ba şka yerlerinde yüz kadar tap ınak daha vard ı ve onların da etrafı tavaf edilir. Bunlar ın da Kâbe gibi kayyumları ve hâcibleri bulunurdu. S akif kabilesinin T âircle L ât . Gene bu a ğ aç ve ta şlardan baz ı sesler i şitildiğinden onlara kehanet atfedilirdi Mselâ L ât. bunlara hediyeler sunulurdu. ku ş şekillerinde tasvir edilmişti Meselâ Mekke yakınındaki H üz ey1 kabilesinin putu kadın ş eklinde. kurbanlar kesip kanlar ını bu putların üstlerine sürüyorlar idiyseler de. bunları Allah'ın kızları sayarlardı . Bunlar ekseriya bir ta şın veya a ğacın içini mesken tuttukları ndan. S. kurbanlar kesilir. amaçları gerçekle şmeyince onlara küfretmekten de geri kalm ıyorlardı .vardı. o a ğaç veya ta ş a ibadet edilirdi. Bazı kabilelerde mâbudlar insan. gene Kurey şlilerin Mekke dışında. Himy eri]. E vs ve H azre c'lilerin Men at adında bir mâbudları vardı ki. Kâbe her nekadar putperest Araplar' ın müştereken kutsal tan ıdığı bir yer olmu ş sa da bundan gayri. Her ne kadar ba şları darda kalınca gene onlara müracaat ediyor. arslan. Hattâ Beni H a nif e'nin uzun yıllar boyunca tapt ığı putu bir kıtlık sırasında yemiş olması . k ıtlık olursa ondan ya ğmur ya ğdırmasım isterlerdi. Himyeriler'in San'a' da Risâm ad ında birer tapınakları mevcuttu. er ise Kerkenez ku şuna taparlard ı . Cinler hayır ve ş er i şledikleri için onlara hürmet ve ibadet gerekirdi. Tarih-i islâmiyet. I. Bu cümleden olarak Uz z a tap ınağı . Araplar'ın tanrılarına ba ğlılıklarımn ne derece gevş ediğini gösterme ğe yarayacak bir örnek te şkil etmektedir. Tanrılara olan ba ğ böyle zapflay ınca.. Bununla beraber Kâbe daima en üstün yeri alır ve Araplar buran ın Hazreti İ brahim'in mescidi oldu ğunu tasdik ederlerdi. at. 9 . kabile üyeleri aras ındaki bağın da zapflıyaca ğı akla gelmemelidir. bu bir kayaydı ve kurbanlar ının kanlarım onun üzerine sürerler. Bu işi tapınaklardaki kâhinlerin idare ettikleini tahmin etmek güç de ğildir 2.

Putun adına. S. 220. onun do ğrudan doğruya adını söylemez "Rabbi" veya "Rabbenâ" (=efendim veya efendimiz) diye onu anardı . Yüzyıllarda artık kudretin as ıl sahibi ve tanrıların üstünde sayılan bir Allah 'ın mevcudiyetine inamld ığı kitabelerden ve şürlerden anla şılmaktadır. S. her tarafta bir olan. hem de kolayca kabul etmeleri bunu gösterir 5. Mesela S a k tfl e r'de el. Araplar kainat ı kuran. Böylce din kabile mensubiyetini kaybedip adeta tevhidi bir mahiyet almaya ba şlamış bulunuyordu. düzenleyen bir tanr ımn varlığına hükmetmişler3 Wellhausen. Kur'andaki • ji 411 L‘. genel bir kavram meydana getirmi şti. fakat kendi tanr ısını kastediyordu. Çünkü zamanla tanr ı ile.L at. Reste arabischen Heidentums. Bu ş öyle olmuştu: Kabileler veya kabilelerin bir kısmı mecburi olarak yerlerini terkettikleri zaman. 217 . kütle halinde islamiyeti kabul etmeleri. bazen şiirlerin ~alan aras ında rastlamrsa da bu. Sonunda tanr ıya nispetle amlan kabileler bo ş yere bu adları taşıdılar. Rabb'in müennesi idi. Reste arabischen Heidentums.yik. Mesela VI. Bazan " İlahi" de denirdi. Yüzyılda bir kabilenin ba ş ka başka kolları.218. 5 Wellhausen. yeni gelenler kendi tanr ılarına terketmemekle beraber. çok kere. ve VII. islamiyet do ğmadan biraz evvel. İşte bu misâller bize gösteriyor ki. 4 Wellhausen. adını taşıyan kabile aras ında gerçek bir ba ğ ispat edilemez olmu ştu. o putun ba ğlı bulunduğu tapınağın bahse konu te şkil etmesinden ileri gelmekte idi 4 Her kabilenin mensupları kendi tanrılarından bahsederken. gene akıldan evvel harekete geçmi ş . Bu yoldaki geli şme tanrıların birbirleiyle birle şmesine yardım etmiş ve böylece monoteizme müsait bir zemin haz ırlanmıştır 3 . Reste arabischen Heidentums. ayrı ayrı tanrılara tap ıyordu. Her kabile "Allah" diyor. Allah adına yemin edilme ğe başlanmıştır. 217. Zira bu devirde yemin edilirken putlar üzerine de ğil. her kabilenin say ılan genel bir Tanr ı fikrine geçişi temin etmiş oldu ve genelli ği. bakımından di ğer tanrılardan ayrılıp onlrın üstüne yükseldi. S.1 (XXXIX /3) yani "Biz onlara ancak bizi Tanrı'ya yaklaştırsınlar diye tapıyoruz" ayeti de bu fikri kuvvetle teyid etme ğe yeter bir delildir. Böylce çok kere oldu ğu gibi dil. 10 . 1 1. kan yolu ile kurulmuştu. Araplar'da putperestlik art ık samimi ve kalbi olmaktan çok uzakt ı . VI. yeni tap ına ğı ve tanrısını kabul ederler ve y ılda bir iki defa da eski tanr ılarına kurbanlar sunmak üzere eski yurtlar ına giderlerdi. bunlar ın putları ve tap ınakları eski yerinde kalırdı . Ancak böylece konu şma dilinde tam hâkimiyet elde eden "Allah" kelimesi.ile değil.

M. 68. Yüzyıldan sonra Arap yazarlar ı Harran Sâbiiler'inden s ık sık bahsetmektedirler 7 Bunlar e hris t anrye göre iki feylesof peygamberi .. Bu lâlâkaydi o dereceye varm ıştı ki. öteki yana ğını uzatacak kadar müsamahakâr yarad ılışta de ğillerdir.K ay s muallakas ında. Ancak bundan sonradır ki.. A.. v. 22. tarafından itibar görmemi şti. 17. diğeri ise aslında esaret hayat ı yaşıyan ve hâkim sınıfların zulmünden ümitsizliğe düş en kavimlere sab ır ve tahammülü tavsiye ediyordu. 6 Dozy. A. gururları zedelenen Araplar. 2) Harran Sâblileri. II. 103. İnitiation au Koran. tek tanr ılı dinler ötedenberi Yar ımadada bilinirdi Fakat İ sa ve Mûsa dinleri. ilk zamanlarda Hazret i Muhammed'in dinini yaymas ına Mekkeliler ses çıkarmadılar. Gene bu hoş görürlük sebebiyledir ki. S. Fakat onunla kendileri aras ında henüz bir münasebet kurulamam ıştı . 64) her hâlde bu Mandeenler olmal ıdır. Çünkü bu iki dinden biri tamamiyle milli idi.di. putlar ın ortadan kalkmas ıyla Mekke'nin iktisadi merkez olma durumunu kaybedece ğinden korkarak islâmiyet'e karşı cephe aldılar. Esasen Araplar ba şka dinlere kar şı pek lâkayt idiler. Gerçi.Kitab olarak üç yerde zikredilmi ş olan (S. Sâbiilik: Sâbiilik birbirinden farklı iki mezhebe ayr ılmıştı : 1) Mandeenler yahut Subb alar. a. Bir kabile içinde ayr ı ayrı dini inanca sahip kimselerin bulunmas ına. bilhassa sınır bölgelere. Paris 1951. putlara hiicuma ba şlayınca durum de ğişti. Arabistan'a sızmış olan yabancı dinler Arabistan'da hâkim olan putperestli ğin yanında komşu ülkelerden. . çe şitli yollar ve ş ekillerle. Birincisi Mezopotamya'da Musevilik ve Hristiyanl ık'la karışmış bir mezheptir. S. fakat o.. IV. Kâbe'nin direkleri üzerinde Meryem ve o ğlu Isâ'nın resimleri yer alıyor 6 öte yandan putperest olan birçok ş airler ve bu arada İ mru'ul . öt. Tarih-i İslâmiyet. İ kincisi daha çok eski Bâbil dininden müteessir olan ay ve yıldızları kutsal tanımış . 11 . o kabile üyeleri hiç ses ç ıkarmazlardı . 7 B.. öyle bir yana ğına tokat vuran kimseye. yolunu ş aşırmış seyyahlara me ş alelerle yol gösteren Hristiyan münzevilerini amyordu. V. Doktrinleri ve yeti ştirdiği alimlerin değeri bakımından enterasandır. hürriyetlerine son derece ba ğlı olan Araplar.. Encyclopödie de l' İslüm.) Sabii kelimesinin mânasi hakk ında bk. B. 62. Araplar. XXII. IV. S. ve Kru'anda üç kere geçen (II. putperestli ğe yakın bir mezheptir ve uzun zaman İslam hâkimiyeti alt ında devam etmi ştir. Kur'anda bile M6ssevilerle Hristiyanlar aras ında Ehl al . I. 19. bir tak ım yabancı dinler girmiş ve taraftarlar kazanm ış bulunuyordu. Draz. Carra de Vaux. Sahili maddesi.

. yanlış olarak onun hakkında arkada şları "Ömer ScIbii olmu ş" demişlerdi 9 İlk zamanlarda henüz islâmiyet anla şılmadan önce. S. 67. 23. büyüklü ğü kavranamaz ve ancak ruhlar vasitasiyle ona ula şılabilir. İst. hava ve su gibi unsurlar ise "analar" adını ta şımaktaydılar. S. Orfeus da bunlar ın peygamberlerinden say ılmaktadır. miiminler için ıhk bir süt kadar ho ş görünürken. Bu iki kitaba birden "Z en d. mukaddes. planını hazırlayan. yaradılmamış bir yaratıcıya inanmaktadırlar ki. dünyay ı yaratan ve onun nizamım. hayat veren tanr ıdır İkincisi " An gr am any u" (=Ehr imen) kötülük ve karanl ığı temsil eden tanrıdır. Meeasiliğin Av esta adlı din kitabına Pehlevi dilinde bir ş erh yazıldı . Bu tanrılardan birinin adi " Ahu r am a z d a" ( Hürmü z) d ır. 205. III. Müslümaıdar'a bu adın verilmesi. Dinler tarihine giri ş. Iyiler yeni ve iyi bir dünyaya ulaş acaklardır ". Bir gün bu iki tanr ı arasındaki sava şta. ilahi büyüklükten al ıp aş ağıdaki alçak varl ıklara indirirler. . islâmiyet'in yayıldığı zamana kadar oralarda ya ş amıştır. Tarih-i din-i İslam. Bu iki kuvvetin yanında daha bir tak ım isimler yer almak8 Carra de Vaux.Av e st a" dendi ve Mecasiler'in mukaddes kitab ını teşkil etti. IV. buradaki Saloiî kelimesinin yukarda bahsetti ğimiz mânada kullanilmami ş olması daha muhtemeldir. Kurucusu Zerdü ş t Maveraünn ehr' de veya Harizm'de do ğmuş dinini gene bu bölgede yaym ıya devam etmi ştir.. Bu alçak varl ıklar' da ilk ba şlangıçtan olgunlaşmaya do ğru götürürler. 10 Annemarie Schimmel. 12 . 1955. Ahuramazda'nın üstünlük elde etmesiyle dünyan ın sonu gelmiş ve böylece Ahuramazda'nın saltanatı ebedi olarak kurulmu ş olacaktır. 9 Mahmut Esad. bu ruhlarm yâni yıldızların faaliyetleri. Ankara. Sabiili ğin Yarımadada taraftarlar bulmuş olduğunu ve hatta putperest Hicaz'da bile ad ını tanı ttığım bize göstermektedir. 1327 / 29. İşte yedi gezegen yıldız bu ruhlardan olup her birinin birer de tap ınağı vardır. Her ne kadr Arapçada "Seıbii" dinden sapmış manasına gelmekte ise de. O gün erimiş demirden ırmak. Sâbiler öyle inanırlardı ki. muhitlerini harekete getirmek ve böyle unsurlar ı ve fizik kainatı tesir altına almaktan ibaretti 8 Arap Yarımadasına da inmiş olan Sabiilik. Bu iki tanrı birbirleriyle aynı zamanda ikiz karde ştirler. günahkarları yakıp mahvedecektir. Bu peygamberler Set ve İ dris ile aynı olan Hermes ve Azimen'dir. Mecasiliğin bir adı da Z er dü ş tilik' dir.dinlerinin kurucusu olarak tan ımaktadırlar. kurtaran. S. bütün unsurları ihata eden. Ömer bin H at t a b Islamiyet'i kabul etti ği sırada. Bu yıldızlar Sabillerde bazen "babalar". Eneyelopedie de l' İslam. Sal3iiler esas ında hakim. Bu dinde iki büyük tanrı vardır: Bunlar birbirleriyle daimi bir ş ekilde çarpışmaktadırlar.. b. Bu ruhlar en büyük varlığın yanında ş efaatçidirler ve kudreti. o.

Bunlardan birincisi. umdeleri. efsaneleri ve ibadet ş ekilleri. 13 Tor Andrae. Madjus maddesi. Suriye ve İran'ın Hristiyan olmu ş bölgelerine giden ş arap tüccarlar ı sebep olmu şlardır. kâh sava ş ve istilâ ile Yarımadamn bazı bölgelerine yay ılmış . 15. Yarımadada Hristiyanl ık en büyük zaferini Necran ş ehrinde kaydetti. elde etmi ş bulunuyordu. Islâmiyetin yayıldığı sıralarda. Ayrıca Mûsevilik Bahreyn ve Oman'da da yerle şmeğe muvaffak olabilmi ştir. Bahreyn ve Yemen'de rastlamakta idi". S. Mûsevilik Arabistan'da baz ı önemli münbit yerleri eline geçirmi ş . Himyer. Musedlik: Musevilik herkesin malfımu en eski monoteist dinlerden olduğundan. Hayber. Milli bir din olmas ı onun başka ülkelerde geni ş kütleleri içine almas ına engel olmuştu. hazan da tanrılarm muhtelif sıfatlarını ifade etmekte oldukları anla şılmaktadır. bazı bölgelerinde ise. bu isimlerin yukarda adlar ı geçen tanr ılar kadar kuvet ve nüfuz sahibi olmaktan çok uzak bulunan ve hazan görevlendirilmi ş melekleri. 13 . 12 Wellhausen. bu dinin mahiyeti hakk ında kısa da olsa bilgi vermeğ i lüzumsuz buluyoruz. Bu yollardan Hristiyanlık kâh barış çıl bir ş ekilde. Hâris bin K â'b kabilelerinin bir k ısmı da bu dine dahil olmuşlar. Büchner. Bunlar Teym a.ta ise de. d. Yesrib. I. S. Kin âne . kuzeyden Suriye. ve Belâzûri tür. Hristiyanlığın Arabistan'a bar ış çıl bir ş ekilde sızmasına. Reste Arabischen Heidentums. Paris 1956. 128 / 9. S. buralarda kuvvet ve nüfuza sahip olabilmi şti Böylce Arabistan' ın kuzey batısındaki vahalar ı. e. ter. Burada sadece islâmiyet'in zuhuru s ırasında Museviliğin Arabistan'da nerelere kadar yay ıldı:gam bildirmekle yetineceğiz. F. les origines de Pislüm et le Christianisme. hatta Yemen hükümeti bir ara devletin resmi dini olarak Müsevili ği kabule kadar gitmiştir. S.. bu dinin mensuplerma daha çok Oman. salih Phemion adlı bir ş ahıstır. Hristiyanlık: Hristiyanlık Arabistan'a iki ana yoldan girme ğe muvaffak olmu ştu. komşu bulundu ğu memleketler içinde en ziyade Arap Yarımadasında taraftar bulabildi Çünkü İ brahim'in R abb i'ne karşı Beni Ismail'in hürmeti büyüktü. 102. Encylopedie de 'Islam. belki de daha Yemen'e yerle şmeden önce. Esir olarak oraya sat ıldığı sırada dini vaızlanyla Necran halkını Hristiyanlaştırma ğa muvaffak olmu ştur ". III. 230. Hristiyan esirler ve bilhassa Arabistan'dan Habe şistan'a. Fedek vahalar ıdır 12 .. Esirlerin bu yolda faaliyetlerine paralel olarak Yar ımadanm en uzak kö şelerine kadar giden ş arap tüccarlar ı da bu dinin yayılmasında 11 V. inanmıyan Araplar tarafından ö ğrenilmiş ti. İ ddiaya göre bu dini oraya götüren. ikincisi güneyden Habe şistan'clan Kızıldeniz vasıtasiyle Yemen'e ula ş an yoldur. Müsâ dini.

öt. C. Ayrıca Himy e rle r. 12 v. hristiyanla şmışlardı . Beste arabischen Heidentums. Paris 1931. Hristiyanlığın bu ş ekilde barış çıl bir yolla Arabistan'a girmesine karşılık. 15 Gaudefroy . S. hükümdarlann ın putperest ve bedevi kalmas ına ra ğmen. imparator taraftan demektir. burada Ku zaa. 14 . T aglib kabilelerinin bir kısmını ve B ahr eyn . Cez eml er ve Esed kabilelerinde Hristiyan topluluklar ı= bulundu ğunu ve B asra Körfezinin güney kıyılarında ise be ş piskoposluğun mevcut oldu ğunu ö ğreniyoruz 17 . . pek hayali kabul ettikleri çarm ıha gerilmiş bir tanrı u ğruna kolay kolay terke yana ş amadıklan da bir gerçektir. S. Kuzey bölgesine gelince. Ayrıca Arap Yarımadasından dış arıya giden tüccarlar. Ancak. Bundan başka Wellhausen. 771. 16 Wellhausen. JRAS. Hristiyanl ığı sathi bir şekilde de olsa kabul etmi ş . Hir e'deki L â hmi sülâleleri. fakat ne bütün güney Arabistan' ı ne de bu bölgede halkın ço ğunluğunu kendine ba ğlıyan bir kilise kurulamam ıştır. 1903. Hazret-i Muhammed zamamn da T ayy hattâ T e mi m ve R eb a kabilelerinin aras ına kısmen de olsa Hristiyanlığın girdiğini iddia etmektedir 16 .C en d el bölgesi sakinleri.Demombynes et Platonov. Esasen bunlar sınırdaki kabileler gibi Arâmi tesirlere fazlaca maruz da de ğillerdi. Gene Arapçayı yazı dili olarak kullanan Anb arl ı İ b adiler de Hristiyan olmu ş lardı ". Ta glib kabileleri D um et ül . yk.büyük rol oynamışlardır. Sonra İranlıların Habe şileri koğup laâkimiyeti ellerine geçirmeleri üzerine de aynı dinin Nest ısı ri mezhebi burada te şvik görmüş . Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanr ı kavramının teşekkülü ve Haniflik Hazret-i Muhammed'den evvel Mekke . melik. 230. S. Bu s ınır ülkelerinin kaplarından Yarımadanın içerlerine do ğru yayılan Hristiyanlık T anuh. 17 Charles Lyall. Taif ve Medine'de bazı insanların putperestlikle tatmin olunmay ıp yeni bir din aramaya 14 Imparator Mareianus iradesine uygun olarak 451 tarihli Halkedon konsilinin iman kaidelerini kabul etmi ş olanlara bilhassa Mısır'daki Monophisit Kıptiler alay olsun diye bu adı takmışlardır Çünkü Melkit. Le monde Musulman et Byzantin jusqu'aux Croisades. 54. v. atalar ının tavukları putlan. S. diğer taraftan Habe şilerin Yemen'i istilas ı üzerine bu dinin Melkit mezhebi 14 Yarımadanın güneybatısında bazı yerlere iyice yerle şmiştir. F âr ân halkından bazı toplulukları da içine alıyordu. gittikleri yerlerde Hristiyanlığın başka ba şka mezhepleri ile temasa geçerek bu din hakkındaki çe şitli bilgilerini arttırmak fırsat ve imkanlannı buluyorlardı . geleneklerine sad ık müşriklerin din hususundaki geniş müsamahalarına ra ğmen (bk.

kâh puta tapan.:2. Mahomet sa vie et sa doctrine. 67'de "Hazret-i Muhammed ilk olarak kendini terketmek emrini ald ı" demektedir. Ubeydullah bin Cah ş .. bunu bulmak ümidi ile de Tevrat ve 'nein incelediklerini Islam kaynakları bize haber vermektedirler. S. l A9 la. el I 4::14 }. Musa'ya görünen Cebrail oldu ğunu ve onun Peygamberli ğini ilk müjdeleyen ş ahıstır. Osman bin Huveyris. Bu me şhur Hanifler'den dördü. Mus a ve İ sa dinlerine karşı belki sempati duymu şlarsa bile. hidayet bulur sunuz. vA (si l„. 19 Tor Andrea. 19111 3 CAS. Hazreti Hadice'nin amcas ı oğludurlar.:. kâh Hristiyan zahidi olduğu iddialarını münakaş a ediyor ve Margoliouth'un bu kelimeye her yerde "Müslüman" mana= vermekte oldu ğunu ayrıca Hazreti Muhammed'in Musevilik ve Hristiyanl ığı reddeden. 15 ..deki hay ır biz Hanif olan İbrahim dinine gireriz. Mohomet sa vie et sa doctrine. Bunlardan en me şhurları şunlardır: Varaka bin Nevfel. Varaka. onları kabul etmemişlerdi. S. J9 I. Hanif ad ı verilen bu arayıcılar. Varaka bin 18 Frants Buhl. 108'de vermektedir. Bunlar kendilerinin atas ı ve K âb e'nin kurucusu addettikleri Hazreti İbrahim'in dinini araştırıyor ve bu dini ihya edecek yeni bir peygamberin gelmesini bekliyorlard ı . bilinen her ş eyin üstünde olup ona ş erik ko şulamıyaca ğına. Paris 1945.. Zeyd bin Amr bin Nevfel. Kelimenin etimolojisi hakkında en inanılır ve güzel bilgiyi Tor Andrae. onun do ğmamış ve do ğurmamış olduğuna. Peygamberimizden önce ve onun ya ş adığı yıllarda. Yahudi veya Hristiyan olunuz. Bunlar sadece tek tanrıya inanıyorlar ve bu tanr ının görünen. Umeyye bin Ebi Salt. onun bütün mahlükat ı yarattığına iman ediyorard ı. Encylopedie de 'Islam' ın Hanif maddesinde Hanif kelimesinin manasm ın De Goeje ve Wellhausen gibi orientalistler taraf ından. Kus bin Sâide. do ğruya meyleden kimse demektir. gene A l-i İ mran süresinin 95.başladıklarını. İslam da zaten insanın kendisini ilahi yola terketmesi demektir 19 .zira İbrahim müşriklerden değil idi". âyetinde. âyetinde İbrahim milletinin hanefi olduğu ve İbrahim'in putperest olmad ığı bildirilmektedir. sade bir dine sahip olan kimseleri i ş aret için Hanif kelimesini kulland ığını kaydediyor. Hazreti Muhamme d'e görünen mele ğin. B ak ar a süresinin 136. Kelime olarak Hanif". El-'A ş a bin Kays. Kur'an'da "Hanif" ad ı birkaç yerde geçmekte ve bunlara Müslim de denmektedir. Bunlardan Varaka bin Nevfel ile Osman bin Huveyris. Fakat aralar ında bir birlik ve mü şterek bir ibadet ş ekli mevcut de ğildi. H âlid bin Sinan.4- 17( ıni "Onlar dediler ki.. adları ve iddiaları belli Hanifler ya ş amışlardır.

Zeyd bin Amr. Bu yüzden Hazreti Muhammed Resül oldu ğunu ilân edince memnun olmad ı ve İslâmiyet'i kabul etmedi. fakat bunlardan hiç birini kabul etmemi şti... a. kuvvetli bir ş air olan Ume yy e bin E bi Salt ise şiirleriyle Hanifli ğin prensiplerini çok güzel ifade etmi ştir. Hanifler'in putperestlikten ne kadar uzak oldu ğunu bize göstermektedir. Ubeydullah bin C a h ş bir gün. 16 . putların karışmasına. Böylece Araplar tek tanr ılı bir dini telkin ede20 Mahmut Esat. bazı bölgelerde ise hüsni kabul görmese bile Araplar tarafından nasıl tanındığını ifadeye çalıştık. Ya Allah sen benim mâlikimsin.. sonunda da bir tek Tanr ı anlamının doğmasına vesile olmuştu.. Kendisi Müs a ve İ sa dinlerini incelemi ş . O'mutlak hâkimdir. mahsfılleri yetiştiren ve yeniden tohum husille getiren kimdir? Ya Rabb senin adını takdis ettiğim gibi günahlarım ın affını da temenni ederim. beni ve evlâtlar ım ı mesut k ıl". kâh tesirli şiirler söyliyerek putperestli ği küçümseyip hakiki dini arıyarak.. e. dünyay ı aydı nlatan güneş kimindir. Senden ba şka bir mâbud tanımam. Gene yukarda.Nevfel. fakat bu peygamberli ğin kedisine nasip olaca ğını umuyordu. Sağ olduğum müddetçe Cenab. Ya Rabb beni rahmetine nâil et. onun şiirleri âdeta mü'min bir Müslüman ın a ğzından çıkmış gibidir: ".. Osman bin Huveyris.. Bununla beraber. onlarda art ık tahammül edilmez bir nefret uyandırır ve aralar ında Hanif dinini. Hanif adı verilen ve as ıl Tanrıyı arayan bu insanlar çok say ıda olup bütün Arabistan'da tek tanr ılı bir dini havanın te ş ekkülüne sebep olmuşlardır. 525. Araplar' ın putlara karşı olan ba ğlarımn daha da gev ş emesine vesile oluyorlardı . Mahmud Esad Efendinin. Ayr ıca. Netice Yukarıda söylediğimiz gibi uzun yıllar boyunca sürüp giden bedevilik. g. D. ne O'na yakın sayılabilecek bir mâbud vardır. Musa ve İsa dinlerinin Yarımadanm bazı bölgelerinde nasıl yerle ştiğini. İ bni İ sh ak'dan aldığı bu rivayet. Putlara gösterilen bu sayg ı. ümidim sendedir. O. Yerde otlar ı bitiren. Cenab-ı Hakk' dan bir şey gizleyemezsin. Mekke halkının her yıl kurban kesti ği ve dilekler dilediği bir puta. II. Ona sorsunlar ki sabahleyin doğup. İbrahim'in ş eriatım aramak üzere ayrı ayrı yörelere seyahat etmek karar ını verirler 20 . o yıl da nasıl merasim yap ıldığını bir kenara çekilip seyrederler.ı Hakka hamd-ü send etmekten ve O'nu yüceltmekten geri durmam. S. Ey insan fenalıkltan kaç ın. bir âhır zaman Peygamberinin gelece ğini söylemişti.. Şimdi ise Hanifler Arabistan' ı dolaş arak kâh veciz nutuklar (Kus bin Saide'nin nutku gibi).. ne O'nun üstünde bir Allah.

Muhammed'in hastalanması ve ölümü üzerine. Hz. islâmiyet'in bu devri için o kadar önemli olmu ştur ki. Islam tarihinde çe şitli sebeplerle meydana gelmi ş olan Ridde "Islâm'dan dönmek.Ridde'si bunların en önemli örneklerini te şkil eder.11. Islâmiyet'in yükled. fikirlerini kabule haz ır dini bir atmosfer içinde buluvermişlerdi. Islam dinini reddetmek" anlam ına gelmektedir. yıllarda cereyan eden isyan ve irtidatlar ı canlandırabilmek için husus' kitaplar vücuda getirme ğe mecbur kalm ışlardır. Tarihte sahte peygamberler ad ıyla anılan kimselerin ortaya çıkma senepleri aras ında "Ridde" olaylarım da saymak gerekir. Arap yarımadasının çe şitli bölgelerine yayılmış bulunan y Islam dini. B. yıllarında dini ve hukuki bakımdan henüz pek yeni bir te ş ekkül olan Islam devletini büyük sars ıntılara mâruz bırakan Ridde olayı en eski Islam kaynaklarında oldukça geni ş bir yer iş gal etmektedir. İşte bu suretle bir taraftan Yemen ve Yemame'de. Ridde. Hz. Muhammed'in dini ve idari nüfuzunun gün geçtikçe artt ığını gördüler. Vakıdrnin biricik nüshas ı Bankipore'da bulunan Kitab al-Ridde'si ile Vesime'nin İbni Hacer tarafından İsabe'ye alınan Kitab al . Muhammed'in hayat ında Arap yarımadasında İslâm diııiııin yayılışı: Ridde'nin sebeplerini gösterebilmek için önce islâmiyet'in Arap yarımadasında hangi kabileler tarafından kabul edilmiş olduğnu belirtmek gerekmektedir: Hudeybiye bar ış andlaşmasmdan sonra bütün Ya=adada ya şıyan Araplar. Hz. Muhammed'in tan ıttığı tek ve her ş eye kâdir olan yüce Tanr ıya ibadeti terketmemekle beraber islam dininin gerektirdi ği zekâttan muaf tutulmak istemi şlerdi. RİDDE A. Esasen bu s ırada putlara olan ba ğlıhğın zayıflamış olmasından ve Yarımadamn tek tanrılı yüksek bir dini kabule hazır bir durumda da bulunmasından dolayı Hz. 2. bazı tarihçiler sadece 10 . bazı kabileler ise Hz. di ğer taraftan Esed ve Temim kabileleri aras ında peygamnerlik iddias ında bulunan bazı insanlar kendilerini. Muhammed'in tek- 17 . ve 11. gene bu bölgelerin ço ğunda yaş ayan Araplar tarafından reddedilmiş . Riddenin tarifi: Hicret'in 10.iği mali mükellefiyetlerden kurtulmak isteyenlerde eski putlara dönme temayülü artm ış .cek bir peygamberi kolayca kabale haz ır hale gelmiş bulunuyorlardı.

Ter. Oman'dan. 12. 18 . S. 10. S. Muhammed dört yüz kişi ile birlikte Hâlid bin Velid'i Necran'da ya şıyan Benu al-Hâris bin Kciablara gönderip onlar ı islam'a davet etmesini. 820. emniyete ve selâmete kavu ş ursunuz. y ılında Medine. puta tapan Benu al . Türkçe.. Necid'den. Ridde'nin islâmiyet için en tehlikeli örneklerini vermeden önce. VII.Evvel ay ında Hz. 22 Mektubun metnini İ bni Hisaşm'da gören Caetani. Bk. Hadramavt'tan birçok Müslüman olmu ş kabileler. Peygamber'e ş öyle bir mektup yazd ı : "Ey Tanrı Elçisi. Hicret'in 10. Mektup Taberi'de aynen mevcuttur. I. eski kitabi dinlere ba ğlı veya. S.liflerini ulaştıran elçilerin müsait kar şılanmaları ve bu arada islamiyet'in bu kabileler tarafından kabul edilip onun icap ve mükellefiyetlerinin derhal yerine getirilmesi kolayca mümkün oldu. Muhammed bunlarla görü ştü ve içlerinden Yezid Bin Husayn' ı reis tâyin etti. 2. Hicretin 10. 119. diye ilön ettirdim. kabul etmezlerse silah kullanmas ını emretti. Bu arada da Hz. ter. Hz. Belka'dan. Peygamber de Halid'e.. Halid. y ılının Rebi' al . Hâlid beraberinde Benu al-Haris bin Kaablar ın ileri gelenlerinden bir toplulukla Medine'ye döndü. böylece Hz. yılda Arap yar ımadasındaki islâmla ş ma hareketine k ısa bir göz atmak gerekmektedir. II.. C. Caetani. dini ve siyasi bağlılıklarını bildirme ğe memur temsilcilerini en kısa bir zamanda Medine'ye gönderdiler.Harisleri Müslümanlığa girme ğe ikna etti ve yeni dinin prensiplerini onlara ö ğretebilmek için de Necran'da iki ay kalma ğa mecbur oldu. Bk.Wiris bin Kâab'ları n illerine geldikten sonra. Necran'a dönecekleri 21 Heinz-MI. emrettiğin gibi onları üç gün İslâmiyet'e çağı rdım. Muhammed'in Veda Hacc ına hazırlandığı tarihlerde art ık Arap Yar ımadasmin her bölgesinde Medine hükümetine dinen ve siyaseten ba ğlı birçok kabileler bulundu ğu gibi. C. Hamdü senadan sonra ben Benu al . Etrafa süvariler göndererek Müslüman olunuz. Yemame'den. Sabiilik gibi kitabi muamelesi görmüş din saliklerinin cizye vererek Müslüman himayesini elde etmi ş toplulukları da vardı 21 . Türkçe. sana esenlikler dilerim ve sana hak mâbud olan Tanrıy ı överim. Yemen'den. Arabistan' ın dört buca ğından gelen ve çe şitli kabilelerin ihtida haberlerini getiren heyetlerle dolup ta ştı . Mect"silik. Ben onlara Tanr ı'nın emirlerini öğreterek ve yasak etti ği işlerden onları meneyliyerek aralarında yaşıyorum " dedi. İbni ishak'm verdi ği bu bilgiyi itimada ş ayan bulmamaktad ır. artık Medine'ye dönmesini ve Benu al-Haris bin Kaab'lardan bir heyeti misafir olarak beraberinde getirmesini emreder mahiyette bir cevap gönderdi ". Bahreyn'de''. Onlar benimle savaşmadan Müslüman oldular. Bu mektubu alan Hz.

ancak ezberlerinde oldu ğu kadarını söylemek suretiyle yapmad ıklarını. II. S. insanlara hayra müjdelemesini. Hz. C. Buhari. bu hadiselere zerre kadar önem vermedi ğini iddia etmesid ir. nazil olmuş ayetlerin yazılı nushalarım da beraber götürdüklerini ispat eder. Çünkü Tanrı kendisinden sak ınan ve hayr ve iyiliklerde bulunanlarla birliktedir. Fakat bizim için mühim olan cihet yukar ıya aldığımız. İbni İshak'a dayanan bir rivayet. Tanrı Elçisi ona. bize Amr binHazm al . Ans. kötülüklerden menetmesini emreder. Tanrı Elçisi ona bütün işlerinde Tanrı'dan sakınarak hareket etmesini emretti. 100i. Caetani. 23 Taberi. Temiz olm ıyanların Kur'ana el sürmelerinin yasak oldu ğunu emreden cümledir. 26) de kabul etmekte fakat haberin do ğruluğu hususunda her ikisi de şüphelerini açıklamaktadırlar. Bu nokta üzerinde ısrarla durmam ızın sebebi. Esved'in isyan ım önlemek için bütün gücüyle çalışmıştır. Zira böylece peygamberin mümessillerinin Yar ımadada islamiyeti ö ğretmek ve yaymak üzere gittikleri zaman bunu. Kur'an hakk ındaki kayıtlar. S. ana kaynak olan Belazari. Ahaliye leh ve aleyhlerinde olan emir ve hükümleri anlatsın ' 23. Caetani'nin a şikar olan bir yığın tarihi vesika krşısında" Yemen'in Müslüman olmad ığını ..vakitte adet olan hediyeleri da ğıttı . "Bis ınillâhirrahmanirrahim. İbni Sa'd tarafından teyid edilmektedir. tam bir istiklal içinde bulunudu ğunu. Bunun önemini Caetani ve Frants Buhl (is. C. 824. Muhammed. orada Esved'in isyan ı başlayınca da Peygamber'in. VIII.. 2. Hz. ter. ey müminler and ve anlaşmalarının yerine getiriniz bu. Tanrı Elçisi Muhammed'in Yemen'e gönderdi ği Amr bin al-Hazm için yazd ığı mektuptur. Kuran tarihi bakımından çok de ğerli bir haberi ihtiva etti ğini göstermektedir. Mektup şu yoldadır:. Kur'an'ı n ve İslam dininin kaidelerini öğretmesini.. S. Temiz olmıyan kimseler Kur'anı ellerine almasınlar. 19 . Taberi. Muhammed tarafından yazılmış bir talimat mektubunun.Ansari'ye Hz. Mektup bundan sonra daha bir hayli uzar. Amr orada dini tavsiyelerde bulunup zekât mallar ını toplayacakt ı . Elçiler yurtlarına döndükten sonra. Peygamberin elçilerine yazd ığı ve yukarıya aldığımız mektuplar ile onlardan gelen cevaplar. S. 36). Hz. Muhammed onlara Ensar' ın Benu Neceâr kolundan Amr bin al-Hazm' ı ö ğretmen ve maliye memuru olarak gönderdi. Tanrı nasıl emrettiyse hak ve hukuka o şekilde riayet ile iş görmesini. Şu halde Caetani'nin bu yoldaki iddialar ı doğru olamaz (VII. Türkçe.

HEMDANLAR'ın islamiyet'i kabul ettikleri haberi ise. hasmâtne de ğil dostâne duygular taşıyınız" dedi. Hz. ba ş larında Ali bin Ebi Talib'in bulunduğu ve tahminen 300 ki şiden meydana gelmiş bir sefer heyeti haz ırlandı. Muhammed'in Yemen'i islamh ğa kazanmak hususundaki gayretleri bitmemi ştir. EZD kabilesinden 10 ki şinin başında bulunan Sarrad bin Abdullah al-Ezdi gene aynı yılda Müslüman olmuş ve kendisi gibi islamiyet'i kabul etmiş bulunan Ezd'lerin ba şına geçerek Cereş şehrini ku ş atmıştı . Kuş atma uzun sürmü ş . Sarrad. 831). Yemen'de oturmakta olan Mecüsiler'in de Medine'ye tâbi bir durumda yaş adıkları gene Belazûri'de ayn ı sayfadaki şu kayıttan anla şılmaktad ır: "Peygamber Hecer ve Yemen Mecusilerinin olgunluk ça ğına gelenlerinden adam ba şına bir dinar vergi alınmasını emretmiştir". islamiyet'i kabul ettirdi. Cere ş ve Tebale ş ehirlerine ba ş eğdirmiş ve oraları islamlığa kazandırmışlardır. 2. 20 . Hemdanlar'a selâm ımdır sözünü tekrarlamas ına sebep olmuştur (Tab. yahudilikten döndürülemez". 10. Peygamber Veda Hacc ına çıkmadan önce Muaz bin Cebel ile Ebu Musa'al . Yemenin daha çok k ıyı bölgelerine..KAYS delegeleri de bu yıl Peygamberi ziyaret ettiler ve içlerinde Hristiyan dinine girmi ş olanlar bile islamiyet'i kabul ettiler. iyilikler yapmaz. Aş'ari. Zebid ve diğer kollarını islamiyet'e davet için. Muhammed'in secdeye kapan ıp Allah'a şükretmesine ve Hemdanlar'a selam ımdır. S. Birçok kollara ayr ılan Benu al .Hâris bin Kâ'blar'a mektuplar ve elçiler yoll ıyarak. ABD al . Ter. mümkün olamam ıştır. Kâab alAhbar da bu yıl ihtida etmiştir. sonunda Müslümanlar üstün gelerek. yılın Ramazan ayında büyük Mezhic kabilesinin Yemen'de oturan Ans. 830) Mezhicler derhal islamiyet'i kabul ettiler. Ter. Muaz bin Cebel ise yukarı bölgelerine memur edilmi şlardi. Murad. II. nüfus ba şına bir dinar veya bunun kar şılığı dokuma bez alınır. Bunu Belazisırrde gördü ğümüz Muaz bin Cebel'in şu mektubundan kolayca anlamaktayız: "Ya ğmur suyu ile yahut akar sularla sulanan topraklar ın mahsulünden onda biri.Hz. II. 2. birdenbire islamlığa kazanmak pek tâbiidir ki. Ali sava ş arak. Yahudi Haham ı. Bir rivâyete göre. Taberrye göre ise (Tab. Ca'fi. Yahudi. kimine amanname verip kiminin baz ı sulak arazideki haklar ını tanıyarak ümit etti ği müsbet sonucu elde etmiştir.. suni şekilde sular akıtmak suretiyle sulanan yerlerden bunun yar ısı alınır. Olgunluk ça ğına gelenlerden. S.Aş'arryi islamiyet'i yaymalar ı için Yemen'e yolladı ve kendilerine talimat verirken "herşeyi kolayla ştırınız. Sa'd al-A şire. Böylece yaln ız Müslümanların ve Yahudilerin de ğil. fenalık değil. Fakat Yemen gibi verimli ve geni ş bir bölgede yaşıyan pek çe şitli boy ve soydaki insanların hepsini. zorlaştırmayınız.

Leyden basısı. Muradla r'a gelince. islâmiyet'i kabul etti. mükâfat olarak. Muhammed de onu. O da bu emri derhal yerine getirmi ştir. Bundan ba şka önemli bir kabile olan Kindele r'den de E ş'as bin Kays seksen kişilik bir temsilci toplulu ğu ile Medine'ye gelmişti Kinde Araplarının saçları pek dikkatli taranmış .. Sadefle r'in elçileri de ayn ı şekilde Medine'yi ziyaret edip aldıkları hediye gümüşlerle memleketlerine döndüler. islamiyet'e girece ği yolunda bir cevap yolladı . Arabistan'ın adeta zahire anbari durumunda olan ve Hicaz' ın doğusuna düşen Yemâme bölgesinde büyük REB İA kabilesinin bir kolu olan Hanife kabilesine gelince. S. -yılda ba şkanları olan Hevze bin Ali'nin Iran yoluyla gelen Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemeldir. Bundan sonra. Tabakat. ş ayet kendisine bir pay verilecek olursa. Gene 10. Halbuki gene Hanife kabilesinin mühim bir kısmına hükmeden Sümame bin Usal... Muhammed bu pek süslü giyimi be ğenmedi. Hanife kabilesinden 10 ki şilik bir heyet Medine'ye geldi içlerinde bulunan Müseylime de aynı ş ekilde ortaklık peşinde koş muş .7 .Aralarında bulunan Amr bin Cârud kendi kavmi dinden döndü ğü zaman bile Müslüman kaldı 24. maiyetindeki 150 ki şi ile birlikte Hz. 25 İbni Sa'd. Türkçe tere. Salit bin Amr al-Amiri eliyle bir mektup yollad ığı zaman o Peygamber'e. maceralı bir şekilde de olsa önceden islamiyet'e girmi ş ve bu uğurda Yemame'de sonradan islam' ı terkedenlerle bir hayli u ğraşmıştır 25. gözleri de sürmelen. Muradlar. İşte islâmiyet bu geçimsizlikten bir hayli istifade etti. V. Muhammed'e ba ğlılığını bildirme ğe geldi. müttefiklerinden olan Kindeler'in emrinden ayrılıp Medine'ye geldi. yılda B ecilele r'den Cerir bin Abdullah Becili. gönderece ği valinin bir Habe şli bile olsa. Ferve bin Müseyk al . Peygamber ona.. C. Hz.mişti. Peygamber onlara söyledi ği nutukta. bunlar ın 7. I. Z e b i d l e r'in. Elçiler islamiyet'i kabul ettikten sonra Peygamberin emriyle süslü elbiselerini ç:karmaya mecbur oldular (Tab. Meşlahları renkli ve altın pullarla işlenmişti. ona itaat etmeleri lüzûmundan bahcetmiş ve döndükleri zaman Zu'l-Hulâsa putunu yıkması için Cerir bin Abdullah'a emir vermiştir. Hepsi kelime-i ş ahadet getirdiler. 1739). S. Peygamber'den kendisine bir menfaat temin edemeyince Peygamberlik iddiasına koyulmayı en uygun bir yol zannetmi şti. 2. S. II. kendisinin ş air ve hatip oldu ğunu. 936 .Muradi. Haz. 21 . 24 Taberi. 401. Mezhicler ve Zebidler üzerine kendi temsilcisi tâyin etti. bunlarla Hemdanlar aras ında büyük bir geçimsizlik vardı .

yılda Fars ülkesinin bir parças ı gibi telâkki edenler vardı. Peygamber zamanında orada Farslar'ın valisi Münzir bin Sâva idi. Buraya kadar 10. küçük baz ı kabilelerin islâmiyet'e nas ıl girmiş olduklarını. yıldan önce islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan E s e d 1 e r'e Peygamber mektup yazarak Esedler'in. Peygamber T ay yla r' ın da sefaret heyetlerini kabul etmi ş ve onların kollarından olan bütün kabilelere mektuplar yazm ıştır. mümkün oldu ğu kadar seçme ğe çalıştık." Mecusilerle Yahudiler islamiyet'e yana şmadan cizyeyi ödeme ği kabul ettiler (Belâzari. Gene İbni Sa' d'dan aldığımız bilgiye göre H a d r am a v t büyüklerine Hz. Islam ın inceliklerini ö ğrenmek isteyince. hurmalığınızın mahsülünden onda birini. Şimdi Yanmada'ınn Bahreyn gibi bazı bölgelerinin 10. Hz. Muhammed öldü ğü zaman islâmiyet.r.y ıkılıcaktır. çocuklarınızı Medisi yapmaz iseniz. yıldan önce nas ıl olup da islâmiyet'e dahil olduklarına iş aret eden kısa misâller vererek. Öyleki. Peygamber buran ın büyüklerine islâmiyet'i veya cizye verme ği kabul etmelerini bildiren bir mektup yazd ı Ora halkından ata tapanlar ın bir kısm ı ve başkanları Müslüman oldular. 130). Ancak ate şgedeler Tanrı ve Elçisinin emriyle .amalarmı arazilerine girmemelerini ihtar etti. Hz. y ılda Islâmlaşmış büyük. Ancak İslâmiyet'i kabul etmez iseniz sizden cizye al ınacaktır.Kayslarla Bekr bin Vâil ve Temim Araplarından birçokları yaş ardı . Mecusi. Peygamber'in Bahreyn halkına ş öyle bir mektup yazd ığı görülür: "Tanrıyı ululadıktan sonra. Hz.Hz. bir yığın karışık haberler aras ından. yâni Ezdler' den olan halk. Bahreyn'i 8. Tayylar Islâmiyet'i büyük bir ço ğunlukla kabul etmi şlerdi. Hz. Yahudi ve Hristiyan olan ahalisi ise al-Ala bin al-Hadrami ile barış yaptı. Peygamber mektuplar yazm ıştır. Sekizinci Hicret yıhnda Müslüman olan Oman halkı. yar ımada'da yeni semavi dini tammamış veya bundan haberdar olmamış bir kö şenin kalmadığını ispat etmek mecburiyetindeyiz. 10. I. S. Tayylar' ın sularına saldırm. 22 . ter. ekinlerinizden yirmide birini verir. İbni Abbas' ın rivayetine bak ılırsa. siz andlasmada anılan sartlarla emniyet içindesiniz. Muhammed onlara Amr bin al-As' ı yolladı. siz namaz kılar zekat verir Tanrı ve Elçisine kalbden inan ı. Bunlar aras ında da Islamiyet'in kabul edildi ği yazılmış olan bir beyitten anla şılmaktadır. âdeta henüz Hicaz bölgesinin s ımrlarım aş amamıştı iddiasında bulunan müste şriklere bu iddialarında haklı olmadıkları cevabını verebilelim. Orada Abd al. Hz.

Yukarıda da söyledi ğimiz gibi. topluluklar veya bazı kabilelerin ileri gelen ş ahsiyetleri vard ı . C. 23 .. Sonunda Müslümanların üstünlü ğünü kabul eden Temimler islamiyet'i kabul ederek memleketlerine döndüler 27 . Kays bin isim ve başkalarından müte ş ekkil bir heyeti Hz. 1710 .do ğu bölgesine gelince. Muhammed'in bunlara yazd ığı mektubun metni çok enteresandır. ölümüne sebep olan hastalığa yakalandı . Arap Yarımadasının kuzey bölgesinde oturan ve Hristiyan Bizans ile en yakın teması bulunan G a s s a 11111 a r'dan da 10. arap.. Tam bu sırada Peygamber. S. 11. el . Taber ı Leyden bas ısı. Hristiyanlar ve Yahudiler fırsattan istifade ederek islamiyet'i yeni kabul etmi ş olan kabile mensuplarını dinden dönme ğe 26 İbni Sa'd'a dayanarak Caetani. Peygamber'e yollad ı. al Zibrikan Bin Bedr. (fazla bilgi edinmek için bk. Temim kabilesinin hatiplerinden Utârid bin Hacib'e Sâbit bin Kays ile Peygamberin me şhur ş airi Hassan bin Sabit cevap verdi. VII. Arabistan' ın hemen her buca ğında dinen ve siyaseten Hz. Hz. hukuken Medine hakimiyetini tanımak mecburiyetinde kalm ıştır. Böy lece Necran' ın Hristiyan halkı da dinen olmasa bile. S.. Muhammed'e ba ğlı kabileler. kuzeyden.Necran' ın Hristiyan halkından da bir heyet gelip Hz. yılın Muharrem ayında Ş am üzerine yürümek maksad ıyla seferberlik ilan etti ve ordunun ba şkomutanlığına azatlı kölesinin o ğlu olan Usame bin Zeyd'i tâyin etti. Kuzey . Nu'aym bin Zeyd. Muhammed Muharrem ve Safer aylar ını Medine'de sâkin bir şekilde geçirdi. yılında Utârit bin Hacib. De Goeje bask ısı. Önce meziyet ve fazilet yolunda bir yar ışma yapıldı . . Mezopotamya'dan Bahreyn'e do ğru uzanan topraklara yay ılmış bulunan büyük T emim kabilesi Hicretin 9. 46. 1740). Riddenin sebebleri Veda Haccmdan yorgun ve zay ıf düşmüş bir halde dönen Hz. C. y ılda bir elçilik heyetinin geldi ği Vakıdi tarafından zikredilmi ştir 26 Gelen heyetin geri döndüğü zaman Islamlığı yaymayı baş arıp baş aramadığı hakkında kesin bir vesikaya malik de ğiliz. I. Mekke fethinde Hz. S. 27 Taberi. Muhammed ile cizye vererek dinlerinde serbest kalmak ş artı ile bir andla şma yaptılar. Bu haber çarçabuk Arabistan' ın dört bucağına yayıldı .Akra' bin Habis ile Fezâre kabilesinden Uyeyne bin H ısn da bu gelen heyetin içine girmi şlerdi. I.Akra' bin Hâbis. Amr bin al .1.Ahtem. Peygamber ile birlikte haz ır bulunan el .

Böylece dinden dönen kabilelerin baz ılarının başında peygamberlik iddias ında bulunan bir tak ım âsi şefler görüyoruz ki. ince planlar düşündüler. Beni Âmirlerin hepsi vsr. zekât ve cizyenin ve binnetice siyasi ve askeri nüfuzun topland ığı bir ba şkent haline gelmişti. Yarımadamn en akla gelmez kö ş eleri. Muhammed gibi görünmenin en iyi çare olaca ğı kanaatine ula ştılar. Esasen Arap yar ımadasmın büyük bir kısmının iktisadi ve siyasi bak ımdan Medine hükhmetine ba ğlanmış bulunmas ı bazı kabile ileri gelenlerinin haset ve k ıskançlığını uyandırmıştı. muvaffak olmak için Hz. Bu hareket Medine hükümeti tarafından isyan sayıldı . elçiler.teşvik ettiler. 24 . 4) Kabile asabiyetinden dolay ı Kurey ş hakimiyeti altına girmek istenmemesi. Benu Bekr bin Vailler. Yarımadanın dört buca ğına oradan emirler veriliyor. E şca'ların bir kısmı. 3) Halk ın zekât ve cizyeden muaf tutulmak istenmeleri. Kudaalar'dan baz ıları. Hanifeler. Oman Ezdler'inden Debalar. Gatafanlar. Kelbler. kendi ş ahsi menfaatlerine veya gene kabilelerinin korunmas ını temin tahsis etmek maksadiyle göndermediler. Bunlar topraklar ını Medine hükümetinin nüfuzundan s ıyırarak zekât ve sair adlarla toplanan vergileri. Imru'ul-Kayslar. Havazinler'in bir k ısmı. Medine artık zengin ganimet mallar ının. Peygamber Muhammed'in himayesine sığındıkları için komşu kabilelerin baskın korkusundan uzak olarak ya şıyorlardı . Zekvanlar. Arap. Riddenin Yayılması ve Önlenmesi Böylece Hazreti Muhammed'in son günlerinde ba şlamış olan Ridde Ebu bekr zamanında gittikçe yayg ın bir hal aldı ve Esedler. bunlar Islam tarihinin ilk devirlerinde ortaya ç ıkan ve bazıları sonradan iyi bir Müslüman olarak tan ınan yalancı peygamberlerdir. halkı isyana te şvik etmeleri. Bahreyn ahalisi. Yemen gibi Ebna. memurlar mü şküllerini hal etmek için gene oraya ko şuyorlardı . dinden döndüler. Tanrı Elçisiııin hastalanmas ı haberi bir takım kabile ş eflerinin siyasi gayelerini aç ığa vurmalarma fırsat verdi.Nemr bin Kas ıtlar. 2) Siyasi arzular ını tatmin etmek istiyenlerin çe şitli vasıtalara baş vurmaları. 5) Yeni dinin ibadet usullerinin ve mükellefiyetlerinin Yar ımada'da henüz tam manas ıyla kavranamam ış bulunması . Temimler. Süleymler'den baz ıları. Bazıları isyan etmeden önce. Arabistan' ı bir yangın gibi saran Ridde'nin ba şlıca sebeblerini ş öylece sıralıyabiliriz: 1) Peygamber'in hastalanmas ı ve ölümü. . Yahudi kabileleri ile mesktin ve çeşitli dini inançlara ba ğlı toplulukların yaş adığı bir bölgede bu haber daha büyük bir tepki unsuru haline geldi. Beni Hıfaflar. D. Beni Câriyeler.

Has'amlar. bazı Yemenliler. Muhammed'in emridir diye Suriye'ye yollad ı . Zebid kabilelerini de saymak gerekir. Maksad ı Usâme ordusunun dönmesini beklemekti. Sa'd bin Bekrler de sadık kaldılar. Zu'l Kassa savaşının Müslümanların baş arısı ile sonuçlandığını gören mütered.Sadık kalanlara gelince. Ayrıca Tayylar. Müzeyneler. Bekr art ık Usâme'yi bekleyemedi. Medine'de Müslümanlar ın sayısının az olduğunu düşünerek bir gece bask ımna hazırlandılar. bunu fırsat bilen mürtedler. Hadramavthlar. Cüşemler. Böylece Hâlid'in kuvvetleri yol aldıkça. Vsâme. Kâab ve Sakifler. yuvarlandıkça büyüyen bir ça ğa benzedi. Bunun üzerine Ebu Bekr dinden dönüp Tuleyha bin Huveylid'in etrafında toplanan Tayy. Tihame yakımndaki Havâzinler. Becileler. Ayrıca te şkil ettiği onbir birliğin komutanlrına da birbirinin aynı olan 25 . Peygamber'in emriyle Suriye seferine haz ırlanmış . fakat onun hstalığı bu seferin bir zaman için geri b ırakılmasını gerektirmişti.". Gene sadık kalanlar aras ında Bahreyn'de Abdülkayslardan bazıları. Bunlardan birisinde yalanc ı peygamber Tuleyha üzerine giden birlikti ki. İşte. Hüzeyller. vâlilere haberciler yollamak suretiyle bir müddet oyalama siyaseti takip etti. yâni Butah bölgesine hareket etmesi emrini de verdi. onlar da şunlardır: " İki Mescid (yâni Mekke ile Medine) aras ındaki kabilelerle Eslemler. Ebâ. Gıfarlar. Bu işi bitirip Medineye dönen Ebu Bekr art ık elçilerle oyalama politikas ını bir yana bırakıp onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı . İrtidad edenler Kurey şlilerle Ensar arsındaki nefretten istifade edeceklerini sanıyor. komutanlığına Hâlid bin Velid tâyin edilmişti. Yemen'de Kindeler. Cüheyneler. Esed ve Gatafan ve Kinanelerin bir kısmı üzerine yürüdü ve ileride Tuleyha bölümünde etrafl ıca görece ğimiz üzere Zul'Kassa ve el'Abrak sava şlarında bunları yendi. Kuzeyde bulunan Kelb ve Kuzaalar da dinden dönmü şlerdi. Ebu Bekr. Tuleyha'mn işini bitirdikten sonra Temimler'den olan Mâlik bin Nüveyre'ınn üzerine.ditler derhal İslâm ordusuna iltihak ettiler. Ebu Bekr Hâlifelik makam ına geçer geçmez yukarıda bahis konusu etti ğimiz irtidad ve isyanlara bakmadan Usâme'yi Hz. Fakat Abs ile Zübyan kabileleri acele olarak Medine üzerine yürüyünce. müşterek dü şman karşısında bu nefretin ortadan kalkaca ğını hiç hesaba katmıyorlardı Ebû Bekr isyan ve irtidad haberlerini ald ıkça. Cendel. Ebu Bekr hâlife olmadan önce. Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Müslümanlar ın Mescid'de hazır bulunmalarını emretmişti.

Hz. 1881.. Vedia ve Haris toplulu ğu üzerine. S. 65. Hz. 29 Tabri. Ay şe onu azad etmi şti. Hâlid bu haris kadını n devesinin bulunduğu yere bütün gücüyle hücum edip hatta Selma'n ın devesini vurana 100 deve ba ğışlayaca ğını vâdetmeseydi. Ümmii Zeml Selma binti Mâlik. Vsd al . Peygamber zamanında esir edilmi ş ve ganimet olarak Hz.Gabe. Süelymler ve Havâzinlerin Süelymler ile birlşmiş olanları üzerine. 2) İkrime bin Ebi Cehl. 8) Şurahbil bin Hasene de İkrime bin Ebi Cehl'in arks ından ona yardımcı olarak Yemame'ye yüriyecek. oras ı fethedilince birlikte Kudaalar üzerine gideceklerdi. Hz. Ay şe'ye verilmi şti. Tuleyha bin Huveylid ve Butah'daki Malik bin Nüveyre üzerine.. Selma'nın etrafına toplananlar sadece kendi Huab kabilesinin erkekleri de ğildi. 9) Tureyfe (Yahut Ma'n) bin Hâciz. - Hâlid . 7) Arfaca bin Hersume.Esir. 4) O sırada Yemen'den gelmi ş bulunan Hâlid bin Said bin al As' ı. - 5) Amr bin al As. Bu birlikler Böylece düzenlenmi şti: 1) Hâlid bin Velid. yalancı peygamber Esved al . III. Suriye yaylas ında bir yer olan Hamkateyn üzerine. Gamr denilen yerde toplanmış olan as sileri de da ğıttıktan sonra Ümmü Zeml'in isyân ve irtidadını ortadan kald ırdı . Müseylime üzerine. Deba ahâlisi üzerine.Ansi'nin Kays bin Makşuh ile birleş en adamlarını yenebilmesi için Yemen' deki Ebnaya yardımcı olarak gidecek sonra da şimdi kısmen mürtedlerin tarafını tutmaya başlıyan Hadramavt' ı istila edecekti. Şuradan buradan kaç ıp gelmiş olan maceraperestler de onun taraf ını tutmu şlardı . Peygamber ölüp kabileler isyan edince Ümmü Ktrfe'nın kızı Ümmü Zeml Selma binti IVIC ılik. 3) Muldıcir bin Ebi Umeyye. babas ı da Mâlik bin Huzeyfe bin Bedr'dir. 10) Siiveyd bin Mukarrin. Yemen'de Tilı ânıe'ye. 11) AM bin al Hadrami. sava ş belki de daha çok 28 İbn al . de Goeje bask ısı. Kudaalar.ve kendisinin emir ve tavsiyelerini ihtiva eden bir mektup verdi ". sonradan Huzeyfe ile birle şmek üzere - Mehre'ye. Bahreyn'e gidecekti ". S. anasının devesine binerek irtidad etmi ş ve isyancıların başına geçerek Halid'in ordusunu bir hayli yıpratmıştı . 6) Huzeyfe bin M ıhsan. 26 . Yemame'ye. I. Bıı Ümmü Zeml meşhur Ümmü K ırfe binti Rebi'a nın kızıdır.

Ama Hutam bu yardımı kesmemek için elinden geleni yaptı ve Müslümanları kuş attı. Çünkü bu ikisinin araları açıktı . Yolda Yemâme civarmdan geçerken Müslümanlara kat ılanlar oldu. türkçesi. Birinci koldan olup Muka'is ve Butün adlar ını taşıyan kabilelerin vâlisi olan.. oldukça önemli bir zayıat vermiş olmakla beraber. öt.Kays bin As ım bir müddet tereddüt içinde beklemi şti. 134. Biri diğerinin yapt ığım yapmak istemi yordu. Peygamber zaman ındaki andini yerine getirdi. S. Zekât develerini Ebu Bekr'e teslim etti. Bu sırada Hanzala kolundan Yerbu'larm başkanı bulunan Mâlik bin Nüveyre ile ayn ı koldan olan Mülikler'in başkanı Veki'bin Mâlik dinden dönmü şlerdi. 4) Ribablar.Kays'lar ise Hutam'a uymay ıp bilâkis Münzir bin Staıa'ya ve di ğer Müslümanlara yard ıma koşuyorlardı . III. sonunda pişman oldu. Ebu Bekr bu sırada al .. bu sefer de me şhur Ebu Hüreyre de bulunuyordu.. Abd al . daha önce geçirdi ği tereddütten pi şmanık duyarak al-'Alâ ile birlikte Bahreyn'lilere kar şı savaşmak üzere yola çıkmıştı ". C. Mürtedler 30 Belâziiıi. Meş hur Sumâme bin Usâl bunların başında gelmektedir. Orada ya şıyan Zra ve Sebabice'leri do ğru yoldan ş aşırttı .Hadrand'yi Mürtedlerle sava şmak üzere Bahreyn'e yolladı . Tarih al C.Alâ bin al-Hadrami tarafından kuş atılınca vergi malları ile birlikte onu karşıladı ve tereddüdünün sebeplerini açıkladı. Amr bin Temim ve Ribâb kabileleri İslâma sadık kalmışlardı. Zibrikan bin Bedr Hz. kendisi onun aksini yapacakt ı.ı uzayabilecekti. Al .. Al-Alâ. I.Alâ bin al . Fakat Kays bin As ım tereddüt geçirdi ğinden. Zehebi. S. Mezopotamya'dan Yemâme'ye kadar yay ılmış olan büyük Temim kabilesi dört esash kola ayr ılır: 1) S'ad bin Zeyd Menatlar. Ribâb. Kays bin 'Asım da bu yolculuk s ırasında topladığı zekât deve ve atlarım getirip al-'Alâ'ya teslim etmiş. öt. Dehna çölünün ortas ında bir gece yarısı develerin ürkerek kaçması askerin cesaretini fazlas ıyla kırdıysa da. ter. 184 v. Bahreyan'deki Ridde'nin önlenmesine gelince: Seyf yoluyla elde etti ğimiz haberlere bakılırsa 30 Bahreyn'de İslâmiyet'i kabul etmi ş bulunan bazı kabileler dinden dönmü şlerdi. Taberi. 359. Avf ve Ebnâ'mn vâlisi olan Zibrikan bin Bedr zekatı toplay ıp Ebu Bekr'e teslim ederse. 177 v. 3)) Hanzala. Bunların başında Kays bin Sa'lebe koluna mensub olan Hutam dinden döndükten sonra kendisine tabi bulunan Bekr bin Vâillerle birlikte harekete geçip Katif ve Hecer'e gitti. türk. S. 2 ) Amr bin Temim. fakat Halid askeri deltas ı sayesinde. C. III. 27 . S. I. 31 Taberi. Selma ve taraftarlar ını mağlup etti ve Selmayı'da harp meydanında katlettirdi. C. Hecer'e yakın bir yere kadar ilerledi. çölde gördükleri bir su onları yeniden hayata ba ğladı ..

Ayr ıca Halife kendi emirlerini Yemâme'de tutmıyan İkrime'ye. Ebu Bekr ona Ş eybanlar üzerine yürümesini emreden bir cevap yollad ı. Diğer bir kısmı ise Dârin'e geliyorlard ı Al-Alâ. Arkas ında bulunan kabileklerin hepsi Şehrit'in izinden gittiler. onunla birle şerek Musabbih kuvvetleri üzerine yürüdü. yahut memleketlerine dönmekten alakonuluyorlardı . oray ı zaptetti ve durumu Ebu Bekr'e bir mektupla bildirdi.Kays 'lardan kuvvetli bir yardım ekibi gelmeseydi. O. Ayrıca bütün Mehre'nin Medine'ye boyun e ğmesini sağlamış oldular. yıhnda Oman'da Ezd'lerin ba şında bulunan Lakit bin Mâlik al-Ezdi isyan etti. de Gaeje baskısı. Ebu Cehl 32 Taberi. Ebu Bekr Ezdler'den Arfece ile Himyerler'den Huzeyfe'yi yardıma memur etti. 1979. Oman ve Mehre'de Ridde'nin önlenmesine gelince : Hicretin 12. Taberi bu savaş da mürtedlerin 10 000 ki şi kaybettiklerini yazmakt adır 32 . İkrime. az kals ın. Müminler al . Naciye o ğulları ile Abd al . Kays bin Asım tarafından öldürüldü. Şehrit ile Musabbih'in araları açık olduğu için İkrime'nin i şi kolaylaştı .'A/Cı'mn komutası altında günlerce çarp ıştılar. Orada biri Şehrit'in diğeri Muharip o ğullarından Musabbih'in idaresinde toplanmış bulunan iki kuvvetle kar şılaştı . Bahreyn' de Müslüman olanların artık bir tecavüze maruz kalm ıyacaklarından emin olunca. Oman bölgesindeki mürtedlerin i şini bitirdikten sonra.Hutam'ın. ilk ça ğrışta İslâmı kabul etti. Bunlar Halife'den yard ım istediler. S. önce Şehrit'i Müslüman olmaya dâvet etti. Lakit bin Mâlik savaşta üstün gelecekti. MüslüManlar da kuvvetlerini artt ırmışlardı . 28 . sonunda yaralı Hutam. Debâ'dakinden daha şiddetli olan bir savaş sonunda mürtedler yenildiler. Lakit taraftarlarını çoğaltırken. Şeref bakımından üstünlük iddialarında bulunan ve bir rivâyete göre peygamberlik de iddia eden Lakit İslâmlar'dan Ceyfer ve Abbâd'ı dağlara sığınmak zorunda b ıraktı . Müslümanlar bir hayli esir ve ganimet elde ettiler. Kaçanlar. Dinden dönmüş olanlar sa ğa sola kaçışmak te şebbüsünde bulundukça. Önemli bir mevkii olan al-Gararesir edildiyse de sonunda affa nail oldu Ganimet malları İ slâmiyetin emretti ği üzere askerlere da ğıtıldı . Müslüman valiler al-'Alâ'dan ald ıkları emir üzerine bunlar ı yakalıyorlardı. İkrime bin kendi askerlerinin ba şında olduğu halde Mehre'ye gitti. Sonunda iki taraf Debâ'da karşılaştılar. Müslümanlığı kabul ediyorlar. askerleri ile Dârin üzerine yürüdü. Huzeyfe ve Arfece'ye yardım ettiği ve büyük bir ba ş arı kazandığı takdirde onu affedece ğini yazdı . L C.

kaçt ı. Bir kısmını deniz yoluyla Aden'den. San'a şehrini zaptetti.Deylemi ise bo ş durmadı Ukayl ile Ak'lerden aldığı yardımcı kuvvetlerle Kays' ın üzerine yürüdü. Medine'de bulunan iki esirden. amân andi bile almaya lüzum: görmeden Kays'dan ayr ılıp Müslüman karargâh' ına geldi. Ebna'dan olan Firaz al .Deylemryi vâli tâyin etmesi. Firuz al . Yemen'in idaresini kendi eline geçirebileceğini ümit etti. Buna ra ğmen. Kays bin Mak şuh al .Ebna mücadelesi idi.Muradi ise Esved'in şurada burada ba şı boş bir hâlde dola ş an süvarilerini kendisiyle birleşme ğe çağırdı . Muhacir bin Umeyye'nin kuvvetlerinin çoklu ğu karşısında kurtuluş u Müslümanlara teslim olmakta görerek. Onlar Kays bin Mak şuh al .Muradrnin bu teklifini kabul ettiler. vergileri kendi nam ına topladı . onun Cüşeyş al . bu mücadele ancak çok kısa bir zaman için önlenebildi.Deylemrnin de büyük gayretleri ile ortadan kald ırıldıktan sonra.Muradi sava şı kaybetti. San'a'ya girdikten sonra memleketi çapulculardan ve Esved'in artakalan süvarilerinden temizledi. Zira Yemen'in isyân ve irtidadında o da islâmlarla birlikte hareket etmi ş ve bir hâyli tehlikeleri göze almıştı . önce Dazaveyh'i öldürdü. Fakat evine dâvet etti ği diğer iki kişi bir tesadüf eseri olarak onun plânlarm ı ö ğrendiler ve Havlanlar' a sığınmak üzere kaçt ılar.Deylemi ise Ebu Bekr'in gönderdi ği elçi ve mektuplardan sonra Tihâme ahalisinden olan Tâhir bin Ebi HWe'llin idare ettiği kuvvetlerle. Yukarıda bahsedildiği üzere Yemen'in isyanı. İşte bu yüzden o da hileye ba ş vurarak Ebna'dan olan Dazaveyh. Ebu Bekr idam 29 .Deylemi ve Dazaveyh gibi hemşehrileriyle birlikte i ş görmesi. Ebna'yı üçe böldü. Kays ise bekledi ği mükâfatı elde edememişti. Firaz ve Cüşeyş'i öldürürse.Muradi de Müslümanlar'ın eline esir dü ştü.Bu arada Yemen'de de ikinci bir ridde vuku bulmu ştu: Halife Ebu Bekr âsi Esved'in öldürülmesinde büyük bir rolü olan Firûz'u Yemen'e vâli tâyin etmi şti. Kays bin Mak şuh al-Muradi. Firûz al . esasında bir Arap . Bir müddet sonra Kays'a uymuş olan Amr bin Ma'di Kerib.Muradi'yi son derece kıskandırdı . yâni Kays bin Makşuh al . Orada sükûnet ve düzeni yeniden kurdu. Muhacir bin Umeyye. bilhassa Dazaveyh'in katili olan Kays için. bir k ısmını karadan İran'a sevketmek istedi. ırkan Arap olan Kays bin Makşuh al . Az sonra Kays bin Mak şuh al . Asi Esved. Yemen ötedenberi oldu ğu üzere gene Ebna'mn hükmü alt ına verilmi ş . Kısa bir devre için i şler Kays bin Mak şuh'un ümit etti ği gibi cereyan etti. yâni Halife'nin Yemen'e memur etti ği kimseleri ortadan kald ırırsa. Her ikisi zincirlerle ba ğlanarak Medine'de Hâlifenin yanına gönderildiler. Ebu Bekr'in Yemen'e Firû z al . O. Arap Kays. Muhâeir bin Ümeyye komutasında Medine'den gönderilen bir ordunun yardımlarıyla takviye edilmi şti İki düşman San'a yak ınında çarp ıştılar.

Muhacir ile İkrime'nin Hadramavt'a kadar ilerlemeleri emrediliyordu. y ıllarında Arap kabilelerinin Ebu B ek r'e vergi verme ği reddetme manas ında anladıkları 34 Ridde tamamiyle siyasi ve iktisadi sebeplerden do ğmuştur.Ridda aus İbn Hağür's isâba. s. 'Amr bin Ma'di Kerib de ayn ı zamanda affedildi. Muhacir bin Umeyye. Nuceyr kalesinde esir edilenlerden Eş 'as bin Kays. Kindeler'in bozguna u ğramasından sonra. Muhacir bin Umeyye'nin gelmesini bekledi. bu cinayeti i şlememiş olduğunu. Peygamberin minberi önünde elli kere yemin etmek suretiyle teyid etti ği için affa nâil oldu. Wiesbaden 1951. Ziyad bin Lebid onlara karşı harekete geçmedi.. Bu emirler ise Hadramavt zekat ımn Kinde'de i Kinde'nin zekat ımn ise Hadramavt'ta da ğıtılması yolunda verilmişti. Ziyad bin Lebid halkı Peygamberin emirlerini eskiden oldu ğu gibi yerine getirme ğe davet etti. Halife Hz. 165. yaz ımıza başlarken de bildirmi ş oldu ğumuz gibi. ter. Hz. 10. Sonunda i ş Halife'ye havale edildi. İkrime bin Ebu Cehl. İkrime bin Ebu Cehl'den amân alarak Muhacir bin Ümeyye'nin kar şısına çıktı ve kendisiyle birlikte dokuz esire de amân taleb etti. Yukarda aç ıkladığımız sebeplerden de anla şılıyor ki. ilk İslam tarihçileri tarafından başlı başına bir kitap dolduracak kadar yer verilmi ştir.dinden dönüp dönmemek hususunda da tereddüt geçiriyorlard ı . • 34 Höhnerbach. • 30 . Ebu Bekr'e bir mektup yazdı . gelen cevapta.12. Ziyad bin Lebid ve daha ikinci derecede baz ı Müslüman komutanlarm yardımlarıyla kindeler'den ve Riyad'da bulunan 'Amr bin Muaviyye'lerden küfre sapanlar cezaland ırıldılar Hadramavtlular'dan pek az insan dinden dönenlere yard ımda bulunmuştur. San'a'ya gelince Hz. orientalistlerin Hicretin 11 . Muhammed'den sonra zekât ödeme vakti geldi ğinde. Hadramavtlular her zaman Ziyad bin Lebid'i korudular. türk. Ridde Kurey ş hükümetine kar şı 33 Belazüri. Watima's Kitâb ar . Muhacir bin Umeyye ise Yemen valili ğini Hadramavt vâlili ğine tercih etti ve Firilz ile birlikte Yemen'i idare etti. S.cezası verdi ise de o. Hadramavthlar Kinde'nin isteklerini yerine getirmediler. Ebu Bekr büyük bir mevki sahibi olan Eş 'as'ı affedip kendi kız karde şi ile onun evlenmesine müsaade etmi ştir ". Hadramavt hâdiselerine gelince: Bu s ırada Hadramavt valisi Ziyad bin Lebid idi. Muhacir bin Umeyye. Buraya kadar yazd ıklarımızla Ridde'nin ana çizgilerini göstermi ş ve bu arada en önemli Ridde olaylarım özetle ıniş bulunuyoruz. Oysa Arabistan'da Ridde'nin tarihine.

yoksa her yerde dinden ayr ılma demek de ğildi. sadece zekât vermek mükellefiyetinden de ğil. Ş airlerin bu yolda. gerek irticalen. politik ihtiras. kuvvetini kaybetmi ş . A Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık: Araplar'da kabileler aras ında ötedenberi rekabet eksik olmam ış tır. Hatta bunu. Ayaklanmaların Medine hükümetine yönelmiş bulunan nefreti. Hazreti Muhammed'in hükümetinin sonlarına do ğru. Baş a geçen mütenebbiler atr ık bir putun adına değil. yalancı peygamberlerin faaliyetlerine uygun bir bölge temin etmesi bakımından da büyük bir önem ta şımaktadır. 7. siyasi bir kuvvet olarak islâmiyet'in baz ı bölgelerde henüz kuvvetlenmemiş bulundu ğuna örnek te şkil etmektedir. sosyal ve siyasi durumun gizli sebeplerini ortaya ç ıkarmak bakımından ara ştırılması gereken bir konu olduğu gibi. Böylece Ridde bu devirdeki ruhi. Hazret-i Muhammed'in ölümü üzerine bu vergi âmilleri. buralarda Medine merkezi hükümetini temsil ederlerdi. zayıflamış bir halde zaman ımızda bile görmek mümkündür. Kureyş 'e vergi vermemek için ayaklananlar ın durumu ise. bize kadar gelehilmi ştir. gerek hazırlıklı olarak söyledikleri birçok şiirler. hem de yerli aristokrasiyi mürakebe ederek. VI.bir ayaklanmaydı . Skizzen und Vorarbeiten. kâhinlik yoluyla nüfuz kurmak da sayılabilir.. DI Ğ ER SEBEPLER Yalancı peygamberlerin ortaya ç ıkış sebepleri aras ında kabile rekabeti. S. Merkezden gönderilmi ş veya yerliler aras ından tâyin edilmiş bulunan bu vergi âmilleri hem vergileri toplar. 31 . Her 35 Wellhausen. hukuk ve din bak ımından aydınlatılmaları ve onlardan vergileri toplamalar ı için kabileler aras ına gönderdi ği zekât âmillerinin uyand ırmış oldukları hoş nutsuzluktan da do ğmaktaydı 35 . 3. siyasi kuvvet olarak da henüz iyice yerle ş ememişti. Yukarıdaki açıklamalardan da anla şılıyor ki. tıpkı Hazr et -i Muhammed gibi Allah'ın adına ortaya ç ıktıklarını iddia ediyorlardı . Yâni dini ödevlerine iyice al ış amamış olanların ayaklanmas ı din olarak İslâmiyet'in oralarda sathi olduğuna. e ğer islâmiyet'e sad ık kalan bir azınlığa sığınamadılarsa kaçmak mecburiyetinde kalmışlardı . kabile istiklaline ba ğlılık. islâmiyet din olarak baz ı bölgelerde henüz derinle ş ememiş .

Tanrı elçisi nerede?" diye sor dedikleri zaman o. onlar kendisine "Biz diyorduk sizde bir peygamber. onu Tanrı elçisi diye anamam" cevab ında bulundu. Uyeyne Gatafan'lara ş öyle demi ş "Esed kabilesi ile aramızdaki andlaşmayı yeniliyece ğiz.Mülük. Temim kabilesi nin. S. en zengin ve en kalabal ık kabilesi olduğu hakkında bir söylev verdi. o. Temimileri öğen birkaç beyitle bunu karşılamaya çalıştı : "Biz en asilleriz. III. doğunun en asil. Wellhausen yay ım.50. 32 . asaletine de dü şkünlük gösterirdi. bunların birleşmelerinin sebebi Cahiliyye devrinde aralar ında bir andla şmanm mevcut bulunmas ındandır. tür. çünkü müttefikinaizden olan bir peygambere uymak. 230'da Esed ve Gatafan kabileleri ile Tay kabilesinin baz ı boyları Tuleyha'nm etrafına toplandılar. halkın inançlarını ve Medine hükümetine dinen ba ğlı bulunmalarını kaale almadığını ifade etmesi bakımından önem ta şımaktadır. 148. onbir kadın ve otuz çocuk esir getirmi şti. Tarih ül . onbir erkek. Yemame savaşı sırasında ele geçen esirlere sorular sordu ğu zaman. Temim kabilesine bir bask ında bulunmuş. hiçbir kabile bize yeti şemez.Arap. Müseylime onun yan ına geldiğinde. Talhat ün-Nemri Yemâme'ye geldi. S. bizde de bir peygamber olsun" 38 dediler. 37 Taberi. "Hayır kendisini görmeden. Kitab ül . Ona. V ak ı drnin Kit ab -ül-Me gazi' sinde bu hususta ş öyle bir misal mevcuttur: "Fezare'lilerden Uyeyne bin Hısn. tür ter. III. "Sen onu Müseylime ad ıyla anmaktan sakın. Bunun üzerine Temimilerin şairi Zibrikan bin Bedr. "Müseylime sen misin" diye sordu. kendi kabilesinin üstünlü ğünü fırsat dü ştükçe. Yâni Araplar Kurey ş 'den çıkan Peygamber'e tabi olmaktansa.. Sabit hazırlıklı olmadığı hâlde. diye yaz ıhdır. 154.. Bunun üzerine Hazret-i Muhammed Sâbit bin Kays' ı ı çağırdı. Temimiler yaln ız kahnca bu yarışmada yenilmiş olduklarını kabul ettiler ". S. Muhacirân ve Ensar' ı metheden bir kaside ile cevap verdi.Megâzi. Tule yha'dan taraf olaca ğım. "Evet 36 Vikıdi. Kahire 1326. Resâlullah ve taraftarlar hakk ında bir methiye söyledi. Bunun üzerine Temim kabilesinden on elçi Hazret-i Muhammed'e geldiler ve bunlardan birisi. Hassan bin Sabit . demektedir. III. S. ahalisinden "Müseylime nerede?" diye sordu. Arap. Yüzy ılın ilk yarısına do ğru dini inançlardan da bazen üstün bir yer tutuyordu. krallar da bizim aramızdadır ve bizde kiliseler yapılır!" dedi Hazret-i Muhammed'in emri üzerine Zibrikan'a. ter. Kabile asabiyetinin en güzel örneklerinden birini daha Taberi'de buluyoruz". 386. bu kabile rekabeti. kendi kabileleri aras ında çıkıp peygamberlik iddia eden birinin gösterece ği yolda yürüme ği daha uygun görecek kadar bu hususta ileri gidiyorlard ı .. S. III. 38 Taberi. Nitekim Halid bin Velid. muvaffak olabilece ği nisbette müdafaayı âdeta bir vazife bilir ve hürriyetine oldu ğu kadar. Kurey şli bir peygambere uymaktan daha iyidir". Berlin 1882. Bu misâl bize şefler arasında mevcut olan andlaşmalarm. 39 Taberi. 245 .Umem ve'l . kabile asabiyeti ve ittifakları 37 Araplar'da VII... Ileride de aç ıklanaca ğı üzere..

222. Talha ondan "Senin yan ına kim geliyor?" diye ı sordu. III. Bu. iktisadi ve siyasi sebepler: islamiyet Arap Yar ımadasında geniş halk kütleleri tarafından kabul edilince. Makrizrnin "en . Arap. G at af an ve T ay y kabilelerinden baz ı kollar Medine'ye elçiler göndererek. ii. Yukarıdaki misâller gösteriyor ki. 33 . S. 72. Taberi'deki bir rivâyete göre 41 ancak K ur ey ş ve S akif kabileleri irtidad etmemişti.. Peygamberin ölümü üzerine her tarafta ba ş gösteren dinden ayrılma ve isyanlar zekat vermek istemiyen kabilelerin işine gelmiş . o. B. aydınlıkta m ı geliyor ?" diye sorduğunda. namazı k ılacaklarını.benim" diye cevap verdi.. 42 Taberi. Medine ş ehri hem dini. tür. S.. S. öteki büyük kabilelerin.same ordusu da Suriye'den Medine'ye henüz dönmemi şti. 221. o. H av a z inler ise mütereddit kalm ışlardı BI. çünkü islamın ş artlarından birisi olan zeka ve sava şlardan elde edilen ganimetler gene Medine'de toplan ıyordu. fakat zeldtttan muaf tutulmak istediklerini bildirdiler. elçilere Ebu Bekr'in verdi ği cevab ı gene Taberi 42 şu ş ekilde anlatır: "Zeldıt olarak vermekte olduğunuz hayvanların bağlarını vermediğiniz takdirde bile sizinle sava şacağım". 1937. ter.Niza ve t-tehasum fi ma beyne beni Ümeyye ve beni Hâşim" adlı kitabı da başından sonuna kadar Emevi ve Ha şimi kolları arasında yıllarca sürüp giden bu kabile rekabetini anlatmaktad ır40. Secah ve M üs e ylirn e gibi yalanc ı peygamberlerin. Arap. Bu yüzden H azr et . Çünkü hemen her kabileden irtidad yoluna sapanlar ın sayısı gittikçe artmakta oldu ğu gibi. çok say ıda ve oldukça nüfuzlu insanlar tarafından tanınmış olmalarının sebepleri arasında kabile asabiyeti ve kabile istiklaline ba ğlılık da yer almaktad ır. bu suretle de Medine'ye gönderilmek için haz ırlanan zekât devleri yeniden eski sahiplerine iade edilmi ş veya kabile şeflerine teslim 40 Bu hususta fazla bilgi edinmek için bk. hem siyasi bir merkez halini almaya ba ş lamıştı . bilhassa Temim ve Hanife kabilelerinin tamam ı ve kıskançlığını mucip oluyordu. Bunun tabii bir sonucu olarak iktisadi bakımdan da bu şehrin önemi artmıştı . Makrizi. Tuleyha. E s e d. Esved.. fakat Rebia oğullarından olan bir yalancı.Nizâxe't-teht ısüm fi ma beyne Beni -eıneyye ve Beni Ha şim. Mudarlar'ın doğru olan peygamberinden daha iyidir" diye söyledi.. "Rahman geliyor" dedi. Mısır. III.. "Karanlıkta geliyor" cevabını verdi. Bu teklifi ba şta Ömer bin H att ab olmak üzere Sehabe çok müsait kar şıladılar. 41 Taberi. Talha ondan "Karanlkta m ı geliyor. Bunun üzerine Talha "Senin yalanc ı olduğuna tanıklık ederim.i Muhammed ölünce. dinde sabit kalacaklarını. en. bizim için.

Bunların halk üzerindeki nüfuzlar ı çok büyüktü ve onların bu nüfuzları çok kere kendi kabilelerinin s ınırların.' aşmıştı . 137. 72 . Kâhinlik: Bütün bu hareketlerin meydana gelebilmesi için. siyasi hüviyetlerinin. Bir kabiledeki kâhin ekseriya kabilenin seyyidi olup idareci.edilmişti. Secah Medine hükûmetinin zay ıf anlarını beklemiş . 43 Caetani. Tuleyha İslâmlar üzerine ilk akıncı kuvvetlerini yollamış . Esved ve Secah da kâhin idiler ". 44 A. Secah. . 1926. İslâm Ansiklopedisi. Esved kısa zamanda güney Arabistan' ı Hicaz sınırına kadar eline geçirme ğe muvaffak olmu ş . İslâm taihi. C. e. Müseylime. hatta askeri ş ef idiler. VIII.. hepsi de birer siyasi. 45 Gaudefroy Demonbynes et Platonov.Riddesinden naklen Ömer bir Hattah'ın Ebu Bekr'e "Araplar yalmz mallar ı için hasistirler. Bu yılın sadakasını onlara bağısla" dediğini kaydetmektedir. Nitekim her şeyden önce bunlar. S. S. münevver zümresine dahildi 44 İnceledi ğimiz mütenebbiler den olan Müseylime. Ayrıca kâhindiler de. a.73. 207'ne Vâk ıdrnin Kitab ür . Kehânet maddesi. bu siyasi ş ahsiyetlerin hususi kabiliyetlere sahip olmalar ı gerekiyordu. Araplar'da kâhinlerin verdikleri hükümler itirazs ız kabul edilirdi. Bunlar kabileda şlarında uyanmış olan dini temayüllerden kâhinlerin eski ifade vas ıtaları olan secili konu şma usliibu ile söz söyliyerek kendi hesaplarına istifade etmesini bilmişlerdi. kendi kasaba ve bölgelerini Medine hükûmetinin nüfuzundan s ıyırarak kendi ş ahıslarına ba ğlamak ve böylece zekât veya ba şka adlarla toplayacakları vergileri. Dikkati çeken bir cihet de ele ald ığımız dört mütenebbinin dördünün de dini hüviyetlerinin yanı başında. Fischer. 34 . Tuleyha. Ömer bin Hattab' ın da söyledi ği gibi " Araplar yaln ız malları için hasistiler. yâni şeflik arzularımn yer almış olmasıdır. İst. kendilerinin ve kabilelerinin refah seviyesini artt ırmak için kullanmak istiyorlard ı . İşte böyle bir gayeye ula ş abilmek için baz ı kimseler peygamberlik iddias ını da kendilerine uygun bir yol olarak seçtiler. g. mensup bulundukları kabilelerin en yüksek tabakasından idiler veya do ğrudan do ğruya bu kabilelerin ba şkanları idiler.Ansi. Tuleyha. Bu iktisadi ve siyasi durumdan faydalanmak isteyen baz ı kimseler. cüz 55. S. Esved ül . Müseylime ise Yemâme toprakla= kırkbin asker ile savunmu ştur.

1814 . Kitab ül . Ebu'l-fida. Taberi. ESVED . El-Vatvat. Kahire 1901. Esved'in soyu: Sahte peygamberlerin en tehlikelilerinden ve ilklerinden say ılan Esved ül-Ansi. arap.IV. 35 . S. adında da anla şılaca ğı üzere Yemen bölgesinde oturan Ans kabilesine mensuptu 46.. yahut Zu '1 . tür.) a şağıdaki tarihler-de ise Ayhala şeklinde kaydedilmektedir: Mes'udi. ter. Belâzöri. Wellhausen. Reste. 189. Reste arabischen Heidentums.. Diğer yandan Esved'in her zaman bir peçe ile örtülü olarak gezmesinden dolay ı Z u '1 . I. S. Kahire 1901. Wellhausen. Zira Samiler'de kâhinlerin ve peygamberlerin çok kere bir peçe ta şımaları eski bir gelenek icabı idi 5° Musa P ey gamb e r'in de böyle bir peçe ta şıdığı in eirde yazıhdır 51 46 Ans kabilesinin soyu hakkında geniş bilgi edinmek için bk. 111. İbni Hald'ün. ter. S. Şimdi bu dört ş ahsın tarih sırasıyla hayat ve faaliyetlerini gözden geçirece ğiz. 163 v. II.ANS/ A.H ı m ar (ha ile) olanEsved' da denmektedir. tür. 188. S. S. S... öt. 48 Belâzüri. S.Safa.. S. 51 Incil.umar (h ı ile) lâkabım taşımış olması da muhtemeldir 49 . 47 Bu isim yukarıda işaret edildiği üzere Abhala bin K'ab şeklinde kaydedildiği gibi (bk... ikincisi e ş ekli demek olan bu iki lâkabin her ikisi de do ğru olabilir Çünkü Esved'in a ş ağıda görece ğimiz üzere. öt. M ısır tabı (1320).İber. tür. v. 170. Reste arabischen Heidentums. teknıile.18. v..Buldân...Buldân .... 135. 163 v. arap. 135. öt. Mısır 1284. S. 171'de yazmaktad ır. bazı marifetler yapan bir e şeği varmış . 111. S. 135. el-Vatvat.Fida. S. ter. III.. Mısır 1318. Leknou II.. S. Sahih. 1. Gurer ül-Hasâis ül-Vaz ıha ve Urar ün-Nekâis ül-Fadiha. III. Belûzâri.. Asıl adı Ab h al a bin Kââb bin Avf 47 48 Z U umar (hı ile). Müruc uz-Zeheb ve Maadin ül-Cevher... Buhari . 221. tür. Mirhond. S. 171. ter. S. 60. s. I.). S. II.. YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKIŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI Yalancı peygamberlerin meydana ç ıkmasınm sebeplerini genel olarak yukarıda açıklamış bulunuyoruz. Futuh ül . Ravzat us. 113. Berlin 1899. 111. Gurer ül-Hasâis. Birincisi peçeli. Fütuh ül . 13 .IV.. 131. Korintoslulara ikinci mektup (III. 50 Wellhausen. I. Paris. 2. S. 49 Taberi. 52'de "Himar Esved'in şeytanuun adı imiş" demektedir. S.. 914).. Tarih. Ayhala'ya yüzünün siyah olmasmdan dolayı Esved denildi ğini Futuh ülBuldân. Ebu'l . Tarih I. arap.. S. S. öt.

öt. Esved öyle acâip maharetler gösteriyordu ki. bu haber vahim sonuçlar do ğuracak bir ş ekilde yayıldı . . 221. tatlı sözleriyle olduğu gibi halka gösterdiği bir takım hokkabazlıklarla da cahil insanları aldatmasını pek iyi bilirdi 52 Asıl yurdu ve do ğduğu yer K e hf-i H ub b ân idi. Bir müddettenberi sessiz çalış an Esved bu haberi duyar duymaz peygamberli ğini ilan etti.. Onun bir e şe ği vardı . Birçok inan ılır kaynakların verdiği bu haberler. tür. yahut ba şka dinlerle omuz omuza ya ş adığı bazı bölgelerde. Esved hayvanın kula ğına eğilip: "Rabbine secde et" dedi ği vakit. yüz kadar hayvan ı bir çizgi çizip bunun üzerinde sıraya dizer ve gene s ırasıyla hepsini mızraklar. 915. Bu arada Hristiyanlar ın enkesif oldu ğu Neer an ş ehri halkı da Esved'e kolayl ıklar gösterdi 54 Yemen'de o sırada Ebna'lar hâkimdi 55 Habeş boyunduru ğundan kurtulmak için Ir a nl ı1 ar'ı yardıma çağının§ olan Yemenliler. g e. II. s..S. 50. ter. hastalanınca islamiyet'in henüz tam man asiyle benimsenmemi ş olduğu. a. Halkı dehşet içinde b ırakan bu vah şiyane işi bitirinceye kadar. IX. 341. I. .. S. S.. bu sefer de yıllarca süren Iran boyunduruğu altında yaş amağa mecbur kalmışlardı . çok güzel konu şur. İşte bu İranlılar'la Yemen'deki Araplar' ın karışmasından meydana gelen yeni nesle Ebnâ adı verilmiştir. arap. g.Yemen" ad ını verip kahinlerin hyafetiyne bürünmü ş bir halde dola şmağa ve gitti ği yerlerde "R ahm an" ad ına konuşmağa başladı 53 Esved'in ortaya at ıldığı haberi duyulur duyulmaz An s ve M e zhiç kabilelerinden ba şkaları da ona mektuplar yollayarak.. P ey g amb e r'in hastalığı haberi Esved'e ula şır ulaşmaz.. . g. Tarih übisiam. 36 . I.B.. Ravzat us-Safa. S. e. e. 53 Belâzûri. İbni Haldûn. 171.. tekmile S.Fida. yılında Hazr et -i Muhammed vedâ hacc ından dönerken. S.. Kendisine "Rahman ü 1. bizde onun kâhinli ğinin yanı sıra. Mirhond. hiçbir hayvan çizginin üstünden kımıldamaz. 163 v.. tür. Mezhiç kabilesinden birçoklar ı onun her arzusuna ba ş eğecek duruma gelmişlerdi.. a. İber. 54 Taberi a. ondan taraf olduklar ını bildirdiler. S. "Kalk" diye emir verdi ğinde de.. kuvvetli bir ipnotizmac ı olduğu kanaatini haklı olarak uyandırmaktadır. o kendisinin de bir peygamber oldu ğunu iddia ve her tarafta ilan etmekle kalmay ıp 52 Ebu'l . ter. kalkardı . Hicret'in 10. III. 111. II. II. I. o secde eder. 189. 55 Caetani. Zehebi.94'de belki de bir yanl ışlık eseri olarak"Ebnalan yani Habe şlileri" dernekle Ebnâ'larla Habe şlileri biribirine kar ıştırmıştır. Esved'in olağanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri: Esved bin Kâ'b bin Avf önceleri kâhinlik eder. 2. Pek çe şitli hayvanların alıştırıldıkları takdirde yapt ıkları birçok marifetlerden biri olan bu hareket o zaman Esved'e itibar edenler tarafından mühimsenmişti Sırası gelince anlat ılaca ğı üzere Esved teriplediği bir nümayış gününde. Tarih.

I.Sehir ve kasabalar da Bazan' ın emri altında idi. 271'de Hâlid bin Said bin el-As' ı San'a'da vali olarak göstermektedir. 37 . Tahir bin Ebi Hule.. ter.. III. Topraklar ının bize b ırakınız . 57 Ebul'-Fida. e. III. 58 Belaziiri. Necran halk ı bunları sürüp şehri Esved'e teslim ettiler". I. ter. Bazan ölünce Tanrı Elçisi bu vazifeyi sahabeden baz ıları arasında böldü... I. Ebu Musa el Eş'ari. S. a. 214. "Esved irtidad edip peygamberliğini iddia eden yalancılardandır. e. Yalâ bin İTmeyye ve Amr bir Hazm ile Ziyad bin Lebid'tir. Müslüman memurlara böyle bir mektup yazmazd ı . 60 Taberi a. 59 g. 44. Necran'da Müslümanlar'dan Amr bin Hazm ile Hâlid bin Said bin el-As " bulunuyordu. ilimizden aldığınız toprakları bize veriniz. Oluncaya kadar bu vazifesi devam etti. Cerir o yıl Müslüman olmu ştu. San'a valisi ise Şehr bin Bâzan idi.. ter. S. Hemdanlarınki A'mir bin Şehr. Dazaveyh gibi önemli memurlar Peygamber'den aldıkları mektuplar üzerine haz ırlanmağa başlamışlardı ki.: Tanr ı elçisi. 163. Esved'in irtidad etti ğini ileri süren bu ünlü tarihçinin iddias ını öyle kolayca kabul etmemiz mümkün de ğildir. Bâzan ile birlikte Yemenlilerin İslâmiyet'i kabul etmesinden memnun olmu ş ve Bazan' ı bütün Yemen ülkesinin valiliğine tâyin etmişti. sizden ziyade müstehak ız" diyordu. Esved Medine hükümetinin Yemenli Müslüman halktan toplad ığı zekât malları ile Mus evi. H a zr et -i Muhammed'in oraya tâyin etmi ş olduğu Amr bin Hazm. g." Esved'in İslâmiyet'i kabul etmedi ğine dair ba şka bir delili de S eyrin rivâyetinde buluyoruz 60 Yemen'de isyân ba şlayınca Peygamber'in tâyin etmiş olduğu A. Âmir bin Şehr ül-He ınedâni.Fida der ki ". S.. Firuz. Cerir bin Abdullah Beceli'yi İslâmiyet'i kabule çağırmak üzere Esved'e gönderdi. Hristiyan ve M e c ilerden ald ığı cizyeye muhalefet etmekle kalmayıp Hazret-i Muhammed'in hasta olmas ından fay56 Taberi„ tür. S. tür. Anlaşılıyor ki.bütün Yemen'i kendi hâkimiyeti alt ına almaya te ş ebbüs etmişti. biz bu toprak ve toplanan mallara. g... S.. arap. O. tür. ül . Necran halkı ona mektup yazd ı. Necranlılar da ona bazı vaitlerde bulunmu şlardı . mektubunda "Ey yabancılar. B el â zûri'de bunun tam aksini ispat edecek olan şu sözleri görüyoruz: "Tanrı Elçisi öldüğü y ıl. Hâlid bin Said bin ül-ks. Mu' az bin Cebel ise Hazret -i Muhammed taraf ından Yemen'e gönderilen vali ve memurların. vergileri hakk ıyla alıp almadıklarım kontrol etmek ve İslam dininin teferruat ı hakkındaki bilgileri halka ö ğretmek maksadıyla oraya yollanmış bulunuyordu ". 42 v. Abdullah bin Kays. Esved'den de bir mektup ald ılar.Hemedâni. e. III. tür. a.. . Zira T ab eri de onun İslâmiyet'i kabul etti ğine dair bir kayda tesadüf etmediğimiz gibi.smir bin Şehr. O sırada Necran valisi. 171. Bunlardan birkaçnun adı : Şehr bin Bâzan. e. S. Esved Müslüman olsaydı . öt. Esved İslâmiyet'i kabul etmedi ". Yukarda da söylendiği gibi Mezhiç kabilesi onun göstrdi ği acaip maharetlere hayran kalmış ve onun peygamberli ğini kabul etmişti. g.

. Kurey şliler'in Yemen'deki hakimiyetini de yıkmak istiyordu. Aksi halde Resulullah ırk ve din bakımından yabancı olan bu unsura dayanarak Esved'in ortadan kald ırılması gibi mühim bir işe te şebbüs etmezdi.. III. Böylece Veber bin Yuhannes'i. tür. Habib üs . ayrıca Taberi (tür.. I. 220) de Firfız'un ş öyle bir kasidesini kitab ına almaktadır: " benden önce Islâmiyet'i kabul edenlerin Müslüman olmalar ı bizi Muhammed'e.Hemedûni ile Firûz ve Dazav ey h 'olmuşlardır 62 Mirhond daha önce ölmüş bulunan B az an' ın Müslüman oldu ğunu 63 ve Yemen halkını islam'a te şvik ettiğini kaydetmiştir ki.An s i'ye kendi ülkesinde ilk kar şı koyanlar Âmir bin Ş ehr ül . S.Siyer. III. Firûz'un Islâm' ı kabul ettiğini (arap S. 64 Wellhausen.. ter. Buna karşı. H a zr et 'i Muhammed. sadece Medine hükûmetine kar şı değil. Çünkü Belazûri. 38 . Dazaveyh've ileride de görece ğimiz Kays bin Mak şuh'un Müslüman memuru olmak şöyle dursun. 36'da Ebna'n ın Mecusi olduğunu hatta Firûz. Arap Kays ile mücadeleye ba şladığı sıralarda söylemi ştir. aile ve tabasma itaaattan ahkoymad ığı gibi islannyet'ten olan payımızı da eksiltmemiştir " Bu kasideyi Firûz..Bu iddiay ı Kays için kabul etsek bile Firûz ve di ğer Ebna hakkında münaka şasız kabul etmemiz pek güçtür.Fi d a'mn söyledi ği gibi Esve d'in dinden dönmü ş olması bahis konusu olamaz. e. Bunu teyid eden daha ba şka kaynaklar da vard ır.. II. hasta olmas ına ra ğmen. S. 61 Taberi. 448'de aç ıklamış tır. S. g. Yemen'deki Ebnalara bir elçi göndererek E sv e d'le sava şmalarım ve onlara yazmış olduğu mektupta adları bildirilen baz ı kimselerden yardım istemelerini emretti. g. VI.. ter.. e. onun valiliği sırasında Yemen'de islamiyetin yay ılmaya başlaması. 62 Bu >Imir bin Şehr ül . Müslüman bile olmadıklarını iddia ediyor ve onun bu fikrini önce Caetani. S. Şu halde Ebu' 1 . arap. Gene bu konuda. Çünkü kaymbabası Bazan Müslüman idi. I. 214. Kendisinin de Müslüman oldu ğu Hondmir. Bu ayaklanma. S.Hemedânryi ırkdaşı Şehr bin Bâzan veya Bazan ile kan ştırmamamak gerekir. emirlerini ve tavsiyelerini bildiren mektuplar yoll ıyarak Hic a z'dan çok uzakta bulunan bu bölgelerdeki isyan hareketlerini bast ırmağa koyul du. Esved'in isyanı kısa zamanda bir yangın gibi güney Arabistan'a yayıldı . 221. 172) yazmakta. Ayn ı zamanda bu kimselere de. S. Medine ile Yemen aras ında bir ihtilafın mevcut olmamas ı. a.dalanarak.. Büchner (Encylopedie de l'Islam. . S. sonra da di ğer orientalister (bunların en sonunculanndan olan Höhnerbach da dahil) kitaplannda kabul ediyorlar. İşte böylece milli bir isyanın başına geçmiş bulunan Esved yeni bir din kurmaktan ziyade.. Skizzen. Firûz ile Cüşeyş üd-Deylend ve Dazavehy'i istahri'ye ve Cerir bin Abdullah' ı ise Zu-l-kila ile Zu Zuleym'e elçi olarak yollad ı ". Tahran 1333.. peygamberlik iddialarını ise sadece bu emelinin tahakkuk etmesi için bir vas ıta olarak kullanmıştı . İ bni Ab b as'a göre Esved ül .Ebnâ'dan olan Azad'm Müslüman oldu ğu da şüphe götürmez. Ebnalara yardım etmelerini bildirdi. 102'de) Firtiz'un Müslüman oldu ğunu tekrarlamaktadır. aynı zamanda İ slâmiyet sayesinde üstünlü ğünü muhafaza eden Ebnalara kar şı idi de. yeni ülkeler fethetme ğe önem vermi ş . bu iddiamn do ğruluğuna bizi inandırmaktad ır 64. II. 111. 63 Mirhond. a.

Cenbi. I. Leyden 1940. 383. 1297. S. İkisi birden Hadramavt bölgesine s ığındılar. Bözön' ın karısı olarak gösterilmiştir. . e.Tabakat ül . III. Burada Esved Sana'y ı ele geçirdiği vakit Hölid bin Said bin ül . tekmile. e. 214. Necran'a do ğru ilerledi ve isyanın onuncu gününde Neer an' ı zaptetti. 'e göre Mak şuh lökabun almasının sebebi bö ğür boşluğundaki bir hastalıktan ötürü da ğlanmış olmasından ile gelmiştir. 65 İbni Haldûn. 35 . Esved'in ortaya at ıldığı sırada San'a valisi Bazân' ın oğ bulunuyor ve pek tabii olarak onu en büyük dü şman kabul ediyordu. 39 . 171.Esdri'ye rastladı . Birkaç gün sonra Müslüman kuvvetleri. S. S. ter. Esved'in yamnda Kays bin Abd-i Yegiis (buna Kays bin Hübeyre Makşuh Muradi de denmektedir) 66 Mu aviy e bin Kays ül . Mârib'de Ebu Musa el . iber..Harisi ve Yezid bin el . Şehr'in kansıdır.Efkel ül Ezdi gibi ş ahsiyetler vard ı ki. ların adeta hâmisi olmuştu 89 Bu süre içinde Esved.. 67 Taberi. Yalnız  k . 67. Höhnerbach.. Esved Ş ehr'i öldürdü 87 San'a'yı zaptetti. San'a'dan d ışarı çıktı . S. arap. Kitab üt . a. Zebid'lerden. 69 Belödiri. Di ğer Müslüman memurlar ın her biri o günlerde sığınacak yerler aradılar ve bu arada Ak kabilesi de bun. S.. 68 Wellhausen. 178). I.. Müslüman olanlar da ya kaçmak yahut dinlerinden dönmüş görünmek mecburiyetinde kald ılar. Eyyüb Sabri. Muaz bin Cebel Sekun kabilesine. III. 215. İ st.. Böylece kuvvetlenen Esved. S. S. onun Şaub bölgesinde olduğu haberini aldılar.lu Ş ehr. Esved kendi peygamberli ğini kabul etmek istemiyen Ebrıdlara pek fena muamelelerde bulundu. 70 Taberi. g. Arap.. San'a'ya do ğru yürüdüler ve zafer rüzgarı pek de umulmad ığı halde Esved tarafına esti. S. 66 İbni Sa'd. çok kere adet oldu ğu üzere ma ğlisıp başkanın karısı Merzubâne Âzad ile evlendi 68 . vergi âmillerini kontrol etmesi ve İslâm dinini oradakilere ö ğretmesi için görevlendirip yollad ığı Muaz bin Cebel de kaçtı . Mezhiç'lerden..Kebir. VI. Ziyad ül-Kindi ile zekât meselesi yüzünden meydana gelen anla şmazlık sebebiyle K in de halkı da irtidad edip Esved'den taraf olmu şlardı ". Ş ehr bin Bâzân. Yezid bin Husayn ül . Üded'lerden birço ğu ona uymuşlardı . tür.Siyer. g... Arap. a.. S. ter. 31. Ş ehr bin B âz ân da isyan ın yirminci gecesinde Esved'e kar şı harekete geçti. Ebu Musa da Sekeısik kabilesine misafir oldular. Skizzen. 78. V. bunlar mensup oldukları kabilelerin en ileri gelen insanlar ındandılar. S. (Belözöri. 474'de yanlış olarak Merzubâne Azadi.. Çünkü Necran'daki Müslümanlar'dan olan Ben ül-Hâris'ler bile irtidad ederek Esved'i Necran'a davet etmi şlerdi. Mahmud üs . tür. I..bazı râvilere göre ise Muhacir bin Umeyye'yi oradan d ışarıya çıkarmıştır. 112. Bu arada Peygamber'in Yemen'e. H adramavt bölgesi sınırından Tâif vilâyetine ve Bahreyn bölgeinden Aden'e kadar olan bütün topraklar ı eline geçirmi ş bulunuyordu"... hakikatte Azad.

.. Mezhiçliler.. 221: Amr bin Madikerib Islam olmu ş ve Peygamberden Zebid'in emirliğini istemişti. a. tür. Kays bu daveti gökten inmi ş bir müjde gibi sevine sevine kabul etti. ter. g. tür. komutanlarından ve Ebna'dan olan Fir ılz. Esved'in hiyle yoluyla yahut çarpışılarak ortadan kald ırılmasım. e. As er. mektubu getiren Veber bin Yuhannes'tir (Taberi. I. bazı kıyı bölgeleri eline geçirme ğe muvaffak oldu. III. 47).. bunlar ise San'a civarına gelince Esved'den taraf görünerek. Geri kalan bölgelerde. 72 Mirhond. Bu s ırada Peygamber'in Sekun'lara sığımmş olan memurlarından Muâz bin Cebel bu kabilenin bir kolu olan Beni Bekr'den bir kadınla evlendi. Bu sırada Esved'in baş arısı daha da artt ı. 101. Galâfika. Kays bin Makşuh ül-Muradryi Ebnalar ı kendi tarafına kazanmak için Ferve bin Müsik ül-Muradi ile birlikte Yemen'e yollam ış . Peygamber'in emirlerini yerine getirmtk için derhal harekete geçti. dinin korunmasını. Şehre girdikten sonra Ebna'lardan olan Firaz'u kendi taraflarma meylettirme ğe muvaffak olmu şlardı". D azeveyh ve K ays' ı küçümseme ğe. Esved peygamberlik iddias ına kalkışmca Amr bin Mâdikerib de irtidad ederek Esved'e tabi oldu. e. S. O. İşte tam bu s ırada Hazret-i Muhammed'in mektubu bunlara ula ştı. Ş er ce. S.kabilesi kıyı bölgelerde Esved'e boyun e ğmemişti. dinden dönenlerle sava şılmasım. karısına duyduğu hayranlık onu bu kabileye son derece s ıkı ba ğlarla ba ğladı . S. Bundan ötürü Yemen kolayca Evved'in eline dü ştü diye kaydedilmi ştir. Kays'ın Esved'den korktu ğunu ve belki bir gün kendisini ortadan kaldırmak isteme ği düşündüğünü tahmin etmi şti. Bu mektupta Hazret-i Mumed. 73 Belaziiri... Bu rivayetin do ğru olmadığım Höhnerbach da kabul ediyor. Askerin komutas ım Amr bin Madikerib'in ye ğeni Kays bin Abd-i Yegils'a" Ebnalar ın idaresini Firılz ve Dazaveyh'e. memleketine döndü. 71 Höhnerbach. Esved böylece geniş topraklara sahip olunca. g. Müslümanlar ona kar şı cephe aldılar. ter. Muâz bin Cebel. arap. Seyf'in bu husustaki rivâyetine bak ılırsa. Fakat Peygamber buralarm emirli ğini başkalarına verince. S. o. onlardan yüz çevirme ğe meyletti. a. 112. Mezhiç kabilesi valiliğini de Amr bin Mâdikerib'e vermi şti". II. karşı' kötü davrandığıııı 40 . Bu suretle de birçok Müslüman memurlar Muâz sayesinde bu kabile mensuplar ı tarafından himaye gördüler. vilayetlerin idaresini baz ı kimselere vermeği uygun buldu. Hamdanhlar ve başkalarınan müte ş ekkil bir birlikle şehre girme müsaadesini alabilmişlerdi. Bunun için Muâz ve arkada şları Hazreti Muhammed'in emirlerini Kays'a anlattılar. 172. yardımı ümid edilen ve dininde sebat gösteren herkese sözlerrinin eri ştirilmesini emrediyordu.. Esved bu büyük ve kolay zaferlerden pek ziyade gurura kap ıldı . Kays hakkında buraya kadar verdi ğimiz bilgi Belazari'de biraz daha değişik olarak şöyle anlatılmaktadır: Hazret-i Muhammed. Fakat şöyle bir misal veriyor: "Kays'm Müslümanl ıga. Aden ve el Cend'i hükmü alt ına aldı.

Bunun için Bel'azürrnin yazdığı doğru olamaz diyor. Ey Esved. E ğer Kays samimi bir Müslüman olsayd ı. Esved'in şüpheleri belki de biraz hafiflemi ş olacak ki. Kays gibi taraftarlara sahip ve ku şku uyandıran önemli bir ş ahsi. o şeref derecesinde sana denk olduktan sonra. Zi Merran. Höhnerbach. Kays bin Abd-i Yeg ıls çalışmaya koyuldular ve gereken yerlere mektup lar yolladılar. Bu nokta Höhnerbach' ın gözünden kaçmış olmak. Ey Esved. Esved'in öldürülmesinden sonra vukubulan Yemen'deki ikinci Ridde sırasında. Onlar Esved'in şüphelerinin ortaya çıkardığı bu büyük tehlike ve tehdit alt ında ne yapacaklar ını düşünürlerken. I. Seytan'm yalan söylediğine. Kays arkada şlarının yamna koşup durumu anlatt ı . 172). 173). senin düşmanlarının taraf na ı geçti. Zi Zuleym' ın Esved'e karşı harekete geçtiklerini ve kendilerine yard ım vaadleriııi ihtiva eden haber(Seyre göre) bir takım misâllerle Yemen'in birinci Riddesinde açıkça görüyoruz". Esved'i kendi vücudundan daha aziz tuttuğuna ve hiyanet fikrinden çok uzak bulundu ğuna. S. "Neler" diye sorunca. 71. Esved'in öldürülmesinden sonra Yemen'de ikinci bir ridde olay ını ortaya çıkarmak suretiyle islâmlığın başına yeni bi gaile açmazdı . Firûz. g. Bu rivâyet ise ileride de gösterileceği gibi. Zul-Hinıar'm başına andiçerek. yoksa devletini elinden alcak. Amir bin Şehr. sen Kays' ı yak ın adamlarından kadın. "Şeytan diyor ki. Ebna'yı sürüp çıkarması da. yahut başını kesecek" diye söylüyor dedi. Fakat Esved bu hususta casuslar ı vasıtasiyle bazı haberler almış olacak ki. hatta bizzat Belâzâri (Ter. I. ihaneti içinde sakladı.. Hffibuki Kays asil. Dazaveyh. e. Ter. Yemen'in ikinci Ridde'sinde Müslümanlara kargı ityi davranınamıştır. öyle kolayca tasvib edilebilecek iddialardan de ğildir. Kays bin Abd-i Yegils'u ça ğırtıp ona: "Ey Kays. Kays'ın bu hararetli konu şmasından. 41 . onun şerrinden sakın. Zi Kilâb. Esasen l3elâzfıri menşeini göstermediği bu rivâyetin hemen altında şöyle demektedir: Onlar Yemen'e geldiklerinde Hazret'i Muhammed'in ölüm haberini aldılar (Belâzûri. onun başını kopar. Ter. safdilâne bir şekilde San'a'ya kabul etmesi. o (Yani Esved'in şeytanı) neler söyledi biliyor musun?" dedi. a. Böylece Müslümanlar'dan Cü şeyş üd-Deylemi. Zi Zrıd. Kays'ın Halife Ebu Bekir'e kar şı cephe almas ı. birçok kaynakların verdikleri haberlere aykırı düşmekte. Seyf'in verdi ği haberlerin do ğruluğunu teyid etme ğe yardım etmektedir. onu serbest b ıraktı. onu inandırmağa çalıştı. bu rivâyeti gene adlar ını açıklamadığı râvilere dayanarak cerhetmektedir. ağaçtan meyve kopar ır gibi. Zira Esved gibi cebbar ve zeki bir adam ın. Kays on dan bu sözleri işittikten sonra korktu.Bizce Taberrnin Seyf'den ald ığı yukarıda yazılı birinci fivâyet daha doğrudur. Tür. hem de Hazret-i Muhammed tarafından memur edilmi ş bir ş ahsi. Şeytan bana.

60) rivâyetleri naklederken.. S. Tük. Şu halde Firûz'un saraya gitti ği muhakkaktır75 . onun amcas ı oğlu olan Firûz oldu ğunu kabul etmek her halde daha do ğrudur... Âzad ise Ebniklan'd ır. Ter. S. artık onu yok etmek tamam geldi ğini söyler ve ondan yardım ricasında bulunur. II. yani Seyf'in Firûz'a dayanan ifadesi her iki fivayette de mevcut oldu ğuna göre ikinci rivâyet esas olarak alınabilir. Cü ş ey ş ve taraftarlar ı onlara . üçüncü ziyareti Firûz'un yapt ığım bizzat itiraf etmektedir. 112. daha kestirme olarak anlatılmıştır. S 50. yâni Kays. Eşini öldürdükten ba şka halkı sefil ettiğini. S. Âzad Firûz'un süt karde şi olduğunu ve onunla her zaman konu şacağım söyler. Birinci rivayette Esved. Cüşeyş 'den şüphelendiği için onu döver. 74 Taberrnin Zökir Kadiri Ugan tarafından yapılmış olan tercümsinde (III. Firûz'u d ışarı çıkartır. g. gusletmez. Şöyle ki: Firûz saraya gider. Merzubâne Âzad' ı ziyaret eden kimsenin. belki de öldürülmekten onu kurtar ır.75 Belâzfırrde (rap. kendilerinden emir almadan harekete geçmemelerini yazdılarsa da. Esved hakkında "Esved pis bir adamdır. tür. ikinci rivâyette daha k ısa. kocas ının katili olan Esved' in dünyada en çok nefret etti ği insan olduğunu.leri aldılar. Kays: "Ey amcamm kızı" diye Azad'a hitap eder ki.satırda) birinci şahısta konuşan Cü ş ey ş yerine Kays yazılmıştır. 42 . hep uyur" dedi ğini kaydediyor. Sonra Firûz saraya gönderilir.. Bu iki rivâyetten hangisinin do ğru olduğunu kesin olarak söylemek güç olmakla beraber. amcas ımn kızı Merzubâne Âzad'm yanına girer ve Esved'in yaptığı kötülükleri ona hatırlatır. S.. 221: Karısının. Firûz ü d . Şarap içer. . 76 Mirhond. e. Zira Kays Arap. III. kadınların şeref ve haysiyetlerini çi ğnediğini. Gene Seyf bu defa men şei Fir z'a dayanan (Taberi. Firûz üd-Deylernrnin izad' ı ziyaret etti ğini söylemektedir. dinletemediler. D azaveyh. kendisinin saraya iki defa gitti ğini bildirmekle beraber. kendileriyle hemen iş birliği yapni'a ğa hazır bulundu ğu karşılığını verir 76 İşte bu sırada içeriye . III. 50) Seyf'in bizzat C ü ş ey ş 'd en nakletti ği birinci rivâyete dayanarak. Çünkü Cüşeyş . Ancak hadiseler. Firûz. ama Esved bu söze hiç bakmaz. San'a'dakiler. Âzad. 5. Ter. a. 172) bu hususta bir kay ıt mevcut de ğildir.. Merzubâne imdada ko şup akrabası olduğunu söyliyerek.. Çünkü onlar Hazret-i Peygamber'den Esved'e kar şı bir hareket haz ırlamaları için mektup almışlardı San'a'dakiler Esved'in şüphelerinin artmas ından ve kendilerinden önce harekete geçmesinden korktuklar ı için evvelce Şehr bin Bâzânia bunun öldürülmesinden sonra da Esved'in kar ısı olan Azad ile i ş birliği yapmak gerekti ğine karar verip Azad' ın ameasıoğlu olan. hemen hemen ayn ı vak'a tekrarlanır. bu imkânsızdır.D eylemryi saraya gönderdiler 74 Burada Taberi (Tür. ter. Sadece "Bunlar Esved ile evlenmi ş bulunan eski vâlinin karısı Merzubâne'ye gizlice adam gönderdiler" diyor. . I. Cüşeyş'in Azad'a gönderildi ğini yazmaktadır.

. Firaz'u saray ında görünce şüpheleri büsbütün artt ı . 59. nefret ve korku içinde kalmışlardı. Gene başını yere koyup dinledikten sonra. S. S. ter. kocas ını muaheze edince. Hayvanlardan hiçbiri çizginin öte tarafına geçmiyordu. syfasında birinci şahısta konuşan Cüşeyş üd-Deylemi ol. Esasen aynı cildin 57. 78 Buraya kadar yazd ıklarımız aynen Cüşeyş için de rivâyet edilmi ştir Bk. fena halde kızar. 43 . Firaz'un kar ısı Azad ile böyle samimi bir ş ekilde hasbihal etti ğini görünce. I. Zehebi. III... hayat ından pek fazla ümidi kalmam ış bir halde bu adamı takibe mecbur kaldı . onun sağ elini ve sağ ayağını kes" dediğini haber verdi 8° Firaz bu sözleri duyunca kalabal ığın içinde kaybolma ğa te şebbüs etti Fakat evine yakla ştığı sırada Esved'in adamlar ından birinin. g.Esved bin Kâ'b girer. Firûz âsi ve azgınlardandır. o. hayvanın ağzına mızraki ile vurduktan sonra onu sal ıverdi. tür. onu yakalayıp "Hükümdar seni çağırıyor. ter. Fakat Azad.beylemPnin Seyf yoluyla intikal eden rivâyeti (Taberi. 79 Taberi. III.. Esasen Hazret-i Peygamber'in mektubunu alm ış bulunan Necran'm Müslüman kalan ahalisi de ba şka tarafa göç edip bir araya topland ıklarmdan. 50. Fil-az bu tehlikeli i şten böylece kurtulup arkada şlarının yanına geldi.. ter. tür. tür. S. a. ey Esved. Gene Taberl. bundan sonra hayvanları bıraktı . Zu'l-Himar' ı devirmek isteyenlerin hepsinde oldu ğu gibi. 77 Hondmir. At kanlar içinde sokaklarda ko şmağa başladı ve sonunda yere yıkıldı . S. Esved bundan sonra yüz kadar deve ve inek getirtti. S. bu sırada nefsini korumak gerekece ğini .. Topluluğun ortasında durdu. III.. Firaz'da da bir hançer sakl ı idi. Sonra hükümdarlık atım getirtti. 77 onun kendi akrabası olduğunu söyleyerek. 80 Firfız üd .. San'a meydanında nefret uyand ıran müthiş bir sahne haz ırladı : Şehir halkını meydana topladı .. e. Hazır bulunanlar bu müthi ş manzara kar şısında. Bundan sonra elindeki m ızra ğı ile hayvanlara vurma ğa başladı. 341'de de "Melek bana haber verdi" şeklinde bir riayet vard ır.. 448'de Azad'm Müslüman olduğu açıklanmıştır. Kays bin Mak ş uh âsidir. tür. I. 49) Esved'in ağzından nakledilirken "melek" şeklinde olup diğer bazı Islami rivâyetler bunu " şeytan" şeklinde nakletmişlerdir. Daha sonra Esved m ızrak" elinde oldu ğu halde yere kapand ı 79 Bunca hayvanı uğruna kurban etti ği ruhun sesini duymak istermiş gibi kula ğını yere vermişti. dedi. O. ter. Firüz'un üstüne at ılıp başına vurma ğa başlar. O. III. meydanda kumun üzerine bir çizgi çizip bu hayvanlar ı çizginin boyunca hep bir hizaya dizdi. Elinde hükümdarhk mızrak' oldu ğu halde sarayından çıktı . onun başını kes" diyor. Taberi. Tarih übislâm. öldü. sen ise tilkilik ediyorsun" demesi üzerine. Esved'in şüpheleri korku halini alma ğa başlamıştı . duğu açıklanmıştır.. 48. bu defa ş eytanın: "Ey Esved. Bir gün. Esved. ba şını yerden kaldırıp: Yan ımda bulunan melek bana. Esved yapt ığı hareketten utanç duyup özür diler 78 . hayret.. Böylce bir müddet durduktan sonra.

San'a halk ına biraz evvel öldürdü ğü hayvanların etlerini bölmesini emretti. g. silahını gizlice hazırladı . a. az önce Esved'in davetini kendisine tebli ğe gelen adama pay vermedi. Çünkü o. A. vakit geçirmeden suikasdi sonuçlar ıchrmak gerekiyordu. Bunun için Esved'in dü şmanları. diyerek F ir z 'un onu öldürmsini teklif etti ve buna karar verildi Firûz k ılicım arkadaş larının yanına bırakarak (ihtimal unutmu ş olacak). Esved'Ie kar şılaşanın Firûz olduğu ve Esved'in Firûz'u döverek dışarıya çıkardığı yazıhdır. Buradan odaya geçtiler ve Esved'in o gece öldürülece ğini Firöz. Merzubane. Art ık her ne bahas ına olursa olsun.düşünerek.e ğe koyuldular. S. onu ve sonra yan ında bulunan adamlar ını hançerliyecekti. Fırsatı kaçırdığı takdirde her şeyin mahvolaca ğım bilen Firûz. Fakat. Tanrı adını anarak kendisini işkenceli bir şekilde öldüreceğini.. Firûz. S. III. Firûz. ter.zad. Şayed Esved kendisini öldürmek isterse. Merzubâne'ye bir adam yoltay ıp tertibat almak üzere kendilerine yard ım etmesi gerekti ği haberini ulaştırdılar. bir yandan da " şeytamyla konuştuğu Kususi dille" birşeyler söylüyordu. kendisine yaklaştırmadan. Firûz etlerin da ğıtılmasında gereken ihtimamı gösterdikten sonra. onlar da muhafız kuvvetler olarak vazife görmekte idiler. Esved onu görür görmez. Esved'in öldürülmesi: Önce suikastçiler geç vakit arkada şlarına direktifler verdikten sonra sarayın arka tarafına açılmış bulunan deliği genişletm. 81 Firûz'a dayanan Seyf'in rivâyetinde. 82 Mirhond. yaya olarak Esved'in yan ına geldiği sırada onu. II. sarayın arka tarafında bir duvar' ın iç kısmından beraberce bir delik aç ıp sonra perdesini indirdiler. Esved'in yatt ığı odaya. Sonra Kays bin Abd-i Yegös.. Esved her halde bu gece iyice sarho ştu. Firûz onun emrini yerine getirdi.. Himy e r ve H amd an'lara haber gönderildiğinden. Fakat bu sözleri i şittiğini hissettirmeden. Firûz'u tekrar saraya ça ğırtarak. Esved'e yakla şıp onun yüzünü görünce. korku ve şaşkınlık içinde kaldı . S. Esasen. gözlerini açm ış Firûz'a bakıyor. 44 . ihtiyarh ğım ileri sürerek 82 reddetti. bir eliyle .. K ays ise ben gürültü ederim. Azad'a söyledi " C. onun başımn bulunduğu tarafı Firûz'a iş aret etti. tür. aha evvel davranarak. 222'de böyle söylüyorsa da Taberi. Esved uyanabilir. Esved'i öldürmek işini D az a v ey h. 62'de "şiddet ve hiddet gösterdi ği sırada elinin titredi ğini ileri süren şahsın Kays olduğunu" rivâyet ediyor. Onu yata ğan içinde ba şı ayağı ne tarafta oldu ğu belirsiz bir şekilde yatmış ve horluyor buldu. niyetini yüzünden anlam ış olmalı ki. e. Dazaveyh hep birlikte bu delikten içeriye süzüldüler. emri yerine getirdi ğini haber verip çekildi. O da Firûz'u Esved'e şikayete gitti. bir kandil ışığını takip ederek vard ı. adama vadederken buldu.

Tabakat. a.onun sakalı''ı tutup. boynunu k ırdı . Firâz'un rivâyetine göre de Firilz yaln ız olarak). Buna kar şılık Fil-az ve Kays'in vaktinde ald ıkları tedbirler sayesinde. Belli kayanklar ımız. III. ter. Kar şılık olarak. odanın dış arısında bulunan muhafızlar koşuştular. San'a ile Necran şehirleri ars ında dolaşıp durdular. halbuki Caetani bu hususta kayanklar ın verdikleri bilgiye itimat göstererek onun Müslüman oldu ğunu kabul etmektedir. Firâz ve Arap Kays o geceyi sarayda Merzubane'nin yanında... 74. S. etrafa nas ıl haber salacaklarım konuşmakla geçirdiler... III. arap. Muhammed'in Tanrı elçisi olduğuna tanıklık ederim. g. Veber'in yanında bulunanlar Esved'in öldürülmü ş olduğunu ilan edip teyid makamında onun ba şını halka fırlattılar. 164.. kapıyı vurarak bu sesin nerden geldi ğini sordular. S. 55. Kays ve ötekilerin Firaz'a yard ım ettikleri hussunda birle şmektedirler. Ancak hepsinin birlikte onun odasına girmi ş olmaları ihtimali daha kuvvetlidir. 85 Wellhausen. tür. S. Taberi. 383) Kays bin Hubeyre Mak şuh'un peygamberlik iddias ında bulunan Esved 83 Ebu'l-Fida.. 173. 84 Belazuri. Caetani. Filaz arkadaşlarının yanına ko şup kılıcım aldı (Cüşeyş 'in rivâyetine göre hep birlikte. tekrar onun odas ına döndü. Ezd kabilesine mensup Veber bin Yuhannes'i de alarak şehrin en yüksek kalesine ç ıktılar. kaçarlarken de önlerine gelen yerli. tür. 117. Dazaveyh. Böylece San'a'y ı terketme ğe mecbur kalan Esved taraftarlar ı. e. küçük büyük yediyüz ki şinin eksik oldu ğunu' farkedip oların serbest bırakılmasını Müslümanlardan istediler. alınan rehineler geri verildi. V. baz ı kayankların ifadeleri bu iddaya uymamaktadır. bu cüretkar Müslüman'ı ". S. Hayret ve korku içinde kalan Esved taraftarlar ı kaçıştılar. Veber bin Yuhannes'in Müslüman olmad ığım iddia ediyor. Mesela İbni Sa'd (Kitab üt . 45 . 217. Tanrı uludur. Esved'in henüz ölmediğini söyledi. bir Tanrıdan başka Tanrı yoktur. IX. Öyle anla şılıyor ki. III. ter. tür. a. I. S. Bu teklif kabul edildi. Bu arada. Esved'in ne ş ekilde cezaland ıracağım merakla beklerlerken. e. S. g. kzad onlara "Peygambere vahiy geliyor" diye seslendi " Böylece muhafızları kapıdan uzaklaştırmağa muvaffak oldu. yahut Ebnâ'dan olan kimselerin bilhassa bunların çocuklarını rehine olarak beraberlerinde götürdüler. Taberi. Veber oradan ş öyle bir ezan okudu: "Tanrı uludur. S. Taberi'nin dayand ığı ravilerin hepsi Esved'in Firaz taraf ından öldürüldü ğünü kaydediyorlarsa da. Filaz onun ba şını gövdesinden ayırırken Esved öyle şiddetli bir "bö ğürtü" çıkardı ki. onlar ın arkalrından adamlar yeti şip yetmiş kadar süvariyi esir almaya muvaffak oldular. Sabaha kar şı saraydan ç ıkıp arkada şlarının yanına geldiler.. Kays ve di ğerleri onun gö ğsüne oturdular. öldüğünü sanarak arkada şlarına haber verme ğe koş arken kzad onun ete ğini çekip. ter. ne yapacaklar ını. Esved Tanr ı'nın düşınanıdır"" Ezanı işiten halk kalenin önünde toplanm ış Veb e r'i.

Buldan. 57..ül . Her ne kadar Caetani bu hususta Mirhond'u mehaz göstermi ş ise de elimizde bulunan (Leknou 1914) bask ısııda böyle bir kayda tesadüf edemedik. Bundan ba şka.. 34. 131. Burada Firûz'un silahs ız olarak Esved'in odasına girdi ğini. e. fakat mektup Hazret -i M uh amm e d'e de ğil. En . e.Büldân. Esasen Hazret . S.İslam.. 173) esas olarak Kays' ın Esved'i öldürdüğünü anlatmakta ve biraz a ş a ğıda bazı râvilerin onun Firûz tarafından öldürüldü ğünü zikrettiklerini pek kısa olarak kaydedip geçmektedir. - Yukarıda açıklandığı gibi. 60). 52). S. II. 131) gibi kaynak kitaplar.. haber verdi ği "Esved öldürüldü. hadiseye en yak ın olan ça ğda bile inanc ın bu yolda olduğunu teyid eder.. tür. 60. aralarından birini başkan seçmek hususunda anlaş amadılar. Nihayet Medine'den yeni bir emir gelinceye kadar Sehabe'den olan Mu' az bin C e b e l'i seçtiler". S. 448. 87 El-Vatvat. Fakat. Dikkat edilirse. a.. onu sâlih bir insan olan Firûz üd Deylemi öldürmüştür" sözlerine dayanarak Esved'in katilinin Firûz oldu ğu yolundaki kanaatlerini aç ıkça belirtmi şlerdir. 173) onun Peygamber'in ölümünden be ş gün önce öldürüldü ğünü ve bu haberin Ebu Bekr'in Hilafet° geçi şinin onuncu gününde Medine'ye ula ştığım yazmak86 İbni Haldün. Mirond' (Ravzat üs .. S. ter.. S. Firûz'un Esved'i katletti ği hususundaki haberler daha a ğır basmaktad ır.İber. 222) da ise bu rol Kays ile Firûz arasında bölünmüştür. 46 .Nevevi (I. 164). Esved'in boynunu kırdığım. Halbuki Buhari (Sahih-i Buhari. a. ter.. Taberi.Sefa. İ ber. a. El . I.. g... Skizzen. 165..i Muhammed'in bu yoldaki "Esved öldürüldü.. 52). I. 164. Taberi (Tür. III. e. III.. Yemen bölgesi Esved gibi bir müstebitten kurtulduktan sonra. Ter. Wellhausen... o zaman Kays' ın onun başını gövdesinden ayırdığını yazmaktadır.Vatvat (S. "Esved'i öldürenler aras ında Firûz üd-Deylemi dahi vard ı" demekle Firû z'u Kays ile işbirliği halinde göstermektedir.. 389). Belâzûri de (Filtuh ül .. tür. İbni Haldiin (Kitab ü]. VI. Zehebi (Tarih ül . İbni Haldfm. Halifesi Ebu B ekr'in eline varabilmi şti Zira baz ı tarihler. Hondmir. Ayrıca İbni Sâ'd gene (V.. 341. onun Esved'in öldürülmesinden bir gün sonra öldü ğünü kaydetmişlerdir ". I. II. g. g. I. S.. ter. Belazûri (Fütuh ül . ilahi bir kaynaktan alarak. 52. III. Peygamber'in gâipten ald ığı bu haberi kaydettikten sonra... S. Ebu'l-Fida.Ansi'yi öldürdü ğünü yazmaktadır. e. II. tür.). onun Firûz tarafından katledildiğini pekala yazdıkları gibi. g.. 208... S. S.. . tekmile. a. Bir yandan da bütün olup bitenleri mektupla Peygamber'e bildirdiler. I. a. Ebu'l-Fida (Tarih I. S. S. Müslüman memurlar gene eski yerlerine dönme ğe başladılar. S. 57) gibi tarihçiler de Peygamber'in ölmeden önce. sonra geri dönüp arkada şları ile birlikte tekrar Azad' ın yanına döndüklerini. II. onu sâlih bir insan olan Firûz üd-Deylemi öldürmü ştür" hadisinin kitaplarda daima tekrar edilmesi.

y ılın Rebi'ül-evvel ay ının sonunda katledildi ği meydana çıkmış oluyor " D. güya San'a'y ı tehdide ba şladılar.Muradi. Ş ehir halkı telâş a düştü. Denebilir ki. Halife Ebu B ekr. Cahiliye devri adet ve inançlar ım bırakmış ve islâmiyt'i henüz pek sathi bir şekilde kabul etmiş olan Yemen'li bir kısım halkın yeniden irtidadına vesile olmuştur. Böylece Esved'in H. Firaz yolda iken iki kadın arasında geçen konu şmadan bunu ö ğrenip kendisi için de aynı akibetin haz ırlanmış olduğunu anlıyarak karde şi Gu ş na ile H avlanlara s ığındı . ter. "Ebnalar sizin memleketinizde yabancı ve göçmen bir kavimdirler. S. Hattâ ertesi gün için onları yeme ğe davet etti ve ilk gelen Dazaveyh'i öldürdü. Fakat Himyerli u'l-K il â ile arkada şları onun bu fikrini kabul etmediler. Ebna'nın bir kısmını da zorla İran'a yolladı . Yemen'de ikinci Ridde'nin önderli ğini yapmıştır. Bu suretle Esved'in hükümdarh ğı bazılarına göre üç ay sürmü ş tür. Firaz.tadır. Ben onlar ın başkanlarını öldürerek geri kalanlarım memleketten sürüp ç ıkaraca ğım" diye tahrik etti". onun Kehf-i Hubban'da isyâna ba şlamasından ölümüne kadr geçen zaman ın ancak dört ay olduğu yolundadır. Ama Ebnalara da yakla şmadılar. Hazret-i Peygamber zamamnda öldürüldü. Seyf yoluyla bize kadar gelen Firâz'un rivâyeti. 47 . III. Onları kendi hallerine b ırakırsanız daima saltanat süreceklerdir. onlarla dostmu ş gibi hareket etti. Daha önce Dazaveyh. göç etme ğe mecbur bırakılan bu aileleri kendi topraklar ından geçtikleri sıra88 En-Nevevi bu tarihle beraber ba şka bir rivâyeti de nakletmekte ve "O. şurada burada dola ş an Esved'in süvarileri ile temasa geçti ve onlarda kendisine bir dayanak buldu. 216. tür. onlardan üstün bir mevkie geçirili şi. Fakat çok kısa bir zaman için. Esasen serseri bir hayat süren Esved'in süvarileri. gösterdi ği bu boş gayretten sonra. Firitz'u Yemen'e vali tâyin etmişti. Çünkü Hazret-i Muhammed'in ölüm haberi. Kays ise herkesten ziyade korkmu ş göründü. Firaz ve Dazaveyh ile isti ş arede bulundu. Fakat baz ı Arap kabileleri. 89 Taberi. Kays bin Mak ş uh ül . Ba şı Peygambere getirildi" demekte ise de yukar ıda not 87'de adlar ı geçen eselerin hiçbiri böyle bir iddiaya yer vermemi şlerdir. Yemen'de ikinci Ridde: Esved'in öldürülmesi ile Yemen'de islâmiyet yeniden zafer kazanm ış oldu. 11.. Kays gayesine eri şmek için. Cü ş ey ş hemen hemen birlikte San'a'da i ş görmekte ve Yemen'i idare etmekte idiler. rakiplerini böylece uzaklaştırınca San'a'da idareyi eline ald ı . arzular ı hilafına. Kays. Firâz'un Halife tarafından . Arap K ay s'ı kı skandırdı ve bundan dolayı E z v a'yı (Himyeri hükümdarlarının adı ve Zu'nun ço ğuludur).

92 Onun peygamberli ğine yakınIrmın inanmış olması muhtemeldir. S. elli kere Dazaveyh'i öldürmediğ ini yeminle teyid etmesi üzerine" Ebu Bekir onu affetti. o öldürülürken ç ıkardığı müthiş sesi duyan nöbetçilere İzad. Kays'dan ayr ıhp Müslüman olmadan9° ve aman bile elde etmeden Müslüman karargahına gelip teslim oldu. Medine'de bulunan iki esirden bilhassa Dâzaveyh'in katili Kays için Ebu Bekir. biri dini. nöbetçiler buna kamp uzakla şırlar. bu i şi Firüz'un teklifine uyarak yapmışlar ve onun Kays'la sava ş a başlama imkanını sağlamışlardı . Bu sırada Ebu Bekr. Esved'in öldürülmesi hususunda.. cinayeti i şlemiş olduğuna dair elde müspet bir delil bulunmad ığından ve Kays'ın Peygamber'in minberi önünde. Biraz sonra Kays bin Mak şuh da Müslümanlara esir dü ştü ve her ikisi zincirle ba ğlanarak Medine'ye Halife'nin yan ına götürüldü. III. Esved'in vahiy ald ığına onun yakınında olanlar inanm ışlardı . 174. di ğeri siyasi olmak üzere iki tarafl ıdır. 48 . E.. Muhacir'in kuvvetlerinin çoklu ğu da Amr' ı korkuttu ğundan. 226. Muhâcir Yemen'de te ş ekkül eden kuvvetlerle birleş erek kendi kuvvetini artt ırdı .. . geçici bir zaman için de olsa gösterdi ği ipnotizmacılık mârifetleriyle etrafındaki bazı insanları kendi peygamberli ğine inandırmış olmasına ra ğmen 92 onun bu tarafı çok hareketli geçmi ş bulunan siyasi hayatına nispetle pek sönük kalm ıştır. hiçbir vicadan azab ı duymadan idam karar ı verdiyse de. "Peygambere vahiy geliyor" diyince. Demek ki. Firüz'a yardım etmelerini bildirdi. I.da himayelerine ald ılar ve Kays tarafından görevlendirilmi ş olan muhafızları öldürdüler. 90 TaberI. 91 Belâzfıri. Netice: Ana kaynaklara dayanarak buraya kadar inceledi ğimiz Esved'in hayatı. Bu sırada memleketine dönmü ş bulunan Kays bin Mak ş uh ile Amr bin illa'dikerib iyi geçinemiyorlardı .. Tahir bin Ebi Hale komutas ında . ter. Kays'a aleyhtar olanlar ı toplayıp San'a yakınında Kays ile sava ştı ve onu yendi. ter. Ma'dikerib de affa nâil olup her ikisi ailelerinin yan ına dönme müsaadesini alabildiler. tür. Firüz. tür. Muhacir San'a'ya gelince memleketi çapulculardan ve Esved'in arta kalan süvarilerinden temizledi. Gene görülüyor ki. Kays daha önce Esved'in süvarilerinin dola ştığı San'a ile Necran aras ındaki bölgeye kaçmak suretiyle kurtuldu. arkasından da M uh cir bin Üm e yy e'nin komutas ında bir orduyu Yemen'e yollad ı . elçiler ve mektuplarla Tihâme ahalisine. Sükünet ve düzeni yeniden kurdu. görüldü ğü gibi. Bilhassa Tâhir bin Ebi Hâk'nin idaresindeki kuvvetlerle Firüz'a yard ım ettiler. S. Bu kabileler.

onlara hakim olmuş ve Ebnalarm idarelerini de kendilerinden olan Dâzaveyh ve Firâz'a vermek suretiyle. halkın ona sırf dini bir inançla ba ğlı bulunmasından ileri gelmiyordu. 49 . Yemen'de uzun y ıllardan beri hâkim bir zümre halinde ya şıyan İranhlar'ın çocukları olan Ebnâlar artık Yemen Arapları'mn tahammül edemedikleri ve memleketlerinden uzaklaştırmak istedikleri bir s ınıf haline gelmiş idi. O. arkada şlarını küçümseme ğe. fakat bundan dolay ı o kadar çok gurura kapılmıştır ki. halka zulmetme ğe ve fazlaca sarho ş olmağa başlamıştır. eski dinlerini b ırakıp islamiyet'i kabul ederek Medine hüldimetine ba ğlanan halkı. Esved'in ölümü ile birlikte . fakat önderli ğini üzerine almış olduğu milli hareket Arap Kays'la gene de devam etmi ştir. ölümünden sonra dini eserinin devam etmesi.Esved yeni bir din kuramamış . Yukarıdanberi anlat ılanlar da gösteriyor ki. Bu durum da Esved'in çabuk muaffakiyet elde etmesine yard ım etmiştir. her ne kadar Rahman' ın adına konuşmakta oldu ğunu ve bir melek vas ıtasıyle vahiy aldığını sık sık söylemişse de. O. görünmiyen yüksek bir Tanrının adına ortaya çıktığım iddia etmi ş olduğu muhakkaktır. inahir bir siyaset adam ı idi. sakinleri bakımından da heterogen bir bölge idi. Esved bir milli isyamn önderli ğini üzerine almıştır. E ğer o. her ne kadar yakın taraftarlarından bir kısmını kendi peygamberli ğine inandırmağa muvaffak olmuşsa da. bunlar kaynaklara nazaran daha çok kendi ş ahsi kuvvetini tanıtmak maksadiyle söylenmiş sözler olup ilahi bir tak ım emirlere benzemekten tamamiyle uzakt ırlar. öteden beri ticaretlerine vergi almak suretiyle engel te şkil eden. onları kendine ba ğlamıştı . Esved hakiki hüviyetiyle . Yemen din bak ımından olduğu gibi. Yâni Esved'in in bir çok taraftar bulmas ının sebebi. hiç olmazsa bunun kalıntılarımn daha sonraki devirlerde ya şıyan râvilere bir nebze olsun malzeme te şkil etmesi gerekirdi. Daha önce belirtildi ği üzere bu durum onun hayatına malolmuştur. sadece sezi ş kuvveti fazla olan kurnaz. Esasen. cesur ve iktidar ihtiras ı ile dolu. Kureyş ' in hâkimiyetine tâbi kalmamak ve Yemenliler'i din bak ımından da kendisine bağlamak için peygamberlik iddias ında bulunmuştur. Esved savaş çı bir peygamber s ıfatiyle ortaya at ılmış ve kısa zamanda büyük topraklar ı eline geçirmiş . yeni ve kutsal bir kitap da b ırakamamıştır. hakiki bir peygamber olarak tan ınsaydı . Peygamber'in hastal ığı haberinden. Bir yandan da gün geçtikçe. Bununla beraber Esved'in Mnsevi. İşte Esved Ebna'nın Yemen'deki nüfuzunu tamamiyle k ırmış . ve Yemen'deki bazı kabileler arasındaki vergi meselelerinden do ğan Ridde'den istifade etmesini bilmi ş ve gizliden gizliye hazırlanmaya başlamıştı . Hristiyan ve İ slam monoteizminin tan ınmış ve yerle şmiş bulunduğu Yemen'de bir putun ad ına değil. onun peygamberli ği de derhal unutulmuş .

Hâris bin Dudan bin Esed bin Hüzeyme bin Müdrike bin İlyas bin Mudar ül .Kâmil fi't-tarih.2. Leyden 1867. Müslümanlar ona k ızdıkları için " Tul e yh a" yâni "Talhacık" adını verdiler. 50 . y ılında putperest Kurey şlilerle birlikte Medine'yi kuş atmış bir düşman. S. yılında kabilesinden bir heyetle birlikte Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etmi ş bir mümin. e] . Buzaha sava şından bir müddet sonra ise Kadisiye ve Nihâvent sava şlarında Islam ordusunun zafer plânlar ım hazırlayan kıymetli bir Müslüman askeri olarak görmek mümkündür. S. III. ş ahsiyet itibariyle di ğer sahte peygamberler kadar kuvvetli olmamakla beraber. şöyle ki 94 Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadlet ii! .Fakasi. onu Hicretin 5.Esedi ül .Esir. Kahire 1288. Tuleyha'nm soyu: Asıl adı "Talha" olan Tuleyha. peygamberlik iddiasında bir komutan. S. 94 Zehebi. İbn iil . Necid'de oturan Es e d kabilesinin ileri gelenlerindendir. Tuleyha'mn birinci defa islamiyeti kabulü: Tuleyha'mn hayat ım tarihen mallim en eski günlerinden alarak inceleyecek olursak. 10. TULEYHA BIN HUVEYL İD Sahte peygamberlerden ikincisi olarak inceleyece ğimiz Tuleyha. A. İbn ül . daha sonra da Hâli d bin V eli d'in ordularını ciddi şekilde uğraştırmış olduğundan tarihte oldukça önemli bir yer kazanm ıştır. Zehebi bu soy kütü ğünü daha kısa gösterir. 93 İbn ill-Esir. Üsd id-Gâbe. 360. 9.. Hicretin.Fakasi. Tecrid. 299.Esir'e göre onun soyu ş öyledir93 : Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadle bin ül-E şter bin Hecvan bin Fak'as bin Tureyf bin Amr bin Müseyl bin ül . I. 65. bir aral ık Medine'yi tehdit edecek derecede cesaret göstermi ş . : B. yılında mürtedlerin ba şına geçmiş .Esedi ül .

Encylop&lie de l'Islâm. 97 Caetani. Bundan dört y ıl sonra. Caetani. Esed kabilesinden bir heyet Peygamber'i ziyaret edip ona "Ey Tanrı'nın elçisi! Biz sana Tanrı'nın birliğine ve senin Tanr ı elçisi olduğuna tanıklık etmek üzere geldik. Tuleyha ve taraftarlar ı hiçbir vakit Müslüman olmam ış lard ı ki. her yerde önce dinden dönenleri dine davet emi ş . Ona göre.Esir. Zehebi. IV. Zira Hâlid sadece eskiden beri putperest kalm ış Arapları doğru yola davet ile görevlendirilmemi ş .. Böyle bir iddia tamamiyle yanl ış bir görüşün ifadesidir. 65. en küçük teferruat ı bile didik didik eden C a et ani . IV. Tuleyha'yı da bu düşünce ile ve aynı emri yerine getirmi ş olmak amacı ile dine davet etmi ştir. Tuleyha'mn etrafına adam toplamas ına fırsat vermişti. y ı lda kabilesi ile birlikte islamiyeti kabul etti ğ ini apaç ı k anlatt ığı halde.bu önemli noktay ı atlayıvermiştir. baz ı kabile ileri gelenlerinin menfaat ümitleri. VIII. 874). 96 İbn ül . Hâlid' in savaştan önce Tuleyha'y ı İslâmiyet'e davet edi şini.En k ı sa ş ekilde yukar ı ya ald ığı m ı z Tuleyha'n ı n maceral ı hayat ı n ı n tarihi de bize gösteriyor ki. I. sıra kendi fikrini yazma ğa geldiğinde. Peygamber'in ölüm haberi. Bu noktaya kadar hadiseleri oldu ğu gibi açıklıyan Vacca (Enc. o. e. Bir iki kehanet sözü.Gâbe. de de l'islam. onun daha evvel Müslüman olmadığımn bir delili sayıp bu iddiasım kuvvetlendirme ğe çalışmaktadır. 51 . 298. Tuleyha'nın adı tarihte ilk önce Gatafan seferinde islamlar taraf ından yenilgeye u ğratılmış bir Esedi olarak geçer.Esir'in Vakıdi'den aldığı bu rivayet Tuleyha'n ı n 9. S. Tecrid. I.. Vacca.. kabul etmeyenlerle de sava şmıştır. yalnız Tuleyha'mn islamiyet'i kabul etti ğini ve bunun 95 İbni Sa'd. biz arkada kalan kabilemizi burada temsil ediyoruz"" dedi. Bu i ş için sen. bize haber yollamadın. o bütün iddialar ı na ra ğ men hakiki bir peygamber de ğ ildi'. Kitab üt . III. islamiyet'in mürtedleri say ı ls ı nlar". belki de Caetani'nin tesiri ile. içinde Tuleyha'mn da bulundu ğu. Ebu Süfyan ve Fezareli'lerin ba şbuğu Uyeyne ile birlikte yeniden islamlar'a kar şı harekete geçmi ş görüyoruz22. daha ziyade islam' ı terketmi ş olanları dine davet ve dinde kalanlara da bir tak ım vaızlarda bulunmak üzere Ebu Bekr tarafından gönderilmiştir. S.. İbn ül . y ılında. 51. II. 299. Hendek sava şı sırasında Esed kabilesinin başında Tuleyha bin Huveylid'i.. Ebu Bekr'in kendisine verdiği mektuptan da anla şıldığı gibi. 874. g. Üsd ül . a. S. sadece bir kahindi. bunun sonucu olan Ridde.. İrtidadla mücadelenin daha sonraki olaylarında da görülece ği üzere Hâlid. yani Hicretin 9.Tabakat. Bundan bir y ıl sonra. Yoksa Tuleyha putperest kalmakta devam etti ği için değil.

a.. II.da siyasi bir inkiyadı gösterdi ğini söylemekte. de ki: Müslüman olduk diye siz beni minnet alt ına sokamazsınız. Seleme'yi ça ğırıp ona. Hanife'lilere söyledi ği sözler gene bamba şkadır. Allah ı n Resülü Muhammed. 99 İbni Sâ. İbni Sa'd'a göre Tuleyha karde şi Seleme ile birlikte Peygamber'in sava ş larına katılmak üzere hareket etti. Peygamber zamanında Müslüman olmuş ve onun sohbetinde bulunmu ştu. C. sizi inanma yoluna ileten Allah'a kar şı minnettar oluyorsunuz. Peygambere a ş ağıdaki âyetin inmiş olduğunu kaydediyor ki. I. hem de mensup oldu ğu kabile üyeleri ile birlikte kabul etti ğini biz İbni Sa>d'da da görmekteyiz 99 . XLIX.. g. S. 52 .. 35. sancak verdi ve Muhacirün ile Ensar'dan yüz elli kişiyi de emrine verip ona. onlara baskın yap". dedi. Halbuki. Mirhond.Vacca'n ın iddiası hilüfmaislâmiyet'i kabul etmiş olduklarını açıkça gösterir." Tuleyha'nın islâmiyet'i kabul etti ğini. Belki siz. Tabakat. Medine'ye gelen Esed'li heyetlerin sözlerinin Yemâme'den gelen H anif e heyetinin sözleri ile hiçbir benzerli ği yoktur.Esir bu heyetin. e ğer do ğru kimseler iseniz. En inanılır kaynakların aslâ islâmi bir gayretke şlik gütmeden verdi ği bu küçük. Bunlara Hazret-i Muhammed'in davranışı başka . arkas ından bütün bunlar ın (ileride görülece ği üzere) Müs eylim e'nin Medine'yi ziyaretine bir nazire olarak uydurulmu ş a benzediğini ilâve etmektedir. e. bu suretle Tuleyha'n ın Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etti ği inkâr edilemez bir vesika ile teyid edilmi ş oluyor: ıj u. geri dönünce irtidad etti" diyor.. 18. II. S.. Gene ibn ül . Hazret-i Muhammed'e gelip kendiliklerindenMüslüman olduklarım söylemeleri üzerine. küçük haberler bize Esed kabilesinin Tuleyha'ya uyarak . 222'de "Tulyeha. Bunun üzerine Seleme üç çoban ı ve deve sürülerini ganimet olarak al ıp Medine'ye dönmü ştü.d. "Beni Esed'in toprağına varıncaya kadar yürü. Hastalığı haberinin sür'atle etrafa yay ıl98 Kur'an. Tuleyha'nm ayaklanmas ı ve peygamberlik iddia etmesi: Hazret-i Muhammed vedâ hacc ından döndükten sonra uzun süren bir hastalığa yakalanmıştı . Biraz sonra Tuleyha'n ın peygamberlik iddialarmda bulundu ğunu anlatırken Müs â bin Ve s i m e'nin bize verdi ği ip uçları bu vâdideki tenkidlerimizde ne kadr hakl ı olduğumuzu bir kere daha ortaya koyacaktır."J :js "" (=Onlar: Müslüman olduk diye seni minnet alt ında b ırakmak istiyorlar.

Az zamanda Tuleyha'nın taraftarlar ı ço ğaldı . 189) kaydetti ği bu haberi Caetani kendine göre özetlendirmekte ve akla gelmiyecek bir mant ıkla ş öylece münaka ş a etmektedir: ". 298. "Bir de melek mi buldu?" deyince. Bundan şu sonuçları çıkarım: Muhammed. "Tuleyha peygamberlik iddias ında bulunduktan sonra. Habbâl iftiharla. Bu hususta Alman orientalisti Dr. En eski İ slâm kaynaklarından olan Vesime'nin Kitab ür . Meselâ: Zübyân bin Rebia el-Esedi adındaki ş ahıstan bahseden Vesime (S. Halk ın aş ağı tabakası ona uydu. TaberPnin (Arap. III. E s ed'Ierin. 100 Caetani. Peygamber ona.Ridde'sini İbni Hacer'den çıkararak yayınlayan Höhnerbach' ın neden kendi yayınladığı bu kitaptaki kay ıtlara bu derece lâkaydi göstermi ş olduğunu anlıyamadığımı zı söylemek mecburiyetindeyiz.. daha önceleri H a zr et -i Muhammed'e tâbi olmad ıklarını Medine'ye kar şı hiçbir anlaşmayı ihlâl etmemi ş olarak Tuleyha ile birle şmiş bulunduklarım ilâve etmekle. Bilâkis Hazret-i Muhammed. S. Tuleyha'ya tâbi olanlar ın. "Bir de melek mi buldu?" sözleriyle önce istihza etmiş sonra da Tuleyha'n ın temsilcisi ve ye ğeni olan HabbâPe beddua etmiştir. peygamber oldu ğunu iddiaya koyuldu. ona "Zu'n-Nun" adında bir mele ğin vahiy getirdi ğinden bahsetti. "Allah seni kahretsin ve şehadet rütbesinden mahrum kılsın" dedi.ması . buna hiddet etmedikten ba şka. onun Hazret-i Muhammed ile buluştuğunu söyledikten sonra.Ridde'si bize aş ağıdaki ip uçlarını vermekle Tuleyha ve taraftarlar ının daha önce Müslüman olduklar ını şüphe götürmez bir ş ekilde anlatmaktad ır. Tuleyha. Biz yukarıya aldığımızj. Tuleyha'n ın peygamberli ğinden. e. Tuleyha'n ın kendisine vahiy getirdi ğini iddia ettiği Zu'n-Nun adındaki melek hakk ında da Müslümanlara açıklamada bulunuyor "°".. Tuleyha ye ğeni Habb âl'i bir anla şmaya varmak için Hazret-i Muhammed'e gönderdi. ondan ayrılıp. Büyük bir de ğer taşıdığı açık olan V es İ me 'nin Kitab ür . Caetani hemen bu öszlerin arkas ından. en güvendiği kaynakların verdikleri bilgilere aykırı olarak. Habb âl. a. Hazret-i Muhammed ile Habbâl'ın konuş masında müsamahaya delâlet eden bir husus göremiyoruz. Gatafan'lar ın Fezâre ' lilerin İslâmiyet'i kabul etmemi ş olduklarını bir kere daha tekrar ediyor. bazı kabilelerin dinden dönmelerine sebp oldu.. O.. 53 . Bundan istifade etmesini bilen Tuleyha bin Hüveylid. VIII. kâhinli ğinin de yard ımıyla. Höhnerbach' ın fikri de Wellhausen ve Caetani'nin tamamiyle tesiri alt ındadır. Tuleyha'mn peygamberlik iddialarını müsamaha ile karşılıyor. Musevilerden birçoklar ı ona yardım ettiler.. g. S emir a denilen yere gelip ordugâh kurdu. Metin. "Ben Huveylid'in oğluyum" diye cevap verdi. 40). Peygamber o zaman ona.

e. S.. 179'da Fezürelilerin Müslüman olduklarını. Eğer bunda muvaffak olamazsan. 54 . I. Gat af an. Zimman bin Ammar el. kar şı tarafın mukavemetini ise ilk defa fethedilen bir memleketin direnmesi saymak gerekti ğini ilave ediyor. apaçık tarihi hakikatleri reddettiklerini anlamak zordur. Histoire des Arabes.Tai: Peygamberle bir arada bulunmuştur. İbni Sa'd (Tabakat. fakat içten bir inan ış a sahip olmadıkları için çok geçmeden irtidad ettiklerini kabul etmektedir.E zve r'i Esed'lerin ülkesindeki valilerine 101 Cle'ment Huart. Höhnerbach' ın bu husustaki kanaatlerinin sars ılmazlığına ileride Müseylime ve Yemame konusunda daha da aç ık misaller verece ğiz. İ slam tarihçilerinin Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek maksadiyle dü şman kabilelerin elçilerini bile ihtida etmiş gösterdiklerini iddia ediyor ve bu arada önce hakikaten Müslüman iken irtidad eden Müccaa. a. Tuleyha'dan ayrılıp islâmiyeete sabit kalanlardandır. Malik bin Nüv eyr e gibi temsilcileri de iddias ına misal olarak gösteriyor (Höhnerbach. Habb al memleketine döndükten sonra A 11 a h' ın r es Mü Muhammed derhal D ı r ar bin ül . bize Kur'ana benzer bir şey getirsene. S. S. 88) ve Halid'in bunların üzerine yürümesini — gene Caetani'nin tesiriyle — ülkeler fethetmek arzusundan do ğan bir hareket. kalben olmasa bile. kâh isabet ettirmezsin.. g. Ridde s ırasında sadık kalıp zekât ı Ebu Bekir'e vermi ştir. Ahaliye irtidadın kötü sonuçlarını anlatmış ve onları İslam'a davet etmi ştir.ona şöyle demi ştir . Tuleyha ile birlikte irtidad edip Müslümanlarla mücadele edenlerdendir. 177) da bize bu yolda misaller vermektedir: "Et-Tufeyl irtidad konusunda Tuleyha i şine karışmış ve Necid'i tekrar İslâmlığa iade işinde büyük hizmeti olmu ş. Höhnerbach. Daha birçok ilâvelerle zenginle ştirilmesi mümkün olan yukar ıdaki misaller bize Tuleyha ba şta olmak üzere Es e d. sonra Yemame'ye Bitmiştir". Sen yalnız bir kâhinsin ki. b ırak bizi senden ayrılalım" demiş olduğunu bize bildirmektedir. kâh isabet ettirir. nas ıl bir düşünüşün tesiri altında. Gene Vesime'nin bize bildirdi ğine göre: Hubeyş hükemâdan Galip bin Bi şr ül-Esedi.Fezâri. Fezare ve Tay kabilelerinin. El Hâris Malik üt . Yezid bin Huzeyfe E şraftan Zufar. Uyeyne bunu dinlememi ş ve bunun üzerine Harim de onun hakk ında bir şiir yazm ıştır. (Harim Cahiliyye devrinde yarg ıç idi). IV. Paris 1912. fakat sonra pişman olup Yemame'ye Bitmi ştir. ş eklen islamiyeti kabul etmiş olduklarını n° ve Medine hükametine ba ğlı bulunduklarını pek güzel ispat etmekte iken. I.Fezeiri de İslama sadık kalm ış ve Uyeyne bin Hısn'a da İslamda sadık kalmas ını tavsiye etmi ştir.. Ceatani ve Höhnerbach gibi de ğerli Orientalistlerin. Harim bin Kutbe bin Sinan el.

360. el Kamil. S. İbn Haldün. g. III. II.. Peygamber'in ölümü de İslam dinini henüz pek yeni kabul etmi ş ve henüz hazmetmemi ş 102 Caetani. Uyeyne bin H ı sn ise Gatafan'lar ın başına geçip "Ben Esed'lerle aramızdaki eski anla şma bozulduktan sonra Gatafan yurdunun sinı rlarım tanım ıyorum. Müslümanlar Vâridat denilen yerde. S 360.. Böylece Esed Gatafan ve Tayy kabileleri dinden dönüp Cahiliyye devrindeki anla şmalarım yenilediler Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkış sebeplerini genel olarak aç ıkladığı= zaman gösterdi ğimiz üzere.Esir.. Hem Muhammed ölmü ştür. Bu emir üzerine onlar ciddi tedbirler ald ılar ve Tuleyha'yı korkuttular. tür." sözlerinin do ğru. müttefikimiz olan iki kabilenin peygamberine tabi olmay ı Kurey şli Peygambere tabi olmağa tercih ederim. Halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmiştir. 95. Tuleyha ise sağdır ve kavmi ona uymu ştur""4 dedi.. S. e. Hazret-i Muhammed'in öldüğü haberi geldi. yani "Tuleyha Hazreti Muhammed zamanında peygamberlik iddia etti.. Bu defa halk Tuleyha'n ın etrafında toplanmaya ba ş ladı . 104 Taberi. 103 ibn ül .el Kamil. S.. e. Tuleyha'nın ortaya çıkışında ve kuvvetlenişinde de kabile ş eflerinin siyasi nüfuzlar ını arttırmak hevesleri. Nihayet D ı r ar onu sa ğ olarak ele geçirmek istedi ğinden üzerine yürüdü. İber. Tuleyha artık kabına sığamaz oldu. 97. tekmile. Müslümanlar Tuleyha'n ın isyanı ile uğraşırlarken. tür. a. Bu s ırada Tuleyha'nın taraftarlar ı gittikçe azaldı. Şimdi ise Cahiliyye devrinde Eesed'lerle aram ızda mevcut olan anlaşmay ı yenileyece ğim ve Tuleyha'ya yard ım edeceğim. II. S. 55 . a.'. ayrıl mülâhaza ile ikinci bölümünü de kabul etmesi kaç ınılmaz bir mecburiyet iken o. g. arap. ibn ül Esir . III. ter. "Ona kılıç işlemedi" sözü gittikçe yay ıldı "3. bunların. VIII. Karşılaştıkları zaman keskin kılıcı ile Tuleyha'ya vurdu fakat kılıç Tuleyha'ya i şlemedi. Mademki haberin birinci bölümünü Caatani itimada lay ık bulmuştur. Gavs'ların başkanı da aynı şekilde Tuleyha'ya yard ım vâdetti.. Hazreti Muhammed'in şurada burada ç ıkan yalancı peygamberlere müsamahal ı bir gözle baktığı iddiasını savunabilmek için ve böylece Hazret-i Muhammed aleyhinde bir hükme varabilmek için Drar' ın onun tarafından Esed'ler üzerine göndrilmi ş olmasım uydurulmuş bir haber olarak vas ıflandırmakta. Zı'l-Himarin Avf Cezmi ona Cedile'lerden be şyüz kişiyi istediği anda yardımcı olarak verece ği haberini yolladı . S.göndererek dininden dönen herkese kar şı harekete geçmelerini ve tedbir almalarını emretmişti 102. birbirleriyle ba şkalarına karşı birle şmeleri. Taberi. fakat ikinci bölümünün yani "Hazret-i Muhammed Drar bin ül-Ezver'i Esed'lere yollad ı tedbir aldırttı" sözlerinin hususi bir maksatla sonradan uydrulmuş oldu ğu ileriye sürülüyor.. Sonra kabilesi ile birlikte Tuleyha'n ın yanı başında yer aldı. Bu olay Tuleyha'n ın halk arasındaki itibarını arttırmaya yardım etti. ter... III. mürtedler ise Semira'da topland ılar. Müslüman ordusuna kat ılanlar ise her an ço ğahmaktaydı .. zekât ve sadaka vergisinden kurtulmak istekleri büyük rol oynam ıştır. 280'de Seyf bin Ömer taraf ından teyid edildi ği için İbni Haldfm'a atfetti ği haberin birinci bölümünün. S. Tanrı adına yemin ederim ki. 70'deki kayıtlara ra ğmen israr etmi ştir. 189.

Hülefa.olan bu insanları bir ş aşkınlık ve bocalama devresine sürüklemi şti. S. Süyuti (Tarih ül . Peygamberin "Ben . II. Kenz ül-Ummal fi sünen il . S. III. zekât vermeden namaz k ılsınlar. Ebu Bekir onlara: "Bir devenin yular ı nı dahi eksik verseler. fakat zekat ı vermektenaffedilmek istediklerini. III. Yaln ız Abbas bunlardan kimseyi misafir etmedi. a ş ağıdaki rivâyeti kaydederler: Ömer ve di ğer Eshâb. 98). dinden dönüp ayr ıca savaştan da kaçınmayanlar dâima iktisadi gayelerle harekete geçmi ş bulunuyorlardı. Hiç böyle bir şey uğrunda savaşmaz olur muyum?" " 6 Belazfiri (Fütuh. 221. Az kalsın elçiler maksatlar ına ereceklerdi. S. Bu sırada Gatafan ve Esed kabileleri. Tarih ül ..Ezver.. Kabileler olgun ekinler gibi. u ğrunda döğüştüğü bir işi bırakmaktan nice daha hoştur. S. mal ını ve kan ını benden korumu ş olur" dediğini hatırlattı . Ebu Bekr'in bu haberleri endi ş e ile de ğil adeta memnuniyetle dinledi ğini Taberi (Ter. S. Ebu Bekr ise "Namaz ile zekât arasında bir fark gören herkesle savaş acağtm. Muhammed de onun elçisidir diyinceye kadar. Fakat Ebu Bekr bu iste ği şiddetle reddetti " 5 ve heyetleri geri çevirdi. Kahire 1305. 174. ter. Durumu kendisine anlatt ılar. Isyan eden kabilelerin delegeleri Ebu Bekr'in huzuruna çıktıkları zaman. her kimki bunu söylerse. 29)'de de bu hususta şunlar yazılıdır: Ömer buna kar şılık. Halife Ebu Bekr'e gidip: "B ırak insanları. namazı kılacaklarını. 29. Bu hususta kaynaklar menşei Ö m e r'e kadar dayanan. 56 . de ise bu nokta ş öyle aydınlatılmıştır: Sahabilerin yukar ıda söyledi ğimiz teklifi üzerine. Bu durum karşısında Kuzaa'll Sinan ve D ırar bin el . O s ırada Ü s â m e de Suriye seferine ç ıkmıştı ve ancak kırk gün sonra geri dönecekti. S. Tanrıdan başka bir Tanrı yok. çünü zekât maldan al ınan bir haktır. Es . Bu teklif bir çok sahabe taraf ından da uygun görüldü. Buna Ebu Bekr'in verdi ği cevap ş öyle olmuş tur: "Tanrıya and içerim ki.Suyhti.Akval vel-Eral. 105 Taberi. Hazreti Peygamber'in ölümünden on gün sonra Medine'ye gelip Müslümanlar' ın önemli ailelerinin evlerine misafir oldular. dilekleri kabul edildi ği takdirde bir barış andlaşması yapacaklarını söylediler.Hülefa. göklerden yere dü şmek. zira yüreklerine iman girseydi onu da kabul ederlerdi" dediler. mütereddit kalan Havâzin ve Kuzadlar ın elçileri. 106 El-Hindi. Gene tekrar edelim ki. 91). Dırar'ın ağzından anlatmaktad ır. a 101'de vard ır. Ayni anlamda bu iddiayı destekliyen sözleri Belâzuri. onlarla savaşırım" cevab ında bulundu. M ısır 1315. Peygamber de haktan bahsetmiştir" dedi. onlarla savaşmaya emredildim. arap.. Esed'ler aras ındaki bütün di ğer Müslüman memurlar kaçıp Medine'ye Ebu Bekr' e geldiler. Fütuh. S.. kuvvetli esen rüzgar ın önünde baş eğiyorlardı .

bir grubu da Zu'l . hava doldurulmuş tulumları Müslümanlar' ın develerinin ayaklar ı altına yuarlayarak ürküttükleri için. Tuleyha ço ğalan taraftarlar ını ikiye böldü.Kassa'ya gönderdi ve Habbal'i de bunlara komutan tâyin etti. Üseime'nin dönüşünü beklemeden bunlar ı karşılamak mecburiyetinde kald ı . Esed ve Gatafanlardan pek az ı Müslüman kalmıştı . Isyancılar. S ak ille r ise islâmiyette sabit kalm ış lardı. yaptılar. develer dört nala ko ş arak Medine'ye geri döndüler. Müslümanları zayıf sanarak Zu'l-Kassa'ya bulunan arkada şlarını kendi yanlarına ça ğırdılar. Ebu bekr'in ilk sava şı Abs ile Zubyiin kabilelerine kar şı oldu. Bunu haber alan Ebu Bekr camide bulunan halk ın ba şında. her yerde toptan veya k ısmen irtidat ve isyan oldu ğu haberleri geldi.emişlerdi. Zübeyr. Çok kısa bir zaman sonra mürtedlerin hücuma geçeceklerini anlayan Ebu Bekr. Medine yollarını gözetlemek üzere. Ebu Bekr. baskım yapanlara kar şı çıktı ve onları kaçmıya mecbur etti. Bunlar acele ile Medine üzerine yürüdükleri için Ebu Bekr. K in â ne kabilesinden baz ıları da isyancılara katılmışlardı . Hazret-i Muhammed'in yapt ığı gibi ihtilâlcileri elçilerle oyalad ı . Bu s ırada S ül ey m kabilesi kısmen dinden dön müş . isyancıların Medine'den bir merhale uzakta olduklar ını haber verdi. Kuzeyde bulunan Kelb ve KuzCıalılar da irtidat etmi şlerdi. Isyan edenler Kurey şlilerle Ensar ars ındaki anla şmamazlığı unutturup bunların birle şmelerine sebep olacaklar ını hiç hatırlarına getirm. Bunlardan bir grubu el . 57 .Halife ile bir anla şmaya varamayan kabile üyeleri kendi yerlerine döndiikleri zaman. Ebu Bekr onlar ı. Maksadı Üsâme ordusunun geri dönece ği zamana kadar vakit kazanmaktı. Hava zinier mütereddit. Bundan üç gün sonra isyanc ılar Medineye bir gece bask ın]. Tuleyha'nin yedek kuvvetlerinin buludu ğu yere kadar kovalad ı . Ali. Bu çarp ışmada hiç bir Müslüman ölmemi ştir. kabiledaşlarına Müslümanların sayısının az olduğunu söyleyerek onları Medine üzerine akın etme ğe heveslendirdiler. Talha ve Abdullah bin Mesud'u gönderdi Camide topladığı halka da. Tuleyha'mn etrafında toplanan Tay. Valilerin elçilerini yeni emirlerle geri çevirdi. mürtedler tarafından bir hücuma maruz kalmalrımn muhakkak olduğunu haber verdi. ba şka elçiler de gönderdi. Müslümanlar'ın uğradıkları felâketler dillerde dola şmaya ba şladı . Fakat bu yedek kuvvetler.Abrak. Biraz sonra Peygamberin şuraya buraya tâyin etti ği valilerden. Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Medine'lilerin Mescitte haz ır bulunmalarını.

bütün geceyi askerlerini nizama koymakla geçirmişti.. aynen ş öyledir: ". S. El .. İkrime bin Ebu Cehil'i Müseylime üzerine. Numan bin Mukarrin'i bir bölük askerle orada b ırakıp kendisi Medine'ye döndü.. a. Bundan sonra Medine'ye dönen Ebu Bekir. el-Muhacir bin Ümeyye'yi Yemen'de ç ıkan ikinci Ridde üzerine Yemen'e ve oradan Hadramavt ülkesine.. 109 Taberi. Bu olayın üstünden birkaç gün geçtikten sonra iİsâme. Zubyân. S. 103'de Habbâl'in daha sonra Ukkâ şe ile Sâbit tarafından öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir. Ebu Bekir onu askelerle birlikte Medine' de bırakıp kendisi Zu'l-Huhisa ve Zu'l-Kassam mevkilerine hareket etti. onları da bozguna u ğrattı .. Medine'den bir konaklık uzakta bir yer olup Necid taraflar ındadır. Bu sava ştan Tuleyha taraftarlar ının cesareti kırıldı . Tuleyha'n ın yeğeni Habbâl de bu s ırada öldürüldü 107 . Suriye seferinden döndü. Tureyfe bin Hâeiz'i Beni Suleym kabilesi üzerine. art ık elçi gönderme işini durdurdu ve onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı Bunlardan biri de Tuleyha üzerine giden bir birlikti ki. Zu'l-Kassa savaşı: Ebu Bekir bu s ırada.ıla bin ül-Hadramryi Bahreyn'e. Ebu Bekr ilerleyip. gün do ğmadan hücuma geçti. Ebu Bekr bunu haber al ınca.) Bu komutanlar Zu'l-Kassa'dan ayrılarak ellerinde Ebu Bekir'in ver(d ği bir mektup ve aman andi oldu ğu Mide hareket ettiler. 101'de Zu'l-Kassa. Abs'ler Müslüman kalm ış olanların üzerine at ılıp çeşitli işkencelerle. İrtidad edenler aras ında yeniden dine dönenler çoğaldı . 273. Seyf bin Ömer'in rivâyetine göre mektuplardan birinin önemli k ısımları . Bunun sonucu olarak da Medine'ye her taraftan zekât. Ertesi gün. 108 Zu'l-Kassa. Zu'l-Kassa savaşı sonunda Müslümanlar'ın cesaretleri artt ı . g. Zu'l-Kassa'ya indi. VIII.Medine'nin biraz do ğusundadır. Abdu Menat bin Kinane'lerden bir toplulukla sava ştı .. siz yüz çevirip dönecek misiniz ? Her kim yüz çevirip irtidad 107 Belözüri. öldürülen Müslüman sayısı kadar. Belözüri. onları öldürdüler.. III. yollad ı (bk.. Hâlid bin ül-Said bin ül-' ıs'ı Suriye'deki Hamkateyn bölgesine.. S. arap. arap. Güne ş do ğarken mürtedler bozulup bir hayli adam kaybettiler. Ebu Bekir'in emirlerini ihtiva eden iki mektup vard ı . Zubyânlar.. sadaka malları gelme ğe başladı . belki de daha fazlas ıyla. 'Amr bin Kuzaa topluluğuna. Bu arada Ebu Bekr'e (Ebu Fasil'e) tâbi olmay ız diyen ş air Hutay'e de esir düştü. 58 . e.D. Ben size e şi olmayan tek ve bir Tanrıyı över ondan ba şka mâbud bulunmadığına ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi oldu ğuna tanıklık ederim.. orada Abs.. Caetani.. arap. 224'de. Tanrı elçisi dâvetini kabul ettirinceye kadar sava ştı Muhammed ancak Tanr ı elçisidir. el. Halid'e Tuleyha'nu ı işini bitirdikten sonra Butah'da Malik bin Nüveyre'nin üzerine yürümesini emretmi şti. "Ebu Bekir.. denmektedir. S.Abrak denilen yere gelince. komutanlığına Hâlid bin Velid tayin edilmi şti ı oe Halid'in elinde de öteki komutanlar ın sahip oldukları gibi. Ondan önce birçok resüller gelip geçmi şlerdir. O ölür veya öldürülürse. daha şiddetli bir tarzda karşı taraftan adam öldürece ğine and içti.

Tuleyha ile Gatafan kabilesi başkanı Üyeyne bin H ısn 1 "..... emrettim. okuyarak namaza ça ğırmasını emrettim. islâmiyeti ikrar etmezlerse onları cezaya çarpt ırımz diye emrettim.. Yukarıda Tuleyha'nın âyet diye iddia etti ği sözler. ne yaptığını bilmiyerek. O size neler söylüyor ?" diye sordu. gönderdi ğim elçime. Buradan gittikleri her yerde halk ı Tanrı'nın emirlerine dâvet etmelerini. ş eytanın ça ğrısını kabul ederek. Mu'cem ül-Buldân.III. türk... Tanrı sizin bu ülkeleri y ıllarca koruyacağınız ı mülk ve devletinizin.Hindi. S. Şeybanl ı Ebu Ömer'e dayamld ığı takdirde: Beni Esed'e ait bir su olduğunu ve Tuleyha ile Hâlid aras ında büyük bir sava ş olduğunu kaul etmek gerekir.. Buzaha suyu üzerinde bulunuyorlard ı .. 103'de.88. Islâmiyeti b ırakan Tanrı'yı âciz b ırakamaz. a. II.." İkinci mektup ise do ğrudan do ğruya komutanlarma emir ve tavsiyelerini ihtiva etmekte idi. kabul edenlerin islâmiyet'in onlar ın üzerine yüklediği bütün hükümleri. 174. Esed kabilesinin bir suyudur diyor. El . salih olanlara yard ımını esirgememesini. Aran ızda Muhammed'e tapanlar varsa o ölmü ştür.... Ben size Muhacir. kimse ile sava şmamasını ve kimseyi öldürmemesini.. Tür... Belâzüri. onları ate şle yakmasım ve her türlü işkence ile öldürmesini. Buzaha'nm Necid arazisinde Tayy aşiretine ait bir su oldu ğunu söyler. Ezan okumad ıkları takdirde onları cezaya çarpt ırımz dedim Ezan okuduklar ı takdirde onlardan Müslüman olup olmad ıklarını. S. Ona. 103). Ensâr ve Allah' ın bir lûtfu olarak Tanrı yoluna gidenlerden bir ordu ile falan komutan ı gönderiyorum.. Tanrıya ibadet edenler için ise Tanr ı her vakit vardır.. sorunuz. S. 160 .. ezan. bu mektubumu her toplant ıda size okumasını . Es-Seri'nin Seyf'den aldığı rivâyete göre Müslümanlar bu s ırada Esed kabilesinden birini yakalay ıp Hâlid'in yanına getirmi şlerdi. Diğer komutanlar gibi Hâlid bin Velid de Zu'-1-Kassa'dan ordusunun başında harekete geçti. hak ve vazifeleri tam olarak vaktinde yerine getirmelerine önem vermeleri yaz ılı idi 1 ".l'de. 81 . gene onun ş ahsi hırs ve emelleri110 Taberi... III. Tanr ı dinine ça ğırmadan önce.ederse yüce Tanr ı'ya bir zarar vermez. S. onun halkı nasıl kandırdığına bir misâl te şkil etti ği gibi. dininden dönmü ş olduğu haber verildi. Şam ve Irak'a kadar uzanaca ğını temin etmi ştir" (Taberi. O s ırada. g. çağrısını kabul etmeyenlerle sava şmasım. Onun hiçbir orta ğı yoktur Ben sizi Tanrı'nın dinine s ıkı bir surette riayete ça ğırıyorum Bana aranızdan bir kısmınızın Müslüman olup islâm dini ile amel ettikten sonra Tanrı'yı aldatarak.. S. Hâlid ona: "Bize onun hakkında bilgi ver. Yakalanan Esed'li Tuleyha'n ın kendisine ş öyle bir âyet inmiş olduğunu iddia etti ğini söyledi: "Güvercin ve dâima oruçlu olan ku ş adına andiçerim ki. Mısır 1906. onlardan ele geçirebildi ği kimseleri sağ bırakmamas ını. e.. IL. ter.. 59 . 111 Yakut.

sana Cebrail geldi mi? diye sordu. Her hâlde bunları gören bir başkası olmali bk. III. K elb rnin rivayetine göre Hâlid Mürted'lere yaklaştığı sırada. ke şif yaptırmak üzere Ükk a ş e bin Mihs an ile Sabit bin Ekran' ı yolladı . ben yan ından ayrıldıktan sonra Cebrail geldi mi?" diye sordu. III. I. kendimin de Tanr ı'nın resâlü olduğunu bilip bildiririm" °". g. çünkü Taberi'de bunların aralarındaki ufak tefek muahavere ve hareket tarzlar ı teferruati ile anlat ılmıştır. Bir ara komutanlardan F e z 'al.. Ibni. fakat sava şmaktan yorulup tekrar onun yan ına geldi: "Tanrı seni baş kasının yardım ına muhtaç eylemesin. 227 v. S. Kitab ül . 222 v. Bunlar yolda Tuleyha ile karde şi Seleme'ye rastladılar ve onların ani hücumu ile ş ehid edildiler 112 Gamr halkı Buz aha'ya s ığındıktan sonra Tuleyha onlara "Sizlerin bir taş değirmen yapman ız bana emredildi. Hâlid geldi ği zaman.. . F. 60 . arap. e. 64 /5. S. Hâlid onlara: "Söyleyin Tuleyha ç ık ıp bana gelsin" dedi. Tuleyha yan ında Gatafan kabilesinden Harice bin H ı sn ül . Sava şta durum o kadar kötüle şti ki. a. öt. Tuleyha'mn adamlar ı ise: "Peygamberi küçültme. ezan okunmıyan yerlere hücum etti ği İbni Sâ'd'da yazıhdır.. Tuleyha ona: "Hayır gelmedi" diye cevap verince tekrar sava ş meydanına döndü. Tuleyha'nın yanına gelerek. kah dostluk yoluyla kendisine yardım etme ğe mecbur kılarak ilerledi. Hâlid yolu üzerindeki kabileleri kah tehdit. Tuleyha de ğil Talha' dır" dediler.34. o deriden çat ılmış bir evde Ashab ı ile birlikte oturuyordu. 32 . Her halde Tuleyha bu sözleriyle.nin ne kadar geni ş ve kolay tatmin edilemez oldu ğunu açıkça göstermektedir. Hâlid ona: "Helifemizin öğüdü şudur ki: seni Tanrı'nın birliğine ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi olduğunu tasdik etmeğe çağı rıyor" dedi. arap.. Tuleyha da ona: "Ey Hâlid! Bir Tanrı'dan başka Tanrı olmadığını. Bu cevab ı alan Hâlid askerine hücum emri verip sava ş a başlad ı . Üyeyne her halde böylece Tuleyha'n ın güya peygamberliğinden ve kehanetinden bir kuvvet almak istiyordu..F e z ari bulundu ğu halde Hâlid'in ordusu ile kar şılaştı .Sâ'd. Biraz sonra o çad ırından çıkıp geldi.Fezari ve Manzur bin Zuby an ül . II. Mirhond..eli Vy e yne bin H ı sn. Tabakat. 1902 S..Mehâsin vel-Mesavi. Tuleyha gene gelmedi ğini söyledi Uyeyne üçüncü geli şinde Tuleyha ona: "Senin de onunki gibi bir değirmen taşın 112 Ihtimal Tuleyha ile Seleme yalnız değillerdi. Hâlid'in ezan okunan yerlerin halk ına dokunmadığı. dedi. S. Schevalli yay ım. Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak ve yukardan aşağıya yuvarlanacak olan kimseler onun üzerine fırlıyacaklardır" dedi. Müslümanlar mürtedleri fena halde s ıkış tırdılar. S. öt. Belâzürl. 103: Taberi.. üstünlüklerini kaybedece ğini umduğu Müslüman askerlerini kastetmektedir. Bu cümleden olarak Adi bin H âtim 'in T ayy ve C e dileleri islaml ığa kazanmış olması başta sayılmak gerekir. 113 Beyhaki.

Tuleyha bundan hızar. Belâzûri bu noktayı şöyle açıklamaktadır: 2" Tuleyha "Evet geldi. 231 . senin de unutamıyacağın sözlerin var. Ey Fezâre oğulları bu böyledir. "Allah lâyığını versin. II. Meselâ B eyh aki (Kitab ül . Tuleyha yalancıdır" dedi ve F e z â r e 1 il eri al ıp çekildi. İ bn ül-Esir' in bu kaydı daha sonra görülece ği üzere Müseylime için de söylenmi ş bir sözü pek andırmaktadır. İ bn ül . Tuleyha "Evet geldi. bu peygamberlik icabıdır" deyip oturur.Mehâsin.Buldân. İ bni H alchin' ( İber. diye söyledi" dedi. 32 .34): Tuleyha güya vahiy bekler gibi harmanisinin içine büzülmü ş bir halde dururken Uyeyne ona "Cebrâil gelmedi mi ?" diye sorar. 71) da. Üyeyne " Şüphesiz yüce Tanr ı senin başına unutmıyacağın bir iş geleceğini bildi" der ve onun yalancı olduğunu ilân eder. Tuleyha gene "Hayır" cevabını verdi. "Ebu Fasil'in neler yaptığını görüyor musun? Zu'n-Nün sana bir şey dedi mi ?" Tuleyha "Evet" dedi "sen öyle bir gün göreceksin ki. İ bni İ s h ak'dan (Taberi.. Üyeyne cevap olarak "Valla/y ı senin unutm ıyacağın bir günün olacaktır" dedi.Esir'de ((Üsd ül . S.Gâbe. ı başı senin olmayacak. yoksa ortada din falan yok" diye cevap verdi. III. O zaman Tuleyha " Şerefiniz için döğilşünüz. ve şunu söyledi: Senin de onunkine benzer bir de ğirmen taşın var" dedi. 65) Üyeyne üçüncü defa Cebrâil'in bir şey söyleyip söylemedi ğini sorunca. II. 0 da "Henüz gelmedi" cevab ını verir Üyeyne "Ocağın sönsiin" diyerek onun örtüsünü çeker. III.var. sen de onun ordusunu bir değirmen taşı gibi öğüteceksin ve hiç unutm ıyacağın bir yaka ile karşılaşacaksın" diye cevap verdi. Tuleyha'n ı n "ortada din falan yoktur" sözünü böyle nâzik bi zamanda söylemesi bizzat Tuleyha'n ın ş ahsi için her halde pek tehlikeli olaca ğından. bir de iş var ki. Üyeyne: "Tanrı onun yak ın bir zamanda halk arasında bir hikâye konusu teşkil edeceğini bilmi ş olacaktır. Yakut (Mu'cem ül . unutma onu dendi" cevab ını verir.232) al ınan bu rivâyetin daha birçok de ğişik şekillerine tesadüf etmek mümkündür.161)'da: Üyeyne İslâm k ılıçlarının kendi askerlerini doğradığınt görünce Tuleyha'ya ko şup dedi ki. onun böyle bir söz söylemi ş olmasını 61 . S. Üyeyne "Sana ne söyledi" diye gene sorar. geriye dönünüz. Tuleyha bu defa "Muhakkak sana (göğün) değirmeni gibi bir değirmen var. gök de ğirmeni gibi bir değirmenin vardır ve unutm ıyacağın sözü vardır âyetini getirdi" diye cevap verdi. fakat sonu senin olacaktır ve Halid'in ordular senin ordularını nasıl öğüteceklerse. 160 . O zaman Üyeyne ona "Cibril seni kendisine en muhtaç olduğun bir zamanda bıraktı" dedi.

Bu dört de ğerli tarihçinin ve mant ığımızın bize gösterdi ği yolda yürüyecek olursak. Zehebî Tecrid'inde (S.E sir 'in söylediklerini aynen tekrar etmektedir. "Bizim cenk nöbetimiz sona erdi. S. Çe şitli kayank ve tetkiklerde gene çe şitli ş ekillerini kaydetti ğimiz "de ğ irmen ta şı" mecâzi sözünün hakiki m.. II. belki de daha önceki devirlerdenberi değirmen taşının Önasya'da bir ceza arac ı anlamı taşıdığını ifade etmektedir. Üyeyne'ye sava şın sonucu hakkında cesaret vermektedir." demekle. tlyeyne: "Allaha kasem ederim ki. ondan çok önce olsun. "Sizlerin bir taş değirmen yapmanız bana emredildi. boynuna büyük bir değirmen taşı takılıp denize at ılması kendisine daha iyidir". 25) Tuleyha'nın sözlerini "başına onun gibi bir boyunduruk geçecek ve öyle bir iş gelecek ki. elini muharebe kolundan dışarı çıkarsı n! Art ık nöbet onundur". Üyeyne'ye üçüncü geli şinde ş öyle söyledi: "Cebrâil geldi. Mirhond ba şka bir rivâyete dayanarak. 222): Tuleyha. O halde de ğirmen ta şı kimin elindeyse. Bu asla senin hatırı ndan çıkm ıyacak" dedi. Üyeyne. Yukarıdan beri zikretti ğimiz kaynakların hiçbirinde bu boyunduruk sözüne rast gelmedik. Senin ümidin Halid'in ümidi ile ayd ınlanmaz ve aranızda bir vaziyet var ki onu unutmamal ı". biraz önce bahsetti ğimiz. Bir kere. 42): "Her kim bana iman eden bu küçüklerden birini sürçtürürse. elimizde baz ı anahtarlar var ki.. İ bni H al d 'ün "Senin de bir değirmen taşın. T ab eri. "de ğ irmen t a şı" mecâzi sözünün islami devirlerde olsun. Tuleyha'nın halka güya ilahi bir emirmiş gibi anlatt ığı. 299) İ b n ül . anlamı çıkmaktadır. Yakut'da. bunlarla bilmeceye pek benzeyen Tuleyha'n ın iması açıklanabilir.şüphe ile kar şılamamız gerekmektedir. sen onu unutm ıyacaks ın" şeklinde kaydediyor. Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak " sözünün de İ s a'dan beri. nasıl bir anlama geldi ğini araştırmamız gerekir. O zaman Tuleyha kendisine "Nereye gidiyorsun?" diye sordu... Mirhond'da (Ravzat us . Şimdi bu tâbiri cümlenin içinde ara ştıracak olursak: B ela z ûri. S.ânıasını anlamak biraz güç olmakla beraber. 62 .Safa. Üyeyne islâmlar' ın savaşı kazanacaklarm ı anlayınca gayretten âciz kalıp kaçmaya yüz tuttu. de ğirmen ta şına Uyeyneyi sahip olacakmış gibi göstermektedirler. Cebrâil'e de ki. Tuleyha'n ın etrafındakilerin onu Peygamber de ğilse bile bir kâhin olarak kabul ettikleri muhakkakt ır ve bir kahin de olsa kendilerini aldatmas ını elbette ho ş görmeyecek olan Araplara onun böyle bir söz söylemesi tabiatiyle imkans ızdır. Beyhaki'de ise bu husus aç ık değildir. kuvvet. yak ın bir zamanda sana bir hâl gelecek. M ar cus İ n cil'nde buna dair ş öyle bir âyet vardır (IX. iktidar ondad ır. Tuleyha. Bu nokta üzerine Muir (Annal of the early Califate.

Tuleyha'ınn yıkanması vakit kaybetmesi demek olaca ğından.İber."Belözûrrdeki bu de ğişik haberleri miinakaşasız kabul etmek imk âns ızdır. tekrar etmi ştir (Yâkut. anlatılmakta.bundan sonra Müslüman olmu ştur.) 115 Caetani. Halid'in kuvvetlerinin üstünlü ğü karşısında zayıf imanlı mürted Üyeyne. Beyhaki'ye göre (Kitb ül . sonra çıkıp atına bindi Mekke'ye do ğru gitti. Böylece kurtuluşu kaçmakta bulan Tuleyha Ş am'a geldi. Buz aha olayından sonra Tuleyha. Aksi halde en nazik bir anda müttefiki olan Fezareliler'in komutan ını kızdırmak amacıylaMuir'in kabul etti ği gibi.. 63 . Denildiğine göre. Fakat Halid'in bir akrabas ı onu bu fikirden yaz geçirdi ise de. e.. Ayrıca kendisinin do ğrudan do ğruruya Medine'ye gitmesi de onun için tehlikeli olaca ğından. Belâzûrrnin verdi ği bilgiyi. Tuleyha Suriye'ye gitmi ş orada Müslümanlar kendisini yakalay ıp Medine'ye göndermişler. yediyüz süvarisi ile birlikte çekilip Bitmiştir. İ bni H ald -an (Kitab ül . Bunun üzerine Tuleyha'nın taraftarlar ı. fakat bunların daha önce Müslümanları aynı şekilde öldürenler oldukları da açıklanmaktad ır. a.Tuleyha'nın bu güya ayet olan sözü. 32 . S. 306. o. bunun mühim bir sebebi olmandır. S. Vakidrnin beyanına göre Halid. H av azin ve Âmir kabileleri yeniden dine dönüp. II. s. Üyeyne'yi de esir alm ıştı ve öldürmek istiyordu. 160 v. Tuleyha'ya gelip "Bize ne emrediyorsun" diye sorunca.. Ebu Bekir ölünceye kadar Gassanl ılardan C e fn e o ğullarımn yamnda kaldı . af dileyip. kaçmaya niyetli bir adamet yapmayaca ğı bir iştir. kumandan ı olan Üyeyne'ye s ırf bir cesaret vermek için söyledi ği kanaatine varım. Mucem ül-Buldân II. Şam'a gitmiş olması daha do ğru bir ihtimaldir. 71) Tuleyha'nın kaçıp Kelp kabilesine sa114 Belâzûri..34) Ş am'a gitti . Tuleyha'yı da yarı yolda bırakmış . kelimesi kelimesine. Ona Müslüman olması teklif edilmi şti. 103'de biraz daha de ğişik bir kayıt vardır: "Tuleyha ise çadırma kaçtı yıkandı . S. Tuleyha'n ın annesinin intiharını önliyemediler. islamiyet'in. " Şeytanı onu bırakmadı". bazdarımn okla vurulduğu v. Sonra Medine'ye gelerek Müslüman oldu. Esed ve Havazinlerden baz ı kimselerin Peygamber' in aleyhinde sarfettikleri bir tak ım sözlerin buna sebep te şkil ettiği İ bni Hub e y ş tarafından ifade edilmi ştir. o bu teklifi kabul etmeyip bir şiir söyliyerek Halid'in daha önceden haz ırlattığı ateşlerden birine kendini at ıvermiştii" Halid'in bazı esirleri ate şte yakt ığırdığı rivâyeti do ğru ise. arap. VIII. g.. "Elinden gelen herkes benim gibi yaps ın' kendisini ve ailesini kurtarsın" diye cevap verdi. Bir kere öyle bir sava ş ve bozgun sırasmda. malları ve şahısları hakkındaki hüküm ve emirlerine baş e ğdiler 114. Mamafih Yâkut. Arkada bıraktığı Süleym. senin de boynuna bir boyunduruk geçecek veya ezileceksin anlamına — söz söylemesi tamamiyle menfaatine ayk ırı olurdu.Mehasin. Taberi'de de baz ı esirlerin ate şte yakıldıkları . daha önceden haz ırladığı bineklere e şi Nevv ar ile birlikte atlayarak kaçmaya haz ırlandı ve bu arada. öt. S.

Nih av en d zaferi onun hücum plan ı ile kazanıldı Onun de ğerli bir savaş çı olup bin süvariye e şit sayılabilece ği iddia edildiği halde. Seni hiç sevmiyece ğim" dedi. E. Tuleyha biat etmek için Medine'ye geldi. Her i şçi kendi i şini daha iyi bilir". K ad is iye savaşına katıldı . Ebu Bekir'in ölümü ve Ömer'in ba ş a geçmesi üzerine. Müslüman oldu. Bunun üzerine Ömer biatı kabul edip ona : "Ey aldatıcı ! Hilekör! Kühinliğinden ne kaldı bakalım" diye sordu. Esasen bunu İbn ül . Süleyman Ned vi (Asr. "İşte Tuleyha! Yakalat ınız!" dedikleri zaman. fakat Umre Hacc ına. e. Bu bilgi Yâkut. O zaman. S. Tür. 46.. Bunun için sorumlu tutulmamally ım. ş airlik.. kısa süren âsilik hayatı göz önünde tutulursa ş ef olma kabiliyetinin. Bu iş . Ömer zaman ında Umre için Mekke'ye gitti ğini zikreder. küfrün fitnelerinden biriydi. S. Allah' ın benim elimle şereflendirdiği ve beni onların elleriyle küçültmediğ i bu iki adama neden bu kadar önem veriyorsun?" diye cevap verdi. o da Tuleyha'nın Kelb kabilesine s ığındığını . Ebu Bekir yaş adığı müddetçe de Kelb kabilesi yanında misafir kald ığını kabul etmiştir. II.Esir'in yazd ıkları gibi Ömer zaman ında de ğil. S. Ey Emir ül-Miiminin .161'de de aynen vard ır. a. VI. 232. S. Tanrı onu doğru yola sevketti.ı Saadet.Esir'in şu mühim kaydından dan 7 anlamaktayız: "Ömer bin Hattâb. Tuleyha: "Ey Müminlerin emiri. Esedlerden kurulmu ş olan kuvvetlerin ba şında oldu ğu halde. T ab errye gelince (III. 65 Höhnerbach. 160 .sen Allah ad ına yalan söyledin. S. İbni Haldûn ve İbn ül . S. Hatta Ebu Bekir'e. 117 İ bn rsd ül-Gâbe.. Sana vahiy indirildi ğini iddia ettin. S. Tuleyha Müslüman askeri: Bundan sonraki askeri hayat ı uzun ve methe layik olan Tuleyha. Tuleyha'ya demiştir ki. g. Celala'ya Müslüman piyadesini sevketti. ter. hatiplik vasıfları yanında çok zayıf olduğu meydana çıkmaktadır. Ebu Bekir zamanında gitti ğini yazmaktadır. Bu cevap kar şısında Ömer sustu. 116 Belâzûri'de (arap. III. 64 . 101) bu cihet ş öylece açıklanmıştır "Ömer bin Hattab. Onlara dan ış . Mu'cem ül-Buldan.. III. 81) onun ilk olarak Ömer'e biat etti ğini daha doğru bulmu ş . Islâmiyet bunlar ın hepsini ortadan kald ırdı. Ömer ona: "Sen Ukkâ şe ile Sübit' in kaatilisin. fakat onlara hiçbir komutanlık verme. Tuleyha bu soru kar şısında mahçup olarak: "Onlar bir çift ciğerden çıkan bir iki nefesten ba şka bir şey değildi" diye mukabelede bulundu 116..ğındığını sonra Müslüman oldu ğu. o "Onu serbest bırakın. Onu ne yapay ım" diye cevap vermi ş tir. 104). Numan bin Mukarrin'e şöyle yazm ıştı : Savaş işlerinde Tuleyha ile Amr bin Ma'dikerib' den istifade et. Tuleyha ona.

119 Taberi arap. 21 yılında öldü ğü söylenirse de.. İkincisi. öt. Bunlardan birisi. tsd ül-Gnbe. Bu sebepten Tuleyha dönünce. c. İber. e. Nihavend sava şının islamlar için çok tehlikeli anlar ında ke şfe çıkmak vazifesi gene Tuleyha'ya verilmi şti. Vesime ve S eyf bahsetmektedirler 118 ..Esir. bir peygamberden çok bir kahin gibi ortaya ç ıkmakta ve vahiy diye söyledi ği sözlerden birkaçı o zamanki hadiselerle ilgili arzular ını ifade etmektedir. Muir. II. Takip edenleri kıhçtan geçirdi. III. 222. 489. 71.15.. H. S. Onun Cebrail yahut Zu'n-Nun adli bir melekten aldığını iddia ettiği vahiyleri hakkında da az ş ey bilmekteyiz. IV. Beni Esed'in eski peygamberi olan Tuleyha bu vazifesinden dönmekte o derece gecikmi şti ki. Encuyelopedie de l' İslam. S. 46. tekbir sedalar ı yükseldi. günümüzde bile e şine pek çok rastlanabilen parapsikolojik kuvvetlere sâhip insanlardan biridir. Mirhond. e. Muir. Kadisiye sava şında Tuleyha dü şman ordugahma yalnız başına giderek bir çadırın iplerini kesip üç at kaçırdı .. g. II. S. H. a. S. 240. 65 . g. 21 yılı Halid'in. Vacca.. Tuleyha'nm doktrini: Tuleyha'nın doktrini hakkında elimizde pek az bilgi var. g. "Güvercin ve her zaman oruçlu olan ku ş üzerine yemin ederek. a. a. İbn ül . kısa ve secili konu ş an Tuleyha'da hiç bir dini sistem görülmemektedir. Böylece ölüm yılı şüpheli kahyor. S. kendisi yokken ortaya ç ıkan kanaatten haberdar olup "Tanrıya and içerim ki. II s. Bunun duyan Tuleyha. askerler meraklanarak aralar ında. Amr bin Ma'dikerib'in ölüm yılları olarak gösterilir "° F. 24 yılında onu 500 Müslüman askeri ile birlikte Kaz vi n'i savunurken görüyoruz. a. 874.. yukarda açıkladığımız: Taberi. Esedlerin Şam ve Irak topraklar ını fethedeceklerine" dair olan sözleridir.. tekmile.. Her kâhin gibi. O. "Yoksa Tuleyha gene mi dinden döndü?" diye söylenme ğe başladılar.1 iş ) 1 118 Höhnerbach. S. e. e. bir adamı da esir olarak beraberinde getirdi. aramızda din bağı olmay ıp da sadece Araplık bağı olsaydı. bir gün Tuleyha: . g.Tuleyha'nın Kadisiye ve Nihavend sava şlarındaki büyük ba ş arılarından Vak ı di.. S. 257. Kahire 1939. O. 65. 256 v. IV. 120 İbni Haldim.. Numan bin Mukarrir'in. gene şu Farslara kat lmazdım" diye cevap vermi şti '" ı Genel olarak onun H.

Kaynaklar. Üçüncü mircize gösteri şine gelince: Hâlid. tarife tamamiyle uygun olduklarına gördüler. 161. g. her gün beş vakit namaz ı ş art kılan sıkı kaidelerinden kurtaran yeni bir peygamber. g. henüz pek yeni olan İslam dininin. Beyhaki burada. II. S. Muir. zinayı da mubah kıldığı ve bunun gibi ş eytant işlerde kolaylık gösterdi ği için kabileda şları tarafından kolayca kabul edildi ğini kaydetmi şlerdir 124 Cahiliyye devrinde belli günlerde veya mühim te ş ebbüslerden önce putlarını hatırlayıp ziyaret ve onlara ibadet eden Araplar''. e. S. ayakları sekili atlara binen insanlar kendilerine doğru geldiklerini" ın haber verdi. S. Belazûri. Ancak peygamberlik iddia eden bir kimsenin zinayı mubah kılaca ğını kabul etmek biraz güçtür. Üyeyne'nin önceden casusları vasıtasiyle gelenler hakk ında haber al ıp bunu hemen Tuleyha'ya bildirdiğini ileri sürmektedir 122 Tuleyha'nın ibadet hakkındaki tavsiyeleriyle ilgili olarak Yâkut'da ş öyle bir kayda rasthyoruz: Allahı ayakta zikrediniz. Medine'den ç ıkıp Tuleyha'nın üzerine yöneldi ği zaman Tuleyha halka "Al ınları akıtmalı. bu toplum içinde kolayca taraftar kazanabilirdi. Tuleyha'nın Z u 'n. a. öt.. g.121 yâni "Birkaç fersah öteye giderseniz su bulursunuz" demesi ve gerçekten orada az miktarda su bulunmas ı . öt. olaylar ı hakikata uygun bir şekilde anlatırken. Gönderilen öncüler. onların sahte olduklarını belirtebilmek için. 123 Yâkut. bunlara tesadüf ettiler. Allah ın.. Mahmud üs-Siyer. Futuh M ısır 1932. Bu itibarla yukarıdaki iddiaları ileri sürerken tarihçilerin. a. sahte peygamberlere kar şı duymuş oldukları kızgınlıktan ötürü. g.. S. birtakım Araplar' ı Tuleyha'nin peygamber oldu ğu inancına sevketmi ştir Zamanımızda da. S.. s. II. 222. 32 v. sahte de olsa. halkı namaz ve oruçtan muaf tuttu ğu. e. yüzünüzü topraklara sürmenizle ve secde ederken ald ığınız çirkin şekille ne i şi var 123 Bazı tarihçiler Tuleyha'nın peygamberli ğinin..N u rı adlı mele ğine de ş eytan demekte.. a. 106 124 Mirhond. objektif davranamam ış olduklarını hesaba katmak yerinde olur. 22 v. Hattâ 121 Eyyub Sabri. zaman zaman hakikat yolundan sapmaktad ırlar. a. Esved'in mele ğine oldu ğu gibi. 122 Beyhaki. 66 . öt. 476 v. nerede su veya bazı mâdenlerin bulundu ğunu bilen genç ihtiyar birçok insanlar vardır. e. e.

Ayrıca bunların vergiyi ödememi ş olmayı. ş airlik ve savaşçılık vasıflarına da sahip oldu ğu için müttefikler buldu ğu. Yukarıdan beri söylenenler göz önüne getirilirse T ul e yh a'n ın paien kabile ş efi tipini tam bir şekilde canlandırdığı. Tuleyha'mn sava şta yenilmesi üzerine. G. Gata fan gibi kabilelerin mensuplar ının gerekti ğinden fazla vergiyi hemen H âli d'e veya Ebu Bekir'e götürüp teslim ettiklerini görüyoruz. Tuleyha hakiki bir peygamber de ğildir. sadece Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ından ve sonra ölümünden istifade ederek Kurey ş hâkimiyetinden kurtulmak ve kabile otoritesini yeniden tesis etmek. ayr ıca Hazreti Muhammed gibi başka ülkeleri ( Ş am ve Irak gibi) kendine ba ğlamak hevesinde. VIII. 67 . haisislikleriyle izah etmeleri. ayrıca kâhinlik. 312). fakat Üyeyne'nin Fezarelileri al ıp çekilmesi yüzünden. S. dinden dönen o civardaki Es e d. oldukça kuvvetli bir kabile ş efi ve iyi bir asker olmaktan ileri geçememiş . Caetani. yeniden islâmiyet'i kabul etmez ve islâmiyet u ğrunda hayat ını tehlikelere atmazd ı. Onun çok imanlı bir Müslüman olarak Iran sava şlarında nasıl fedakârlıklarda bulunduğunu biraz önce anlatm ş bulunuyoruz.bunu bazen Tab e ri ve Mirhond gibi tarihçilerde bile mü ş ahede etmek mümkündür. onların Tuleyha'ya ba ğlıhklarının din yoluyla olmayıp iktisadi yolla oldu ğunu bir kere daha göstermektedir ( İbni Hubeyş . E ğer hakiki bir peygamber olsayd ı her ş eyden önce. Siyasi nufuzu gibi bildirdi ğini iddia ettiği dini de tarihte hiçbir iz b ırakmadan kaybolup gitmi ştir. O. bk. Netice: Görülüyor ki. kurmak istedi ği siyasi otoriteyi kuramad ığı anlaşılmaktadır. siyasi bir maceraperestti.

ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi Kurey ş hâkimiyetini tanımamak davas ı uğrunda hayat ını fedaya raz ı gelmiş bir idealisttir. a. Ribab'lar onu yenilgiye u ğratınca Ye ıntime üzerine yürümü ştür. samimi bir inançla olmasa bile arkas ından sürüklemesi hayretle kar şılanacak bir olay gibi görünmekte ise de. ne E sve d gibi önemli topraklar ı eline geçirme ğe muvaffak olmuş bir komutan. VIII. Arabistan gibi bir bölgede. mensup olduğu büyük kabilenin önemli erkeklerini. Secâh da di ğer yalancı peygamberler gibi. Mes'adi (Müruc üz .. hattâ peygamber oldu ğunu iddia ederek bir takım insanları. Suriye'de ya şıyan Sa'd-u Huzeyme kabilesinin kühinesini hakem olarak seçmeyi teklif etmişler. peygamberlik iddias ına başlamadan önce bir kâhindi. Tedmür'deki Arap melikesi Z enobiya da konumuz için güzel bir örnek te şkil etmektedir..Zeheb. 199) 125 Caetani.3.. SECAR Islam tarihinde görülen ilk yalanc ı peygamberlerden üçüncüsü olan S e c ah. davas ına iştirak ettirerek önce Ribab'lara ve Medine üzerine sefer açmak istemi ş .. IV. S. 347. o zaman işi bir hakeme havale etmek gerekmi ş ve Kureyşliler. Fakat gene de tarihe malolmu ş . ilgi çeken bir ş ahsiyettir. Ayni konuda Islâm tarihine daha yak ın bir misal vermek gerekirse: Peygamber'in dedesi Abdül Muttalib Zemzem kuyusunu bulup temizleyince Kureyşliler ona Sikaye (Kâbede su da ğıtımı işi) vazifesini kendisleriyle payla şması gerektiğini söylemi şler. Hatta bu sonuncusunun Roma imparatoru Aurelianus ile sava ş acak derecede cesaret sahibi oldu ğu da anlatılmaktadırus. bir kad ının bu derece kuvvet ve nüfuz elde etmesi. o ise buna rıza göstermemi ş . Aslen Mezop ot amyal ı olan S e c ah. çünkü Secah Arabistan gibi bir bölgede. sadece peygamberlik iddiasında bulunmakla kalmamış . hâkimiyet yolunda ortaya at ılmış bir kad ı nd ı r ve onun hayat ı Yem âme'nin ba şkanı yalancı Mü s eylime'rlin hayatı ile pek sıkı bir ş ekilde ilgilidir. g.. tarih bize bunun daha önceki devirlerde mevcut örneklerini vermektedir: Kuzey Arabistan'da Zebibilerin ve . Abdül Muttalib de bu teklifi memnuniyetle kabul etmi ş. e.. S.Şemsnerin melikelerinin bulundu ğunu Hors ab ad paralarından öğrendi ğimiz gibi. 68 .

Sahih-i Buhari. X. el . Nuaym bin Yezid. sana hücrelerin gerisinde ba ğıranlar ş üphesiz ak ılları ermeyen kimselerdi!" âyetinin geldi ği. Gene bu y ılda yukarıda bahis konusu olan Beni Temim'in temsilcileri. y ılıdır (bk. Utârid bin Hacib. Hazret-i Muhammed. sonra bunlar ın islâmiyet'i kabul ettikleri. Hazret -i Muhammed'in ölümü haberi büyük Temim kabilesi içinde baz ı rakabetlerin ve Ridde'nin do ğmasına sebep olunca. Amr bin el . 400). yılda birçok kabile ş efleri Peygamber'in 126 Buhart. X. Hu de yb iy e bar ış andla ş mas ı ile. S.E ht em (el .. Çok eski devirlerdenberi Temim kabilesi birçok kollara ayrılmış bir halde Yem âme ile Fırat . bu Hicretin 9.Ehsem diye yaz ılmıştır). İ kra' bin Hâbis.. Arabistan' ın bütün kabilleri heyetler göndererek. kendi memleketlerine dönmü şlerdi. Kays bin ks ı m.Harisi ve 'Amr gibi bir kâhin olduğunu kabul ediyor. Zibrikan bin Bedr. 4 . Peygamber'in onları affetti ği ve bazı hediyelerle taltif etti ği gene Buhari tarafından ayni sahifede bildirilmektedir. büyük kısmı putperest kalraar tercih etmi şlerdi.80 ki şi olduklarını kaydettikten sonra.. Hazret Muhamme d'e gelip islâmiyet'i kabul ederek. Tecrid-i Sarih.Vüfud" denilmektedir ki. Tür. 69 . Bunun üzerine Kur'anın (XLIX. S. Fakat 11. Buhari 126 Beni Temim'den Medineye gelenlerin 70 .. Medine hükümetine ba ğlılıklarını bildirdiler. Secâh bundan istifade etmek maksadiyle H azret Muhammed'i taklid ederek. 400. Bu kabilenin baz ı kolları Hristiyanl ığı kabul etmiş olduğu halde. İbni İshak'a dayanarak.onun Satih. İşte bunun için bu yıla "Senet ül. Hudeybiye'den beri fiili olarak tan ınan bu İ slam siyasi varlığı. H amma d bin Yezid.Dicle aras ındaki meralara yay ılmıştı. ter. kurulmakta olan yeni İslam devletinin Kurey şliler tarafından tanınması üzerine. Arap kabileleri Hazret -i Muh amme d' e temsilci heyetleri gönderme ğe başlamış lardı .Me'mun el . Mekke'nin fethedilmesi üzerine tam bir devlet halinde kendisini gösterince . kendi peygamerli ğini iddiaya ba şladı . Bunlar bir ö ğle sıcağında Medine'ye gelmi şler ve hüşunetle: "Ya Muhammed bize ç ıksana!" diye ba ğırmışlardır. İbni Selma. beni Temim'in ileri gelenlerinden biraz önce adlarını yazdığımız bazılarını vergi amili ve vali olarak kendi kabilelri üzerine tâyin etmi şti.5) "Ke şke sen onlara çık ıncaya kadar sabretselerdi. Beni T emim gibi çok geniş bir kabileye mensup bulunan S e c ah' ın son derece güzel ve secili sözler söylemesi ve kâhine olmas ı kabilesi içinde ona üstün bir durum teminine yard ım etmiştir. içlerinde e şraftan şunlar vardı diyor: K a'ka'a bin Ma'b e d. İlyeyne bin H ı sn.

Seeah' ın sadece Beni Yerbu'dan oldu ğunu kaydedip geçmi ştir. Biri diğerinin yapt ığını yapmak istemiyordu. S. 70 . rekabet ve dü şmanlık hisleri içinde birbirleriyle me ş gul olurlarken. Amr ve Ribâb kabileleri İ slam'a sadık kaldılar. Bu durumu parlak bir ışık altında takip edebilmek için Temim kabilesinin kollarını ve bunların şeflerini tanımak gerekir. Avf ve Ebnalar ın valisi olan Zibrikan zekat ı Ebu Bekir'e teslim ederse. 117 v. Hâris'in kızı Secâh ansızın Mezopotamya'dan ç ıka geldi.. çünkü aralar ı açıktı . Mukais'lerle Butân'un valisi olan Kays bin As ı m bir müddet tereddüt içinde bekledi. Bu sırada Yerbu'ların başkanı Malik bin Nüv eyr e ve Maliklerin ba şkanı Vaki. 4) Ribâb. El . ancak Ü same yerine bin Yerbu demi ştir. bu rekabetlerin yer yer sava ş haline irıkilap etmesine sebep oldu. teslim etmediler. İ bni Kut eyb e. Kays tereddüt geçirdi ğinden pişman oldu. tür.. İşte Beni Temim içinde kabilelerin bir kısmı dinden dönüp.. öt. 127 Taberi. - El .ölümünü. yeniden halka da ğıttılar. bunlar Yerbu' ve Malikler diye ikiye ayr ılır. Sedih'm soyu: B elazürrde . bunlar da Behda ve Haddâm olmak üzere ikiye ayr ılırlar. Seeâh' ın soyu iki ş ekilde gösterilmi ştir: 1) Ümm ü Sadır Secalı bint i Evs bin Hikk bin Usâme bin ül Guneyz bin Yerbu' bin Hanzale bin Mâlik bin Zeyd Menât bin Temim. zeka -t develerini Ebu Bekir'e teslim etti. Bu arada İ slam'a sadık kalanlar da oldu. Zibrikan vadini yerine getirdi.V at v at'da: Secal bint-i Süveyd bin Halef bin Usâme bin ül . Ebnâ.Ala bin ül . 3) Hanzala. Ribâb. Bu iki zihniyet aras ında ciddi rekabetlerin bulunması ve Secah' ın tam bu sırada ortaya ç ıkması . Mes'u di. Seyf'e göre 127 Temimler dört esas kola ayr ılır: 1) Sa'd bin Zeyd Menat'lar. A. III. onun eserlerinin de sonu zannettiler ve vegileri toplad ıkları halde . bir kısmı tereddüt içinde fırsat bekler.Hadrami tarafından kuş atılınca zekat develeri ile birlikte onu kar şıladı ve tereddüdünün sebeplerini aç ıkladı . bunlar Abdu Menât ve Dabbe olmak üzere ikiye ayr ılırlar. Mukais ve Butân kollarına ayrılırlar. 2) Secah bint ülHaris bin Ukfan bin Süveyd bin Hâlid bin Usâme. 2) Amr bin Temim.Anber bin Yerbu'dur. Kays bin As ı m onun aksini yapacakt ı . bunlar Avf. ter. Beladırrnin verdi ği ikinci ş ecereyi hemen hemen tekrar etmiş . kabileleri ile birlikte dinden dönmü şlerdi.

224... d. gene Ta glib'lerin bölgesinde peygamberlik iddias ında bulunmu ş ve Nemir kabilesinden Ukbe bin Hilal. S. Böylece Belaztiri.Tenbih. onun Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra de ğ il daha önce peygamberli ğ ini ilan etmi ş oldu ğ unu kabul ediyor.. Gurer ül . İbni Kelbi dedi ki. Mirhond . S.. II. İber. Secâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunması ve taraftarları: Annesi tarafı ndan Taglib kabilesine mensup bulunan Secâh. İber. Muir. et. S. S. e.Hasâis. III. Seyf. 73. 340) esas tutarak. S. Bütün kaynaklar hattâ tetkikler. öt. S. 130 Taberi.. Secâh' ın Mezopotamya'dan geldi ğini söylemekle hakikati ifade etmi ştir.Vatvat. Hattâ daha da ileri giderek. Ravzat üs . 71 . 131. 119...Safa. Caetani'nin iddia etti ği gibi bir Temimi olduğu için ırkdaşlarının mes'uliyetini hafifletmek maksadiyle haberleri uydurmu ş de ğildir. Her ne kadar Caetani (VIII. II.Hâris'in k ızı oldu ğunu söylemiştir. 72. s. ter. Secâh' ın peygamberliğini iddiaya ba şlaması Hazreti Muhammed'in ölümünden sonradır. Esasen Belâzûrt vakaları çok hülâsa olarak yazd ığından. Beni Yerbu'dan olan Secâh' ın soyunu kısaca: Secâh hint ül . 344)"Seeâh. Esasen Secâh da Taglibler aras ında Hristiyan olarak yeti ş mişti"° ve bu dinin inceliklerine valuft ı . Mezopotamya'dan Hicret etmemi şti.. S. o zaten Arabistanb sükûtu da bunu ifade ediyor" diyorsa da Belüzûri bu hususta sükût etmemi ş .Secah her biri kendi ş ef ve komutanı tarafından idare edilen kabilelerin ba şında olarak Mezopotamya' dan hareket edip Arabistan'a girmi ş ve Ebu Bekr'e kar şı sava şmak için hazırlık yapmak üzere Hazn denilen yerde konaklamıştı . S. III. Mes'udi.. öt. 240 v. II. Taberrye gelince. 247. Mes'ildi ve Taberrnin pek az farkl ı bir ş ekilde kaydettikleri.Maarif. 236. Taglib'in batınlarından Beni Ukfan soyundan Süveyd bin ül . 31'deki kay ıtlar bu hususu teyid etmekte veya kabul etmektedirler. E sed ve Hanife kabileleriyle rekabet olsun diye gayrimüslim Temim'lerin onu kendi 128 Belüzûri. en küçük bir ş üpheye yer vermeden bunu kabul ettikleri halde. tür ter. Bunlar aras ında Huzeyl Hristiyan oldu ğu halde kendi dinini bırakıp Secâh' ın dinine girmiştr 29 . S. 72 129 İbni Haldûn. Caetani sadece kendi mülahazalar ı n ı (VIII. s.. II. S. bilâkis "Secâh tekrar akrabalarıııııı yanına döndü. g. İbni Haldûn. e. arap.. B. El . ondan daha tafsilâth ve ya tekrarlanm ış haberler beklemek do ğru olamaz.a. .Haris bin Süveyd bin Ukfan olarak tespit etmemiz gerekir.. Tek:Bade. Tekmile. S. İlmi Kuteybe. İbni Haldûn a. Kitâb ül .. tekmile.. 106. III. Secâh Müslüman oldu Basra'ya döndü" dernekle Secâh'ın daha önce Mezopotamya'dan gelmi ş olduğunu açıkça ifade etmi ştir. arap.. Ş eybanlar ı n başında bulunan Selil bin Kays ile Ziyad bin Bilal'i ve bu arada Huzeyl bin Umr an' ı kendi tarafına kazanma ğa muvaffak olmu ştu. S. tür. III. onun Haris bin Süveyd bin Ukfa'n ın kızı olduğunu söyler 128 . 124. Taberi..İ bni Haldûn. S. 206 v.

Caet ani bu iddias ını ispat için zaman meselesini öne sürmekte ve Hâlid'in Butah üzerine yani Malik bin Nüveyre üzerine hareketi an ına kadar geçen zamanın. 46) gibi müellifler Secah' ı n Peygamberden sonra ortaya ç ı kt ığı n ı aç ı kça belirtmektedirler.İslam.. S e c âh bu teklifi kabul etti ve Malik bin Nüveyre'ye: "Istediğin gibi iş gör.. onun tarafına geçti. Secah' ın elçileriyle anlaşma yapıp. Ebu'l-Fereç (Agani. S. Esved gibi büyük askeri ba ş arılar kazanamam ış olan Secah' ın kısa süren Yemâme harekat ının üç aydan çok daha az bir zamanda bile yap ılmasının mümkün olduğunu kabul etmemek için makul bir sebep yoktur. Ebu'l-Fida (I. Secah ile birlikte olup Islamiyet'e sadık kalmış olan Rib 'abla= üzerine hücum ettiler. Secah'm Mezopotamya'dan Ye ınâme'ye gelip tekrar geri dönmesi için kâfi gelemiyece ğini yazmaktadır. bu kabilenin ileri gelenlerinden birçoklar ı . 30 . fakat Maliklerden Vaki'. C. II. de l' İsl. 356). S. IV. bu arada Utârit bin H acil) kaç ıp Beni Anber'lere s ığındılar. Secah. Malik bin Nüveyre Secah'ın önce bu kavimler üzerinde hakimiyet kurmas ı gerekti ğini ileri sürdü.31).lerinin peygamberi ilan ettiklerini ilave ediyor. 165) Z eheb (Tarih ül . S. onlarla da bar ış yapmak istedi ise de.. dört ay kadar bir zaman geçmi ştir. I. bu da size ait aolacakttr"ı " dedi.Vatvat (Gurer. neticede bir hilkümranl ık bahse konu olursa. 237). III. Vacca (Enc. ben Beni Yerbu'dan bir kadtntm.. Ayrıca Beni Malik bin Hanzala soyuna da haber yollıyarak. Arap. 72 . Halbuki Peygamberin ölümünden Buzaha ve Butah hareketlerinin oldu ğu tarihe kadar üç buçuk. İ bni Haldan ( İber. Malik bin Nüveyre onun bu teklifini kabul etti. Bu zaman ise Secah' ın esasen çok kısa olan sava ş ve anlaşmaları için pek ala kâfidir. Çünkü Rib âb'lar kendilerini savunmak için co ğrafi bir engele bile sahip de ğil131 Taberi. 131). Halbum Taberi (III. Nitekim Yemen hâdiseleri sırasında Esved'in üç ay gibi kısa bir süre içinde peygamberliğini ilan ederek bütün Yemen'i. 72). XVIII... Zira o s ırada Beni Temim'in bir k ısmı Secall'a karşı cephe almış bulunuyordu. 237 v. Necran' ı Tâif s ınırına kadar güney Ar ab is t an' ı eline geçirdi ğini ve gene bu üç ay içinde bir suikast tertiplenerek öldürülmü ş olduğunu göz önüne getirirsek. S. S. Hazn'den Yerbu'lar ın başkanı olan Mâlik bin Nüveyreye haber gönderip bir anla şma yapma ğı teklif etti. öt. 165). Muir (Annal. Fakat Ebu Bekir üzerine yürümekten vaz geçmesini de tavsiye etti. El .. Secah'm savaşları: Böylece Vaki' ve Malik bin Nüveyre.

III. z 2. II. orada Müseylime bin Sümânte'yi bulal ım. 41 "Haydi Yemâme üzerine yürüyelim ve güvercinler gibi oraya ko şalım. Wellh aus en (Skizzen. Bu kesin bir sava ştır.4J:419 )t5Z. 131) bu konuda ş öyle demektedir: Secâh bu s ırada Müseylime hakk ındaki rivâyetleri duyunca. Sava ş sonunda Ribâb'lar ile D abb e 'ler Secah kuvvetlerine birçok zararlar verdirerek üstün geldiler. 14). Ribâbların zor durumda kal ınca Dec â ni ve Dehâ nrye s ığnımalarma engel olmak üzere. Müseylime kuvvetlenmi ş tir. Mezopotamyalı askerleri ile birlikte Nebâc denilen yere hareket etti.diler.4 . Eğer peygamber ise işaretleri vardır.. Mâlik bin Nüveyre. Amr. Taraftarlar ından birçoklarını esir aldılar. ter. bu rivâyet Kelbrnin de ğil. karar ını da şu sözlerle kavmine bildirdi: "Yemâme ahalisi çok kuvvetli ve şevketlidirler.)k. Güvercin yürüyü ş ü gibi yavaş yavaş ilerleyiniz. VI.4 5k. Fakat Ribâblar bunu haber al ıp oraya gittiler.V atv at. arkas ından gelen "Zibrikan.. El. S. son derece müstehcen olmaları itibariyle. Secâh'ın yanında olduğu hâlde memleketine döndü" cümlesi ise K el b rnin bir cümlelik ri73 . râvilere kadar ula şmalarına imkân yoktur.. Ka'ka' ve Vaki' de bu arada esir dü şmüşlerdi. Utarit.. Tab e rrde bulunan daha önceki anonim rivâyetin bir devamıd ır. Secâh galiplerle barış yaparak.Hasâis'inde (S. Bu karşılaş ma sonunda da zayiat verdi ve bu defa adamlar ından Ukka ile Huzeyl düşmanlarının eline esir düştüler. sadece bir cümlesi ile yer almakta. bundan sonra azar işitmiyeceksiniz" (Taberi.4 jP tf. Yalanc ı ise kavmine pi şmanlık vardır" dedi ve Yemâme'de oturan Beni Hanife üzerine yürüdü. 123). 4. esirleri kurtard ı . 128)'de mecut olan bir rivâyete dayanarak. Secâh bu adamlar ını kurtarmak için Temimler ile uzla şmağa mecbur kaldı ve onların topraklarını tamamen terkederek Yemâme üzerine yürümeye karar verdi. Bu anonim rivâyetlerin ise. Gurer ül . Tür. Wellhaus en da bu rivâyetlerin tamamiyle S e câh ve Mü s e ylim e 'yi küçültmek maksadıyla uydurulmuş olduğunu bütün yazarlar gibi kabul etmektedir. Temimlerden Z i b ri k an' ın da dinden çıkıp daha birçok kimselerle birlikte Secâh' ın yanı sıra Yemâme'ye hareket etti ğini Kelbrye atfen yazmakta ise de. Siz Yemâme üzerine yürüyünüz. önceden bu yerleri iş gal etti.. ter. İşte Kelbî bu anonim rivâyetin sonunda.. T ab eri (Tür. Orada Evs bin Huz e ym e komutas ındaki Beni Amr'lar ile sava ş a tutuştu.

Peygamber onu halk ının sadaka amili yapmıştır. Fakat Kureyş kabilesi azgın bir kavimdir 132 . Böylece toplanıp benim ve senin kavminle Arapları idaremize alırız.. Secah'a maletmiştir. Kitab ül .vâyetinden hemen önceki anonim rivâyeti tamamlamaktad ır. adâletten sapanlar reddederler. Vesime (Höhnerbach. S. ter. II." Taberi. biz birle şelim ve Tanr ı'nın bize gönderdiğini tetkik edelim. 134 Teberi. Müseylime bunları duyunca canı sıkıldı Çünkü etrafında bulunan Müslüman kabilelerin ve bunların ba şında bulunan kendisine rakip Sümâme bin Vsal ve Şurahbil bin Hasene'nin Hacer'i ellerine geçirmelerinden korkuyordu. 50). Ebu'l . Müseylime'ye: "Bu pay ı ancak doğruluktan. 131. S. diğerine tabi olsun. 165). aman verdiği takdirde yan ına gelece ğini bildirdiğini kaydetmi şlerdir..Has ais'de Utarit ve Amr bin ül .Ferec.Ridde'sinde Zibrikan' ın durumunu aç ıklamakta ve "ezZibrikan bin Bedr.. Kitab ül . Zira bütün kaynaklar ın Müseylime'ye atfettikleri "Dünya'n ın yarısı bizim. 133 Ebu'l-Fereç."diye cevap 132 Bu rivâyeti şüphe ile kr şılamamız yerinde olur. 73..Vatvat ' 34 Müseylime'nin adam göndererek Secalı'dan aman istedi ğini. 165. Bu i ş (yani peygamberlik) Rebia kavimlerine verilmemi ş ancak Mudar kabilelerine verilmiş tir. adâlet ile iş görselerdi kalan yarısı Kurey ş 'e ait olacaktı . Hâlbuki kabul ettiği takdirde bu pay Kurey ş 'in olacaktı" dedi. Wellhausen' ın dayandığı Taberi'deki anonim rivâyete de ğer vermek do ğru de ğildir. Orada bulduğunuz insanları öldürünüz ve yak ıcı bir ateşle yak ınız ki. 124. yarısı Kureyş'indir" sözünü Ebul'l-Fereç. S.Agâni. Kitab ür . Bu itibarla. Tanrı Kurey ş'in reddettiği bu yarıy ı sana bağışladı . S. Zaten bu konuda Seyf'in rivâyetini şüphe ile karşılamak mecburiyetinde kalsak bile. İber. a... Onu da ğıttıktan sonra Kureyş üzerine dönersiniz". S. Secah aman verdi. İbni Haldûn. Bu topluluk üzerine yürüyünüz. VXIII. Bunun üzerine Secah.. Ridde s ırasında bu vergileri Ebu Bekr'e vermi ş .Seeâh' ın giiya ayet olan bu sözlerinin biraz mübâiâ ğalı olduğu inancına vardırıyor (bk.E htem vs kimseler Secâh'la birlikte sayıldığı halde Zibrikan' ın adına asla tesadüf edilmemektedir. 74 . III. Askerleri ile Yema ıne üzerine yollanan Secah. Hakk ı bilen. Ebu'l . o da onun vazifesini devam ettirmi şti" demektedir. Bu yüzden Secahla dost olmak çarelerini arad ı ve Ebu'l-Ferec'e göre"' Secah'a ş öyle bir haber yolladı : "Ulu Tanrı sana ve bana vahiy gönderdi. el-Vatvat. Tekmile S. g. oras ı siyah bir güvercin gibi kalsın. tür. O halde bu konuda Wellhausen'a değil Seyf'e hak vermek gerekmektedir.. dünyan ın yarısı bizim yar ısı Kurey şindir. e.. XVIII. Müseylime onun yan ına geldi ve "Yer yüzünün yar ısı bize aittir. Ayr ıca Gurer ül . Buradaki ifade bizi. S.Aganî. 165) kabilesi mensupler ına ş öyle demişti: "Ey sak ı nan müminler. Ey Temim kabilesi Yemâme bölgesine gidiniz.Ferec'e göre (XVIII. İ bni Haldan ve el .

. Müseylime rakib kabile şeflerinin ve Ebu Bekr'in. birçok yerlerden birçok kimseleri ba şka başka yerlere ve bu arada Seeâh' ı da Küfe'ye göndermişti. Ukka ve Ziyad' ı vekil b ırakarak Mezopotamya'ya döndü. Fakat 135 Cemaat yılı Müslümanların bir Halife idaresinde topland ığı yıla denir.. böylece küçük bir menfaatin temini ile yetinerek. Hâlid'in ordusunun bu s ıralarda yakla şması bunların dağılmasına sebep oldu. Ümit edenlere... Bunlar "Nevakıl" adım almışlardı . Taberi.. Secâh'a gelince. 124 . Müseylime ona: "Tanrı kendisinin sözlerini dinliyenlerin sözlerini işini. Seeâ h.Al _j'S j Rab 1. III. görünü şü kurtarmak istemi şti. S. Sizi korkulu hâllerden uzakla ştırır. daha ilk denemelerde iyi sonuçlar vermedi ğini.5. ter. etrafını gittikçe bir a ğ gibi sarmakta olduklarını gördü ğünden Secâh' ı ve ordusunu bar ış yoluyla Yemâme'den uzaklaştırmak politikasını kendisi için en uygun çare olarak kabul etmi ş ti. 239. 136 Taberi. 129. Ali öldürüldükten ve Irak halk ı kendisine biat ettikten sonra. Muaviye. tür ter. Secâh ise Cemaât y ı l ı'na kadar ' 35 Taglibler aras ında ya ş adı °" Buraya kadar anlat ılanlar gösteriyor ki. Bize azg ın toplulukların ibadeti değil. hayırlı ve salih kütlelere mahsus olanların namaz ve dualarını me şru kılar ki. büyük ümitlerle at ıldığı bu maceranın. Hüzeyl." j o. III.. Burada Muaviye zamam kastedilmektedir.. Kendisinin ceza ve müldifatlandırma günü için sizi kurtartr.+- } 12•41 i J • Kabilinden âyet diye iddia etti ği sözleri söyliyerek dostluk teklifinde bulundu ve Yemâme'nin bir y ıllık mahsillünün yarısını Secâh'a vermek ş artıyla barış yaptı . bir yandan da Hâlid'in Esed'leri yenmesi üzerine adamları tarafından terkedildi ğini görüp Müseylime ile anlaşmayı menfaatine en uygun hareket tarz ı saymış . hay ır ümidini verdi.›1 411 C jAi jii r 3k. Secah bunu kabul etti. gelecek y ılın inahsillünün yarısını da almak için israr edince.verdi. 75 . arap. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler. Bu emirlerin yerine getirldi ini gördüğünğ de sizi takdis eder. Müseylime buna da raz ı oldu ve onun gelecek yılın mahsüllerini götürmek için vekil b ırakıp kendisinin bu yılın mahsâlünden payını alıp memleketine dönmesini teklif etti.. Rabbimiz daima kendisini sevdiren işlere dair emirler verir. Bk.

224 öt'de Şebes bin Rıb'idir der. onun peygamberliğini kabul eder ve kendisine de ayni ş eyler vahy edildi ğini bildirip Müseylime'nin kendisini kavminden istemesini teklif eder. Secah.hüküm ve nüfuzunun birkaç gün içinde mahvoldu ğuna iyice kanaat getirince çarçabuk ve sessizce geldi ği yere dönme ğe mecbur olmu ştu.. g. 76 . Secah ona. Bu arada F üt uh ül . Sonra Secah' ın müezzini Ş ebes bin Rib'i'yi 137 ça ğırıp ona: "Allah' ın resülü Müseylime. T ab eri'deki anonim rivâyet Secah' ın Beni Hanife yamndaki maceras ını başka türlü anlat ır. Ba şka kimselerin 137 Belâzûri. XVIII. Yukarıdan beri anlatt ıklarımız. o da "Bizim peygamberimiz kad ın olup biz onun etrafında tavaf ediyoruz. ne istedi ğini sorar. bunun için şimdiye kadar (Ebu'l . Kokunun çok olmasına bilhassa dikkat edilmesini emreder. S ey f ' in bize verdi ği haberlere dayanmaktadır. S. Kaynaklar bu münasebetle yazılan şiirlerden bilhassa bir tanesini naklederler ki. İbni Kelbi.. Muhammed'in kendilerine farzetti ği sabah ve yatsı namazlarını üzerinizden kald ırdı . a. "Sana ne vahy edildi" diye sorar. Secah'ın müezzininin el . 206 / 7'de Zahir İbni' Amr diye kaydeder. Kitab ül . Temimlerin: "Bu bizim kızımızın mehridir onu geri vermeyiz" dediklerini kaydetmi ştir. İbni. arap. Mirhond. Mirhond. bunu kabilelerinize bildir" der 138 . II. S.Maarif. tekrar Müseylime'nin yan ına gider. S e c ah böylece komutanlarma vadetti ği büyük menfaatleri temin edememiş olarak geldi ği yere dönme ğe koyulunca.B ül d ân. Üç gün sonra da Secah kendi adamlar ının yanına döner. Müseylime ona ş ehir kap ılarını açmadan.Safa. Ravzat üs . ona uyanlardan birçokları pişman olup kendisini terkettiler. 138 Agâni. 73. mehirsiz evlendi ği için onu ayıplarlar ve Müseylime'den mehir isteme ğe onu zorlarlar. O da kad ında cinsi duygular uyandıracak müstehcen sözleri. 224 /5). içinde güzel kokulu bitkiler yakt ırır. S. âyetlermi ş gibi söyler. İ bni H aldan ve Mirhond gibi tarihçiler bu konuda Yemâme mahsalürlün bir yıllığının yarısının mehir olarak bu s ırada verilmi ş olduğunu kabul ederler ( İbni Haldan.Maarif.. güya kendisine vahy edilmiş . Kabilesinden olanlar. e. II.Fereç zaman ına kadar) ikindi namaz ım çölde kılmadıklarını. Agani. Gurer ül . 106'da. İ ber. II. Muaviye zamanında Kafe'ye nakledilinceye kadar geçen zaman içinde Secah' ın ne yapmış oldu ğu hakkında elimizde hiçbir bilgi yoktur. S. Bu andan. S.Hasâis. 165'de Müseylime'nin yaln ız ikindi namazmı kaldırdığım. Secah bunun üzerine. Bu i şler bitince Müseylime sözcüsü ile onu otağa davet eder. Sonundrz evlenirler. Tarih-i Ebu'l-Fida gibi kitaplarda da vak'a aş ağı yukarı Taberi'deki anonim rivâyete uygun olarak şu yolda anlatılır: Müseylime onunla bulu şmak üzere deriden bir ota ğ kurdurur.Kitab ül . kuteybe..Cenebe bin Havt Riyâbi oldu ğunu fakat di ğerlerine göre Ş ebes bin Rib'i oldu ğunu söyler.

Secâh'm doktrini: $ecah'ı n kendisine tabi olanlara oruç.Safa. Secâh'm Müslüman oluşu: Secâh Mezopotamya'ya. söyler. bu iki büyük dinden aldığı ilhamlarla beslemi ş olduğu tahmin olunabilir. ter. 128) bu misralan Utarit bin Haeib'e. Kaynaklar onun. Onbirinci yılın ortalarında meydana çıktığı kesin olarak belli olmakla beraber ölüm tarihi kesin olarak belli de ğildir. M âlik'lerin ba şkanı bulunan Vaki' bin Malik zaman kaybetmeden islamiyet'e döndü. E. taraftarlar ını savaş a katılmağa sevketmek ve menfaatler elde etmek için verilmi ş komutanca emirlerden ibarettir. 106). öt. Ancak Hicri 41'den önce ölmemiş olduğu anlaşılmaktadır. Pişmanlık çok geçmeden bütün Temimlerde kendisini gösterdi.peygamberleri ise erkekdirler" mısralarıdır 139 Gene. İşte bu s ırada S e cah' ın Müslümanlığı kabul ettiğini .. siz onu b ırakarak. Onun vahiy ad ı altında yukarıda bahsetti ğimiz sözleri. namaz. Halbuki Yarbu'lar ın başında bulunan Malik bin Nüv eyr e biraz geçikmi ş olmasının cezas ını hayatıyla ödedi. S. e. III. Hakim bin K elb i'ye atfedilen bir şiirde "Sizi do ğru ve sabit bir dini kabule çağırdı lar. el . . Ravzat üs . Hristiyanl ığı pek iyi bildi ği ve büyük kısmı Müslüm anl ı kt an dönmü ş olan T e miml er e dayand ığı gözönündetutulursa. sihir ve efsaneler defterine yaz ılmış . Kûfe'ye nakletmi ştir. g. II. 77 . hüküm ve amelde kalm ış sözlere inandı nız" denilmektedir.. Basra valisi Cündub Fezârrnin. S. Onun.) ise Kays bin Asim'a maletmektedir. S.. namazun kildignn 140 Belâzûri (arap. döndükten sonra nelerle me ş 01 oldu bilmiyoruz. K ûfe'de de ğil Basra'da Müslüman olup gene orada Müslüman olarak öldü ğünü açıklarlar 14°. Mu aviy e. peygamberlik iddialar ını .Vatvat (a. zekat veya sadakay ı emretmiş olduğu ancak domuzeti yeme ğide mubah kıldığı iddia olunmaktadır 1 ".. 131 v. hem de iyi bir Müslüman olduğ unu bütün tarihler ittifakla yazmaktadırlar. S. 141 Mirhond. Irak halkı kendisine biat ettikten sonra birçok aileleri olduğu gibi S e cah ve adamlarınıi da bulundukları yerden başka tarafa. 223. D. Secash'ın bu yıllar aras ındaki hayatı büsbütün karanlıklar içinde kalmış tır.. 139 Taberi (tür. Muaviye'nin üstünlük elde etti ği yıllara kadar nas ıl yaş adığı hakkında bir bilgi vermediklerinden. Fakat baz ı kaynaklar onun. Basra'ya.

XVIII. sırf Islami bir gayret güderlikle uydurulan ve a ğızdan a ğıza yayılmış olduğu muhakkak olan halk ş ayialarını kitab ına almıştır. Wellhausen 142 Her ne kadar bu konuda tek seyahatname alan Palgrave'in seyahatnamesi. fakat Müsyelime'nin öldürülmesinden sonra"Yemen peygamberi olan Secah' ın irtidad yolundaki ittifakı unutturmak için sadık bir mümin Müslüman ile evlendi ğini" yaz ıyorsa da. arap. ş ayet böyle bir evlenme vaki olmu şsa bu. Tekmile.597 yıllarında Temimler'in Müslüman olduklar ı halde ikindi namazını kılmamış olduklarını Secâh'ın kurmak istedi ği mezhebin bir kalıntısı olarak kabul etmek gerekir (Agâni. 143 Belazari. burada hiçbir isim kaydetmemi ş "bu konuda başkaları ş unları söyler" diyerek ihtimal ki. 131). üç gün gibi kısa bir süre için evlenmeyi göze almas ı . S. S e yf'den ba şka bu konuda yaz ı yazmış olan hemen bütün Islam tarihçilerinin kabul ettikleri Secâh . 165 ve İbni Haldan. s. sonra onun peygamberli ğini tanıyıp ona tâbi olduğunu ilan etmesi 143 sabah ve yats ı namazlarının kaldırılmasına baş eğmesi gibi rivâyetler. 508 . islâmiyet'in dü şmanı olan bu iki insana karşı . onu do ğru buldum. bu derece müstehçen bir konu şma ba şkalarının yanında cereyan edemez ve ba şkalarına anlatılamazdı . 73'e göre Müseylime ve Secâh dinlerini birl ştirdiler. 78 . ve ona tabi oldum" dedi. Fakat Secah' ın istilâ maksad ı ile gittiği Yemame'den bir miktarcık mahsill ve hediye ile dönerken. bunlar tamamen asılsızdır. Müseylime'ninki ile birleştirmesi.Vatvat. Müseylime ile Secah'ın doktrin birliğinden bahsederek. Müseylime islamlara kar şı bir müttefik bulmak ümidiyle onunla evlenmiş olabilir. Temimi olmas ı dolayısıyla.Hasâis. Palgrave daha Secah' ın nereden geldiğini ve hangi kabileye mensup oldu ğunu bile bilmemekte. s ırf politik mecburiyetlerden do ğmuştur. Secâh . O halde bunu hangi râvi kimden alarak nakletti? Bu.Fida ve di ğer tarihçiler tarafından nakledilmi ş olmasıdır. Hiç şüphe yok ki. S. belli olmamıştır. Agani. o takdirde E b u'l -Fere e'in ya ş adığı H. Secâh onlara: "Müseylime kendisine indirilen vahiyleri bana okuçlu. Taberi her rivâyetin sahibini yazd ığı halde. bunu evlilik birli ğinin kuvvetlendirmi ş oldu ğunu. Ancak e ğer Secâh gerçekten Müseylime ile evlenmi ş ise ve mehir verme meselesi do ğru ise. onu dâima Yemen'den gelmi ş bir peygamber olarak göstermektedir. İ ber. Müseylime'nin peygamberli ğini kabul etti.Secah'ın kurmak istedi ği dinden zamanımıza kadar gelmi ş bir kalıntı yoktur. fakat Secah' ın kurmak istedi ği dini. XVIII. kabul edilmesi pek güç olan adeta çocukça iddialard ır.F er e c'deki as ılsız ve hayas ız rivâyetin gittikçe hafifleyerek Mirhond. Gurer ül . peygamberlik iddias ında bulunan bir kad ın hakkında pek makul görünmemektedir. S.. Secâh.. Her iki taraf kavimlerni toplad ılar. 106.. esasen tatmin edilmemiş olan kavminin önünde. II.Müseylime evlenmesi kendi tâbileri aras ında Secah'ın prestijini kaybetmesi bak ımından da bize imkans ız görünüyor 142 . Bizi buna yönelten başlıca sebep T ab eri: ve E b u'l . Ebu'l-Ferec. el . E b u'l .Müseylime evlenmesini gene de şüphe ile karşılamak mecburiyetindeyiz.. 165. Seyf'in bu konulardaki sükilturm onun. Müseylime sabah ve yats ı namazlarım Temimler üzerinden kald ırdı . Fütuh.

ve CaetanPnin iddia ettikleri gibi taraf tutma gayreti diye vas ıflandırmamız ne dereceye kadar do ğru olur bunu cevaplandırmak pek güçtür.

F. Netice:
Hemen söyleyelim ki, Secâh da Esved ve Tuleyha gibi hakiki bir peygamber olmaktan çok uzak olup sadece bir kahine idi ve Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra Temimler aras ında çıkan karışıklıktan ve irtidadtan faydalanmak istemi şti. Fakat alelade bir kad ın de ğil, dini bilgilere sahip ş air, hüküm ve emretme kabiliyeti gibi birçok meziyetleri bulunan haris bir kad ındı . Fakat islâmiyet bakımı ndan onun hareketleri, ne Esved ve Tuleyha, ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi tehditkar olamamıştır. O, kuvvetli bir rüzgâr gibi kuzey - do ğudan Arap yarımadasına esmiş , fakat önce Müslüman Ribâb ve Amrlar kayal ığına çarparak kuvvetini kaybetmi ş , Yemâme'de Hacer ve Hadikat ür Rahman surlarma ula ştığı zaman, dini ve siyasi kuvet ve hüviyetini büsbütün kaybetmi şti. Secah'ın sonradan islaraiyet'i kabul etmesi, onun hakiki bir peygamber olmadığının en büyük delilidir. O, sadece Hazret-i Muhammed'i kendisine örnek tutarak iktidar sahibi olm ıya çalış an iktidar heveslisi bir kadındı . İslam dininin ve Halifelerin geni ş müsamahas ı Tuleyha gibi Secah'ın da hayatını bağışlamış ve bu suretle belki de din u ğrunda ölenler hakkında sonradan halk aras ında çıkan ve bazen tehlikeli durumlar yaratan inanışların do ğması ihtimali önlenmiştir.

79

4. MÜSEYLIMET ÜL-KEZZAS

Bir gün Hazret-i Muhammed mimbere ç ıkarak, halka ş öyle hitap etti: "Ey nas! Ben Kadir gecesi bir rüya görmüş ve sonra onu unutmu ştum. Rüyamda kollar ımda iki altın bilezik gördüm, bu ikisinden nefret ettim, onlara üfürdüm, onlar da uçup kayboldular. Ben bu iki bileziği Yemen'de ve Yemâme'de ç ıkan bu iki yalanc ı ile yorumladım" ( İbni İ shak, İbni Hiş am, IV., S. 246). İşte Hazret-i Muhammed'in rüyas ını yorumlarken bahsetti ği Yemâme'de ç ıkan yalancı, Yemâme'ye hükmeden ve peygamberlik iddias ında bulunan Müseylime'dir. Ne cid alçak yaylas ının güneydo ğusunda ve B ahr e yn'in bat ısında bulunan Yemâme topraklar ı Hanife kabilesinin elinde idi. Hanifeliler ziraate pek elveri şli olan topraklar ında elde ettikleri ürünleri satarak geçimlerini rahatça sa ğlıyabiliyorlardı .

A. Hanife kabilesi ve dini:
Büyük Bekir bin V âil kabilesinin bir kolu olan Hanifeliler, topraklarının verimlili ği bakımından diğer memleketler için, bilhassa tah ıla muhtaç bulunan Hicazl ı lar için en önemli bir kabile idi. Hicretin 6 - 7. yıllarında Hanife kabilesinin ba şkanının, İ bni S a'd, Ibni Hi ş am ve T ab errnin bize bildirdiklerinden Hevze bin Ali oldu ğu anlaşılmaktadır. Hevze bin Ali, Iran yoluyla gelen Hristiyanh ğı kabul etmi ş görünüyorsa da Hanife kabilesinin bu yolda onu ne dereceye kadar takip etti ği pek aşikâr de ğildir. Diğer Arap kabileleri gibi İ slâmiyet çıkıneaya kadar putperest olarak ya şıyan bu kabilenin pek az bir kısmının Hevze ile birlikte Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemel ise de, 144 Hicretin 7. yılından sonra Hazret-i Muhammed'in Hanifeli144 Ibni Sâ'd (Siret, Wellhausen tercüme ve yay ını, Skizzen, IV. S. 115) el-Medaini'den. naklen,"kendisin; Medine'de ziyaret eden Beni Hanife heyetinin ileri gelenlerine abdest suyundan artanı verdi ve onlara yerlerine gittikleri vakit, kilisenizi y ıkınız (kiliselerinizi de ğil) arsas ına bu sudan saçınız, yerine bir cami yap ınız. Bunu yaptılar. Müezzin Talk bin Ali oldu" demekte olduğuna göre, buralarda Hristiyanl ığnı mevcut bulunduğu fakat ancak bir tek kiliseye sahip olacak derecede az ve sathi oldu ğu ileri sürülebilir.

80

kri islâmiyet'e daveti üzerine, yüksek tabakadan birçokler ı gibi aş ağı sınıf halktan da birçoklar ının Müslüman olduğunu en eski ve tarafs ız kayanklardan anlamaktay ız. Her ne kadar Caetani Hanife kabilesinin ve onun son ba şkanı Müseylime'nin Hristiyan oldu ğunu savunmakta ise de (Caetani, IX., S. 7. v. öt), bu iddias ında pek haklı olmadığını, Hazret-i Muhammed'in Hristiyanlara kar şı gösterdi ği müsamaha ile ispat etmek mümkündür. Gerçekten Hazret-i Muhammed E hl-i kitap say ılmaması gereken Mecasileri bile vergiye ba ğlamak ş artıyla serbestilerini tanımış hattâ kendi zaman ında onun bu hareketi dedi kodu konusu te şkil etmekten geri kalmam ıştı . E ğer Beni Hanife büyük bir ço ğunlukla Hristiyan olmuş olsaydı, Hazret -i Muhammed Müeylime'yi bir Hristiyan reformisti gibi kabul edip Hanifelilerin vicdan hürriyetlerini tan ırdı E ğer Müseylime ve Beni Hanife tamamiyle Hristiyan olsa idiler, o zaman Müseylime'nin yeni bir din ortaya koyarak İslam topraklarından ayrı bir teşekkül olarak kalmay ı istemesine lüzum yoktu; zira H a zr et -i Muhammed Tebük seferinden sonra birçok Hristiyan heyetleri kabul etmiş ve onların cizye vermeyi taahhüt etmeleri üzerine kendileri ile anlaşmalar yapmıştı. Margoliouth ve Muir de Beni Hanife'nin Hristiyanlığı m kabul etmemektedirler (Margoliouth, JRAS, 1903, S. 486; Muir, Annal, S. 38). Beni Hanife'nin Müslümanlığına gelince: gene İbni Sa'd 145, Beni Hanife'den Medine'ye gönderilmi ş olan elçilerin on kişi kadar olup aralarında er - Rehhtil bin Unfuva, Seleme bin Hanzele es - Suheymi ve Talk bin Ali, Humran bin Câbir ve Mesleme bin Habib (veya Hayyib) vs. bulundu ğunu, bunların Remle'lerin evinde misafir kaldıklarını, sonra camie gelip hakikata ş ahadet ettiklerini yatmakta, fakat bu s ırada Müseylime'nin at ve develere bekçilik etti ğini kaydetmektedir. Daha buna benzer şurada burada rastlanan birçok kayıtlar vardır ki, önemli birçok ş ahısların Peygamber'i ziyaret edip islâm'ı kabul ettiklerini bildirmektedir. Konumuzun sonlar ına do ğru bunların adlarını kaynak göstererek belirtece ğiz. Mui'rin de kabul ettiği gibi (S. 38) kısmen putperest k ısmen Hristiyan olan Beni Hanife, Hazret-i Muhammed'e boyun e ğmişti. Fakat islâmiyet'i kabul etmiyen bir kısım halk sonradan peygamberli ğini iddia eden Müseylime'nin etrafında toplanmaktan da geri kalmad ı . Öyle anlaşılıyor ki, Hevze zamanında Hanife kabilesi iki kuvvetli idarecinin hakimiyet yolunda145 İbni Hiş am, es - Siret ün - Nebeviyye, IV., S. 279'da "Peygamber'in elçisi .rimir bin Luey oğullarından Sâlit bin Amr'ı Yemâme melikleri Sümâme bin Vial ile Hevze bin Ali'ye yolladı" demekle, Hanifelerin iki hükümdar ı olduğunu ifade etmektedir. Halbuki İbni Sâ'd, Tabakat I., 2., S. 18'de Peygamber'in Salit bin Amr' ı sadece Hevze bin Aliyi Islâm'a davet için yollad ığını yazmaktadır.

81

ki rekabetleri yüzünden tamamiyle birbirine z ıt iki varlık haline gelmişti. Bu rakiplerden birisi Sümâme bin Üs al, di ğeri Hevze bin Ali idi. İbni Sa'd ve Belazûrrnin anlatt ıklarına göre 146 , Hicretin 6 - 7. yıllarında Peygamber muhtelif hükümdarlara mektup yazd ığı sırada Yemâme ba şkam Hevze bin Ali'ye ve Yemâme halkına Salit bin Amr ül - Amiri eliyle bir ektup göndererek, onlar ı Müslüman olmaya davet etmi şti'". Hevz e misafiri kabul edip hediyeler verdi ve Peygambere ş öyle bir cevap yazd ı : "Senin dâvet ettiğin şey çok iyi ve

güzeldir. Ben kavmimin şair ve hatibiyim. Araplar benim mevkiimi takdir ederler; bunun için sen bana bu i pay ver sana tâbi olurum." Hevze şte
mektupla birlikte giyinmesi için Sâlit'e Hacer kuma şlarından elbiseler de verdi. Sâlit Peygambere onun mektubunu ula ştırdığı vakir, Peygamber "küçük bir menfaat bile istese vermem, o yok olacak" dedi ( İbni Sâ'd, II, 1., S. 18) 148. Bir müddet sonra, Hicretin 8. yılında Hevze öldü. Onun yerine Müseylime Beni Hanife'nin hükümdarl ığını eline geçirdi.

B. Müseylime'nin soyu:
İbni Kuteybe'ye göre (Kitab ül-Maarif, S. 206 - 7) Müsylime'nin babası Beni Hanife'den Habib, dedesi Lüceym künyesi Ebu Sumâme'dir. Belazfıri onun Sumâme yahut Sümâle bin Kesir bin Habib bin Sümâme bin Gsal bin Habib bin Hanife bin 'Icl oldu ğunu kaydetmektedir. İbni Hiş am'da Müseylime bin Sümâme ve künyesi Ebu Sümâme kayd ı vardır. Diyarbekri (Tarih-i H âmis, II., S. 174) ise onun dedesinin H ârun, lakab ının Ebu S üm am e olduğunu yazmaktadır.

C. Müseylime'nin, Hanifelilerin emirliğini elde etmesi:
Yeınâme'nin hakimi olup 8. yılda ölmüş olan Hevze'nin yerine, nasıl olup da Müseylime'nin geçti ğini kaynaklardan ö ğrenmek imkansızdır. Fakat Müseylime'nin ş ahsiyeti ara ştırıldığı zaman onun birçok meziyetlerle birlikte, kabilesinin en ileri gelen bir ş ahsiyeti oldu146 Ilmi Sâ'd, Tabakat, I., 2., S. 18; Belâzöri, Fütuh, arap., S. 94; Belfıziiri, türk., S. 142 v. öt. 147 Belâzûri ise (Fütuh, arap., S. 94), Peygamber bu mektubu Sabit bin Kaya bin iil-Ensârrye yazdırmış ve el - Hazreci eliye, yollam ıştır. diye kaydetmi ştir. 148 Belâzûri, Fütuh, arap., S. 94'de Hevze'nin Hazret-i Peygamber'e, içinde er-Reccal bin Unfuva, Mücca'a bin Mürrâre ve Müseylime bin Habib'in bulundu ğu bir heyet yollad ığını ve bu arada Müseylime'nin de Hevze'ninkine beziyen teklifler yapt ığını yazmaktadır.

82

"hayır var. Hazret-i Muhammed ise o s ırada elinde bulunan hurma dalım göstererek: "Elimde bulunan ş u dal parçasını istesen. sonra Medine'de mescidin direklerine ba ğlanuşlardı. Sümüme' ıdu yanına gelmiş . ümit var. öt. hatip ve kâhin olan Müseylime zengin topraklara ve nüfus çoklu ğuna sahip bulunan Yemame'yi Hazret -i Muha mme d 'in her gün biraz daha artan nüfuzu alt ına girmekten kurtarabilmek amacıyla kendisinin de H azret Muhammed gibi yeni bir dinin müjdecisi olduğunu ilan etti ve K ur ' an a nazireler söyleme ğe başladı. Sümâme Mekke'nin fethinden epeyi önce Müslüman olmuş ve Hanifelilerden islâmiyet'i kabul edenler onun etrafında toplandığından kuvveti artm ıştı. İbni Sâ'd (Tabakat. çünkü sen zulmetmezsin. D. Peygamber'in adamlar ı onu yakalayıp hiç bir akde bakmadan Peygamberin yan ına getirdiler Peygamber onun af talebini kabul edip serbest b ırakınca. Sümâme. gıda maddelerinin gönderilmesi hususundaki müsaadelerini rica ettiler. Sumâme dedi ğini yaptı . Necid taraflarma bir süvari birli ği yollamıştı.. Vakidi ve İ bni Abbas. 407 v. Bu durum karşısında ş air.. İşte bu yüzden Sülnâme'llin kam helal k ıhnnuştı. cevab ın da bulunmuştu. Ayrıca Medine hiikameti de Müslüman olması dolayısiyle Sümame'nin tabii bir müttefiki say ılıyordu. (Ebu Hüreyre'den) ve Diyarbekri. tarih-i Hâmis. Müseylime bu ziyareti. Sümame Peygamber'i öldürmek istemi şse de onun amcası buna engel olmuştur. gönlünden ne geçiriyorsun mealinde bir soru sormuştu.Mekke'lilerden bazıları onun yeni dine girişini sitemle kar şıladılar. Tecrid-i Sarih. Hakikaten Mekke'ye yiyecek tah ıl yollamadı. S. X. Sümâme üç gün burada kaldıktan sonra Peygamber ona. affedersin". Müseylime'nin Yemâme amirli ği ile birlikte büyük bir gaileyi de üzerine alm ış olduğu muhakkaktır. S. S. Mekke'liler Hazret-i Muhammed'e bir mektupla müracaata mecbur kalıp. kendisine tabi olurum". 401) da ise aynı olayın baş tarafı biraz değişik bir şekilde aldatılmıştır: "Peygamber. 3'e göre Hazret-i Peygamber. Gene gitmekte olduğuUmre hacmiı yerine getirmek için Mekke'ye vard ı. "Sen merhameti ve akrabah ğa saygıyı telkin ve emredersin" diyerek.ğu görülür. Arap yarımadasmın merkezik şmekte olan idaresinin Hazreti Muhammed' den sonra kendisine intikalini istemek üzere tertip etmi ş ve ş öyle demiş tir: "Eğer Muhammed kendinden sonra beni halef tayin ederse. V. Bu adamlar Sümâme adında birini esir alıp getirmişler. o müslüman oldu ve Müseylime çıkıp da peygamberlik iddia edince onlara kıymetli vaızlarda bulundu " 83 . Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bir heyetle birlikte ziyaret etmi ş olduğunu idia emektedirler. Peygamber kendisini affetti. Bu da Hanife kabilesinin önemli bir kısmına hükmeden ve islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan Sümâme'nin rekabeticlir1 49 . II. Umre yapmak için Medine'ye yakla ştığı zaman. Sümâme k ızarak "Peygamber Muhammed izin vermedikçe size Yemâme'den bir tah ıl danesi gelmiyecektir" diye onlar ı tehdit etmişti. onu bile 149 Buhari. O ise. Bunun üzerine Sümâme y ıkamp geldi ve "Allahtan başka Allah olmadığına ve Muhammed'in O'nun elçisi olduğuna tanıklık ederim" dedi. Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddiası: En güvenilir kaynaklar ımız arasında bulunan B uhari. Böylece de onun Hevze'nin yerini almakta güçlük çekmedi ği kolayca tahmin edilebilir. Hazret-i Muhammed de bir mektupla Sümâme'ye tah ıl göndermesini emretti.

S. Tabakat. 222. i bana gösterilen kişisin"s o İbni Hiş am bu hususta daha geni ş bilgi vermekte ve Müseylime'nin Ensâr'dan. Mahmud üs-Siyer.. IV. e. Sen de Allah' ın hakk ındaki hüküm ve nüfuzunu tecavüz edemezsin. X.. Allah seni muhakkak hele& eder ve ben muhakkak san ırım ki. a. Pek önemsiz farklarla hepsinde tekrar edilen mektu150 Buhari. S.X. II.. S. Fütuh. Hanifelilerin onu bir örtü ile örtüp Peygamber'in yanına getirdiklerini. Taberi.. bu heyet islâmiyet'i kabul edip arkada şlarının (yâni Müseylime'nin) durumunun ne olca ğını sorduklarında... ter. Tecrid-i Sahih. bekçilik edenin durumunun beraber gelenlerinkinden a ş ağı olmadığını bildirmiş " 1 . rüyasını ima etmek istediği cevabını alır. 37) ba şta olmak üzere gene bu kaynaklar Hazret-i Peygamber'in bir mektup yazarak ed-Dameri vasıtasiyle Müseylime'yi Müslüman olmaya dâvet etti ğini. Gene İbni İshak (İbni Hiş am.. gibi tarihçiler bu mektubun Hicret'in 10. Bu arada Müseylime'nin payını da verdi. H âris 'in kızımn (Hâris'in k ı z ı Müseylime'nin kar ı s ı idi. y ı l ı nda yazıldığını kayd ve kabul etmiş lerdir 153. sonra Müseylime'nin bu mektupa cevap yazd ığını da açıklamaktadırlar. arap. Buhari. S.. Eyyüb Sabri. 222) bu rivâyetin ba şka bir şeklini dinlemiş olduğunu nakleder: "Beni Hanife mensuplar ı Peygamber'in huzuruna gelmi şler. Beyhaki. ve II. Hazret-i Muhammed onlara. 52. S. tür. g.. Siret. I. 852. 2. 224. Belâzûri. TaberFtür ter. Ne c c ar o ğullarından.. S. S. S. S... Gurer.. S. a.. III. II. S. g. bu son cümlenin mânas ım Ebu Hürey2e'den sorar ve ondan bununla Peygamber'in ba ş tarafa ald ığımız. 838 v... S. 84 . yukar ıda bahsetti ğimiz rivâyetlere ilâve etmektedir. Beyhaki. 151 Taberi. öt.. 472. öt. III. 32 v. Siret. 246. S. ben onunla peygamberlik i şinde ortak edildim diye iddialara koyulmuş 152. II. e. 97. S. Buhari. Ravza. S.. ter. Tecrid-i Sarih. 2. 115) da dahil.. denilmektedir.sana vermem. S. Belüzûri.. Belüzûri.. el . 131. İbni Skd. S. İbni Hiş am. sen onda gördüğüm esküle göre.Vatvat. 37. S. 2. IV. fakat Allah' ın düşmanı Müseylime Yemâme'ye gidince bu sözü menfaatlerine hizmet edecek bir ş ekilde de ğiştirerek. Hanife heyetinden olan ve Müslümanlığı kabul edip B akar a süresini ö ğrenmiş bulunan er-R e ce ül'in Müseylime'ye yol gösterdi ği ve Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi kendisine ortak etti ği yolunda yalan şehadette bulunduğunu bildirmektedirler. S. Mirhond. IV... Sahih. 152 İbni Hişam. II. Medainrnin aynı konudaki rivâyetini nakleden İbni Sa'd (Siret. Eğer sen bana ve hakka muhalefet edersen. el-Vatvat. Gene bu eserler. 153 İbni Hişam. 25 v. öt. Bühari III.. 410. Ayrıca B elâ z ûri (Tür. ama Müseylime'yi at ve develerin yan ına bırakmışlar. Müseylime'nin Medine'yi ziyaret etti ğini diğer birçok kaynaklar yazmaktad ırlar. 142) ve İ bni Sa'd (Tabakat. 52) evinde misafir edildi ğini. 143 v. tür ter. öt'de Hazret-i Muhammed gelen heyete ba ğışlarda bulundu. S. 410'da İbni Abbas.

Peygamber bu mektubu okuyunca. bası. Müseylime ve emsali gibi peygamberlik iddialar ında bulunan kimselerin.. 918). bu mektubun Hicri 10. yk. Tanrı Elçisi Muhammed'e mektuptur. a. Mahmud Esad. 4. Yeryüzü Yüce Tanr ı'nındır. tür. onu ya bir örtü altında Hazret-i Muhammed'e getirilmi ş. Zira kaynaklar aç ıktan açığa onun islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu söylememektedirler. O. V. I. yarısı Kureyş'e aittir. g. 2. 85 . Dinet et Sliman ben İbrahim. 255.. La vie de Muhammed. bizzat Taberi. Paris 1947. başınızı keserdim" diye cevap verip (Belâzüri ayn ı S. Hazret-i Peygamber "Elçilerin öldürülmesi câiz olsaydı. yer yüzüne vâris k ılar. 155 E. 37'ye göre Peygamber bu mektubu Zübeyr bin Avvam' ın kar' deşi Sâib bin Avvâm ile göndermi ştir. Tanrı'ya hamd-ü senadan sonra. Ebu'l-Fida. ter. sonra Medine'ye boyun e ğmemek için bütün gücü ile sava şması. kullarından istediği kimseleri. Tanrı Elçisi Muhammed'in yalanc ı Müseylime'ye mektubu- dur. II. yalan ve iftara dolu mektubunuz bana geldi. 548. Mübun metni a ş ağı yukarı seylime bu mektubu Amr bin C ârud'a yazd ırıp müezzini Nevvâha' nın oğlu Ub âde bin H âris ile göndermi ştir. Fakat Kureyşliler insaf ve adâletle hareket etmezler".. e.) Müseylime'ye ş öyle bir mektup yazd ırmıştır: "Bu. Onlar da.. yılın sonunda yaz ıldığını ileri sürerken. Müseylime'nin Beni Hanife'ye hâkim olduktan sonra değil de Hevze'nin ba şkanlığı sırasında. S.I clryi aynı maksatla Yemâme'deki Müslümanlar ın başkanı bulunan Sümâme bin Üs yollamıştı (Taberi. 163 . a. Fakat Peygamber hasta oldu ğu hâlde. Tarih-i Din-i Islam. Sana esenlikler dilerim. Selâm doğru yolda olanlara olsun 154. yahut 154 İbni Sâ'd. Tanrı'nın bağışlıyacağı iyi sonuç kendisinden sak ınanlar içindir. S. Medine'ye gelmi ş olduğunu kabul etsek bile. hattâ bu münasebetle Furat bin Hayyân ül .. "Biz de ayni fikirdeyiz" diye cevap verince. II. e. S. ben peygamberlikte sana ortak edildim.6. onun Müslüman olduğunu ispat etmemiz gene güçtür.ş öyledir: "Tanrı Elçisi Müseylime'den. Esved ve Tuleyha konularına). S. bu yalancı peygamberlerle mücadeleden geri durmam ış (bk. Yer yüzünün yar ısı bize. S. Eski ve yeni tarihçilerden bâz ıları Müseylime'nin peygamberlik iddiasına başlamadan önce Medine'ye gelerek islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu kaydetmekte iseler de ' 55 büyük bir kabilenin ba şkanı ve çok önemli bir askeri kuvvetin de komutan ı bulunan Müseylime'nin Medine'ye gelip önce Müslüman olmas ı. İbni İshak. elçilere: "Siz bu mesele hakk ında ne düş ünüyorsunuz?" diye sormuş . bizi bu iddiaları şüphe ile kar şılamaya sevketmektedir. Hanife heyetine dahil üyelerden biri olarak. kabilesi ile birlikte kan ının son damlasını bu uğurda harcamas ı.. g. Hazret-i Muhammed'in vedâ hacc ından sonraki hastalığı sırasında ortaya çıktıklarını ilâve etmektedir.

Arap. Diyarbekri. Tanrı düşmanı diye tavsif etmi şlerdir. S. 74. İber. İber. I. 2. II. el .. aksine Hazret-i Muhammed'ten sonra hâkimiyetin Beni Hanife'ye intikalini temin etmek maksadiyle yap ılmış olmalıdır. g. Müseylime yavaş yavaş islamiyet'in Yemâme'ye tesir etmekte oldu ğunu gördü ğünden memleketini bu tesirden kurtarmak için iki çareye ba ş vurmak gerekti ğini anladı . Fakat o.. ikincisi ve son çare ise savaş yoluyla Kureyş ve Ensâra kar şı koymaktı . S. 206 v. 74 v. 86 . 131. S. S. S. e. Dinet et Siliman ben İbrahim. II. I.Hanefi tarafından rivâyet edilmektedir. 174. Mahmut Esat. E.. İ bni İ shak ve M e daini'ye dayanan rivâyetler onun Peygamber'le olan konu şmasından sonra Müslümanlığı kabul etti ğini açıkça söyliyememektedirler. Ebu'l-Fida.. Ş ayet Müseylime'nin bir heyetle birlikte Hazret-i Muhammed'i ziyaret etti ği do ğru ise bu ziyaret samimi bir şekilde islamiyet'i kabul etmek için de ğil. Gene onun herkesle konu şup herkese rüşvet vererek etraf ını memnun etti ği Taberi'de.. a. çok sar ı benizli. 163 .Nevevi. S. Bunlardan birisi dini bir yol açmak ve islâmiyet'in Yemame'de yay ılmasını önlemek. İbni Haldun.. İ bni Haldun. e. 255) onu dinden dönmü ş .. Hazret-i Muhammed bunu hiddet ve şiddet ile reddedince. Tarih-i din-i islam. a. öt. Üsal şunları da anlatmaktad ır: Peygamber'in yan ında bulunup Kur'andan parçalar ö ğrenmiş olan Re cc al bin Unfuv a ona her i şinde arkadaşlık ederdi. Ş airlik ve hatiplik gibi meziyetleri yan ında hâhinlik vasfı da bu vadide ona yard ımcı olmuştu. La vie de Muhammed. S.. e. Halbuki Peygamber onu Yemame halk ına ö ğretmen olarak göndermiş . Fakat daha sonraki tarihçiler ( İbni Hald6n. 97. S. g. a. Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığn Kısa boylu.. a.. Bir gün 156 Belâzüri. Tarih. S.. İ bni Kuteybe. öt. 157 En .develeri bekledi ği için Müslüman olan Hanife heyetinin içinde bulunamamış gösterirler. g. Tehzib. g.Vatvat. yumurtayı şişeye ilk sokan adam olduğu iddia edilmektedir 157 .. Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi peygamberlik i şinde kendisine ortak yapm ış oldu ğuna tanıklık etti.. Sümâme bin Vsal'in maiyetinde bulunan Vsal ül . S. IV. İber. 75. Hazret-i Muhammed'i örnek tutarak. S.6. 548. Yemame'de peygamberli ğini ilan etti ve güya ayet olan bir tak ım sözleri sıraladı . Hanifeliler onun sözlerine kandılar ve Müseylime'nin peygamberli ğini kabul ettiler. bas ık ve kalkık burunlu "6 olan Müseylime'nin neyrenciyat ile me ş gul bulunudu ğu. İşte böylece Peygamber' den red cevab ı alan Müseylime. Tekmile. Beni Hanife için fitne ve fesat kayna ğı olmaktan ba şka bir i ş e yaramadı . II. e.. O. 95. Yemame'de Müseylime aleyhine çal ışmasını emretmişti.

"Hurma ağaçlarım ız uzun ve meyvesizdir. Akraba sava şından sonra Müseylime'nin öldürülüp kuyulann. Müseylime'nin yan ına getirilen ve bir şey yutturularak takdis edilen her çocuk kel ve peltek oldu. Müseylime'nin duas ının ters tesir etmiş olduğu ancak o öldükten sonra anlaşıldı" . Fakat kuyuların suyu yerin dibine geçti. kuyulardan sular ışk ırdı . III. râviler bütün bunların Yemâme sava şından sonra oldu ğunu ilave etmek zaruretini duymu şlardır. bunu ne şekilde yapacağını sordu. nakletti ği Müseylime'nin "herkesle konu ş up herkese rüşvet verdiği" yolundaki bilgi ise. kad ının bu sözleri hakkında ne düşündüğünü sordu.RâNi sözlerine devamla. Bu yüzden kad ının hurmaları Akraba savaşı sırasında kesildi. Müseylime'nin bütün bunlara rağmen nas ıl olup da taraftar buldu ğuna bir cevap te şkil etsin diye. Yahut da Caetani'nin iddia etti ği gibi. cömert ve hayırsever bir insan oldu ğunu göstermektedir. Taberi'nin. Müseylime Reccal'in bu f sözlerinden sonra su dolu bir kova getirtti ayni şekilde hareket etti. her halde onun mütevazi. Müseylime'nin yan ına gelerek hayır duada bulunsun diye hurmalığına gelmesini rica etti. bunlar kesilince de çiçek açıp meyve verdi. tür.Ümm ül . kendilerini aldatmış bulunduğunun anla şılmasından do ğmuş olabilir. bizim hurmal ık ve sularım ız ın düzelmesi için dua et" dedi. ter. o da hurma kabilinden olan bir şeyi çiğneyerek çocuğa yutturur. saldı . hattâ bu dallar kök. Bu kovadan birer parça kuyulara döküldü. kuyular ım ız kurumu ştur." Yukarıdan beri Us al tarafından (Taberi.. Kuyular ın su dolması için de su dolu bir kova getirtti. buradan su alıp ağzı nı çalkalayıp gene kovaya püskürttü. dalları yere sarktı . Müseylime ondan.. Bunlar ın dışında 87 . Reccâl ona "Hicaz ahalisi doğduktan sonra çocuklarını Muhammed'e getirirler. Gene bir kadı n.H ey s em adında bir kadın Müseylime'nin yanına gelerek. ba ğ ve bahçelerin sava ş sırasında harap edilmesinden. Bunun üzerine hurma ağaçları büyüdü . Sen de Muhammed'in her zaman halkına dua ettiği gibi.Recc al bin Unfuva'mn. Er . çocuğun başını ok ş ardı" diye cevap verdi. çocukların sıhhatlerini kaybetmelerinden. Muhammed de onlar için dua ederdi. Çocuklar ın bu halleri ancak Müsylime öldükten sonra meydana çıktı . Bu söz üzerine Müsylime yanı nda bulunan Nihar ür . Bu haberlerin uydurulmas ı ihtimal ki. Müseylime'nin hakiki bir peygamber olmad ığı .Mirseylime' ye: "Sen Beni Hanife'nin yeni do ğan çocuklarını takdis et" dedi. 146 -8) anlatılan ve Müseylime'yi küçültmek gayretinden doğan bütün bu rivâyetler. S. kuyuların derin ve susuz olduğundan ve hurma ağaçlarının meyvesizli ğinden şikayat ederdi. Hazret-i Mu h amm e d'i bir tak ım asılsız isnatlara maruz b ırakmaktad ır.Reee al şu cevab ı verdi: "Her zaman ahalisi Muhammed'in yanına gelerek .

bunları sana Yemâme'den Rahman denilen bir adam öğretiyor. 159 İbni İshak (İbni Hişam. Hattâ bunlar aras ında Margoliouth. K ur' an ı n ilk âyetlerinin Müseylime'nin âyetlerinden al ınan tesirle bildirilmi ş olduğunu ileriye sürmüşlerdir. Muhammed'in bu terimleri aynen kabul etmi ş bulunduğunu öne sürerek. Hartwing Hirschfeld. âyetinin. S. e. S. Bazıları da Kur'anın XLIII. 318). fakat biz rahmana hiçbir zaman inanmayız" cümlesidir. Kahire 1938. saresinin 65. I. das Leben Muhammeds. 88 .. F. Bulh. a. Müseylime'nin peygamberlik iddiasma ne zaman ba şlamış olduğu meselesi: Bazı orientalistler. S. 25).. yukar ıdaki şüpheleri tamamiyle yersiz kılmaktadır. 25. 99. 484. JRAS.. Muslim ve Hanif kelimelerinin ilkönce Müseylime tarafından kullanıldığını. Fakat burada hem bir ö ğretmeni veya ö ğreticiyi ima eder bir anlamın bulunmadığı aşikardır. hem de K at â de ve Mukaatil'in bu ayetin medeni oldu ğunu beyan etmeleri. Hazret-i Muhammed henüz Mekke"de iken kendisine söylemiş . Bunlar Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik etmekte oldu ğunu.Müseylime'nin portresini daha keskin çizgilerle çizmek imkanlar ım bize verecek olan bilgilerden mahram bulunmaktay ız. J. O'na tapınız. bir takım yanlış yollardan yürüyerek ve yanl ış tefsirlerede bulunarak iddia etmişlerdir. Fr.1pti. London 1902. doğru yol işte budur) sırf bu cümleye cevap olmak üzere indi ğini iddia etmi şlerdir. g. Sonradan birkaç kitapta daha tekrar edilmekle beraber İbni Hiş am'daki bu garip cümle hiçbir suretle teyid edilmemi ştir. Bunu da İbni ishak'ın başka raviler tarafından bir kere daha teyid edilmeyen tek cümlesine dayanarak ileri sürmektedir. Ye ınâme rahmanı adı verilen Müseylime'nin Hazret Muh amme d'ten çok önce peygamberlik iddias ında bulunduğunu.)1 (=Allah benim de sizin de rabbinizdir. O cümle ise Hirschfeld ve Frants Buhl'ün i ş aret ettikleri 159 : "Biz şuna kani olduk ki. New researches into the comperative and exegesis of the Qoran. Taberi ve di ğer kaynakların vermiş olduğu malzemeleri bir yığın hayal ınahsalü rivâyetler olarak tavsif etmekten çekinmemi ştir. Margoliouth'a göre"' Müseylime Hazret -i Muhammed'den en az yirmi y ıl önce peygamberlik iddialarına başlamıştır. LIA. S. S. jj 4:w . (Hirschfeld. Bu cümleyi bir Kurey şli. 1903. Belki de bu Musevi veya Hristiyan 158 Margoliouth. bunların monotheist anlam ına geldi ğini.

Onun için Beni Hanife' nin bir ş airi şöyle bir mısra söylemi ş : "Sen insanlar için bir lâtufsun. Müseylime'nin Rahmân adını eskiden beri kullanmakta oldu ğunu kabul etsek bile. Müseylime'nin kurmak istedi ği dinin kabul edilmesi gerekmez miydi? 160 Bir çok yerlerde tarafgirane hareket eden Caetani bile bu iddiay ı tamamiye reddetmi ştir (Bk. o da bunu mevsuk sanarak kitabına almıştır. Her ne kadar Ravd ül . öt. ter. IX. Bu ifade de Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'ten önce peygamberlik iddias ında bulunmamış olduğunu açıklamaktadır. pek mübala ğalı görünen bu haber Müseylime'nin peygamberlik iddiasının çok eski oldu ğunu teyid edici bir delil de ğildir Çünkü Vesime'nin ( Şerişi aynı S.. 1903. Charles Lyall. S. E ğer Yemame'de daha önceden Medine hükametini maddi manevi bak ıııııdan tehdit eden bir tehlike mevcut olsayd ı. sayfasında Charles Lyall. E ğer Müseylime Hazret-i Muhammed'den önce peygamberlik iddiasına başlamış olsaydı. 5). E ğer ş airin dediği doğru ise. Her zaman rahman kalasın" (Zemahş eri. II.raviler tarafından İbni İshak'a ilham edilmiş . 916)'de Hazret-i Muhammed. S. 89 . Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i taklit etmediğ ini. Gene Mar goliouth. 241) Yesime'ye dayanarak Müseylime'nin. aynı mecmuanın 773.Unf sahibi Süheyli ile Hariri müfessiri Ş eri ş i (Ravd ül .) verdi ği bu haberin hemen devamı İbni İshak'daki o meşhur cümledir.. Çok şükür ki. g. Hanif ve Müslim kelimeleri üzerinde etimolojik ve tarihi incelemeler yaparak Margoliouth'a gereken do ğru cevab ı verip bu konuda okurları yanlış bir inanca sahip olmaktan kurtarnu ştır 161. S. Müseylime'yi taklit etti ğini de söylemektedir. Serisi. el .. tek tanrılı bir dini arayan ve onu kabule haz ır bir duruma gelmi ş bulunan Araplar tarafından islaıııiyet'in de ğil. a. Taberi (Tür. H anifeliler üzerine sevketmek için hazırlardı .Unf.. buradaki "Rahman" onun peygamberlik iddiasını ifade eder görünmemektedir. 200. S.. tIsame komutasında Ş am'a asker göndermek için seferberlik ilan etti ği halde. Hazret-i Muhammed'in babas ı Abdullah do ğmadan çok önce "R a hm an" ad ıyla anılmakta oldu ğunu yazmışlarsa da. 20). The words Hanif and Muslim. S. JRAS. 2. 161 Bk. 773 v.Ke şş af. yani Vesime'nin bu iki cümlesinin İbni İshak'a dayandığı açıkça görülmektedir. onun Rahman ad ını peygamberlik maksadıyla mı yoksa başka bir maksatla mı kullandığını açıklamak imkanlarına maalesef sahip de ğiliz. S. Fakat bu tek cümle as ılsız bir rivâyet olarak kalmaya mahkamdur"°. bilakis Hazret-i Muhammed'in. Hazret-i Muhammed orduyu Ş am'a göndermek için de ğil. I. e. Müseylime'nin isyanı buna engel oldu ve seferberlik i şi tamamlanamad ı kaydı vardır...

. Müseylime'nin cesaretni artt ırdı . 1868) bu ayetin medeni oldu ğu İbni Abbas'a dayan ılarak açıklanmaktad ır. y ılında. (£71. Baz ı tarihler onun 40000 ki şilik bir orduya sahip bulundu ğunu yazarlar. hem de onun ancak onuncu yıldan sonra peygamberlik iddias ına ba şladığına ba şka bir delil daha kazandırmaktadır. Iddia edildiği gibi 150 yaşında..adl ı türkçe tefsirinde (III. âyetinin.» L5. . 90 . Bu hususta Muhammed Abduh ayetlerin maksatlar ının genel oldu ğunu ve herkese ş âmil bulundu ğunu. öt. bunun hem Müseylime'yi kasdetti ği hakkındaki ihtimali kuvvetlendirmekte.91 Ç2ıll L:o (=Allah'a iftira eden ve kendisine hiçbirşey vahyedilmedi ği hâlde bana vahyedildi ve Allah' ın indirdiği şeyler gibi ben de indireceğim diyenden daha zıilim kim olabilir) peygamberlik iddia edenler hakk ında indiğini ve bunlardan bilhassa Müseylime'yi kastetti ğini İ krime ve K at â d e rivayet etmi şlerdir' 62 Ayetin M e din e'de inmi ş olduğunu İ bni Ab b a s' ın teyid etmesi. Etrafına büyük bir kalabalık toplama ğa muvaffak oldu. denilebilir.-31 cJ1991.Menâr. bir müddet sonra hastal ığının artt ığı haberinin yarımadada yayılması . el .IT Z J J t. saresinin 94. el . bunların bilhassa Bizans kaynaklarında oldukça geni ş bir yer i ş gal etmi ş olmasına ra ğmen. yılda ortaya ç ıktığını ileri sürmekte ise de.. G Hanife kabilesinin irtidadı: Hazret -i Muhammed'in Hicretin 10.. S.Kur'an .Mu'cem ülMufahrisü li elfaz il . XXI.İslam Bininin doğması ve Hazret-i Muhammed'in ba ş arıları çok geçmeden kom şu devletler tarafından ö ğrenilmiş . re'nin mekki oldu ğunu. zira bahis konusu sü10. Beni Hanife aras ında çıkacak 162 Muhammed Abduh. 10 v. '‘. hâlbuki Müseylime'nin Hamdi Yazır'ın Kur'an dili. Mesela: Müseylime sava ş meydanında çevik bir muharip olarak çarp ışmıştır. bu âyetinin medeni oldu ğu iş aret edilmi ştir H.il Kerim (Kahire 1364) adl ı Kur'an fihristinde de el'En'am süresinin 93. Yukar ıda bahsedildi ği üzere Hazret-i Muhammed bu haberi duyunca. S. Ayrıca Muhammed Fuad Abdülbakrnin. bu yabanc ı kaynaklarda Müseylime hakkında en küçük bir kayda bile tesadüf edilmeyişi dikkat nazar ına alınmak gerekmez mi ? Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik iddia etmedi ğini gösterecek daha ba şka deliller de vard ır. vedâ haccindan hastalanarak dönmesi. yahut biraz insafla 85 ya şında olsaydı (Mar goliouth'un hesab ı üzere) sava ş meydanına atılmaması gerekmez miydi ? Ayrıca Kur'amn VI.

. Hazret -i Muhammed'in 11. Sümâme'yi terkederek Müseylime tarafına geçmelerine sebep oldu. y ılın Rebiülevvel ay ında. Islam tarihçilerinin.Recc al (veya er Rehhal) ile Mücca'a. davas ını gerçekle ştirmek hususundaki cesaretini büsbütün artt ırmıştı . bu dünyayı terketmesi ve bu arada Arap yar ımadasında çıkan isyan ve irtidadTar Müseylime'nin. Sümâme'nin tarafım tutan pek az bir toplulu ğun Müslüman oldu ğunu söylemişlerdir. Sümâme'nin ve onun gibi samimi Müslümanlar' ın Müseylime'nin karşısında tutunmalar ı artık güçle şmişti. yoksa asl ında Esed'lerin ba şbuğu Tuleyha. Gene bu arada. H ö h n e r b ach' a göre. Wellhausen olsun Caetani olsun. Bu iddianın yerinde olmadığı Tuleyha ve Secah konularında kendili ğinden cevaplandırılmıştır. bu konuda daha ileriye giderek.bir ayaklanmayı önlemesi için Sümâme'nin tedbirli olmas ını tavsiye etmek üzere Fiir at bin Hayyân ül. İşte.kimi kâhinlik kuvvetlerini peygamberlik iddialar ına vasıta kılarak ve kabile asabiyetine dayanarak çabucak dinden döndüler. Me sel:k Taberi tetkik edildi ği zaman. Beni Hanife'nin veftinde bulunan er . S. Netekim biraz sonra aç ıklayacağımız üzere. Başta Wellhausen olmak üzere Caetani ve Höhnerbach. islamiyet'in henüz kuvvetle yerleşmemiş oldu ğu Arap yarımadasının bu karmakarışık devrinde Ebu Bekir gibi ileriyi gören ve yapaca ğını çok iyi bilen bir ş efe ihtiyaç vard ı . Temimlerden Malik bin Nüveyre daha başkaları Müslüman olmamışlardır. Topladıkları vergileri yeniden halka da ğıtarak etraflar ına kolayca adam toplama ğa muvaffak oldular.9). Bir takım kabile ş efleri. e. Islami kaynaklar bütün Arap yar ımadasını Hazret-i Muhammed devrinde dine girmi ş göstermekten uzak kalm ışlardır. islam tarihçileri taraf ından Hazret-i Muhammed'in bütün Arabistan'a islâmiyet'i kabul ettirdi ğini iddia maksadiyla uydurulmuştur (Höhnerbach a. 8 . kimi askeri güçlerine ve ittifaklara güvenerek. Oman ve daha birçok yerlerde Müslümanl ığı kabul etmeyen kabilelerin cizye ver91 . Ayrıca ilave etmeliyiz ki. Yemame'nin en önemli mevkilerini i ş gal eden bir takım insanların bu yüzden memleketlerini terketmek zoruna kald ıkları görülür. fakat Müseylime'nin kendi kabilelerinden olması ve onun Hazret-i Muhammed aleyhinde çal ışması Sümâme tarafında bulunan birçok Müslüman Hanifelinin.'Teli' yi Yemame'ye yollad ı . Bahreyn. g. Beni Hanife'nin riddesini şiddetle reddetmi şlerdir. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek için bütün Arabistan' ın ihtidasım onun eseri olarak gösterme ğe çalıştıklarını iddia etmektedir. Yemen. Höhnerbach ise. sonradan irtidad ve isyan hareketleri. Tuleyha ve S e c ah konularında incelendi ği üzere Medine ve Mekke'ye en yak ın kabilelerin bile dinden dönmüş oldukları görüldü.

Gene pek iyi bilinir ki. S e call' ın ve Hevze'nin Hristiyan olduklarını. Müslimlerin "akıllı". Ömer bin Hattab' ın teşvi92 . böylece bir ak .mek ş artıyla Hristiyanlık. saramuk. cüce olarak gösterilmesi. mürtedlerin "aptal" kabul edilmesi ve birincilerin. Araplar' da bu derece dü şmanlık olmadan bile karşı tarafa adlar ve lakablar verilirdi. Musevilik veya Mecasilik gibi dinleri muhafaza ettikleri görülür. Bunlar Müslümanlar'ın mürtedleri fizik ve ahlak bak ımından küçümsemeleri ve onlar hakkında tahkir dolu sözler sarfetmeleri gibi şeylerdir. Ridde'yi küçümsemek için Höhnerbach' ın sarfetti ği gayret bizce bo şuna olmu ştur. ikincilerin yanında çok üstün tutulmas ı. "Allah düşmanı" sayılması. Fakat yar ımadamn Hicaz'a en uzak bölgelerinde bile Hazret-i Muhammed'in dinini ş eklen de olsa kabul etmi ş topluluklar vardır. Arabistan yar ımadası Hazret -i Muhammed' in hayatında. E ğer Höhnerbach'ın iddiaları yerinde olsaydı. İslam kaynakları onbirinci yılda Ebu B ekr'in ba ş arma ğa mecbur oldu ğu savaşları nakletmekle.kara ş emasının ortaya ç ıkması gibi örneklerdir. hattâ Müseylime'nin Müslüman olduğunu kesin olarak iddia cihetine gitmemektedirler. tamamiyle islamiyet'i kabul etmi ş değildir. Gene Höhnerbach' ın İslam tarihçilerinin bu peygamberlik tasl ıyanlara kar şı tarafsız hareket edemediklerini ispat için verdi ği bazı örnekler vardır. Tuleyha'n ı n Talha de ğil de Tuleyha olarak ça ğrılışı. onun daha hayatta iken. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek. Böyle sıfatlar ve takma adlar hiç şüphesiz sonradan tarihçiler tarfından uydurulmayıp Tuleyha'n ın ve Müeylime'nin yaş adığı tarihlerde Müslümanlar tarafından bunlara verilmi ştir. İşte Ebu Bekir bunlar ın irtidad ve isyanına karşı onbir birlik te şkil etmek mecburiyetinde kalmış ve bunları yarımadanın en uzak bölgelerindeki isyân ve irtidadlara kar şı yollamıştı . Mesela. Yemâme sava şını bitirip Müccaa'nın kızı ile evlendikten sonra Ebu B ekir'den. yâni İ slam'ı kabul etmiş olan kabilelerin ço ğunun irtidad etti ğini ve İslamlık için büyük bir tehlike do ğduğunu yazmakla hakikati ifade etmi şlerdir. Medine' ye gelerek İslâmiyet'i kabul ettiklerini beyan eden kaynaklar. basık burunlu. Tuleyha ve Malik bin Nüveyre gibi ş ahsiyetler için. Es ve d' in davet edildi ği yeni dini reddetti ğini. İ slam hakimiyetini kabul etmi şlerdi. kurdu ğu binanın çöküntülere maruz kald ığım göstermekle olmaz kanaatindeyiz. Kisra'nın H azret-i Muhammed'in dine davet mektubunu parçaladığım da yazmakta. Müseylime'nin Kezzeıb Mizahım taşıması. o zaman Hazret-i Muhammed'in bu en önemli dü şmanlarının da islamiyet'i daha önce kabul ettikleri ayn ı kaynaklar tarafından iddia edilmek gerekirdi. Böylece birçok bölgeler islamiyet'i benimsememekle beraber. Mesela H âlid.

Sa'b bin Osman el-Suheymi el .. Müslümanlar bu mektubu aldıkları zaman çok sevindiler. Hanife kabilesi Müseylime ile birlikte (!) irtidad ettikleri zaman onun hakk ında Vesime bir hikâye anlatmaktadır. bu zat Müslüman oldu. baz ı hususlarda tarafs ızlıklarını muhafaza edememekle beraber.. kavmi arasında soyu yüksek. kaynaklar. öt. Beni Hanife ile yap ılan Akraba sava şının ise. "Bu o solağın (= Uaysir'in) işidir" demişti. parça parça bilgileri içine almaktadır. a." (S. Ga t afanl ar ve sâir kabileler dinden dönünce "Biz o s ıska deve yavrusunun babas ına (=Ebu Fasil'e) zekat vermeyiz" demişlerdi. Sonra İslâmiyet geldi. g. dini sa ğlam bir insandır. Cahiliyye devrinde Hire hükümdarlarından el-Numan bin ül-Münzire'in kat ına çıktı." (S. Birinci ılm kısım doğru yoldan ayrılmış kâfirlerdir. şairleri de bu zat hakk ında ş u beyti söyledi: Suhbân bin Şems çok iyi bir insand ır. Bu zat Ebu Bekr'e şöyle bir mektup yazm ış : "Halk burada üçe ayr ıştır.Hanefi. IX. ikinci k ısım haks ızlığa uğramış müminlerdir. ağır bir mektup aldığı zaman. büyük bir ba şkan olup hayli yaşadı. Bir de şimdi Höhnerb ach'ın yayınlamış olduğu Vesime'nin Kitab ür Ridde'sine bakalım Birinci derecede bir kaynak olan bu kitab belli bir gayeyi hedef gütmeksizin tek tek ş ahıslara ait. 26 v. Müslüman olmuştur. 13 /55): "El-Batin bin Abdullah el-Hanife. Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman Müseylime'ye ve 163 Caetani. 93 . 14 /55): "A bdura hm an bin el Mutarrah el. Aynı konuda Caetani'de '" Yemâ ıne'nin hiçbir zaman irtidad etmi ş sayılamıyacağını.Yemami. Konumuzla ilgili olan bu küçük misâller de bize gösteriyor ki. Biz bunlardan Yem âme'nin irtidad ı ile yakından alâkalı olan bazılarını hemen gösterme ği yukarıda adları yazılı orientalistlerin iddialarına bir cevap te şkil edece ği düşüncesiyle faydal ı bulduk (Höhnerbach. o. Vesime S.kiyle." (S. biraz önce bahsetti ğimiz küçültücü isim ve s ıfatları kullanırlarken tarafgir olmaktan bir hayli uzakt ırlar. Müseylime peygamberlik iddia edince bu zat kavmine irtidad etmemeleri için nasihat etti. Cahiliyye devrinde yaşamış . 14 /55): "Suhbân bin Ş ems bin Amr el-Hanefi el-Yemâmi. üçüncü k ısım ise üzüntü içinde kalan müteredditlerdir. sırf Hâli d'in fetih arzular ından do ğmuş olduğunu ileriye sürmektedir. Bu zat aynı mektupta ş u beyti de söylemektedir: Ben S ıddık'a suçsuz olduğumu bildirir. Gene E s edler. yalancı Müseylime'nin uydurduklar ı şeylerden dolay ı özür dilerim. Peygamberin ölümünden sonra dininde sâbit kalm ıştır. 13 / 55) : "El. Hanife kabilesinden- dir. e.

Hanife kabilesi başkanlarından olup Peygamber'in huzuruna gelmiş . Hâlid bin Velid kendisini görerek. Beni Hanife'nin el-Alâ'ya yard ı m ettiğini duyan düş man ordusu sarsıldı . ona biat etmişti ve Yemâme gününde esir edilenlerdendir.Sâ'ib bin Katâde el-Hanefi el. Hâlid ona Kureyş 'lilerden olsaydın.. 15/56): "El-Heysem el-Hanefi. Hâlid bin Velid ordusu tarafından esir edilmiş ve bu hususta ş u beyitleri söylemi ştir: Acaba Hâlid bizi yalancı. (S." S.Hanefi el-Yema ıni.etmektedir: Sümâme Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman kendisi dininde sâbit kald ı ve halka ş öyle vâzetti : "içinde ışık olm ıyan karanlık bir iş ten çekininiz! Bu karanl ık i şe başlamış olanlara. 94 .. Çok yaşlı idi. Bu konudaki haberi Buhari'den alan Vesime (Not 150'deki bilgiyi aynen kaydettikten sonra) İbni İshak'ın bu konudaki şu rivâyetini de k ısaltarak ilave . 13 / 53 : "Sümame bin Usal bin el-Numan bin Seleme. esaretini affetti. Sümâme el-AM ile birlikte el-Hutam'a karşı savaşa katıldı .kendi kavmine kar şı gelmi ş ve Ebu Bekr'e mektup yazarak. Sümâme bunu haber al ı nca kabiledaş larına ş öyle dedi: Bu yenilik taraftar ı olanların yan ında daha fazla kalmak istemiyorum. İslam dininde sabit kaldı ve Müseylime ile (!) kavmini irtidad etmekten mene çal ıştı . 21 / 63: "Muccet'a bin Mürrare el . Bunun üzerine Müslümanlarla birlikte el-Aldn ın yardımc ısı olarak yola çıkt ı . Heysem. 15/56): "El." S. ne de onu terkederek geriye döndük. Bu da İslâmiyet'cle sabit kaldığını ispat eder mahiyette baz ı ş iirler yazmış tır. Onlar Sümâme'yi dinlemeyip Müseylime'yi takip etme ğe karar verince. Sadıklardan ve kabile şeflerinden biridir.. 16 /58: " (İ nı eyr b.Ye ş kuri. onlar ın suçları nı kendisine anlatm ıştı r.. Tam bu sırada el'Ala bin el-Hadrami refaketindekilerle birlikte Bahreyn'e Hutam'ın idaresindeki mürtedlere doğru gitmek üzere Yemâme civar ından geçmekte idi. Gayelerini bildiğim ve ş imdi tam buradan geçmekte olan ve Müslüman olanlardan geri kalmamak. Dabi el ." (S. Bu zat Yemâme sava şlarında esir edilmiştir. el-Hanefi el-Ye ınâmi. Halife olacak adamdın demi ş ". Allah'ın göndermi ş olduğu bir kötülüktür ve içinizden bu yola sapacak olanları da ayni akibet beklemektedir." S. Gerçekten Allah onlar ı mukavemet edilemez bir kötülükle vuracaktı r.. ve sonunda satın aldığı bir ganimet hırkasını giymi ş olmasından dolayı düşmanın askerlerinden birisi onu şehit etti. Sümâme de bunlardan ayrılmaya karar verdi. sarı adamın suçundan dolayı öldürecek midir? Biz Peygamber'in dinini b ı rakmadık. Bu şahıs büyük bir şeyh idi. onlarla birlikte gitmekten ba şka birşey istemiyorum.Yema ıni.

18/60: "Mu'ammer bin Kilâb el . biz seni babanı n hatırı yüzünden affediyoruz. Tavsiyelerini dinletemeyince Medine'ye do ğru yola çıkm ış fakat Sümâme onu geri çevirmi ştir". Ş urahbil de ayn ı ş ekilde Ebu B ekir'den. nci Hicret yılında Ebu Bekir halife seçilince. 95 . Bu zat. g. 61. 17 / 58: "Muhriz bin Katade bin Meslemet el-Hanefi. Habib bin Abdullah el-Ensarryi.. Höhnerbach. Sizin için azaptan korkuyorum. H. 164 Her ne kadar yukar ıya aldığımız rivâyetlerde Müseylime'nin de irtidad etmi ş olduğu bildirilmekte ise de. yukarıdanberi verdi ğimiz misâllere daha pek çok ilâveler yapmaktan vazgeçiyoruz. Vallahi o hayatta olsaydı basık burunlu yalancı sizinle bu oyunu oyn ıyamazdı . a. Bir yalanc ı ise ondan çıkardı . S. bir kısmının tereddüt içinde bulunup bir kısmının dinden döndüklerini. üçüncü k ısmının ise sadık kaldığını ö ğrenmemiz. Arkasından Ş urahbil bin Hasene'yi gönderdi. Bir peygamber sizi dine soktu. Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi: 11.Zimmâni.S. suphan Allah. Ye ınânıelilere demi ş ki. yeni bir emir al ıncaya kadar yerinden ayr ılmamasını bildiren bir mektup ald ı . Beni H anife'deki irtidada mani olmak için Yemâme'ye elçi olarak gönderdi. Çünkü o bizim ba ş buğları m ızdandı". Caetani'nin ve di ğer orientalistlerin Beni H anif e'nin irtidad etmediklerini. Fakat Müseylime onu öldürttü 165 Bundan sonra Ebu Bekr Sümâme'ye yard ımcı olsun diye İ krime'yi bir miktar kuvvetle Yemâme'ye yollad ı ise de. Sümâme'nin kom ş usu idi. Herbiri dikkatle gözden geçirildi ği zaman görülüyorki. Şurahbil gelmeden önce. İkrime ş eref ve ş öhret kazanmak ümidiyle acele edip Müseylime üzerine yürüdü. Beni Hanife ileri gelenlerinin önlerinde Kur'anı okudu ve ate şli hitaplarda bulundu. Konumuzdan uzakla ş mamak için. Fakat o da şeref pe şinde koştu ğundan İ krime . O da çekilip gitmek zorunda kald ı . S. sizin durumunuz ne kadar acâip. bunun da tesiri olmadı . Müseylime'ye (!) ve Beni Hanife'ye Ridde'ye sapmamalar ı için vâzeden adamd ır. Fakat Yemâmeliler onu bozguna u ğrattılar. çünkü bunlar ın esasen islâmiyet'i kabul etmemi ş bulundukları yolundaki iddiaları her hâlde haklı görülemez ' 64 Bilhassa Suhbân bin Şems'in mektubundan halk ın üç kfsma ayrılmış olduğunu. bu husus ba şka kaynaklar tarafı ndan kesin bir ş ekilde teyid edilmemi ş olduğundan bunu bu kayana ğa yap ılmış bir ilâve kabul ederek göz önünde bulundurmal ıdır. Yemânıe'deki Müslüman sayısının hiçte küçümsenmiyecek bir topluluk te şkil ettiğini açıklamamıza yardım etmektedir. 165 Bu hususta ba şka rivâyetler de vard ır: bk. Bunun üzerine mürtedler ona dediler ki. e.

400). e.. Sa ğ ve sol kanatlar ınııı başına Muhakkim ile Recc an geçirmi ş bulunan Müseylime ise 166 Caetani'nin.. Ebu Bekir onun suçunu affedip kendisini. a. 96 . I. Bunlar mertlik gösterip hakikati söylediler. demesi üzerine.Hanefi bulunan bir birli ği uykuda iken esir aldılar ( İbni Sa'd. Butah sava şını kazandıktan sonra öldürttü ğü Malik bin Nüv ey r e 'nin kar ısı ile evlenmesi yüzünden suçlu duruma dü şmüş bulunan Halid Medine'ye gelmişti. S. Müseylime. 154 ve Zehebi..Ur d'da konaklad ı . Ensâr ve Muhacir'lerden meydana getirdi ği kuvvetlerin ba ş komutanlığına tâyin ederek Müseylime ile sava şması için Yem âme'ye yolladı "6 . Onlar. Yâni Butah seferi sırsmda Ensâr'm Halid'e uymak istemeyi şi ve Hâlid'in bu seferi sanki kendili ğinden tertipledi ği şeklindeki mülâhazalar. bizde bir peygamber" diye cevap verdiler. g. Bu konuda Ebu Hür e yr e'nin verdi ği haberlere.Hâlid'in Ebu Bekir tarafmdan Yemâme üzerine harekete memur edilmediğini. S. V. belki de Belâzûri (Fütuh. Akraba' da ordugâh kurdu ve seferberlik ilan etti. ne değiştirdim". onlar ın başlarını vurdurdu 167 Hâlid sadece Mucca'a 'n ın. 167 Taberi.. İbn İshak şunları ilave etmektedir: Esir edilenler ertesi gün Halid'in kar şısına çıkarıldılar. İşte bu söz üzerine Hâlid. küçük bir birli ğin başına geçmi ş ve yola çıkmıştı. Müslüman oldum.arap. "ey Hanife oğulları! Siz bu hususta ne düşünüyorsunuz" diye sordu. Esirler Hâlid'in yan ına getirlince onlardan "İslamlar'a sığınmak üzere mi yola ç ıktınız"? diye soruldu. Resulullah'a gittim.gibi emre itaat etmeyerek Müs eylime'nin üzerine sald ırdı ve bozguna uğradı . ikiyüz kişilik bir birlikle gece baskını yaptırdı . onu zincirlerle köstekleyip komutanhk çadırındaki karısı Ummü T emim' e teslim etti 168 .Yemâme'ye gidi şin tamamiyle Hâlid'in sava ş ve fetih arzularmın sonucu bulundu ğunu iddia etmesi. g. "Ben Müseylime'nin akrabas ı veya adamı . 359 v.. tür. değilim.. "Sizde bir peygamber. M âlikler'den ve T emimler' den öç almak için. e. a. 400. Halid onlara. V. Belâzüri'de Yemâme seferi hakkında anlatılmıştır Belâzûrrnin bu kaydı ise. g. Sonra Yemame'ye bakan bir kum tepesinin üzerine ordugâh kurdu. hakiki vakıalara uygun düşmemektedir.. Ondan sonra ne de ğiştim. öt. e. Bu sırada. a.96) deki Taberi ve di ğer tarihlere ayk ırı düşen Ensâr ve Muhacirler arasında cereyan eden ve Butah seferi s ırasında vuku bulmu ş olan münakaşadan do ğmuş olmalıdır. Hâlid de bunlar ın kendisine sığınmak maksadiyle yola çıkmadıklarını öğrenince Muccâ'a'dan ba şka hepsini öldürttü ve Akrab a'ya gitti. S. S. Tabakat. ter. Z ey d ile Ebu Huzeyfe'yi ordusunun sa ğ ve sol kanatlar ının başına geçirmiş bulunan Hâlid yan ında Ş ur a hbil de bulundu ğu halde savaş alanına do ğru ilerledi ve el.S. Hali d'in yakla şmakta olduğu haberini alınca. 168 Ibni Sâ'd. Bunlar ba şlarında Muccâ' a bin Murr ar e el . Bu esnada Mucca'a bir takım ş ahsi sebeplerden dolayı.

a. Hâlid çadınm hattâ e şini bile bırakarak geri çekildi.Mevt adı verilmiştir) etrafı çevrik bir ba ğın içine girmeleri emrini verdi. Hanifeliler aras ında kıhç parıltıları gördü ve Beni Hanife aras ında anlaşmazlık çıktığını zannederek sevindi ise de esir Mu e câ' a bunun bir anla şmazlığı ifade etmedi ğini. e. 97 . Müseylime'nin en önemli ve kahraman komutan ı mukavemet edebilmek için askerlerine "Hadikat ür . öt. öt. S. 136 v. S. g. 170 Belazûrl. sava şın sona ermeyece ğini anhyarı Hâlid. Hanifeliler onun çad ırına girdiler. Büyük bir şiddetle "Rahmanın bahçesi" ne saldıran Müslümanlar. 2.) Müslümanların bu geri çekilmeleri iki veya üç defa tekrarlanm ıştır.. Bu arada el . s ü'rlardan dolayı Müseylime ile kar şılaş amıyorlardı . Nihayet iki ordu karşılaştı.B e169 Zehebi. g. Müslümanlar aras ında o günün parolası "Ey Bakara süresinin sahipleri"idi170 . Müseylime öldürülmedikçe. "Yenildi ğiniz takdirde kadın ve k ızlarınız esir edilip tahkir edileceklerdir.. E ğer "Yemâme Muccâ'ı" adı verilen Muccâ'a bin Murrare. Bir ara Hâlid. e. arap. İki taraf sava şa katıldıktan bir müddet sonra Müslümanlar geri çekilmek mecburiyetinde kald ılar. Peygamber'in sohbetinde bulunup Bakar a sûresini ezberledikten sonra. bugün şerefinizi ve kad ınlarının korumak için savaşınız" diye onları iyi savaşmağa te şvik ediyordu..Hanife o ğullarına. irtidad eden ve Müseylime'nin en yak ın dostu hâline gelen El Reccâl de öncü kuvvetlerin ba şında ilerliyordu. Hâlid savaşın yenilgi ile sonuçlanmasından fena hâlde endi ş eye kapıldığından E ns âr ve Muhacirlerin de tekliflerine uyarak zaaf ın nereden geldi ğini anlamak maksadiyle askerlerini göçebe ve şehirli olmak üzere ikiye ayırıp öylece sava şmağa başladı . İlmmü T emim'i himâye etmese idi. vaktiyle Peygamber'in amcas ı Hamz a'yı öldürmüş olan Vah ş i bin Harb bile onların bu kahramanhklarım şu sözlerle açıklamaktan kendini alamam ıştır: "Ölüme Müsey- lime'nin adamları kadar sabırlı ve tahammüllü kimseyi görmedim"" 9 İ bni S a' d' a göre (Tabakat.Rahman" adı verilen (sonradan Hadikat ül . Hanifeliler'in yumuş atmak için kılıçlarını güneş e tuttuklarını açıkladı . S.. 358 v. Müseylime de bu ba ğa sığınmıştı . Savaş o kadar şiddetli ve her iki taraf için öylesine ölüm kal ım savaşı oldu ki. göçebelerin mi yoksa şehirlilerin mi daha iyi çarp ıştığı farkedilmedi.. Yemâme'liler canlar ını öyle heder edercesine çarp ışıyorlardı ki. VII. Hanifeliler onu öldüreceklerdi. 96. I.. a. düşman kuvvetlerinin arkalanmn bırakılmaması emrini verdi.

râbin el - Malik kendisini ba ğın sürlarmdan a ş ağıya attırıp çarpışa çarpış a sarun kapısına vardı . Kapıyı müslümanlara açıp onları içeriye aldıktan sonra tekrar kapay ıp anahtarı dış arı fırlatıp attı . İşte burada islamlar için hattâ islâmiyet için bir ölüm kalım davası görüldü. Bu arada biri yüksek sesle "Siyah bir köle Müseylime'yi öldürdü" diye ba ğırdı "°. Müseylime'nin öldürülmü ş olması Beni Hanifelilerin cesaretlerinin kırılmasına ve sonunda sava şı kaybetmelerine vesile oldu. Müslümanlar değerli hafızlarmdan birço ğunu bu sava şta kaybettiler (Ebu'l-Fidâ, Tarih, I., S. 166) Ebu Huzeyfe, Sabit bin Kays, Zeyd bin Hattab gibi kahramanlar da bu arada şehit düşenler aras ında bulunmakta idiler. Buna karşılık el- Muhakkim bin Tufeyl, el - Reccal bin Unfuva gibi Müseylime'nin en önemli komutanları , Müseylime'den önce öldürülmüşlerdi. Bu sava şta müslümanlar Hadikat ül-Mevt'de 7000 kişi katlettiler. Bir k ısım Hanifeliler de ba ğdan kaçıp kalelere sığındılar. Müseylime'yi kimin öldürmü ş olduğu tarihlerde kesin olarak belirtilmemi ştir. Eski tarihler ara ştırıldığı zaman bir çok kimselerin Müseylime'nin öldürülmesine bizzat i ştirak etmi ş olmak gayretini güttükleri görülür. Bu durum bize şunu gösterir: Dü şman islamiyet için o derece kuvvetli ve ürkütücü idi ki, sava şta bulunanlar onu yok etmenin şerefini bir türlü payla ş amamışlardır. Aş ağıya aldığımız misâller bunun bir delili sayılır: Taberi (arap., III., S. 245 - 50) Müseylime'yi katledenin Vah şi olduğunu, ayrıca Ensâr'dan bir adam ın onu vurarak öldürme ğe iştirak etti ğini kabul eder. Belazari' de (Arap., S. 96) de rivâyetler çok farkl ıdır ve mesela s ırasiyle ş öyledir: 1) Onu Haddâ ş , yarliBeni Âmir bin Luey'lerden biri öldürdü. Bunun râvii gene Beni Âmr bin Luey'lerden oldu ğu için bu şerefi kendi kabilesine tahsis etmek gayesini gütmü ş olsa gerektir; 2) Onu Sehhak bin Hare§ e öldürdü. Biraz sonra Sehhak ş ehit edildi; 3) Habib bin Zeyd'in karde şi Abdullah bin Z eyd bin As ı m onu öldürmüştür. Zira bir rivâyete göre Müseylime Habib'in iki kolu ile iki baca ğını kestirmişti; 4) Habe ş li Vah ş i bin Harb de Müseylime'yi öldürmü ş olduğunu iddia etmekte ve bu konuda şu sözleri söylemektedir: " İnsanların en iyisini (Peygamber'in amcas ı Hamza) ve en kötüsünü öldürdüm". Belazüri başka bir rivayeti naklederken, yukar ıda adları geçenlerin mü ş 171 Taberi' de bu husustaki rivâyetler müphemdir Bunlardan birisi Müseylime'nin Hadika'mn dışında , diğerleri ise Hadika'nm içinde öldürülmüş olduğun ifade etmektedirler. Müseylime'nin öldürüldüğü hakkındaki muhtelif rivâyetler için bk. Taberi, a. g. e., tür. ter., III., S. 153 165, 166.

98

tereken Müseylime'yi öldürdüklerini, hattâ Em ev i'ler bile onun Muavi ye tarafından katledildi ğini iddia etmektedirler, demektedir. İ bni Haldan ( İber, II., 2., S. 75), Ebu'l-Fidâ (Tarih, I., S. 166), İ bni Sa'd (Tabakat, VII., 2., S. 136 - 7) ve Muir (a. g. e. S. 44) onun Vahş i tarafından ve Ham z a' y ı öldüren mızrakla öldii.rülmüş olduğunu kabul etmektedirler. Biz de İ bni S a' d'ın bu kaydını esas tutarak onun Vah ş i tarafından öldürülmüş olduğunu kabul etmek zarureti kar şısındayız. Bu sava şta biraz mübala ğalı da olsa 40.000 kişilik Yemâme ordusu (C a et ani, IX, S. 24'de bunu 10.000 kabul eder) bütün kuvvetlerini harcayıncaya kadar ş eref ve ba ğımsızlıkları uğrunda çarp ışmıştır. Müseylime son nefesini verinceye kadar, "Ey Hanife oğulları ; şerefiniz için, asaletinizi korumak için çarp ışınız", diye ısrarla tekrarlamaktan geri durmamıştır. Akraba yahut Yem âme sava şımn vuku bulduğu tarih, baz ı yazarlara göre Hicri 11., baz ılarına göre ise 12. yıldır. İ bni Sa'd (Tabakat, III., 1, 274 - 5) bu sava şın 12. yılda olduğunu, Zeyd bin Hatt ab' ı n ş ehit düştüğü yılı yazmak suretiyle belirtmekte, B elazil ri de (Fütilh, S. 101) bunu teyid etmektedir. Z eheb (Tarih ül - İslam, I., S. 259) Ebu M a' ş er'in bu sava şı 12. yıhn Rebiülevvel ayında, V âki di ve daha ba şkalarının gene 12. yılda cerayan etti ğini kabul ettiklerini kaydettikten sonra, kendi kanaatine göre bu sava şın 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yılın başlarında son bulmuş olmasının muhtemel bulunduğunu belirtmektedir. El- N evevi (Tehzib el- Esma, S.95) Halid'in Müseylime üzerine komutan tâyin edilmesi tarihinin 11. y ılda olduğunu kaydetmiştir. Her halde Z ehebr nin ve Ca et ani'nin tahmin ettikleri gibi hadiseler 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yıluı başlarında sona ermiş olmandır. Bu sava şta her iki tarafın kaybetti ği insan sayısı da savaşın yapıldığı tarih gibi kesinlikten uzakt ır. Me s 'udi (Et - Tenbih, S. 223) Yemarrie'de ölen Müslüman askerlerin sayısının 1200 oduğunu, T ab eri, Ensâr ve Muhacirlerden topyekan 600 ki şinin şehit düştüğünü, B ela z ûri 1700 veya 1200 Müslüman askeri zâyi oldu ğunu kaydetmektedirler. Beni Hanifenin kayıplar' ise daha çok idi. Taberi, Akraba'da 7000 Hadikat ül - Mevt'de 7000, sonra tâkipde de 7000 ki şinin öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir. İ bni S ' d (Tabakat, III , 1., S. 274 - 5), Ebu Mery e m'e atfetti ği bir rivâyette, Beni Hanife'den 14.000 ki şiden fazla insan kayıp olduğunu zikretmektedir 172.
172 Caetani (a. g. e., IX., S. 227) Mirhond'un bu konuda hani bir mübâla ğa ile Hanifelilerden 70.000 kişinin "Hadika-i Mevt" de, 70.000'ninde d ışarıda katledildi ğini yazmakta olduğunu iddia etmekte ise de Mirhond bu rakam ı 70 000, 70.000 değil 7.000, 7.000, yâni bütün katledilenlerin 14.000 kişi olduğnu söylemiştir (bk. Mirhond, a. g. e., II., S. 228).

99

İ. Yemâmelilerle bar ış: Bu büyük sava ş sona erip de Müseylime'nin öldürüldü ğü haberi yayıldığı zaman Hâlid bin Velid, Yemâmeli Muccâ'a'yı çağırttı . Muccâ'a zincirler içinde idi. Sava şta ölmü ş bulunanlar aras ında Müseylime'yi arayıp bulmak üzere sava ş meydanında dolaşmaya ba şladılar. Nihayet Hâlid uzun boylu ve güzel yüzlü birinin önünde durdu ve "İşte peygamberiniz budur" dedi. Muccâ'a onun Muhakkim bin Tufeyl oldu ğunu söyleyince ba ğa girdiler; Muccâ'a s ıska ve burnunun ucu çok kalk ık birisinin önünde durarak, "Sizi uğraştıran adam işte budur" diyerek Müseylime'yi gösterdi. Hâlid ona: "Sizi kendisine itaat ettirerek bunca i şleri yaptıran adam bu mudur? diye sordu. Muccâ'a, "Ey Hâlid, iş dediğin

gibi oldu. Tanrıya andiçererek bu savaşa askerin henüz öncülerinin acele olarak katılmış olduğunu, asıl kuvvetlerin ve halk ın çoğunun kalelerde bulunduğunu temin ederim."dedi. Hâlid bu söz üzerine biraz ş aşırdı . Muccâ'a
onu, tekrar yemin ederek, hem söylediklerinin do ğru oldu ğuna hem de kavmi adına barış yapmaya ikna etti. Halid de ona, Beni Hanife'nin ellerinde bulunan bütün gümü ş , zrıh ve esirlerin yar ısının Müslümanlara bırakılması ş artıyla bu teklifi kabul edece ğini söyledi. Mu c câ' a, Hali d'den barışın ş artlarını bildirmek üzere Hanifelilerin yan ına gitmek için izin istedi. Kaleye girdikten sonra ne kadar genç kad ın varsa, onlara silâh kuş atıp zırh giydirerek kalelerin burçlar ına çıkmaları emrini verdi ve tekrar Hâlid'in yanına dönüp kalede bulunanlar ın yapılan barış tekliflerini kabule yana şmadıklarını bildirdi. İ bni İ s h ak'a göre Hâlid yeni bir anlaşma ile esirlerin dörtte birini al ıp diğer dörtte birinden vazgeçerek bar ışı kabul etti. Mu c c â' a, Beni Hanife'ye de bu andla şmayı kabul ettirmişti. Çünkü S eleme bin Umeyr onlara kalenin çok sa ğlam olduğunu ve bol miktarda yiyecek bulundu ğunu kışın da yaklaşmakta oldu ğunu söyliyerek, böyle a ğır ş artları kabul etmeme ği tavsiye etmişti. Fakat Hâlid'i yak ından tanımak fırsatını bulan Muccâ'a, onun gazabından kabileda şlarını korumak için bütün gücü ile çal ışıp Hanifelilere bar ışı kabul ettirme ğe muvaffak olmu ştu. Bundan sonra Hâlid Muccâ'a'ya, kızını kendisine vermesi talebinde bulundu ve bu teklifinde israr etti. Muccâ'a da k ızını vermek mecburiyetinde kaldı . Bu kadar büyük ba ş arılar kazand ığı hâlde, Ebu Bekir, H bu evlenmesini ho ş karşılamadı. Ona şiddetli bir dille şunları yazdı : "Sen kadınlarla evlenmekten kendini alam ıyorsun; hâlbuki evinin etrafında 1200 Müslüman ın kanı akıyor". Hâlid bu mektubu okuyunca, Ömer ibn-i Hattab' ı kast ederek "Bu Uaysir'in (solağın) işidir" 100

Halbuki. Harem içinde kalan baz ı obalar bolluk yıllarında Yem âme'nin meyvelerini yağma edip Haremi depo haline getirmi şler. Wellhausen. Bir tak ım dini kaide ve düsturlar koydu. öt. İşte şimdi bize kadar gelmi ş olan bu Oya vahiylerle. ter. 115). Ebu Bekir'e Hanifelilerden heyetler tertip edip gönderdi. 178 v. S. III... Müslüman namaz sistemine benzer bir sistem de kurmu ş . S.K ezz âb. S. Müseylime'nin doktrini hakk ında bir fikir edinme ğe çalış aca ğız. 359. 75.. takip edildiklerini anlayınca da kaçıp hareme s ığınmışlardı.dedi. 98. J. Müseylime bunun için gökten gelecek emri bekliyece ğim diyerek. 177. a. Hevz e bin Ali'den sonra siyasi iktidar ı eline geçiren Müs e ylimet ül . Mesela: İ bni S a'd (Siret. Zebebi. tür. Taberi. a. İbni Haldûn. g. elde etti ği bu siyasi nüfuz ve kudreti.. 174 Taberi. Bu yüzden elimizde bulunan bu ana kaynaklar ın verdikleri haberlerin mümkün mertebe do ğru olanını yanlış olanından ayırmak gibi çok güç bir iş ile karşı kar şıya bulunmaktayız. I. Müseylime'nin vahy olduğunu iddia etti ği sözlerinden hanlar ın' kaynaklar bize kadar intikal ettirmi şlerdir. hattâ K ah° gibi bir de harem bölge (yasak bölge) ihdas etmişti ' 74. Hicaz' ın haremine benzeyememi ştir. S. Tarih ül . III. Bunların kendisine vahy edilen Kur'an olduğunu ilan etti. a. Ancak bu gûya vahiylerin hangilerinin hakikaten Müseylime tarafından söylenmi ş olduğunu hangilerinin raviler tarafından sonradan onun a ğzına yakıştırıldığırn ayırt etmek bugün bizim için hemen hemen imkans ızdır. İber. bunlar ın bazıları birbiriyle tezad halinde bulunan haberleri ihtiva etmektedir. S.. . e. Böylece Yem âme meselesi halledilmiş ve Arabistan' ın bu önemli bölgesi de İ slâmiy et' e kesin olarak kazan ılmış ve Medine'y e ba ğlanmış bulunuyordu. S. e.. IL. 101. arap. IV. Hazret -i Muhammed'i örnek tutarak. ter. dini bir otoriteyle de takviyeye kalk ıştı ve evvelce de söyledi ğimiz gibi âyet ad ı altında bir takım seci'li sözleri yanyana dizme ğe başladı. onlara 173 Belâzûri. Müseylime'nin doktrini: Müseylime'nin doktrini hakkında bize az da olsa bilgi verme ğe yarıyan kaynaklar mevcutsa da. aralar ındaki tezatlar ı yukarıda iş aret etmi ş olduğumuz bilgilerden.. Tekmile. g. e. g. tür. Konak yerini de Eb az'dan V aber'e ta şıdı ' 73 . İ bni Haldûn ve Taberi ile İ bni Hi ş am aynı konuda birbirine tamamen zıt rivâyetleri s ıralamaktadırlar. Bu hal devam edince ahâli Mu s eylime'den buna engel olmas ını isteme ğe mecbur kalmıştı . ravilere göre Yem â m e haremi.. Buna muhalefet edenleri de sorumlu tutmu ştu. Kur an dilini taklid eden Müseylime.

Tanrıy ı her eksikten tenzih ederim ki. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler. S. buğdayları savuranlar. 144 . biricisinin hemen hemen ayni idi: "Gece ve geceleyin çok gezen kurt ad ına andiçerek Us s eyy id'lerin yaş hurma ağaçlarını kesmediklerini" teyid ediyordu.Oya vahiy olan şu sözleri söylemiştir: "Karanhkları basan gece.. O bir erkek çoçu ğu bulunan erke ğin.. temiz bir kavimdir. Onlara i rendirici ve hoş olmayan bir şey isabet etmez. Binalarda ya şıyanlar da size üstün gelmediler. ter. S. ona vahiy ad ı altında şu sözleri söylemi şti: ". ten ve vücutlar ının saflaştığını ve ellerinin tertemiz oldu ğunu gördüğümde. O.. Gene onun Beni Hanife için söyledi ği şu sözler dini prensipsipleri hakkında bize bilgi verme ğe yardım etmektedir: "Ben yüzlerinin güzelliğini. 243. tür. gündüzleri de gökteki bulutlar ın ve yağmurların kuvvetli Tanr ısı için oruç tutarlar". g. S. 102 . siyah kurt ve ya şına basan çatal tı rnaklı hayvan adına andiçerek Useyyid'lerin. Yeni gelen vahiy de. Sizi göğün katına yükseltir. a. ter.. karısına yaklaşmasını yasak etmi şti... iyliklerde ve bağışlarda bulunarak komş uluk edeceğiz. Biz sa ğ olduğumuz ğ müddetçe onlara. sonra öğütenler. Müseylime bu defa onlara vahiy diye şunları söyledi: "Beni Temim esir edilmemi ş hakir düşmemi ş. III.. "Haram olan mallar helâl saymak ve halk ın malları nı yağma etmek. haremin hürmetini çiğnememi ş olduklarını teyid eylerim" Halk ona.5). e. ekinleri biçenler. Bir gün oruçlu. insanların çoğu bu yüzden ziyana u ğrar ve lânete katlanırlar'"75 Kendisine Rahman ad ını vermiş bulunan Müseylime'nin cinsi bakımdan çekimser olmayı teşvik etti ğini de taraftarlar ına verdi ği bazı emirlerden anlamaktay ız. Halk yine şikâyetlerinin bir gerçe ği ifade ettiğini israrla söyleyince. Müseylime çiftçilikle u ğraş an kavmine onun anhyaca ğı kavramlarla hitap etmi ştir: "Renkleri siyah olduğu hâlde sütleri beyaz olan koyunlar üzerine andiçerim ki. siz hayvan besliyerek çad ırda yaşıyanlardan daha meziyetlisiniz. onları herkesin tecavüzünden koruyacağız." veya "Tohum ekerek. Siz hay ı rlı ve salih bir toplulukstınuz. 143.. sizin hardal tanesi kadar da olsa i lerinizi ş ve gönlünüzden geçeni bilir . III. III. yeni bir vahiy beklemi şti. 175 Taberi.. o dirilme zaman ı geldiğinde acaip bir şekilde diriltir. onlardan ekmek yapanlar bu ekmeleri ufak ufak do ğrıyarak et suyunda ıslatanlar ve bunların üzerine sâde yağ dökerek yiyenler şerefine andiçerek temin ederim ki. Bizden sonrada esirgiyen Tanr ı onları korur" (Taberi tür. arap. onlara şu emri verdim: Siz kad ınlara yaklaş m ıyacak ve şarap içmiyeceksiniz.. ı tahrip etmek haram değil midir ?"diye sorunca o. bir gün zahmetli ve yorucu i şlerle meşgul olacaksınız.. Müseylime Secâhla karşılaştığı zaman. ekin yeti ş tirenler.

tür..Mahstildar yerlerinizi koruyunuz.. IX. tekrar dirilme. e. Ayrıca Abdullah bin Nevv âha (Wellhausen. Gene onun tek ve görünmiyen bir Tanr ı adına konuştuğunu.. III. Buraya kadar yazdıklarımızdan anla şılacağı üzere.. hardal tanesi ve hayat gibi dini mânada yükseltilmi ş tâbirler kullandığını da görüyoruz. onun iktidar mücadelesinde rakibi bulunan Sümâme bin Us âPin arkada şı Us âl el . 145. 21.S. S. 125. e. Caetani (İbni Hbeyş'den). Arab. Belâzfı ri. g. Müs e ylime'nin içki ve zinaya helal k ılmış olduğunu. 178) Caetani ( İbni Hubeyş'den). 148) ve İ b n ül . IX.J l 9 o30C. Müseylime'nin birkaç müeezzin kulland ığı görülmektedir. arap. a. 245. S.. ter. 176 Taberi.. g. e..Esir'de (El . ElRecc âl'in de bunlardan birisi olup Müseylime'nin peygamberli ğine tanıklık etti ğini T ab eri (Türk. III.!A 3 jftrA oji Yukarıdanberi örneklerini verdi ğimiz Müseylime'nin güya ayetleri. cennet..:>li3k3 j o33Ti y. Şu halde. S. 143) ve İ bni Hald fı n (İber. azgınları yurdunuzdan uzaklaştırınız" 176 ip„. Esasen onun vahy ad ı altında yukarıya aldığımız söilerinden riyâzet sahibi oldu ğu açık olarak anla şılmaktadır. B elaz ılri'de (Tür. III. S. a. 506. Müseylime müezzinleri vasıtasiyle taraftarlar ını namaza ça ğırdığma göre namaz ı kaldırmış olamaz. yoksul olanları yurdunuza kondurunuz. o . 75) yazmaktad ırlar. ş arap içme ği meneden kaideler koymu ş bir insandı . g.. III. Vsal'in S eyf yoluyla intikal eden bu rivayetlerinin tam aksine İ bni İ shak ( İbni Hiş am. ter. İ bni Hub e y ş 'in Zühri'den naklettiği177. II. savap. a. VI. 17'de Nevvâha ile Hüceyr ayni kimse olarak gösterilmiştir) ve Hüceyr bin Vmeyr de onun müezzinlerindendirler. 222). e. g. S. tür. s. S. elimizde bulunan di ğer kaynakların verdikleri oldukça geni ş bilgiler ile büyük bir tezad te şkil ettiğinden hemen hiçbir değer taşıyamamaktadır.. zina ve ş arab ı mübah kılmış olması da imkansız görünmektedir.Kamil.Hanefi tarafından naklolunmuştur. ter. I.. namazı kaldırdığını ve Beni Hanife'nin bu yolda ona uymu ş olduğunu söylemektedir. ter. II.. S.. 2. 177 Taberi. Tab eri ve İ bni Haldisın'un da teyid ettikleri bir cihet var ki. IV. S. Fakat İ bni İ s h ak'ın bu rivâyeti . S. e.. o da Müseylime'nin müezzinler kulland ığı cihetidir. 21.4 ti J. oruca kıymet veren. a. 103 . Kahire 1939. Müs eylime riyâzet sahibi.

148 v. Müseylime. müezzin kelimesini burada Arap tarihçilerinin kolay ına geldiği için Müseylime'nin dinindeki bir din memuru hakkında kulland ıklarını ileri sürmü şlerdir. 274) Hüceyr ezan okudu ğu zaman "Müseylime'nin kendisini Tanr ı elçisi diye iddia etmekte oldu ğuna tanıklık ederim" diye seslendi ğini. Muhammed Tanrının elçisidir ve Müseylime. Hüceyr ve di ğerlerinin tıpkı Müslüman müezzinler tarz ında iş gördüklerini açıklamış bulunuyoruz. 19) Müseylime. T ab errnin . Halbuki... Halbuki. S. müezzinin ödevlerini hiç göz önünde tutmam ış olacaklar. ter. Müseylime'nin de ona "Ey Hüceyr! Fasih konuş" dediği kay ıthdır. S. S e cal ı ve diğer peygamberlik iddia edenlerin tarih sahnesine ç ıkmalarındaki sebeb. Hazret -i Muhammed'den önce ibadete bu ş ekilde bir davet mevcut olmad ığına göre. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bu yolda da örnek tuttu ğ u elbette inkar edilemez bir gerçektir. VI. 104 . III. Müseylime kavmi olan Beni Hanife'nin ba ğımsızlığını Kureyş tehdidinden uzak bulundurmak ve kendi ş ahsi nüfuz ve iktidarını devam ettirmek için Hanifeliler'in kabile asabiyetinden ve kendi kâ179 Taberi. Bu de ğerli orientalistler. Belazûri. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i örnek tutmad ığını ileriye sürmektedirler. tür. 143 v. öt. İslam dinindeki prensiplerin hemen hemen aynını . S. belki biraz da Yemaıne'nin yabanc ı bulunmadığı Hristiyanlık'tan aldığı ilhamlarla zenginle ştirerek.Reccal. Günde üç defa namaz kılmak. ş arap içmemek gibi kaideler bunu göstermektedir. e. Wellhausen (Skizzen. a.. Fütuh.. kendi kurmak istedi ği dinin içine almıştır.. nihayet Muhakkim'in ona "Çabuk ol Hüceyr!" diye ba ğırdığı ve bu sözün Araplar aras ında bir tabir haline geldi ği kayıtlıdır 179 . I. VI. oruç tutmak. öt. 17) ve Caet ani. S. bilhassa Wellhausen.. gayelerinin gerçekle şmesi uğruna canını fedaya raz ı gelmiş olmakla beraber hakiki bir peygamber de ğildir..S.. Orientalistler.. Mekke ve Medine'de islamiyet'i meydana getiren sebeple aymd ır. I. tür. İ bni Hubeyş 'in ve diğer tarihçilerin yukar ıya aldığımız misalleriyle El . İbni Hübeyş 'de ise Hüceyr'in Hanifelileri ilk defa namaza ça ğırdığı zaman: "Tanrı'dan başka Tanrı olmadığına tanıklık ederim. ter. Netice: Müseylime'nin baştanberi inceleme ğe çalıştığımız dini ve siyasi hayatı bize gösteriyor ki. Wellahausen'a göre (Skizzen." deyip burada durdu ğu. o. Ayrıca müezzinler vas ıtasiyle namaza davet usulü de her halde islâmiyet'ten örnek al ınarak kabul edilmi ş bir sistemdir. K. g.

Nitekim daha kendisi hayatta iken bile kabileda şı Sümâme bin Üsâl. V. Müseylime'nin vahiy oldu ğunu iddia etti ği sözleriyle Kur'an' ın âyetleri aras ında yapılacak basit bir mukayese Müseylime'nin bir mukallit ve sahte peygamber oldu ğunu isbata kâfidir. pek cömert olan ve ondan başka Tanrı bulunm ıyan ve neticede ona varılan Tanrı'dan bu kitap nazil olmu ştur).I cj 115. Tabakat. bu Tanr ı sözleri de ğildir" demişti (İbni Sa'd. Müseylime ise yalanc ı. ş air.hinlik kuvvetinden istifade ederek Hazret-i Muhammed'i taklit etmi ştir. Hanifeliler aras ında ş öyle vâzetmi şti: "Bir dâva üzerinde iki peygamberin gönderilmesi mümkün de ğildir ve Muhammed'in Allah' ın elçisi olup ondan sonra başka bir peygamberin gelmiyece ğini ve ona şerik olm ıyacağını söyle!" ve sonra şu âyeti okumu ştu: „ „ (= Aziz ve (ilim olan. Zeki. 401) Tarih boyunca pek çok kimse peygamberlik iddias ında bulunagelmiştir.4 " İşte vallahi görüyorsunuz ki. ne de suyu buland ırırsın" . j Q. Müseylime'nin savaş başlarken sarf etti ği sözlerden de anladığımız gibi. Müslüman namaz sistemini de taklit etmi ştir. E ğer o. savaşta öldürüldükten sonra da.. Beni Hanife için kahraman bir adamd ı . 105 . Akrab a sava şında Müslümanlar İ slâm dininin zaferini temin etmek için çarp ışırlarken. hükümdar yarad ılışlı ve kabiliyetli bir adam olan Müseylime. tarih onlar ı ayırd etme ğe muvaffak olmu ştur. Kâbe'yi. Hazret -i Muhammed'in yapt ığını yapacak olursa. Ama bunlardan hakiki peygamber olm ıyanları faaliyette bulundukları toplumlar ayıramamışlarsa bile. aradaki bu büyük fark Yemâme'nin harab olmas ına ve İslâmiyet'in bu bölgede biraz daha geç yerle şmesine sebep oldu.W 1. Fakat Ha zr et -i Muhammed hakiki bir peygamberdi. Sonra bunu Müseylime' nin âyet dedi ği şu sözlerle mukayese ederek gülünç fark ı tebarüz ettirmiş : "Ey kurbağa öt ne su içmemizi önlersin. kurmu ş olduğu dinin yaş aması gerekirdi. Müseylime Kur'an dilini. Müseylime. çarm ıha gerilmi ş olan Hazret-i İsa gibi. S. hakiki bir peygamber olsayd ı. Kurey ş hâkimiyetine girmemek için sava şmaktaydılar. tövbeyi kabul eden cezas ı şiddetli olan. suçlar ı affeden. Yemâme'rlin bağımsızlığını koruyabilece ğini sandı . Hanifeliler ancak ş eref ve haysiyetlerini korumak.

onun ölümünden sonra eserinden. hayal mahsülü iddia ve tasvirlerle dolu olan bu seyahatnameye güvenmek bir tarafa. Yem âme'nin bile s ınırlarını aş amamıştır. Islâmiyet'irı kötü bir kopyesi olduğu için de.fakat peygamber de ğildi. Esedler'de Temimler'de hatta Yem âm e'de Hanifeliler aras ında yayılırken Müseylime'nin kurma ğa çabaladığı din. Her nekadar Orta Arabistan'da bir y ıl seyahat edip ara ştırmalarda bulunan P al g r a ve. Bahreyn'de. Müseylime'nin Ne e i d bölgesinde hâlâ baz ı kimseler tarafından peygamber unvan ına lâyık görüldüğünü ve Ha zret-i Muhammed ile bir tutuldu ğunu yazmakta ise de. onda küçük bir de ğer mevcut oldu ğunu sanmak bile büyük bir hatad ır. Islâmiyet Yemen'de. hiçbir iz kalmam ıştır. 106 .

krumaya çalıştığı dini ve dünyevi sistem derhal y ıkılmış . bizzat bu hareketleriy. Çünkü her ş eyden önce Hazret -i Muhammed. peygamber olarak bize tanıtmadığı kimselerin peygamberliklerinin sahte oldu ğunu ispata bile lüzum yoktur. Beni Hanife'nin ş eref ve haysiyeti u ğrunda can verme ğe davet etmi ş ve ölümünden sonra da k ısa zamanda kendisine ait bütün izler yok olmu ştur. .V. biri menfi olmak üzere üç önemli tesiri olmu ştur: 1) Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ı ve Tanrı'ya kavuşması üzerine Muhacirün ile Ensâr aras ında çıkması beklenilen mücadele. taraftarlar ım kurmak istedi ği din u ğrunda de ğil. tarihin ilk devirlerindenberi do ğru yoldan sapmış insan toplulukların hakiki ve tek Tanrı yoluna ça ğırmak için gönderilmi ş olan peygamberlerin sonuncusudur ve ondan sonra art ık bir peygamber gönderilmiyecektir. Tuleyha Ve Secâh ise sonradan Müslümanl ığı kabul ederek hakiki birer peygamber olmad ıklarını. Ridde Eareketi ve bu harekete yer yer önderlik etmi ş olan sahte peygamberlerin faaliyetleriyle önlenmi ştir. UMUMİ NETİCE Mümin bir Müslüman için Kur'an ve h a dis in. Medine etrafında kendilerini 107 . Bu itibarla bahse konu olan dört yalancı peygamberin hepsi de Hazret-i Muhammed'in hastal ığı ve ölümü üzerine Arabistan'da duyulan huzursuzluktan ve birçok kabilelerin Riddeye sapmış olmalarından istifade ile ş ahsi arzularını tatmin etmek isteyen ve kabilelerini Kurey ş hâkimiyetinden kurtarm ıya çabalıyan birer mııkallit olmaktan ileriye geçememi şlerdir. Nihayet elinde kılıç Akraba sava şında ölmüş bulunan Mü s eylime de. İslam tarihindeki ilk dört sahte peygamberi incelerken. bunlar ın dördünün de sahte olduklar ını objektif yollardan giderek ve objektif k ıstaslar kullanarak ispat etmi ş bulunuyoruz. le ispat etmi şlerdir. Ancak bu sahte peygamberlerin faaliyetlerinin — Ridde hareketi ile birlikte mütalaa edilmekle beraber — Islam tarihi bak ımından ikisi müspet. Bunlardan birincisi olan Esve d'in öldürülmesi ile birlikte. Bununla beraber biz.

Böylece islâmiyet veya Ridde yollarından birini seçmek mevkiinde kalanlar. 13 108 . E ğer Yemâme'de Müseylime büyük bir kuvvet toplamamış olsaydı. Birinci yoldan gidenler çok kere kendi kabilelerine. Bir Müslüman ye ğen ile mürted amcas ımn boğuşması sırasında amcası "Beni öldürmek mi istiyorsun? Ben senin amcanım" sözüne. 180) Bk. g. Islâmiyeti ve kendi menfaatlerini korumak için Halife Ebu Bekir'in etrafında toplanmak ve birle şmek mecburiyetini hissetmi şlerdir. a. bir müddet için geciktirmi ştir. bir Yer b û'lu Müslüman. kısa da olsa. Müslüman ye ğen "Evet sen benim amcams ın ama Allah da efendimdir" diye cevap vermi ştir. S. bir yandan da Arap kabilelerinin içlerindeki kabile ve aile ba ğlarının çözülnı esine ve bunun yerini bir dereceye kadr Müslüman Arapl ık hissinin almasına sebep olmuştur. ya o zamana kadar ba ğlı bulundukları kabileleri ile birlikte hareket etme ğe yahut da Islâmiyet'de sebat edip bizzat kendi kabilelerine karşı hareket etme ğe sevketmiştir. Böylece msl. 2) Gene sahte peygamberlerin ön ayak olduklar ı Ridde hareketi Arapları. hattâ yakın akrabalarına karşı hareket etmekten çekinmemi şlerdir. Bir yandan kabile ba ğları gev şerken bir yandan da Kur'an ın telkin etti ği Allah korkusu zaferi kazanmaya ba şlamıştır.nasıl bir tehlikenin tehdid etmek üzere oldu ğunu duyan ve gören bu iki grup. Orta Arabistan'da vakit kaybetmiyecek. Höhnerbach. e. bu kuvvetlerle Suriye ve Irak bölgelerinde ba ş arılı fetih hareketlerine daha o zaman girişilmiş olacaktı. o zaman Hâlid komutasındaki islâm kuvvetleri. 3) Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkışları ve Ridde hareketini benimsiyerek buna önderlik etmeleri islâmiyet'in yayılma ve genişlemesini. Böylece bir yandan Muhacirtin ile Ensâr aras ında vuku bulması muhakkak gibi görünen mücadeleyi önleyen Ridde ve sahte peygamberMr. H emri altında bizzat kendi kabilesiyle sava şmış ve bir E s e d'li de Beni E s e d'in ma ğlubiyetini mısralarla terennüm ve tes'it etmi ştir. kabileleri ile kendi aralar ındaki bağları koparmışlardır.

Eyyûb Sabri. Dozy. (Türkç. C. Caetani Leone. Kahire 1323. 4. İst. İnitiation au Koran. Madjus maddesi. al-Matb at al. 3 cild 1937-1949. Yalç ın). Paris 1951. Tarih-i İslâmiyet (tercüme eden Dr. Encyclopedie de l' İslam. Buhl Frants. cüz 55. Draz M. al-Bayhaki. Butı ari. III. S. Bodley R. İstanbul 1287.54E4. C. İslam Tarihi (Tercüme eden H. Leipzig 1902. Abdullah Cevdet. Das Leben Muhammeds. Mısır baskısı 1320. Kehânet maddesi.. 2 C. Mısır 1302. 72-3. İstanbul 1926. 2 C. Fidâ (al-M4ta şar fi Tarih al-Ba şar). Büchner V. Geschichte der arabischen Literatur. La vie de Muhammed. S. 21 C. Encyclopedie de l' İslam. Buhl Frants. Schwally yayını. C. Leyden. Semih Yaz ıcıoğlu).. S. 2 C. Târih al-Hamis. Fischer A.. 796. Kahire 1901.BIBL İ YOGRAFYA Kur'an İ ncîl Kitâb al-A ğöni. İstanbul Balazûri. 109 .. Dinet et Siliman ben İ brahim. bası. 102. İstanbul 19089. Mahmüd al-Siyar. S. (Türkç. 2 C). Törik 1286. Encyclopedie de l' İslam. III. Heidelberg 1955. 4 cild. 274 Buhl Frants.. C. Futiik al-Buldân. Hanif maddesi. A. Zakir Kadiri Ogan. II. C. Brockelmann C. al-Diyûrbakri Ş ayl> Husayn ibn Muhammad bin al-Hasan. 10 C. 1955. İslam Ansiklopedisi. Hazret-i Muhammed. F. Musailima maddesi. va'/-Masfti. Paris 1947.Ş arkiya... V. .

9 kısım. Hdşim. 7 C. C.Gaudefroy-Demombynes et Platanov. Hirschfeld. Lyall Charles. Mahmud Esad. Paris 1814 (Les Prairies d'Or. Muhammad `Abduh. the Words Hanif end Muslim. 773 v. Kahire 1288. Skizzen und Vorarbeiten. Tahran 1333.'va'l-Tandsum fi md bayna bara Umayya va bani. I. Paris 1912. Azdn'maddesi. • Margoliouth. Leknov 1914. 4 Cild.ndmir. 484 v. 5 C. al-İsdba fi Tamyiz al-Sandba. 11 (Tafsir al-Kur'ffi ı. S. Usd al-gaba fi Ma' rifat al-Sahaba. 7 C. Wiesbaden 1951. Höhnerbach. al-Tanblh va'l-İsrcif. Ravzat al-Safd. Texte et traduction par C. al-Kdmil İ bn Haldun Kitdb al-` Ibar. Bağdat 1357. Mısır 1306. Kahire 1355.m al-Din al-Muttaki. 17. al-Mandr.11. al-Niz. Tercüme eden Benlizade Manisavi. ve. MuntalAb al-Hindi Kanz al-e Ummdl fi Sunan al-Ahviil va'l-Af'dl. Wellhausen te'icümesi ve yay ını. Mirh vünd. Paris 1910. Berlin 1899.Tikt aka.1 al-Din `A. İ bn Sa`d. Habib al-Siyar. 1903. S. Leyden 1867. İ bn H i ş â m . 21. Huart Clement. al-Makrizi Taki al-Din. New Researches into the composition and exegesis of the Qoran. al-Fahri. Mısır 1284. 3 Cild. 4 C. Juynboll. Tarih-i Din-i İskim İstanbul 1328. Mısır 1937. 1903. İ bn Kutayba. tIv. Vaşima's Kitab al-Ridda aus İbn Hagar's İşdba.t. öt.. On the Origin and İmport of Names Muslim and Hanif. Raviat al-Ahbdb. . Kitdb al-Ma` drif. JRAS. al-Mas`ud ı. al-Mas`fı di. London 1902. 12 C. Histoire des Arabes. Cild. Barbier de Meynard). İ bn Sa`d. Paris 1931. İ bn al-Asir. al-Din bin Hus5. İ bn al. 135. öt. 4 C. al-Sürat al-Nabaviya. Le Monde Musulman et Eyzantin jusqu'aux Croisades. 6 C. al-Hakim). Murdc al-zahab va Ma' ddin al-Cavhar. Wüstenfeld yayını 1850. İstanbul 1288. İ bn İ bn ljacar 8 C. traduit de 1' Arabe par Emile Amar. JRAS. S. C. 2 cild. al-Husayni Cam5. S. Encyclop Mie de l' İslam. A115. 18. 110 . Kitdb al-Tabandt Leyden 1904.. Mısır 1323. IV.

Berlin 1882. Berlin 1899. al-Hulüfa'. 5 cüz. L'Essence du Proph &isme. tercüme eden Ömer R ıza Do ğrul. Paris 1945.VCı ily. al-Tacrid Şahiti (tercümesi Kâmil Miras) İstanbul 1946.. Encyclopdie de l' İslam. les Origines de l'İslam et le Christianisme. Vasima.. 6 C. Mahomet sa vie et sa doctrine. 1928. 2 cild. Zettersteen. Kahire 1305. Tor Andrae. 2 C. Kahire 136769. Yâkfı t bin `Abd Allâh 8 C. Kaşşüf. Wiesbaden 1951. S. C. Tfırtii . Skizzen und Vorarbeiten. as'amT. Palgrave William Gifford. al-Navavl !bn Zakaryâ Muhi al-Din bin va'l-Lugüt. Haydarabad 1315. Alı fı İ shak Burlı ân al-Din İ brâhim. 2 C. Dinler Tarihine Giriş . Une anne de Voyage dans l'Arabie Centrale. Mu` cam al-Buldün. Kahire 1328. Mısır 1318 (`Ayn al-Adab siyâsa ve zayn al-Hasab val-riyâsa) Wellhausen. Encyclop &lie de l' İslam Abna maddesi. V a c c a V. I. 13 C. Ankara 1955. al-Suhayli Ahmad Abi'l-Hasan `Abd al-Rahman bin `Abd Allâh bin al-`Unf. Şartı al-Makcimüt al-Uaririya. Türkçe tercümesi "Milletler ve Hükümdarlar Tarihi. 2 C. S. IV. Tor Andrae. Reste arabischen Heidentums. al-Tabari. Kitüb Wellhausen yayını. al-Zamah ş ari. li. C. Asr-i Saeulet. Paris 1862/3.. S. 1st. London 1883. al-Zahabi. 2 Cild. Ankara 1955. IV.. Tacrid Asma' al-Sallüba. Mısır 1906. Paris 1955. Tulayha maddesi. 111 . Mısır 1914. al-Zahabi. Kitüb al-Ridda. 74. Encyclop &lie de l' İslam. çeviren Zâkir Kâdiri Ugan. C. al. Ahmed. Trd. Berlin 1899. Türi4 al-Umam va'l-Mulük. Vacca V. Sadjah maddesi. 2 C.Muir. Nadvi Sulaymân. Mısır (Tarihsiz) Ş araf. 1 C.10 C. Bulak 1384. par Jules Roche. Annal of the early Caliphate. TürLlı al-İskim va Tabak& al-Ma şahir va'l-` Altun.a ve Urar al-Naka'4 al-Faiila. Schimmel Annemarie. Paris 1956. Tahzib al-Asmg Neher Andre. "(diş al-Camif alal-Zabidi Ahmed b. . Mısır. ı al-Suyüti Calâl al-Din.Ş ari ş i. 874. Mısır 1307. 6 kitap çıkmıştır. 46. Wellhausen. Höhnerbach yay ını. Gurar ı al.

Amr bin al-As (`Amr bin al-`A ş). 89. 90. 27. 63. 27. 45. 64. Abduh Muhammed (`Abduh Muhammad). 8. 25. 92. 41. 14. 44. Amr bin Ma'dikerib (`Amr bin Ma`dikarib). 65. Ay şe Hz. 26. 42. 11. 40.. 69. 32. (` A'iş a). 58. 57. 28. Amr bin Temim (Amr bin Tamim). 112 . 38. 33. 49. Ans (`Ans). 12. Adi bin Hatim (`Adi bin Hâtim). 35.ekşim). Anber bin Yerbu (`Anbar bin Yarbu`). 29. 12. 30. Ali bin Ebi Talib (`All bin Abi Talib). Bahreyn (Babrayn). 68. 68. 22. 12. 27. 18. Abdullah bin Mes'ud (`Abd .INDEKS Abbad (`Abbâd). 34. 47. 16. 105. 28-9. 107. 57. 22. 62. 36. 38. 98. 74. 48. 4. Agramanyu. 18. 16. Ayhala (`Ayhala). Azad (Azad). 24-6. 91. 97. 44. 84. 51. 103. 25. 38. 20. 57. 28. 28. 43. 70. Amir (`Amir). 93. 23. Amr bin Carüd (`Amr bin Cgtrüd). 46. Alman. 17. 20. 18. 58. 34. 11. 69. 55. Abrak (al-Abrak). not. 6. 96. 94. 58. 35. 40. Amir bin Luey (qmir bin Lu'ay) 81. 23. 23. Ak (`Ak). 9. 23. 56 Abd al-Kays (`Abd al-Kays). 14. 13. Abdulmuttalib (`Abd al-Muttalib). 72. Amr bin Muaviye (Amr bin Mu'âviya). 30. 26. 58. 91. 2. 42. 60. Avf (`Avf) 27. 22. 23. 31. 79. 93. 15. Ahuramazda. al-Alâ bin al-Hadrami (al-`Ara bin al-Hairami). 70. 92. Akraba (`Akrabâ). 39. Abhala bin Kaab bin Avf (`Abhala bin Ka`b bin'Avf). Andrae Tor.Allâh bin Mas`iid). 21. 13. 87. 5. Abdullah bin Nevvaha (`Abd Allah bin Navviilıa). Akra bin Hâbis (al-Akra' bin Hâbis). 20. 70. 57. 26. B Bâbil. 71. 37. Abdullah bin Kays (`Abd Allâh bin Kays). 37. 53. Arap. 66. 8. 14. 40. 75. 73. 99. 5. 28. Abdurrahman bin el-Hanefi (`Abd al-Rahman bin al-Hanafi). 21. 48. 70. 58. Abbas (`Abbâs). Amr (`Amr) 69. 22. 13. Azimen. 68. 36. 18. 25. Aden (`Aden) 39. Bankipore. 38. 107. 35. Avesta. 48. Amr bin al-Ahtem (`Amr bin al-Aktam). Amr bin Hazm (`Amr bin Hazm) 19. 65. 24. 37. Abdu Menat bin Kinane (`Abd Menitt bin Kinâna). 101. 8-14. Aurelianus. Amir bin Şehr (`imir bin Ş ahr). 70. Aser. Arabistan. 1. 7. 30. 68. 15. Bakara süresi (Bakara). 83. Anbar ('Anbar). 74. Abdullah bin Zeyd bin Asma (`Abd Allah bin Zayd bin `. Abs (`Abs). 26. 29. Arfaca bin Hersume (`Arfaca bin Har şuma). 91. 17. 106. 29. 108. 24. 106. 108.

Ebu Hüreyre (Abü Hurayra). 61-4. 68. 24. 75. 25. 101. 93. 4. Cahiliye (Cahiliya). 95. 46. Cüşem (Cu şam). 96. 55. . Cedile (Cadila). 42. 15. 36. Bizans. 83. 98. 30. Buhl Frants. 28. 55. 76. 88. 69. 58. 99. 75 Carra de Vaux B. 27. 90. 37. Beni Hanife (Banü Hanifa). 97. 74. 35-42. 24. 49. 27. Butah (Butab). 33. 47. 93. 78. 25. 15. 20. 12. 77. 6. 25. Ca'fi (Ca'fi). 102-106. 45. 48. Bazan (Batan). 51. 73. 55. 96. 6. 35. C Caetani. 41. Ebu Fasil Faşil). 79. 64. Belka (Balka). 86. Cüş eyş al-Deylemi (Cu ş ayş al-Daylami) 38. Cenebe bin Havt Rryâhî (al-Canaba bin Havt al-Riyabi) Cere ş (Caraş). 70. 98 Beni Anber (Bana. 78. 15. Beni Haşim (Banü Ha şim). 26. De Goeje. Beni İ smail (Bana isma`11). 58. 25 Ciindub Fezari (Cundüb Fazarl).. 9. 54. 72. Behda (Banda). Beni Amir (Banü `:Limir). 73. Cendel (Candal). 30. Ebu Bekr (Abil Bakr). 93. 55. 35. Draz M. 38. Celüla (Calfila). 24 Beni Amir bin Luey (Banu `. 5. 72. 13. `Anbar). 48. 96. 63. 45. 80-9. 72. Deeani (Daearil). 53. 46. 33. 29. 58. D Dabbe (Zabba). 63. 19. 62. 67. 26. Ebu'l-Ferec (Abü'l-Farac). 54. Ebu'l-Fida (Abal-Ficla'). 36. 71. 91. 57. 19. 38. 67. Dinet E. el-Malik (Barabin al-Malik). 45. 70-1. Ebu Ma' şer (Abil Ma` şar). 60. 85.Büchner. `Abd Allah al-Hanafi). 56. 22. 70. 93-5. 63. 84. 20. 46. Beni Cariye (Banii Cariye). 108. 64. Dehani (Dahani). Batin bin Abdullah el-Hanefi (al-Batin b. 45-6. 50 Demet ül-Cendel (Dümat al-Candal). 33. Beni Hıfaf (Banü Hifaf). 100. 99. 37. Cüheyne (Cuhayna). 92. 93. 23. Butlin (Butün). 60-3. 85. 14. 91. 47. 26. Beni Ukfan (Banü Ukflin). 77. 18. 52. 4. 59. Ebu Huzeyfe (Abii Hugayfa). Cemaat Y ılı (Cama'at). 104. 61. 40.. 56. 40. 33. Bey-1mM (Bayhaki). 38. 94. 41. 39. 4. 21. 34. 71. 54. 58-9. 99. 83. Dozy. 82. 43. 54. 97-100. 11. 22. 14. 70. Cefne (Cafna). Diyarbekri (Diyarbakri). 23. 73. 27. 27. 27. 21. 19. 28. 47. Cebrail (Cabra'il). 29. 25. 87. 60. Dinar bin el-Ezver (Z ırar bin al-Azvar). Dehna (Dalına). 70. 21. 80. 46. 11. Berabin. 71. 83. 86. 23. 14. Belâzüri (Balazüri). 93. 72. 24. 94. 72. 73. 74. 103. 76. 38. 66. Baban (Babür». 77. Dicle. 38. E Ebaz (Abaz). 34. 98-9. 18. Beeile (Bacila). 13. 39. 65. 28 Dazaveyh (D azavayh) Deba (Daba). 60. 70. 63. 99. 98. Dudan bin Esed (Dilan bin Asad). 32. 11. 85. Buzaha (Buzaha). 24. 18-20. 8. 90-1. 26. 103. 96. 104.. 61. 113 . Ebu Meryem (Abü Maryam). Dârin (Darin). 71. Ceyfer (Cayfar). 24. 66. 9. 19. 25. Bekir bin Van (Bakr bin Va'il). 28 Cezem (Cazam). 27. 86. 72.kmir bin Lü'ay). Beni timeyye (Banit Umayya). Cerir bin Abdullah Beeeli (Carir bin'Abd Allah Baeall). 86. 101 Ebna (Abna). Beni Necear (Bana Nacear). 36. 82. 71. 73. 84. 95. 24. 69.Basra (Ba şra). 27. 42. 56. 51. 37. 96. 84. A. 47. 24.

51. Haddâm (Hazzam). 33. Hacer-i Esved (Hacer Asvad). Hadikat ül-Mevt (Hadikat al-Mavt). 50. 70. Esved ül-A_nsi (Asvad al-'Ansi). Fedek (Fadak). 99.. 45. 41. 33. 27. 46. Hâlid bin Velid . 57. Eyyub Sabri. 20. 63. 98. Filistin. 99. 14. 18. Faran (Fârân). 11. 96. 25. 32. 92. 59. 50. 9. 59. 22. Ensar (An şâr). 29. 72. 63. 26. 97. 93. 26. 14. Ferve bin Müsik al-Murâcli (Farva bin Musik al-Murâdi). 56. Garfır (al-Garür). Hadis (Hadis). 25. Furat bin Hayyân (Furat bin Hayyân al-qcli). 60. Evs bin Hikk ('Avs bin Hikk). 75. 54. Hacer (Hacar). 59. 47. 54. 38. 92-4. Habib (Habib). 85. 28. 67. 36. 50. 54. 79. 108. 40. Fezare (Fazâra). 30. 93. 14. 25. 52.6. 86. 19. 37. H Habbal (Tlabbâ1). 79. 35. 32. 59. 59. 37. 106. 54. Habib bin Zeyd (Habib bin Zayd). Eshab (Aşlıâb). 62. 70. 98 Hadice Hz. 24. Fırat. Hâlid bin Said bin Al-As (Hâlid bin Sa`id bin al-qz). 100. Hâlid bin Usâme (Hâlid bin Usâma). 22. Evs bin Huzeyme ('Ave bin Hugnyma). 45. 67. 107. 51. 3. 37. Ezd (Azd). Ester bin Hevcan (al-A ştar bin Havcân). 39. Gaudefroy-Demombynes. 34. 77. 84. 19. 51. bin Kalbi). 70. Eş 'as bin Kays (Aş'as bin Kays). 25. 97.. 22. 59. En'am Suresi (An'âm).Ebu Musa'l-Aş'ari (Abü Musal-Aş`ari). 40. 19. Eslem (Aslam). 90. 58. Esed bin Hüzeyme (Asad bin Tluzay ına) 50. 54. 21. 47. 32. 24. Guneyz bin Yerbu ( Ğunayz bin Yarbu'). Halkedon. Gassan (Gassün). Gıfar (Gıfâr). 33. 85. 8. 25. 47 F Fak'as bin Tureyf (Fak'as bin Turayf). 30. 107 Hadramavt (Hadramavt). 85. 91. Eşca (Aşca`). 61. 58. Habeş. 95 Habib bin Hanife (Habib bin Hanifa). 37. 70 Gu şna (Guşnü). 108. 40. 91. 98. 63. 55. 74. 23. G Galâfika (Galâfika). (Hâlid bin Valid). 12. 79. 55. 22. 65. (Hadica) 15. 57. Ehrimen. Fare (Fare). Fischer A. Ezva ('Azvâ). Evs (Avs). 39. 107. 39. 53. *60. 24. 82. Ebu Süıııame (Abü Sumâma). 67. Habib bin Sumâme (Habib bin Sumama). 63. 26. 61. 58. 43. Ezan ('Atan). 97. 60. 51. 13. 97. 57. 57. 66. 36. 72. 21. 81. 39. 99. Esed (Asad). 45. Galib bin Bişr ül-Esedi ( Ğülib bin Bi ş r alAsadi). Haınkateyn (Haınkatayn). 58. 29. Gavs (Gavs). 13. 96. 8. 49. 22.. 6. Ebu Süfyan (Abü Sufyân). 65. 55. 25. 39 Ebu Ömer (Abü 'Omar). 2. Habib bin Abdullah el-Ensari (Habib bin'Abd Allâh al-Anşari). 53. 26. Emeviler (Amavi'ler). 38. 34. 64. 67. 98. 82 Ehl al-Kitab (Ahl al-Kitâb). 28. 42. 68. 60. Elcend (Alcand). 99. 26. 25. Halef bin Usâme (Halaf bin Usâma). 51. 44. 30. 40. 53. 71. 23. 66. 50. 65. 98. 32. Gamr (Gamr). Habeşistan. " Hakim bin Kelbi (Haklııı. 73. 58. 37. 70. 82. 54. 26. 104. 34. 14. 24. 82. Gatafan (Gatafân). 32. 69. 52. 18. Elçi. 24. Haddaş (Haddâ ş). 108. 53. 40-49. Hadikat ür-Rahman (Hadikat al-Rahman). 114 . 51. 48. Firuz al-Deylemi (Firüz al-Daylami). 14.

Hanzala (Hanzala). Haris bin Malik üt-Tâi (al-Harış bin Malik al-Ta'i). 78. 99. 30. Huart Clâment. Hüzeyme bin Müdrike (Huzayma bin Mudeika) Irak (` İrak) 59.'77. 21. 80. 84. Himyar (Hinıyar). 82. 88. 20. 51. 99. İbn al-Esir (İbn al-Aşir). 41. 70. 11. 40. Havazin (Havazin). 34. Hudeybiye (Hudaybiya). 61. Hevcan bin Fakas (Havcan bin Fakas). 71. 22. 68. 69. İbn Hişam ( İbn Hiş am). Havlan (Havlan). 85. 26. Huab (Hu'ab). 47. 27. Horsabad (Horsabad). Hazrec (Hazrac). Hanif (Hanif). 62. Ha'ris bin Süveyd bin Ukfan (Bar ış bin Suvayd bin Ukfan). 65. 14. 81. 71. 80. 84. 61. 51. 80. 6. 81. 13. 71. 94. 28. 54. 20. Hendek (Handak). 36. 24. Bana Necran'dan). 98. 69. 71. 77. 74. 104. 44. 64. 104. 55. 13. 14. 12. 103. 92. 38. 87. 75. 88. 84. 67. 5. 86. Harun. 101. 44. İbni Kelbi (İbn Kalbi). 89. Haris bin Ukfan (al-Hariş bin `Ukfan). 93. 69. 18. 19. Himar Mimar). Huzeyl bin Umran (Huzayl bidUmran). 81. 53. 50. 86. 27. 47 Hayber (Haybar). 82. 53. 69. 38. 84.). 70. 22. Hevze bin Ali (Havza bin'Ali). 101. Huzeyl (Huzay1). 14. 37. 82. 100. 14. 71. 104. 4. İbni Abbas (bn `Abbas). 23. 93. 71. 74. 76. Haris bin Kâab (Haris bin Ka`b). 59. 83. 50. Hutay (Hutay'). el-Hindi (al-Hindi). 22. Hâris bin Dudan (Haris bin Dadan). 58. 49. 15. 88. 70. 54. 2. 63. 32. 39. 13. 33. 60. Secah) Harran (Harran). 76. 64. 54. 67. (Harun). Hârice bin Hısn ül-Fezari (Harica bin H ısn al-Fazari). 38. 15. 56. Hüceyr bin Umeyr (Hucayr bin `Umayr). 80. 13. 8. 20. 71. 50. el-Heysem el-Hanefi (al-Hay şaın al-Hanafi) Hıkk bin Usame (Hikk bin Usama). 62. 91. 73. 18. Hicaz (Hicaz). 7. 26. 70. 25. 92. 88. Hariri (Halil. 35. Hicaz haremi (Hicaz Haram'i). 56. 101. 36. Hirschfeld H. 39. Hürmüz (Hurmuz). 92. 115 . 57. 103. 70. İbn Hacer el-Askalani ( İbn Nacar al-`Askalani). 65. Hubel (Hubal). İbn İshak (bn İ shak). 86. 64. 26. 55. Höhnerbach.Hammad bin Yezid (Hammad bin Yazid). 20. 26. 17. 97. Hâris (Haris. 103. İbni Kuteybe ( İbn Kutayba). 26. 63. 76. 21. 72. 11. 5. 4. Hubeyş el-Esedi (Hubay ş al-Asadi). 27. İbn Haldun (İbn Haldun) 2. Hamza (Hamza). Bassan bin Sâbit (Bassan bin Sabit). 53. Hermes. 9. Hristiyan. 89. 89. 95. 103. 14. 18. 108. 92. 16. Hemdan (Hamclan). 39. Humran bin Câbir (Humran bin Cabir) Hutam (Hutam). 94. 103.. Hindistan. 65. 101. 65. 96. 76. Huveylid bin Nevfel (Huvaylid bin Navfal). 61. 80.. 21. 72. 37. Harim bin Kutbe bin Sinan el-Fezari (Harim bin Kutba bin Sinan al-Fazari). Hire (Bira'). 82 Has'am (Ha ş 'am) 25. 46. 28. İbni Hubeyş (İbn Hubay ş). 83. 28. el-Hazreci Hecer (Hacar). Hanzala bin Malik (Hanzala bin Malik). Huzeyfe bin Muhsan (kluzayfa bin Mul ışan). Hanife bin tel (Hanifa bin `Ic1). İ 'hadi (İbaii). 63. 25. 40. 101. Haris'in kı zı Secah (bk. 21. 85. 16. 35. Hazn (Bam). 82. 70. 12. 103. 23. 9. 8. 9. 54. 54.

İ stahri (İştahri). Katif (Katil). 108. 63. Mahmud Esad. 25. Kehf-i Hubban (Kahf Hubban). Kelb (Kalb. 86. 41. 30. 69. 5. 90. 57. 47. 13. 47. 101. 33 Makşuh (Makşüb). Lât (Lat). 96. 20 Kâbe (Kalia). 92. 35. 24. 40. 82. Kays bin Sa'lebe (Kays bin Sa ilaba). 95. 15. 1. Malik bin Huzeyfe bin Bedr (Malik bin Huzayfa bin Badr). 36. 15. Kıpti (Kıhri). 13. 85. 16. 104. Kerkenez (Karkanaz). 58. 60. 42. 21. L Lahmi (Laini). 4. 80. 8. 3. Kays bin Asım (Kays bin 'Asım). 90. 101. 37. Iran. 27. 89. 78. 67. Kazvin (Kazvin). 15. 57. 82. Lüceym (Lucaym).. 16. 30. 25. 90. K Kâab (Kal)). 10. 82. 25. Kays bin Hubeyre Mak şuh Muradi (Kays bin Hubayra Makşüh Murâcli) 29. Kadisiye (Kiidisiya). 43. 49. 9. 68. 61. 83. 95. 57. 25 Kâab al-Ahbar (Kal) al-Alibar). M Ma'an bin Hâcis (Ma'n bin taciz). 88. 20. 39. 29. 35. Millik'ler (Malik). 92. 70. 95. 84. 55. 27. 8. 11. İbrahim Hz. 14. 108. 36. 16. 1. 88. 32. 23. 107. 86. İ sa Hz. 21. Kezzâb (Kazzab). 83. 28. blâmiyet. 19. 63. 11. 62. 98. Kızıldeniz.İkra' bin Habis) 69. 49. 2. 105. 33. 22. 37. 9. 92. ( İ sa). 67. 8. 77. 106.İbn Sa'd (ibn Sai d).) 9. 105. 86. 28. 53. 12. 17. 24. 12. 38. Malik bin Nliveyre (Malik bin Nuvayra). 62. 69. 15. 105. Kesir bin Habib (Kadir 'bin Habib). İlyas bin Mudar ül-Esedi ül-Fakasi Xilys bin al-Asadi al-Faka şi). 23. 99. 15. 13. 33. Katada bin Meslemet el. 49. 1. 77. 101. 47. 30. 26. 27. İ slam. Kureyş (Kuray ş). 88. 26. 58. 73. 21. 59. 82. 80. Mbndeen. Idris ( İdris). 89. 70. 40. 94. 65. 66. 105. 55. 19. 64. 6. 79. 107. 11. 69. 25. 27. 49. 18. 64. iıııru'ul-Kays (Imra'al-Kays). 84. 8. 51. 2. Korintos. 46. 25. Makrizi (Makrizi). 54. 27. 77.1. 105. İki Mescid ( İki Mascid). 17. 58. 16. Kinde (Kinda). 74. 92. 73. 26. 92. Ka'ka' (Ka'ka`). 45. Manzur bin Z ıbyan iil-Fezari (Manzür bin Zibyân al-Fazari). 28. Kur'an (Kur'an). 72. Kisra (Kisrâ). 70. 85. 38. İkra' bin Hâbis (al. 65. 45. 15. 50. 76. 31. 69. 81. 21. 5. 70. Kays bin Abd-i Yegus (Kays bin'Abd Yagü ş). 14. 54. 78. 9. 49. 39.Hanefi (Kat ada bin Maslama't al-Hanafi). 13. 83. Kelbi (Kalbi). 27. 12. İkrime ( İkrima). 8. Kale (Kafa). 11.91. 85. Kehânet (Kahanat). 80. 38. 25. 23. 70. 104. 90. 1. 116 . 22. 44. 67. Kadir gecesi (Kadir). 10. 31. 97. Incil. İkrime bin Ebi Cehl (iktima bin Abi Cahl). 94. 38. 19. 104. 27. İbni Selma ( İ bn Salma). 52. 29. 96. 85. 10. 81. 39. 50. 25.86. 52. 43. 60. 54. 25. 9. 21. 54. 26. 105. 62. 38. 16. 13. 107. 39 Malik bin Hanzala (Malik bin Hanzala). 91. Malik bin Zeyd Menât (Malik bin Zayd Manat). 57. 65. 50. Keşş af (Ka şşâf). Lakit bin Malik el-Ezdi (Lakit bin Malik alAzdi). 73. 33. 51. 80. 54. 23. 52. (İbrahim). 45. 57. 28. Isabe (i şaba). Kus bin Saide (Kiıss bin Srı`ida). 72. 47. 28. 24. 20. Kinane (Kinana). 14. 75. 77. 11'. 51. 26. 101. 48. 24. 14. 34. 96. Kuzaa (Kuia`a). 56. 30. 59. 39. 105. 79. 19. 58. 64. 95. 22. 96. 98. 46. Katade (Katada). 53. 69. 15. 60.

22.. 39. 99. 49. 70. Maveraünnehr (Mavarü al-Nahr). 14. 62. Nemr bin Kasit (Nami bin. 92. Mezhic (Mazbic). 104. 20. Nesturi. 26. Mücca'a bin Mürrare el-Hanefi el-Yem ıimi (Muccii`a bin Murrüra al-Hanafi alYamılıni) 82. 80. 69. 79. 43. 77. 46. 103. 80-1. Mudar (Muzar). 1. 71. 104. 26. Müzeyne (Muzayna). 86. Muaviye bin Kays ül-Cenbi (Mu`iiviya bin Kays al-Canbi). Habib veya Hayyib).-38. 31. Mescid (Mascid). 92. 37. 14. Müseyl bin ül-Hâris (Musayl bin al-Haris). 35. Matta. 107. 39. 53. 8. 98. 14. 6. 48. 18. 83. 89. 16. Müslim (Muslim). 37. 14. Muka-is (Mukü'is). Muharrem (Muliarram). 66. 43. Münzir bin Sâva (al-Munzir bin Süvü). 88. 75. 21. Mecusi (Maciisi). 36. 101. Murad (Murüd). 23. 108. 71. 106. 76. 81. 25. 50. 7. 11. 26. 24. -52. 5. 81. Nebâc (Nabrıc). Monofizit. 11. 62. 46. 88. 70. 2. 15. 5. 6. 46. 36. 42. Monoteist. 57. 2. 80-108. 2. 13. 40. 39. 97. Mısır. Melkit. 99. 46. 9. 24. 33. 50. 28. 15. 64. 21. Muhammed Hz. al-Astar). 96. 69. 67. 68. Muhriz bin Katade bin Meselemet el-Hanefi (Muhriz bin Katüda bin Maslamat al Hanafi). 15. 63. 71. 14. 84. 52. 30. Muhakkim bin Tufeyl (Muliakkim bin Tufayl). Monoteizm. 96. 21. 29. 97. Mubicir bin Umeyye (Mulıücir bin Umayya). 99. Mes'udi (Mas`fıdi). 11. 92. 6. 37. 32. 81. 3638. 33. 14. 52. 54. 12. 40. 44. Fu'üd'Abd Muharib (Mulıürib). 49. 23. 99. 83. 32. 78. Necran (Nacrgın). Nevvâha (Navvülia). 3. 4. 101. Nevevi ( al-Navavi). Musevi. 36. 91. 56. Nadle bin ili-Ester (Nazla bin. 33. 21. Müseylime (Musaylima). 105. Mekke (Makka). 62. 13. 20. 76. Muaz bin Cebe] (Mu`gtz bin Cabal). 1. Meryem (Maryam). 96. Mezopotamya.88. 8. 11. 50. 9. 83-92. 72. 23. 22. 28. 66. 52-55. 91. 39. 81. Musabbih (al-Musabbih). 39. 77. 45. 47. 106. 95. 28. 68. 95. 80. 40. Muaviye bin Ebi Süfyan (Mu`tıviya bin Abi Sufyün). 80. 25. 71. 65. 107. 99. 74. 92. Muir. Menât --(Manga). 85. 99. 72. 38. 40-42. 63. 53. Margoliouth. 85. Musa (Müsü). 20. 14. 59. 100. 23. Mârib (Ma'rib). 8. 50. 104. 50. 88. 39. 84. 45-47. 8. 39. 78. 18. 90. 95. 29. 48. 68. N Naciye (Nü. 11. . 58. 73. 104. 117 . 16. 44. 35. 27. 75 77. 58. Nevfel bin Nadlet ül-Esedi ül-Fakasi (Navfal bin Naila al-Asadi al-Fakasi). 76.Marcianus. Memun el-Hürisi (al-Ma'mün al-Halisi). Neher Andre. 83. 69. 67. 34. 28. 65. Nevâkil (Navülı11). 90. 12.ciya). 96. 86. 100. Mirhond (Mır Hvând). 89. 66. 30-33. Marcus. 54. 58. 63. 11. 18. 57-60. Medâini (al-Madü'ini). 68. 64. 58. 71. Muhammed Fuad Abdülbaki (Mulıammad 90. 8. 35. 14-25. 25. Mesleme bin Habib veya Hayyib (Maslama bin \ Müdrike (Mudrika). 81. 34. Mu'ammer bin Kilâb el-Zimmâni (Mu`a ınmar bin Kilüb al-Zimmüni). 37. 73. 70. Necid (Nacid). Melek (Malak). 20. 38. 91. 73-76. 20. 13. 69. 50. 49. 27. 32. 50. 42. 72. Küsit). Merzubâne Azad (Margübüna kzüd). 29. 64. Medine (Madina). Muhacirün (Muhücirrın). 75. 57. Nedvi Süleyman (Nadvi Sulaymiin). Mukatil (Mukütil). 94. 24.18. 45. 84. Mehre (Mabra). 60.

R Rabb (Rabb). al-Hanafi al-Yamami) 94. Selil bin Kays (Sahil bin Kays). 106. 42. 26. 33. 56. 60. 108.. Selam (Sakün). 43. 63. Sinan (Sinan). 69. el-Hanefi el-Yemami (al-Nu`ndin bin Salama. 21. Satih (Satih). 98. Rahman (Rahman). 59. 33. 56. Sandler. 16. 14. Sehâbe (Sahaba). 68-79. 88. 18.79. 20. Sakif (Sakif). 75. Sabit bin Ekram (Sabit bin Akram). Resülullah (Rasül Allah). 31. 63.). 69. 2. 59. 58. 5. 37. 6. 72. 81. 40. '20. 64. 33. Sa'd al-Aşire Sa'd bin Bekr (Sa`d bin Bakr). S Sa'b bin Osman el-Suheymi el-Yemâmi (alSalo bin `Osman al-Suhaymi al-Yamruni) 93 Sahil' (Sabri). 35. Seleme (Salama). Subba. Saib bin Katâde el Hanefi el-Yemami (alSa'ib bin Katada al-Hanafi al-Yamrımi. Seyf bin Ömer (Sayf bin `Omar). 105-107. 64. 40. 25. 46-49. 48. 81. 58. 39. ( Şadaf). 49. Senet ül-Vüfud (Sanad al-Vufüd). 68. Seleme bin Umeyr (Salama bin `Umayr). 45. 60. 76. 88. 74. 11. Pehlevi. 91. 53. Seleme bin Hanzale es-Suheynd (Salama bin Hanzala al-Sulıaymi). 47. 69. Semira (Samira). 81. 41. 51. 74. 74. 36.. 96. Numan bin Mukarrin (Nu`mrın bin Mukarrin). Sadef. Salit bin Amr al-Amiri (Salit bin 'An ır al-'Amiri). 27. 41. 44. 100. 102. 76. Roma. 3. Secah (Sacalı). 30. Reccid bin Unfuva (al-Raccal bin `Unfuva). 27. 55. 87. 60. 32. 13. Numan bin ül-Münzir (al-Nu' ınrua bin alMunzir). 12. 103-4. 23. 68. Schimmel Annemarie. 89. 78. 73. 12. 37. 1 Nihar ür-Reccal bin Unfuva (Nildir al-Raccal bin 'Unfuva). 107. Sliman ibn İbrahim. 82. Peygamber Hz. Sıddık (Siddik). 23. 57. 30. 30. 85. 78. Regal (Rasül). Rahman ül-Yemen (Rahman al-Yaman). 46. 12. 92. 49. 81-86. 28. 94. 89. 36. 27. Sikaye (Sikaya). 107. 21. 10. Ridde (Ridda). 65. 24. 82. 56. 62. 81. 93. Rebia (Rabra). 103. 12. 97. 70. Onasya. Sâbit bin Kays ( Şabit bin Kays). 18-24. 5. 118 . 36 Ravd ül-Unf (Ravi al-Unf). 42. al-'Aşira). Sarrad bin Abdullah al-Ezdi (Sarrad bin 'Abd Allah al-Azdi). Ribab (Ribâb). 6. 86. 43. 52. 82. 70. Sekâsik (Sakrısik). 72.. 50. 11. Nihavend (Nihrıvand). 39. 4. 71 Selma (Salma). 65. 92. 92.. 29. 27. 93-98. 40. 102. Sa'd bin Zeyd Menat (Sa'd bin Zayd Manat). 87. 68. 44. 21. 74. Rehhal bin Unfuva (al-Rahhal bin 'Unfılva). 27. Set. 33. Sehhâk bin Hare şe (Sahhak bin Hara şa) Seri (al-Sari). 93. 33. Nu'aym bin Zeyd (Nu'aym bin Zayd). Sebabice. 81. 54. 63. 69. 27. 64. 104. Sclıevalli F. 65.'47. 18. 17. (siva San'a (San'a). 27. 33. 47. Rahman Bahçesi (Rahman. 23. 38. 16. P Palgrave V. 39. 12. Nu'aym bin Yezid (Nu'aym bin Yazid). 68. Bâhçesi). 55. 69. Sa'd-u Huzeyme (Sa`d-u Hugayma). 54. 6. 58. 68. 34. 71. 58. 52-57. 95. 16. 43. 70. 39. 96-98. 32..Nevvar (Navvar).. G. Ö Ömer bin Hattab (`Omer bin al-Hattrıb). 33. 15. 86. 34. Rebia'nın yalancısı (Rabra'nın yalancısı). Numan bin Seleme. 25. 64. 52.

54. 25. 17. 14. 56. 104. Talha (bk. 73. Şehristani ( Şahristâni). 108. 82. Serisi ( Şarişi). 82. Suriye. 14. 70.. 59-65. 6.Suhlirın bin Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemarni ( Şuhban bin Ş ams 'Anar al-Hanafi al-Yamami). 60. 86. 25. al-Hanafi al-Yamami). 53. 100. 51. 37. 32. Süveyd bin Makarna (Suvayd bin MulFarrin). 24. 33. 59. Ukkâşe (`Ukkaşa). Taif (Ta'if). 60-2. 56. Taglib (Taglib). Tihame (Tihama). 98. 25. 85. 49. 80. Ubeydullah bin Cahş (`Ubayd Allah bin Cahş). 26. 60. 75. 40-48. 14. Talhat ün-Nemri (Talhat al-Namri). Sümâle bin Kesir (Sumrıla bin Ka şir). 23. 94. 8. Süveyd bin ül-Hâris (Suvayd bin al-Hari ş). 58. Şaub (Şa`ub). 93. 33. 16. Tebük (Tabak). Sümame bin Usal bin el-Nu'man bin Seleme el-Hanefi el-Yemâmi (Sumama bin Usal bin al-Nu`man bin Salama al-Hanafi al-Yamann) Süveyd bin Halef (Suvayd bin Halaf). 38. Umeyye bin Ebi Salt (Umayya bin Abi Şalt). 70. U Ubade bin Haris (`Ubacla bin Haris). 70.. Süheyli (Suhayli). 96. 34. Süveyd bin Hâlid (Suvayd bin Halid). 27. 33. 24.. 13. 19. 37. 55. 36. 32. 27. 11. 68. 40. 51. 56. 89. Tuleyha'ya da). 15. 35. 13. Tanuh (Tanül3). 58. 71. 57. 20. 32. 85. 70. 14. 65. 104. Tann Elçisi. 96. 44. el-Hanefi el-Yemami (U ş. 14. 89. Ukfan bin Süveyd (`UIsfrın bin Suvayd). Şebes bin Rib'i ( Şabas bin 76. 73. 22. 103. 85. Ugan Zâkir Kadiri. 39. 71. 48. 21. 42. 39. 54. Talk bin Ali (Talk bin 'Ali). 19. 45. 37. 48. 32. 9. 101-4. 28. 75. 69. Ukka (`Ukka). Tann. 50. 58. 92. 60. 33. 4. 61. Tedmür (Tadmur). Şemsi (Şamsi). 102. 92. 64. el-Urd (al-`Uri). 86. 91. 71. Tuleyha bin Huveylid (Tulayha bin Huvaylid). 37.-55. 26. 96. 63. Tebale (Tabrıla). 10. Suyun (Sayan). 91. 32. 22-25. 64. Turayfa bin Haciz (Turayfa bin Haciz). 99. 29. 3. 55. 41. 22. Usal bin el-Nu'man bin Seleme. 119 . 28. Şurahbil bin Hasene ( Şurahbil bin Hasana). 45. Süleym (Sulaym). Talha (Talha). Tevrat. 59. Şeytan ( Şay(an). 57-67. 75. 57. 32. 29.. 107. 39. 80. 67. 18. Taban (Taban). 33. 26. Şerce ( Şarca). Tureyf bin Amr (Turayf bin 'Anar). 68. 51. 18. Sümâme bin Kesir (Suratıma bin Kaşir). 26. Teyma (Taymü). 29. 82. 95. 50. 71. Ustıl ül-Hanefi (U şal al-Hanafi). 76-79. 71. 28. 95. 58. esame bin ül-Anbar (Usama bin al-Anbar). 37. 38. 15. Umre (`Umra). 63. 33. 42 . Tufeyl (al-Tufayl). 79. 16-19. 57. 93. 102. Ukayl (`Ukay1). 85. 25. 14. 15. 58. 23. Temim (Tamim). Talhacık. 96. 74. 74. 39. Usal bin Habib (Uşül bin Habib). 55. Tâhir bin Ebi Hale (Tahir bin Abi Hala). Tayy (Tayy). 106. 24. 65. 107. 89. Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemami ( Şams bin `Amr al-Banafi al-Yamami). 67. 103. 26. 56. 74. Şeyban (Sayhan). 64. 91. 70-78. 50. 26. Ukbe bin Hilal (`Ukba bin Hilal). 8489. 105. 63. 72. 9. 58. 63. 70. 26. 59.al bin al-Nu`man bin S^lama. 50. Şehr bin Bâzan ( Şahr bin B45n). S Şam. 2. 68.. 81. 83. Şehrit (Şahrit).

54. 99. 120 . Umeyr bin Dübi el-Ye şkûri (`Uıııayr bin 2übi al-Ya şküri). 72. 104. 99. 68. 17. 80-86. 57. 26. 96. 71. 51. 54. 65. Ummü Kırfe binti Rebi'a (Umm Kırfa bint Rabr a). Usayyid (Usayyid). 75. 69. 70. 5. 25. Zibrikan bin Bedr (al-Zibrikün bin Badr). 74. 32. 73. 78. 70. 23. 50. 69. 30. tImmü Zeml Selma binti Mâlik (Umm Zaml Salma binti Mâlik). 72. 9. 91. Zemzem (Zamzam). 40. 8. 35. 5. 104. 84. 22. 23. 17. 63. 98. Zeyd bin Amr bin Nevfel (Zayd bin'Amr bin Navfal). 97. 76. 101. 59. 37. 34. 72. 37. Yemen (Yaman). 49. 12. 20. 72. 92. 65. 25. 51. Uded (Udad). 35. 96. 18. 83. 38. Z Zâhir bin Amr (Zühir bin '. 26. 5. 26. 71. 64. 67. Yerbu bin Hanzale (Yarbu`bin Hanzala). 23. V Vâber. Yazır Hamdi. Yesrib (Ya şrib). 62. Yalâ bin İlmeyye (Ya`lü bin Umayya). 59. 96. 27. 46. 69 Yakut (Yüküt). 24 Zemahşeri (Zamah şari). 71. 17. 51. 51. 98. 47. 52. 66. 108.Usame bin ül-Gunayz (Usürna bin al-Gunayz). 14. Zimman bin Ammar el-Fezâri (Zimmün bin `Amnür al-Fazüri). 27. Zi'l-Hunarin Avf Cezmi (Zi'l-Him ğrin `Avf Cazmi) Zi Merran (Zi Marrün). 39. Y Yahudi. 15. 72. Yezid bin Huzeyfe el-Esedi (Yazid bin Hu?ayfa al-'Asqdi). 26. 72-75. 40. Ummü Temim (Umm Tamim). 32. 13. Vacca. 21. 87. Yemâme (Yamüma). 15. 70. 32. Yezid bin Huseyn el-Hürisi (Yazid bin Hu şayn al-Harisi). Veber bin Juhannes (Vabar bin Yubannas). 73. 70. Vâkıdi (Vükidi). 74. 73. 101. 54. 78. 13. 55. 39. Ziyad bin Lebid (Ziyüd bin Labid). Uzza (`Uzzü). 99. 12. 70 Usame bin Zeyd (Usina bin Zayd). 32. Zekvân (Zakvün). Zeyd bin Hattab (Zayd bin Hattüb). 80. 70. 32. Varaka bin Nevfel (Varaka bin Navfal). Umm ül-Heysem (Umm al-Hay ş am). 45 53. 73. 86. Wellhausen. 54. 108. 21. Zerdüşt. 18. 41. Vedia (Vadra). 38. 68. 77. Zeyd bin Asım (Zayd bin 'A şım). Yezid bin el-Efkel el-Ezdi (Yazid bin al-Afkal al-Azdi). Vesime (Vasima). 74. 65. Zebibi (Zabibi). 94. 13. 36. 91. 27. 37. 38-41. 61. 77. 6. 24-26. 94-97. 73. 30. 63. 27. 70. 102. 58. 68. Zebid (Zabid).kim). 6. 70. 16. 4. 89. 43. Ummü Sadır (Umm Süt:lir). Zeyd Menât bin Temim (Zayd Manüt bin Tamim). 45. 33. Veki bin Mâlik (Vaki bin Mâlik). 89. Vahşi bin Harb (Vahşi bin Harb). 74. 88. 39. 9. 77. Vatvat (el-Vütvüt). 54. Zehebi (Zahabi). 15. Uyeyne bin H ısn el-Fezâri (`Uyayna bin H ı sn al-Fazüri). 90. 58. 105. 77. 72. 91. 80. Zend-Avesta. 61. Utârid bin Hâcib (`Utürid bin Hücib). 17-20. Ziyad bin Bilül (Ziyüd bin Bilül). 35. 14. 101. 99. 23. 66. 62. 106. 101. 24. 20. 72. 72. Zenobiya (Zanobiya). 93. 68. 39. 28. 93. 46. 62. 23. 94 Vüfut (Vufüt). 100. 29. Yerbu (Yarbu`). 60. 74. 8. 106. Yakubi (Ya`kübi). 56. 55. 89. 78. 46. 36. 27. 34. Varidat (Vüridüt). 63. 53. 48. 39. 99. 69. 78.

53. 53. Zübeyr bin Avvam (Zubayr bin `Avvüm). 38. 121 . 57.assa). 41. 38. 66. 61. Züby'an (Zubyün). 25. Zu'l-Hulüsa (Zül-Hulü ş a). 57. Zühri (Zuhri). 41.Ziyad (Ziyüd al-Kindi). 54. Zu (Zü). Züt (Züt). 47. 41. 85. 65. Zi Zuleym (Zi Zulaym). 41. 59. 58. Zu'n-Nun (Zül-Nüri). 35. Zübyân bin Rebia el-Esedi (Zubyün bin Rabia al-Asadi). Zu'l-Kassa (Zül-R. 39. 27. Zübeyr (Zubayr). Zu'l-Kilâ (Zü'l-Kilü'). 58. 43. 103. 47. Zu'l-Himar (Zu'l-Ijimür). Zufar (Zufar). Zi Zûd (Zi Züd). 21. 58.