ANKARA ON İ VERS İ TES1

ILÂH İ YAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSLÂMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
(Hicri 7.-11. Yıllar)

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ONIVERS

İ TES İ BASIMEV İ .1967

ANKARA ÜN İ VERS İ TES İ

ILAHIYAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSIİMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
Hicri 7. —11. Yıllar

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ÜNIVERSITESI BASIMEV

İ .1967

İ ONDEK İ LER

ÖNSÖZ I .Gİ RİŞ II .B İBLİYOGRAFYAYA GENEL B İ R BAKIŞ 1. Kaynaklar 2. Seyahatnameler 3. Etüd mahiyetindeki eserler

VII 1 4 4 5 5

III .YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI Ş SEBEPLERI 8 1 . İslâmiyetin çıkışı sırasında Arabistan'da dini durum ... A . Arabistan'da putperestlik B . Arabistan'a s ızmış olan yabancı dinler • a . Sâblilik b . Mecusilik c . Musevilik d . Hristiyanlık 8 8 11 11 12 13 13

C . Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanrı kavramı14 nın te şekkülü ve Haniflik D . Netice 2. Ridde A . Ridde'nin tarifi B . Hz. Muhammed'in hayat ında Arap yar ımadasında İslâm dininin yayılışı C . Riddenin sebebleri D . Riddenin yayılması ve önlenmesi 16 17 17 17 23 24

III

Seeâh 67 68 A . Tuleyha'n ın ayaklanması ve peygamberlik iddia et52 mesi 58 D . Esved'in ola ğanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri C . Seeâh'ın Müslüman oluşu 77 E . Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık B . YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI ŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI 35 1 . Diğer sebebler A . Tuleyha'nın soyu B . Zu'l-Kassa sava şı 64 E . Hanife kabilesi ve dini B . Esved ül-Ansi A . Seeâh'ın savaşları 72 D . Seeâh'ın soyu 70 B . Seeâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunmas ı ve 71 taraftarlar ı C . Esved'in soyu B . Tuleyha'nın birinci defa islâmiyeti kabulü 35 35 36 44 47 48 50 50 50 C . Tuleyha'nın doktrini 65 G . Müseylime'nin soyu 80 80 82 IV . Seeâh'ın doktrini 77 F .3 . Müseylimet ül-Kezzâb A . Netice 2 . Iktisadi ve siyasi sebebler C Kâhinlik 31 31 33 34 IV . Tuleyha Müslüman askeri F . Netice 79 4. Yemen'de ikinci Ridde E . Tuleyha bin Hueveylid A . Esved'in öldürülmesi D . Netice 3.

Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığı 83 86 F . Müseylime'nin doktrini K .UMUMİ NETICE B İ BLİYOGRAFYA INDEKS 90 95 100 101 104 107 109 112 V . Netice IV . Yemâmelilerle bar ış J . Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddias ı E . Müseylime'nin. Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi İ .C . Müseylime'nin peygamberlik iddias ına ne zaman başlamış olduğu meselesi 88 G Hanife kabilesinin irtidadı H . Hanifelilerin emirli ğini elde etmesi 82 D .

Bu kitab ı Annem Nadire Bektaşoğlu'nun aziz hatırasına en derin saygı duygularımla sunu. «WA • IMP1111919 .cZ›. yorum.

ÖNSÖZ 1957 yılında yayınladığım şimdi tükenmiş olan "Islam Tarihinde İlk Sahte Peygamberler" adl ı kitab ımı bu kez bazı değişiklikler ve genişletmelerle " İ slamda!' Dönenler ve İlk Yalancı Peygamberler" adı ile okuyuculara sunuyorum. Ordu— 1967 VII . transkripsiyon ile gösterdim. Hüseyn. parantez içinde.siyasi ve dini bir takım olayları açıklarken bu olaylar ı yaratan veya onlarla ilgili olan ş ahısların birbirine yakın söyleni şteki —örne ğin. Husayn. Neinir. Araplarda tek Tanrı düşüncesinin do ğmasından ve Haniflerin ortaya çıkmalarından Ebu Bekr'in hilafet zamamna de ğin . Nümeyr gibi— adlar ını bir yanlışlığa yer vermemek için kitabın sonuna ekledi ğim indekste.

GIRIŞ Dinler tarihi ara ştırılırken. yeni din bir yandan bütün bir bölgeyi. kısa zamanda kendileriyle birlikte yaymaya çal ış tıkları sahte din de yok olmu ştur. Monoteist yüksek bir dinin henüz yerleşmekte oldu ğu bir bölgede. ya mevcut monoteist dinin taraftarlar ı= gecikmeyen reaksiyonları veya devlet otoritesinin i şe müdahelesi üzerine. Kur'an VI. onları meyvelerinden tanıyacaksınız. İyi ağaç kötü meyve vermez." Incil Matta VII. her gerçek peygamberin ya ş adığıdevirde onu taklid eden bir kaç menfaat veya ş öhret dü şkünü insanın da peygamberlik iddias ında bulunduğunu görmek zor de ğildir. "Allah' ın indirdiği gibi ben de indirece ğim" `diyenden daha zalim kim olabilir ?. Öyleyse.: "Yalanc ı peygamberlerden sak ımn. böyle yalancı peygamberlerin meydana çıkmaları ise. 93: "Allah'a iftira eden veya kendisine bir şey vahyedilmediği halde "Bana vahyolundu". cahil halk kütleleri aras ında bir zaman için kendilerine taraftar bulmakta ve zararl ı faaliyetlerini genişletmekte güçlük çekmemi şlerse de. İşte Islâmiyet'in yay ılma ve yerle şmesi sıralarında Arabistan'ın çeşitli bölgelerinde ortaya ç ıkmış olan sahte peygamberler.I. İyi meyve vermiyen her a ğaç kesilir ve ateş e atılır. Bu sebepten hemen her devirde faaliyette bulunan yalanc ı peygamberler hakkında semavi kitaplarda baz ı ayetler yer almıştır. 15-20.." Monoteist yüksek bir dinin iyice yerle şmiş bulunduğu bir bölgede faaliyette bulunan böyle sahte peygamberler. güçlükler içinde kazanmak. fakat çürük a ğaç kötü meyve verir. Onları meyvelerinden tamyacaks ınız İnsanlar dikenlerden üzüm yahut deve dikenlerinden incir toplarlar mi? her iyi a ğaç iyi meyve verir.. onlar size koyun kıhğında gelirler. bir yandan da bu yalanc ı ve köksüz rakipleriyle u ğraşmak mecburiyetinde kalmıştır. çürük ağaç da iyi meyve vermez. islamiyet'i 1 .. Fakat iç yüzden kap ıcı kurtlardır.. bu yeni din için büyük bur tehlike te şkil etmekten geri kalmamış .

öt. Bu konuda şimdiye kadar birçok fikirler ileriye sürülmü ş olmakla beraber kesin bir k ıstas elde etmek mümkün olmam ıştır. fikirleri büyük kütleleri hakimiyeti alt ına alan ve esrlerinin izleri hiçbir suretle silinip kaldırılması mümkün olmıyan kimseler hakiki peygamberdir i Gerçekten de Hazret-i Muhammed resfillü ğe seçildikten sonra. Andro Neher. Peygamberlik iddias ıyla ortaya ç ıktıkları görülen kimselerden yalnız İ slam dini ve devleti bakımından kısa bir zaman için de olsa büyük 1 Bu hususta daha geni ş bilgi için bk. kendisinin peygamber oldu ğuna ve Tanrıdan vahiyler ald ığına bütün varlığı ile inanan ve bu vahiylerle vaazda bulundu ğu kütlelerin ahlaki. bütün kalbiyle inandığı bu dava u ğrunda hayatını bile fedadan çekinmeyen ve kendisi öldükten sonra dahi eseri ya şıyan.ileride de bahsedece ğimiz büyük güçlüklerle kar şı karşıya bırakmışlardır. insanlığı yükseltmek. fakat kurmu ş olduğu din yaş amıştır. E ğer gene de bir kıstas tesbit etmek istersek. Mahomet. nihayet (Hristiyaların inancına göre) hayat ını feda etmiş . ötedenberi peygamber oldu ğunu iddia ederek ortaya at ılanlardan hangilerinin hakiki ve hangilerinin sahte oldu ğunu tesbit edecek bir k ıstastan da mahrâm bulunuldu ğunu itiraf etmek mecburiyetindeyiz. o zaman ancak sübjektif olarak. I. 102 v. Bununla beraber. Mukaddime. S. Tanr ımn emirlerini kütleler aras ında yaymak hususunda hiçbir korku hissetmemi ş . hukuki durumlarını yükseltme ğe çalış arak bunda muvaffak olan. 51. önemli bir yer• almaktad ır. davası uğrunda her zaman hayat ını tehlikelere maruz b ırakmaktan bile çekinmemi ştir. Musa dinin ve Roma devletinin hâkim bulunduğu Flistin'e gönderilmi ş bulunan Hazreti İsa da bu her iki devlete kar şı dinini yaymak mücadelesinde çe şitli iş kencelere katlanmış . 241-260 2 . l'Essence du Prophetisme. Ibn Hald6n. Paris 1945. islamiyet'in yayılma ve yerle şmesi s ırasında peygamberlik iddiasiyle ortaya ç ıkmış bulunan kimselerin peygamberliklerinin sahteli ğini göstermek için biz de yukar ıda kısaca aç ıklamış bulunuduğumuz iki kıstası ve bilhassa bunlardan ikincisini kullanaca ğız. S. S. ve Tor Andrae. do ğru yola sevketmek ve bu yoldaki çal ışmalarının semere ve izleri yüzyıllarca kuvvetinden kaybetmiyerek devam etmi ş olmak gibi objektif bir esas daha. Buna kar şılık sahte peygamberler içinde davalar ı uğrunda hayatlar ını feda edenler ç ıkmış sa da bunların eserleri kısa bir zamanda bütün izleriyle kaybolmakta gecikmemi ş tir. sa vie et sa doetrine. Bu itibarla hakiki peygamberli ğin kıstaslarından sayabilece ğimiz "Peygamberli ğe seçilmiş olduğuna inanmak" ve davası uğrunda hiçbir ş eyi fedadan çekinmemek gibi sübjektif bir esas ın yanında. üstelik kendisine putperestler taraf ından reva görülen her türlü kötü muameleye tahammül etmek ve kar şı koymak hususunda gereken insan üstü kudreti kolayca gösterebilmi ş . sosyal. Paris 1955.

daha sonra da ş ahıslanmn tarihçesini yapmayı ve doktrinleri hakk ında bilgi vermeyi faydal ı bulduk. İncelememizde ilk defa sahte peygamberlerin ortaya çıkış sebeplerini genel olarak ele almayı ve sonra her birinin ortaya çıkış lanndaki özel sebepleri göstermeyi. âsi kimseleri bu çalışmamn dışmda bırakmış bulunuyoruz. Konuyu da ğıtmamak için baz ı kaynaklarda peygamberlik iddia ettikleri ileri sürülen. Ayrıca incelememizin dayand ığı kaynaklar ve etüdler hakk ında da küçük bir tenkidi bölümü baş a eklemeyi yerinde bulduk. Secah ve Müseylim e'yi bu inelememize konu olarak seçmi ş bulunuyoruz.bir tehlike te şkil etmiş olan Esved. daha çok fırsat kollayıcı. Tuleyha. ne de iddialar ı açıkça belli olmayan. mesela Lakit bin Malik gibi ne prensipleri . 3 .

Taberi Ebu'l-Fereç gibi müelliflerin tarih. Belli bir devrin olaylar ını nakleden kaynak mahiyetindeki bu ana kitaplar yanında.— Seyahatnameler.II. Bu durum kar şısında bu rivayetlerden hangisinin hakikate en uygun veya en yak ın olduğunu arayıp bulmak oldukça güç. konumuzla ilgili hususlar toplu bir ş ekilde incelenmed ıği gibi. yalnız muhtelif rivâyetler tarihteki eski nakilci metodun bir sonucu olarak. Buhari. Bunlardan V ak ı drnin K it ab ür -Ridde'sinin biricik yazma nüshas ı Hindistan' da Bankipore'dad ır ve henüz yayınlanmamıştır. hatta aynı mesele hakkında tamamiyle birbirine z ıt rivâyetlerin nakledildi ği görülmektedir. konumuzla yak ından ilgili " Ri d d e" meselesi hakk ında bilgi veren mandut sayıda hususi kaynaklar da mevcuttur.— Etüd mahiyetindeki eserler. Böylece bizim için en önemli dayana ğı teşkil eden bu kitaplarda bazen ayn ı olayların başka başka şekillerde anlatıldığı. dini ve siyasi faaliyetleri ve bunlar ın İslam tarihindeki yerleri toplu olarak hiçbir eserde henüz incelenmi ş de ğildir. vak'aların sebep ve neticeleri üzerinde de durulmam ış . hadis. ortaya çıkış sebepleri. yeni din için manevi bakımdan olmasa bile siyasi bal ımdan büyük bir tehlike te şkil etmi ş olan dört sahte peygamber'in hayatlar ı. İ bni Sa'd. Bu husssta bilgi ihtiva eden kitap veya makaleleri üç gruba ay ırarak incelemek mümkündür: 1. Bu itibarla bu kitaptan 4 . BİBLİYOGRAFYAYA GENEL B İR BAKIŞ Hazreti Muhammed'in hayat ının sonuna do ğru veya vefat ından hemen sonra ortaya ç ıkmış olup İslâmiyet'in bu en kritik devrinde. hatta bazen imkans ız olmuştur. Belazüri. Kaynaklar: Bibliyografyada vermi ş olduğumuz kaynaklardan İ bni Hi ş am. arka arkaya sıralanmakla yetinilmi ştir. ve edebi tarih mahiyetinde olan kitaplar ında. 3.— Kaynak eserler. 2. 1.

o da yaln ız Müseylime ve Secah'dan bahsetmektedir. Seyahetnameler: Konumuzla ilgili meseleleri aydınlatmak bakımından İslam tarihine. Bu kitap konumuzla ilgili birçok de ğerli bilgiyi ihtiva etmektedir. bu sahte peygamberlerden Arabistan' ın ilgili bölgelerinde baz ı izlerin mevcut olup olmadığını ve oralarda hala bunlara ait hatıralarm muhafaza edilip edilmedi ğini öğrenmek belki münmkün olurdu. ara ştırmalarımıza müspet bir tesir yapmaktan uzak kalm ıştır. 1862 . İslam Ansiklopedisindeki Müseylime maddesini yazmak için de Franz B uhl'ün nas ıl olup da bu seyahatnameden faydalanmış olduklarına ş aşmamak mümkün de ğildir. Ancak P algr av e bu seyahetnamesinde bir yandan bize Yemame'de Mü seylime hakkında beslenen hürmet hisleri ve ona ait hât ıralar üzerinde bilgiler verirken. Hicri 237'de ölmü ş bulunan Vesime'nin Kit ab ür-Ridcle'sine gelince. Arabistan'da seyahat etmi ş olan kimselerin yazm ış oldukları seyahatnameler içinde yaln ız bir tanesi. JRAS. P algr ave' ın "une annee de voyage dans l'Arabie Centrale.faydalanmak imkâmndan mahrum kald ık. 1903 S. Bu eser Alman orientalistlerinden Höhnerb ach taraf ından İ bni Hacer el-Askalanrnin İ sabe'sinden çıkartılarak 1951 yılında yayınlanmıştır. bunlar ı yabancı orientalistler tarafından yazılmış olanlar ve Müslüman müellifler tarafindn yaz ılanlar 5 . görüp i şitttiklerine bir hayli hayal mahsulü ilâveler yaptığım ispat etmektedir. içindeki büyük yanlışlara ve hayal mahsulü romanesk tasvislere ra ğmen.. kendisinin bu iki sahte peygamberin ş ahısları hakkında hiç bir fikri olmadığını. sosyolojisine ve İ slami âdetlere derin vukufu bulunan kimseler taraf ın dan Arabistan'ın sahte peygamberlerin ç ıkmış oldukları bölgelerinde yaptıkkları seyahatlerde gördüklerini ve i şittiklerimi tarafs ız bir şekilde bize bildirecek olan seyahetnameler ne yaz ık ki mevcut de ğildir. ana kaynakların birço ğunda diğer rivâyetler yan ında V âk ı drnin konumuzla ilgili rivâyetleri de yer alm ış bulunmaktad ır. bir yandan da Yemen'le hiçbir ilgisi olmayan S e c all'ı Yemen'den getirmek ve hattâMüseylim e' ıain ölümünden sonra S ec â h'ın döktüğü göz ya şlarının şiddeti hakkında bilgi vermekle.1863" adl ı seyahetnamesidir. Etüd mahiyetindeki eserler: Etüd mahiyetindeki eserlere gelince. 3. Böylce bu kitap. 484'deki yazısı için Mar goliouth'un. Böyle seyahatnameler mevcut olsayd ı. G. Bununla beraber. 2. Bu da V.

Charles Lyall. Bununla beraber Ridde dolasy ısıyla da olsa konumuzla ilgili meselelere en çok yer tahsis eden müellif gene Caetani olmu ştur. g.. Mesela Skizzen und Vorarbeiten S. Mesela Muir. Bununla beraber orientalistler aras ında mümkün oldu ğu kadar objektif kalmayı başarmış olanlar da yok de ğildir. Gene böyle bir gayretle Caetani. Wellh aus en ve C a e t ani'nin fikirlerini tekrarlamaktan uzakla şmamıştır.gayretini güttükleri ve baz ı peşin hükümlerden hareket ettikleri görülmektedir. Müseylime'ye edilmi ş bir iftira kabul etmekte ve bunu göstermek için ileri sürdü ğü delil ise pek zayıf kalmaktadır. cildin 303. VIII. bunların ya sahte peygamberleri mühimsiyerek. notlar da okunacak olursa bu iddiam ızın yerinde oldu ğu açıkça görülür. onlar ı H azret. yalanc ı peygamber Müseylime'den bahsederken. cildin 289. not ile IX. a. 280).. e. no.diye ikiye ayırmak mümkündür. S. Taberi'nin Müseylime hakkında kaydetti ği "Rebi'a'nın yalancısı" sözünü kabile nefretinden dolay ı. fakat ikinci bölümünün tamamen sonradan uydurulmu ş bulunduğunu hiçbir müsbet delile dayanmaks ı zın iddia etmekte. IX. S. İslam tarihi. İ bni H aldân'a dayanan bir rivayetin birinci bölümünün Seyf tarafından teyid edildi ği için doğru olduğunu. 27) dernekle Hazret-i Muhammed'i Müseylime'nin seviyesine indirmek istemiştir. bilhassa Cahiliyye Devri ve islâmiyet'in ilk zamanları hakkında yapmış olduğu incelemelerle büyük bir ş öhret kazanmış olan ve Caetani'nin de kendisinden çok istifade etti ği Alman orientalisti Wellhausen'da da ayn ı gayretlerin mevcut oldu ğu maalesef görülmektedir. Annal of the early Caliphate'da. Höhnerb ach'da sahte peygamberler bak ımından. Vesime'nin Kit ab ür-Ridde'sine de ğerli bir giriş yazmış olan Dr. halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmektedir (bk. sahte peygamber Müseylime'den bahsederken ". Binaenaleyh bu iki din yan yana yaşıyamazlardı" (Caetani. Mesela konumuzla ilgili meselere en çok temas etmi ş olan Caetani. as ıl kaynak olan S eyf'i bırakarak.. sayfas ında 3.. Bu da Arabistan'da her ikisi de nüfuzi cismani ve ruhaniye göz dikmi ş iki peygamberin ve iki dinin mevcudiyetinden ibarettir. sayfas ındaki 1 no. 773 de 6 . 18'de Wellhaus en. bu yüzden muhaddisler İ slâmiyet ile Müseylime aras ındaki nizam hakiki sebebini meydana vurmu şlardır. Ayr ıca gene VI. JRAS 1903' S. Yabancı orientalistler tarafından yazılmış olan eser ve makalelerde sahte peygamberlere temas edildi ği zaman.i Muhammed'in seviyesine çıkarmak veya Hazret-i Muhammed'i küçümsiyerek onların seviyesine indirmek. Caetani'den daha önce. Halbuki bizzat yayınladığı bu kitapta bu fikirleri çürütecek birçok deliller mevcuttur.

bu konu sahte peygamberlere kar şı duyulan nefretten dolay ı. ya hiç yer almamakta veya gayet k ısa geçilmektedir.yazmış olduğ u Hanif ve Müslim kelimelerinin etimolojisi ile ilgili makalelerde. Tor Andrae. 7 . Mohamet sa vie et sa doctrine. Müslüman müellifler tarafından yazılmış olan kitap ve makalelerde ise. Paris 1945 de oldu ğu gibi.

III. A. ISLAMIYETIN ÇIKI Ş I SIRASINDA ARAB İ STAN'DA DINI DURUM Islâmiyetin çıkşı sırasında Arap yarımadasımn içinde bulunduğu dini durumun. Fakat bundan da daha önemli olan H ac er-i E s ve d 8 . Arabistan'da putperestlik islâmiyetin çıkışı sırasında Arapların genel olarak dini putperestlik idi. Bundan ötürü Yar ımadamn o zamanki dini durumunu incelemek gerekir. kuzeyden ise Mezopotamya ve Suriye bölgelerine kom şu olduğu için. YALANCI PEYGAMBERLER İN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLERI Islâmiyette ilk Yalancı Peygamberlerin ortaya ç ıkışlarının muhtelif sebepleri vard ır. Yemen. Kâbe'nin en önemli putu Hub el. bu memleketlerdeki dinlerin sınır bölgelerinden Yanmadamn içerisine do ğru sızıntı hâlinde girdiği gerçek bir olaydır. ba şını tıraş ettirip onu ziyaret ederdi. Fakat ticaret yollar ının âdeta kav ş ak noktası ve bir yıllık panayır yeri olan Mekke ve etrafı Hicaz'da bu dinlerden hiç biri yerle şmemiştir. Kâbe'nin içini süslemektedir. ayrıca Hristiyanlığın Yaldibilik ve Nestûrilik ş ekli de burada kendine taraftar bulabilmiştir. Kureyşli Araplar'ın kutsal tanıdığı ve taptığı putların sayısı ise üçyüz altmışı bulmakta idi. Oman. Mûsevîlik sayılabilece ği gibi. Kurey ş kabilesinin putu idi. Sava ş a gidecek olan bir kimse. Fakat Yarımada. Bu cümleden olarakBahreyn. Bunları aş ağıdaki şekilde tasnif ve izah etme ği faydah bulduk: 1. Necran bölgelerin de Mectisilik. Kızıldeniz ve Basra Körfezi vas ıtasiyle Habe şistan'a ve İran'a. Orada ecdad ın yaptığı putlar. yalancı peygamberlerin ortaya at ılmasında oldukça büyük bir tesiri olmu ştur. Hristiyanl ı k.

Yüzy ılın ortalrında Arabistan'da putlara art ık eskisi gibi ra ğbet eden kalmam ıştı . Her ne kadar ba şları darda kalınca gene onlara müracaat ediyor. Bu cümleden olarak Uz z a tap ınağı . Bunlar ekseriya bir ta şın veya a ğacın içini mesken tuttukları ndan. Kâbe her nekadar putperest Araplar' ın müştereken kutsal tan ıdığı bir yer olmu ş sa da bundan gayri. Uzz a ve M en at'da böyle birer cin bulunur ve bunlar konu şurlardı . Himyeriler'in San'a' da Risâm ad ında birer tapınakları mevcuttu. Himy eri]. B atn. S akif kabilesinin T âircle L ât .ı N a hl e ' d e ki kutsal yerlerinden biriydi ve bak ımı S ül e ym kabilesine aitti. Bu işi tapınaklardaki kâhinlerin idare ettikleini tahmin etmek güç de ğildir 2. kurbanlar kesilir. arslan. E vs ve H azre c'lilerin Men at adında bir mâbudları vardı ki. Bu inançta Arabistan ikliminin ve co ğrafi durumunun tesirleri olsa gerektir. at. İst. kurbanlar kesip kanlar ını bu putların üstlerine sürüyorlar idiyseler de. gene Kurey şlilerin Mekke dışında.. Tarih-i islâmiyet. Cinler hayır ve ş er i şledikleri için onlara hürmet ve ibadet gerekirdi. Araplar ta ş tan a ğaçtan yap ılmış tanrıların dünyayı ve kâinat ı idare edemiyecekleri inanc ına artık yarabilmişlerdi. bunlara hediyeler sunulurdu. kabile üyeleri aras ındaki bağın da zapflıyaca ğı akla gelmemelidir. Bazı kabilelerde mâbudlar insan. Bununla beraber Kâbe daima en üstün yeri alır ve Araplar buran ın Hazreti İ brahim'in mescidi oldu ğunu tasdik ederlerdi. C. Gene bu a ğ aç ve ta şlardan baz ı sesler i şitildiğinden onlara kehanet atfedilirdi Mselâ L ât. Araplar'ın tanrılarına ba ğlılıklarımn ne derece gevş ediğini gösterme ğe yarayacak bir örnek te şkil etmektedir. Tanrılara olan ba ğ böyle zapflay ınca. Çünkü Araplar'da as ıl birlik din yolu 2 Dozy. K elb ve T ayy kabilelerininki arslan şeklindeydi. ku ş şekillerinde tasvir edilmişti Meselâ Mekke yakınındaki H üz ey1 kabilesinin putu kadın ş eklinde. Araplar cinlere de inan ır. o a ğaç veya ta ş a ibadet edilirdi. R eb i a kabilesinin R ı da'. k ıtlık olursa ondan ya ğmur ya ğdırmasım isterlerdi. S. Yar ımadanın başka ba şka yerlerinde yüz kadar tap ınak daha vard ı ve onların da etrafı tavaf edilir. 1908 / 9. amaçları gerçekle şmeyince onlara küfretmekten de geri kalm ıyorlardı . 16. bunları Allah'ın kızları sayarlardı . er ise Kerkenez ku şuna taparlard ı . I. 9 .vardı. Milâttan sonra VI. Hattâ Beni H a nif e'nin uzun yıllar boyunca tapt ığı putu bir kıtlık sırasında yemiş olması . Bunlar ın da Kâbe gibi kayyumları ve hâcibleri bulunurdu. bu bir kayaydı ve kurbanlar ının kanlarım onun üzerine sürerler. Yemen'de H am d an denilen yerdeki halk at ' şeklinde bir mâbuda.

yik. genel bir kavram meydana getirmi şti. Reste arabischen Heidentums. Allah adına yemin edilme ğe başlanmıştır. Yüzyılda bir kabilenin ba ş ka başka kolları. Mesela VI. fakat kendi tanr ısını kastediyordu. her tarafta bir olan. islamiyet do ğmadan biraz evvel. Yüzyıllarda artık kudretin as ıl sahibi ve tanrıların üstünde sayılan bir Allah 'ın mevcudiyetine inamld ığı kitabelerden ve şürlerden anla şılmaktadır. Reste arabischen Heidentums. Reste arabischen Heidentums. 220. kan yolu ile kurulmuştu. kütle halinde islamiyeti kabul etmeleri. bakımından di ğer tanrılardan ayrılıp onlrın üstüne yükseldi. Bu ş öyle olmuştu: Kabileler veya kabilelerin bir kısmı mecburi olarak yerlerini terkettikleri zaman. Böylce çok kere oldu ğu gibi dil. gene akıldan evvel harekete geçmi ş . Kur'andaki • ji 411 L‘.ile değil. İşte bu misâller bize gösteriyor ki. 217 . hem de kolayca kabul etmeleri bunu gösterir 5. bazen şiirlerin ~alan aras ında rastlamrsa da bu. Araplar'da putperestlik art ık samimi ve kalbi olmaktan çok uzakt ı . her kabilenin say ılan genel bir Tanr ı fikrine geçişi temin etmiş oldu ve genelli ği. S. Mesela S a k tfl e r'de el. onun do ğrudan doğruya adını söylemez "Rabbi" veya "Rabbenâ" (=efendim veya efendimiz) diye onu anardı .1 (XXXIX /3) yani "Biz onlara ancak bizi Tanrı'ya yaklaştırsınlar diye tapıyoruz" ayeti de bu fikri kuvvetle teyid etme ğe yeter bir delildir. Böylce din kabile mensubiyetini kaybedip adeta tevhidi bir mahiyet almaya ba şlamış bulunuyordu. Sonunda tanr ıya nispetle amlan kabileler bo ş yere bu adları taşıdılar. ayrı ayrı tanrılara tap ıyordu. Bazan " İlahi" de denirdi. Putun adına. 10 . S. adını taşıyan kabile aras ında gerçek bir ba ğ ispat edilemez olmu ştu. ve VII. bunlar ın putları ve tap ınakları eski yerinde kalırdı . Ancak böylece konu şma dilinde tam hâkimiyet elde eden "Allah" kelimesi. Çünkü zamanla tanr ı ile. 4 Wellhausen. o putun ba ğlı bulunduğu tapınağın bahse konu te şkil etmesinden ileri gelmekte idi 4 Her kabilenin mensupları kendi tanrılarından bahsederken. 1 1. çok kere. Rabb'in müennesi idi. VI. Araplar kainat ı kuran. Her kabile "Allah" diyor. yeni gelenler kendi tanr ılarına terketmemekle beraber.L at. Zira bu devirde yemin edilirken putlar üzerine de ğil.218. S. düzenleyen bir tanr ımn varlığına hükmetmişler3 Wellhausen. yeni tap ına ğı ve tanrısını kabul ederler ve y ılda bir iki defa da eski tanr ılarına kurbanlar sunmak üzere eski yurtlar ına giderlerdi. 5 Wellhausen. Bu yoldaki geli şme tanrıların birbirleiyle birle şmesine yardım etmiş ve böylece monoteizme müsait bir zemin haz ırlanmıştır 3 . 217.

Draz. Esasen Araplar ba şka dinlere kar şı pek lâkayt idiler. 19. öt. bir tak ım yabancı dinler girmiş ve taraftarlar kazanm ış bulunuyordu. Gene bu hoş görürlük sebebiyledir ki. A. V. o kabile üyeleri hiç ses ç ıkarmazlardı . Tarih-i İslâmiyet. Kâbe'nin direkleri üzerinde Meryem ve o ğlu Isâ'nın resimleri yer alıyor 6 öte yandan putperest olan birçok ş airler ve bu arada İ mru'ul . yolunu ş aşırmış seyyahlara me ş alelerle yol gösteren Hristiyan münzevilerini amyordu. IV. öteki yana ğını uzatacak kadar müsamahakâr yarad ılışta de ğillerdir. Sahili maddesi. I. ilk zamanlarda Hazret i Muhammed'in dinini yaymas ına Mekkeliler ses çıkarmadılar. S. 103. Araplar. çe şitli yollar ve ş ekillerle. Carra de Vaux. 2) Harran Sâblileri.Kitab olarak üç yerde zikredilmi ş olan (S. tek tanr ılı dinler ötedenberi Yar ımadada bilinirdi Fakat İ sa ve Mûsa dinleri. A. ve Kru'anda üç kere geçen (II. M. tarafından itibar görmemi şti. İnitiation au Koran. Ancak bundan sonradır ki.. . S.di... gururları zedelenen Araplar.K ay s muallakas ında.. 68. 17. II. B. İ kincisi daha çok eski Bâbil dininden müteessir olan ay ve yıldızları kutsal tanımış . Gerçi. putlar ın ortadan kalkmas ıyla Mekke'nin iktisadi merkez olma durumunu kaybedece ğinden korkarak islâmiyet'e karşı cephe aldılar. bilhassa sınır bölgelere. putlara hiicuma ba şlayınca durum de ğişti. 11 .) Sabii kelimesinin mânasi hakk ında bk. Paris 1951. Çünkü bu iki dinden biri tamamiyle milli idi. 22. putperestli ğe yakın bir mezheptir ve uzun zaman İslam hâkimiyeti alt ında devam etmi ştir. S. hürriyetlerine son derece ba ğlı olan Araplar. IV. 7 B. v. öyle bir yana ğına tokat vuran kimseye.. Encyclopödie de l' İslüm. 64) her hâlde bu Mandeenler olmal ıdır. 6 Dozy. Fakat onunla kendileri aras ında henüz bir münasebet kurulamam ıştı . diğeri ise aslında esaret hayat ı yaşıyan ve hâkim sınıfların zulmünden ümitsizliğe düş en kavimlere sab ır ve tahammülü tavsiye ediyordu. Bir kabile içinde ayr ı ayrı dini inanca sahip kimselerin bulunmas ına. Birincisi Mezopotamya'da Musevilik ve Hristiyanl ık'la karışmış bir mezheptir. Yüzyıldan sonra Arap yazarlar ı Harran Sâbiiler'inden s ık sık bahsetmektedirler 7 Bunlar e hris t anrye göre iki feylesof peygamberi . Bu lâlâkaydi o dereceye varm ıştı ki.. 62. Sâbiilik: Sâbiilik birbirinden farklı iki mezhebe ayr ılmıştı : 1) Mandeenler yahut Subb alar. Doktrinleri ve yeti ştirdiği alimlerin değeri bakımından enterasandır. Kur'anda bile M6ssevilerle Hristiyanlar aras ında Ehl al . XXII. a. fakat o. Arabistan'a sızmış olan yabancı dinler Arabistan'da hâkim olan putperestli ğin yanında komşu ülkelerden.

Her ne kadr Arapçada "Seıbii" dinden sapmış manasına gelmekte ise de. b. 67. 23. yanlış olarak onun hakkında arkada şları "Ömer ScIbii olmu ş" demişlerdi 9 İlk zamanlarda henüz islâmiyet anla şılmadan önce. Kurucusu Zerdü ş t Maveraünn ehr' de veya Harizm'de do ğmuş dinini gene bu bölgede yaym ıya devam etmi ştir. Iyiler yeni ve iyi bir dünyaya ulaş acaklardır ". 1327 / 29. Eneyelopedie de l' İslam. İst. Orfeus da bunlar ın peygamberlerinden say ılmaktadır.. S. Sabiili ğin Yarımadada taraftarlar bulmuş olduğunu ve hatta putperest Hicaz'da bile ad ını tanı ttığım bize göstermektedir. Bu iki kuvvetin yanında daha bir tak ım isimler yer almak8 Carra de Vaux.dinlerinin kurucusu olarak tan ımaktadırlar. İşte yedi gezegen yıldız bu ruhlardan olup her birinin birer de tap ınağı vardır. Bu alçak varl ıklar' da ilk ba şlangıçtan olgunlaşmaya do ğru götürürler. 10 Annemarie Schimmel. Sâbiler öyle inanırlardı ki. hayat veren tanr ıdır İkincisi " An gr am any u" (=Ehr imen) kötülük ve karanl ığı temsil eden tanrıdır. Bu peygamberler Set ve İ dris ile aynı olan Hermes ve Azimen'dir. Tarih-i din-i İslam. Mecasiliğin bir adı da Z er dü ş tilik' dir. Bu ruhlar en büyük varlığın yanında ş efaatçidirler ve kudreti. 12 . IV. S. büyüklü ğü kavranamaz ve ancak ruhlar vasitasiyle ona ula şılabilir. muhitlerini harekete getirmek ve böyle unsurlar ı ve fizik kainatı tesir altına almaktan ibaretti 8 Arap Yarımadasına da inmiş olan Sabiilik. Meeasiliğin Av esta adlı din kitabına Pehlevi dilinde bir ş erh yazıldı . bütün unsurları ihata eden. Bu iki kitaba birden "Z en d. Bir gün bu iki tanr ı arasındaki sava şta. Ankara. Dinler tarihine giri ş. Sal3iiler esas ında hakim. Bu tanrılardan birinin adi " Ahu r am a z d a" ( Hürmü z) d ır. bu ruhlarm yâni yıldızların faaliyetleri. Müslümaıdar'a bu adın verilmesi. o. O gün erimiş demirden ırmak. kurtaran. Bu yıldızlar Sabillerde bazen "babalar".Av e st a" dendi ve Mecasiler'in mukaddes kitab ını teşkil etti. S. III. buradaki Saloiî kelimesinin yukarda bahsetti ğimiz mânada kullanilmami ş olması daha muhtemeldir. Ömer bin H at t a b Islamiyet'i kabul etti ği sırada. 205. 1955.. . islâmiyet'in yayıldığı zamana kadar oralarda ya ş amıştır.. miiminler için ıhk bir süt kadar ho ş görünürken. dünyay ı yaratan ve onun nizamım. yaradılmamış bir yaratıcıya inanmaktadırlar ki. mukaddes. Ahuramazda'nın üstünlük elde etmesiyle dünyan ın sonu gelmiş ve böylece Ahuramazda'nın saltanatı ebedi olarak kurulmu ş olacaktır. planını hazırlayan. Bu iki tanrı birbirleriyle aynı zamanda ikiz karde ştirler. hava ve su gibi unsurlar ise "analar" adını ta şımaktaydılar. günahkarları yakıp mahvedecektir. 9 Mahmut Esad. Bu dinde iki büyük tanrı vardır: Bunlar birbirleriyle daimi bir ş ekilde çarpışmaktadırlar. ilahi büyüklükten al ıp aş ağıdaki alçak varl ıklara indirirler.

Burada sadece islâmiyet'in zuhuru s ırasında Museviliğin Arabistan'da nerelere kadar yay ıldı:gam bildirmekle yetineceğiz. bu dinin mahiyeti hakk ında kısa da olsa bilgi vermeğ i lüzumsuz buluyoruz. hatta Yemen hükümeti bir ara devletin resmi dini olarak Müsevili ği kabule kadar gitmiştir. Paris 1956.ta ise de. Islâmiyetin yayıldığı sıralarda. F. Müsâ dini. Ayrıca Mûsevilik Bahreyn ve Oman'da da yerle şmeğe muvaffak olabilmi ştir. buralarda kuvvet ve nüfuza sahip olabilmi şti Böylce Arabistan' ın kuzey batısındaki vahalar ı. les origines de Pislüm et le Christianisme. kuzeyden Suriye. Hristiyan esirler ve bilhassa Arabistan'dan Habe şistan'a. Esirlerin bu yolda faaliyetlerine paralel olarak Yar ımadanm en uzak kö şelerine kadar giden ş arap tüccarlar ı da bu dinin yayılmasında 11 V. Hayber. Hâris bin K â'b kabilelerinin bir k ısmı da bu dine dahil olmuşlar. İ ddiaya göre bu dini oraya götüren. ikincisi güneyden Habe şistan'clan Kızıldeniz vasıtasiyle Yemen'e ula ş an yoldur. kâh sava ş ve istilâ ile Yarımadamn bazı bölgelerine yay ılmış . S. efsaneleri ve ibadet ş ekilleri. Bunlardan birincisi. Encylopedie de 'Islam. Hristiyanlık: Hristiyanlık Arabistan'a iki ana yoldan girme ğe muvaffak olmu ştu. Yesrib. Büchner. bazı bölgelerinde ise. 230. Hristiyanlığın Arabistan'a bar ış çıl bir ş ekilde sızmasına. elde etmi ş bulunuyordu. e. hazan da tanrılarm muhtelif sıfatlarını ifade etmekte oldukları anla şılmaktadır. Musedlik: Musevilik herkesin malfımu en eski monoteist dinlerden olduğundan. d. umdeleri. 13 . bu dinin mensuplerma daha çok Oman. belki de daha Yemen'e yerle şmeden önce.. Bahreyn ve Yemen'de rastlamakta idi". Mûsevilik Arabistan'da baz ı önemli münbit yerleri eline geçirmi ş . 128 / 9. S. Yarımadada Hristiyanl ık en büyük zaferini Necran ş ehrinde kaydetti. Milli bir din olmas ı onun başka ülkelerde geni ş kütleleri içine almas ına engel olmuştu.. 13 Tor Andrae. bu isimlerin yukarda adlar ı geçen tanr ılar kadar kuvet ve nüfuz sahibi olmaktan çok uzak bulunan ve hazan görevlendirilmi ş melekleri. Suriye ve İran'ın Hristiyan olmu ş bölgelerine giden ş arap tüccarlar ı sebep olmu şlardır. salih Phemion adlı bir ş ahıstır. ve Belâzûri tür. ter. Bunlar Teym a. 15. I. komşu bulundu ğu memleketler içinde en ziyade Arap Yarımadasında taraftar bulabildi Çünkü İ brahim'in R abb i'ne karşı Beni Ismail'in hürmeti büyüktü. 102. Madjus maddesi. Bu yollardan Hristiyanlık kâh barış çıl bir ş ekilde. Fedek vahalar ıdır 12 . Reste Arabischen Heidentums. Kin âne . III. S. S. inanmıyan Araplar tarafından ö ğrenilmiş ti. 12 Wellhausen. Himyer. Esir olarak oraya sat ıldığı sırada dini vaızlanyla Necran halkını Hristiyanlaştırma ğa muvaffak olmu ştur ".

12 v. 1903. diğer taraftan Habe şilerin Yemen'i istilas ı üzerine bu dinin Melkit mezhebi 14 Yarımadanın güneybatısında bazı yerlere iyice yerle şmiştir. 17 Charles Lyall. hükümdarlann ın putperest ve bedevi kalmas ına ra ğmen. gittikleri yerlerde Hristiyanlığın başka ba şka mezhepleri ile temasa geçerek bu din hakkındaki çe şitli bilgilerini arttırmak fırsat ve imkanlannı buluyorlardı . Ayrıca Himy e rle r. C. 14 . melik. burada Ku zaa.Demombynes et Platonov. F âr ân halkından bazı toplulukları da içine alıyordu. Beste arabischen Heidentums. v. 230. Hristiyanl ığı sathi bir şekilde de olsa kabul etmi ş . 16 Wellhausen. Kuzey bölgesine gelince. Cez eml er ve Esed kabilelerinde Hristiyan topluluklar ı= bulundu ğunu ve B asra Körfezinin güney kıyılarında ise be ş piskoposluğun mevcut oldu ğunu ö ğreniyoruz 17 . S. 15 Gaudefroy . geleneklerine sad ık müşriklerin din hususundaki geniş müsamahalarına ra ğmen (bk.C en d el bölgesi sakinleri. Hir e'deki L â hmi sülâleleri. Esasen bunlar sınırdaki kabileler gibi Arâmi tesirlere fazlaca maruz da de ğillerdi. Ancak. öt. T aglib kabilelerinin bir kısmını ve B ahr eyn . fakat ne bütün güney Arabistan' ı ne de bu bölgede halkın ço ğunluğunu kendine ba ğlıyan bir kilise kurulamam ıştır. Bundan başka Wellhausen. . imparator taraftan demektir. Bu s ınır ülkelerinin kaplarından Yarımadanın içerlerine do ğru yayılan Hristiyanlık T anuh. 54. pek hayali kabul ettikleri çarm ıha gerilmiş bir tanrı u ğruna kolay kolay terke yana ş amadıklan da bir gerçektir. hristiyanla şmışlardı . JRAS. Ta glib kabileleri D um et ül . atalar ının tavukları putlan. Hristiyanlığın bu ş ekilde barış çıl bir yolla Arabistan'a girmesine karşılık. 771. Sonra İranlıların Habe şileri koğup laâkimiyeti ellerine geçirmeleri üzerine de aynı dinin Nest ısı ri mezhebi burada te şvik görmüş . S. Le monde Musulman et Byzantin jusqu'aux Croisades. S. yk. Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanr ı kavramının teşekkülü ve Haniflik Hazret-i Muhammed'den evvel Mekke . Paris 1931. Taif ve Medine'de bazı insanların putperestlikle tatmin olunmay ıp yeni bir din aramaya 14 Imparator Mareianus iradesine uygun olarak 451 tarihli Halkedon konsilinin iman kaidelerini kabul etmi ş olanlara bilhassa Mısır'daki Monophisit Kıptiler alay olsun diye bu adı takmışlardır Çünkü Melkit. S. Ayrıca Arap Yarımadasından dış arıya giden tüccarlar.büyük rol oynamışlardır. Gene Arapçayı yazı dili olarak kullanan Anb arl ı İ b adiler de Hristiyan olmu ş lardı ". Hazret-i Muhammed zamamn da T ayy hattâ T e mi m ve R eb a kabilelerinin aras ına kısmen de olsa Hristiyanlığın girdiğini iddia etmektedir 16 .

âyetinde İbrahim milletinin hanefi olduğu ve İbrahim'in putperest olmad ığı bildirilmektedir. Yahudi veya Hristiyan olunuz. Bu me şhur Hanifler'den dördü. Encylopedie de 'Islam' ın Hanif maddesinde Hanif kelimesinin manasm ın De Goeje ve Wellhausen gibi orientalistler taraf ından. Hazreti Hadice'nin amcas ı oğludurlar. bilinen her ş eyin üstünde olup ona ş erik ko şulamıyaca ğına. Varaka. sade bir dine sahip olan kimseleri i ş aret için Hanif kelimesini kulland ığını kaydediyor. kâh Hristiyan zahidi olduğu iddialarını münakaş a ediyor ve Margoliouth'un bu kelimeye her yerde "Müslüman" mana= vermekte oldu ğunu ayrıca Hazreti Muhammed'in Musevilik ve Hristiyanl ığı reddeden. bunu bulmak ümidi ile de Tevrat ve 'nein incelediklerini Islam kaynakları bize haber vermektedirler. kâh puta tapan. Varaka bin 18 Frants Buhl. do ğruya meyleden kimse demektir. Bunlar sadece tek tanrıya inanıyorlar ve bu tanr ının görünen.4- 17( ıni "Onlar dediler ki. Bunlardan Varaka bin Nevfel ile Osman bin Huveyris. Peygamberimizden önce ve onun ya ş adığı yıllarda. hidayet bulur sunuz. onun do ğmamış ve do ğurmamış olduğuna. Ubeydullah bin Cah ş .... onun bütün mahlükat ı yarattığına iman ediyorard ı. Osman bin Huveyris. Mahomet sa vie et sa doctrine. Kelimenin etimolojisi hakkında en inanılır ve güzel bilgiyi Tor Andrae.başladıklarını. B ak ar a süresinin 136. H âlid bin Sinan. adları ve iddiaları belli Hanifler ya ş amışlardır. Mus a ve İ sa dinlerine karşı belki sempati duymu şlarsa bile. onları kabul etmemişlerdi. l A9 la. Hanif ad ı verilen bu arayıcılar. 67'de "Hazret-i Muhammed ilk olarak kendini terketmek emrini ald ı" demektedir. Musa'ya görünen Cebrail oldu ğunu ve onun Peygamberli ğini ilk müjdeleyen ş ahıstır. Umeyye bin Ebi Salt. 15 . J9 I.zira İbrahim müşriklerden değil idi". Bunlardan en me şhurları şunlardır: Varaka bin Nevfel. S. Kus bin Sâide. S.:2. Zeyd bin Amr bin Nevfel. İslam da zaten insanın kendisini ilahi yola terketmesi demektir 19 . 19 Tor Andrea. Kur'an'da "Hanif" ad ı birkaç yerde geçmekte ve bunlara Müslim de denmektedir. Fakat aralar ında bir birlik ve mü şterek bir ibadet ş ekli mevcut de ğildi. Hazreti Muhamme d'e görünen mele ğin. gene A l-i İ mran süresinin 95.:.deki hay ır biz Hanif olan İbrahim dinine gireriz. Kelime olarak Hanif". âyetinde. 108'de vermektedir. Mohomet sa vie et sa doctrine. El-'A ş a bin Kays. Paris 1945. Bunlar kendilerinin atas ı ve K âb e'nin kurucusu addettikleri Hazreti İbrahim'in dinini araştırıyor ve bu dini ihya edecek yeni bir peygamberin gelmesini bekliyorlard ı .. el I 4::14 }. 19111 3 CAS. vA (si l„.

İ bni İ sh ak'dan aldığı bu rivayet.. Ey insan fenalıkltan kaç ın. ne O'nun üstünde bir Allah. O'mutlak hâkimdir... Osman bin Huveyris. kâh tesirli şiirler söyliyerek putperestli ği küçümseyip hakiki dini arıyarak. Senden ba şka bir mâbud tanımam. putların karışmasına. Mekke halkının her yıl kurban kesti ği ve dilekler dilediği bir puta. D. o yıl da nasıl merasim yap ıldığını bir kenara çekilip seyrederler.. Sağ olduğum müddetçe Cenab. Cenab-ı Hakk' dan bir şey gizleyemezsin. Yerde otlar ı bitiren. Netice Yukarıda söylediğimiz gibi uzun yıllar boyunca sürüp giden bedevilik. Gene yukarda. fakat bunlardan hiç birini kabul etmemi şti. Bununla beraber. Ona sorsunlar ki sabahleyin doğup. Ya Allah sen benim mâlikimsin.. O. fakat bu peygamberli ğin kedisine nasip olaca ğını umuyordu. e. 16 . bazı bölgelerde ise hüsni kabul görmese bile Araplar tarafından nasıl tanındığını ifadeye çalıştık. kuvvetli bir ş air olan Ume yy e bin E bi Salt ise şiirleriyle Hanifli ğin prensiplerini çok güzel ifade etmi ştir. mahsfılleri yetiştiren ve yeniden tohum husille getiren kimdir? Ya Rabb senin adını takdis ettiğim gibi günahlarım ın affını da temenni ederim. Zeyd bin Amr. Hanifler'in putperestlikten ne kadar uzak oldu ğunu bize göstermektedir.. 525.Nevfel. a. Ayr ıca. İbrahim'in ş eriatım aramak üzere ayrı ayrı yörelere seyahat etmek karar ını verirler 20 . Ubeydullah bin C a h ş bir gün. Putlara gösterilen bu sayg ı. Kendisi Müs a ve İ sa dinlerini incelemi ş . Ya Rabb beni rahmetine nâil et. Şimdi ise Hanifler Arabistan' ı dolaş arak kâh veciz nutuklar (Kus bin Saide'nin nutku gibi).ı Hakka hamd-ü send etmekten ve O'nu yüceltmekten geri durmam. Böylece Araplar tek tanr ılı bir dini telkin ede20 Mahmut Esat.. S. ümidim sendedir. Hanif adı verilen ve as ıl Tanrıyı arayan bu insanlar çok say ıda olup bütün Arabistan'da tek tanr ılı bir dini havanın te ş ekkülüne sebep olmuşlardır. Araplar' ın putlara karşı olan ba ğlarımn daha da gev ş emesine vesile oluyorlardı . Mahmud Esad Efendinin. onun şiirleri âdeta mü'min bir Müslüman ın a ğzından çıkmış gibidir: ". beni ve evlâtlar ım ı mesut k ıl". sonunda da bir tek Tanr ı anlamının doğmasına vesile olmuştu. dünyay ı aydı nlatan güneş kimindir. g... onlarda art ık tahammül edilmez bir nefret uyandırır ve aralar ında Hanif dinini. ne O'na yakın sayılabilecek bir mâbud vardır. Musa ve İsa dinlerinin Yarımadanm bazı bölgelerinde nasıl yerle ştiğini. Bu yüzden Hazreti Muhammed Resül oldu ğunu ilân edince memnun olmad ı ve İslâmiyet'i kabul etmedi. bir âhır zaman Peygamberinin gelece ğini söylemişti. II.

Islam dinini reddetmek" anlam ına gelmektedir. Tarihte sahte peygamberler ad ıyla anılan kimselerin ortaya çıkma senepleri aras ında "Ridde" olaylarım da saymak gerekir. Muhammed'in hayat ında Arap yarımadasında İslâm diııiııin yayılışı: Ridde'nin sebeplerini gösterebilmek için önce islâmiyet'in Arap yarımadasında hangi kabileler tarafından kabul edilmiş olduğnu belirtmek gerekmektedir: Hudeybiye bar ış andlaşmasmdan sonra bütün Ya=adada ya şıyan Araplar.iği mali mükellefiyetlerden kurtulmak isteyenlerde eski putlara dönme temayülü artm ış . yıllarında dini ve hukuki bakımdan henüz pek yeni bir te ş ekkül olan Islam devletini büyük sars ıntılara mâruz bırakan Ridde olayı en eski Islam kaynaklarında oldukça geni ş bir yer iş gal etmektedir.Ridde'si bunların en önemli örneklerini te şkil eder. fikirlerini kabule haz ır dini bir atmosfer içinde buluvermişlerdi. B. İşte bu suretle bir taraftan Yemen ve Yemame'de. yıllarda cereyan eden isyan ve irtidatlar ı canlandırabilmek için husus' kitaplar vücuda getirme ğe mecbur kalm ışlardır. Hz. Islâmiyet'in yükled. islâmiyet'in bu devri için o kadar önemli olmu ştur ki. Riddenin tarifi: Hicret'in 10. Esasen bu s ırada putlara olan ba ğlıhğın zayıflamış olmasından ve Yarımadamn tek tanrılı yüksek bir dini kabule hazır bir durumda da bulunmasından dolayı Hz. gene bu bölgelerin ço ğunda yaş ayan Araplar tarafından reddedilmiş . Islam tarihinde çe şitli sebeplerle meydana gelmi ş olan Ridde "Islâm'dan dönmek. ve 11. Muhammed'in dini ve idari nüfuzunun gün geçtikçe artt ığını gördüler. Muhammed'in tan ıttığı tek ve her ş eye kâdir olan yüce Tanr ıya ibadeti terketmemekle beraber islam dininin gerektirdi ği zekâttan muaf tutulmak istemi şlerdi. Arap yarımadasının çe şitli bölgelerine yayılmış bulunan y Islam dini. Muhammed'in hastalanması ve ölümü üzerine. Vakıdrnin biricik nüshas ı Bankipore'da bulunan Kitab al-Ridde'si ile Vesime'nin İbni Hacer tarafından İsabe'ye alınan Kitab al . bazı kabileler ise Hz. bazı tarihçiler sadece 10 . Muhammed'in tek- 17 . 2. RİDDE A. Ridde.cek bir peygamberi kolayca kabale haz ır hale gelmiş bulunuyorlardı. Hz. Hz.11. di ğer taraftan Esed ve Temim kabileleri aras ında peygamnerlik iddias ında bulunan bazı insanlar kendilerini.

Hâlid beraberinde Benu al-Haris bin Kaablar ın ileri gelenlerinden bir toplulukla Medine'ye döndü. Bk. S. puta tapan Benu al .. Hicretin 10. Türkçe. emrettiğin gibi onları üç gün İslâmiyet'e çağı rdım. Yemen'den. Hamdü senadan sonra ben Benu al . Yemame'den.. Muhammed dört yüz kişi ile birlikte Hâlid bin Velid'i Necran'da ya şıyan Benu al-Hâris bin Kciablara gönderip onlar ı islam'a davet etmesini. Muhammed bunlarla görü ştü ve içlerinden Yezid Bin Husayn' ı reis tâyin etti. y ılının Rebi' al . Ter. Belka'dan. y ılında Medine.liflerini ulaştıran elçilerin müsait kar şılanmaları ve bu arada islamiyet'in bu kabileler tarafından kabul edilip onun icap ve mükellefiyetlerinin derhal yerine getirilmesi kolayca mümkün oldu. emniyete ve selâmete kavu ş ursunuz. Hicret'in 10. Etrafa süvariler göndererek Müslüman olunuz. Peygamber'e ş öyle bir mektup yazd ı : "Ey Tanrı Elçisi. S. Mektup Taberi'de aynen mevcuttur. ter.Harisleri Müslümanlığa girme ğe ikna etti ve yeni dinin prensiplerini onlara ö ğretebilmek için de Necran'da iki ay kalma ğa mecbur oldu. dini ve siyasi bağlılıklarını bildirme ğe memur temsilcilerini en kısa bir zamanda Medine'ye gönderdiler. Hadramavt'tan birçok Müslüman olmu ş kabileler.Evvel ay ında Hz. I. Peygamber de Halid'e. diye ilön ettirdim. sana esenlikler dilerim ve sana hak mâbud olan Tanrıy ı överim. Hz. Oman'dan. Ridde'nin islâmiyet için en tehlikeli örneklerini vermeden önce. 18 . artık Medine'ye dönmesini ve Benu al-Haris bin Kaab'lardan bir heyeti misafir olarak beraberinde getirmesini emreder mahiyette bir cevap gönderdi ". 119. 10. Necid'den. Muhammed'in Veda Hacc ına hazırlandığı tarihlerde art ık Arap Yar ımadasmin her bölgesinde Medine hükümetine dinen ve siyaseten ba ğlı birçok kabileler bulundu ğu gibi. II. İbni ishak'm verdi ği bu bilgiyi itimada ş ayan bulmamaktad ır. Bk. Necran'a dönecekleri 21 Heinz-MI. 820. Halid. Caetani. Onlar benimle savaşmadan Müslüman oldular. Bu mektubu alan Hz. S. Mect"silik. yılda Arap yar ımadasındaki islâmla ş ma hareketine k ısa bir göz atmak gerekmektedir. C.. 12. 2. VII. Türkçe. kabul etmezlerse silah kullanmas ını emretti. Bahreyn'de''. 22 Mektubun metnini İ bni Hisaşm'da gören Caetani. böylece Hz. Sabiilik gibi kitabi muamelesi görmüş din saliklerinin cizye vererek Müslüman himayesini elde etmi ş toplulukları da vardı 21 . C.Wiris bin Kâab'ları n illerine geldikten sonra. Ben onlara Tanr ı'nın emirlerini öğreterek ve yasak etti ği işlerden onları meneyliyerek aralarında yaşıyorum " dedi. Arabistan' ın dört buca ğından gelen ve çe şitli kabilelerin ihtida haberlerini getiren heyetlerle dolup ta ştı . Bu arada da Hz. eski kitabi dinlere ba ğlı veya.

nazil olmuş ayetlerin yazılı nushalarım da beraber götürdüklerini ispat eder. C. Caetani. S.. ancak ezberlerinde oldu ğu kadarını söylemek suretiyle yapmad ıklarını. 824. 100i. Tanrı Elçisi Muhammed'in Yemen'e gönderdi ği Amr bin al-Hazm için yazd ığı mektuptur.vakitte adet olan hediyeleri da ğıttı . Zira böylece peygamberin mümessillerinin Yar ımadada islamiyeti ö ğretmek ve yaymak üzere gittikleri zaman bunu. Muhammed tarafından yazılmış bir talimat mektubunun. Temiz olmıyan kimseler Kur'anı ellerine almasınlar. Ahaliye leh ve aleyhlerinde olan emir ve hükümleri anlatsın ' 23. Caetani'nin a şikar olan bir yığın tarihi vesika krşısında" Yemen'in Müslüman olmad ığını . II. Bunun önemini Caetani ve Frants Buhl (is. insanlara hayra müjdelemesini. Hz. kötülüklerden menetmesini emreder. 26) de kabul etmekte fakat haberin do ğruluğu hususunda her ikisi de şüphelerini açıklamaktadırlar. İbni İshak'a dayanan bir rivayet. Ans. Muhammed onlara Ensar' ın Benu Neceâr kolundan Amr bin al-Hazm' ı ö ğretmen ve maliye memuru olarak gönderdi. ana kaynak olan Belazari. bize Amr binHazm al . ter. Mektup bundan sonra daha bir hayli uzar. VIII. bu hadiselere zerre kadar önem vermedi ğini iddia etmesid ir. Bu nokta üzerinde ısrarla durmam ızın sebebi.. Hz. Türkçe. Taberi.Ansari'ye Hz. ey müminler and ve anlaşmalarının yerine getiriniz bu. Şu halde Caetani'nin bu yoldaki iddialar ı doğru olamaz (VII. Tanrı Elçisi ona bütün işlerinde Tanrı'dan sakınarak hareket etmesini emretti. Kur'an hakk ındaki kayıtlar. S. "Bis ınillâhirrahmanirrahim. Peygamberin elçilerine yazd ığı ve yukarıya aldığımız mektuplar ile onlardan gelen cevaplar. S. Buhari. Çünkü Tanrı kendisinden sak ınan ve hayr ve iyiliklerde bulunanlarla birliktedir. Temiz olm ıyanların Kur'ana el sürmelerinin yasak oldu ğunu emreden cümledir. Muhammed. Tanrı nasıl emrettiyse hak ve hukuka o şekilde riayet ile iş görmesini. C. tam bir istiklal içinde bulunudu ğunu. Kur'an'ı n ve İslam dininin kaidelerini öğretmesini.. 23 Taberi. 2. Esved'in isyan ım önlemek için bütün gücüyle çalışmıştır. Kuran tarihi bakımından çok de ğerli bir haberi ihtiva etti ğini göstermektedir. 19 . S. orada Esved'in isyan ı başlayınca da Peygamber'in. Fakat bizim için mühim olan cihet yukar ıya aldığımız. Elçiler yurtlarına döndükten sonra. Hz. Amr orada dini tavsiyelerde bulunup zekât mallar ını toplayacakt ı . İbni Sa'd tarafından teyid edilmektedir. Mektup şu yoldadır:. Tanrı Elçisi ona. 36).

Bir rivâyete göre. zorlaştırmayınız. Böylece yaln ız Müslümanların ve Yahudilerin de ğil. Bunu Belazisırrde gördü ğümüz Muaz bin Cebel'in şu mektubundan kolayca anlamaktayız: "Ya ğmur suyu ile yahut akar sularla sulanan topraklar ın mahsulünden onda biri. ba ş larında Ali bin Ebi Talib'in bulunduğu ve tahminen 300 ki şiden meydana gelmiş bir sefer heyeti haz ırlandı. Sarrad. Taberrye göre ise (Tab. S. Hemdanlar'a selâm ımdır sözünü tekrarlamas ına sebep olmuştur (Tab. 2. Olgunluk ça ğına gelenlerden. sonunda Müslümanlar üstün gelerek.. Ter.KAYS delegeleri de bu yıl Peygamberi ziyaret ettiler ve içlerinde Hristiyan dinine girmi ş olanlar bile islamiyet'i kabul ettiler. Ca'fi. Birçok kollara ayr ılan Benu al . Yahudi Haham ı. birdenbire islamlığa kazanmak pek tâbiidir ki. islamiyet'i kabul ettirdi. fenalık değil. HEMDANLAR'ın islamiyet'i kabul ettikleri haberi ise. Yahudi. Ter. EZD kabilesinden 10 ki şinin başında bulunan Sarrad bin Abdullah al-Ezdi gene aynı yılda Müslüman olmuş ve kendisi gibi islamiyet'i kabul etmiş bulunan Ezd'lerin ba şına geçerek Cereş şehrini ku ş atmıştı . Yemen'de oturmakta olan Mecüsiler'in de Medine'ye tâbi bir durumda yaş adıkları gene Belazûri'de ayn ı sayfadaki şu kayıttan anla şılmaktad ır: "Peygamber Hecer ve Yemen Mecusilerinin olgunluk ça ğına gelenlerinden adam ba şına bir dinar vergi alınmasını emretmiştir". Hz. Sa'd al-A şire. 831). Muaz bin Cebel ise yukarı bölgelerine memur edilmi şlardi.Aş'arryi islamiyet'i yaymalar ı için Yemen'e yolladı ve kendilerine talimat verirken "herşeyi kolayla ştırınız. Yemenin daha çok k ıyı bölgelerine. 830) Mezhicler derhal islamiyet'i kabul ettiler. Cere ş ve Tebale ş ehirlerine ba ş eğdirmiş ve oraları islamlığa kazandırmışlardır. 20 . Peygamber Veda Hacc ına çıkmadan önce Muaz bin Cebel ile Ebu Musa'al . II. Muhammed'in secdeye kapan ıp Allah'a şükretmesine ve Hemdanlar'a selam ımdır. mümkün olamam ıştır. 2. II. 10. Fakat Yemen gibi verimli ve geni ş bir bölgede yaşıyan pek çe şitli boy ve soydaki insanların hepsini. suni şekilde sular akıtmak suretiyle sulanan yerlerden bunun yar ısı alınır. iyilikler yapmaz. kimine amanname verip kiminin baz ı sulak arazideki haklar ını tanıyarak ümit etti ği müsbet sonucu elde etmiştir. Kuş atma uzun sürmü ş .. yılın Ramazan ayında büyük Mezhic kabilesinin Yemen'de oturan Ans. Zebid ve diğer kollarını islamiyet'e davet için. yahudilikten döndürülemez".Hz. S. Aş'ari. Kâab alAhbar da bu yıl ihtida etmiştir. Ali sava ş arak. Muhammed'in Yemen'i islamh ğa kazanmak hususundaki gayretleri bitmemi ştir.Hâris bin Kâ'blar'a mektuplar ve elçiler yoll ıyarak. ABD al . Murad. nüfus ba şına bir dinar veya bunun kar şılığı dokuma bez alınır. hasmâtne de ğil dostâne duygular taşıyınız" dedi.

II. Leyden basısı.Aralarında bulunan Amr bin Cârud kendi kavmi dinden döndü ğü zaman bile Müslüman kaldı 24. Bundan ba şka önemli bir kabile olan Kindele r'den de E ş'as bin Kays seksen kişilik bir temsilci toplulu ğu ile Medine'ye gelmişti Kinde Araplarının saçları pek dikkatli taranmış . bunlarla Hemdanlar aras ında büyük bir geçimsizlik vardı . Gene 10. islamiyet'e girece ği yolunda bir cevap yolladı . Muhammed'e ba ğlılığını bildirme ğe geldi. S. Peygamber'den kendisine bir menfaat temin edemeyince Peygamberlik iddiasına koyulmayı en uygun bir yol zannetmi şti. 401. 25 İbni Sa'd. ona itaat etmeleri lüzûmundan bahcetmiş ve döndükleri zaman Zu'l-Hulâsa putunu yıkması için Cerir bin Abdullah'a emir vermiştir. Arabistan'ın adeta zahire anbari durumunda olan ve Hicaz' ın doğusuna düşen Yemâme bölgesinde büyük REB İA kabilesinin bir kolu olan Hanife kabilesine gelince. kendisinin ş air ve hatip oldu ğunu. Z e b i d l e r'in.. 24 Taberi.. Halbuki gene Hanife kabilesinin mühim bir kısmına hükmeden Sümame bin Usal.7 . I. O da bu emri derhal yerine getirmi ştir. Mezhicler ve Zebidler üzerine kendi temsilcisi tâyin etti. Haz. maiyetindeki 150 ki şi ile birlikte Hz. Muhammed bu pek süslü giyimi be ğenmedi. yılda B ecilele r'den Cerir bin Abdullah Becili. ş ayet kendisine bir pay verilecek olursa. gönderece ği valinin bir Habe şli bile olsa. Peygamber onlara söyledi ği nutukta. müttefiklerinden olan Kindeler'in emrinden ayrılıp Medine'ye geldi. 1739). 21 . S. mükâfat olarak.. Hz. Bundan sonra. Hepsi kelime-i ş ahadet getirdiler. Muhammed de onu. Salit bin Amr al-Amiri eliyle bir mektup yollad ığı zaman o Peygamber'e.. İşte islâmiyet bu geçimsizlikten bir hayli istifade etti. Elçiler islamiyet'i kabul ettikten sonra Peygamberin emriyle süslü elbiselerini ç:karmaya mecbur oldular (Tab. Sadefle r'in elçileri de ayn ı şekilde Medine'yi ziyaret edip aldıkları hediye gümüşlerle memleketlerine döndüler. gözleri de sürmelen. islâmiyet'i kabul etti. 936 . Muradlar. -yılda ba şkanları olan Hevze bin Ali'nin Iran yoluyla gelen Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemeldir. Türkçe tere. Peygamber ona.Muradi. 2. Ferve bin Müseyk al . Tabakat. Meşlahları renkli ve altın pullarla işlenmişti. V. S.mişti. C. bunlar ın 7. maceralı bir şekilde de olsa önceden islamiyet'e girmi ş ve bu uğurda Yemame'de sonradan islam' ı terkedenlerle bir hayli u ğraşmıştır 25. Hanife kabilesinden 10 ki şilik bir heyet Medine'ye geldi içlerinde bulunan Müseylime de aynı ş ekilde ortaklık peşinde koş muş . Muradla r'a gelince.

Orada Abd al." Mecusilerle Yahudiler islamiyet'e yana şmadan cizyeyi ödeme ği kabul ettiler (Belâzari. yıldan önce islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan E s e d 1 e r'e Peygamber mektup yazarak Esedler'in. Bunlar aras ında da Islamiyet'in kabul edildi ği yazılmış olan bir beyitten anla şılmaktadır. Peygamber'in Bahreyn halkına ş öyle bir mektup yazd ığı görülür: "Tanrıyı ululadıktan sonra. çocuklarınızı Medisi yapmaz iseniz.amalarmı arazilerine girmemelerini ihtar etti. Peygamber buran ın büyüklerine islâmiyet'i veya cizye verme ği kabul etmelerini bildiren bir mektup yazd ı Ora halkından ata tapanlar ın bir kısm ı ve başkanları Müslüman oldular. Ancak İslâmiyet'i kabul etmez iseniz sizden cizye al ınacaktır. küçük baz ı kabilelerin islâmiyet'e nas ıl girmiş olduklarını. Sekizinci Hicret yıhnda Müslüman olan Oman halkı.Kayslarla Bekr bin Vâil ve Temim Araplarından birçokları yaş ardı . mümkün oldu ğu kadar seçme ğe çalıştık. İbni Abbas' ın rivayetine bak ılırsa.Hz. Hz. y ılda Islâmlaşmış büyük. Yahudi ve Hristiyan olan ahalisi ise al-Ala bin al-Hadrami ile barış yaptı. Öyleki. Muhammed onlara Amr bin al-As' ı yolladı. yılda Fars ülkesinin bir parças ı gibi telâkki edenler vardı. Buraya kadar 10. Peygamber T ay yla r' ın da sefaret heyetlerini kabul etmi ş ve onların kollarından olan bütün kabilelere mektuplar yazm ıştır. Hz. bir yığın karışık haberler aras ından. Tayylar Islâmiyet'i büyük bir ço ğunlukla kabul etmi şlerdi. siz namaz kılar zekat verir Tanrı ve Elçisine kalbden inan ı. Hz. I. yıldan önce nas ıl olup da islâmiyet'e dahil olduklarına iş aret eden kısa misâller vererek. yâni Ezdler' den olan halk. Muhammed öldü ğü zaman islâmiyet. Mecusi. yar ımada'da yeni semavi dini tammamış veya bundan haberdar olmamış bir kö şenin kalmadığını ispat etmek mecburiyetindeyiz. ekinlerinizden yirmide birini verir. Hz. Peygamber mektuplar yazm ıştır. âdeta henüz Hicaz bölgesinin s ımrlarım aş amamıştı iddiasında bulunan müste şriklere bu iddialarında haklı olmadıkları cevabını verebilelim. Bahreyn'i 8. Hz.y ıkılıcaktır. ter. 130). Peygamber zamanında orada Farslar'ın valisi Münzir bin Sâva idi. siz andlasmada anılan sartlarla emniyet içindesiniz. Gene İbni Sa' d'dan aldığımız bilgiye göre H a d r am a v t büyüklerine Hz.r. Tayylar' ın sularına saldırm. hurmalığınızın mahsülünden onda birini. 10. 22 . Şimdi Yanmada'ınn Bahreyn gibi bazı bölgelerinin 10. Islam ın inceliklerini ö ğrenmek isteyince. S. Ancak ate şgedeler Tanrı ve Elçisinin emriyle .

Nu'aym bin Zeyd. Yukarıda da söyledi ğimiz gibi. Hristiyanlar ve Yahudiler fırsattan istifade ederek islamiyet'i yeni kabul etmi ş olan kabile mensuplarını dinden dönme ğe 26 İbni Sa'd'a dayanarak Caetani. Hz. Amr bin al . al Zibrikan Bin Bedr. Mezopotamya'dan Bahreyn'e do ğru uzanan topraklara yay ılmış bulunan büyük T emim kabilesi Hicretin 9. kuzeyden. 1710 . y ılda bir elçilik heyetinin geldi ği Vakıdi tarafından zikredilmi ştir 26 Gelen heyetin geri döndüğü zaman Islamlığı yaymayı baş arıp baş aramadığı hakkında kesin bir vesikaya malik de ğiliz. el . Bu haber çarçabuk Arabistan' ın dört bucağına yayıldı .. Arap Yarımadasının kuzey bölgesinde oturan ve Hristiyan Bizans ile en yakın teması bulunan G a s s a 11111 a r'dan da 10. Sonunda Müslümanların üstünlü ğünü kabul eden Temimler islamiyet'i kabul ederek memleketlerine döndüler 27 . I.Akra' bin Hâbis. S. Muhammed Muharrem ve Safer aylar ını Medine'de sâkin bir şekilde geçirdi. Muhammed'e ba ğlı kabileler. Kuzey . Önce meziyet ve fazilet yolunda bir yar ışma yapıldı . Böy lece Necran' ın Hristiyan halkı da dinen olmasa bile. Arabistan' ın hemen her buca ğında dinen ve siyaseten Hz. topluluklar veya bazı kabilelerin ileri gelen ş ahsiyetleri vard ı . Taber ı Leyden bas ısı. yılın Muharrem ayında Ş am üzerine yürümek maksad ıyla seferberlik ilan etti ve ordunun ba şkomutanlığına azatlı kölesinin o ğlu olan Usame bin Zeyd'i tâyin etti. C.. S. 46. Peygamber ile birlikte haz ır bulunan el . 23 . hukuken Medine hakimiyetini tanımak mecburiyetinde kalm ıştır. De Goeje bask ısı.1. Mekke fethinde Hz. 27 Taberi. ölümüne sebep olan hastalığa yakalandı .Akra' bin Habis ile Fezâre kabilesinden Uyeyne bin H ısn da bu gelen heyetin içine girmi şlerdi. 11. S. arap. Riddenin sebebleri Veda Haccmdan yorgun ve zay ıf düşmüş bir halde dönen Hz. C. 1740). Kays bin isim ve başkalarından müte ş ekkil bir heyeti Hz.Necran' ın Hristiyan halkından da bir heyet gelip Hz. Muhammed ile cizye vererek dinlerinde serbest kalmak ş artı ile bir andla şma yaptılar. yılında Utârit bin Hacib.Ahtem. I. Muhammed'in bunlara yazd ığı mektubun metni çok enteresandır. Tam bu sırada Peygamber. Temim kabilesinin hatiplerinden Utârid bin Hacib'e Sâbit bin Kays ile Peygamberin me şhur ş airi Hassan bin Sabit cevap verdi. VII. Peygamber'e yollad ı.. (fazla bilgi edinmek için bk. .do ğu bölgesine gelince.

Hanifeler. Beni Câriyeler.teşvik ettiler. Medine artık zengin ganimet mallar ının. Süleymler'den baz ıları. 24 . Benu Bekr bin Vailler. Yahudi kabileleri ile mesktin ve çeşitli dini inançlara ba ğlı toplulukların yaş adığı bir bölgede bu haber daha büyük bir tepki unsuru haline geldi. Zekvanlar. Kelbler. Bunlar topraklar ını Medine hükümetinin nüfuzundan s ıyırarak zekât ve sair adlarla toplanan vergileri. Temimler. 3) Halk ın zekât ve cizyeden muaf tutulmak istenmeleri. Böylece dinden dönen kabilelerin baz ılarının başında peygamberlik iddias ında bulunan bir tak ım âsi şefler görüyoruz ki. Bu hareket Medine hükümeti tarafından isyan sayıldı . 2) Siyasi arzular ını tatmin etmek istiyenlerin çe şitli vasıtalara baş vurmaları. Arap. ince planlar düşündüler. 4) Kabile asabiyetinden dolay ı Kurey ş hakimiyeti altına girmek istenmemesi. memurlar mü şküllerini hal etmek için gene oraya ko şuyorlardı . Imru'ul-Kayslar. zekât ve cizyenin ve binnetice siyasi ve askeri nüfuzun topland ığı bir ba şkent haline gelmişti. kendi ş ahsi menfaatlerine veya gene kabilelerinin korunmas ını temin tahsis etmek maksadiyle göndermediler. E şca'ların bir kısmı. Tanrı Elçisiııin hastalanmas ı haberi bir takım kabile ş eflerinin siyasi gayelerini aç ığa vurmalarma fırsat verdi. muvaffak olmak için Hz. D. Oman Ezdler'inden Debalar. Beni Âmirlerin hepsi vsr. Havazinler'in bir k ısmı. Peygamber Muhammed'in himayesine sığındıkları için komşu kabilelerin baskın korkusundan uzak olarak ya şıyorlardı . halkı isyana te şvik etmeleri. elçiler.Nemr bin Kas ıtlar. 5) Yeni dinin ibadet usullerinin ve mükellefiyetlerinin Yar ımada'da henüz tam manas ıyla kavranamam ış bulunması . bunlar Islam tarihinin ilk devirlerinde ortaya ç ıkan ve bazıları sonradan iyi bir Müslüman olarak tan ınan yalancı peygamberlerdir. Kudaalar'dan baz ıları. Gatafanlar. Beni Hıfaflar. . Esasen Arap yar ımadasmın büyük bir kısmının iktisadi ve siyasi bak ımdan Medine hükhmetine ba ğlanmış bulunmas ı bazı kabile ileri gelenlerinin haset ve k ıskançlığını uyandırmıştı. Muhammed gibi görünmenin en iyi çare olaca ğı kanaatine ula ştılar. Arabistan' ı bir yangın gibi saran Ridde'nin ba şlıca sebeblerini ş öylece sıralıyabiliriz: 1) Peygamber'in hastalanmas ı ve ölümü. Yemen gibi Ebna. dinden döndüler. Bazıları isyan etmeden önce. Riddenin Yayılması ve Önlenmesi Böylece Hazreti Muhammed'in son günlerinde ba şlamış olan Ridde Ebu bekr zamanında gittikçe yayg ın bir hal aldı ve Esedler. Yarımadamn en akla gelmez kö ş eleri. Yarımadanın dört buca ğına oradan emirler veriliyor. Bahreyn ahalisi.

Ebu Bekr hâlife olmadan önce. Hüzeyller.ditler derhal İslâm ordusuna iltihak ettiler. Böylece Hâlid'in kuvvetleri yol aldıkça.Sadık kalanlara gelince. Medine'de Müslümanlar ın sayısının az olduğunu düşünerek bir gece bask ımna hazırlandılar. Cüşemler. Gene sadık kalanlar aras ında Bahreyn'de Abdülkayslardan bazıları. İrtidad edenler Kurey şlilerle Ensar arsındaki nefretten istifade edeceklerini sanıyor. Tihame yakımndaki Havâzinler. Kuzeyde bulunan Kelb ve Kuzaalar da dinden dönmü şlerdi. müşterek dü şman karşısında bu nefretin ortadan kalkaca ğını hiç hesaba katmıyorlardı Ebû Bekr isyan ve irtidad haberlerini ald ıkça. Cüheyneler. Ayrıca Tayylar. Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Müslümanlar ın Mescid'de hazır bulunmalarını emretmişti. Yemen'de Kindeler. Zu'l Kassa savaşının Müslümanların baş arısı ile sonuçlandığını gören mütered. Fakat Abs ile Zübyan kabileleri acele olarak Medine üzerine yürüyünce. Cendel. bazı Yemenliler. Bu işi bitirip Medineye dönen Ebu Bekr art ık elçilerle oyalama politikas ını bir yana bırakıp onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı . Bunlardan birisinde yalanc ı peygamber Tuleyha üzerine giden birlikti ki. Has'amlar. komutanlığına Hâlid bin Velid tâyin edilmişti. onlar da şunlardır: " İki Mescid (yâni Mekke ile Medine) aras ındaki kabilelerle Eslemler. Ebu Bekr Hâlifelik makam ına geçer geçmez yukarıda bahis konusu etti ğimiz irtidad ve isyanlara bakmadan Usâme'yi Hz. Ayrıca te şkil ettiği onbir birliğin komutanlrına da birbirinin aynı olan 25 . Bekr art ık Usâme'yi bekleyemedi.". Bunun üzerine Ebu Bekr dinden dönüp Tuleyha bin Huveylid'in etrafında toplanan Tayy. yâni Butah bölgesine hareket etmesi emrini de verdi. Maksad ı Usâme ordusunun dönmesini beklemekti. Sa'd bin Bekrler de sadık kaldılar. Muhammed'in emridir diye Suriye'ye yollad ı . Ebâ. fakat onun hstalığı bu seferin bir zaman için geri b ırakılmasını gerektirmişti. Müzeyneler. yuvarlandıkça büyüyen bir ça ğa benzedi. Gıfarlar. Tuleyha'mn işini bitirdikten sonra Temimler'den olan Mâlik bin Nüveyre'ınn üzerine. Kâab ve Sakifler. Esed ve Gatafan ve Kinanelerin bir kısmı üzerine yürüdü ve ileride Tuleyha bölümünde etrafl ıca görece ğimiz üzere Zul'Kassa ve el'Abrak sava şlarında bunları yendi. İşte. Hadramavthlar. Becileler. Peygamber'in emriyle Suriye seferine haz ırlanmış . bunu fırsat bilen mürtedler. vâlilere haberciler yollamak suretiyle bir müddet oyalama siyaseti takip etti. Ebu Bekr. Vsâme. Zebid kabilelerini de saymak gerekir.

Müseylime üzerine. Ay şe'ye verilmi şti. Suriye yaylas ında bir yer olan Hamkateyn üzerine. Vedia ve Haris toplulu ğu üzerine. Kudaalar. Gamr denilen yerde toplanmış olan as sileri de da ğıttıktan sonra Ümmü Zeml'in isyân ve irtidadını ortadan kald ırdı . 11) AM bin al Hadrami. Hz. 9) Tureyfe (Yahut Ma'n) bin Hâciz. Tuleyha bin Huveylid ve Butah'daki Malik bin Nüveyre üzerine. Bu birlikler Böylece düzenlenmi şti: 1) Hâlid bin Velid. anasının devesine binerek irtidad etmi ş ve isyancıların başına geçerek Halid'in ordusunu bir hayli yıpratmıştı . 26 . oras ı fethedilince birlikte Kudaalar üzerine gideceklerdi. Süelymler ve Havâzinlerin Süelymler ile birlşmiş olanları üzerine. Yemame'ye. Bahreyn'e gidecekti ". 8) Şurahbil bin Hasene de İkrime bin Ebi Cehl'in arks ından ona yardımcı olarak Yemame'ye yüriyecek. III. Peygamber ölüp kabileler isyan edince Ümmü Ktrfe'nın kızı Ümmü Zeml Selma binti IVIC ılik. sonradan Huzeyfe ile birle şmek üzere - Mehre'ye. 7) Arfaca bin Hersume. 4) O sırada Yemen'den gelmi ş bulunan Hâlid bin Said bin al As' ı. 29 Tabri. - 5) Amr bin al As. - Hâlid . 2) İkrime bin Ebi Cehl. 10) Siiveyd bin Mukarrin. Peygamber zamanında esir edilmi ş ve ganimet olarak Hz. Vsd al .Ansi'nin Kays bin Makşuh ile birleş en adamlarını yenebilmesi için Yemen' deki Ebnaya yardımcı olarak gidecek sonra da şimdi kısmen mürtedlerin tarafını tutmaya başlıyan Hadramavt' ı istila edecekti. sava ş belki de daha çok 28 İbn al . de Goeje bask ısı. Ümmii Zeml Selma binti Mâlik. Hz. yalancı peygamber Esved al . babas ı da Mâlik bin Huzeyfe bin Bedr'dir. S. Bıı Ümmü Zeml meşhur Ümmü K ırfe binti Rebi'a nın kızıdır. 1881. I. 65. Hâlid bu haris kadını n devesinin bulunduğu yere bütün gücüyle hücum edip hatta Selma'n ın devesini vurana 100 deve ba ğışlayaca ğını vâdetmeseydi..ve kendisinin emir ve tavsiyelerini ihtiva eden bir mektup verdi ".. Ay şe onu azad etmi şti. Hz.Esir. 6) Huzeyfe bin M ıhsan. Yemen'de Tilı ânıe'ye. S. Deba ahâlisi üzerine.Gabe. 3) Muldıcir bin Ebi Umeyye. Selma'nın etrafına toplananlar sadece kendi Huab kabilesinin erkekleri de ğildi. Şuradan buradan kaç ıp gelmiş olan maceraperestler de onun taraf ını tutmu şlardı .

Ribâb. C. Yolda Yemâme civarmdan geçerken Müslümanlara kat ılanlar oldu. Bu sırada Hanzala kolundan Yerbu'larm başkanı bulunan Mâlik bin Nüveyre ile ayn ı koldan olan Mülikler'in başkanı Veki'bin Mâlik dinden dönmü şlerdi.Kays'lar ise Hutam'a uymay ıp bilâkis Münzir bin Staıa'ya ve di ğer Müslümanlara yard ıma koşuyorlardı . kendisi onun aksini yapacakt ı. Amr bin Temim ve Ribâb kabileleri İslâma sadık kalmışlardı. I.Alâ bin al-Hadrami tarafından kuş atılınca vergi malları ile birlikte onu karşıladı ve tereddüdünün sebeplerini açıkladı. türk.Hadrand'yi Mürtedlerle sava şmak üzere Bahreyn'e yolladı .ı uzayabilecekti. 177 v. Ebu Bekr bu sırada al . S.. Meş hur Sumâme bin Usâl bunların başında gelmektedir. Peygamber zaman ındaki andini yerine getirdi. Dehna çölünün ortas ında bir gece yarısı develerin ürkerek kaçması askerin cesaretini fazlas ıyla kırdıysa da. fakat Halid askeri deltas ı sayesinde. Abd al . Al-Alâ. Zehebi.. 4) Ribablar. sonunda pişman oldu. daha önce geçirdi ği tereddütten pi şmanık duyarak al-'Alâ ile birlikte Bahreyn'lilere kar şı savaşmak üzere yola çıkmıştı ". S. C. oldukça önemli bir zayıat vermiş olmakla beraber. 3)) Hanzala. Taberi. bu sefer de me şhur Ebu Hüreyre de bulunuyordu.. Mezopotamya'dan Yemâme'ye kadar yay ılmış olan büyük Temim kabilesi dört esash kola ayr ılır: 1) S'ad bin Zeyd Menatlar. öt. 27 . Zekât develerini Ebu Bekr'e teslim etti. I. Bahreyan'deki Ridde'nin önlenmesine gelince: Seyf yoluyla elde etti ğimiz haberlere bakılırsa 30 Bahreyn'de İslâmiyet'i kabul etmi ş bulunan bazı kabileler dinden dönmü şlerdi. 134. 184 v. Mürtedler 30 Belâziiıi. III. Tarih al C. Ama Hutam bu yardımı kesmemek için elinden geleni yaptı ve Müslümanları kuş attı.Alâ bin al . S. Fakat Kays bin As ım tereddüt geçirdi ğinden. Avf ve Ebnâ'mn vâlisi olan Zibrikan bin Bedr zekatı toplay ıp Ebu Bekr'e teslim ederse. türkçesi. 359. 31 Taberi. Al . Orada ya şıyan Zra ve Sebabice'leri do ğru yoldan ş aşırttı . C. ter. 2 ) Amr bin Temim. Selma ve taraftarlar ını mağlup etti ve Selmayı'da harp meydanında katlettirdi. öt. III. Birinci koldan olup Muka'is ve Butün adlar ını taşıyan kabilelerin vâlisi olan. çölde gördükleri bir su onları yeniden hayata ba ğladı . Bunların başında Kays bin Sa'lebe koluna mensub olan Hutam dinden döndükten sonra kendisine tabi bulunan Bekr bin Vâillerle birlikte harekete geçip Katif ve Hecer'e gitti. Hecer'e yakın bir yere kadar ilerledi... S.Kays bin As ım bir müddet tereddüt içinde beklemi şti. Kays bin 'Asım da bu yolculuk s ırasında topladığı zekât deve ve atlarım getirip al-'Alâ'ya teslim etmiş. Çünkü bu ikisinin araları açıktı . Zibrikan bin Bedr Hz. Biri diğerinin yapt ığım yapmak istemi yordu.

Önemli bir mevkii olan al-Gararesir edildiyse de sonunda affa nail oldu Ganimet malları İ slâmiyetin emretti ği üzere askerlere da ğıtıldı . Kays bin Asım tarafından öldürüldü. Naciye o ğulları ile Abd al . Ayr ıca Halife kendi emirlerini Yemâme'de tutmıyan İkrime'ye. L C. Ebu Bekr ona Ş eybanlar üzerine yürümesini emreden bir cevap yollad ı. Bahreyn' de Müslüman olanların artık bir tecavüze maruz kalm ıyacaklarından emin olunca. 28 . Arkas ında bulunan kabileklerin hepsi Şehrit'in izinden gittiler.Kays 'lardan kuvvetli bir yardım ekibi gelmeseydi. Dinden dönmüş olanlar sa ğa sola kaçışmak te şebbüsünde bulundukça. sonunda yaralı Hutam. Sonunda iki taraf Debâ'da karşılaştılar. Müslümanlar bir hayli esir ve ganimet elde ettiler. Oman ve Mehre'de Ridde'nin önlenmesine gelince : Hicretin 12. az kals ın. yahut memleketlerine dönmekten alakonuluyorlardı . İkrime.'A/Cı'mn komutası altında günlerce çarp ıştılar. Bunlar Halife'den yard ım istediler. yıhnda Oman'da Ezd'lerin ba şında bulunan Lakit bin Mâlik al-Ezdi isyan etti. Lakit taraftarlarını çoğaltırken. Orada biri Şehrit'in diğeri Muharip o ğullarından Musabbih'in idaresinde toplanmış bulunan iki kuvvetle kar şılaştı . önce Şehrit'i Müslüman olmaya dâvet etti. MüslüManlar da kuvvetlerini artt ırmışlardı . Lakit bin Mâlik savaşta üstün gelecekti. İkrime bin kendi askerlerinin ba şında olduğu halde Mehre'ye gitti. oray ı zaptetti ve durumu Ebu Bekr'e bir mektupla bildirdi. O. Şehrit ile Musabbih'in araları açık olduğu için İkrime'nin i şi kolaylaştı . Müslüman valiler al-'Alâ'dan ald ıkları emir üzerine bunlar ı yakalıyorlardı. 1979. Diğer bir kısmı ise Dârin'e geliyorlard ı Al-Alâ. Taberi bu savaş da mürtedlerin 10 000 ki şi kaybettiklerini yazmakt adır 32 . Müminler al . Debâ'dakinden daha şiddetli olan bir savaş sonunda mürtedler yenildiler. Kaçanlar. ilk ça ğrışta İslâmı kabul etti. Ebu Cehl 32 Taberi. askerleri ile Dârin üzerine yürüdü.Hutam'ın. Oman bölgesindeki mürtedlerin i şini bitirdikten sonra. Müslümanlığı kabul ediyorlar. Ebu Bekr Ezdler'den Arfece ile Himyerler'den Huzeyfe'yi yardıma memur etti. S. onunla birle şerek Musabbih kuvvetleri üzerine yürüdü. Huzeyfe ve Arfece'ye yardım ettiği ve büyük bir ba ş arı kazandığı takdirde onu affedece ğini yazdı . de Gaeje baskısı. Şeref bakımından üstünlük iddialarında bulunan ve bir rivâyete göre peygamberlik de iddia eden Lakit İslâmlar'dan Ceyfer ve Abbâd'ı dağlara sığınmak zorunda b ıraktı . Ayrıca bütün Mehre'nin Medine'ye boyun e ğmesini sağlamış oldular.

ırkan Arap olan Kays bin Makşuh al .Muradi sava şı kaybetti. Zira Yemen'in isyân ve irtidadında o da islâmlarla birlikte hareket etmi ş ve bir hâyli tehlikeleri göze almıştı .Deylemi ise bo ş durmadı Ukayl ile Ak'lerden aldığı yardımcı kuvvetlerle Kays' ın üzerine yürüdü. Arap Kays. esasında bir Arap . Ebna'dan olan Firaz al . Muhacir bin Umeyye'nin kuvvetlerinin çoklu ğu karşısında kurtuluş u Müslümanlara teslim olmakta görerek. yâni Kays bin Makşuh al . vergileri kendi nam ına topladı . Kays ise bekledi ği mükâfatı elde edememişti. amân andi bile almaya lüzum: görmeden Kays'dan ayr ılıp Müslüman karargâh' ına geldi. Ebu Bekr'in Yemen'e Firû z al . Firûz al . Muhâeir bin Ümeyye komutasında Medine'den gönderilen bir ordunun yardımlarıyla takviye edilmi şti İki düşman San'a yak ınında çarp ıştılar. onun Cüşeyş al . O. Yemen ötedenberi oldu ğu üzere gene Ebna'mn hükmü alt ına verilmi ş .Deylemryi vâli tâyin etmesi. İşte bu yüzden o da hileye ba ş vurarak Ebna'dan olan Dazaveyh. Firaz ve Cüşeyş'i öldürürse. Orada sükûnet ve düzeni yeniden kurdu. yâni Halife'nin Yemen'e memur etti ği kimseleri ortadan kald ırırsa. Kays bin Mak şuh al .Muradrnin bu teklifini kabul ettiler. San'a şehrini zaptetti. Yemen'in idaresini kendi eline geçirebileceğini ümit etti. Bir kısmını deniz yoluyla Aden'den. San'a'ya girdikten sonra memleketi çapulculardan ve Esved'in artakalan süvarilerinden temizledi. Medine'de bulunan iki esirden.Muradi'yi son derece kıskandırdı .Deylemi ise Ebu Bekr'in gönderdi ği elçi ve mektuplardan sonra Tihâme ahalisinden olan Tâhir bin Ebi HWe'llin idare ettiği kuvvetlerle. bir k ısmını karadan İran'a sevketmek istedi. Her ikisi zincirlerle ba ğlanarak Medine'de Hâlifenin yanına gönderildiler. Bir müddet sonra Kays'a uymuş olan Amr bin Ma'di Kerib.Muradi de Müslümanlar'ın eline esir dü ştü. Asi Esved. Buna ra ğmen.Bu arada Yemen'de de ikinci bir ridde vuku bulmu ştu: Halife Ebu Bekr âsi Esved'in öldürülmesinde büyük bir rolü olan Firûz'u Yemen'e vâli tâyin etmi şti. Az sonra Kays bin Mak şuh al . önce Dazaveyh'i öldürdü. kaçt ı.Ebna mücadelesi idi. Yukarıda bahsedildiği üzere Yemen'in isyanı. Onlar Kays bin Mak şuh al . Muhacir bin Umeyye. Ebna'yı üçe böldü.Deylemi ve Dazaveyh gibi hemşehrileriyle birlikte i ş görmesi. Firuz al .Deylemrnin de büyük gayretleri ile ortadan kald ırıldıktan sonra. Ebu Bekr idam 29 . Fakat evine dâvet etti ği diğer iki kişi bir tesadüf eseri olarak onun plânlarm ı ö ğrendiler ve Havlanlar' a sığınmak üzere kaçt ılar. bu mücadele ancak çok kısa bir zaman için önlenebildi. Kısa bir devre için i şler Kays bin Mak şuh'un ümit etti ği gibi cereyan etti.Muradi ise Esved'in şurada burada ba şı boş bir hâlde dola ş an süvarilerini kendisiyle birleşme ğe çağırdı . Kays bin Mak şuh al-Muradi. bilhassa Dazaveyh'in katili olan Kays için.

• 30 .cezası verdi ise de o. Muhammed'den sonra zekât ödeme vakti geldi ğinde. orientalistlerin Hicretin 11 . Halife Hz. İkrime bin Ebu Cehl'den amân alarak Muhacir bin Ümeyye'nin kar şısına çıktı ve kendisiyle birlikte dokuz esire de amân taleb etti. Ridde Kurey ş hükümetine kar şı 33 Belazüri. Ziyad bin Lebid halkı Peygamberin emirlerini eskiden oldu ğu gibi yerine getirme ğe davet etti. ter. Muhacir bin Umeyye ise Yemen valili ğini Hadramavt vâlili ğine tercih etti ve Firilz ile birlikte Yemen'i idare etti. 'Amr bin Ma'di Kerib de ayn ı zamanda affedildi. Muhacir bin Umeyye. Ebu Bekr büyük bir mevki sahibi olan Eş 'as'ı affedip kendi kız karde şi ile onun evlenmesine müsaade etmi ştir ". Sonunda i ş Halife'ye havale edildi. yaz ımıza başlarken de bildirmi ş oldu ğumuz gibi. S. Hadramavt hâdiselerine gelince: Bu s ırada Hadramavt valisi Ziyad bin Lebid idi. Muhacir bin Umeyye'nin gelmesini bekledi. Bu emirler ise Hadramavt zekat ımn Kinde'de i Kinde'nin zekat ımn ise Hadramavt'ta da ğıtılması yolunda verilmişti. Yukarda aç ıkladığımız sebeplerden de anla şılıyor ki.12. 10. Wiesbaden 1951. türk. İkrime bin Ebu Cehl.Ridda aus İbn Hağür's isâba. Buraya kadar yazd ıklarımızla Ridde'nin ana çizgilerini göstermi ş ve bu arada en önemli Ridde olaylarım özetle ıniş bulunuyoruz. Hadramavthlar Kinde'nin isteklerini yerine getirmediler. Muhacir ile İkrime'nin Hadramavt'a kadar ilerlemeleri emrediliyordu. Ziyad bin Lebid ve daha ikinci derecede baz ı Müslüman komutanlarm yardımlarıyla kindeler'den ve Riyad'da bulunan 'Amr bin Muaviyye'lerden küfre sapanlar cezaland ırıldılar Hadramavtlular'dan pek az insan dinden dönenlere yard ımda bulunmuştur. Ziyad bin Lebid onlara karşı harekete geçmedi.dinden dönüp dönmemek hususunda da tereddüt geçiriyorlard ı . Muhacir bin Umeyye. y ıllarında Arap kabilelerinin Ebu B ek r'e vergi verme ği reddetme manas ında anladıkları 34 Ridde tamamiyle siyasi ve iktisadi sebeplerden do ğmuştur. Hz. Oysa Arabistan'da Ridde'nin tarihine. 165. Kindeler'in bozguna u ğramasından sonra. ilk İslam tarihçileri tarafından başlı başına bir kitap dolduracak kadar yer verilmi ştir. Ebu Bekr'e bir mektup yazdı . Nuceyr kalesinde esir edilenlerden Eş 'as bin Kays. Watima's Kitâb ar . bu cinayeti i şlememiş olduğunu. • 34 Höhnerbach. s. Hadramavtlular her zaman Ziyad bin Lebid'i korudular. Peygamberin minberi önünde elli kere yemin etmek suretiyle teyid etti ği için affa nâil oldu.. San'a'ya gelince Hz. gelen cevapta.

Yâni dini ödevlerine iyice al ış amamış olanların ayaklanmas ı din olarak İslâmiyet'in oralarda sathi olduğuna. kâhinlik yoluyla nüfuz kurmak da sayılabilir. hukuk ve din bak ımından aydınlatılmaları ve onlardan vergileri toplamalar ı için kabileler aras ına gönderdi ği zekât âmillerinin uyand ırmış oldukları hoş nutsuzluktan da do ğmaktaydı 35 . Skizzen und Vorarbeiten. VI.bir ayaklanmaydı . siyasi kuvvet olarak da henüz iyice yerle ş ememişti. DI Ğ ER SEBEPLER Yalancı peygamberlerin ortaya ç ıkış sebepleri aras ında kabile rekabeti. 7. yoksa her yerde dinden ayr ılma demek de ğildi. S. siyasi bir kuvvet olarak islâmiyet'in baz ı bölgelerde henüz kuvvetlenmemiş bulundu ğuna örnek te şkil etmektedir. Böylece Ridde bu devirdeki ruhi. Baş a geçen mütenebbiler atr ık bir putun adına değil. Hazreti Muhammed'in hükümetinin sonlarına do ğru. gerek hazırlıklı olarak söyledikleri birçok şiirler. Hatta bunu. Her 35 Wellhausen. kabile istiklaline ba ğlılık. Ayaklanmaların Medine hükümetine yönelmiş bulunan nefreti. hem de yerli aristokrasiyi mürakebe ederek. sosyal ve siyasi durumun gizli sebeplerini ortaya ç ıkarmak bakımından ara ştırılması gereken bir konu olduğu gibi. tıpkı Hazr et -i Muhammed gibi Allah'ın adına ortaya ç ıktıklarını iddia ediyorlardı . Ş airlerin bu yolda. Kureyş 'e vergi vermemek için ayaklananlar ın durumu ise. Merkezden gönderilmi ş veya yerliler aras ından tâyin edilmiş bulunan bu vergi âmilleri hem vergileri toplar. A Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık: Araplar'da kabileler aras ında ötedenberi rekabet eksik olmam ış tır. bize kadar gelehilmi ştir. kuvvetini kaybetmi ş . zayıflamış bir halde zaman ımızda bile görmek mümkündür. politik ihtiras. sadece zekât vermek mükellefiyetinden de ğil. 31 . islâmiyet din olarak baz ı bölgelerde henüz derinle ş ememiş . Yukarıdaki açıklamalardan da anla şılıyor ki. buralarda Medine merkezi hükümetini temsil ederlerdi. e ğer islâmiyet'e sad ık kalan bir azınlığa sığınamadılarsa kaçmak mecburiyetinde kalmışlardı .. 3. yalancı peygamberlerin faaliyetlerine uygun bir bölge temin etmesi bakımından da büyük bir önem ta şımaktadır. Hazret-i Muhammed'in ölümü üzerine bu vergi âmilleri. gerek irticalen.

S. Kahire 1326. hiçbir kabile bize yeti şemez. Temimileri öğen birkaç beyitle bunu karşılamaya çalıştı : "Biz en asilleriz. "Sen onu Müseylime ad ıyla anmaktan sakın. en zengin ve en kalabal ık kabilesi olduğu hakkında bir söylev verdi. kendi kabilesinin üstünlü ğünü fırsat dü ştükçe. 38 Taberi. S. krallar da bizim aramızdadır ve bizde kiliseler yapılır!" dedi Hazret-i Muhammed'in emri üzerine Zibrikan'a. III.. S.. Arap. onu Tanrı elçisi diye anamam" cevab ında bulundu. diye yaz ıhdır. Bu misâl bize şefler arasında mevcut olan andlaşmalarm. Yemame savaşı sırasında ele geçen esirlere sorular sordu ğu zaman.Arap. Muhacirân ve Ensar' ı metheden bir kaside ile cevap verdi. 245 . Talhat ün-Nemri Yemâme'ye geldi. ahalisinden "Müseylime nerede?" diye sordu. Yâni Araplar Kurey ş 'den çıkan Peygamber'e tabi olmaktansa. Bunun üzerine Hazret-i Muhammed Sâbit bin Kays' ı ı çağırdı. tür ter.Umem ve'l . ter. asaletine de dü şkünlük gösterirdi.. kendi kabileleri aras ında çıkıp peygamberlik iddia eden birinin gösterece ği yolda yürüme ği daha uygun görecek kadar bu hususta ileri gidiyorlard ı . demektedir. Kurey şli bir peygambere uymaktan daha iyidir". Kabile asabiyetinin en güzel örneklerinden birini daha Taberi'de buluyoruz".Megâzi. Tarih ül . Tule yha'dan taraf olaca ğım.Mülük. Sabit hazırlıklı olmadığı hâlde.. S. 32 . bizde de bir peygamber olsun" 38 dediler.50. çünkü müttefikinaizden olan bir peygambere uymak. S. Wellhausen yay ım. Nitekim Halid bin Velid. Yüzy ılın ilk yarısına do ğru dini inançlardan da bazen üstün bir yer tutuyordu. onbir kadın ve otuz çocuk esir getirmi şti. III. Ileride de aç ıklanaca ğı üzere. 154. 37 Taberi. tür. Hassan bin Sabit . Ona. o. Temim kabilesi nin. III. "Müseylime sen misin" diye sordu. Resâlullah ve taraftarlar hakk ında bir methiye söyledi. V ak ı drnin Kit ab -ül-Me gazi' sinde bu hususta ş öyle bir misal mevcuttur: "Fezare'lilerden Uyeyne bin Hısn. muvaffak olabilece ği nisbette müdafaayı âdeta bir vazife bilir ve hürriyetine oldu ğu kadar. Temimiler yaln ız kahnca bu yarışmada yenilmiş olduklarını kabul ettiler ". "Hayır kendisini görmeden... "Evet 36 Vikıdi. onbir erkek. bunların birleşmelerinin sebebi Cahiliyye devrinde aralar ında bir andla şmanm mevcut bulunmas ındandır. Bunun üzerine Temimilerin şairi Zibrikan bin Bedr. Tanrı elçisi nerede?" diye sor dedikleri zaman o. 386. Berlin 1882. bu kabile rekabeti. III. doğunun en asil. halkın inançlarını ve Medine hükümetine dinen ba ğlı bulunmalarını kaale almadığını ifade etmesi bakımından önem ta şımaktadır. onlar kendisine "Biz diyorduk sizde bir peygamber. 39 Taberi. Kitab ül . kabile asabiyeti ve ittifakları 37 Araplar'da VII. Uyeyne Gatafan'lara ş öyle demi ş "Esed kabilesi ile aramızdaki andlaşmayı yeniliyece ğiz. Bunun üzerine Temim kabilesinden on elçi Hazret-i Muhammed'e geldiler ve bunlardan birisi. Temim kabilesine bir bask ında bulunmuş. 148. 230'da Esed ve Gatafan kabileleri ile Tay kabilesinin baz ı boyları Tuleyha'nm etrafına toplandılar. Müseylime onun yan ına geldiğinde.

o. Talha ondan "Senin yan ına kim geliyor?" diye ı sordu.. 41 Taberi. Makrizi. 221.. Secah ve M üs e ylirn e gibi yalanc ı peygamberlerin. G at af an ve T ay y kabilelerinden baz ı kollar Medine'ye elçiler göndererek. hem siyasi bir merkez halini almaya ba ş lamıştı . H av a z inler ise mütereddit kalm ışlardı BI. "Karanlıkta geliyor" cevabını verdi. Çünkü hemen her kabileden irtidad yoluna sapanlar ın sayısı gittikçe artmakta oldu ğu gibi. namazı k ılacaklarını. bu suretle de Medine'ye gönderilmek için haz ırlanan zekât devleri yeniden eski sahiplerine iade edilmi ş veya kabile şeflerine teslim 40 Bu hususta fazla bilgi edinmek için bk. Arap. Mısır. Esved. fakat zeldtttan muaf tutulmak istediklerini bildirdiler. en. S. bizim için. aydınlıkta m ı geliyor ?" diye sorduğunda. Talha ondan "Karanlkta m ı geliyor.i Muhammed ölünce. çok say ıda ve oldukça nüfuzlu insanlar tarafından tanınmış olmalarının sebepleri arasında kabile asabiyeti ve kabile istiklaline ba ğlılık da yer almaktad ır. tür. E s e d.same ordusu da Suriye'den Medine'ye henüz dönmemi şti. "Rahman geliyor" dedi. 72. Yukarıdaki misâller gösteriyor ki. III. dinde sabit kalacaklarını. Mudarlar'ın doğru olan peygamberinden daha iyidir" diye söyledi.. III. Bu teklifi ba şta Ömer bin H att ab olmak üzere Sehabe çok müsait kar şıladılar. B. Medine ş ehri hem dini. ter. 1937. Bu. Tuleyha. çünkü islamın ş artlarından birisi olan zeka ve sava şlardan elde edilen ganimetler gene Medine'de toplan ıyordu. bilhassa Temim ve Hanife kabilelerinin tamam ı ve kıskançlığını mucip oluyordu. Bunun tabii bir sonucu olarak iktisadi bakımdan da bu şehrin önemi artmıştı ... 33 . ii.. o. Peygamberin ölümü üzerine her tarafta ba ş gösteren dinden ayrılma ve isyanlar zekat vermek istemiyen kabilelerin işine gelmiş . Arap. 222. iktisadi ve siyasi sebepler: islamiyet Arap Yar ımadasında geniş halk kütleleri tarafından kabul edilince. Bu yüzden H azr et . S. Bunun üzerine Talha "Senin yalanc ı olduğuna tanıklık ederim. Makrizrnin "en . elçilere Ebu Bekr'in verdi ği cevab ı gene Taberi 42 şu ş ekilde anlatır: "Zeldıt olarak vermekte olduğunuz hayvanların bağlarını vermediğiniz takdirde bile sizinle sava şacağım". fakat Rebia oğullarından olan bir yalancı.Nizâxe't-teht ısüm fi ma beyne Beni -eıneyye ve Beni Ha şim. S. 42 Taberi.Niza ve t-tehasum fi ma beyne beni Ümeyye ve beni Hâşim" adlı kitabı da başından sonuna kadar Emevi ve Ha şimi kolları arasında yıllarca sürüp giden bu kabile rekabetini anlatmaktad ır40.benim" diye cevap verdi. Taberi'deki bir rivâyete göre 41 ancak K ur ey ş ve S akif kabileleri irtidad etmemişti. öteki büyük kabilelerin.

İslâm Ansiklopedisi. Fischer. münevver zümresine dahildi 44 İnceledi ğimiz mütenebbiler den olan Müseylime. Müseylime ise Yemâme toprakla= kırkbin asker ile savunmu ştur. S. Kehânet maddesi. Tuleyha. 45 Gaudefroy Demonbynes et Platonov. e. kendi kasaba ve bölgelerini Medine hükûmetinin nüfuzundan s ıyırarak kendi ş ahıslarına ba ğlamak ve böylece zekât veya ba şka adlarla toplayacakları vergileri. Araplar'da kâhinlerin verdikleri hükümler itirazs ız kabul edilirdi.' aşmıştı . bu siyasi ş ahsiyetlerin hususi kabiliyetlere sahip olmalar ı gerekiyordu. Bu iktisadi ve siyasi durumdan faydalanmak isteyen baz ı kimseler. Secah Medine hükûmetinin zay ıf anlarını beklemiş . Müseylime. İslâm taihi. yâni şeflik arzularımn yer almış olmasıdır. 137.. Ayrıca kâhindiler de. İşte böyle bir gayeye ula ş abilmek için baz ı kimseler peygamberlik iddias ını da kendilerine uygun bir yol olarak seçtiler. Bunların halk üzerindeki nüfuzlar ı çok büyüktü ve onların bu nüfuzları çok kere kendi kabilelerinin s ınırların. g. Nitekim her şeyden önce bunlar. cüz 55.Riddesinden naklen Ömer bir Hattah'ın Ebu Bekr'e "Araplar yalmz mallar ı için hasistirler. 1926. 44 A. 207'ne Vâk ıdrnin Kitab ür . kendilerinin ve kabilelerinin refah seviyesini artt ırmak için kullanmak istiyorlard ı . 43 Caetani. Bir kabiledeki kâhin ekseriya kabilenin seyyidi olup idareci. Dikkati çeken bir cihet de ele ald ığımız dört mütenebbinin dördünün de dini hüviyetlerinin yanı başında. Esved ül . Bu yılın sadakasını onlara bağısla" dediğini kaydetmektedir. mensup bulundukları kabilelerin en yüksek tabakasından idiler veya do ğrudan do ğruya bu kabilelerin ba şkanları idiler. Ömer bin Hattab' ın da söyledi ği gibi " Araplar yaln ız malları için hasistiler. S. siyasi hüviyetlerinin. Bunlar kabileda şlarında uyanmış olan dini temayüllerden kâhinlerin eski ifade vas ıtaları olan secili konu şma usliibu ile söz söyliyerek kendi hesaplarına istifade etmesini bilmişlerdi. Secah. Kâhinlik: Bütün bu hareketlerin meydana gelebilmesi için. S. C. Tuleyha İslâmlar üzerine ilk akıncı kuvvetlerini yollamış .73. İst. 72 . Esved ve Secah da kâhin idiler ". . hepsi de birer siyasi.Ansi.edilmişti. Esved kısa zamanda güney Arabistan' ı Hicaz sınırına kadar eline geçirme ğe muvaffak olmu ş . Tuleyha. hatta askeri ş ef idiler. VIII. a. 34 .

52'de "Himar Esved'in şeytanuun adı imiş" demektedir.İber. 135. 188. tür.. 50 Wellhausen. II. v. ter.. Ebu'l . S. S.. ESVED . II. adında da anla şılaca ğı üzere Yemen bölgesinde oturan Ans kabilesine mensuptu 46. El-Vatvat. 111. öt. 47 Bu isim yukarıda işaret edildiği üzere Abhala bin K'ab şeklinde kaydedildiği gibi (bk.Safa. Leknou II. Müruc uz-Zeheb ve Maadin ül-Cevher. S. M ısır tabı (1320). v. 189. Reste. Buhari . I. Mısır 1284. III. Esved'in soyu: Sahte peygamberlerin en tehlikelilerinden ve ilklerinden say ılan Esved ül-Ansi. 51 Incil. 111.. ter. Mirhond. Kahire 1901. Reste arabischen Heidentums. S. S. tür. öt.. İbni Hald'ün.. arap. Paris. S. Belûzâri. 13 . S. tür. Tarih. Futuh ül .). 49 Taberi. Asıl adı Ab h al a bin Kââb bin Avf 47 48 Z U umar (hı ile).Fida. s. 221.Buldân . Gurer ül-Hasâis.H ı m ar (ha ile) olanEsved' da denmektedir. 111. 2. Ayhala'ya yüzünün siyah olmasmdan dolayı Esved denildi ğini Futuh ülBuldân. Wellhausen.. 163 v.. el-Vatvat. 135. Sahih. 1814 .18. teknıile... Reste arabischen Heidentums. S. S. 48 Belâzüri. I. ter. Wellhausen. öt. S. I. ter. Kitab ül . arap. yahut Zu '1 .ANS/ A. tür. 170... 135. öt.. Mısır 1318. YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKIŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI Yalancı peygamberlerin meydana ç ıkmasınm sebeplerini genel olarak yukarıda açıklamış bulunuyoruz. Kahire 1901. S. S.. S. Diğer yandan Esved'in her zaman bir peçe ile örtülü olarak gezmesinden dolay ı Z u '1 . Korintoslulara ikinci mektup (III. Taberi. Zira Samiler'de kâhinlerin ve peygamberlerin çok kere bir peçe ta şımaları eski bir gelenek icabı idi 5° Musa P ey gamb e r'in de böyle bir peçe ta şıdığı in eirde yazıhdır 51 46 Ans kabilesinin soyu hakkında geniş bilgi edinmek için bk. Gurer ül-Hasâis ül-Vaz ıha ve Urar ün-Nekâis ül-Fadiha. S. 163 v.... S. Ravzat us. 1. 60.. Şimdi bu dört ş ahsın tarih sırasıyla hayat ve faaliyetlerini gözden geçirece ğiz. Ebu'l-fida.Buldân. Tarih I. S.IV. 113... ikincisi e ş ekli demek olan bu iki lâkabin her ikisi de do ğru olabilir Çünkü Esved'in a ş ağıda görece ğimiz üzere. bazı marifetler yapan bir e şeği varmış . 171. 914)..IV. S.) a şağıdaki tarihler-de ise Ayhala şeklinde kaydedilmektedir: Mes'udi.umar (h ı ile) lâkabım taşımış olması da muhtemeldir 49 . 131. S. Fütuh ül . III. S. Birincisi peçeli... 35 . Berlin 1899. arap. 171'de yazmaktad ır. Belâzöri.

Pek çe şitli hayvanların alıştırıldıkları takdirde yapt ıkları birçok marifetlerden biri olan bu hareket o zaman Esved'e itibar edenler tarafından mühimsenmişti Sırası gelince anlat ılaca ğı üzere Esved teriplediği bir nümayış gününde.. S. I. Zehebi.Yemen" ad ını verip kahinlerin hyafetiyne bürünmü ş bir halde dola şmağa ve gitti ği yerlerde "R ahm an" ad ına konuşmağa başladı 53 Esved'in ortaya at ıldığı haberi duyulur duyulmaz An s ve M e zhiç kabilelerinden ba şkaları da ona mektuplar yollayarak. hiçbir hayvan çizginin üstünden kımıldamaz. Mirhond. İşte bu İranlılar'la Yemen'deki Araplar' ın karışmasından meydana gelen yeni nesle Ebnâ adı verilmiştir. 163 v. P ey g amb e r'in hastalığı haberi Esved'e ula şır ulaşmaz. 55 Caetani.. III. 53 Belâzûri. tür. 341. S. tür.. tekmile S. hastalanınca islamiyet'in henüz tam man asiyle benimsenmemi ş olduğu. a.. Tarih. Esved öyle acâip maharetler gösteriyordu ki. . arap. yahut ba şka dinlerle omuz omuza ya ş adığı bazı bölgelerde. Kendisine "Rahman ü 1. Hicret'in 10..B. g e. II. Bir müddettenberi sessiz çalış an Esved bu haberi duyar duymaz peygamberli ğini ilan etti. Esved hayvanın kula ğına eğilip: "Rabbine secde et" dedi ği vakit. 36 . e. IX. .. bizde onun kâhinli ğinin yanı sıra. a. e. Birçok inan ılır kaynakların verdiği bu haberler. Onun bir e şe ği vardı . bu sefer de yıllarca süren Iran boyunduruğu altında yaş amağa mecbur kalmışlardı . Mezhiç kabilesinden birçoklar ı onun her arzusuna ba ş eğecek duruma gelmişlerdi. o secde eder. . Halkı dehşet içinde b ırakan bu vah şiyane işi bitirinceye kadar. yılında Hazr et -i Muhammed vedâ hacc ından dönerken. İber. 2. II. Esved'in olağanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri: Esved bin Kâ'b bin Avf önceleri kâhinlik eder. ondan taraf olduklar ını bildirdiler. Tarih übisiam.94'de belki de bir yanl ışlık eseri olarak"Ebnalan yani Habe şlileri" dernekle Ebnâ'larla Habe şlileri biribirine kar ıştırmıştır... o kendisinin de bir peygamber oldu ğunu iddia ve her tarafta ilan etmekle kalmay ıp 52 Ebu'l . g. öt.. 50.S. 915. 171.. S. yüz kadar hayvan ı bir çizgi çizip bunun üzerinde sıraya dizer ve gene s ırasıyla hepsini mızraklar. I.Fida. S. g. 189. 111. I. tatlı sözleriyle olduğu gibi halka gösterdiği bir takım hokkabazlıklarla da cahil insanları aldatmasını pek iyi bilirdi 52 Asıl yurdu ve do ğduğu yer K e hf-i H ub b ân idi. S.. çok güzel konu şur. ter. ter. Bu arada Hristiyanlar ın enkesif oldu ğu Neer an ş ehri halkı da Esved'e kolayl ıklar gösterdi 54 Yemen'de o sırada Ebna'lar hâkimdi 55 Habeş boyunduru ğundan kurtulmak için Ir a nl ı1 ar'ı yardıma çağının§ olan Yemenliler. 54 Taberi a. s. "Kalk" diye emir verdi ğinde de.. kalkardı . Ravzat us-Safa. 221. II. bu haber vahim sonuçlar do ğuracak bir ş ekilde yayıldı . İbni Haldûn. kuvvetli bir ipnotizmac ı olduğu kanaatini haklı olarak uyandırmaktadır.

tür. mektubunda "Ey yabancılar.. ilimizden aldığınız toprakları bize veriniz. . S. Hemdanlarınki A'mir bin Şehr. O sırada Necran valisi. e. a. 57 Ebul'-Fida. Bazan ölünce Tanrı Elçisi bu vazifeyi sahabeden baz ıları arasında böldü. Anlaşılıyor ki. biz bu toprak ve toplanan mallara. Oluncaya kadar bu vazifesi devam etti. ül . Topraklar ının bize b ırakınız . S. I.Fida der ki ".: Tanr ı elçisi. g. Âmir bin Şehr ül-He ınedâni. I. e. e. öt. 42 v. Necran'da Müslümanlar'dan Amr bin Hazm ile Hâlid bin Said bin el-As " bulunuyordu. 214. III. Cerir o yıl Müslüman olmu ştu. B el â zûri'de bunun tam aksini ispat edecek olan şu sözleri görüyoruz: "Tanrı Elçisi öldüğü y ıl. Esved Medine hükümetinin Yemenli Müslüman halktan toplad ığı zekât malları ile Mus evi. Esved İslâmiyet'i kabul etmedi ". S... Bunlardan birkaçnun adı : Şehr bin Bâzan. Bâzan ile birlikte Yemenlilerin İslâmiyet'i kabul etmesinden memnun olmu ş ve Bazan' ı bütün Yemen ülkesinin valiliğine tâyin etmişti. e. Esved Müslüman olsaydı .. 163. Necran halk ı bunları sürüp şehri Esved'e teslim ettiler". arap. S. 271'de Hâlid bin Said bin el-As' ı San'a'da vali olarak göstermektedir. 58 Belaziiri. Necran halkı ona mektup yazd ı. Ebu Musa el Eş'ari. Müslüman memurlara böyle bir mektup yazmazd ı . H a zr et -i Muhammed'in oraya tâyin etmi ş olduğu Amr bin Hazm.. Esved'in irtidad etti ğini ileri süren bu ünlü tarihçinin iddias ını öyle kolayca kabul etmemiz mümkün de ğildir. 37 .Sehir ve kasabalar da Bazan' ın emri altında idi. Yukarda da söylendiği gibi Mezhiç kabilesi onun göstrdi ği acaip maharetlere hayran kalmış ve onun peygamberli ğini kabul etmişti. g. Zira T ab eri de onun İslâmiyet'i kabul etti ğine dair bir kayda tesadüf etmediğimiz gibi. O. Hâlid bin Said bin ül-ks. Esved'den de bir mektup ald ılar.. ter.smir bin Şehr.. Necranlılar da ona bazı vaitlerde bulunmu şlardı . Dazaveyh gibi önemli memurlar Peygamber'den aldıkları mektuplar üzerine haz ırlanmağa başlamışlardı ki. III. Firuz. III. tür. a. ter. Yalâ bin İTmeyye ve Amr bir Hazm ile Ziyad bin Lebid'tir. Mu' az bin Cebel ise Hazret -i Muhammed taraf ından Yemen'e gönderilen vali ve memurların. 44... S.. ter. Cerir bin Abdullah Beceli'yi İslâmiyet'i kabule çağırmak üzere Esved'e gönderdi. 59 g. g. Abdullah bin Kays.bütün Yemen'i kendi hâkimiyeti alt ına almaya te ş ebbüs etmişti. sizden ziyade müstehak ız" diyordu. "Esved irtidad edip peygamberliğini iddia eden yalancılardandır. tür. Hristiyan ve M e c ilerden ald ığı cizyeye muhalefet etmekle kalmayıp Hazret-i Muhammed'in hasta olmas ından fay56 Taberi„ tür. Tahir bin Ebi Hule.Hemedâni. I. 171." Esved'in İslâmiyet'i kabul etmedi ğine dair ba şka bir delili de S eyrin rivâyetinde buluyoruz 60 Yemen'de isyân ba şlayınca Peygamber'in tâyin etmiş olduğu A. vergileri hakk ıyla alıp almadıklarım kontrol etmek ve İslam dininin teferruat ı hakkındaki bilgileri halka ö ğretmek maksadıyla oraya yollanmış bulunuyordu ". S. San'a valisi ise Şehr bin Bâzan idi. 60 Taberi a.

e. İ bni Ab b as'a göre Esved ül . onun valiliği sırasında Yemen'de islamiyetin yay ılmaya başlaması. VI. peygamberlik iddialarını ise sadece bu emelinin tahakkuk etmesi için bir vas ıta olarak kullanmıştı .. Tahran 1333.Hemedânryi ırkdaşı Şehr bin Bâzan veya Bazan ile kan ştırmamamak gerekir. emirlerini ve tavsiyelerini bildiren mektuplar yoll ıyarak Hic a z'dan çok uzakta bulunan bu bölgelerdeki isyan hareketlerini bast ırmağa koyul du. Skizzen. Bunu teyid eden daha ba şka kaynaklar da vard ır. 102'de) Firtiz'un Müslüman oldu ğunu tekrarlamaktadır. ayrıca Taberi (tür. Medine ile Yemen aras ında bir ihtilafın mevcut olmamas ı. 61 Taberi. İşte böylece milli bir isyanın başına geçmiş bulunan Esved yeni bir din kurmaktan ziyade.. tür. 36'da Ebna'n ın Mecusi olduğunu hatta Firûz. 38 .. g. Büchner (Encylopedie de l'Islam.. Aksi halde Resulullah ırk ve din bakımından yabancı olan bu unsura dayanarak Esved'in ortadan kald ırılması gibi mühim bir işe te şebbüs etmezdi.dalanarak.Hemedûni ile Firûz ve Dazav ey h 'olmuşlardır 62 Mirhond daha önce ölmüş bulunan B az an' ın Müslüman oldu ğunu 63 ve Yemen halkını islam'a te şvik ettiğini kaydetmiştir ki. S. g. sonra da di ğer orientalister (bunların en sonunculanndan olan Höhnerbach da dahil) kitaplannda kabul ediyorlar. II. sadece Medine hükûmetine kar şı değil. III. Ebnalara yardım etmelerini bildirdi. 220) de Firfız'un ş öyle bir kasidesini kitab ına almaktadır: " benden önce Islâmiyet'i kabul edenlerin Müslüman olmalar ı bizi Muhammed'e. S. H a zr et 'i Muhammed. Ayn ı zamanda bu kimselere de. Şu halde Ebu' 1 . Kendisinin de Müslüman oldu ğu Hondmir. Arap Kays ile mücadeleye ba şladığı sıralarda söylemi ştir. yeni ülkeler fethetme ğe önem vermi ş .. Firûz'un Islâm' ı kabul ettiğini (arap S. Habib üs .. a. 172) yazmakta. S.Fi d a'mn söyledi ği gibi Esve d'in dinden dönmü ş olması bahis konusu olamaz. S. 63 Mirhond. a. S. 448'de aç ıklamış tır. Çünkü Belazûri.Ebnâ'dan olan Azad'm Müslüman oldu ğu da şüphe götürmez. . ter. hasta olmas ına ra ğmen. e. Böylece Veber bin Yuhannes'i.Bu iddiay ı Kays için kabul etsek bile Firûz ve di ğer Ebna hakkında münaka şasız kabul etmemiz pek güçtür. Müslüman bile olmadıklarını iddia ediyor ve onun bu fikrini önce Caetani. Çünkü kaymbabası Bazan Müslüman idi.. aile ve tabasma itaaattan ahkoymad ığı gibi islannyet'ten olan payımızı da eksiltmemiştir " Bu kasideyi Firûz. I. Esved'in isyanı kısa zamanda bir yangın gibi güney Arabistan'a yayıldı . arap. Yemen'deki Ebnalara bir elçi göndererek E sv e d'le sava şmalarım ve onlara yazmış olduğu mektupta adları bildirilen baz ı kimselerden yardım istemelerini emretti. Bu ayaklanma. 62 Bu >Imir bin Şehr ül . Firûz ile Cüşeyş üd-Deylend ve Dazavehy'i istahri'ye ve Cerir bin Abdullah' ı ise Zu-l-kila ile Zu Zuleym'e elçi olarak yollad ı "..An s i'ye kendi ülkesinde ilk kar şı koyanlar Âmir bin Ş ehr ül . III. Buna karşı. I. Kurey şliler'in Yemen'deki hakimiyetini de yıkmak istiyordu. aynı zamanda İ slâmiyet sayesinde üstünlü ğünü muhafaza eden Ebnalara kar şı idi de. S. 221.Siyer. ter. Gene bu konuda.. bu iddiamn do ğruluğuna bizi inandırmaktad ır 64. 64 Wellhausen. S.. II. 111. 214.. Dazaveyh've ileride de görece ğimiz Kays bin Mak şuh'un Müslüman memuru olmak şöyle dursun.

39 . Di ğer Müslüman memurlar ın her biri o günlerde sığınacak yerler aradılar ve bu arada Ak kabilesi de bun.. Skizzen. iber. Kitab üt . Esved kendi peygamberli ğini kabul etmek istemiyen Ebrıdlara pek fena muamelelerde bulundu. I. .Cenbi. I. vergi âmillerini kontrol etmesi ve İslâm dinini oradakilere ö ğretmesi için görevlendirip yollad ığı Muaz bin Cebel de kaçtı . Bözön' ın karısı olarak gösterilmiştir. S. VI. S. 67. Ş ehr bin B âz ân da isyan ın yirminci gecesinde Esved'e kar şı harekete geçti. III. ların adeta hâmisi olmuştu 89 Bu süre içinde Esved.. tür. 66 İbni Sa'd. (Belözöri. a. Yalnız  k .. I. Necran'a do ğru ilerledi ve isyanın onuncu gününde Neer an' ı zaptetti.Esdri'ye rastladı . S. Eyyüb Sabri. Yezid bin Husayn ül .bazı râvilere göre ise Muhacir bin Umeyye'yi oradan d ışarıya çıkarmıştır. çok kere adet oldu ğu üzere ma ğlisıp başkanın karısı Merzubâne Âzad ile evlendi 68 . S. Mezhiç'lerden. Arap. 78...Kebir. İkisi birden Hadramavt bölgesine s ığındılar. S. 35 . S. arap. 69 Belödiri.. Bu arada Peygamber'in Yemen'e. 68 Wellhausen. S. Muaz bin Cebel Sekun kabilesine. tekmile. III. Burada Esved Sana'y ı ele geçirdiği vakit Hölid bin Said bin ül . 215. 474'de yanlış olarak Merzubâne Azadi. H adramavt bölgesi sınırından Tâif vilâyetine ve Bahreyn bölgeinden Aden'e kadar olan bütün topraklar ı eline geçirmi ş bulunuyordu".lu Ş ehr.. 70 Taberi. hakikatte Azad. Esved Ş ehr'i öldürdü 87 San'a'yı zaptetti. 214. 67 Taberi. Ş ehr bin Bâzân. Şehr'in kansıdır.Siyer. 'e göre Mak şuh lökabun almasının sebebi bö ğür boşluğundaki bir hastalıktan ötürü da ğlanmış olmasından ile gelmiştir. Arap. g. Böylece kuvvetlenen Esved. 31. S. Ziyad ül-Kindi ile zekât meselesi yüzünden meydana gelen anla şmazlık sebebiyle K in de halkı da irtidad edip Esved'den taraf olmu şlardı ". 178). onun Şaub bölgesinde olduğu haberini aldılar. Müslüman olanlar da ya kaçmak yahut dinlerinden dönmüş görünmek mecburiyetinde kald ılar. Zebid'lerden. Üded'lerden birço ğu ona uymuşlardı . g. Höhnerbach... 1297. e. Leyden 1940. Ebu Musa da Sekeısik kabilesine misafir oldular. San'a'dan d ışarı çıktı . ter. S. Mârib'de Ebu Musa el . Çünkü Necran'daki Müslümanlar'dan olan Ben ül-Hâris'ler bile irtidad ederek Esved'i Necran'a davet etmi şlerdi. e. İ st. bunlar mensup oldukları kabilelerin en ileri gelen insanlar ındandılar.. Mahmud üs ..Efkel ül Ezdi gibi ş ahsiyetler vard ı ki. San'a'ya do ğru yürüdüler ve zafer rüzgarı pek de umulmad ığı halde Esved tarafına esti. Birkaç gün sonra Müslüman kuvvetleri.Harisi ve Yezid bin el . Esved'in yamnda Kays bin Abd-i Yegiis (buna Kays bin Hübeyre Makşuh Muradi de denmektedir) 66 Mu aviy e bin Kays ül .... a. 65 İbni Haldûn. 383. S. Esved'in ortaya at ıldığı sırada San'a valisi Bazân' ın oğ bulunuyor ve pek tabii olarak onu en büyük dü şman kabul ediyordu. V. ter. tür.. 112.Tabakat ül . 171.

Galâfika. II. karısına duyduğu hayranlık onu bu kabileye son derece s ıkı ba ğlarla ba ğladı . D azeveyh ve K ays' ı küçümseme ğe. a. dinden dönenlerle sava şılmasım. Ş er ce. e. Askerin komutas ım Amr bin Madikerib'in ye ğeni Kays bin Abd-i Yegils'a" Ebnalar ın idaresini Firılz ve Dazaveyh'e. e. S. Esved peygamberlik iddias ına kalkışmca Amr bin Mâdikerib de irtidad ederek Esved'e tabi oldu. Kays bu daveti gökten inmi ş bir müjde gibi sevine sevine kabul etti. Aden ve el Cend'i hükmü alt ına aldı. Kays'ın Esved'den korktu ğunu ve belki bir gün kendisini ortadan kaldırmak isteme ği düşündüğünü tahmin etmi şti. S. Esved böylece geniş topraklara sahip olunca. 101. bazı kıyı bölgeleri eline geçirme ğe muvaffak oldu. a.. 112. karşı' kötü davrandığıııı 40 . Kays bin Makşuh ül-Muradryi Ebnalar ı kendi tarafına kazanmak için Ferve bin Müsik ül-Muradi ile birlikte Yemen'e yollam ış .. 72 Mirhond. Peygamber'in emirlerini yerine getirmtk için derhal harekete geçti. Seyf'in bu husustaki rivâyetine bak ılırsa. g. Bu s ırada Peygamber'in Sekun'lara sığımmş olan memurlarından Muâz bin Cebel bu kabilenin bir kolu olan Beni Bekr'den bir kadınla evlendi. mektubu getiren Veber bin Yuhannes'tir (Taberi. S. ter. O. Fakat şöyle bir misal veriyor: "Kays'm Müslümanl ıga. Muâz bin Cebel. İşte tam bu s ırada Hazret-i Muhammed'in mektubu bunlara ula ştı. memleketine döndü. bunlar ise San'a civarına gelince Esved'den taraf görünerek. onlardan yüz çevirme ğe meyletti. Şehre girdikten sonra Ebna'lardan olan Firaz'u kendi taraflarma meylettirme ğe muvaffak olmu şlardı". dinin korunmasını. Bunun için Muâz ve arkada şları Hazreti Muhammed'in emirlerini Kays'a anlattılar. tür. Bu sırada Esved'in baş arısı daha da artt ı. Esved'in hiyle yoluyla yahut çarpışılarak ortadan kald ırılmasım. I. ter. 73 Belaziiri. Mezhiç kabilesi valiliğini de Amr bin Mâdikerib'e vermi şti". komutanlarından ve Ebna'dan olan Fir ılz.. g. 71 Höhnerbach. Hamdanhlar ve başkalarınan müte ş ekkil bir birlikle şehre girme müsaadesini alabilmişlerdi. Bu suretle de birçok Müslüman memurlar Muâz sayesinde bu kabile mensuplar ı tarafından himaye gördüler.. arap. Esved bu büyük ve kolay zaferlerden pek ziyade gurura kap ıldı .. tür. S. vilayetlerin idaresini baz ı kimselere vermeği uygun buldu. III. yardımı ümid edilen ve dininde sebat gösteren herkese sözlerrinin eri ştirilmesini emrediyordu.. 172. o. Fakat Peygamber buralarm emirli ğini başkalarına verince. 47).. Bu mektupta Hazret-i Mumed. As er. Mezhiçliler. Kays hakkında buraya kadar verdi ğimiz bilgi Belazari'de biraz daha değişik olarak şöyle anlatılmaktadır: Hazret-i Muhammed. 221: Amr bin Madikerib Islam olmu ş ve Peygamberden Zebid'in emirliğini istemişti. Müslümanlar ona kar şı cephe aldılar.kabilesi kıyı bölgelerde Esved'e boyun e ğmemişti. Geri kalan bölgelerde. Bundan ötürü Yemen kolayca Evved'in eline dü ştü diye kaydedilmi ştir. Bu rivayetin do ğru olmadığım Höhnerbach da kabul ediyor.

Zi Merran. "Neler" diye sorunca. Kays'ın bu hararetli konu şmasından. Esved'in öldürülmesinden sonra Yemen'de ikinci bir ridde olay ını ortaya çıkarmak suretiyle islâmlığın başına yeni bi gaile açmazdı . Höhnerbach. g. Kays bin Abd-i Yegils'u ça ğırtıp ona: "Ey Kays. Kays on dan bu sözleri işittikten sonra korktu. onun şerrinden sakın. onun başını kopar. Seytan'm yalan söylediğine. Hffibuki Kays asil. Fakat Esved bu hususta casuslar ı vasıtasiyle bazı haberler almış olacak ki. Bu rivâyet ise ileride de gösterileceği gibi. 172). Kays'ın Halife Ebu Bekir'e kar şı cephe almas ı. birçok kaynakların verdikleri haberlere aykırı düşmekte. Firûz. senin düşmanlarının taraf na ı geçti. Kays gibi taraftarlara sahip ve ku şku uyandıran önemli bir ş ahsi. S. onu serbest b ıraktı. I. Ey Esved. Bunun için Bel'azürrnin yazdığı doğru olamaz diyor. o (Yani Esved'in şeytanı) neler söyledi biliyor musun?" dedi. Zi Zuleym' ın Esved'e karşı harekete geçtiklerini ve kendilerine yard ım vaadleriııi ihtiva eden haber(Seyre göre) bir takım misâllerle Yemen'in birinci Riddesinde açıkça görüyoruz". ağaçtan meyve kopar ır gibi. Bu nokta Höhnerbach' ın gözünden kaçmış olmak. a. Zira Esved gibi cebbar ve zeki bir adam ın. Zul-Hinıar'm başına andiçerek. hem de Hazret-i Muhammed tarafından memur edilmi ş bir ş ahsi. Amir bin Şehr. Esasen l3elâzfıri menşeini göstermediği bu rivâyetin hemen altında şöyle demektedir: Onlar Yemen'e geldiklerinde Hazret'i Muhammed'in ölüm haberini aldılar (Belâzûri. e. Dazaveyh. Kays bin Abd-i Yeg ıls çalışmaya koyuldular ve gereken yerlere mektup lar yolladılar. 173). Yemen'in ikinci Ridde'sinde Müslümanlara kargı ityi davranınamıştır. "Şeytan diyor ki. sen Kays' ı yak ın adamlarından kadın. Seyf'in verdi ği haberlerin do ğruluğunu teyid etme ğe yardım etmektedir. bu rivâyeti gene adlar ını açıklamadığı râvilere dayanarak cerhetmektedir. yoksa devletini elinden alcak. Ebna'yı sürüp çıkarması da. hatta bizzat Belâzâri (Ter. 41 . Tür. o şeref derecesinde sana denk olduktan sonra. Esved'in öldürülmesinden sonra vukubulan Yemen'deki ikinci Ridde sırasında. Onlar Esved'in şüphelerinin ortaya çıkardığı bu büyük tehlike ve tehdit alt ında ne yapacaklar ını düşünürlerken. Esved'in şüpheleri belki de biraz hafiflemi ş olacak ki. E ğer Kays samimi bir Müslüman olsayd ı.Bizce Taberrnin Seyf'den ald ığı yukarıda yazılı birinci fivâyet daha doğrudur.. Ter. I. Kays arkada şlarının yamna koşup durumu anlatt ı . Ey Esved. Şeytan bana. onu inandırmağa çalıştı. ihaneti içinde sakladı. öyle kolayca tasvib edilebilecek iddialardan de ğildir. 71. Esved'i kendi vücudundan daha aziz tuttuğuna ve hiyanet fikrinden çok uzak bulundu ğuna. safdilâne bir şekilde San'a'ya kabul etmesi. Böylece Müslümanlar'dan Cü şeyş üd-Deylemi. Ter. Zi Kilâb. Zi Zrıd. yahut başını kesecek" diye söylüyor dedi.

Çünkü Cüşeyş . Tük. San'a'dakiler. Eşini öldürdükten ba şka halkı sefil ettiğini. 74 Taberrnin Zökir Kadiri Ugan tarafından yapılmış olan tercümsinde (III. kadınların şeref ve haysiyetlerini çi ğnediğini. yani Seyf'in Firûz'a dayanan ifadesi her iki fivayette de mevcut oldu ğuna göre ikinci rivâyet esas olarak alınabilir.leri aldılar.D eylemryi saraya gönderdiler 74 Burada Taberi (Tür. g. 50) Seyf'in bizzat C ü ş ey ş 'd en nakletti ği birinci rivâyete dayanarak. hemen hemen ayn ı vak'a tekrarlanır.. Cü ş ey ş ve taraftarlar ı onlara . II.. Şu halde Firûz'un saraya gitti ği muhakkaktır75 . yâni Kays. Firûz ü d . Esved hakkında "Esved pis bir adamdır. S 50. Firûz'u d ışarı çıkartır. I. Firûz..satırda) birinci şahısta konuşan Cü ş ey ş yerine Kays yazılmıştır. Bu iki rivâyetten hangisinin do ğru olduğunu kesin olarak söylemek güç olmakla beraber. ama Esved bu söze hiç bakmaz.. kendilerinden emir almadan harekete geçmemelerini yazdılarsa da. daha kestirme olarak anlatılmıştır. artık onu yok etmek tamam geldi ğini söyler ve ondan yardım ricasında bulunur. onun amcas ı oğlu olan Firûz oldu ğunu kabul etmek her halde daha do ğrudur. a.. tür. belki de öldürülmekten onu kurtar ır. S. 60) rivâyetleri naklederken. kendileriyle hemen iş birliği yapni'a ğa hazır bulundu ğu karşılığını verir 76 İşte bu sırada içeriye . 172) bu hususta bir kay ıt mevcut de ğildir. hep uyur" dedi ğini kaydediyor. 5. Ter. S. D azaveyh. . 112. Âzad Firûz'un süt karde şi olduğunu ve onunla her zaman konu şacağım söyler. Âzad. Şöyle ki: Firûz saraya gider. S. 76 Mirhond. Âzad ise Ebniklan'd ır. üçüncü ziyareti Firûz'un yapt ığım bizzat itiraf etmektedir. Birinci rivayette Esved. bu imkânsızdır. amcas ımn kızı Merzubâne Âzad'm yanına girer ve Esved'in yaptığı kötülükleri ona hatırlatır. gusletmez. III. Gene Seyf bu defa men şei Fir z'a dayanan (Taberi. Şarap içer. Cüşeyş 'den şüphelendiği için onu döver. ikinci rivâyette daha k ısa. Kays: "Ey amcamm kızı" diye Azad'a hitap eder ki. Zira Kays Arap. Ancak hadiseler. dinletemediler. 221: Karısının. III. ter.75 Belâzfırrde (rap. e. Cüşeyş'in Azad'a gönderildi ğini yazmaktadır. Firûz üd-Deylernrnin izad' ı ziyaret etti ğini söylemektedir. Sadece "Bunlar Esved ile evlenmi ş bulunan eski vâlinin karısı Merzubâne'ye gizlice adam gönderdiler" diyor.. Çünkü onlar Hazret-i Peygamber'den Esved'e kar şı bir hareket haz ırlamaları için mektup almışlardı San'a'dakiler Esved'in şüphelerinin artmas ından ve kendilerinden önce harekete geçmesinden korktuklar ı için evvelce Şehr bin Bâzânia bunun öldürülmesinden sonra da Esved'in kar ısı olan Azad ile i ş birliği yapmak gerekti ğine karar verip Azad' ın ameasıoğlu olan. Sonra Firûz saraya gönderilir. 42 .. Merzubâne imdada ko şup akrabası olduğunu söyliyerek. kocas ının katili olan Esved' in dünyada en çok nefret etti ği insan olduğunu. Merzubâne Âzad' ı ziyaret eden kimsenin. kendisinin saraya iki defa gitti ğini bildirmekle beraber. . S. Ter.

. bundan sonra hayvanları bıraktı . Firaz'un kar ısı Azad ile böyle samimi bir ş ekilde hasbihal etti ğini görünce. tür. Esasen aynı cildin 57. 78 Buraya kadar yazd ıklarımız aynen Cüşeyş için de rivâyet edilmi ştir Bk. syfasında birinci şahısta konuşan Cüşeyş üd-Deylemi ol.. Elinde hükümdarhk mızrak' oldu ğu halde sarayından çıktı . nefret ve korku içinde kalmışlardı. sen ise tilkilik ediyorsun" demesi üzerine. Taberi. bu sırada nefsini korumak gerekece ğini . Bundan sonra elindeki m ızra ğı ile hayvanlara vurma ğa başladı.beylemPnin Seyf yoluyla intikal eden rivâyeti (Taberi. Hazır bulunanlar bu müthi ş manzara kar şısında. ter. III. S. bu defa ş eytanın: "Ey Esved. Hayvanlardan hiçbiri çizginin öte tarafına geçmiyordu. g.. Fakat Azad. Firûz âsi ve azgınlardandır. At kanlar içinde sokaklarda ko şmağa başladı ve sonunda yere yıkıldı . 79 Taberi. Firaz'da da bir hançer sakl ı idi. onun sağ elini ve sağ ayağını kes" dediğini haber verdi 8° Firaz bu sözleri duyunca kalabal ığın içinde kaybolma ğa te şebbüs etti Fakat evine yakla ştığı sırada Esved'in adamlar ından birinin. onun başını kes" diyor. O. kocas ını muaheze edince. Böylce bir müddet durduktan sonra. O. Gene başını yere koyup dinledikten sonra. Esved. ter. 341'de de "Melek bana haber verdi" şeklinde bir riayet vard ır. öldü. 43 . San'a meydanında nefret uyand ıran müthiş bir sahne haz ırladı : Şehir halkını meydana topladı . 59. Zehebi.Esved bin Kâ'b girer. Tarih übislâm. ter. I.. Bir gün. S. hayret. S. Zu'l-Himar' ı devirmek isteyenlerin hepsinde oldu ğu gibi. Esved yapt ığı hareketten utanç duyup özür diler 78 . S... Topluluğun ortasında durdu.. onu yakalayıp "Hükümdar seni çağırıyor. duğu açıklanmıştır. S. hayvanın ağzına mızraki ile vurduktan sonra onu sal ıverdi. III. tür. hayat ından pek fazla ümidi kalmam ış bir halde bu adamı takibe mecbur kaldı . 448'de Azad'm Müslüman olduğu açıklanmıştır. Firaz'u saray ında görünce şüpheleri büsbütün artt ı ... Kays bin Mak ş uh âsidir. Gene Taberl. ey Esved. 80 Firfız üd . 77 Hondmir. Sonra hükümdarlık atım getirtti. Esasen Hazret-i Peygamber'in mektubunu alm ış bulunan Necran'm Müslüman kalan ahalisi de ba şka tarafa göç edip bir araya topland ıklarmdan. dedi. fena halde kızar. a. meydanda kumun üzerine bir çizgi çizip bu hayvanlar ı çizginin boyunca hep bir hizaya dizdi. ba şını yerden kaldırıp: Yan ımda bulunan melek bana. Esved bundan sonra yüz kadar deve ve inek getirtti. III. o. 50. III. 77 onun kendi akrabası olduğunu söyleyerek. tür. Firüz'un üstüne at ılıp başına vurma ğa başlar.. Esved'in şüpheleri korku halini alma ğa başlamıştı . Fil-az bu tehlikeli i şten böylece kurtulup arkada şlarının yanına geldi.. I. 48. tür. Daha sonra Esved m ızrak" elinde oldu ğu halde yere kapand ı 79 Bunca hayvanı uğruna kurban etti ği ruhun sesini duymak istermiş gibi kula ğını yere vermişti.. ter. 49) Esved'in ağzından nakledilirken "melek" şeklinde olup diğer bazı Islami rivâyetler bunu " şeytan" şeklinde nakletmişlerdir. e.

62'de "şiddet ve hiddet gösterdi ği sırada elinin titredi ğini ileri süren şahsın Kays olduğunu" rivâyet ediyor. 82 Mirhond. sarayın arka tarafında bir duvar' ın iç kısmından beraberce bir delik aç ıp sonra perdesini indirdiler. korku ve şaşkınlık içinde kaldı . Esasen. vakit geçirmeden suikasdi sonuçlar ıchrmak gerekiyordu. Fakat bu sözleri i şittiğini hissettirmeden. O da Firûz'u Esved'e şikayete gitti. Esved uyanabilir. Merzubâne'ye bir adam yoltay ıp tertibat almak üzere kendilerine yard ım etmesi gerekti ği haberini ulaştırdılar... Firûz. Esved'i öldürmek işini D az a v ey h. kendisine yaklaştırmadan. S. g. az önce Esved'in davetini kendisine tebli ğe gelen adama pay vermedi. Firûz onun emrini yerine getirdi. Tanrı adını anarak kendisini işkenceli bir şekilde öldüreceğini. Merzubane. bir eliyle .e ğe koyuldular. Firûz etlerin da ğıtılmasında gereken ihtimamı gösterdikten sonra. Esved her halde bu gece iyice sarho ştu. Fırsatı kaçırdığı takdirde her şeyin mahvolaca ğım bilen Firûz. Firûz. niyetini yüzünden anlam ış olmalı ki. S. Himy e r ve H amd an'lara haber gönderildiğinden.. S.düşünerek. diyerek F ir z 'un onu öldürmsini teklif etti ve buna karar verildi Firûz k ılicım arkadaş larının yanına bırakarak (ihtimal unutmu ş olacak). 44 . Esved'e yakla şıp onun yüzünü görünce. Esved'in yatt ığı odaya. III. gözlerini açm ış Firûz'a bakıyor. ter. Art ık her ne bahas ına olursa olsun. ihtiyarh ğım ileri sürerek 82 reddetti.zad. onlar da muhafız kuvvetler olarak vazife görmekte idiler. bir yandan da " şeytamyla konuştuğu Kususi dille" birşeyler söylüyordu. San'a halk ına biraz evvel öldürdü ğü hayvanların etlerini bölmesini emretti. yaya olarak Esved'in yan ına geldiği sırada onu. e. silahını gizlice hazırladı . Şayed Esved kendisini öldürmek isterse. II. A. Fakat. Esved'Ie kar şılaşanın Firûz olduğu ve Esved'in Firûz'u döverek dışarıya çıkardığı yazıhdır. a. Buradan odaya geçtiler ve Esved'in o gece öldürülece ğini Firöz. tür. onun başımn bulunduğu tarafı Firûz'a iş aret etti. Bunun için Esved'in dü şmanları.. Azad'a söyledi " C. onu ve sonra yan ında bulunan adamlar ını hançerliyecekti. Dazaveyh hep birlikte bu delikten içeriye süzüldüler. Esved'in öldürülmesi: Önce suikastçiler geç vakit arkada şlarına direktifler verdikten sonra sarayın arka tarafına açılmış bulunan deliği genişletm. K ays ise ben gürültü ederim. bir kandil ışığını takip ederek vard ı. adama vadederken buldu. 222'de böyle söylüyorsa da Taberi. Onu yata ğan içinde ba şı ayağı ne tarafta oldu ğu belirsiz bir şekilde yatmış ve horluyor buldu. 81 Firûz'a dayanan Seyf'in rivâyetinde. Sonra Kays bin Abd-i Yegös. Esved onu görür görmez. Firûz'u tekrar saraya ça ğırtarak. aha evvel davranarak. Çünkü o. emri yerine getirdi ğini haber verip çekildi.

alınan rehineler geri verildi. San'a ile Necran şehirleri ars ında dolaşıp durdular. Kays ve ötekilerin Firaz'a yard ım ettikleri hussunda birle şmektedirler. Firâz ve Arap Kays o geceyi sarayda Merzubane'nin yanında.. kzad onlara "Peygambere vahiy geliyor" diye seslendi " Böylece muhafızları kapıdan uzaklaştırmağa muvaffak oldu. küçük büyük yediyüz ki şinin eksik oldu ğunu' farkedip oların serbest bırakılmasını Müslümanlardan istediler. Veber'in yanında bulunanlar Esved'in öldürülmü ş olduğunu ilan edip teyid makamında onun ba şını halka fırlattılar. 84 Belazuri. Bu teklif kabul edildi. 74. 117. Esved Tanr ı'nın düşınanıdır"" Ezanı işiten halk kalenin önünde toplanm ış Veb e r'i. boynunu k ırdı . Belli kayanklar ımız. ter. S.. Caetani. 217. baz ı kayankların ifadeleri bu iddaya uymamaktadır. onlar ın arkalrından adamlar yeti şip yetmiş kadar süvariyi esir almaya muvaffak oldular. 85 Wellhausen. g. Bu arada. Kays ve di ğerleri onun gö ğsüne oturdular. III.. Böylece San'a'y ı terketme ğe mecbur kalan Esved taraftarlar ı. ter. Esved'in ne ş ekilde cezaland ıracağım merakla beklerlerken. S. Mesela İbni Sa'd (Kitab üt . Filaz onun ba şını gövdesinden ayırırken Esved öyle şiddetli bir "bö ğürtü" çıkardı ki. kaçarlarken de önlerine gelen yerli. e. S. Muhammed'in Tanrı elçisi olduğuna tanıklık ederim. 45 . Veber bin Yuhannes'in Müslüman olmad ığım iddia ediyor. Ezd kabilesine mensup Veber bin Yuhannes'i de alarak şehrin en yüksek kalesine ç ıktılar. Tanrı uludur.Tabakat. yahut Ebnâ'dan olan kimselerin bilhassa bunların çocuklarını rehine olarak beraberlerinde götürdüler. kapıyı vurarak bu sesin nerden geldi ğini sordular. Kar şılık olarak. S. odanın dış arısında bulunan muhafızlar koşuştular. III. tekrar onun odas ına döndü. 173. Öyle anla şılıyor ki. bu cüretkar Müslüman'ı ". 55. halbuki Caetani bu hususta kayanklar ın verdikleri bilgiye itimat göstererek onun Müslüman oldu ğunu kabul etmektedir. S. Firâz'un rivâyetine göre de Firilz yaln ız olarak). S. Dazaveyh. e. I. IX. Taberi. III. tür. 383) Kays bin Hubeyre Mak şuh'un peygamberlik iddias ında bulunan Esved 83 Ebu'l-Fida..onun sakalı''ı tutup. S. bir Tanrıdan başka Tanrı yoktur. tür. Taberi'nin dayand ığı ravilerin hepsi Esved'in Firaz taraf ından öldürüldü ğünü kaydediyorlarsa da.. V. 164. Ancak hepsinin birlikte onun odasına girmi ş olmaları ihtimali daha kuvvetlidir.. a. öldüğünü sanarak arkada şlarına haber verme ğe koş arken kzad onun ete ğini çekip. tür. ne yapacaklar ını. Veber oradan ş öyle bir ezan okudu: "Tanrı uludur. etrafa nas ıl haber salacaklarım konuşmakla geçirdiler.. Sabaha kar şı saraydan ç ıkıp arkada şlarının yanına geldiler. arap. Hayret ve korku içinde kalan Esved taraftarlar ı kaçıştılar. a. ter. Esved'in henüz ölmediğini söyledi. Filaz arkadaşlarının yanına ko şup kılıcım aldı (Cüşeyş 'in rivâyetine göre hep birlikte. Buna kar şılık Fil-az ve Kays'in vaktinde ald ıkları tedbirler sayesinde. Taberi. g.

İbni Haldfm. Halbuki Buhari (Sahih-i Buhari. 448. g.i Muhammed'in bu yoldaki "Esved öldürüldü.. g. 34. tür. Hondmir. I. tekmile. onun Firûz tarafından katledildiğini pekala yazdıkları gibi. Nihayet Medine'den yeni bir emir gelinceye kadar Sehabe'den olan Mu' az bin C e b e l'i seçtiler". II. II. 164). g..Sefa. S. Taberi. S. S..Büldân. onu sâlih bir insan olan Firûz üd-Deylemi öldürmü ştür" hadisinin kitaplarda daima tekrar edilmesi. S. II. Firûz'un Esved'i katletti ği hususundaki haberler daha a ğır basmaktad ır.İber. Ter. 164. I. S. 341. S. Her ne kadar Caetani bu hususta Mirhond'u mehaz göstermi ş ise de elimizde bulunan (Leknou 1914) bask ısııda böyle bir kayda tesadüf edemedik. 173) onun Peygamber'in ölümünden be ş gün önce öldürüldü ğünü ve bu haberin Ebu Bekr'in Hilafet° geçi şinin onuncu gününde Medine'ye ula ştığım yazmak86 İbni Haldün.. Skizzen. En . ter. - Yukarıda açıklandığı gibi. Belazûri (Fütuh ül .. Burada Firûz'un silahs ız olarak Esved'in odasına girdi ğini. haber verdi ği "Esved öldürüldü..Ansi'yi öldürdü ğünü yazmaktadır. e. g. e. Bir yandan da bütün olup bitenleri mektupla Peygamber'e bildirdiler. 46 . I. Yemen bölgesi Esved gibi bir müstebitten kurtulduktan sonra.. 131. S.Nevevi (I. 52). 208.. a. El . o zaman Kays' ın onun başını gövdesinden ayırdığını yazmaktadır. hadiseye en yak ın olan ça ğda bile inanc ın bu yolda olduğunu teyid eder.. I.. İ ber.. onun Esved'in öldürülmesinden bir gün sonra öldü ğünü kaydetmişlerdir ". Halifesi Ebu B ekr'in eline varabilmi şti Zira baz ı tarihler. 52. Zehebi (Tarih ül . S. tür. Ayrıca İbni Sâ'd gene (V.. 165. 131) gibi kaynak kitaplar..ül . Taberi (Tür..Vatvat (S... Belâzûri de (Filtuh ül ... Müslüman memurlar gene eski yerlerine dönme ğe başladılar.Buldan. ilahi bir kaynaktan alarak. 57) gibi tarihçiler de Peygamber'in ölmeden önce.İslam. Fakat. aralarından birini başkan seçmek hususunda anlaş amadılar. ter. S.. sonra geri dönüp arkada şları ile birlikte tekrar Azad' ın yanına döndüklerini. III... a. VI. Dikkat edilirse. 52). S. e. a.. ter. Esved'in boynunu kırdığım. III. Esasen Hazret .. 87 El-Vatvat. 60. a. 57.).. 389). tür. fakat mektup Hazret -i M uh amm e d'e de ğil. 60). 222) da ise bu rol Kays ile Firûz arasında bölünmüştür... Bundan ba şka. a. 173) esas olarak Kays' ın Esved'i öldürdüğünü anlatmakta ve biraz a ş a ğıda bazı râvilerin onun Firûz tarafından öldürüldü ğünü zikrettiklerini pek kısa olarak kaydedip geçmektedir. İbni Haldiin (Kitab ü]. . onu sâlih bir insan olan Firûz üd Deylemi öldürmüştür" sözlerine dayanarak Esved'in katilinin Firûz oldu ğu yolundaki kanaatlerini aç ıkça belirtmi şlerdir. Mirond' (Ravzat üs . Peygamber'in gâipten ald ığı bu haberi kaydettikten sonra. S. III. Wellhausen. S. II. Ebu'l-Fida (Tarih I. Ebu'l-Fida. "Esved'i öldürenler aras ında Firûz üd-Deylemi dahi vard ı" demekle Firû z'u Kays ile işbirliği halinde göstermektedir. I.. e.

arzular ı hilafına. Halife Ebu B ekr. Fakat baz ı Arap kabileleri. Ebna'nın bir kısmını da zorla İran'a yolladı . Fakat Himyerli u'l-K il â ile arkada şları onun bu fikrini kabul etmediler. 216. Arap K ay s'ı kı skandırdı ve bundan dolayı E z v a'yı (Himyeri hükümdarlarının adı ve Zu'nun ço ğuludur). Ş ehir halkı telâş a düştü. Fakat çok kısa bir zaman için. gösterdi ği bu boş gayretten sonra. Yemen'de ikinci Ridde: Esved'in öldürülmesi ile Yemen'de islâmiyet yeniden zafer kazanm ış oldu. 47 . Ama Ebnalara da yakla şmadılar. Ben onlar ın başkanlarını öldürerek geri kalanlarım memleketten sürüp ç ıkaraca ğım" diye tahrik etti". Firaz ve Dazaveyh ile isti ş arede bulundu. göç etme ğe mecbur bırakılan bu aileleri kendi topraklar ından geçtikleri sıra88 En-Nevevi bu tarihle beraber ba şka bir rivâyeti de nakletmekte ve "O. Çünkü Hazret-i Muhammed'in ölüm haberi. Bu suretle Esved'in hükümdarh ğı bazılarına göre üç ay sürmü ş tür. Hazret-i Peygamber zamamnda öldürüldü. Cahiliye devri adet ve inançlar ım bırakmış ve islâmiyt'i henüz pek sathi bir şekilde kabul etmiş olan Yemen'li bir kısım halkın yeniden irtidadına vesile olmuştur. onlarla dostmu ş gibi hareket etti. S. 11. Böylece Esved'in H. Kays gayesine eri şmek için.. Firitz'u Yemen'e vali tâyin etmişti. Ba şı Peygambere getirildi" demekte ise de yukar ıda not 87'de adlar ı geçen eselerin hiçbiri böyle bir iddiaya yer vermemi şlerdir. Seyf yoluyla bize kadar gelen Firâz'un rivâyeti.Muradi. ter. rakiplerini böylece uzaklaştırınca San'a'da idareyi eline ald ı . güya San'a'y ı tehdide ba şladılar. şurada burada dola ş an Esved'in süvarileri ile temasa geçti ve onlarda kendisine bir dayanak buldu. y ılın Rebi'ül-evvel ay ının sonunda katledildi ği meydana çıkmış oluyor " D. Kays. III. Firaz yolda iken iki kadın arasında geçen konu şmadan bunu ö ğrenip kendisi için de aynı akibetin haz ırlanmış olduğunu anlıyarak karde şi Gu ş na ile H avlanlara s ığındı . Daha önce Dazaveyh. Firâz'un Halife tarafından . Cü ş ey ş hemen hemen birlikte San'a'da i ş görmekte ve Yemen'i idare etmekte idiler. 89 Taberi. Yemen'de ikinci Ridde'nin önderli ğini yapmıştır. Kays ise herkesten ziyade korkmu ş göründü. Hattâ ertesi gün için onları yeme ğe davet etti ve ilk gelen Dazaveyh'i öldürdü. Denebilir ki. Firaz. "Ebnalar sizin memleketinizde yabancı ve göçmen bir kavimdirler. Onları kendi hallerine b ırakırsanız daima saltanat süreceklerdir. Kays bin Mak ş uh ül . onun Kehf-i Hubban'da isyâna ba şlamasından ölümüne kadr geçen zaman ın ancak dört ay olduğu yolundadır.tadır. onlardan üstün bir mevkie geçirili şi. Esasen serseri bir hayat süren Esved'in süvarileri. tür.

Tahir bin Ebi Hale komutas ında . S. geçici bir zaman için de olsa gösterdi ği ipnotizmacılık mârifetleriyle etrafındaki bazı insanları kendi peygamberli ğine inandırmış olmasına ra ğmen 92 onun bu tarafı çok hareketli geçmi ş bulunan siyasi hayatına nispetle pek sönük kalm ıştır. Firüz'a yardım etmelerini bildirdi. ter. Kays'dan ayr ıhp Müslüman olmadan9° ve aman bile elde etmeden Müslüman karargahına gelip teslim oldu... arkasından da M uh cir bin Üm e yy e'nin komutas ında bir orduyu Yemen'e yollad ı . ter. 48 . hiçbir vicadan azab ı duymadan idam karar ı verdiyse de. Bu kabileler. . Biraz sonra Kays bin Mak şuh da Müslümanlara esir dü ştü ve her ikisi zincirle ba ğlanarak Medine'ye Halife'nin yan ına götürüldü. tür. Bu sırada Ebu Bekr.. bu i şi Firüz'un teklifine uyarak yapmışlar ve onun Kays'la sava ş a başlama imkanını sağlamışlardı . di ğeri siyasi olmak üzere iki tarafl ıdır. "Peygambere vahiy geliyor" diyince. Muhâcir Yemen'de te ş ekkül eden kuvvetlerle birleş erek kendi kuvvetini artt ırdı . E. Esved'in öldürülmesi hususunda. o öldürülürken ç ıkardığı müthiş sesi duyan nöbetçilere İzad.. III. Firüz. nöbetçiler buna kamp uzakla şırlar. 174. Bilhassa Tâhir bin Ebi Hâk'nin idaresindeki kuvvetlerle Firüz'a yard ım ettiler. görüldü ğü gibi. biri dini. Demek ki. 92 Onun peygamberli ğine yakınIrmın inanmış olması muhtemeldir. S. 91 Belâzfıri. Gene görülüyor ki. Muhacir San'a'ya gelince memleketi çapulculardan ve Esved'in arta kalan süvarilerinden temizledi. Medine'de bulunan iki esirden bilhassa Dâzaveyh'in katili Kays için Ebu Bekir. tür. cinayeti i şlemiş olduğuna dair elde müspet bir delil bulunmad ığından ve Kays'ın Peygamber'in minberi önünde. 226. Sükünet ve düzeni yeniden kurdu. I. Kays'a aleyhtar olanlar ı toplayıp San'a yakınında Kays ile sava ştı ve onu yendi. 90 TaberI. Esved'in vahiy ald ığına onun yakınında olanlar inanm ışlardı . Netice: Ana kaynaklara dayanarak buraya kadar inceledi ğimiz Esved'in hayatı. Ma'dikerib de affa nâil olup her ikisi ailelerinin yan ına dönme müsaadesini alabildiler. Muhacir'in kuvvetlerinin çoklu ğu da Amr' ı korkuttu ğundan. Bu sırada memleketine dönmü ş bulunan Kays bin Mak ş uh ile Amr bin illa'dikerib iyi geçinemiyorlardı . elli kere Dazaveyh'i öldürmediğ ini yeminle teyid etmesi üzerine" Ebu Bekir onu affetti. Kays daha önce Esved'in süvarilerinin dola ştığı San'a ile Necran aras ındaki bölgeye kaçmak suretiyle kurtuldu. elçiler ve mektuplarla Tihâme ahalisine.da himayelerine ald ılar ve Kays tarafından görevlendirilmi ş olan muhafızları öldürdüler.

Esved hakiki hüviyetiyle . onun peygamberli ği de derhal unutulmuş . fakat önderli ğini üzerine almış olduğu milli hareket Arap Kays'la gene de devam etmi ştir. sakinleri bakımından da heterogen bir bölge idi. Yukarıdanberi anlat ılanlar da gösteriyor ki. Bu durum da Esved'in çabuk muaffakiyet elde etmesine yard ım etmiştir. Yâni Esved'in in bir çok taraftar bulmas ının sebebi. Esved bir milli isyamn önderli ğini üzerine almıştır. Esved savaş çı bir peygamber s ıfatiyle ortaya at ılmış ve kısa zamanda büyük topraklar ı eline geçirmiş . Yemen'de uzun y ıllardan beri hâkim bir zümre halinde ya şıyan İranhlar'ın çocukları olan Ebnâlar artık Yemen Arapları'mn tahammül edemedikleri ve memleketlerinden uzaklaştırmak istedikleri bir s ınıf haline gelmiş idi. Esasen. Hristiyan ve İ slam monoteizminin tan ınmış ve yerle şmiş bulunduğu Yemen'de bir putun ad ına değil. O. hiç olmazsa bunun kalıntılarımn daha sonraki devirlerde ya şıyan râvilere bir nebze olsun malzeme te şkil etmesi gerekirdi. 49 . Kureyş ' in hâkimiyetine tâbi kalmamak ve Yemenliler'i din bak ımından da kendisine bağlamak için peygamberlik iddias ında bulunmuştur. E ğer o. inahir bir siyaset adam ı idi. sadece sezi ş kuvveti fazla olan kurnaz. eski dinlerini b ırakıp islamiyet'i kabul ederek Medine hüldimetine ba ğlanan halkı. her ne kadar Rahman' ın adına konuşmakta oldu ğunu ve bir melek vas ıtasıyle vahiy aldığını sık sık söylemişse de. bunlar kaynaklara nazaran daha çok kendi ş ahsi kuvvetini tanıtmak maksadiyle söylenmiş sözler olup ilahi bir tak ım emirlere benzemekten tamamiyle uzakt ırlar. yeni ve kutsal bir kitap da b ırakamamıştır. Bir yandan da gün geçtikçe. onlara hakim olmuş ve Ebnalarm idarelerini de kendilerinden olan Dâzaveyh ve Firâz'a vermek suretiyle. Esved'in ölümü ile birlikte . öteden beri ticaretlerine vergi almak suretiyle engel te şkil eden. halka zulmetme ğe ve fazlaca sarho ş olmağa başlamıştır. ve Yemen'deki bazı kabileler arasındaki vergi meselelerinden do ğan Ridde'den istifade etmesini bilmi ş ve gizliden gizliye hazırlanmaya başlamıştı . her ne kadar yakın taraftarlarından bir kısmını kendi peygamberli ğine inandırmağa muvaffak olmuşsa da. Yemen din bak ımından olduğu gibi.Esved yeni bir din kuramamış . İşte Esved Ebna'nın Yemen'deki nüfuzunu tamamiyle k ırmış . Bununla beraber Esved'in Mnsevi. O. hakiki bir peygamber olarak tan ınsaydı . görünmiyen yüksek bir Tanrının adına ortaya çıktığım iddia etmi ş olduğu muhakkaktır. arkada şlarını küçümseme ğe. Peygamber'in hastal ığı haberinden. cesur ve iktidar ihtiras ı ile dolu. ölümünden sonra dini eserinin devam etmesi. fakat bundan dolay ı o kadar çok gurura kapılmıştır ki. onları kendine ba ğlamıştı . halkın ona sırf dini bir inançla ba ğlı bulunmasından ileri gelmiyordu. Daha önce belirtildi ği üzere bu durum onun hayatına malolmuştur.

Tecrid.2..Kâmil fi't-tarih. Tuleyha'nm soyu: Asıl adı "Talha" olan Tuleyha. TULEYHA BIN HUVEYL İD Sahte peygamberlerden ikincisi olarak inceleyece ğimiz Tuleyha. 50 . bir aral ık Medine'yi tehdit edecek derecede cesaret göstermi ş . şöyle ki 94 Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadlet ii! . Leyden 1867. peygamberlik iddiasında bir komutan. y ılında putperest Kurey şlilerle birlikte Medine'yi kuş atmış bir düşman.Esedi ül . ş ahsiyet itibariyle di ğer sahte peygamberler kadar kuvvetli olmamakla beraber.Fakasi. I. onu Hicretin 5. Zehebi bu soy kütü ğünü daha kısa gösterir.Esedi ül . Necid'de oturan Es e d kabilesinin ileri gelenlerindendir. 93 İbn ill-Esir. 9. S. İbn iil . İbn ül . yılında mürtedlerin ba şına geçmiş . 65. Müslümanlar ona k ızdıkları için " Tul e yh a" yâni "Talhacık" adını verdiler. e] .Esir'e göre onun soyu ş öyledir93 : Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadle bin ül-E şter bin Hecvan bin Fak'as bin Tureyf bin Amr bin Müseyl bin ül .Hâris bin Dudan bin Esed bin Hüzeyme bin Müdrike bin İlyas bin Mudar ül . III. S. Üsd id-Gâbe. daha sonra da Hâli d bin V eli d'in ordularını ciddi şekilde uğraştırmış olduğundan tarihte oldukça önemli bir yer kazanm ıştır.Esir.Fakasi. 299. : B. 10. 360. yılında kabilesinden bir heyetle birlikte Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etmi ş bir mümin. Hicretin. Tuleyha'mn birinci defa islamiyeti kabulü: Tuleyha'mn hayat ım tarihen mallim en eski günlerinden alarak inceleyecek olursak. Buzaha sava şından bir müddet sonra ise Kadisiye ve Nihâvent sava şlarında Islam ordusunun zafer plânlar ım hazırlayan kıymetli bir Müslüman askeri olarak görmek mümkündür. 94 Zehebi. Kahire 1288. A. S.

Zira Hâlid sadece eskiden beri putperest kalm ış Arapları doğru yola davet ile görevlendirilmemi ş . II.. Tecrid. Caetani. VIII.En k ı sa ş ekilde yukar ı ya ald ığı m ı z Tuleyha'n ı n maceral ı hayat ı n ı n tarihi de bize gösteriyor ki. 96 İbn ül . Tuleyha'nın adı tarihte ilk önce Gatafan seferinde islamlar taraf ından yenilgeye u ğratılmış bir Esedi olarak geçer. kabul etmeyenlerle de sava şmıştır. IV.. o bütün iddialar ı na ra ğ men hakiki bir peygamber de ğ ildi'. Encylop&lie de l'Islâm. 97 Caetani.. IV. S. Bu i ş için sen... o. de de l'islam. Böyle bir iddia tamamiyle yanl ış bir görüşün ifadesidir. Vacca. 874. yalnız Tuleyha'mn islamiyet'i kabul etti ğini ve bunun 95 İbni Sa'd.Esir. belki de Caetani'nin tesiri ile. onun daha evvel Müslüman olmadığımn bir delili sayıp bu iddiasım kuvvetlendirme ğe çalışmaktadır. a. Hâlid' in savaştan önce Tuleyha'y ı İslâmiyet'e davet edi şini. Tuleyha'mn etrafına adam toplamas ına fırsat vermişti. Bundan dört y ıl sonra.Esir'in Vakıdi'den aldığı bu rivayet Tuleyha'n ı n 9. I. islamiyet'in mürtedleri say ı ls ı nlar". Esed kabilesinden bir heyet Peygamber'i ziyaret edip ona "Ey Tanrı'nın elçisi! Biz sana Tanrı'nın birliğine ve senin Tanr ı elçisi olduğuna tanıklık etmek üzere geldik. daha ziyade islam' ı terketmi ş olanları dine davet ve dinde kalanlara da bir tak ım vaızlarda bulunmak üzere Ebu Bekr tarafından gönderilmiştir.. Bir iki kehanet sözü. içinde Tuleyha'mn da bulundu ğu.bu önemli noktay ı atlayıvermiştir. y ı lda kabilesi ile birlikte islamiyeti kabul etti ğ ini apaç ı k anlatt ığı halde. bunun sonucu olan Ridde. 65. Peygamber'in ölüm haberi. Zehebi. 874). I. Kitab üt . baz ı kabile ileri gelenlerinin menfaat ümitleri. sıra kendi fikrini yazma ğa geldiğinde. 299. y ılında. e. Ebu Süfyan ve Fezareli'lerin ba şbuğu Uyeyne ile birlikte yeniden islamlar'a kar şı harekete geçmi ş görüyoruz22. bize haber yollamadın. Yoksa Tuleyha putperest kalmakta devam etti ği için değil.Gâbe. Bu noktaya kadar hadiseleri oldu ğu gibi açıklıyan Vacca (Enc. S. S. biz arkada kalan kabilemizi burada temsil ediyoruz"" dedi. her yerde önce dinden dönenleri dine davet emi ş . Tuleyha'yı da bu düşünce ile ve aynı emri yerine getirmi ş olmak amacı ile dine davet etmi ştir. İbn ül . en küçük teferruat ı bile didik didik eden C a et ani . Ona göre. g. sadece bir kahindi. Tuleyha ve taraftarlar ı hiçbir vakit Müslüman olmam ış lard ı ki. 298. 51 .Tabakat. İrtidadla mücadelenin daha sonraki olaylarında da görülece ği üzere Hâlid. Ebu Bekr'in kendisine verdiği mektuptan da anla şıldığı gibi. III. Bundan bir y ıl sonra. yani Hicretin 9. 51. Üsd ül . Hendek sava şı sırasında Esed kabilesinin başında Tuleyha bin Huveylid'i.

Belki siz." Tuleyha'nın islâmiyet'i kabul etti ğini. 35. Tabakat. sancak verdi ve Muhacirün ile Ensar'dan yüz elli kişiyi de emrine verip ona. g. e ğer do ğru kimseler iseniz. "Beni Esed'in toprağına varıncaya kadar yürü. C. küçük haberler bize Esed kabilesinin Tuleyha'ya uyarak .Esir bu heyetin. İbni Sa'd'a göre Tuleyha karde şi Seleme ile birlikte Peygamber'in sava ş larına katılmak üzere hareket etti.d. XLIX. 222'de "Tulyeha. dedi. Peygamber zamanında Müslüman olmuş ve onun sohbetinde bulunmu ştu. a. Halbuki."J :js "" (=Onlar: Müslüman olduk diye seni minnet alt ında b ırakmak istiyorlar. Bunlara Hazret-i Muhammed'in davranışı başka . onlara baskın yap". Allah ı n Resülü Muhammed. 18. sizi inanma yoluna ileten Allah'a kar şı minnettar oluyorsunuz. S. 99 İbni Sâ.Vacca'n ın iddiası hilüfmaislâmiyet'i kabul etmiş olduklarını açıkça gösterir. Peygambere a ş ağıdaki âyetin inmiş olduğunu kaydediyor ki. II. Mirhond. arkas ından bütün bunlar ın (ileride görülece ği üzere) Müs eylim e'nin Medine'yi ziyaretine bir nazire olarak uydurulmu ş a benzediğini ilâve etmektedir. Gene ibn ül . Hanife'lilere söyledi ği sözler gene bamba şkadır.. 52 . hem de mensup oldu ğu kabile üyeleri ile birlikte kabul etti ğini biz İbni Sa>d'da da görmekteyiz 99 . En inanılır kaynakların aslâ islâmi bir gayretke şlik gütmeden verdi ği bu küçük. Biraz sonra Tuleyha'n ın peygamberlik iddialarmda bulundu ğunu anlatırken Müs â bin Ve s i m e'nin bize verdi ği ip uçları bu vâdideki tenkidlerimizde ne kadr hakl ı olduğumuzu bir kere daha ortaya koyacaktır. geri dönünce irtidad etti" diyor. I.da siyasi bir inkiyadı gösterdi ğini söylemekte. Bunun üzerine Seleme üç çoban ı ve deve sürülerini ganimet olarak al ıp Medine'ye dönmü ştü. de ki: Müslüman olduk diye siz beni minnet alt ına sokamazsınız.. Hastalığı haberinin sür'atle etrafa yay ıl98 Kur'an. Medine'ye gelen Esed'li heyetlerin sözlerinin Yemâme'den gelen H anif e heyetinin sözleri ile hiçbir benzerli ği yoktur. II.. Seleme'yi ça ğırıp ona.. Tuleyha'nm ayaklanmas ı ve peygamberlik iddia etmesi: Hazret-i Muhammed vedâ hacc ından döndükten sonra uzun süren bir hastalığa yakalanmıştı . S. bu suretle Tuleyha'n ın Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etti ği inkâr edilemez bir vesika ile teyid edilmi ş oluyor: ıj u.. Hazret-i Muhammed'e gelip kendiliklerindenMüslüman olduklarım söylemeleri üzerine. e.

189) kaydetti ği bu haberi Caetani kendine göre özetlendirmekte ve akla gelmiyecek bir mant ıkla ş öylece münaka ş a etmektedir: ". buna hiddet etmedikten ba şka. Tuleyha'n ın peygamberli ğinden. E s ed'Ierin. Höhnerbach' ın fikri de Wellhausen ve Caetani'nin tamamiyle tesiri alt ındadır.. Tuleyha'n ın kendisine vahiy getirdi ğini iddia ettiği Zu'n-Nun adındaki melek hakk ında da Müslümanlara açıklamada bulunuyor "°". III. Habb âl. Musevilerden birçoklar ı ona yardım ettiler. "Tuleyha peygamberlik iddias ında bulunduktan sonra. Büyük bir de ğer taşıdığı açık olan V es İ me 'nin Kitab ür . onun Hazret-i Muhammed ile buluştuğunu söyledikten sonra. a. peygamber oldu ğunu iddiaya koyuldu. ona "Zu'n-Nun" adında bir mele ğin vahiy getirdi ğinden bahsetti. Tuleyha. Metin. "Bir de melek mi buldu?" deyince. daha önceleri H a zr et -i Muhammed'e tâbi olmad ıklarını Medine'ye kar şı hiçbir anlaşmayı ihlâl etmemi ş olarak Tuleyha ile birle şmiş bulunduklarım ilâve etmekle. ondan ayrılıp. Bundan istifade etmesini bilen Tuleyha bin Hüveylid..Ridde'si bize aş ağıdaki ip uçlarını vermekle Tuleyha ve taraftarlar ının daha önce Müslüman olduklar ını şüphe götürmez bir ş ekilde anlatmaktad ır. En eski İ slâm kaynaklarından olan Vesime'nin Kitab ür . Hazret-i Muhammed ile Habbâl'ın konuş masında müsamahaya delâlet eden bir husus göremiyoruz.Ridde'sini İbni Hacer'den çıkararak yayınlayan Höhnerbach' ın neden kendi yayınladığı bu kitaptaki kay ıtlara bu derece lâkaydi göstermi ş olduğunu anlıyamadığımı zı söylemek mecburiyetindeyiz. O. S emir a denilen yere gelip ordugâh kurdu. Bundan şu sonuçları çıkarım: Muhammed. Caetani hemen bu öszlerin arkas ından. Tuleyha ye ğeni Habb âl'i bir anla şmaya varmak için Hazret-i Muhammed'e gönderdi.. "Allah seni kahretsin ve şehadet rütbesinden mahrum kılsın" dedi. "Ben Huveylid'in oğluyum" diye cevap verdi. TaberPnin (Arap. Biz yukarıya aldığımızj.. Tuleyha'mn peygamberlik iddialarını müsamaha ile karşılıyor. Tuleyha'ya tâbi olanlar ın. S. 298. Meselâ: Zübyân bin Rebia el-Esedi adındaki ş ahıstan bahseden Vesime (S.ması . en güvendiği kaynakların verdikleri bilgilere aykırı olarak. VIII. 100 Caetani. Bilâkis Hazret-i Muhammed. Gatafan'lar ın Fezâre ' lilerin İslâmiyet'i kabul etmemi ş olduklarını bir kere daha tekrar ediyor. Halk ın aş ağı tabakası ona uydu. Peygamber ona. g. Habbâl iftiharla. kâhinli ğinin de yard ımıyla. Bu hususta Alman orientalisti Dr. 53 . e. Az zamanda Tuleyha'nın taraftarlar ı ço ğaldı .. Peygamber o zaman ona. 40). bazı kabilelerin dinden dönmelerine sebp oldu. "Bir de melek mi buldu?" sözleriyle önce istihza etmiş sonra da Tuleyha'n ın temsilcisi ve ye ğeni olan HabbâPe beddua etmiştir.

88) ve Halid'in bunların üzerine yürümesini — gene Caetani'nin tesiriyle — ülkeler fethetmek arzusundan do ğan bir hareket. Tuleyha'dan ayrılıp islâmiyeete sabit kalanlardandır. S. Eğer bunda muvaffak olamazsan. Yezid bin Huzeyfe E şraftan Zufar..ona şöyle demi ştir . I. Ahaliye irtidadın kötü sonuçlarını anlatmış ve onları İslam'a davet etmi ştir.Fezâri. Ceatani ve Höhnerbach gibi de ğerli Orientalistlerin. kalben olmasa bile. ş eklen islamiyeti kabul etmiş olduklarını n° ve Medine hükametine ba ğlı bulunduklarını pek güzel ispat etmekte iken. (Harim Cahiliyye devrinde yarg ıç idi).Fezeiri de İslama sadık kalm ış ve Uyeyne bin Hısn'a da İslamda sadık kalmas ını tavsiye etmi ştir. a.E zve r'i Esed'lerin ülkesindeki valilerine 101 Cle'ment Huart. e. Höhnerbach' ın bu husustaki kanaatlerinin sars ılmazlığına ileride Müseylime ve Yemame konusunda daha da aç ık misaller verece ğiz. 54 . Fezare ve Tay kabilelerinin. İbni Sa'd (Tabakat. kar şı tarafın mukavemetini ise ilk defa fethedilen bir memleketin direnmesi saymak gerekti ğini ilave ediyor. Gat af an. S. b ırak bizi senden ayrılalım" demiş olduğunu bize bildirmektedir.. fakat içten bir inan ış a sahip olmadıkları için çok geçmeden irtidad ettiklerini kabul etmektedir. Gene Vesime'nin bize bildirdi ğine göre: Hubeyş hükemâdan Galip bin Bi şr ül-Esedi. g. Malik bin Nüv eyr e gibi temsilcileri de iddias ına misal olarak gösteriyor (Höhnerbach. kâh isabet ettirir. Daha birçok ilâvelerle zenginle ştirilmesi mümkün olan yukar ıdaki misaller bize Tuleyha ba şta olmak üzere Es e d. I. Histoire des Arabes. S. IV. Harim bin Kutbe bin Sinan el. Paris 1912. apaçık tarihi hakikatleri reddettiklerini anlamak zordur. 177) da bize bu yolda misaller vermektedir: "Et-Tufeyl irtidad konusunda Tuleyha i şine karışmış ve Necid'i tekrar İslâmlığa iade işinde büyük hizmeti olmu ş. bize Kur'ana benzer bir şey getirsene. 179'da Fezürelilerin Müslüman olduklarını.. Habb al memleketine döndükten sonra A 11 a h' ın r es Mü Muhammed derhal D ı r ar bin ül . Höhnerbach. Uyeyne bunu dinlememi ş ve bunun üzerine Harim de onun hakk ında bir şiir yazm ıştır. Ridde s ırasında sadık kalıp zekât ı Ebu Bekir'e vermi ştir. nas ıl bir düşünüşün tesiri altında. fakat sonra pişman olup Yemame'ye Bitmi ştir. İ slam tarihçilerinin Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek maksadiyle dü şman kabilelerin elçilerini bile ihtida etmiş gösterdiklerini iddia ediyor ve bu arada önce hakikaten Müslüman iken irtidad eden Müccaa. Tuleyha ile birlikte irtidad edip Müslümanlarla mücadele edenlerdendir. Zimman bin Ammar el. El Hâris Malik üt . sonra Yemame'ye Bitmiştir". Sen yalnız bir kâhinsin ki. kâh isabet ettirmezsin.Tai: Peygamberle bir arada bulunmuştur.

Esir. Tuleyha artık kabına sığamaz oldu. Uyeyne bin H ı sn ise Gatafan'lar ın başına geçip "Ben Esed'lerle aramızdaki eski anla şma bozulduktan sonra Gatafan yurdunun sinı rlarım tanım ıyorum. İbn Haldün. III. S.. 189. ibn ül Esir . S. Hazreti Muhammed'in şurada burada ç ıkan yalancı peygamberlere müsamahal ı bir gözle baktığı iddiasını savunabilmek için ve böylece Hazret-i Muhammed aleyhinde bir hükme varabilmek için Drar' ın onun tarafından Esed'ler üzerine göndrilmi ş olmasım uydurulmuş bir haber olarak vas ıflandırmakta. S. müttefikimiz olan iki kabilenin peygamberine tabi olmay ı Kurey şli Peygambere tabi olmağa tercih ederim. Bu emir üzerine onlar ciddi tedbirler ald ılar ve Tuleyha'yı korkuttular. 70'deki kayıtlara ra ğmen israr etmi ştir. Tuleyha'nın ortaya çıkışında ve kuvvetlenişinde de kabile ş eflerinin siyasi nüfuzlar ını arttırmak hevesleri. III. Zı'l-Himarin Avf Cezmi ona Cedile'lerden be şyüz kişiyi istediği anda yardımcı olarak verece ği haberini yolladı . Mademki haberin birinci bölümünü Caatani itimada lay ık bulmuştur.. yani "Tuleyha Hazreti Muhammed zamanında peygamberlik iddia etti.. S. III. birbirleriyle ba şkalarına karşı birle şmeleri. Sonra kabilesi ile birlikte Tuleyha'n ın yanı başında yer aldı. tür. ter.. 97. g. 55 . Hazret-i Muhammed'in öldüğü haberi geldi. mürtedler ise Semira'da topland ılar.göndererek dininden dönen herkese kar şı harekete geçmelerini ve tedbir almalarını emretmişti 102. Bu defa halk Tuleyha'n ın etrafında toplanmaya ba ş ladı . Nihayet D ı r ar onu sa ğ olarak ele geçirmek istedi ğinden üzerine yürüdü. Bu olay Tuleyha'n ın halk arasındaki itibarını arttırmaya yardım etti. Müslüman ordusuna kat ılanlar ise her an ço ğahmaktaydı . S 360..'.. S.. Hem Muhammed ölmü ştür. Müslümanlar Tuleyha'n ın isyanı ile uğraşırlarken." sözlerinin do ğru. Müslümanlar Vâridat denilen yerde. Gavs'ların başkanı da aynı şekilde Tuleyha'ya yard ım vâdetti. fakat ikinci bölümünün yani "Hazret-i Muhammed Drar bin ül-Ezver'i Esed'lere yollad ı tedbir aldırttı" sözlerinin hususi bir maksatla sonradan uydrulmuş oldu ğu ileriye sürülüyor. 280'de Seyf bin Ömer taraf ından teyid edildi ği için İbni Haldfm'a atfetti ği haberin birinci bölümünün.. Tanrı adına yemin ederim ki. 104 Taberi. 103 ibn ül . Şimdi ise Cahiliyye devrinde Eesed'lerle aram ızda mevcut olan anlaşmay ı yenileyece ğim ve Tuleyha'ya yard ım edeceğim. bunların. ayrıl mülâhaza ile ikinci bölümünü de kabul etmesi kaç ınılmaz bir mecburiyet iken o.. S.. a. tekmile. "Ona kılıç işlemedi" sözü gittikçe yay ıldı "3. Bu s ırada Tuleyha'nın taraftarlar ı gittikçe azaldı. ter.el Kamil. 95. 360. Halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmiştir. a.. Karşılaştıkları zaman keskin kılıcı ile Tuleyha'ya vurdu fakat kılıç Tuleyha'ya i şlemedi. g. Peygamber'in ölümü de İslam dinini henüz pek yeni kabul etmi ş ve henüz hazmetmemi ş 102 Caetani. Taberi. zekât ve sadaka vergisinden kurtulmak istekleri büyük rol oynam ıştır. Tuleyha ise sağdır ve kavmi ona uymu ştur""4 dedi. arap. e. el Kamil. Böylece Esed Gatafan ve Tayy kabileleri dinden dönüp Cahiliyye devrindeki anla şmalarım yenilediler Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkış sebeplerini genel olarak aç ıkladığı= zaman gösterdi ğimiz üzere. VIII. tür. İber. e. II. II.

. Kahire 1305. onlarla savaşmaya emredildim. Buna Ebu Bekr'in verdi ği cevap ş öyle olmuş tur: "Tanrıya and içerim ki..olan bu insanları bir ş aşkınlık ve bocalama devresine sürüklemi şti. de ise bu nokta ş öyle aydınlatılmıştır: Sahabilerin yukar ıda söyledi ğimiz teklifi üzerine. S. mütereddit kalan Havâzin ve Kuzadlar ın elçileri.Ezver. onlarla savaşırım" cevab ında bulundu. Durumu kendisine anlatt ılar. Ebu Bekr ise "Namaz ile zekât arasında bir fark gören herkesle savaş acağtm. S. S. 29.Suyhti. 174. S. mal ını ve kan ını benden korumu ş olur" dediğini hatırlattı .Akval vel-Eral. Muhammed de onun elçisidir diyinceye kadar. 221. Dırar'ın ağzından anlatmaktad ır. fakat zekat ı vermektenaffedilmek istediklerini. Az kalsın elçiler maksatlar ına ereceklerdi. Peygamber de haktan bahsetmiştir" dedi. Tanrıdan başka bir Tanrı yok. Ebu Bekir onlara: "Bir devenin yular ı nı dahi eksik verseler. 56 . Peygamberin "Ben . kuvvetli esen rüzgar ın önünde baş eğiyorlardı . 106 El-Hindi. Hiç böyle bir şey uğrunda savaşmaz olur muyum?" " 6 Belazfiri (Fütuh. arap. a 101'de vard ır. 91).. Kabileler olgun ekinler gibi.Hülefa. Fütuh. ter. Es . Bu durum karşısında Kuzaa'll Sinan ve D ırar bin el . Esed'ler aras ındaki bütün di ğer Müslüman memurlar kaçıp Medine'ye Ebu Bekr' e geldiler. III. her kimki bunu söylerse. S. Isyan eden kabilelerin delegeleri Ebu Bekr'in huzuruna çıktıkları zaman. zira yüreklerine iman girseydi onu da kabul ederlerdi" dediler. göklerden yere dü şmek. O s ırada Ü s â m e de Suriye seferine ç ıkmıştı ve ancak kırk gün sonra geri dönecekti. 105 Taberi. 29)'de de bu hususta şunlar yazılıdır: Ömer buna kar şılık.Hülefa. dilekleri kabul edildi ği takdirde bir barış andlaşması yapacaklarını söylediler.. Halife Ebu Bekr'e gidip: "B ırak insanları. Süyuti (Tarih ül . S. Ebu Bekr'in bu haberleri endi ş e ile de ğil adeta memnuniyetle dinledi ğini Taberi (Ter. Kenz ül-Ummal fi sünen il . Bu teklif bir çok sahabe taraf ından da uygun görüldü. dinden dönüp ayr ıca savaştan da kaçınmayanlar dâima iktisadi gayelerle harekete geçmi ş bulunuyorlardı. Bu hususta kaynaklar menşei Ö m e r'e kadar dayanan. u ğrunda döğüştüğü bir işi bırakmaktan nice daha hoştur. Bu sırada Gatafan ve Esed kabileleri. çünü zekât maldan al ınan bir haktır. Fakat Ebu Bekr bu iste ği şiddetle reddetti " 5 ve heyetleri geri çevirdi. zekât vermeden namaz k ılsınlar. 98). a ş ağıdaki rivâyeti kaydederler: Ömer ve di ğer Eshâb. Ayni anlamda bu iddiayı destekliyen sözleri Belâzuri. namazı kılacaklarını. S. II. Tarih ül . Hazreti Peygamber'in ölümünden on gün sonra Medine'ye gelip Müslümanlar' ın önemli ailelerinin evlerine misafir oldular. M ısır 1315. Gene tekrar edelim ki. III. Yaln ız Abbas bunlardan kimseyi misafir etmedi.

Kassa'ya gönderdi ve Habbal'i de bunlara komutan tâyin etti. Ali. 57 . Bu çarp ışmada hiç bir Müslüman ölmemi ştir. Müslümanları zayıf sanarak Zu'l-Kassa'ya bulunan arkada şlarını kendi yanlarına ça ğırdılar.Halife ile bir anla şmaya varamayan kabile üyeleri kendi yerlerine döndiikleri zaman. baskım yapanlara kar şı çıktı ve onları kaçmıya mecbur etti. Çok kısa bir zaman sonra mürtedlerin hücuma geçeceklerini anlayan Ebu Bekr. Tuleyha'mn etrafında toplanan Tay. Tuleyha'nin yedek kuvvetlerinin buludu ğu yere kadar kovalad ı . Valilerin elçilerini yeni emirlerle geri çevirdi. kabiledaşlarına Müslümanların sayısının az olduğunu söyleyerek onları Medine üzerine akın etme ğe heveslendirdiler. Medine yollarını gözetlemek üzere. Isyan edenler Kurey şlilerle Ensar ars ındaki anla şmamazlığı unutturup bunların birle şmelerine sebep olacaklar ını hiç hatırlarına getirm. Esed ve Gatafanlardan pek az ı Müslüman kalmıştı . Hazret-i Muhammed'in yapt ığı gibi ihtilâlcileri elçilerle oyalad ı . Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Medine'lilerin Mescitte haz ır bulunmalarını. K in â ne kabilesinden baz ıları da isyancılara katılmışlardı . Maksadı Üsâme ordusunun geri dönece ği zamana kadar vakit kazanmaktı. Hava zinier mütereddit. yaptılar. Ebu bekr'in ilk sava şı Abs ile Zubyiin kabilelerine kar şı oldu. hava doldurulmuş tulumları Müslümanlar' ın develerinin ayaklar ı altına yuarlayarak ürküttükleri için. Isyancılar. Ebu Bekr onlar ı. Tuleyha ço ğalan taraftarlar ını ikiye böldü. Ebu Bekr.Abrak. Bunlardan bir grubu el . Kuzeyde bulunan Kelb ve KuzCıalılar da irtidat etmi şlerdi. bir grubu da Zu'l . Bu s ırada S ül ey m kabilesi kısmen dinden dön müş . Bunu haber alan Ebu Bekr camide bulunan halk ın ba şında. Fakat bu yedek kuvvetler. mürtedler tarafından bir hücuma maruz kalmalrımn muhakkak olduğunu haber verdi. Zübeyr. Üseime'nin dönüşünü beklemeden bunlar ı karşılamak mecburiyetinde kald ı . Müslümanlar'ın uğradıkları felâketler dillerde dola şmaya ba şladı . Bunlar acele ile Medine üzerine yürüdükleri için Ebu Bekr. isyancıların Medine'den bir merhale uzakta olduklar ını haber verdi. Talha ve Abdullah bin Mesud'u gönderdi Camide topladığı halka da.emişlerdi. her yerde toptan veya k ısmen irtidat ve isyan oldu ğu haberleri geldi. ba şka elçiler de gönderdi. develer dört nala ko ş arak Medine'ye geri döndüler. Biraz sonra Peygamberin şuraya buraya tâyin etti ği valilerden. S ak ille r ise islâmiyette sabit kalm ış lardı. Bundan üç gün sonra isyanc ılar Medineye bir gece bask ın].

Bu olayın üstünden birkaç gün geçtikten sonra iİsâme. Hâlid bin ül-Said bin ül-' ıs'ı Suriye'deki Hamkateyn bölgesine. S. Caetani. Medine'den bir konaklık uzakta bir yer olup Necid taraflar ındadır. Zubyân. Ebu Bekr ilerleyip. siz yüz çevirip dönecek misiniz ? Her kim yüz çevirip irtidad 107 Belözüri.Medine'nin biraz do ğusundadır. Bunun sonucu olarak da Medine'ye her taraftan zekât. yollad ı (bk.. el. Ebu Bekr bunu haber al ınca. denmektedir. 224'de. 108 Zu'l-Kassa.D. arap.. Belözüri. komutanlığına Hâlid bin Velid tayin edilmi şti ı oe Halid'in elinde de öteki komutanlar ın sahip oldukları gibi.. el-Muhacir bin Ümeyye'yi Yemen'de ç ıkan ikinci Ridde üzerine Yemen'e ve oradan Hadramavt ülkesine.. Abs'ler Müslüman kalm ış olanların üzerine at ılıp çeşitli işkencelerle.ıla bin ül-Hadramryi Bahreyn'e. Ebu Bekir onu askelerle birlikte Medine' de bırakıp kendisi Zu'l-Huhisa ve Zu'l-Kassam mevkilerine hareket etti. İkrime bin Ebu Cehil'i Müseylime üzerine.. Abdu Menat bin Kinane'lerden bir toplulukla sava ştı . Tureyfe bin Hâeiz'i Beni Suleym kabilesi üzerine. Suriye seferinden döndü. VIII. Numan bin Mukarrin'i bir bölük askerle orada b ırakıp kendisi Medine'ye döndü.. onları öldürdüler. arap. sadaka malları gelme ğe başladı . Zubyânlar. art ık elçi gönderme işini durdurdu ve onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı Bunlardan biri de Tuleyha üzerine giden bir birlikti ki. Bu sava ştan Tuleyha taraftarlar ının cesareti kırıldı . 'Amr bin Kuzaa topluluğuna. O ölür veya öldürülürse.. Zu'l-Kassa savaşı: Ebu Bekir bu s ırada. 273. Zu'l-Kassa'ya indi.) Bu komutanlar Zu'l-Kassa'dan ayrılarak ellerinde Ebu Bekir'in ver(d ği bir mektup ve aman andi oldu ğu Mide hareket ettiler. El . Ebu Bekir'in emirlerini ihtiva eden iki mektup vard ı . 58 . S. e. Ondan önce birçok resüller gelip geçmi şlerdir. belki de daha fazlas ıyla. gün do ğmadan hücuma geçti. 103'de Habbâl'in daha sonra Ukkâ şe ile Sâbit tarafından öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir. İrtidad edenler aras ında yeniden dine dönenler çoğaldı . Ertesi gün. 109 Taberi. 101'de Zu'l-Kassa. öldürülen Müslüman sayısı kadar. g.. onları da bozguna u ğrattı . bütün geceyi askerlerini nizama koymakla geçirmişti. Tuleyha'n ın yeğeni Habbâl de bu s ırada öldürüldü 107 . S.Abrak denilen yere gelince. Bu arada Ebu Bekr'e (Ebu Fasil'e) tâbi olmay ız diyen ş air Hutay'e de esir düştü. Bundan sonra Medine'ye dönen Ebu Bekir. orada Abs. daha şiddetli bir tarzda karşı taraftan adam öldürece ğine and içti. Tanrı elçisi dâvetini kabul ettirinceye kadar sava ştı Muhammed ancak Tanr ı elçisidir. Güne ş do ğarken mürtedler bozulup bir hayli adam kaybettiler.. aynen ş öyledir: ". Seyf bin Ömer'in rivâyetine göre mektuplardan birinin önemli k ısımları . III. Halid'e Tuleyha'nu ı işini bitirdikten sonra Butah'da Malik bin Nüveyre'nin üzerine yürümesini emretmi şti. a. arap... "Ebu Bekir.... Zu'l-Kassa savaşı sonunda Müslümanlar'ın cesaretleri artt ı . S. Ben size e şi olmayan tek ve bir Tanrıyı över ondan ba şka mâbud bulunmadığına ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi oldu ğuna tanıklık ederim.

gönderdi ğim elçime. onun halkı nasıl kandırdığına bir misâl te şkil etti ği gibi. okuyarak namaza ça ğırmasını emrettim. Onun hiçbir orta ğı yoktur Ben sizi Tanrı'nın dinine s ıkı bir surette riayete ça ğırıyorum Bana aranızdan bir kısmınızın Müslüman olup islâm dini ile amel ettikten sonra Tanrı'yı aldatarak.. Buradan gittikleri her yerde halk ı Tanrı'nın emirlerine dâvet etmelerini. Şeybanl ı Ebu Ömer'e dayamld ığı takdirde: Beni Esed'e ait bir su olduğunu ve Tuleyha ile Hâlid aras ında büyük bir sava ş olduğunu kaul etmek gerekir. Aran ızda Muhammed'e tapanlar varsa o ölmü ştür. islâmiyeti ikrar etmezlerse onları cezaya çarpt ırımz diye emrettim.. ş eytanın ça ğrısını kabul ederek.. türk. ter. a. Es-Seri'nin Seyf'den aldığı rivâyete göre Müslümanlar bu s ırada Esed kabilesinden birini yakalay ıp Hâlid'in yanına getirmi şlerdi... Yukarıda Tuleyha'nın âyet diye iddia etti ği sözler.. IL. kimse ile sava şmamasını ve kimseyi öldürmemesini." İkinci mektup ise do ğrudan do ğruya komutanlarma emir ve tavsiyelerini ihtiva etmekte idi.. Tanr ı dinine ça ğırmadan önce. Yakalanan Esed'li Tuleyha'n ın kendisine ş öyle bir âyet inmiş olduğunu iddia etti ğini söyledi: "Güvercin ve dâima oruçlu olan ku ş adına andiçerim ki. II. Tür. salih olanlara yard ımını esirgememesini. S. Ben size Muhacir. Buzaha suyu üzerinde bulunuyorlard ı . 103'de.. Buzaha'nm Necid arazisinde Tayy aşiretine ait bir su oldu ğunu söyler.ederse yüce Tanr ı'ya bir zarar vermez. emrettim. dininden dönmü ş olduğu haber verildi. 160 . sorunuz. Şam ve Irak'a kadar uzanaca ğını temin etmi ştir" (Taberi. Ona. Mısır 1906. çağrısını kabul etmeyenlerle sava şmasım.. ne yaptığını bilmiyerek. gene onun ş ahsi hırs ve emelleri110 Taberi.. III. ezan. 103). Ezan okumad ıkları takdirde onları cezaya çarpt ırımz dedim Ezan okuduklar ı takdirde onlardan Müslüman olup olmad ıklarını. Islâmiyeti b ırakan Tanrı'yı âciz b ırakamaz. onları ate şle yakmasım ve her türlü işkence ile öldürmesini. 81 . S. Ensâr ve Allah' ın bir lûtfu olarak Tanrı yoluna gidenlerden bir ordu ile falan komutan ı gönderiyorum... 59 .III. S. e. hak ve vazifeleri tam olarak vaktinde yerine getirmelerine önem vermeleri yaz ılı idi 1 ". O size neler söylüyor ?" diye sordu. Esed kabilesinin bir suyudur diyor. Tanrıya ibadet edenler için ise Tanr ı her vakit vardır. Tuleyha ile Gatafan kabilesi başkanı Üyeyne bin H ısn 1 ". 174. Hâlid ona: "Bize onun hakkında bilgi ver. bu mektubumu her toplant ıda size okumasını . Tanrı sizin bu ülkeleri y ıllarca koruyacağınız ı mülk ve devletinizin. Mu'cem ül-Buldân.Hindi.. El ..... Diğer komutanlar gibi Hâlid bin Velid de Zu'-1-Kassa'dan ordusunun başında harekete geçti. kabul edenlerin islâmiyet'in onlar ın üzerine yüklediği bütün hükümleri. 111 Yakut.l'de. onlardan ele geçirebildi ği kimseleri sağ bırakmamas ını... S. Belâzüri.. S.. g...88.. O s ırada.

Tuleyha gene gelmedi ğini söyledi Uyeyne üçüncü geli şinde Tuleyha ona: "Senin de onunki gibi bir değirmen taşın 112 Ihtimal Tuleyha ile Seleme yalnız değillerdi. Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak ve yukardan aşağıya yuvarlanacak olan kimseler onun üzerine fırlıyacaklardır" dedi. I. Bu cümleden olarak Adi bin H âtim 'in T ayy ve C e dileleri islaml ığa kazanmış olması başta sayılmak gerekir. fakat sava şmaktan yorulup tekrar onun yan ına geldi: "Tanrı seni baş kasının yardım ına muhtaç eylemesin. K elb rnin rivayetine göre Hâlid Mürted'lere yaklaştığı sırada. Her halde Tuleyha bu sözleriyle. 60 . Hâlid onlara: "Söyleyin Tuleyha ç ık ıp bana gelsin" dedi.. Sava şta durum o kadar kötüle şti ki. Tuleyha ona: "Hayır gelmedi" diye cevap verince tekrar sava ş meydanına döndü.eli Vy e yne bin H ı sn. III.. üstünlüklerini kaybedece ğini umduğu Müslüman askerlerini kastetmektedir. 222 v. S. kah dostluk yoluyla kendisine yardım etme ğe mecbur kılarak ilerledi. çünkü Taberi'de bunların aralarındaki ufak tefek muahavere ve hareket tarzlar ı teferruati ile anlat ılmıştır.F e z ari bulundu ğu halde Hâlid'in ordusu ile kar şılaştı . 103: Taberi. III. a. Müslümanlar mürtedleri fena halde s ıkış tırdılar. Hâlid'in ezan okunan yerlerin halk ına dokunmadığı.Sâ'd. Tuleyha'mn adamlar ı ise: "Peygamberi küçültme. 64 /5. o deriden çat ılmış bir evde Ashab ı ile birlikte oturuyordu. kendimin de Tanr ı'nın resâlü olduğunu bilip bildiririm" °".. Bir ara komutanlardan F e z 'al. Schevalli yay ım. ben yan ından ayrıldıktan sonra Cebrail geldi mi?" diye sordu. Bu cevab ı alan Hâlid askerine hücum emri verip sava ş a başlad ı . g. 1902 S. . ezan okunmıyan yerlere hücum etti ği İbni Sâ'd'da yazıhdır. Tuleyha yan ında Gatafan kabilesinden Harice bin H ı sn ül . Tuleyha de ğil Talha' dır" dediler. Mirhond. 227 v. S. Belâzürl. 32 . Ibni.Fezari ve Manzur bin Zuby an ül . F.34. II. arap. arap. S. Kitab ül . öt.Mehâsin vel-Mesavi. Biraz sonra o çad ırından çıkıp geldi.nin ne kadar geni ş ve kolay tatmin edilemez oldu ğunu açıkça göstermektedir.. 113 Beyhaki. S. Bunlar yolda Tuleyha ile karde şi Seleme'ye rastladılar ve onların ani hücumu ile ş ehid edildiler 112 Gamr halkı Buz aha'ya s ığındıktan sonra Tuleyha onlara "Sizlerin bir taş değirmen yapman ız bana emredildi. Hâlid ona: "Helifemizin öğüdü şudur ki: seni Tanrı'nın birliğine ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi olduğunu tasdik etmeğe çağı rıyor" dedi. ke şif yaptırmak üzere Ükk a ş e bin Mihs an ile Sabit bin Ekran' ı yolladı .... Hâlid yolu üzerindeki kabileleri kah tehdit. Üyeyne her halde böylece Tuleyha'n ın güya peygamberliğinden ve kehanetinden bir kuvvet almak istiyordu. dedi. Tabakat. Her hâlde bunları gören bir başkası olmali bk. e.. Tuleyha'nın yanına gelerek. Tuleyha da ona: "Ey Hâlid! Bir Tanrı'dan başka Tanrı olmadığını. sana Cebrail geldi mi? diye sordu. Hâlid geldi ği zaman. öt.

İ bni H alchin' ( İber. O zaman Üyeyne ona "Cibril seni kendisine en muhtaç olduğun bir zamanda bıraktı" dedi.Esir'de ((Üsd ül . Tuleyha bundan hızar. unutma onu dendi" cevab ını verir. İ bni İ s h ak'dan (Taberi. 65) Üyeyne üçüncü defa Cebrâil'in bir şey söyleyip söylemedi ğini sorunca. Yakut (Mu'cem ül . III.var. O zaman Tuleyha " Şerefiniz için döğilşünüz. 160 . S. III. onun böyle bir söz söylemi ş olmasını 61 . Ey Fezâre oğulları bu böyledir.Buldân.Gâbe. ı başı senin olmayacak. Belâzûri bu noktayı şöyle açıklamaktadır: 2" Tuleyha "Evet geldi. II. yoksa ortada din falan yok" diye cevap verdi.34): Tuleyha güya vahiy bekler gibi harmanisinin içine büzülmü ş bir halde dururken Uyeyne ona "Cebrâil gelmedi mi ?" diye sorar.Mehâsin. Tuleyha bu defa "Muhakkak sana (göğün) değirmeni gibi bir değirmen var. "Ebu Fasil'in neler yaptığını görüyor musun? Zu'n-Nün sana bir şey dedi mi ?" Tuleyha "Evet" dedi "sen öyle bir gün göreceksin ki. Tuleyha gene "Hayır" cevabını verdi. geriye dönünüz. senin de unutamıyacağın sözlerin var. bir de iş var ki. Tuleyha yalancıdır" dedi ve F e z â r e 1 il eri al ıp çekildi. Tuleyha'n ı n "ortada din falan yoktur" sözünü böyle nâzik bi zamanda söylemesi bizzat Tuleyha'n ın ş ahsi için her halde pek tehlikeli olaca ğından. diye söyledi" dedi. Üyeyne: "Tanrı onun yak ın bir zamanda halk arasında bir hikâye konusu teşkil edeceğini bilmi ş olacaktır.232) al ınan bu rivâyetin daha birçok de ğişik şekillerine tesadüf etmek mümkündür. sen de onun ordusunu bir değirmen taşı gibi öğüteceksin ve hiç unutm ıyacağın bir yaka ile karşılaşacaksın" diye cevap verdi.. 0 da "Henüz gelmedi" cevab ını verir Üyeyne "Ocağın sönsiin" diyerek onun örtüsünü çeker.161)'da: Üyeyne İslâm k ılıçlarının kendi askerlerini doğradığınt görünce Tuleyha'ya ko şup dedi ki. Tuleyha "Evet geldi. "Allah lâyığını versin. S. gök de ğirmeni gibi bir değirmenin vardır ve unutm ıyacağın sözü vardır âyetini getirdi" diye cevap verdi. Meselâ B eyh aki (Kitab ül . 231 . bu peygamberlik icabıdır" deyip oturur. İ bn ül-Esir' in bu kaydı daha sonra görülece ği üzere Müseylime için de söylenmi ş bir sözü pek andırmaktadır. İ bn ül . ve şunu söyledi: Senin de onunkine benzer bir de ğirmen taşın var" dedi. II. 71) da. fakat sonu senin olacaktır ve Halid'in ordular senin ordularını nasıl öğüteceklerse. Üyeyne " Şüphesiz yüce Tanr ı senin başına unutmıyacağın bir iş geleceğini bildi" der ve onun yalancı olduğunu ilân eder. Üyeyne cevap olarak "Valla/y ı senin unutm ıyacağın bir günün olacaktır" dedi. 32 . Üyeyne "Sana ne söyledi" diye gene sorar.

T ab eri.. Üyeyne. 62 . Bu nokta üzerine Muir (Annal of the early Califate. "Bizim cenk nöbetimiz sona erdi. 25) Tuleyha'nın sözlerini "başına onun gibi bir boyunduruk geçecek ve öyle bir iş gelecek ki. Yukarıdan beri zikretti ğimiz kaynakların hiçbirinde bu boyunduruk sözüne rast gelmedik.ânıasını anlamak biraz güç olmakla beraber." demekle. II. Çe şitli kayank ve tetkiklerde gene çe şitli ş ekillerini kaydetti ğimiz "de ğ irmen ta şı" mecâzi sözünün hakiki m. Tuleyha'nın halka güya ilahi bir emirmiş gibi anlatt ığı. kuvvet.. S. ondan çok önce olsun. Zehebî Tecrid'inde (S. Üyeyne'ye üçüncü geli şinde ş öyle söyledi: "Cebrâil geldi. Tuleyha'n ın etrafındakilerin onu Peygamber de ğilse bile bir kâhin olarak kabul ettikleri muhakkakt ır ve bir kahin de olsa kendilerini aldatmas ını elbette ho ş görmeyecek olan Araplara onun böyle bir söz söylemesi tabiatiyle imkans ızdır. yak ın bir zamanda sana bir hâl gelecek. iktidar ondad ır. 222): Tuleyha. M ar cus İ n cil'nde buna dair ş öyle bir âyet vardır (IX. Bu asla senin hatırı ndan çıkm ıyacak" dedi. Üyeyne islâmlar' ın savaşı kazanacaklarm ı anlayınca gayretten âciz kalıp kaçmaya yüz tuttu. O zaman Tuleyha kendisine "Nereye gidiyorsun?" diye sordu. Bu dört de ğerli tarihçinin ve mant ığımızın bize gösterdi ği yolda yürüyecek olursak. Şimdi bu tâbiri cümlenin içinde ara ştıracak olursak: B ela z ûri.şüphe ile kar şılamamız gerekmektedir. Cebrâil'e de ki. elini muharebe kolundan dışarı çıkarsı n! Art ık nöbet onundur". Üyeyne'ye sava şın sonucu hakkında cesaret vermektedir. 42): "Her kim bana iman eden bu küçüklerden birini sürçtürürse..E sir 'in söylediklerini aynen tekrar etmektedir. sen onu unutm ıyacaks ın" şeklinde kaydediyor.. belki de daha önceki devirlerdenberi değirmen taşının Önasya'da bir ceza arac ı anlamı taşıdığını ifade etmektedir. elimizde baz ı anahtarlar var ki. nasıl bir anlama geldi ğini araştırmamız gerekir. boynuna büyük bir değirmen taşı takılıp denize at ılması kendisine daha iyidir". İ bni H al d 'ün "Senin de bir değirmen taşın. Mirhond ba şka bir rivâyete dayanarak. S. Mirhond'da (Ravzat us . tlyeyne: "Allaha kasem ederim ki. de ğirmen ta şına Uyeyneyi sahip olacakmış gibi göstermektedirler. O halde de ğirmen ta şı kimin elindeyse. Yakut'da. biraz önce bahsetti ğimiz. Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak " sözünün de İ s a'dan beri.Safa. Tuleyha. Bir kere. Beyhaki'de ise bu husus aç ık değildir. anlamı çıkmaktadır. "Sizlerin bir taş değirmen yapmanız bana emredildi. 299) İ b n ül . bunlarla bilmeceye pek benzeyen Tuleyha'n ın iması açıklanabilir. Senin ümidin Halid'in ümidi ile ayd ınlanmaz ve aranızda bir vaziyet var ki onu unutmamal ı". "de ğ irmen t a şı" mecâzi sözünün islami devirlerde olsun.

Şam'a gitmiş olması daha do ğru bir ihtimaldir. 306.. fakat bunların daha önce Müslümanları aynı şekilde öldürenler oldukları da açıklanmaktad ır. Beyhaki'ye göre (Kitb ül . kaçmaya niyetli bir adamet yapmayaca ğı bir iştir. daha önceden haz ırladığı bineklere e şi Nevv ar ile birlikte atlayarak kaçmaya haz ırlandı ve bu arada. a.İber. e. o bu teklifi kabul etmeyip bir şiir söyliyerek Halid'in daha önceden haz ırlattığı ateşlerden birine kendini at ıvermiştii" Halid'in bazı esirleri ate şte yakt ığırdığı rivâyeti do ğru ise. 32 . Tuleyha'yı da yarı yolda bırakmış .Mehasin. tekrar etmi ştir (Yâkut. Taberi'de de baz ı esirlerin ate şte yakıldıkları . Tuleyha'ınn yıkanması vakit kaybetmesi demek olaca ğından. kumandan ı olan Üyeyne'ye s ırf bir cesaret vermek için söyledi ği kanaatine varım. arap. S. Bunun üzerine Tuleyha'nın taraftarlar ı. öt. Buz aha olayından sonra Tuleyha. malları ve şahısları hakkındaki hüküm ve emirlerine baş e ğdiler 114. Bir kere öyle bir sava ş ve bozgun sırasmda. Mucem ül-Buldân II. senin de boynuna bir boyunduruk geçecek veya ezileceksin anlamına — söz söylemesi tamamiyle menfaatine ayk ırı olurdu. Aksi halde en nazik bir anda müttefiki olan Fezareliler'in komutan ını kızdırmak amacıylaMuir'in kabul etti ği gibi. Mamafih Yâkut. islamiyet'in. sonra çıkıp atına bindi Mekke'ye do ğru gitti. Arkada bıraktığı Süleym.. 63 . Ayrıca kendisinin do ğrudan do ğruruya Medine'ye gitmesi de onun için tehlikeli olaca ğından.. bunun mühim bir sebebi olmandır.34) Ş am'a gitti . Tuleyha'ya gelip "Bize ne emrediyorsun" diye sorunca. İ bni H ald -an (Kitab ül . Tuleyha Suriye'ye gitmi ş orada Müslümanlar kendisini yakalay ıp Medine'ye göndermişler. Sonra Medine'ye gelerek Müslüman oldu. af dileyip. " Şeytanı onu bırakmadı". 160 v. S. H av azin ve Âmir kabileleri yeniden dine dönüp. II. yediyüz süvarisi ile birlikte çekilip Bitmiştir. o. Ebu Bekir ölünceye kadar Gassanl ılardan C e fn e o ğullarımn yamnda kaldı . VIII. S.) 115 Caetani. 103'de biraz daha de ğişik bir kayıt vardır: "Tuleyha ise çadırma kaçtı yıkandı . anlatılmakta. Esed ve Havazinlerden baz ı kimselerin Peygamber' in aleyhinde sarfettikleri bir tak ım sözlerin buna sebep te şkil ettiği İ bni Hub e y ş tarafından ifade edilmi ştir. Böylece kurtuluşu kaçmakta bulan Tuleyha Ş am'a geldi. Ona Müslüman olması teklif edilmi şti. Halid'in kuvvetlerinin üstünlü ğü karşısında zayıf imanlı mürted Üyeyne. s. Belâzûrrnin verdi ği bilgiyi. Denildiğine göre. Vakidrnin beyanına göre Halid.. Tuleyha'n ın annesinin intiharını önliyemediler.bundan sonra Müslüman olmu ştur.. S. bazdarımn okla vurulduğu v. Üyeyne'yi de esir alm ıştı ve öldürmek istiyordu.Tuleyha'nın bu güya ayet olan sözü. "Elinden gelen herkes benim gibi yaps ın' kendisini ve ailesini kurtarsın" diye cevap verdi. g. kelimesi kelimesine. Fakat Halid'in bir akrabas ı onu bu fikirden yaz geçirdi ise de. 71) Tuleyha'nın kaçıp Kelp kabilesine sa114 Belâzûri."Belözûrrdeki bu de ğişik haberleri miinakaşasız kabul etmek imk âns ızdır.

Seni hiç sevmiyece ğim" dedi. ş airlik. Sana vahiy indirildi ğini iddia ettin. küfrün fitnelerinden biriydi. Onu ne yapay ım" diye cevap vermi ş tir. Tuleyha biat etmek için Medine'ye geldi. Nih av en d zaferi onun hücum plan ı ile kazanıldı Onun de ğerli bir savaş çı olup bin süvariye e şit sayılabilece ği iddia edildiği halde. K ad is iye savaşına katıldı . VI.ğındığını sonra Müslüman oldu ğu.Esir'in yazd ıkları gibi Ömer zaman ında de ğil. a. Ey Emir ül-Miiminin . 64 . Onlara dan ış . Hatta Ebu Bekir'e. ter. 232. Bu iş .Esir'in şu mühim kaydından dan 7 anlamaktayız: "Ömer bin Hattâb. T ab errye gelince (III. Allah' ın benim elimle şereflendirdiği ve beni onların elleriyle küçültmediğ i bu iki adama neden bu kadar önem veriyorsun?" diye cevap verdi. Her i şçi kendi i şini daha iyi bilir". Ebu Bekir zamanında gitti ğini yazmaktadır. Numan bin Mukarrin'e şöyle yazm ıştı : Savaş işlerinde Tuleyha ile Amr bin Ma'dikerib' den istifade et. 116 Belâzûri'de (arap. fakat onlara hiçbir komutanlık verme. Ömer ona: "Sen Ukkâ şe ile Sübit' in kaatilisin. Tuleyha Müslüman askeri: Bundan sonraki askeri hayat ı uzun ve methe layik olan Tuleyha. Mu'cem ül-Buldan. II. Bu cevap kar şısında Ömer sustu. Ömer zaman ında Umre için Mekke'ye gitti ğini zikreder. Tuleyha bu soru kar şısında mahçup olarak: "Onlar bir çift ciğerden çıkan bir iki nefesten ba şka bir şey değildi" diye mukabelede bulundu 116.. S. 101) bu cihet ş öylece açıklanmıştır "Ömer bin Hattab. hatiplik vasıfları yanında çok zayıf olduğu meydana çıkmaktadır. Islâmiyet bunlar ın hepsini ortadan kald ırdı. fakat Umre Hacc ına. Tuleyha: "Ey Müminlerin emiri. Tuleyha ona. 104). O zaman. Bu bilgi Yâkut. III... III. 117 İ bn rsd ül-Gâbe. Esedlerden kurulmu ş olan kuvvetlerin ba şında oldu ğu halde. Bunun için sorumlu tutulmamally ım. Süleyman Ned vi (Asr. 160 . Tuleyha'ya demiştir ki. kısa süren âsilik hayatı göz önünde tutulursa ş ef olma kabiliyetinin. 65 Höhnerbach. İbni Haldûn ve İbn ül . S. g. Bunun üzerine Ömer biatı kabul edip ona : "Ey aldatıcı ! Hilekör! Kühinliğinden ne kaldı bakalım" diye sordu. Tür. S. Celala'ya Müslüman piyadesini sevketti. S.161'de de aynen vard ır.. e.. Ebu Bekir'in ölümü ve Ömer'in ba ş a geçmesi üzerine. E. Ebu Bekir yaş adığı müddetçe de Kelb kabilesi yanında misafir kald ığını kabul etmiştir. Müslüman oldu. 81) onun ilk olarak Ömer'e biat etti ğini daha doğru bulmu ş . Esasen bunu İbn ül .ı Saadet. S. o "Onu serbest bırakın. 46. "İşte Tuleyha! Yakalat ınız!" dedikleri zaman. S. Tanrı onu doğru yola sevketti.sen Allah ad ına yalan söyledin. S. o da Tuleyha'nın Kelb kabilesine s ığındığını .

a. Vacca. Vesime ve S eyf bahsetmektedirler 118 . Bu sebepten Tuleyha dönünce..15. yukarda açıkladığımız: Taberi. e. H.. İbn ül .. 119 Taberi arap. S. Numan bin Mukarrir'in. a. g. S. 24 yılında onu 500 Müslüman askeri ile birlikte Kaz vi n'i savunurken görüyoruz. 256 v.Esir. S. 874. 46. Bunlardan birisi. g. 21 yılı Halid'in. Beni Esed'in eski peygamberi olan Tuleyha bu vazifesinden dönmekte o derece gecikmi şti ki. İber. tekmile. Muir. a. Onun Cebrail yahut Zu'n-Nun adli bir melekten aldığını iddia ettiği vahiyleri hakkında da az ş ey bilmekteyiz. bir peygamberden çok bir kahin gibi ortaya ç ıkmakta ve vahiy diye söyledi ği sözlerden birkaçı o zamanki hadiselerle ilgili arzular ını ifade etmektedir. askerler meraklanarak aralar ında. 71. 257. 489. bir adamı da esir olarak beraberinde getirdi. e. Esedlerin Şam ve Irak topraklar ını fethedeceklerine" dair olan sözleridir.. gene şu Farslara kat lmazdım" diye cevap vermi şti '" ı Genel olarak onun H. II.. IV. "Güvercin ve her zaman oruçlu olan ku ş üzerine yemin ederek. 222.. III. Muir. Takip edenleri kıhçtan geçirdi. Mirhond. S. g. H. tsd ül-Gnbe. O.. g.1 iş ) 1 118 Höhnerbach. Bunun duyan Tuleyha. Böylece ölüm yılı şüpheli kahyor. Amr bin Ma'dikerib'in ölüm yılları olarak gösterilir "° F. Kahire 1939.. O.. öt. S. tekbir sedalar ı yükseldi. Encuyelopedie de l' İslam. IV. II. 65 . 65.Tuleyha'nın Kadisiye ve Nihavend sava şlarındaki büyük ba ş arılarından Vak ı di. kendisi yokken ortaya ç ıkan kanaatten haberdar olup "Tanrıya and içerim ki. İkincisi. c. e. Her kâhin gibi. Kadisiye sava şında Tuleyha dü şman ordugahma yalnız başına giderek bir çadırın iplerini kesip üç at kaçırdı . Tuleyha'nm doktrini: Tuleyha'nın doktrini hakkında elimizde pek az bilgi var. S. e. II s. 240. 120 İbni Haldim. günümüzde bile e şine pek çok rastlanabilen parapsikolojik kuvvetlere sâhip insanlardan biridir. aramızda din bağı olmay ıp da sadece Araplık bağı olsaydı. "Yoksa Tuleyha gene mi dinden döndü?" diye söylenme ğe başladılar. kısa ve secili konu ş an Tuleyha'da hiç bir dini sistem görülmemektedir. a. S. 21 yılında öldü ğü söylenirse de. Nihavend sava şının islamlar için çok tehlikeli anlar ında ke şfe çıkmak vazifesi gene Tuleyha'ya verilmi şti.. bir gün Tuleyha: .

Ancak peygamberlik iddia eden bir kimsenin zinayı mubah kılaca ğını kabul etmek biraz güçtür. her gün beş vakit namaz ı ş art kılan sıkı kaidelerinden kurtaran yeni bir peygamber. yüzünüzü topraklara sürmenizle ve secde ederken ald ığınız çirkin şekille ne i şi var 123 Bazı tarihçiler Tuleyha'nın peygamberli ğinin. zaman zaman hakikat yolundan sapmaktad ırlar.. tarife tamamiyle uygun olduklarına gördüler. 106 124 Mirhond. onların sahte olduklarını belirtebilmek için. bunlara tesadüf ettiler. 22 v. Gönderilen öncüler. e.121 yâni "Birkaç fersah öteye giderseniz su bulursunuz" demesi ve gerçekten orada az miktarda su bulunmas ı . öt. e. e. Muir. Bu itibarla yukarıdaki iddiaları ileri sürerken tarihçilerin. Kaynaklar. s. S. nerede su veya bazı mâdenlerin bulundu ğunu bilen genç ihtiyar birçok insanlar vardır. objektif davranamam ış olduklarını hesaba katmak yerinde olur. g. S. S. a. öt. 222. sahte peygamberlere kar şı duymuş oldukları kızgınlıktan ötürü. a. bu toplum içinde kolayca taraftar kazanabilirdi.. Hattâ 121 Eyyub Sabri. Futuh M ısır 1932. Medine'den ç ıkıp Tuleyha'nın üzerine yöneldi ği zaman Tuleyha halka "Al ınları akıtmalı. Üyeyne'nin önceden casusları vasıtasiyle gelenler hakk ında haber al ıp bunu hemen Tuleyha'ya bildirdiğini ileri sürmektedir 122 Tuleyha'nın ibadet hakkındaki tavsiyeleriyle ilgili olarak Yâkut'da ş öyle bir kayda rasthyoruz: Allahı ayakta zikrediniz. II. S. Tuleyha'nın Z u 'n. birtakım Araplar' ı Tuleyha'nin peygamber oldu ğu inancına sevketmi ştir Zamanımızda da. Beyhaki burada. 123 Yâkut. ayakları sekili atlara binen insanlar kendilerine doğru geldiklerini" ın haber verdi. 32 v. zinayı da mubah kıldığı ve bunun gibi ş eytant işlerde kolaylık gösterdi ği için kabileda şları tarafından kolayca kabul edildi ğini kaydetmi şlerdir 124 Cahiliyye devrinde belli günlerde veya mühim te ş ebbüslerden önce putlarını hatırlayıp ziyaret ve onlara ibadet eden Araplar''. 161.. a.N u rı adlı mele ğine de ş eytan demekte. a. g. Mahmud üs-Siyer. S. Esved'in mele ğine oldu ğu gibi. e. öt. Belazûri. Üçüncü mircize gösteri şine gelince: Hâlid. g. 122 Beyhaki.. halkı namaz ve oruçtan muaf tuttu ğu. 66 .. henüz pek yeni olan İslam dininin. olaylar ı hakikata uygun bir şekilde anlatırken. g. 476 v. II. sahte de olsa.. Allah ın.

Ayrıca bunların vergiyi ödememi ş olmayı. kurmak istedi ği siyasi otoriteyi kuramad ığı anlaşılmaktadır. haisislikleriyle izah etmeleri. Siyasi nufuzu gibi bildirdi ğini iddia ettiği dini de tarihte hiçbir iz b ırakmadan kaybolup gitmi ştir. ş airlik ve savaşçılık vasıflarına da sahip oldu ğu için müttefikler buldu ğu. 312). siyasi bir maceraperestti. O. Netice: Görülüyor ki. 67 . sadece Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ından ve sonra ölümünden istifade ederek Kurey ş hâkimiyetinden kurtulmak ve kabile otoritesini yeniden tesis etmek. S. Tuleyha hakiki bir peygamber de ğildir. yeniden islâmiyet'i kabul etmez ve islâmiyet u ğrunda hayat ını tehlikelere atmazd ı. bk. fakat Üyeyne'nin Fezarelileri al ıp çekilmesi yüzünden. Onun çok imanlı bir Müslüman olarak Iran sava şlarında nasıl fedakârlıklarda bulunduğunu biraz önce anlatm ş bulunuyoruz. G. dinden dönen o civardaki Es e d. ayrıca kâhinlik. oldukça kuvvetli bir kabile ş efi ve iyi bir asker olmaktan ileri geçememiş . ayr ıca Hazreti Muhammed gibi başka ülkeleri ( Ş am ve Irak gibi) kendine ba ğlamak hevesinde. Tuleyha'mn sava şta yenilmesi üzerine.bunu bazen Tab e ri ve Mirhond gibi tarihçilerde bile mü ş ahede etmek mümkündür. E ğer hakiki bir peygamber olsayd ı her ş eyden önce. Yukarıdan beri söylenenler göz önüne getirilirse T ul e yh a'n ın paien kabile ş efi tipini tam bir şekilde canlandırdığı. Caetani. VIII. onların Tuleyha'ya ba ğlıhklarının din yoluyla olmayıp iktisadi yolla oldu ğunu bir kere daha göstermektedir ( İbni Hubeyş . Gata fan gibi kabilelerin mensuplar ının gerekti ğinden fazla vergiyi hemen H âli d'e veya Ebu Bekir'e götürüp teslim ettiklerini görüyoruz.

Aslen Mezop ot amyal ı olan S e c ah. S.3.. ilgi çeken bir ş ahsiyettir. Mes'adi (Müruc üz . mensup olduğu büyük kabilenin önemli erkeklerini. hâkimiyet yolunda ortaya at ılmış bir kad ı nd ı r ve onun hayat ı Yem âme'nin ba şkanı yalancı Mü s eylime'rlin hayatı ile pek sıkı bir ş ekilde ilgilidir. SECAR Islam tarihinde görülen ilk yalanc ı peygamberlerden üçüncüsü olan S e c ah. bir kad ının bu derece kuvvet ve nüfuz elde etmesi. e. 199) 125 Caetani. Ayni konuda Islâm tarihine daha yak ın bir misal vermek gerekirse: Peygamber'in dedesi Abdül Muttalib Zemzem kuyusunu bulup temizleyince Kureyşliler ona Sikaye (Kâbede su da ğıtımı işi) vazifesini kendisleriyle payla şması gerektiğini söylemi şler. 347.. hattâ peygamber oldu ğunu iddia ederek bir takım insanları. davas ına iştirak ettirerek önce Ribab'lara ve Medine üzerine sefer açmak istemi ş . Hatta bu sonuncusunun Roma imparatoru Aurelianus ile sava ş acak derecede cesaret sahibi oldu ğu da anlatılmaktadırus. ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi Kurey ş hâkimiyetini tanımamak davas ı uğrunda hayat ını fedaya raz ı gelmiş bir idealisttir. o ise buna rıza göstermemi ş . Ribab'lar onu yenilgiye u ğratınca Ye ıntime üzerine yürümü ştür.. sadece peygamberlik iddiasında bulunmakla kalmamış . VIII.. o zaman işi bir hakeme havale etmek gerekmi ş ve Kureyşliler.. Secâh da di ğer yalancı peygamberler gibi.Zeheb. g. samimi bir inançla olmasa bile arkas ından sürüklemesi hayretle kar şılanacak bir olay gibi görünmekte ise de. Arabistan gibi bir bölgede. 68 . tarih bize bunun daha önceki devirlerde mevcut örneklerini vermektedir: Kuzey Arabistan'da Zebibilerin ve . IV. a.. Abdül Muttalib de bu teklifi memnuniyetle kabul etmi ş. peygamberlik iddias ına başlamadan önce bir kâhindi. S. Tedmür'deki Arap melikesi Z enobiya da konumuz için güzel bir örnek te şkil etmektedir. Suriye'de ya şıyan Sa'd-u Huzeyme kabilesinin kühinesini hakem olarak seçmeyi teklif etmişler.Şemsnerin melikelerinin bulundu ğunu Hors ab ad paralarından öğrendi ğimiz gibi. Fakat gene de tarihe malolmu ş . ne E sve d gibi önemli topraklar ı eline geçirme ğe muvaffak olmuş bir komutan. çünkü Secah Arabistan gibi bir bölgede.

Hu de yb iy e bar ış andla ş mas ı ile. sana hücrelerin gerisinde ba ğıranlar ş üphesiz ak ılları ermeyen kimselerdi!" âyetinin geldi ği. el . Bunlar bir ö ğle sıcağında Medine'ye gelmi şler ve hüşunetle: "Ya Muhammed bize ç ıksana!" diye ba ğırmışlardır. İbni İshak'a dayanarak.E ht em (el . Bu kabilenin baz ı kolları Hristiyanl ığı kabul etmiş olduğu halde. Sahih-i Buhari. yılda birçok kabile ş efleri Peygamber'in 126 Buhart. kurulmakta olan yeni İslam devletinin Kurey şliler tarafından tanınması üzerine.5) "Ke şke sen onlara çık ıncaya kadar sabretselerdi. Çok eski devirlerdenberi Temim kabilesi birçok kollara ayrılmış bir halde Yem âme ile Fırat . büyük kısmı putperest kalraar tercih etmi şlerdi. beni Temim'in ileri gelenlerinden biraz önce adlarını yazdığımız bazılarını vergi amili ve vali olarak kendi kabilelri üzerine tâyin etmi şti. S.Ehsem diye yaz ılmıştır). Fakat 11. Amr bin el . bu Hicretin 9. Secâh bundan istifade etmek maksadiyle H azret Muhammed'i taklid ederek.Dicle aras ındaki meralara yay ılmıştı. ter..80 ki şi olduklarını kaydettikten sonra. Arabistan' ın bütün kabilleri heyetler göndererek. 400). sonra bunlar ın islâmiyet'i kabul ettikleri. Medine hükümetine ba ğlılıklarını bildirdiler. Hazret-i Muhammed. Tür. İ kra' bin Hâbis. X. y ılıdır (bk. Bunun üzerine Kur'anın (XLIX.Me'mun el . 400. İşte bunun için bu yıla "Senet ül.. içlerinde e şraftan şunlar vardı diyor: K a'ka'a bin Ma'b e d. Hudeybiye'den beri fiili olarak tan ınan bu İ slam siyasi varlığı. Hazret -i Muhammed'in ölümü haberi büyük Temim kabilesi içinde baz ı rakabetlerin ve Ridde'nin do ğmasına sebep olunca.. Mekke'nin fethedilmesi üzerine tam bir devlet halinde kendisini gösterince . Buhari 126 Beni Temim'den Medineye gelenlerin 70 . İlyeyne bin H ı sn. X. Gene bu y ılda yukarıda bahis konusu olan Beni Temim'in temsilcileri. Hazret Muhamme d'e gelip islâmiyet'i kabul ederek.Vüfud" denilmektedir ki. Utârid bin Hacib. 69 . Zibrikan bin Bedr. 4 .. İbni Selma. Kays bin ks ı m.Harisi ve 'Amr gibi bir kâhin olduğunu kabul ediyor. Tecrid-i Sarih.onun Satih. kendi peygamerli ğini iddiaya ba şladı . H amma d bin Yezid. kendi memleketlerine dönmü şlerdi. Beni T emim gibi çok geniş bir kabileye mensup bulunan S e c ah' ın son derece güzel ve secili sözler söylemesi ve kâhine olmas ı kabilesi içinde ona üstün bir durum teminine yard ım etmiştir. Peygamber'in onları affetti ği ve bazı hediyelerle taltif etti ği gene Buhari tarafından ayni sahifede bildirilmektedir. S. Nuaym bin Yezid. Arap kabileleri Hazret -i Muh amme d' e temsilci heyetleri gönderme ğe başlamış lardı .

zeka -t develerini Ebu Bekir'e teslim etti. - El . 2) Secah bint ülHaris bin Ukfan bin Süveyd bin Hâlid bin Usâme. İşte Beni Temim içinde kabilelerin bir kısmı dinden dönüp. rekabet ve dü şmanlık hisleri içinde birbirleriyle me ş gul olurlarken. Beladırrnin verdi ği ikinci ş ecereyi hemen hemen tekrar etmiş . kabileleri ile birlikte dinden dönmü şlerdi. Bu arada İ slam'a sadık kalanlar da oldu. Seyf'e göre 127 Temimler dört esas kola ayr ılır: 1) Sa'd bin Zeyd Menat'lar. öt. 70 . Amr ve Ribâb kabileleri İ slam'a sadık kaldılar. ancak Ü same yerine bin Yerbu demi ştir. Biri diğerinin yapt ığını yapmak istemiyordu. onun eserlerinin de sonu zannettiler ve vegileri toplad ıkları halde . Mukais'lerle Butân'un valisi olan Kays bin As ı m bir müddet tereddüt içinde bekledi. 127 Taberi. Sedih'm soyu: B elazürrde . ter.. S. tür. bunlar Yerbu' ve Malikler diye ikiye ayr ılır. bu rekabetlerin yer yer sava ş haline irıkilap etmesine sebep oldu. Kays bin As ı m onun aksini yapacakt ı . bunlar Abdu Menât ve Dabbe olmak üzere ikiye ayr ılırlar. Bu sırada Yerbu'ların başkanı Malik bin Nüv eyr e ve Maliklerin ba şkanı Vaki. III. bir kısmı tereddüt içinde fırsat bekler.ölümünü.V at v at'da: Secal bint-i Süveyd bin Halef bin Usâme bin ül . El .. Ebnâ. A. Zibrikan vadini yerine getirdi. bunlar Avf. 3) Hanzala. Avf ve Ebnalar ın valisi olan Zibrikan zekat ı Ebu Bekir'e teslim ederse. Mes'u di. Ribâb. Seeâh' ın soyu iki ş ekilde gösterilmi ştir: 1) Ümm ü Sadır Secalı bint i Evs bin Hikk bin Usâme bin ül Guneyz bin Yerbu' bin Hanzale bin Mâlik bin Zeyd Menât bin Temim. 2) Amr bin Temim. Mukais ve Butân kollarına ayrılırlar. 4) Ribâb. Seeah' ın sadece Beni Yerbu'dan oldu ğunu kaydedip geçmi ştir. bunlar da Behda ve Haddâm olmak üzere ikiye ayr ılırlar. Kays tereddüt geçirdi ğinden pişman oldu. Bu iki zihniyet aras ında ciddi rekabetlerin bulunması ve Secah' ın tam bu sırada ortaya ç ıkması . 117 v.Ala bin ül .Hadrami tarafından kuş atılınca zekat develeri ile birlikte onu kar şıladı ve tereddüdünün sebeplerini aç ıkladı . çünkü aralar ı açıktı . Hâris'in kızı Secâh ansızın Mezopotamya'dan ç ıka geldi. İ bni Kut eyb e. teslim etmediler. yeniden halka da ğıttılar.Anber bin Yerbu'dur. Bu durumu parlak bir ışık altında takip edebilmek için Temim kabilesinin kollarını ve bunların şeflerini tanımak gerekir..

II. . İbni Haldûn.... Caetani sadece kendi mülahazalar ı n ı (VIII. III. II.a. II. s. öt. Bütün kaynaklar hattâ tetkikler. İbni Kelbi dedi ki. S. 119. S. tekmile.. S. S.Maarif. ondan daha tafsilâth ve ya tekrarlanm ış haberler beklemek do ğru olamaz. S. Secâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunması ve taraftarları: Annesi tarafı ndan Taglib kabilesine mensup bulunan Secâh. S. gene Ta glib'lerin bölgesinde peygamberlik iddias ında bulunmu ş ve Nemir kabilesinden Ukbe bin Hilal. e. Mezopotamya'dan Hicret etmemi şti. Caetani'nin iddia etti ği gibi bir Temimi olduğu için ırkdaşlarının mes'uliyetini hafifletmek maksadiyle haberleri uydurmu ş de ğildir. et. 206 v. bilâkis "Secâh tekrar akrabalarıııııı yanına döndü. öt. S.Vatvat. s. S. Tekmile. Mes'ildi ve Taberrnin pek az farkl ı bir ş ekilde kaydettikleri. 224.. 236. Secâh Müslüman oldu Basra'ya döndü" dernekle Secâh'ın daha önce Mezopotamya'dan gelmi ş olduğunu açıkça ifade etmi ştir. Gurer ül . Her ne kadar Caetani (VIII. 130 Taberi. İber. tür.Hasâis. Mes'udi. 340) esas tutarak. arap. El . S.İ bni Haldûn. d.. 131. 73. Ravzat üs .. 124. 247. 344)"Seeâh. onun Haris bin Süveyd bin Ukfa'n ın kızı olduğunu söyler 128 . tür ter. III. Taberrye gelince. B. S. Esasen Secâh da Taglibler aras ında Hristiyan olarak yeti ş mişti"° ve bu dinin inceliklerine valuft ı ..Tenbih... II. g.. arap. Beni Yerbu'dan olan Secâh' ın soyunu kısaca: Secâh hint ül .Hâris'in k ızı oldu ğunu söylemiştir.. onun Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra de ğ il daha önce peygamberli ğ ini ilan etmi ş oldu ğ unu kabul ediyor. III. Taberi. Ş eybanlar ı n başında bulunan Selil bin Kays ile Ziyad bin Bilal'i ve bu arada Huzeyl bin Umr an' ı kendi tarafına kazanma ğa muvaffak olmu ştu. Böylece Belaztiri. İbni Haldûn a. S. S. III. 240 v.Secah her biri kendi ş ef ve komutanı tarafından idare edilen kabilelerin ba şında olarak Mezopotamya' dan hareket edip Arabistan'a girmi ş ve Ebu Bekr'e kar şı sava şmak için hazırlık yapmak üzere Hazn denilen yerde konaklamıştı . Kitâb ül . e.. İber. E sed ve Hanife kabileleriyle rekabet olsun diye gayrimüslim Temim'lerin onu kendi 128 Belüzûri.Haris bin Süveyd bin Ukfan olarak tespit etmemiz gerekir. Seyf.Safa. Bunlar aras ında Huzeyl Hristiyan oldu ğu halde kendi dinini bırakıp Secâh' ın dinine girmiştr 29 . 31'deki kay ıtlar bu hususu teyid etmekte veya kabul etmektedirler. Muir. en küçük bir ş üpheye yer vermeden bunu kabul ettikleri halde. Taglib'in batınlarından Beni Ukfan soyundan Süveyd bin ül . 72. Tek:Bade. Esasen Belâzûrt vakaları çok hülâsa olarak yazd ığından. 72 129 İbni Haldûn. S. Mirhond . 106. ter. o zaten Arabistanb sükûtu da bunu ifade ediyor" diyorsa da Belüzûri bu hususta sükût etmemi ş .. Secâh' ın Mezopotamya'dan geldi ğini söylemekle hakikati ifade etmi ştir.. İlmi Kuteybe. Hattâ daha da ileri giderek. Secâh' ın peygamberliğini iddiaya ba şlaması Hazreti Muhammed'in ölümünden sonradır. 71 ..

bu arada Utârit bin H acil) kaç ıp Beni Anber'lere s ığındılar. Esved gibi büyük askeri ba ş arılar kazanamam ış olan Secah' ın kısa süren Yemâme harekat ının üç aydan çok daha az bir zamanda bile yap ılmasının mümkün olduğunu kabul etmemek için makul bir sebep yoktur. S. Çünkü Rib âb'lar kendilerini savunmak için co ğrafi bir engele bile sahip de ğil131 Taberi. Ayrıca Beni Malik bin Hanzala soyuna da haber yollıyarak.. Muir (Annal. 30 . III.. neticede bir hilkümranl ık bahse konu olursa. Secah. ben Beni Yerbu'dan bir kadtntm. Ebu'l-Fereç (Agani. Malik bin Nüveyre Secah'ın önce bu kavimler üzerinde hakimiyet kurmas ı gerekti ğini ileri sürdü. 72). fakat Maliklerden Vaki'. bu da size ait aolacakttr"ı " dedi. Bu zaman ise Secah' ın esasen çok kısa olan sava ş ve anlaşmaları için pek ala kâfidir. Halbuki Peygamberin ölümünden Buzaha ve Butah hareketlerinin oldu ğu tarihe kadar üç buçuk. II. Vacca (Enc. Secah ile birlikte olup Islamiyet'e sadık kalmış olan Rib 'abla= üzerine hücum ettiler. onun tarafına geçti. dört ay kadar bir zaman geçmi ştir. Secah' ın elçileriyle anlaşma yapıp. İ bni Haldan ( İber. 131). onlarla da bar ış yapmak istedi ise de. Fakat Ebu Bekir üzerine yürümekten vaz geçmesini de tavsiye etti. Halbum Taberi (III. de l' İsl. 165). Malik bin Nüveyre onun bu teklifini kabul etti. XVIII. IV. 237 v. Necran' ı Tâif s ınırına kadar güney Ar ab is t an' ı eline geçirdi ğini ve gene bu üç ay içinde bir suikast tertiplenerek öldürülmü ş olduğunu göz önüne getirirsek.İslam. S. Hazn'den Yerbu'lar ın başkanı olan Mâlik bin Nüveyreye haber gönderip bir anla şma yapma ğı teklif etti. 165) Z eheb (Tarih ül . I. Nitekim Yemen hâdiseleri sırasında Esved'in üç ay gibi kısa bir süre içinde peygamberliğini ilan ederek bütün Yemen'i. 46) gibi müellifler Secah' ı n Peygamberden sonra ortaya ç ı kt ığı n ı aç ı kça belirtmektedirler. S. El . Zira o s ırada Beni Temim'in bir k ısmı Secall'a karşı cephe almış bulunuyordu. S. Secah'm Mezopotamya'dan Ye ınâme'ye gelip tekrar geri dönmesi için kâfi gelemiyece ğini yazmaktadır. Ebu'l-Fida (I. S e c âh bu teklifi kabul etti ve Malik bin Nüveyre'ye: "Istediğin gibi iş gör. 356).Vatvat (Gurer. C.31)... 237). Caet ani bu iddias ını ispat için zaman meselesini öne sürmekte ve Hâlid'in Butah üzerine yani Malik bin Nüveyre üzerine hareketi an ına kadar geçen zamanın. Arap. 72 . öt. S. bu kabilenin ileri gelenlerinden birçoklar ı .... Secah'm savaşları: Böylece Vaki' ve Malik bin Nüveyre.lerinin peygamberi ilan ettiklerini ilave ediyor.

Bu anonim rivâyetlerin ise. Bu karşılaş ma sonunda da zayiat verdi ve bu defa adamlar ından Ukka ile Huzeyl düşmanlarının eline esir düştüler. Wellh aus en (Skizzen. Utarit. S. 4.. Tür.V atv at. Ka'ka' ve Vaki' de bu arada esir dü şmüşlerdi. 128)'de mecut olan bir rivâyete dayanarak. Orada Evs bin Huz e ym e komutas ındaki Beni Amr'lar ile sava ş a tutuştu. 131) bu konuda ş öyle demektedir: Secâh bu s ırada Müseylime hakk ındaki rivâyetleri duyunca. arkas ından gelen "Zibrikan.4 5k. son derece müstehcen olmaları itibariyle. T ab eri (Tür. Tab e rrde bulunan daha önceki anonim rivâyetin bir devamıd ır.. Güvercin yürüyü ş ü gibi yavaş yavaş ilerleyiniz. ter.. ter. El. 41 "Haydi Yemâme üzerine yürüyelim ve güvercinler gibi oraya ko şalım. Yalanc ı ise kavmine pi şmanlık vardır" dedi ve Yemâme'de oturan Beni Hanife üzerine yürüdü. Temimlerden Z i b ri k an' ın da dinden çıkıp daha birçok kimselerle birlikte Secâh' ın yanı sıra Yemâme'ye hareket etti ğini Kelbrye atfen yazmakta ise de. karar ını da şu sözlerle kavmine bildirdi: "Yemâme ahalisi çok kuvvetli ve şevketlidirler. bundan sonra azar işitmiyeceksiniz" (Taberi. Bu kesin bir sava ştır. Secâh galiplerle barış yaparak.4 . Mâlik bin Nüveyre. Sava ş sonunda Ribâb'lar ile D abb e 'ler Secah kuvvetlerine birçok zararlar verdirerek üstün geldiler. VI. II. III. 14). Mezopotamyalı askerleri ile birlikte Nebâc denilen yere hareket etti. bu rivâyet Kelbrnin de ğil. z 2. Gurer ül .. Secâh bu adamlar ını kurtarmak için Temimler ile uzla şmağa mecbur kaldı ve onların topraklarını tamamen terkederek Yemâme üzerine yürümeye karar verdi. İşte Kelbî bu anonim rivâyetin sonunda. Siz Yemâme üzerine yürüyünüz. 123). önceden bu yerleri iş gal etti. Secâh'ın yanında olduğu hâlde memleketine döndü" cümlesi ise K el b rnin bir cümlelik ri73 . Fakat Ribâblar bunu haber al ıp oraya gittiler.)k.4J:419 )t5Z. esirleri kurtard ı . Amr. sadece bir cümlesi ile yer almakta. Müseylime kuvvetlenmi ş tir... orada Müseylime bin Sümânte'yi bulal ım. Wellhaus en da bu rivâyetlerin tamamiyle S e câh ve Mü s e ylim e 'yi küçültmek maksadıyla uydurulmuş olduğunu bütün yazarlar gibi kabul etmektedir. râvilere kadar ula şmalarına imkân yoktur. Eğer peygamber ise işaretleri vardır.Hasâis'inde (S. Taraftarlar ından birçoklarını esir aldılar.4 jP tf. Ribâbların zor durumda kal ınca Dec â ni ve Dehâ nrye s ığnımalarma engel olmak üzere.diler.

Wellhausen' ın dayandığı Taberi'deki anonim rivâyete de ğer vermek do ğru de ğildir. Peygamber onu halk ının sadaka amili yapmıştır. biz birle şelim ve Tanr ı'nın bize gönderdiğini tetkik edelim.vâyetinden hemen önceki anonim rivâyeti tamamlamaktad ır. Bu topluluk üzerine yürüyünüz. S. Ayr ıca Gurer ül . yarısı Kureyş'indir" sözünü Ebul'l-Fereç. Bunun üzerine Secah.Ferec'e göre (XVIII. Vesime (Höhnerbach. 50).. Böylece toplanıp benim ve senin kavminle Arapları idaremize alırız. Zira bütün kaynaklar ın Müseylime'ye atfettikleri "Dünya'n ın yarısı bizim. Kitab ür . XVIII. S. adâlet ile iş görselerdi kalan yarısı Kurey ş 'e ait olacaktı .Agâni. Askerleri ile Yema ıne üzerine yollanan Secah. O halde bu konuda Wellhausen'a değil Seyf'e hak vermek gerekmektedir. Tanrı Kurey ş'in reddettiği bu yarıy ı sana bağışladı . S. Secah aman verdi. Fakat Kureyş kabilesi azgın bir kavimdir 132 ...Ferec." Taberi. 134 Teberi. S.. 131. 165) kabilesi mensupler ına ş öyle demişti: "Ey sak ı nan müminler. Buradaki ifade bizi.. Müseylime'ye: "Bu pay ı ancak doğruluktan.Has ais'de Utarit ve Amr bin ül .Aganî.Vatvat ' 34 Müseylime'nin adam göndererek Secalı'dan aman istedi ğini. o da onun vazifesini devam ettirmi şti" demektedir. Müseylime bunları duyunca canı sıkıldı Çünkü etrafında bulunan Müslüman kabilelerin ve bunların ba şında bulunan kendisine rakip Sümâme bin Vsal ve Şurahbil bin Hasene'nin Hacer'i ellerine geçirmelerinden korkuyordu. aman verdiği takdirde yan ına gelece ğini bildirdiğini kaydetmi şlerdir.. adâletten sapanlar reddederler.. S. tür. oras ı siyah bir güvercin gibi kalsın. 74 . Bu itibarla.Seeâh' ın giiya ayet olan bu sözlerinin biraz mübâiâ ğalı olduğu inancına vardırıyor (bk. Müseylime onun yan ına geldi ve "Yer yüzünün yar ısı bize aittir.. e. 165). Bu yüzden Secahla dost olmak çarelerini arad ı ve Ebu'l-Ferec'e göre"' Secah'a ş öyle bir haber yolladı : "Ulu Tanrı sana ve bana vahiy gönderdi. dünyan ın yarısı bizim yar ısı Kurey şindir.Ridde'sinde Zibrikan' ın durumunu aç ıklamakta ve "ezZibrikan bin Bedr. Onu da ğıttıktan sonra Kureyş üzerine dönersiniz". Bu i ş (yani peygamberlik) Rebia kavimlerine verilmemi ş ancak Mudar kabilelerine verilmiş tir. III. S. Secah'a maletmiştir. Ey Temim kabilesi Yemâme bölgesine gidiniz. ter. 165. İ bni Haldan ve el . Zaten bu konuda Seyf'in rivâyetini şüphe ile karşılamak mecburiyetinde kalsak bile. Kitab ül . İbni Haldûn. diğerine tabi olsun. 124. Hakk ı bilen.. 133 Ebu'l-Fereç. İber. Ridde s ırasında bu vergileri Ebu Bekr'e vermi ş . Ebu'l . el-Vatvat. Orada bulduğunuz insanları öldürünüz ve yak ıcı bir ateşle yak ınız ki. Ebu'l . Hâlbuki kabul ettiği takdirde bu pay Kurey ş 'in olacaktı" dedi. II. Tekmile S. g.E htem vs kimseler Secâh'la birlikte sayıldığı halde Zibrikan' ın adına asla tesadüf edilmemektedir. VXIII. 73. Kitab ül . a."diye cevap 132 Bu rivâyeti şüphe ile kr şılamamız yerinde olur.

124 . hay ır ümidini verdi. Ali öldürüldükten ve Irak halk ı kendisine biat ettikten sonra. 129. ter. Hüzeyl. Sizi korkulu hâllerden uzakla ştırır. Burada Muaviye zamam kastedilmektedir.›1 411 C jAi jii r 3k. Bunlar "Nevakıl" adım almışlardı . S.5. hayırlı ve salih kütlelere mahsus olanların namaz ve dualarını me şru kılar ki.. Secah bunu kabul etti. Muaviye. etrafını gittikçe bir a ğ gibi sarmakta olduklarını gördü ğünden Secâh' ı ve ordusunu bar ış yoluyla Yemâme'den uzaklaştırmak politikasını kendisi için en uygun çare olarak kabul etmi ş ti. Müseylime rakib kabile şeflerinin ve Ebu Bekr'in. Bk. Kendisinin ceza ve müldifatlandırma günü için sizi kurtartr. Müseylime ona: "Tanrı kendisinin sözlerini dinliyenlerin sözlerini işini. 239.. gelecek y ılın inahsillünün yarısını da almak için israr edince." j o. Müseylime buna da raz ı oldu ve onun gelecek yılın mahsüllerini götürmek için vekil b ırakıp kendisinin bu yılın mahsâlünden payını alıp memleketine dönmesini teklif etti. Rabbimiz daima kendisini sevdiren işlere dair emirler verir.. görünü şü kurtarmak istemi şti. 75 .. III. Secâh ise Cemaât y ı l ı'na kadar ' 35 Taglibler aras ında ya ş adı °" Buraya kadar anlat ılanlar gösteriyor ki. Seeâ h. Secâh'a gelince. Taberi. Ukka ve Ziyad' ı vekil b ırakarak Mezopotamya'ya döndü. Bize azg ın toplulukların ibadeti değil. Bu emirlerin yerine getirldi ini gördüğünğ de sizi takdis eder. bir yandan da Hâlid'in Esed'leri yenmesi üzerine adamları tarafından terkedildi ğini görüp Müseylime ile anlaşmayı menfaatine en uygun hareket tarz ı saymış .. 136 Taberi..Al _j'S j Rab 1. tür ter.verdi. daha ilk denemelerde iyi sonuçlar vermedi ğini. böylece küçük bir menfaatin temini ile yetinerek. büyük ümitlerle at ıldığı bu maceranın. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler. birçok yerlerden birçok kimseleri ba şka başka yerlere ve bu arada Seeâh' ı da Küfe'ye göndermişti.. III. Fakat 135 Cemaat yılı Müslümanların bir Halife idaresinde topland ığı yıla denir. arap..+- } 12•41 i J • Kabilinden âyet diye iddia etti ği sözleri söyliyerek dostluk teklifinde bulundu ve Yemâme'nin bir y ıllık mahsillünün yarısını Secâh'a vermek ş artıyla barış yaptı . Hâlid'in ordusunun bu s ıralarda yakla şması bunların dağılmasına sebep oldu. Ümit edenlere.

Kabilesinden olanlar. S. Yukarıdan beri anlatt ıklarımız. Gurer ül .Maarif. Bu andan. kuteybe. ona uyanlardan birçokları pişman olup kendisini terkettiler.Fereç zaman ına kadar) ikindi namaz ım çölde kılmadıklarını. 165'de Müseylime'nin yaln ız ikindi namazmı kaldırdığım. S ey f ' in bize verdi ği haberlere dayanmaktadır. 76 . Müseylime ona ş ehir kap ılarını açmadan. Mirhond. S. bunu kabilelerinize bildir" der 138 . g. 224 öt'de Şebes bin Rıb'idir der. âyetlermi ş gibi söyler.. 138 Agâni. mehirsiz evlendi ği için onu ayıplarlar ve Müseylime'den mehir isteme ğe onu zorlarlar. Secah ona. Kaynaklar bu münasebetle yazılan şiirlerden bilhassa bir tanesini naklederler ki. bunun için şimdiye kadar (Ebu'l . o da "Bizim peygamberimiz kad ın olup biz onun etrafında tavaf ediyoruz. a. Sonra Secah' ın müezzini Ş ebes bin Rib'i'yi 137 ça ğırıp ona: "Allah' ın resülü Müseylime. S. 106'da. II.. İ bni H aldan ve Mirhond gibi tarihçiler bu konuda Yemâme mahsalürlün bir yıllığının yarısının mehir olarak bu s ırada verilmi ş olduğunu kabul ederler ( İbni Haldan. Tarih-i Ebu'l-Fida gibi kitaplarda da vak'a aş ağı yukarı Taberi'deki anonim rivâyete uygun olarak şu yolda anlatılır: Müseylime onunla bulu şmak üzere deriden bir ota ğ kurdurur. Mirhond. II. içinde güzel kokulu bitkiler yakt ırır. Kokunun çok olmasına bilhassa dikkat edilmesini emreder. 206 / 7'de Zahir İbni' Amr diye kaydeder. Kitab ül . S e c ah böylece komutanlarma vadetti ği büyük menfaatleri temin edememiş olarak geldi ği yere dönme ğe koyulunca. Sonundrz evlenirler. T ab eri'deki anonim rivâyet Secah' ın Beni Hanife yamndaki maceras ını başka türlü anlat ır. 73. tekrar Müseylime'nin yan ına gider. Agani.Cenebe bin Havt Riyâbi oldu ğunu fakat di ğerlerine göre Ş ebes bin Rib'i oldu ğunu söyler. arap. XVIII. S. Muhammed'in kendilerine farzetti ği sabah ve yatsı namazlarını üzerinizden kald ırdı ..Maarif. Secah'ın müezzininin el . 224 /5).hüküm ve nüfuzunun birkaç gün içinde mahvoldu ğuna iyice kanaat getirince çarçabuk ve sessizce geldi ği yere dönme ğe mecbur olmu ştu. "Sana ne vahy edildi" diye sorar. İ ber. e. onun peygamberliğini kabul eder ve kendisine de ayni ş eyler vahy edildi ğini bildirip Müseylime'nin kendisini kavminden istemesini teklif eder. Bu arada F üt uh ül ..B ül d ân. İbni Kelbi. ne istedi ğini sorar. Secah bunun üzerine. Secah. Ba şka kimselerin 137 Belâzûri.Safa. Muaviye zamanında Kafe'ye nakledilinceye kadar geçen zaman içinde Secah' ın ne yapmış oldu ğu hakkında elimizde hiçbir bilgi yoktur. Ravzat üs . İbni. S. Bu i şler bitince Müseylime sözcüsü ile onu otağa davet eder. Temimlerin: "Bu bizim kızımızın mehridir onu geri vermeyiz" dediklerini kaydetmi ştir. Üç gün sonra da Secah kendi adamlar ının yanına döner. güya kendisine vahy edilmiş .Kitab ül . O da kad ında cinsi duygular uyandıracak müstehcen sözleri.Hasâis. II.

zekat veya sadakay ı emretmiş olduğu ancak domuzeti yeme ğide mubah kıldığı iddia olunmaktadır 1 ". K ûfe'de de ğil Basra'da Müslüman olup gene orada Müslüman olarak öldü ğünü açıklarlar 14°. döndükten sonra nelerle me ş 01 oldu bilmiyoruz. hem de iyi bir Müslüman olduğ unu bütün tarihler ittifakla yazmaktadırlar. S. söyler. Kaynaklar onun. 139 Taberi (tür. Onbirinci yılın ortalarında meydana çıktığı kesin olarak belli olmakla beraber ölüm tarihi kesin olarak belli de ğildir. Onun. namazun kildignn 140 Belâzûri (arap. 106). III.. Halbuki Yarbu'lar ın başında bulunan Malik bin Nüv eyr e biraz geçikmi ş olmasının cezas ını hayatıyla ödedi. Basra'ya. S. . ter. 77 . S. 131 v. Kûfe'ye nakletmi ştir. Irak halkı kendisine biat ettikten sonra birçok aileleri olduğu gibi S e cah ve adamlarınıi da bulundukları yerden başka tarafa. taraftarlar ını savaş a katılmağa sevketmek ve menfaatler elde etmek için verilmi ş komutanca emirlerden ibarettir.. E. siz onu b ırakarak.) ise Kays bin Asim'a maletmektedir..peygamberleri ise erkekdirler" mısralarıdır 139 Gene. namaz. bu iki büyük dinden aldığı ilhamlarla beslemi ş olduğu tahmin olunabilir. sihir ve efsaneler defterine yaz ılmış . el . İşte bu s ırada S e cah' ın Müslümanlığı kabul ettiğini . Secâh'm Müslüman oluşu: Secâh Mezopotamya'ya.. peygamberlik iddialar ını .. g. Hakim bin K elb i'ye atfedilen bir şiirde "Sizi do ğru ve sabit bir dini kabule çağırdı lar. Mu aviy e. Secâh'm doktrini: $ecah'ı n kendisine tabi olanlara oruç.Vatvat (a. e. Muaviye'nin üstünlük elde etti ği yıllara kadar nas ıl yaş adığı hakkında bir bilgi vermediklerinden. Ancak Hicri 41'den önce ölmemiş olduğu anlaşılmaktadır. Pişmanlık çok geçmeden bütün Temimlerde kendisini gösterdi. Ravzat üs . öt. 128) bu misralan Utarit bin Haeib'e.Safa. Onun vahiy ad ı altında yukarıda bahsetti ğimiz sözleri. Secash'ın bu yıllar aras ındaki hayatı büsbütün karanlıklar içinde kalmış tır. S. Fakat baz ı kaynaklar onun. M âlik'lerin ba şkanı bulunan Vaki' bin Malik zaman kaybetmeden islamiyet'e döndü. Basra valisi Cündub Fezârrnin. 141 Mirhond. D. 223. II. hüküm ve amelde kalm ış sözlere inandı nız" denilmektedir. Hristiyanl ığı pek iyi bildi ği ve büyük kısmı Müslüm anl ı kt an dönmü ş olan T e miml er e dayand ığı gözönündetutulursa.

73'e göre Müseylime ve Secâh dinlerini birl ştirdiler. fakat Müsyelime'nin öldürülmesinden sonra"Yemen peygamberi olan Secah' ın irtidad yolundaki ittifakı unutturmak için sadık bir mümin Müslüman ile evlendi ğini" yaz ıyorsa da. Hiç şüphe yok ki.. S. Her iki taraf kavimlerni toplad ılar. Tekmile. ve ona tabi oldum" dedi.Fida ve di ğer tarihçiler tarafından nakledilmi ş olmasıdır.Müseylime evlenmesi kendi tâbileri aras ında Secah'ın prestijini kaybetmesi bak ımından da bize imkans ız görünüyor 142 . 165 ve İbni Haldan. sırf Islami bir gayret güderlikle uydurulan ve a ğızdan a ğıza yayılmış olduğu muhakkak olan halk ş ayialarını kitab ına almıştır. ş ayet böyle bir evlenme vaki olmu şsa bu. Agani. s. peygamberlik iddias ında bulunan bir kad ın hakkında pek makul görünmemektedir. S e yf'den ba şka bu konuda yaz ı yazmış olan hemen bütün Islam tarihçilerinin kabul ettikleri Secâh . Bizi buna yönelten başlıca sebep T ab eri: ve E b u'l . sonra onun peygamberli ğini tanıyıp ona tâbi olduğunu ilan etmesi 143 sabah ve yats ı namazlarının kaldırılmasına baş eğmesi gibi rivâyetler. Fakat Secah' ın istilâ maksad ı ile gittiği Yemame'den bir miktarcık mahsill ve hediye ile dönerken. O halde bunu hangi râvi kimden alarak nakletti? Bu.Müseylime evlenmesini gene de şüphe ile karşılamak mecburiyetindeyiz. S.F er e c'deki as ılsız ve hayas ız rivâyetin gittikçe hafifleyerek Mirhond.Secah'ın kurmak istedi ği dinden zamanımıza kadar gelmi ş bir kalıntı yoktur. kabul edilmesi pek güç olan adeta çocukça iddialard ır.. 106. Fütuh.Hasâis. Ebu'l-Ferec. 143 Belazari. Secâh. 508 . bunlar tamamen asılsızdır. fakat Secah' ın kurmak istedi ği dini. Secâh . arap.. XVIII. Müseylime ile Secah'ın doktrin birliğinden bahsederek. Müseylime'nin peygamberli ğini kabul etti. Müseylime sabah ve yats ı namazlarım Temimler üzerinden kald ırdı . S. E b u'l . onu dâima Yemen'den gelmi ş bir peygamber olarak göstermektedir. el . s ırf politik mecburiyetlerden do ğmuştur. Müseylime'ninki ile birleştirmesi. İ ber. 131). bu derece müstehçen bir konu şma ba şkalarının yanında cereyan edemez ve ba şkalarına anlatılamazdı . Müseylime islamlara kar şı bir müttefik bulmak ümidiyle onunla evlenmiş olabilir. Gurer ül . Taberi her rivâyetin sahibini yazd ığı halde. Temimi olmas ı dolayısıyla.Vatvat. Wellhausen 142 Her ne kadar bu konuda tek seyahatname alan Palgrave'in seyahatnamesi. 78 . islâmiyet'in dü şmanı olan bu iki insana karşı . onu do ğru buldum. Ancak e ğer Secâh gerçekten Müseylime ile evlenmi ş ise ve mehir verme meselesi do ğru ise. esasen tatmin edilmemiş olan kavminin önünde. Seyf'in bu konulardaki sükilturm onun. üç gün gibi kısa bir süre için evlenmeyi göze almas ı . Palgrave daha Secah' ın nereden geldiğini ve hangi kabileye mensup oldu ğunu bile bilmemekte. bunu evlilik birli ğinin kuvvetlendirmi ş oldu ğunu. Secâh onlara: "Müseylime kendisine indirilen vahiyleri bana okuçlu. II.. XVIII. belli olmamıştır.597 yıllarında Temimler'in Müslüman olduklar ı halde ikindi namazını kılmamış olduklarını Secâh'ın kurmak istedi ği mezhebin bir kalıntısı olarak kabul etmek gerekir (Agâni. o takdirde E b u'l -Fere e'in ya ş adığı H. burada hiçbir isim kaydetmemi ş "bu konuda başkaları ş unları söyler" diyerek ihtimal ki. 165.

ve CaetanPnin iddia ettikleri gibi taraf tutma gayreti diye vas ıflandırmamız ne dereceye kadar do ğru olur bunu cevaplandırmak pek güçtür.

F. Netice:
Hemen söyleyelim ki, Secâh da Esved ve Tuleyha gibi hakiki bir peygamber olmaktan çok uzak olup sadece bir kahine idi ve Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra Temimler aras ında çıkan karışıklıktan ve irtidadtan faydalanmak istemi şti. Fakat alelade bir kad ın de ğil, dini bilgilere sahip ş air, hüküm ve emretme kabiliyeti gibi birçok meziyetleri bulunan haris bir kad ındı . Fakat islâmiyet bakımı ndan onun hareketleri, ne Esved ve Tuleyha, ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi tehditkar olamamıştır. O, kuvvetli bir rüzgâr gibi kuzey - do ğudan Arap yarımadasına esmiş , fakat önce Müslüman Ribâb ve Amrlar kayal ığına çarparak kuvvetini kaybetmi ş , Yemâme'de Hacer ve Hadikat ür Rahman surlarma ula ştığı zaman, dini ve siyasi kuvet ve hüviyetini büsbütün kaybetmi şti. Secah'ın sonradan islaraiyet'i kabul etmesi, onun hakiki bir peygamber olmadığının en büyük delilidir. O, sadece Hazret-i Muhammed'i kendisine örnek tutarak iktidar sahibi olm ıya çalış an iktidar heveslisi bir kadındı . İslam dininin ve Halifelerin geni ş müsamahas ı Tuleyha gibi Secah'ın da hayatını bağışlamış ve bu suretle belki de din u ğrunda ölenler hakkında sonradan halk aras ında çıkan ve bazen tehlikeli durumlar yaratan inanışların do ğması ihtimali önlenmiştir.

79

4. MÜSEYLIMET ÜL-KEZZAS

Bir gün Hazret-i Muhammed mimbere ç ıkarak, halka ş öyle hitap etti: "Ey nas! Ben Kadir gecesi bir rüya görmüş ve sonra onu unutmu ştum. Rüyamda kollar ımda iki altın bilezik gördüm, bu ikisinden nefret ettim, onlara üfürdüm, onlar da uçup kayboldular. Ben bu iki bileziği Yemen'de ve Yemâme'de ç ıkan bu iki yalanc ı ile yorumladım" ( İbni İ shak, İbni Hiş am, IV., S. 246). İşte Hazret-i Muhammed'in rüyas ını yorumlarken bahsetti ği Yemâme'de ç ıkan yalancı, Yemâme'ye hükmeden ve peygamberlik iddias ında bulunan Müseylime'dir. Ne cid alçak yaylas ının güneydo ğusunda ve B ahr e yn'in bat ısında bulunan Yemâme topraklar ı Hanife kabilesinin elinde idi. Hanifeliler ziraate pek elveri şli olan topraklar ında elde ettikleri ürünleri satarak geçimlerini rahatça sa ğlıyabiliyorlardı .

A. Hanife kabilesi ve dini:
Büyük Bekir bin V âil kabilesinin bir kolu olan Hanifeliler, topraklarının verimlili ği bakımından diğer memleketler için, bilhassa tah ıla muhtaç bulunan Hicazl ı lar için en önemli bir kabile idi. Hicretin 6 - 7. yıllarında Hanife kabilesinin ba şkanının, İ bni S a'd, Ibni Hi ş am ve T ab errnin bize bildirdiklerinden Hevze bin Ali oldu ğu anlaşılmaktadır. Hevze bin Ali, Iran yoluyla gelen Hristiyanh ğı kabul etmi ş görünüyorsa da Hanife kabilesinin bu yolda onu ne dereceye kadar takip etti ği pek aşikâr de ğildir. Diğer Arap kabileleri gibi İ slâmiyet çıkıneaya kadar putperest olarak ya şıyan bu kabilenin pek az bir kısmının Hevze ile birlikte Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemel ise de, 144 Hicretin 7. yılından sonra Hazret-i Muhammed'in Hanifeli144 Ibni Sâ'd (Siret, Wellhausen tercüme ve yay ını, Skizzen, IV. S. 115) el-Medaini'den. naklen,"kendisin; Medine'de ziyaret eden Beni Hanife heyetinin ileri gelenlerine abdest suyundan artanı verdi ve onlara yerlerine gittikleri vakit, kilisenizi y ıkınız (kiliselerinizi de ğil) arsas ına bu sudan saçınız, yerine bir cami yap ınız. Bunu yaptılar. Müezzin Talk bin Ali oldu" demekte olduğuna göre, buralarda Hristiyanl ığnı mevcut bulunduğu fakat ancak bir tek kiliseye sahip olacak derecede az ve sathi oldu ğu ileri sürülebilir.

80

kri islâmiyet'e daveti üzerine, yüksek tabakadan birçokler ı gibi aş ağı sınıf halktan da birçoklar ının Müslüman olduğunu en eski ve tarafs ız kayanklardan anlamaktay ız. Her ne kadar Caetani Hanife kabilesinin ve onun son ba şkanı Müseylime'nin Hristiyan oldu ğunu savunmakta ise de (Caetani, IX., S. 7. v. öt), bu iddias ında pek haklı olmadığını, Hazret-i Muhammed'in Hristiyanlara kar şı gösterdi ği müsamaha ile ispat etmek mümkündür. Gerçekten Hazret-i Muhammed E hl-i kitap say ılmaması gereken Mecasileri bile vergiye ba ğlamak ş artıyla serbestilerini tanımış hattâ kendi zaman ında onun bu hareketi dedi kodu konusu te şkil etmekten geri kalmam ıştı . E ğer Beni Hanife büyük bir ço ğunlukla Hristiyan olmuş olsaydı, Hazret -i Muhammed Müeylime'yi bir Hristiyan reformisti gibi kabul edip Hanifelilerin vicdan hürriyetlerini tan ırdı E ğer Müseylime ve Beni Hanife tamamiyle Hristiyan olsa idiler, o zaman Müseylime'nin yeni bir din ortaya koyarak İslam topraklarından ayrı bir teşekkül olarak kalmay ı istemesine lüzum yoktu; zira H a zr et -i Muhammed Tebük seferinden sonra birçok Hristiyan heyetleri kabul etmiş ve onların cizye vermeyi taahhüt etmeleri üzerine kendileri ile anlaşmalar yapmıştı. Margoliouth ve Muir de Beni Hanife'nin Hristiyanlığı m kabul etmemektedirler (Margoliouth, JRAS, 1903, S. 486; Muir, Annal, S. 38). Beni Hanife'nin Müslümanlığına gelince: gene İbni Sa'd 145, Beni Hanife'den Medine'ye gönderilmi ş olan elçilerin on kişi kadar olup aralarında er - Rehhtil bin Unfuva, Seleme bin Hanzele es - Suheymi ve Talk bin Ali, Humran bin Câbir ve Mesleme bin Habib (veya Hayyib) vs. bulundu ğunu, bunların Remle'lerin evinde misafir kaldıklarını, sonra camie gelip hakikata ş ahadet ettiklerini yatmakta, fakat bu s ırada Müseylime'nin at ve develere bekçilik etti ğini kaydetmektedir. Daha buna benzer şurada burada rastlanan birçok kayıtlar vardır ki, önemli birçok ş ahısların Peygamber'i ziyaret edip islâm'ı kabul ettiklerini bildirmektedir. Konumuzun sonlar ına do ğru bunların adlarını kaynak göstererek belirtece ğiz. Mui'rin de kabul ettiği gibi (S. 38) kısmen putperest k ısmen Hristiyan olan Beni Hanife, Hazret-i Muhammed'e boyun e ğmişti. Fakat islâmiyet'i kabul etmiyen bir kısım halk sonradan peygamberli ğini iddia eden Müseylime'nin etrafında toplanmaktan da geri kalmad ı . Öyle anlaşılıyor ki, Hevze zamanında Hanife kabilesi iki kuvvetli idarecinin hakimiyet yolunda145 İbni Hiş am, es - Siret ün - Nebeviyye, IV., S. 279'da "Peygamber'in elçisi .rimir bin Luey oğullarından Sâlit bin Amr'ı Yemâme melikleri Sümâme bin Vial ile Hevze bin Ali'ye yolladı" demekle, Hanifelerin iki hükümdar ı olduğunu ifade etmektedir. Halbuki İbni Sâ'd, Tabakat I., 2., S. 18'de Peygamber'in Salit bin Amr' ı sadece Hevze bin Aliyi Islâm'a davet için yollad ığını yazmaktadır.

81

ki rekabetleri yüzünden tamamiyle birbirine z ıt iki varlık haline gelmişti. Bu rakiplerden birisi Sümâme bin Üs al, di ğeri Hevze bin Ali idi. İbni Sa'd ve Belazûrrnin anlatt ıklarına göre 146 , Hicretin 6 - 7. yıllarında Peygamber muhtelif hükümdarlara mektup yazd ığı sırada Yemâme ba şkam Hevze bin Ali'ye ve Yemâme halkına Salit bin Amr ül - Amiri eliyle bir ektup göndererek, onlar ı Müslüman olmaya davet etmi şti'". Hevz e misafiri kabul edip hediyeler verdi ve Peygambere ş öyle bir cevap yazd ı : "Senin dâvet ettiğin şey çok iyi ve

güzeldir. Ben kavmimin şair ve hatibiyim. Araplar benim mevkiimi takdir ederler; bunun için sen bana bu i pay ver sana tâbi olurum." Hevze şte
mektupla birlikte giyinmesi için Sâlit'e Hacer kuma şlarından elbiseler de verdi. Sâlit Peygambere onun mektubunu ula ştırdığı vakir, Peygamber "küçük bir menfaat bile istese vermem, o yok olacak" dedi ( İbni Sâ'd, II, 1., S. 18) 148. Bir müddet sonra, Hicretin 8. yılında Hevze öldü. Onun yerine Müseylime Beni Hanife'nin hükümdarl ığını eline geçirdi.

B. Müseylime'nin soyu:
İbni Kuteybe'ye göre (Kitab ül-Maarif, S. 206 - 7) Müsylime'nin babası Beni Hanife'den Habib, dedesi Lüceym künyesi Ebu Sumâme'dir. Belazfıri onun Sumâme yahut Sümâle bin Kesir bin Habib bin Sümâme bin Gsal bin Habib bin Hanife bin 'Icl oldu ğunu kaydetmektedir. İbni Hiş am'da Müseylime bin Sümâme ve künyesi Ebu Sümâme kayd ı vardır. Diyarbekri (Tarih-i H âmis, II., S. 174) ise onun dedesinin H ârun, lakab ının Ebu S üm am e olduğunu yazmaktadır.

C. Müseylime'nin, Hanifelilerin emirliğini elde etmesi:
Yeınâme'nin hakimi olup 8. yılda ölmüş olan Hevze'nin yerine, nasıl olup da Müseylime'nin geçti ğini kaynaklardan ö ğrenmek imkansızdır. Fakat Müseylime'nin ş ahsiyeti ara ştırıldığı zaman onun birçok meziyetlerle birlikte, kabilesinin en ileri gelen bir ş ahsiyeti oldu146 Ilmi Sâ'd, Tabakat, I., 2., S. 18; Belâzöri, Fütuh, arap., S. 94; Belfıziiri, türk., S. 142 v. öt. 147 Belâzûri ise (Fütuh, arap., S. 94), Peygamber bu mektubu Sabit bin Kaya bin iil-Ensârrye yazdırmış ve el - Hazreci eliye, yollam ıştır. diye kaydetmi ştir. 148 Belâzûri, Fütuh, arap., S. 94'de Hevze'nin Hazret-i Peygamber'e, içinde er-Reccal bin Unfuva, Mücca'a bin Mürrâre ve Müseylime bin Habib'in bulundu ğu bir heyet yollad ığını ve bu arada Müseylime'nin de Hevze'ninkine beziyen teklifler yapt ığını yazmaktadır.

82

Vakidi ve İ bni Abbas. Ayrıca Medine hiikameti de Müslüman olması dolayısiyle Sümame'nin tabii bir müttefiki say ılıyordu. öt. Umre yapmak için Medine'ye yakla ştığı zaman. Sümüme' ıdu yanına gelmiş . Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddiası: En güvenilir kaynaklar ımız arasında bulunan B uhari. cevab ın da bulunmuştu. tarih-i Hâmis. Müseylime bu ziyareti. Hakikaten Mekke'ye yiyecek tah ıl yollamadı. 407 v. Sümâme. onu bile 149 Buhari. Bu da Hanife kabilesinin önemli bir kısmına hükmeden ve islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan Sümâme'nin rekabeticlir1 49 . Sümâme Mekke'nin fethinden epeyi önce Müslüman olmuş ve Hanifelilerden islâmiyet'i kabul edenler onun etrafında toplandığından kuvveti artm ıştı. "hayır var. (Ebu Hüreyre'den) ve Diyarbekri. Böylece de onun Hevze'nin yerini almakta güçlük çekmedi ği kolayca tahmin edilebilir. Mekke'liler Hazret-i Muhammed'e bir mektupla müracaata mecbur kalıp. Bu adamlar Sümâme adında birini esir alıp getirmişler. Müseylime'nin Yemâme amirli ği ile birlikte büyük bir gaileyi de üzerine alm ış olduğu muhakkaktır. affedersin". Hazret-i Muhammed de bir mektupla Sümâme'ye tah ıl göndermesini emretti. X. Bunun üzerine Sümâme y ıkamp geldi ve "Allahtan başka Allah olmadığına ve Muhammed'in O'nun elçisi olduğuna tanıklık ederim" dedi. Arap yarımadasmın merkezik şmekte olan idaresinin Hazreti Muhammed' den sonra kendisine intikalini istemek üzere tertip etmi ş ve ş öyle demiş tir: "Eğer Muhammed kendinden sonra beni halef tayin ederse. Peygamber kendisini affetti. Tecrid-i Sarih. S. Peygamber'in adamlar ı onu yakalayıp hiç bir akde bakmadan Peygamberin yan ına getirdiler Peygamber onun af talebini kabul edip serbest b ırakınca. kendisine tabi olurum". İbni Sâ'd (Tabakat.Mekke'lilerden bazıları onun yeni dine girişini sitemle kar şıladılar. Sumâme dedi ğini yaptı .. S. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bir heyetle birlikte ziyaret etmi ş olduğunu idia emektedirler. II. Sümâme üç gün burada kaldıktan sonra Peygamber ona. V. "Sen merhameti ve akrabah ğa saygıyı telkin ve emredersin" diyerek.ğu görülür. Necid taraflarma bir süvari birli ği yollamıştı. O ise. gıda maddelerinin gönderilmesi hususundaki müsaadelerini rica ettiler. gönlünden ne geçiriyorsun mealinde bir soru sormuştu. Gene gitmekte olduğuUmre hacmiı yerine getirmek için Mekke'ye vard ı. Hazret-i Muhammed ise o s ırada elinde bulunan hurma dalım göstererek: "Elimde bulunan ş u dal parçasını istesen.. Sümâme k ızarak "Peygamber Muhammed izin vermedikçe size Yemâme'den bir tah ıl danesi gelmiyecektir" diye onlar ı tehdit etmişti. sonra Medine'de mescidin direklerine ba ğlanuşlardı. 401) da ise aynı olayın baş tarafı biraz değişik bir şekilde aldatılmıştır: "Peygamber. ümit var. Sümame Peygamber'i öldürmek istemi şse de onun amcası buna engel olmuştur. Bu durum karşısında ş air. 3'e göre Hazret-i Peygamber. D. çünkü sen zulmetmezsin. o müslüman oldu ve Müseylime çıkıp da peygamberlik iddia edince onlara kıymetli vaızlarda bulundu " 83 . hatip ve kâhin olan Müseylime zengin topraklara ve nüfus çoklu ğuna sahip bulunan Yemame'yi Hazret -i Muha mme d 'in her gün biraz daha artan nüfuzu alt ına girmekten kurtarabilmek amacıyla kendisinin de H azret Muhammed gibi yeni bir dinin müjdecisi olduğunu ilan etti ve K ur ' an a nazireler söyleme ğe başladı. İşte bu yüzden Sülnâme'llin kam helal k ıhnnuştı. S.

Müseylime'nin Medine'yi ziyaret etti ğini diğer birçok kaynaklar yazmaktad ırlar. bekçilik edenin durumunun beraber gelenlerinkinden a ş ağı olmadığını bildirmiş " 1 . 143 v. III.. öt. 852. öt.. S. Fütuh... S. Eğer sen bana ve hakka muhalefet edersen. rüyasını ima etmek istediği cevabını alır. öt'de Hazret-i Muhammed gelen heyete ba ğışlarda bulundu. S..sana vermem.. 52) evinde misafir edildi ğini. tür ter. denilmektedir. Tecrid-i Sahih. ben onunla peygamberlik i şinde ortak edildim diye iddialara koyulmuş 152. S.. ter. Eyyüb Sabri.. ama Müseylime'yi at ve develerin yan ına bırakmışlar.. 151 Taberi.. S. 224. g. IV. S. Pek önemsiz farklarla hepsinde tekrar edilen mektu150 Buhari. TaberFtür ter. S.. 246.. 152 İbni Hişam. sen onda gördüğüm esküle göre. İbni Hiş am. Tecrid-i Sarih.Vatvat. 142) ve İ bni Sa'd (Tabakat. Ravza. S. el-Vatvat. Gene İbni İshak (İbni Hiş am. 410'da İbni Abbas. Tabakat. y ı l ı nda yazıldığını kayd ve kabul etmiş lerdir 153. Ayrıca B elâ z ûri (Tür. el . Belüzûri. Taberi. 37. S. Buhari. Siret. gibi tarihçiler bu mektubun Hicret'in 10.X. Belâzûri. Hanife heyetinden olan ve Müslümanlığı kabul edip B akar a süresini ö ğrenmiş bulunan er-R e ce ül'in Müseylime'ye yol gösterdi ği ve Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi kendisine ortak etti ği yolunda yalan şehadette bulunduğunu bildirmektedirler.. 131. g. öt. X. S... Bühari III. 115) da dahil. arap. S. tür. Ne c c ar o ğullarından. I. bu son cümlenin mânas ım Ebu Hürey2e'den sorar ve ondan bununla Peygamber'in ba ş tarafa ald ığımız. S.. Gene bu eserler... İbni Skd. S. IV. 2. ve II. 32 v. S.. 84 . a. Hanifelilerin onu bir örtü ile örtüp Peygamber'in yanına getirdiklerini. Gurer. 2. 222) bu rivâyetin ba şka bir şeklini dinlemiş olduğunu nakleder: "Beni Hanife mensuplar ı Peygamber'in huzuruna gelmi şler. ter. S. 2. Medainrnin aynı konudaki rivâyetini nakleden İbni Sa'd (Siret. Hazret-i Muhammed onlara. 52. II. i bana gösterilen kişisin"s o İbni Hiş am bu hususta daha geni ş bilgi vermekte ve Müseylime'nin Ensâr'dan. II. Allah seni muhakkak hele& eder ve ben muhakkak san ırım ki. S. Bu arada Müseylime'nin payını da verdi. yukar ıda bahsetti ğimiz rivâyetlere ilâve etmektedir. Siret. 838 v... 410. e. 222. H âris 'in kızımn (Hâris'in k ı z ı Müseylime'nin kar ı s ı idi.. 25 v. II.. S. Sahih. Sen de Allah' ın hakk ındaki hüküm ve nüfuzunu tecavüz edemezsin. Mirhond. 37) ba şta olmak üzere gene bu kaynaklar Hazret-i Peygamber'in bir mektup yazarak ed-Dameri vasıtasiyle Müseylime'yi Müslüman olmaya dâvet etti ğini. Buhari. S. Belüzûri. III. II. Beyhaki. S. Beyhaki. S.. e. bu heyet islâmiyet'i kabul edip arkada şlarının (yâni Müseylime'nin) durumunun ne olca ğını sorduklarında. 153 İbni Hişam. sonra Müseylime'nin bu mektupa cevap yazd ığını da açıklamaktadırlar. a. 97. Mahmud üs-Siyer. 472. IV. fakat Allah' ın düşmanı Müseylime Yemâme'ye gidince bu sözü menfaatlerine hizmet edecek bir ş ekilde de ğiştirerek.

II. Paris 1947. Dinet et Sliman ben İbrahim. Hazret-i Peygamber "Elçilerin öldürülmesi câiz olsaydı. yılın sonunda yaz ıldığını ileri sürerken.I clryi aynı maksatla Yemâme'deki Müslümanlar ın başkanı bulunan Sümâme bin Üs yollamıştı (Taberi. Mahmud Esad.ş öyledir: "Tanrı Elçisi Müseylime'den. bası. Hazret-i Muhammed'in vedâ hacc ından sonraki hastalığı sırasında ortaya çıktıklarını ilâve etmektedir. 918). a. yarısı Kureyş'e aittir. Ebu'l-Fida. Fakat Peygamber hasta oldu ğu hâlde. yk. S. Eski ve yeni tarihçilerden bâz ıları Müseylime'nin peygamberlik iddiasına başlamadan önce Medine'ye gelerek islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu kaydetmekte iseler de ' 55 büyük bir kabilenin ba şkanı ve çok önemli bir askeri kuvvetin de komutan ı bulunan Müseylime'nin Medine'ye gelip önce Müslüman olmas ı. Yer yüzünün yar ısı bize. "Biz de ayni fikirdeyiz" diye cevap verince. kabilesi ile birlikte kan ının son damlasını bu uğurda harcamas ı. S. ter. Fakat Kureyşliler insaf ve adâletle hareket etmezler". Tanrı'ya hamd-ü senadan sonra. onu ya bir örtü altında Hazret-i Muhammed'e getirilmi ş. Zira kaynaklar aç ıktan açığa onun islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu söylememektedirler. 548. La vie de Muhammed. 37'ye göre Peygamber bu mektubu Zübeyr bin Avvam' ın kar' deşi Sâib bin Avvâm ile göndermi ştir. 163 . Sana esenlikler dilerim. bizi bu iddiaları şüphe ile kar şılamaya sevketmektedir. a. yalan ve iftara dolu mektubunuz bana geldi.6. bu yalancı peygamberlerle mücadeleden geri durmam ış (bk. 2. Mübun metni a ş ağı yukarı seylime bu mektubu Amr bin C ârud'a yazd ırıp müezzini Nevvâha' nın oğlu Ub âde bin H âris ile göndermi ştir. Hanife heyetine dahil üyelerden biri olarak. İbni İshak. Tanrı Elçisi Muhammed'e mektuptur. e. Peygamber bu mektubu okuyunca. Medine'ye gelmi ş olduğunu kabul etsek bile.. Tanrı Elçisi Muhammed'in yalanc ı Müseylime'ye mektubu- dur. sonra Medine'ye boyun e ğmemek için bütün gücü ile sava şması. ben peygamberlikte sana ortak edildim.. O. başınızı keserdim" diye cevap verip (Belâzüri ayn ı S.. I. S. bizzat Taberi. elçilere: "Siz bu mesele hakk ında ne düş ünüyorsunuz?" diye sormuş . 255. Müseylime ve emsali gibi peygamberlik iddialar ında bulunan kimselerin. Esved ve Tuleyha konularına). 85 . g. Onlar da. 4. S. Tanrı'nın bağışlıyacağı iyi sonuç kendisinden sak ınanlar içindir. Tarih-i Din-i Islam. e.. yer yüzüne vâris k ılar. tür. 155 E.. Selâm doğru yolda olanlara olsun 154.. onun Müslüman olduğunu ispat etmemiz gene güçtür. g.) Müseylime'ye ş öyle bir mektup yazd ırmıştır: "Bu. S. Müseylime'nin Beni Hanife'ye hâkim olduktan sonra değil de Hevze'nin ba şkanlığı sırasında. kullarından istediği kimseleri. bu mektubun Hicri 10. V. Yeryüzü Yüce Tanr ı'nındır. hattâ bu münasebetle Furat bin Hayyân ül . II. yahut 154 İbni Sâ'd.

S. Müseylime yavaş yavaş islamiyet'in Yemâme'ye tesir etmekte oldu ğunu gördü ğünden memleketini bu tesirden kurtarmak için iki çareye ba ş vurmak gerekti ğini anladı .Vatvat. İ bni İ shak ve M e daini'ye dayanan rivâyetler onun Peygamber'le olan konu şmasından sonra Müslümanlığı kabul etti ğini açıkça söyliyememektedirler. II. 163 . Hazret-i Muhammed'i örnek tutarak. Ş airlik ve hatiplik gibi meziyetleri yan ında hâhinlik vasfı da bu vadide ona yard ımcı olmuştu. el . S. Tanrı düşmanı diye tavsif etmi şlerdir. II. g. İ bni Kuteybe. I. S. e.. 75. e. Yemame'de Müseylime aleyhine çal ışmasını emretmişti.. ikincisi ve son çare ise savaş yoluyla Kureyş ve Ensâra kar şı koymaktı . Tekmile... S. Gene onun herkesle konu şup herkese rüşvet vererek etraf ını memnun etti ği Taberi'de. II. 131. Tarih. öt. Fakat daha sonraki tarihçiler ( İbni Hald6n.. a. Ş ayet Müseylime'nin bir heyetle birlikte Hazret-i Muhammed'i ziyaret etti ği do ğru ise bu ziyaret samimi bir şekilde islamiyet'i kabul etmek için de ğil. Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi peygamberlik i şinde kendisine ortak yapm ış oldu ğuna tanıklık etti. Mahmut Esat.. Halbuki Peygamber onu Yemame halk ına ö ğretmen olarak göndermiş . İşte böylece Peygamber' den red cevab ı alan Müseylime. S. 206 v. 2. Tehzib. 86 . e.develeri bekledi ği için Müslüman olan Hanife heyetinin içinde bulunamamış gösterirler. IV. 174. 97. g. Bunlardan birisi dini bir yol açmak ve islâmiyet'in Yemame'de yay ılmasını önlemek. a. Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığn Kısa boylu. 548. öt. İber. Üsal şunları da anlatmaktad ır: Peygamber'in yan ında bulunup Kur'andan parçalar ö ğrenmiş olan Re cc al bin Unfuv a ona her i şinde arkadaşlık ederdi. bas ık ve kalkık burunlu "6 olan Müseylime'nin neyrenciyat ile me ş gul bulunudu ğu. 74 v. yumurtayı şişeye ilk sokan adam olduğu iddia edilmektedir 157 . 95. I. Fakat o. g. S.. a.. O.Nevevi. 157 En . S. Yemame'de peygamberli ğini ilan etti ve güya ayet olan bir tak ım sözleri sıraladı . Arap. Sümâme bin Vsal'in maiyetinde bulunan Vsal ül ..6. g. Tarih-i din-i islam. E. S. 74. çok sar ı benizli.. Diyarbekri. aksine Hazret-i Muhammed'ten sonra hâkimiyetin Beni Hanife'ye intikalini temin etmek maksadiyle yap ılmış olmalıdır. 255) onu dinden dönmü ş . S. Beni Hanife için fitne ve fesat kayna ğı olmaktan ba şka bir i ş e yaramadı .. Bir gün 156 Belâzüri. S.. İ bni Haldun. Hanifeliler onun sözlerine kandılar ve Müseylime'nin peygamberli ğini kabul ettiler.. Ebu'l-Fida.Hanefi tarafından rivâyet edilmektedir.. a. İbni Haldun. e. İber. S. İber. Dinet et Siliman ben İbrahim. Hazret-i Muhammed bunu hiddet ve şiddet ile reddedince. La vie de Muhammed.

buradan su alıp ağzı nı çalkalayıp gene kovaya püskürttü. Gene bir kadı n. kuyular ım ız kurumu ştur. bizim hurmal ık ve sularım ız ın düzelmesi için dua et" dedi. Muhammed de onlar için dua ederdi. bunlar kesilince de çiçek açıp meyve verdi. ba ğ ve bahçelerin sava ş sırasında harap edilmesinden. nakletti ği Müseylime'nin "herkesle konu ş up herkese rüşvet verdiği" yolundaki bilgi ise. Müseylime'nin bütün bunlara rağmen nas ıl olup da taraftar buldu ğuna bir cevap te şkil etsin diye. Çocuklar ın bu halleri ancak Müsylime öldükten sonra meydana çıktı . "Hurma ağaçlarım ız uzun ve meyvesizdir. Taberi'nin. S. Müseylime ondan. Müseylime Reccal'in bu f sözlerinden sonra su dolu bir kova getirtti ayni şekilde hareket etti. Er . Akraba sava şından sonra Müseylime'nin öldürülüp kuyulann. râviler bütün bunların Yemâme sava şından sonra oldu ğunu ilave etmek zaruretini duymu şlardır. dalları yere sarktı .. bunu ne şekilde yapacağını sordu. Fakat kuyuların suyu yerin dibine geçti.Mirseylime' ye: "Sen Beni Hanife'nin yeni do ğan çocuklarını takdis et" dedi. Bu yüzden kad ının hurmaları Akraba savaşı sırasında kesildi. saldı .Ümm ül . tür. çocukların sıhhatlerini kaybetmelerinden. Bunlar ın dışında 87 . kuyuların derin ve susuz olduğundan ve hurma ağaçlarının meyvesizli ğinden şikayat ederdi. Hazret-i Mu h amm e d'i bir tak ım asılsız isnatlara maruz b ırakmaktad ır. kad ının bu sözleri hakkında ne düşündüğünü sordu. Müseylime'nin hakiki bir peygamber olmad ığı . III.H ey s em adında bir kadın Müseylime'nin yanına gelerek.. Müseylime'nin yan ına getirilen ve bir şey yutturularak takdis edilen her çocuk kel ve peltek oldu. her halde onun mütevazi.Reee al şu cevab ı verdi: "Her zaman ahalisi Muhammed'in yanına gelerek . ter. Sen de Muhammed'in her zaman halkına dua ettiği gibi. kendilerini aldatmış bulunduğunun anla şılmasından do ğmuş olabilir. Reccâl ona "Hicaz ahalisi doğduktan sonra çocuklarını Muhammed'e getirirler. kuyulardan sular ışk ırdı . 146 -8) anlatılan ve Müseylime'yi küçültmek gayretinden doğan bütün bu rivâyetler. Yahut da Caetani'nin iddia etti ği gibi. Bu söz üzerine Müsylime yanı nda bulunan Nihar ür . cömert ve hayırsever bir insan oldu ğunu göstermektedir. Bu haberlerin uydurulmas ı ihtimal ki." Yukarıdan beri Us al tarafından (Taberi. hattâ bu dallar kök. Müseylime'nin yan ına gelerek hayır duada bulunsun diye hurmalığına gelmesini rica etti. Müseylime'nin duas ının ters tesir etmiş olduğu ancak o öldükten sonra anlaşıldı" . Bu kovadan birer parça kuyulara döküldü.Recc al bin Unfuva'mn. Bunun üzerine hurma ağaçları büyüdü . Kuyular ın su dolması için de su dolu bir kova getirtti. çocuğun başını ok ş ardı" diye cevap verdi.RâNi sözlerine devamla. o da hurma kabilinden olan bir şeyi çiğneyerek çocuğa yutturur.

bir takım yanlış yollardan yürüyerek ve yanl ış tefsirlerede bulunarak iddia etmişlerdir. 25. S. bunları sana Yemâme'den Rahman denilen bir adam öğretiyor. 318). doğru yol işte budur) sırf bu cümleye cevap olmak üzere indi ğini iddia etmi şlerdir. Hartwing Hirschfeld. Bulh. g. Taberi ve di ğer kaynakların vermiş olduğu malzemeleri bir yığın hayal ınahsalü rivâyetler olarak tavsif etmekten çekinmemi ştir. Fr. (Hirschfeld. S. saresinin 65.)1 (=Allah benim de sizin de rabbinizdir. bunların monotheist anlam ına geldi ğini.. Belki de bu Musevi veya Hristiyan 158 Margoliouth. yukar ıdaki şüpheleri tamamiyle yersiz kılmaktadır. F. Bunu da İbni ishak'ın başka raviler tarafından bir kere daha teyid edilmeyen tek cümlesine dayanarak ileri sürmektedir. Müseylime'nin peygamberlik iddiasma ne zaman ba şlamış olduğu meselesi: Bazı orientalistler. Ye ınâme rahmanı adı verilen Müseylime'nin Hazret Muh amme d'ten çok önce peygamberlik iddias ında bulunduğunu. 99. 159 İbni İshak (İbni Hişam. S. LIA. 484. New researches into the comperative and exegesis of the Qoran. I. JRAS. e. Muslim ve Hanif kelimelerinin ilkönce Müseylime tarafından kullanıldığını. London 1902. 1903. Kahire 1938. K ur' an ı n ilk âyetlerinin Müseylime'nin âyetlerinden al ınan tesirle bildirilmi ş olduğunu ileriye sürmüşlerdir. J.1pti. Bunlar Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik etmekte oldu ğunu. Fakat burada hem bir ö ğretmeni veya ö ğreticiyi ima eder bir anlamın bulunmadığı aşikardır. Sonradan birkaç kitapta daha tekrar edilmekle beraber İbni Hiş am'daki bu garip cümle hiçbir suretle teyid edilmemi ştir. âyetinin.Müseylime'nin portresini daha keskin çizgilerle çizmek imkanlar ım bize verecek olan bilgilerden mahram bulunmaktay ız. 25). Margoliouth'a göre"' Müseylime Hazret -i Muhammed'den en az yirmi y ıl önce peygamberlik iddialarına başlamıştır. hem de K at â de ve Mukaatil'in bu ayetin medeni oldu ğunu beyan etmeleri.. a. jj 4:w . Hattâ bunlar aras ında Margoliouth. Muhammed'in bu terimleri aynen kabul etmi ş bulunduğunu öne sürerek. 88 . O cümle ise Hirschfeld ve Frants Buhl'ün i ş aret ettikleri 159 : "Biz şuna kani olduk ki. O'na tapınız. Bu cümleyi bir Kurey şli. fakat biz rahmana hiçbir zaman inanmayız" cümlesidir. das Leben Muhammeds. Bazıları da Kur'anın XLIII.. Hazret-i Muhammed henüz Mekke"de iken kendisine söylemiş . S. S.

e. tIsame komutasında Ş am'a asker göndermek için seferberlik ilan etti ği halde. 1903. Müseylime'nin isyanı buna engel oldu ve seferberlik i şi tamamlanamad ı kaydı vardır. Müseylime'yi taklit etti ğini de söylemektedir. S. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i taklit etmediğ ini. Gene Mar goliouth.Unf sahibi Süheyli ile Hariri müfessiri Ş eri ş i (Ravd ül . 773 v.. S. pek mübala ğalı görünen bu haber Müseylime'nin peygamberlik iddiasının çok eski oldu ğunu teyid edici bir delil de ğildir Çünkü Vesime'nin ( Şerişi aynı S.. JRAS. tek tanrılı bir dini arayan ve onu kabule haz ır bir duruma gelmi ş bulunan Araplar tarafından islaıııiyet'in de ğil..raviler tarafından İbni İshak'a ilham edilmiş . o da bunu mevsuk sanarak kitabına almıştır.. onun Rahman ad ını peygamberlik maksadıyla mı yoksa başka bir maksatla mı kullandığını açıklamak imkanlarına maalesef sahip de ğiliz. 200. g. Bu ifade de Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'ten önce peygamberlik iddias ında bulunmamış olduğunu açıklamaktadır.Unf. S. Serisi.. Taberi (Tür. II. IX. 2. yani Vesime'nin bu iki cümlesinin İbni İshak'a dayandığı açıkça görülmektedir. aynı mecmuanın 773. el . I. 161 Bk. Fakat bu tek cümle as ılsız bir rivâyet olarak kalmaya mahkamdur"°. Çok şükür ki. Hazret-i Muhammed'in babas ı Abdullah do ğmadan çok önce "R a hm an" ad ıyla anılmakta oldu ğunu yazmışlarsa da. E ğer Yemame'de daha önceden Medine hükametini maddi manevi bak ıııııdan tehdit eden bir tehlike mevcut olsayd ı. Hazret-i Muhammed orduyu Ş am'a göndermek için de ğil. E ğer Müseylime Hazret-i Muhammed'den önce peygamberlik iddiasına başlamış olsaydı. Her zaman rahman kalasın" (Zemahş eri. S. Müseylime'nin kurmak istedi ği dinin kabul edilmesi gerekmez miydi? 160 Bir çok yerlerde tarafgirane hareket eden Caetani bile bu iddiay ı tamamiye reddetmi ştir (Bk. Onun için Beni Hanife' nin bir ş airi şöyle bir mısra söylemi ş : "Sen insanlar için bir lâtufsun. S. a. Hanif ve Müslim kelimeleri üzerinde etimolojik ve tarihi incelemeler yaparak Margoliouth'a gereken do ğru cevab ı verip bu konuda okurları yanlış bir inanca sahip olmaktan kurtarnu ştır 161.Ke şş af. Her ne kadar Ravd ül .. Müseylime'nin Rahmân adını eskiden beri kullanmakta oldu ğunu kabul etsek bile.. 20). The words Hanif and Muslim. öt. 89 . sayfasında Charles Lyall. ter. H anifeliler üzerine sevketmek için hazırlardı . 5). S. E ğer ş airin dediği doğru ise.) verdi ği bu haberin hemen devamı İbni İshak'daki o meşhur cümledir. 241) Yesime'ye dayanarak Müseylime'nin. 916)'de Hazret-i Muhammed. buradaki "Rahman" onun peygamberlik iddiasını ifade eder görünmemektedir. bilakis Hazret-i Muhammed'in. Charles Lyall.

XXI. Mesela: Müseylime sava ş meydanında çevik bir muharip olarak çarp ışmıştır. Beni Hanife aras ında çıkacak 162 Muhammed Abduh. Iddia edildiği gibi 150 yaşında. hâlbuki Müseylime'nin Hamdi Yazır'ın Kur'an dili. âyetinin. . bunların bilhassa Bizans kaynaklarında oldukça geni ş bir yer i ş gal etmi ş olmasına ra ğmen. 10 v. denilebilir. 90 . öt.adl ı türkçe tefsirinde (III.» L5.91 Ç2ıll L:o (=Allah'a iftira eden ve kendisine hiçbirşey vahyedilmedi ği hâlde bana vahyedildi ve Allah' ın indirdiği şeyler gibi ben de indireceğim diyenden daha zıilim kim olabilir) peygamberlik iddia edenler hakk ında indiğini ve bunlardan bilhassa Müseylime'yi kastetti ğini İ krime ve K at â d e rivayet etmi şlerdir' 62 Ayetin M e din e'de inmi ş olduğunu İ bni Ab b a s' ın teyid etmesi. Yukar ıda bahsedildi ği üzere Hazret-i Muhammed bu haberi duyunca. Müseylime'nin cesaretni artt ırdı . Bu hususta Muhammed Abduh ayetlerin maksatlar ının genel oldu ğunu ve herkese ş âmil bulundu ğunu. S. '‘. saresinin 94.Mu'cem ülMufahrisü li elfaz il .. (£71. S. bunun hem Müseylime'yi kasdetti ği hakkındaki ihtimali kuvvetlendirmekte. vedâ haccindan hastalanarak dönmesi.Kur'an .il Kerim (Kahire 1364) adl ı Kur'an fihristinde de el'En'am süresinin 93. y ılında.. el . . el .İslam Bininin doğması ve Hazret-i Muhammed'in ba ş arıları çok geçmeden kom şu devletler tarafından ö ğrenilmiş . Baz ı tarihler onun 40000 ki şilik bir orduya sahip bulundu ğunu yazarlar. re'nin mekki oldu ğunu. yahut biraz insafla 85 ya şında olsaydı (Mar goliouth'un hesab ı üzere) sava ş meydanına atılmaması gerekmez miydi ? Ayrıca Kur'amn VI. G Hanife kabilesinin irtidadı: Hazret -i Muhammed'in Hicretin 10. yılda ortaya ç ıktığını ileri sürmekte ise de. bu âyetinin medeni oldu ğu iş aret edilmi ştir H. hem de onun ancak onuncu yıldan sonra peygamberlik iddias ına ba şladığına ba şka bir delil daha kazandırmaktadır.Menâr. Etrafına büyük bir kalabalık toplama ğa muvaffak oldu.. bir müddet sonra hastal ığının artt ığı haberinin yarımadada yayılması . 1868) bu ayetin medeni oldu ğu İbni Abbas'a dayan ılarak açıklanmaktad ır. zira bahis konusu sü10. bu yabanc ı kaynaklarda Müseylime hakkında en küçük bir kayda bile tesadüf edilmeyişi dikkat nazar ına alınmak gerekmez mi ? Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik iddia etmedi ğini gösterecek daha ba şka deliller de vard ır.IT Z J J t. Ayrıca Muhammed Fuad Abdülbakrnin.-31 cJ1991.

Islam tarihçilerinin. g. yoksa asl ında Esed'lerin ba şbuğu Tuleyha.'Teli' yi Yemame'ye yollad ı . fakat Müseylime'nin kendi kabilelerinden olması ve onun Hazret-i Muhammed aleyhinde çal ışması Sümâme tarafında bulunan birçok Müslüman Hanifelinin. Beni Hanife'nin riddesini şiddetle reddetmi şlerdir. S. Topladıkları vergileri yeniden halka da ğıtarak etraflar ına kolayca adam toplama ğa muvaffak oldular. islamiyet'in henüz kuvvetle yerleşmemiş oldu ğu Arap yarımadasının bu karmakarışık devrinde Ebu Bekir gibi ileriyi gören ve yapaca ğını çok iyi bilen bir ş efe ihtiyaç vard ı . islam tarihçileri taraf ından Hazret-i Muhammed'in bütün Arabistan'a islâmiyet'i kabul ettirdi ğini iddia maksadiyla uydurulmuştur (Höhnerbach a. Netekim biraz sonra aç ıklayacağımız üzere. Tuleyha ve S e c ah konularında incelendi ği üzere Medine ve Mekke'ye en yak ın kabilelerin bile dinden dönmüş oldukları görüldü. Bu iddianın yerinde olmadığı Tuleyha ve Secah konularında kendili ğinden cevaplandırılmıştır.9).. y ılın Rebiülevvel ay ında. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek için bütün Arabistan' ın ihtidasım onun eseri olarak gösterme ğe çalıştıklarını iddia etmektedir. e. Bahreyn.bir ayaklanmayı önlemesi için Sümâme'nin tedbirli olmas ını tavsiye etmek üzere Fiir at bin Hayyân ül.kimi kâhinlik kuvvetlerini peygamberlik iddialar ına vasıta kılarak ve kabile asabiyetine dayanarak çabucak dinden döndüler. Yemen. Yemame'nin en önemli mevkilerini i ş gal eden bir takım insanların bu yüzden memleketlerini terketmek zoruna kald ıkları görülür. Bir takım kabile ş efleri. 8 . H ö h n e r b ach' a göre. Höhnerbach ise. Wellhausen olsun Caetani olsun. Islami kaynaklar bütün Arap yar ımadasını Hazret-i Muhammed devrinde dine girmi ş göstermekten uzak kalm ışlardır. davas ını gerçekle ştirmek hususundaki cesaretini büsbütün artt ırmıştı . İşte. Ayrıca ilave etmeliyiz ki. sonradan irtidad ve isyan hareketleri. Hazret -i Muhammed'in 11. Gene bu arada. Beni Hanife'nin veftinde bulunan er . Sümâme'yi terkederek Müseylime tarafına geçmelerine sebep oldu. Me sel:k Taberi tetkik edildi ği zaman.Recc al (veya er Rehhal) ile Mücca'a. Temimlerden Malik bin Nüveyre daha başkaları Müslüman olmamışlardır. Oman ve daha birçok yerlerde Müslümanl ığı kabul etmeyen kabilelerin cizye ver91 . bu konuda daha ileriye giderek. Başta Wellhausen olmak üzere Caetani ve Höhnerbach. kimi askeri güçlerine ve ittifaklara güvenerek. bu dünyayı terketmesi ve bu arada Arap yar ımadasında çıkan isyan ve irtidadTar Müseylime'nin. Sümâme'nin tarafım tutan pek az bir toplulu ğun Müslüman oldu ğunu söylemişlerdir. Sümâme'nin ve onun gibi samimi Müslümanlar' ın Müseylime'nin karşısında tutunmalar ı artık güçle şmişti.

tamamiyle islamiyet'i kabul etmi ş değildir. Es ve d' in davet edildi ği yeni dini reddetti ğini. Araplar' da bu derece dü şmanlık olmadan bile karşı tarafa adlar ve lakablar verilirdi. Musevilik veya Mecasilik gibi dinleri muhafaza ettikleri görülür. ikincilerin yanında çok üstün tutulmas ı. İslam kaynakları onbirinci yılda Ebu B ekr'in ba ş arma ğa mecbur oldu ğu savaşları nakletmekle. S e call' ın ve Hevze'nin Hristiyan olduklarını. Yemâme sava şını bitirip Müccaa'nın kızı ile evlendikten sonra Ebu B ekir'den. Ömer bin Hattab' ın teşvi92 . E ğer Höhnerbach'ın iddiaları yerinde olsaydı.mek ş artıyla Hristiyanlık. cüce olarak gösterilmesi. "Allah düşmanı" sayılması. Müslimlerin "akıllı". Tuleyha'n ı n Talha de ğil de Tuleyha olarak ça ğrılışı. Bunlar Müslümanlar'ın mürtedleri fizik ve ahlak bak ımından küçümsemeleri ve onlar hakkında tahkir dolu sözler sarfetmeleri gibi şeylerdir. Arabistan yar ımadası Hazret -i Muhammed' in hayatında. basık burunlu. Gene pek iyi bilinir ki. Ridde'yi küçümsemek için Höhnerbach' ın sarfetti ği gayret bizce bo şuna olmu ştur.kara ş emasının ortaya ç ıkması gibi örneklerdir. hattâ Müseylime'nin Müslüman olduğunu kesin olarak iddia cihetine gitmemektedirler. Fakat yar ımadamn Hicaz'a en uzak bölgelerinde bile Hazret-i Muhammed'in dinini ş eklen de olsa kabul etmi ş topluluklar vardır. İ slam hakimiyetini kabul etmi şlerdi. o zaman Hazret-i Muhammed'in bu en önemli dü şmanlarının da islamiyet'i daha önce kabul ettikleri ayn ı kaynaklar tarafından iddia edilmek gerekirdi. Böylece birçok bölgeler islamiyet'i benimsememekle beraber. yâni İ slam'ı kabul etmiş olan kabilelerin ço ğunun irtidad etti ğini ve İslamlık için büyük bir tehlike do ğduğunu yazmakla hakikati ifade etmi şlerdir. saramuk. Böyle sıfatlar ve takma adlar hiç şüphesiz sonradan tarihçiler tarfından uydurulmayıp Tuleyha'n ın ve Müeylime'nin yaş adığı tarihlerde Müslümanlar tarafından bunlara verilmi ştir. kurdu ğu binanın çöküntülere maruz kald ığım göstermekle olmaz kanaatindeyiz. Müseylime'nin Kezzeıb Mizahım taşıması. Gene Höhnerbach' ın İslam tarihçilerinin bu peygamberlik tasl ıyanlara kar şı tarafsız hareket edemediklerini ispat için verdi ği bazı örnekler vardır. böylece bir ak . mürtedlerin "aptal" kabul edilmesi ve birincilerin. İşte Ebu Bekir bunlar ın irtidad ve isyanına karşı onbir birlik te şkil etmek mecburiyetinde kalmış ve bunları yarımadanın en uzak bölgelerindeki isyân ve irtidadlara kar şı yollamıştı . Mesela H âlid. Mesela. Tuleyha ve Malik bin Nüveyre gibi ş ahsiyetler için. Medine' ye gelerek İslâmiyet'i kabul ettiklerini beyan eden kaynaklar. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek. onun daha hayatta iken. Kisra'nın H azret-i Muhammed'in dine davet mektubunu parçaladığım da yazmakta.

14 /55): "Suhbân bin Ş ems bin Amr el-Hanefi el-Yemâmi. bu zat Müslüman oldu. 13 /55): "El-Batin bin Abdullah el-Hanife. ağır bir mektup aldığı zaman. Müslüman olmuştur. Bu zat aynı mektupta ş u beyti de söylemektedir: Ben S ıddık'a suçsuz olduğumu bildirir. Cahiliyye devrinde Hire hükümdarlarından el-Numan bin ül-Münzire'in kat ına çıktı. Gene E s edler. büyük bir ba şkan olup hayli yaşadı. Vesime S. Hanife kabilesinden- dir. Peygamberin ölümünden sonra dininde sâbit kalm ıştır. "Bu o solağın (= Uaysir'in) işidir" demişti. 14 /55): "A bdura hm an bin el Mutarrah el. 26 v.Sa'b bin Osman el-Suheymi el . şairleri de bu zat hakk ında ş u beyti söyledi: Suhbân bin Şems çok iyi bir insand ır. Bir de şimdi Höhnerb ach'ın yayınlamış olduğu Vesime'nin Kitab ür Ridde'sine bakalım Birinci derecede bir kaynak olan bu kitab belli bir gayeyi hedef gütmeksizin tek tek ş ahıslara ait.." (S. Aynı konuda Caetani'de '" Yemâ ıne'nin hiçbir zaman irtidad etmi ş sayılamıyacağını.kiyle. Sonra İslâmiyet geldi. 93 . dini sa ğlam bir insandır. parça parça bilgileri içine almaktadır. e. yalancı Müseylime'nin uydurduklar ı şeylerden dolay ı özür dilerim. Müslümanlar bu mektubu aldıkları zaman çok sevindiler. Bu zat Ebu Bekr'e şöyle bir mektup yazm ış : "Halk burada üçe ayr ıştır. sırf Hâli d'in fetih arzular ından do ğmuş olduğunu ileriye sürmektedir. g.Yemami. kaynaklar. a.. Müseylime peygamberlik iddia edince bu zat kavmine irtidad etmemeleri için nasihat etti. öt." (S. Beni Hanife ile yap ılan Akraba sava şının ise. Hanife kabilesi Müseylime ile birlikte (!) irtidad ettikleri zaman onun hakk ında Vesime bir hikâye anlatmaktadır. baz ı hususlarda tarafs ızlıklarını muhafaza edememekle beraber. biraz önce bahsetti ğimiz küçültücü isim ve s ıfatları kullanırlarken tarafgir olmaktan bir hayli uzakt ırlar. üçüncü k ısım ise üzüntü içinde kalan müteredditlerdir. Konumuzla ilgili olan bu küçük misâller de bize gösteriyor ki.Hanefi. o. Cahiliyye devrinde yaşamış . Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman Müseylime'ye ve 163 Caetani. Birinci ılm kısım doğru yoldan ayrılmış kâfirlerdir. 13 / 55) : "El." (S. IX. Ga t afanl ar ve sâir kabileler dinden dönünce "Biz o s ıska deve yavrusunun babas ına (=Ebu Fasil'e) zekat vermeyiz" demişlerdi. ikinci k ısım haks ızlığa uğramış müminlerdir. Biz bunlardan Yem âme'nin irtidad ı ile yakından alâkalı olan bazılarını hemen gösterme ği yukarıda adları yazılı orientalistlerin iddialarına bir cevap te şkil edece ği düşüncesiyle faydal ı bulduk (Höhnerbach. kavmi arasında soyu yüksek.

Bu zat Yemâme sava şlarında esir edilmiştir. onlar ın suçları nı kendisine anlatm ıştı r. Hâlid bin Velid ordusu tarafından esir edilmiş ve bu hususta ş u beyitleri söylemi ştir: Acaba Hâlid bizi yalancı. Çok yaşlı idi. Allah'ın göndermi ş olduğu bir kötülüktür ve içinizden bu yola sapacak olanları da ayni akibet beklemektedir." S.. ne de onu terkederek geriye döndük. 13 / 53 : "Sümame bin Usal bin el-Numan bin Seleme. 16 /58: " (İ nı eyr b. Tam bu sırada el'Ala bin el-Hadrami refaketindekilerle birlikte Bahreyn'e Hutam'ın idaresindeki mürtedlere doğru gitmek üzere Yemâme civar ından geçmekte idi.kendi kavmine kar şı gelmi ş ve Ebu Bekr'e mektup yazarak. Halife olacak adamdın demi ş ". Bu şahıs büyük bir şeyh idi." S. Sümâme de bunlardan ayrılmaya karar verdi. Sümâme el-AM ile birlikte el-Hutam'a karşı savaşa katıldı . Hanife kabilesi başkanlarından olup Peygamber'in huzuruna gelmiş . (S. Dabi el . Onlar Sümâme'yi dinlemeyip Müseylime'yi takip etme ğe karar verince. Gerçekten Allah onlar ı mukavemet edilemez bir kötülükle vuracaktı r. ona biat etmişti ve Yemâme gününde esir edilenlerdendir. Gayelerini bildiğim ve ş imdi tam buradan geçmekte olan ve Müslüman olanlardan geri kalmamak.. Hâlid ona Kureyş 'lilerden olsaydın." (S. onlarla birlikte gitmekten ba şka birşey istemiyorum. 15/56): "El.Ye ş kuri." S. ve sonunda satın aldığı bir ganimet hırkasını giymi ş olmasından dolayı düşmanın askerlerinden birisi onu şehit etti.etmektedir: Sümâme Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman kendisi dininde sâbit kald ı ve halka ş öyle vâzetti : "içinde ışık olm ıyan karanlık bir iş ten çekininiz! Bu karanl ık i şe başlamış olanlara. 15/56): "El-Heysem el-Hanefi. İslam dininde sabit kaldı ve Müseylime ile (!) kavmini irtidad etmekten mene çal ıştı .Hanefi el-Yema ıni.Sâ'ib bin Katâde el-Hanefi el. Hâlid bin Velid kendisini görerek. el-Hanefi el-Ye ınâmi. sarı adamın suçundan dolayı öldürecek midir? Biz Peygamber'in dinini b ı rakmadık. 21 / 63: "Muccet'a bin Mürrare el . 94 . esaretini affetti. Bu konudaki haberi Buhari'den alan Vesime (Not 150'deki bilgiyi aynen kaydettikten sonra) İbni İshak'ın bu konudaki şu rivâyetini de k ısaltarak ilave . Bunun üzerine Müslümanlarla birlikte el-Aldn ın yardımc ısı olarak yola çıkt ı .. Bu da İslâmiyet'cle sabit kaldığını ispat eder mahiyette baz ı ş iirler yazmış tır.Yema ıni. Beni Hanife'nin el-Alâ'ya yard ı m ettiğini duyan düş man ordusu sarsıldı .. Sümâme bunu haber al ı nca kabiledaş larına ş öyle dedi: Bu yenilik taraftar ı olanların yan ında daha fazla kalmak istemiyorum. Sadıklardan ve kabile şeflerinden biridir. Heysem..

Fakat Müseylime onu öldürttü 165 Bundan sonra Ebu Bekr Sümâme'ye yard ımcı olsun diye İ krime'yi bir miktar kuvvetle Yemâme'ye yollad ı ise de. Sümâme'nin kom ş usu idi. Çünkü o bizim ba ş buğları m ızdandı". Beni H anife'deki irtidada mani olmak için Yemâme'ye elçi olarak gönderdi. Tavsiyelerini dinletemeyince Medine'ye do ğru yola çıkm ış fakat Sümâme onu geri çevirmi ştir". bunun da tesiri olmadı . Fakat Yemâmeliler onu bozguna u ğrattılar. e. Höhnerbach. S. bu husus ba şka kaynaklar tarafı ndan kesin bir ş ekilde teyid edilmemi ş olduğundan bunu bu kayana ğa yap ılmış bir ilâve kabul ederek göz önünde bulundurmal ıdır. S. Beni Hanife ileri gelenlerinin önlerinde Kur'anı okudu ve ate şli hitaplarda bulundu. Sizin için azaptan korkuyorum. Fakat o da şeref pe şinde koştu ğundan İ krime . yeni bir emir al ıncaya kadar yerinden ayr ılmamasını bildiren bir mektup ald ı . Vallahi o hayatta olsaydı basık burunlu yalancı sizinle bu oyunu oyn ıyamazdı . Arkasından Ş urahbil bin Hasene'yi gönderdi. 18/60: "Mu'ammer bin Kilâb el . Ş urahbil de ayn ı ş ekilde Ebu B ekir'den. Bir peygamber sizi dine soktu.S. 164 Her ne kadar yukar ıya aldığımız rivâyetlerde Müseylime'nin de irtidad etmi ş olduğu bildirilmekte ise de. H. 95 . g. Konumuzdan uzakla ş mamak için. İkrime ş eref ve ş öhret kazanmak ümidiyle acele edip Müseylime üzerine yürüdü. Şurahbil gelmeden önce.. Bir yalanc ı ise ondan çıkardı . yukarıdanberi verdi ğimiz misâllere daha pek çok ilâveler yapmaktan vazgeçiyoruz. bir kısmının tereddüt içinde bulunup bir kısmının dinden döndüklerini. sizin durumunuz ne kadar acâip. O da çekilip gitmek zorunda kald ı . Herbiri dikkatle gözden geçirildi ği zaman görülüyorki. 61. suphan Allah. çünkü bunlar ın esasen islâmiyet'i kabul etmemi ş bulundukları yolundaki iddiaları her hâlde haklı görülemez ' 64 Bilhassa Suhbân bin Şems'in mektubundan halk ın üç kfsma ayrılmış olduğunu. Müseylime'ye (!) ve Beni Hanife'ye Ridde'ye sapmamalar ı için vâzeden adamd ır. biz seni babanı n hatırı yüzünden affediyoruz. Caetani'nin ve di ğer orientalistlerin Beni H anif e'nin irtidad etmediklerini. üçüncü k ısmının ise sadık kaldığını ö ğrenmemiz. Bunun üzerine mürtedler ona dediler ki.Zimmâni. Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi: 11. 165 Bu hususta ba şka rivâyetler de vard ır: bk. Bu zat. Ye ınânıelilere demi ş ki. nci Hicret yılında Ebu Bekir halife seçilince. 17 / 58: "Muhriz bin Katade bin Meslemet el-Hanefi. a. Habib bin Abdullah el-Ensarryi. Yemânıe'deki Müslüman sayısının hiçte küçümsenmiyecek bir topluluk te şkil ettiğini açıklamamıza yardım etmektedir.

belki de Belâzûri (Fütuh.. 168 Ibni Sâ'd. 154 ve Zehebi.arap. onu zincirlerle köstekleyip komutanhk çadırındaki karısı Ummü T emim' e teslim etti 168 . İşte bu söz üzerine Hâlid.gibi emre itaat etmeyerek Müs eylime'nin üzerine sald ırdı ve bozguna uğradı . Butah sava şını kazandıktan sonra öldürttü ğü Malik bin Nüv ey r e 'nin kar ısı ile evlenmesi yüzünden suçlu duruma dü şmüş bulunan Halid Medine'ye gelmişti. Ensâr ve Muhacir'lerden meydana getirdi ği kuvvetlerin ba ş komutanlığına tâyin ederek Müseylime ile sava şması için Yem âme'ye yolladı "6 . a. S. Hali d'in yakla şmakta olduğu haberini alınca. Bunlar ba şlarında Muccâ' a bin Murr ar e el . S.Hanefi bulunan bir birli ği uykuda iken esir aldılar ( İbni Sa'd. değilim. Z ey d ile Ebu Huzeyfe'yi ordusunun sa ğ ve sol kanatlar ının başına geçirmiş bulunan Hâlid yan ında Ş ur a hbil de bulundu ğu halde savaş alanına do ğru ilerledi ve el. 359 v. I. Hâlid de bunlar ın kendisine sığınmak maksadiyle yola çıkmadıklarını öğrenince Muccâ'a'dan ba şka hepsini öldürttü ve Akrab a'ya gitti. "Sizde bir peygamber. Belâzüri'de Yemâme seferi hakkında anlatılmıştır Belâzûrrnin bu kaydı ise.. Yâni Butah seferi sırsmda Ensâr'm Halid'e uymak istemeyi şi ve Hâlid'in bu seferi sanki kendili ğinden tertipledi ği şeklindeki mülâhazalar. e.Ur d'da konaklad ı . M âlikler'den ve T emimler' den öç almak için. Bu konuda Ebu Hür e yr e'nin verdi ği haberlere. Bu esnada Mucca'a bir takım ş ahsi sebeplerden dolayı. a. Müseylime. İbn İshak şunları ilave etmektedir: Esir edilenler ertesi gün Halid'in kar şısına çıkarıldılar. S. 400. g. tür. Akraba' da ordugâh kurdu ve seferberlik ilan etti. Ebu Bekir onun suçunu affedip kendisini. "ey Hanife oğulları! Siz bu hususta ne düşünüyorsunuz" diye sordu. 96 . ikiyüz kişilik bir birlikle gece baskını yaptırdı . Sonra Yemame'ye bakan bir kum tepesinin üzerine ordugâh kurdu.. küçük bir birli ğin başına geçmi ş ve yola çıkmıştı. a. Esirler Hâlid'in yan ına getirlince onlardan "İslamlar'a sığınmak üzere mi yola ç ıktınız"? diye soruldu. Tabakat. g. ne değiştirdim".S. Ondan sonra ne de ğiştim. Halid onlara. 167 Taberi... Bunlar mertlik gösterip hakikati söylediler.96) deki Taberi ve di ğer tarihlere ayk ırı düşen Ensâr ve Muhacirler arasında cereyan eden ve Butah seferi s ırasında vuku bulmu ş olan münakaşadan do ğmuş olmalıdır. "Ben Müseylime'nin akrabas ı veya adamı .. e. Sa ğ ve sol kanatlar ınııı başına Muhakkim ile Recc an geçirmi ş bulunan Müseylime ise 166 Caetani'nin. S. V.Hâlid'in Ebu Bekir tarafmdan Yemâme üzerine harekete memur edilmediğini. 400). ter. hakiki vakıalara uygun düşmemektedir.. demesi üzerine. Resulullah'a gittim. Bu sırada.Yemâme'ye gidi şin tamamiyle Hâlid'in sava ş ve fetih arzularmın sonucu bulundu ğunu iddia etmesi. V. öt. e. Müslüman oldum. onlar ın başlarını vurdurdu 167 Hâlid sadece Mucca'a 'n ın. bizde bir peygamber" diye cevap verdiler. g. Onlar.

Müseylime'nin en önemli ve kahraman komutan ı mukavemet edebilmek için askerlerine "Hadikat ür .Rahman" adı verilen (sonradan Hadikat ül . g. 97 . Hâlid çadınm hattâ e şini bile bırakarak geri çekildi. göçebelerin mi yoksa şehirlilerin mi daha iyi çarp ıştığı farkedilmedi. arap. 96.B e169 Zehebi. 2. I.. e. 170 Belazûrl. öt. sava şın sona ermeyece ğini anhyarı Hâlid. S. düşman kuvvetlerinin arkalanmn bırakılmaması emrini verdi. E ğer "Yemâme Muccâ'ı" adı verilen Muccâ'a bin Murrare. Müslümanlar aras ında o günün parolası "Ey Bakara süresinin sahipleri"idi170 . İki taraf sava şa katıldıktan bir müddet sonra Müslümanlar geri çekilmek mecburiyetinde kald ılar.) Müslümanların bu geri çekilmeleri iki veya üç defa tekrarlanm ıştır. bugün şerefinizi ve kad ınlarının korumak için savaşınız" diye onları iyi savaşmağa te şvik ediyordu. Peygamber'in sohbetinde bulunup Bakar a sûresini ezberledikten sonra. Bir ara Hâlid. a. Büyük bir şiddetle "Rahmanın bahçesi" ne saldıran Müslümanlar. öt. Nihayet iki ordu karşılaştı. S. a. Hanifeliler'in yumuş atmak için kılıçlarını güneş e tuttuklarını açıkladı . 358 v. vaktiyle Peygamber'in amcas ı Hamz a'yı öldürmüş olan Vah ş i bin Harb bile onların bu kahramanhklarım şu sözlerle açıklamaktan kendini alamam ıştır: "Ölüme Müsey- lime'nin adamları kadar sabırlı ve tahammüllü kimseyi görmedim"" 9 İ bni S a' d' a göre (Tabakat. Hanifeliler aras ında kıhç parıltıları gördü ve Beni Hanife aras ında anlaşmazlık çıktığını zannederek sevindi ise de esir Mu e câ' a bunun bir anla şmazlığı ifade etmedi ğini. Hanifeliler onun çad ırına girdiler. "Yenildi ğiniz takdirde kadın ve k ızlarınız esir edilip tahkir edileceklerdir.. s ü'rlardan dolayı Müseylime ile kar şılaş amıyorlardı .. e. 136 v.. g. Bu arada el . irtidad eden ve Müseylime'nin en yak ın dostu hâline gelen El Reccâl de öncü kuvvetlerin ba şında ilerliyordu. S. Yemâme'liler canlar ını öyle heder edercesine çarp ışıyorlardı ki.Hanife o ğullarına. Müseylime de bu ba ğa sığınmıştı . VII.Mevt adı verilmiştir) etrafı çevrik bir ba ğın içine girmeleri emrini verdi. Savaş o kadar şiddetli ve her iki taraf için öylesine ölüm kal ım savaşı oldu ki. Hanifeliler onu öldüreceklerdi. Hâlid savaşın yenilgi ile sonuçlanmasından fena hâlde endi ş eye kapıldığından E ns âr ve Muhacirlerin de tekliflerine uyarak zaaf ın nereden geldi ğini anlamak maksadiyle askerlerini göçebe ve şehirli olmak üzere ikiye ayırıp öylece sava şmağa başladı . Müseylime öldürülmedikçe. İlmmü T emim'i himâye etmese idi...

râbin el - Malik kendisini ba ğın sürlarmdan a ş ağıya attırıp çarpışa çarpış a sarun kapısına vardı . Kapıyı müslümanlara açıp onları içeriye aldıktan sonra tekrar kapay ıp anahtarı dış arı fırlatıp attı . İşte burada islamlar için hattâ islâmiyet için bir ölüm kalım davası görüldü. Bu arada biri yüksek sesle "Siyah bir köle Müseylime'yi öldürdü" diye ba ğırdı "°. Müseylime'nin öldürülmü ş olması Beni Hanifelilerin cesaretlerinin kırılmasına ve sonunda sava şı kaybetmelerine vesile oldu. Müslümanlar değerli hafızlarmdan birço ğunu bu sava şta kaybettiler (Ebu'l-Fidâ, Tarih, I., S. 166) Ebu Huzeyfe, Sabit bin Kays, Zeyd bin Hattab gibi kahramanlar da bu arada şehit düşenler aras ında bulunmakta idiler. Buna karşılık el- Muhakkim bin Tufeyl, el - Reccal bin Unfuva gibi Müseylime'nin en önemli komutanları , Müseylime'den önce öldürülmüşlerdi. Bu sava şta müslümanlar Hadikat ül-Mevt'de 7000 kişi katlettiler. Bir k ısım Hanifeliler de ba ğdan kaçıp kalelere sığındılar. Müseylime'yi kimin öldürmü ş olduğu tarihlerde kesin olarak belirtilmemi ştir. Eski tarihler ara ştırıldığı zaman bir çok kimselerin Müseylime'nin öldürülmesine bizzat i ştirak etmi ş olmak gayretini güttükleri görülür. Bu durum bize şunu gösterir: Dü şman islamiyet için o derece kuvvetli ve ürkütücü idi ki, sava şta bulunanlar onu yok etmenin şerefini bir türlü payla ş amamışlardır. Aş ağıya aldığımız misâller bunun bir delili sayılır: Taberi (arap., III., S. 245 - 50) Müseylime'yi katledenin Vah şi olduğunu, ayrıca Ensâr'dan bir adam ın onu vurarak öldürme ğe iştirak etti ğini kabul eder. Belazari' de (Arap., S. 96) de rivâyetler çok farkl ıdır ve mesela s ırasiyle ş öyledir: 1) Onu Haddâ ş , yarliBeni Âmir bin Luey'lerden biri öldürdü. Bunun râvii gene Beni Âmr bin Luey'lerden oldu ğu için bu şerefi kendi kabilesine tahsis etmek gayesini gütmü ş olsa gerektir; 2) Onu Sehhak bin Hare§ e öldürdü. Biraz sonra Sehhak ş ehit edildi; 3) Habib bin Zeyd'in karde şi Abdullah bin Z eyd bin As ı m onu öldürmüştür. Zira bir rivâyete göre Müseylime Habib'in iki kolu ile iki baca ğını kestirmişti; 4) Habe ş li Vah ş i bin Harb de Müseylime'yi öldürmü ş olduğunu iddia etmekte ve bu konuda şu sözleri söylemektedir: " İnsanların en iyisini (Peygamber'in amcas ı Hamza) ve en kötüsünü öldürdüm". Belazüri başka bir rivayeti naklederken, yukar ıda adları geçenlerin mü ş 171 Taberi' de bu husustaki rivâyetler müphemdir Bunlardan birisi Müseylime'nin Hadika'mn dışında , diğerleri ise Hadika'nm içinde öldürülmüş olduğun ifade etmektedirler. Müseylime'nin öldürüldüğü hakkındaki muhtelif rivâyetler için bk. Taberi, a. g. e., tür. ter., III., S. 153 165, 166.

98

tereken Müseylime'yi öldürdüklerini, hattâ Em ev i'ler bile onun Muavi ye tarafından katledildi ğini iddia etmektedirler, demektedir. İ bni Haldan ( İber, II., 2., S. 75), Ebu'l-Fidâ (Tarih, I., S. 166), İ bni Sa'd (Tabakat, VII., 2., S. 136 - 7) ve Muir (a. g. e. S. 44) onun Vahş i tarafından ve Ham z a' y ı öldüren mızrakla öldii.rülmüş olduğunu kabul etmektedirler. Biz de İ bni S a' d'ın bu kaydını esas tutarak onun Vah ş i tarafından öldürülmüş olduğunu kabul etmek zarureti kar şısındayız. Bu sava şta biraz mübala ğalı da olsa 40.000 kişilik Yemâme ordusu (C a et ani, IX, S. 24'de bunu 10.000 kabul eder) bütün kuvvetlerini harcayıncaya kadar ş eref ve ba ğımsızlıkları uğrunda çarp ışmıştır. Müseylime son nefesini verinceye kadar, "Ey Hanife oğulları ; şerefiniz için, asaletinizi korumak için çarp ışınız", diye ısrarla tekrarlamaktan geri durmamıştır. Akraba yahut Yem âme sava şımn vuku bulduğu tarih, baz ı yazarlara göre Hicri 11., baz ılarına göre ise 12. yıldır. İ bni Sa'd (Tabakat, III., 1, 274 - 5) bu sava şın 12. yılda olduğunu, Zeyd bin Hatt ab' ı n ş ehit düştüğü yılı yazmak suretiyle belirtmekte, B elazil ri de (Fütilh, S. 101) bunu teyid etmektedir. Z eheb (Tarih ül - İslam, I., S. 259) Ebu M a' ş er'in bu sava şı 12. yıhn Rebiülevvel ayında, V âki di ve daha ba şkalarının gene 12. yılda cerayan etti ğini kabul ettiklerini kaydettikten sonra, kendi kanaatine göre bu sava şın 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yılın başlarında son bulmuş olmasının muhtemel bulunduğunu belirtmektedir. El- N evevi (Tehzib el- Esma, S.95) Halid'in Müseylime üzerine komutan tâyin edilmesi tarihinin 11. y ılda olduğunu kaydetmiştir. Her halde Z ehebr nin ve Ca et ani'nin tahmin ettikleri gibi hadiseler 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yıluı başlarında sona ermiş olmandır. Bu sava şta her iki tarafın kaybetti ği insan sayısı da savaşın yapıldığı tarih gibi kesinlikten uzakt ır. Me s 'udi (Et - Tenbih, S. 223) Yemarrie'de ölen Müslüman askerlerin sayısının 1200 oduğunu, T ab eri, Ensâr ve Muhacirlerden topyekan 600 ki şinin şehit düştüğünü, B ela z ûri 1700 veya 1200 Müslüman askeri zâyi oldu ğunu kaydetmektedirler. Beni Hanifenin kayıplar' ise daha çok idi. Taberi, Akraba'da 7000 Hadikat ül - Mevt'de 7000, sonra tâkipde de 7000 ki şinin öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir. İ bni S ' d (Tabakat, III , 1., S. 274 - 5), Ebu Mery e m'e atfetti ği bir rivâyette, Beni Hanife'den 14.000 ki şiden fazla insan kayıp olduğunu zikretmektedir 172.
172 Caetani (a. g. e., IX., S. 227) Mirhond'un bu konuda hani bir mübâla ğa ile Hanifelilerden 70.000 kişinin "Hadika-i Mevt" de, 70.000'ninde d ışarıda katledildi ğini yazmakta olduğunu iddia etmekte ise de Mirhond bu rakam ı 70 000, 70.000 değil 7.000, 7.000, yâni bütün katledilenlerin 14.000 kişi olduğnu söylemiştir (bk. Mirhond, a. g. e., II., S. 228).

99

İ. Yemâmelilerle bar ış: Bu büyük sava ş sona erip de Müseylime'nin öldürüldü ğü haberi yayıldığı zaman Hâlid bin Velid, Yemâmeli Muccâ'a'yı çağırttı . Muccâ'a zincirler içinde idi. Sava şta ölmü ş bulunanlar aras ında Müseylime'yi arayıp bulmak üzere sava ş meydanında dolaşmaya ba şladılar. Nihayet Hâlid uzun boylu ve güzel yüzlü birinin önünde durdu ve "İşte peygamberiniz budur" dedi. Muccâ'a onun Muhakkim bin Tufeyl oldu ğunu söyleyince ba ğa girdiler; Muccâ'a s ıska ve burnunun ucu çok kalk ık birisinin önünde durarak, "Sizi uğraştıran adam işte budur" diyerek Müseylime'yi gösterdi. Hâlid ona: "Sizi kendisine itaat ettirerek bunca i şleri yaptıran adam bu mudur? diye sordu. Muccâ'a, "Ey Hâlid, iş dediğin

gibi oldu. Tanrıya andiçererek bu savaşa askerin henüz öncülerinin acele olarak katılmış olduğunu, asıl kuvvetlerin ve halk ın çoğunun kalelerde bulunduğunu temin ederim."dedi. Hâlid bu söz üzerine biraz ş aşırdı . Muccâ'a
onu, tekrar yemin ederek, hem söylediklerinin do ğru oldu ğuna hem de kavmi adına barış yapmaya ikna etti. Halid de ona, Beni Hanife'nin ellerinde bulunan bütün gümü ş , zrıh ve esirlerin yar ısının Müslümanlara bırakılması ş artıyla bu teklifi kabul edece ğini söyledi. Mu c câ' a, Hali d'den barışın ş artlarını bildirmek üzere Hanifelilerin yan ına gitmek için izin istedi. Kaleye girdikten sonra ne kadar genç kad ın varsa, onlara silâh kuş atıp zırh giydirerek kalelerin burçlar ına çıkmaları emrini verdi ve tekrar Hâlid'in yanına dönüp kalede bulunanlar ın yapılan barış tekliflerini kabule yana şmadıklarını bildirdi. İ bni İ s h ak'a göre Hâlid yeni bir anlaşma ile esirlerin dörtte birini al ıp diğer dörtte birinden vazgeçerek bar ışı kabul etti. Mu c c â' a, Beni Hanife'ye de bu andla şmayı kabul ettirmişti. Çünkü S eleme bin Umeyr onlara kalenin çok sa ğlam olduğunu ve bol miktarda yiyecek bulundu ğunu kışın da yaklaşmakta oldu ğunu söyliyerek, böyle a ğır ş artları kabul etmeme ği tavsiye etmişti. Fakat Hâlid'i yak ından tanımak fırsatını bulan Muccâ'a, onun gazabından kabileda şlarını korumak için bütün gücü ile çal ışıp Hanifelilere bar ışı kabul ettirme ğe muvaffak olmu ştu. Bundan sonra Hâlid Muccâ'a'ya, kızını kendisine vermesi talebinde bulundu ve bu teklifinde israr etti. Muccâ'a da k ızını vermek mecburiyetinde kaldı . Bu kadar büyük ba ş arılar kazand ığı hâlde, Ebu Bekir, H bu evlenmesini ho ş karşılamadı. Ona şiddetli bir dille şunları yazdı : "Sen kadınlarla evlenmekten kendini alam ıyorsun; hâlbuki evinin etrafında 1200 Müslüman ın kanı akıyor". Hâlid bu mektubu okuyunca, Ömer ibn-i Hattab' ı kast ederek "Bu Uaysir'in (solağın) işidir" 100

177.. Ancak bu gûya vahiylerin hangilerinin hakikaten Müseylime tarafından söylenmi ş olduğunu hangilerinin raviler tarafından sonradan onun a ğzına yakıştırıldığırn ayırt etmek bugün bizim için hemen hemen imkans ızdır. ter. Mesela: İ bni S a'd (Siret. III. a. Bu hal devam edince ahâli Mu s eylime'den buna engel olmas ını isteme ğe mecbur kalmıştı . IV. e. ravilere göre Yem â m e haremi. Hevz e bin Ali'den sonra siyasi iktidar ı eline geçiren Müs e ylimet ül . Müseylime bunun için gökten gelecek emri bekliyece ğim diyerek. e. 174 Taberi. Bunların kendisine vahy edilen Kur'an olduğunu ilan etti. IL. I. öt. takip edildiklerini anlayınca da kaçıp hareme s ığınmışlardı. Wellhausen. Hicaz' ın haremine benzeyememi ştir.. İşte şimdi bize kadar gelmi ş olan bu Oya vahiylerle.. Halbuki. Zebebi.K ezz âb. S. İ bni Haldûn ve Taberi ile İ bni Hi ş am aynı konuda birbirine tamamen zıt rivâyetleri s ıralamaktadırlar. Ebu Bekir'e Hanifelilerden heyetler tertip edip gönderdi. Buna muhalefet edenleri de sorumlu tutmu ştu. S. dini bir otoriteyle de takviyeye kalk ıştı ve evvelce de söyledi ğimiz gibi âyet ad ı altında bir takım seci'li sözleri yanyana dizme ğe başladı. elde etti ği bu siyasi nüfuz ve kudreti. Tekmile. Hazret -i Muhammed'i örnek tutarak. J. a. Müseylime'nin vahy olduğunu iddia etti ği sözlerinden hanlar ın' kaynaklar bize kadar intikal ettirmi şlerdir. 75. İbni Haldûn. Harem içinde kalan baz ı obalar bolluk yıllarında Yem âme'nin meyvelerini yağma edip Haremi depo haline getirmi şler. Konak yerini de Eb az'dan V aber'e ta şıdı ' 73 . S. 178 v. ter.dedi. g. Müseylime'nin doktrini hakk ında bir fikir edinme ğe çalış aca ğız. Böylece Yem âme meselesi halledilmiş ve Arabistan' ın bu önemli bölgesi de İ slâmiy et' e kesin olarak kazan ılmış ve Medine'y e ba ğlanmış bulunuyordu.. aralar ındaki tezatlar ı yukarıda iş aret etmi ş olduğumuz bilgilerden. İber. tür. e. . Bir tak ım dini kaide ve düsturlar koydu.. bunlar ın bazıları birbiriyle tezad halinde bulunan haberleri ihtiva etmektedir. Müslüman namaz sistemine benzer bir sistem de kurmu ş . 359. Kur an dilini taklid eden Müseylime. g. tür. S. Taberi. Bu yüzden elimizde bulunan bu ana kaynaklar ın verdikleri haberlerin mümkün mertebe do ğru olanını yanlış olanından ayırmak gibi çok güç bir iş ile karşı kar şıya bulunmaktayız... a. g. 101. hattâ K ah° gibi bir de harem bölge (yasak bölge) ihdas etmişti ' 74. S. Tarih ül . Müseylime'nin doktrini: Müseylime'nin doktrini hakkında bize az da olsa bilgi verme ğe yarıyan kaynaklar mevcutsa da. III. S. 115).. arap. onlara 173 Belâzûri. 98.

ter. buğdayları savuranlar..5). Binalarda ya şıyanlar da size üstün gelmediler. Gene onun Beni Hanife için söyledi ği şu sözler dini prensipsipleri hakkında bize bilgi verme ğe yardım etmektedir: "Ben yüzlerinin güzelliğini.. Bizden sonrada esirgiyen Tanr ı onları korur" (Taberi tür. biricisinin hemen hemen ayni idi: "Gece ve geceleyin çok gezen kurt ad ına andiçerek Us s eyy id'lerin yaş hurma ağaçlarını kesmediklerini" teyid ediyordu. ter. yeni bir vahiy beklemi şti. siz hayvan besliyerek çad ırda yaşıyanlardan daha meziyetlisiniz. ekin yeti ş tirenler. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler. S. Sizi göğün katına yükseltir. ona vahiy ad ı altında şu sözleri söylemi şti: ". tür. Yeni gelen vahiy de. Müseylime bu defa onlara vahiy diye şunları söyledi: "Beni Temim esir edilmemi ş hakir düşmemi ş... Halk yine şikâyetlerinin bir gerçe ği ifade ettiğini israrla söyleyince.. O bir erkek çoçu ğu bulunan erke ğin. 144 . O.. arap. Siz hay ı rlı ve salih bir toplulukstınuz. temiz bir kavimdir. 102 . insanların çoğu bu yüzden ziyana u ğrar ve lânete katlanırlar'"75 Kendisine Rahman ad ını vermiş bulunan Müseylime'nin cinsi bakımdan çekimser olmayı teşvik etti ğini de taraftarlar ına verdi ği bazı emirlerden anlamaktay ız. onlardan ekmek yapanlar bu ekmeleri ufak ufak do ğrıyarak et suyunda ıslatanlar ve bunların üzerine sâde yağ dökerek yiyenler şerefine andiçerek temin ederim ki.Oya vahiy olan şu sözleri söylemiştir: "Karanhkları basan gece.. bir gün zahmetli ve yorucu i şlerle meşgul olacaksınız. ten ve vücutlar ının saflaştığını ve ellerinin tertemiz oldu ğunu gördüğümde.. III. 143. iyliklerde ve bağışlarda bulunarak komş uluk edeceğiz. sonra öğütenler. Onlara i rendirici ve hoş olmayan bir şey isabet etmez." veya "Tohum ekerek. S. siyah kurt ve ya şına basan çatal tı rnaklı hayvan adına andiçerek Useyyid'lerin... ekinleri biçenler. S. Tanrıy ı her eksikten tenzih ederim ki. Biz sa ğ olduğumuz ğ müddetçe onlara. a. sizin hardal tanesi kadar da olsa i lerinizi ş ve gönlünüzden geçeni bilir . karısına yaklaşmasını yasak etmi şti. onlara şu emri verdim: Siz kad ınlara yaklaş m ıyacak ve şarap içmiyeceksiniz. III.. Bir gün oruçlu. III. ı tahrip etmek haram değil midir ?"diye sorunca o. "Haram olan mallar helâl saymak ve halk ın malları nı yağma etmek. 175 Taberi. 243. onları herkesin tecavüzünden koruyacağız. gündüzleri de gökteki bulutlar ın ve yağmurların kuvvetli Tanr ısı için oruç tutarlar". haremin hürmetini çiğnememi ş olduklarını teyid eylerim" Halk ona. Müseylime çiftçilikle u ğraş an kavmine onun anhyaca ğı kavramlarla hitap etmi ştir: "Renkleri siyah olduğu hâlde sütleri beyaz olan koyunlar üzerine andiçerim ki. g. e. o dirilme zaman ı geldiğinde acaip bir şekilde diriltir. Müseylime Secâhla karşılaştığı zaman.

:>li3k3 j o33Ti y. arap. S. Tab eri ve İ bni Haldisın'un da teyid ettikleri bir cihet var ki. 17'de Nevvâha ile Hüceyr ayni kimse olarak gösterilmiştir) ve Hüceyr bin Vmeyr de onun müezzinlerindendirler... I.. o . S. Müseylime'nin birkaç müeezzin kulland ığı görülmektedir. S. onun iktidar mücadelesinde rakibi bulunan Sümâme bin Us âPin arkada şı Us âl el . cennet. S.Mahstildar yerlerinizi koruyunuz. zina ve ş arab ı mübah kılmış olması da imkansız görünmektedir. S. S. a.. ter.!A 3 jftrA oji Yukarıdanberi örneklerini verdi ğimiz Müseylime'nin güya ayetleri. III.. tür. S. 506. e. Müs e ylime'nin içki ve zinaya helal k ılmış olduğunu. yoksul olanları yurdunuza kondurunuz. İ bni Hub e y ş 'in Zühri'den naklettiği177. 176 Taberi. 148) ve İ b n ül . Vsal'in S eyf yoluyla intikal eden bu rivayetlerinin tam aksine İ bni İ shak ( İbni Hiş am.Hanefi tarafından naklolunmuştur. s. Arab..Kamil. g. 245. IV. IX. tekrar dirilme. S. a. ter. Müseylime müezzinleri vasıtasiyle taraftarlar ını namaza ça ğırdığma göre namaz ı kaldırmış olamaz. Şu halde. ter. e. Ayrıca Abdullah bin Nevv âha (Wellhausen. elimizde bulunan di ğer kaynakların verdikleri oldukça geni ş bilgiler ile büyük bir tezad te şkil ettiğinden hemen hiçbir değer taşıyamamaktadır. 2. 125. o da Müseylime'nin müezzinler kulland ığı cihetidir. oruca kıymet veren. 143) ve İ bni Hald fı n (İber. tür. Caetani (İbni Hbeyş'den). 75) yazmaktad ırlar. a. namazı kaldırdığını ve Beni Hanife'nin bu yolda ona uymu ş olduğunu söylemektedir. Müs eylime riyâzet sahibi. e. 177 Taberi.. 21. 222). 103 . azgınları yurdunuzdan uzaklaştırınız" 176 ip„.4 ti J. II. g. Buraya kadar yazdıklarımızdan anla şılacağı üzere. B elaz ılri'de (Tür..S.. hardal tanesi ve hayat gibi dini mânada yükseltilmi ş tâbirler kullandığını da görüyoruz. 178) Caetani ( İbni Hubeyş'den). IX. 21. g. savap. III.. ş arap içme ği meneden kaideler koymu ş bir insandı . e. 145. ter. II. VI. III. ElRecc âl'in de bunlardan birisi olup Müseylime'nin peygamberli ğine tanıklık etti ğini T ab eri (Türk.. a..Esir'de (El . S.. Fakat İ bni İ s h ak'ın bu rivâyeti . e.. Belâzfı ri.J l 9 o30C. Gene onun tek ve görünmiyen bir Tanr ı adına konuştuğunu. Esasen onun vahy ad ı altında yukarıya aldığımız söilerinden riyâzet sahibi oldu ğu açık olarak anla şılmaktadır. Kahire 1939. III. g.

Müseylime. I.. S.. 274) Hüceyr ezan okudu ğu zaman "Müseylime'nin kendisini Tanr ı elçisi diye iddia etmekte oldu ğuna tanıklık ederim" diye seslendi ğini.. Wellhausen (Skizzen. İslam dinindeki prensiplerin hemen hemen aynını . Müseylime kavmi olan Beni Hanife'nin ba ğımsızlığını Kureyş tehdidinden uzak bulundurmak ve kendi ş ahsi nüfuz ve iktidarını devam ettirmek için Hanifeliler'in kabile asabiyetinden ve kendi kâ179 Taberi. S. öt. Ayrıca müezzinler vas ıtasiyle namaza davet usulü de her halde islâmiyet'ten örnek al ınarak kabul edilmi ş bir sistemdir. Orientalistler. Belazûri. tür. ter. müezzinin ödevlerini hiç göz önünde tutmam ış olacaklar. S. T ab errnin . nihayet Muhakkim'in ona "Çabuk ol Hüceyr!" diye ba ğırdığı ve bu sözün Araplar aras ında bir tabir haline geldi ği kayıtlıdır 179 .. ş arap içmemek gibi kaideler bunu göstermektedir.. Günde üç defa namaz kılmak. Wellahausen'a göre (Skizzen. oruç tutmak. Netice: Müseylime'nin baştanberi inceleme ğe çalıştığımız dini ve siyasi hayatı bize gösteriyor ki. K.. 19) Müseylime. e. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i örnek tutmad ığını ileriye sürmektedirler... ter. İbni Hübeyş 'de ise Hüceyr'in Hanifelileri ilk defa namaza ça ğırdığı zaman: "Tanrı'dan başka Tanrı olmadığına tanıklık ederim.Reccal. Mekke ve Medine'de islamiyet'i meydana getiren sebeple aymd ır. 17) ve Caet ani. 143 v. a." deyip burada durdu ğu. Muhammed Tanrının elçisidir ve Müseylime. S. g. kendi kurmak istedi ği dinin içine almıştır. VI. o. 148 v. tür. bilhassa Wellhausen. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bu yolda da örnek tuttu ğ u elbette inkar edilemez bir gerçektir. müezzin kelimesini burada Arap tarihçilerinin kolay ına geldiği için Müseylime'nin dinindeki bir din memuru hakkında kulland ıklarını ileri sürmü şlerdir. Hüceyr ve di ğerlerinin tıpkı Müslüman müezzinler tarz ında iş gördüklerini açıklamış bulunuyoruz. VI. Hazret -i Muhammed'den önce ibadete bu ş ekilde bir davet mevcut olmad ığına göre. S e cal ı ve diğer peygamberlik iddia edenlerin tarih sahnesine ç ıkmalarındaki sebeb. Halbuki. 104 . belki biraz da Yemaıne'nin yabanc ı bulunmadığı Hristiyanlık'tan aldığı ilhamlarla zenginle ştirerek. Bu de ğerli orientalistler. Halbuki. İ bni Hubeyş 'in ve diğer tarihçilerin yukar ıya aldığımız misalleriyle El . gayelerinin gerçekle şmesi uğruna canını fedaya raz ı gelmiş olmakla beraber hakiki bir peygamber de ğildir. III. öt. Fütuh. I. Müseylime'nin de ona "Ey Hüceyr! Fasih konuş" dediği kay ıthdır.S..

hakiki bir peygamber olsayd ı. Müseylime'nin vahiy oldu ğunu iddia etti ği sözleriyle Kur'an' ın âyetleri aras ında yapılacak basit bir mukayese Müseylime'nin bir mukallit ve sahte peygamber oldu ğunu isbata kâfidir.W 1. Müseylime ise yalanc ı. Beni Hanife için kahraman bir adamd ı . suçlar ı affeden.hinlik kuvvetinden istifade ederek Hazret-i Muhammed'i taklit etmi ştir. V. savaşta öldürüldükten sonra da. Müseylime'nin savaş başlarken sarf etti ği sözlerden de anladığımız gibi.4 " İşte vallahi görüyorsunuz ki. Zeki. aradaki bu büyük fark Yemâme'nin harab olmas ına ve İslâmiyet'in bu bölgede biraz daha geç yerle şmesine sebep oldu. Müseylime Kur'an dilini.I cj 115. 401) Tarih boyunca pek çok kimse peygamberlik iddias ında bulunagelmiştir. Tabakat. Yemâme'rlin bağımsızlığını koruyabilece ğini sandı . ş air. Hazret -i Muhammed'in yapt ığını yapacak olursa. hükümdar yarad ılışlı ve kabiliyetli bir adam olan Müseylime. Akrab a sava şında Müslümanlar İ slâm dininin zaferini temin etmek için çarp ışırlarken. E ğer o. ne de suyu buland ırırsın" . kurmu ş olduğu dinin yaş aması gerekirdi. çarm ıha gerilmi ş olan Hazret-i İsa gibi. S. Hanifeliler ancak ş eref ve haysiyetlerini korumak. Kurey ş hâkimiyetine girmemek için sava şmaktaydılar.. bu Tanr ı sözleri de ğildir" demişti (İbni Sa'd. Sonra bunu Müseylime' nin âyet dedi ği şu sözlerle mukayese ederek gülünç fark ı tebarüz ettirmiş : "Ey kurbağa öt ne su içmemizi önlersin. Müslüman namaz sistemini de taklit etmi ştir. j Q. Kâbe'yi. 105 . tövbeyi kabul eden cezas ı şiddetli olan. Nitekim daha kendisi hayatta iken bile kabileda şı Sümâme bin Üsâl. Müseylime. pek cömert olan ve ondan başka Tanrı bulunm ıyan ve neticede ona varılan Tanrı'dan bu kitap nazil olmu ştur). Fakat Ha zr et -i Muhammed hakiki bir peygamberdi. Ama bunlardan hakiki peygamber olm ıyanları faaliyette bulundukları toplumlar ayıramamışlarsa bile. tarih onlar ı ayırd etme ğe muvaffak olmu ştur. Hanifeliler aras ında ş öyle vâzetmi şti: "Bir dâva üzerinde iki peygamberin gönderilmesi mümkün de ğildir ve Muhammed'in Allah' ın elçisi olup ondan sonra başka bir peygamberin gelmiyece ğini ve ona şerik olm ıyacağını söyle!" ve sonra şu âyeti okumu ştu: „ „ (= Aziz ve (ilim olan.

Müseylime'nin Ne e i d bölgesinde hâlâ baz ı kimseler tarafından peygamber unvan ına lâyık görüldüğünü ve Ha zret-i Muhammed ile bir tutuldu ğunu yazmakta ise de.fakat peygamber de ğildi. Her nekadar Orta Arabistan'da bir y ıl seyahat edip ara ştırmalarda bulunan P al g r a ve. 106 . hiçbir iz kalmam ıştır. hayal mahsülü iddia ve tasvirlerle dolu olan bu seyahatnameye güvenmek bir tarafa. Islâmiyet'irı kötü bir kopyesi olduğu için de. Islâmiyet Yemen'de. onun ölümünden sonra eserinden. Bahreyn'de. onda küçük bir de ğer mevcut oldu ğunu sanmak bile büyük bir hatad ır. Yem âme'nin bile s ınırlarını aş amamıştır. Esedler'de Temimler'de hatta Yem âm e'de Hanifeliler aras ında yayılırken Müseylime'nin kurma ğa çabaladığı din.

Çünkü her ş eyden önce Hazret -i Muhammed. le ispat etmi şlerdir. bunlar ın dördünün de sahte olduklar ını objektif yollardan giderek ve objektif k ıstaslar kullanarak ispat etmi ş bulunuyoruz. bizzat bu hareketleriy. . UMUMİ NETİCE Mümin bir Müslüman için Kur'an ve h a dis in. tarihin ilk devirlerindenberi do ğru yoldan sapmış insan toplulukların hakiki ve tek Tanrı yoluna ça ğırmak için gönderilmi ş olan peygamberlerin sonuncusudur ve ondan sonra art ık bir peygamber gönderilmiyecektir. Bu itibarla bahse konu olan dört yalancı peygamberin hepsi de Hazret-i Muhammed'in hastal ığı ve ölümü üzerine Arabistan'da duyulan huzursuzluktan ve birçok kabilelerin Riddeye sapmış olmalarından istifade ile ş ahsi arzularını tatmin etmek isteyen ve kabilelerini Kurey ş hâkimiyetinden kurtarm ıya çabalıyan birer mııkallit olmaktan ileriye geçememi şlerdir. Ancak bu sahte peygamberlerin faaliyetlerinin — Ridde hareketi ile birlikte mütalaa edilmekle beraber — Islam tarihi bak ımından ikisi müspet. Tuleyha Ve Secâh ise sonradan Müslümanl ığı kabul ederek hakiki birer peygamber olmad ıklarını.V. Beni Hanife'nin ş eref ve haysiyeti u ğrunda can verme ğe davet etmi ş ve ölümünden sonra da k ısa zamanda kendisine ait bütün izler yok olmu ştur. Bunlardan birincisi olan Esve d'in öldürülmesi ile birlikte. Bununla beraber biz. biri menfi olmak üzere üç önemli tesiri olmu ştur: 1) Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ı ve Tanrı'ya kavuşması üzerine Muhacirün ile Ensâr aras ında çıkması beklenilen mücadele. İslam tarihindeki ilk dört sahte peygamberi incelerken. krumaya çalıştığı dini ve dünyevi sistem derhal y ıkılmış . Ridde Eareketi ve bu harekete yer yer önderlik etmi ş olan sahte peygamberlerin faaliyetleriyle önlenmi ştir. taraftarlar ım kurmak istedi ği din u ğrunda de ğil. Nihayet elinde kılıç Akraba sava şında ölmüş bulunan Mü s eylime de. Medine etrafında kendilerini 107 . peygamber olarak bize tanıtmadığı kimselerin peygamberliklerinin sahte oldu ğunu ispata bile lüzum yoktur.

ya o zamana kadar ba ğlı bulundukları kabileleri ile birlikte hareket etme ğe yahut da Islâmiyet'de sebat edip bizzat kendi kabilelerine karşı hareket etme ğe sevketmiştir. S. o zaman Hâlid komutasındaki islâm kuvvetleri. hattâ yakın akrabalarına karşı hareket etmekten çekinmemi şlerdir. 180) Bk. 13 108 . Orta Arabistan'da vakit kaybetmiyecek. a. bir yandan da Arap kabilelerinin içlerindeki kabile ve aile ba ğlarının çözülnı esine ve bunun yerini bir dereceye kadr Müslüman Arapl ık hissinin almasına sebep olmuştur. Islâmiyeti ve kendi menfaatlerini korumak için Halife Ebu Bekir'in etrafında toplanmak ve birle şmek mecburiyetini hissetmi şlerdir. bu kuvvetlerle Suriye ve Irak bölgelerinde ba ş arılı fetih hareketlerine daha o zaman girişilmiş olacaktı. Bir yandan kabile ba ğları gev şerken bir yandan da Kur'an ın telkin etti ği Allah korkusu zaferi kazanmaya ba şlamıştır. bir Yer b û'lu Müslüman. 2) Gene sahte peygamberlerin ön ayak olduklar ı Ridde hareketi Arapları. Böylece islâmiyet veya Ridde yollarından birini seçmek mevkiinde kalanlar. e. Bir Müslüman ye ğen ile mürted amcas ımn boğuşması sırasında amcası "Beni öldürmek mi istiyorsun? Ben senin amcanım" sözüne.nasıl bir tehlikenin tehdid etmek üzere oldu ğunu duyan ve gören bu iki grup. Birinci yoldan gidenler çok kere kendi kabilelerine. 3) Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkışları ve Ridde hareketini benimsiyerek buna önderlik etmeleri islâmiyet'in yayılma ve genişlemesini. Böylece msl. Böylece bir yandan Muhacirtin ile Ensâr aras ında vuku bulması muhakkak gibi görünen mücadeleyi önleyen Ridde ve sahte peygamberMr. H emri altında bizzat kendi kabilesiyle sava şmış ve bir E s e d'li de Beni E s e d'in ma ğlubiyetini mısralarla terennüm ve tes'it etmi ştir. g. E ğer Yemâme'de Müseylime büyük bir kuvvet toplamamış olsaydı. kısa da olsa. Müslüman ye ğen "Evet sen benim amcams ın ama Allah da efendimdir" diye cevap vermi ştir. Höhnerbach. kabileleri ile kendi aralar ındaki bağları koparmışlardır. bir müddet için geciktirmi ştir.

Yalç ın). 2 C.BIBL İ YOGRAFYA Kur'an İ ncîl Kitâb al-A ğöni. al-Bayhaki. S. Schwally yayını. İstanbul 19089. 72-3. Futiik al-Buldân. C. La vie de Muhammed. Hanif maddesi. bası. Abdullah Cevdet. Brockelmann C. va'/-Masfti. İst. 2 C). al-Diyûrbakri Ş ayl> Husayn ibn Muhammad bin al-Hasan. Dinet et Siliman ben İ brahim. Leipzig 1902. 109 . III. S. İstanbul 1926. Mısır baskısı 1320. Bodley R. Dozy. al-Matb at al. A. Geschichte der arabischen Literatur. cüz 55. Leyden. 102. Kehânet maddesi. İslam Ansiklopedisi. C. Fischer A. Musailima maddesi. Paris 1947. 2 C. Târih al-Hamis. III. 3 cild 1937-1949. Caetani Leone. 21 C. Paris 1951. S. Heidelberg 1955. V. 4. (Türkç. (Türkç. C. 4 cild. . Büchner V.. İstanbul 1287.. Kahire 1323. Kahire 1901. Draz M. Tarih-i İslâmiyet (tercüme eden Dr. C. 274 Buhl Frants. Buhl Frants. Madjus maddesi. Buhl Frants. Zakir Kadiri Ogan.54E4. Semih Yaz ıcıoğlu). C. 1955. Das Leben Muhammeds.. S. Encyclopedie de l' İslam. F. 796. Mahmüd al-Siyar. Fidâ (al-M4ta şar fi Tarih al-Ba şar). Törik 1286. Mısır 1302. Encyclopedie de l' İslam.Ş arkiya.. Hazret-i Muhammed. İstanbul Balazûri. Eyyûb Sabri. 2 C... 10 C.. II. İslam Tarihi (Tercüme eden H. Encyclopedie de l' İslam. İnitiation au Koran. Butı ari.

traduit de 1' Arabe par Emile Amar. Kitdb al-Tabandt Leyden 1904. İ bn Sa`d. Hdşim. 12 C. Azdn'maddesi. 9 kısım. 6 C. On the Origin and İmport of Names Muslim and Hanif. MuntalAb al-Hindi Kanz al-e Ummdl fi Sunan al-Ahviil va'l-Af'dl. Wiesbaden 1951. Vaşima's Kitab al-Ridda aus İbn Hagar's İşdba. Paris 1912. JRAS. 3 Cild. Mısır 1306. Encyclop Mie de l' İslam. Tahran 1333. Tarih-i Din-i İskim İstanbul 1328. Barbier de Meynard). Skizzen und Vorarbeiten. tIv.'va'l-Tandsum fi md bayna bara Umayya va bani. Leyden 1867. al-Fahri. öt. İ bn H i ş â m . Paris 1910. Ravzat al-Safd. 4 Cild.1 al-Din `A. 17. Mirh vünd. Huart Clement.Tikt aka. Höhnerbach. 2 cild.ndmir. al-Husayni Cam5. Texte et traduction par C. S. al-Kdmil İ bn Haldun Kitdb al-` Ibar. al-Mas`ud ı. Juynboll. 773 v. Mısır 1284. al-Sürat al-Nabaviya. Mahmud Esad. al-İsdba fi Tamyiz al-Sandba. Le Monde Musulman et Eyzantin jusqu'aux Croisades. Kahire 1288. 1903. Wellhausen te'icümesi ve yay ını. Usd al-gaba fi Ma' rifat al-Sahaba. al-Tanblh va'l-İsrcif. İ bn Kutayba. IV. İ bn al. C. İ bn Sa`d. Tercüme eden Benlizade Manisavi. 7 C. 18. Lyall Charles. Hirschfeld. Bağdat 1357. al-Mas`fı di. S. 484 v. • Margoliouth. London 1902. 7 C. Wüstenfeld yayını 1850.m al-Din al-Muttaki. ve. Kitdb al-Ma` drif. 135. 110 . Leknov 1914. İ bn al-Asir.11. Cild.. 4 C. 1903. Murdc al-zahab va Ma' ddin al-Cavhar.Gaudefroy-Demombynes et Platanov. İ bn İ bn ljacar 8 C. Raviat al-Ahbdb.. C. 21. New Researches into the composition and exegesis of the Qoran. İstanbul 1288. A115. Histoire des Arabes. 4 C. I. Paris 1814 (Les Prairies d'Or. Kahire 1355. 11 (Tafsir al-Kur'ffi ı. Muhammad `Abduh. . JRAS. the Words Hanif end Muslim. Mısır 1937. al-Makrizi Taki al-Din. al-Hakim). Mısır 1323. S. Paris 1931. al-Niz. Berlin 1899. S. 5 C. öt. Habib al-Siyar. al-Mandr. al-Din bin Hus5.t.

Höhnerbach yay ını. . S. Mısır (Tarihsiz) Ş araf. Kahire 1328. 2 C. Paris 1862/3. S. Encyclop &lie de l' İslam Abna maddesi. C.a ve Urar al-Naka'4 al-Faiila. Bulak 1384. al-Zahabi. Une anne de Voyage dans l'Arabie Centrale. IV. par Jules Roche.. Mısır 1307. Trd.Ş ari ş i. Palgrave William Gifford.10 C. Kahire 1305. Zettersteen. Tfırtii . Mu` cam al-Buldün. 5 cüz. çeviren Zâkir Kâdiri Ugan. Mısır 1906. I. Alı fı İ shak Burlı ân al-Din İ brâhim. C. Mısır 1914. al-Navavl !bn Zakaryâ Muhi al-Din bin va'l-Lugüt. 2 Cild. 13 C. Kahire 136769. Paris 1956. Ankara 1955. London 1883. Tor Andrae. al-Zahabi. Mısır. al-Tacrid Şahiti (tercümesi Kâmil Miras) İstanbul 1946. Yâkfı t bin `Abd Allâh 8 C. Kitüb al-Ridda. Paris 1955. ı al-Suyüti Calâl al-Din. 1 C. al. Dinler Tarihine Giriş . Sadjah maddesi. Paris 1945. Mahomet sa vie et sa doctrine. Kitüb Wellhausen yayını. 111 . tercüme eden Ömer R ıza Do ğrul. 46. Annal of the early Caliphate. Reste arabischen Heidentums. Berlin 1882. Wellhausen. L'Essence du Proph &isme. al-Tabari... Türkçe tercümesi "Milletler ve Hükümdarlar Tarihi. Asr-i Saeulet. C. V a c c a V. 874. Ankara 1955. Encyclop &lie de l' İslam. 6 C. Wiesbaden 1951. Mısır 1318 (`Ayn al-Adab siyâsa ve zayn al-Hasab val-riyâsa) Wellhausen. al-Hulüfa'. Kaşşüf. 2 cild.. 1928. Skizzen und Vorarbeiten.Muir. Ahmed. Vasima. S. Encyclopdie de l' İslam. IV. 2 C. Tulayha maddesi. "(diş al-Camif alal-Zabidi Ahmed b. Schimmel Annemarie. al-Suhayli Ahmad Abi'l-Hasan `Abd al-Rahman bin `Abd Allâh bin al-`Unf. as'amT. Tor Andrae. 74. 1st. li.VCı ily. 2 C. Haydarabad 1315. Tacrid Asma' al-Sallüba. Berlin 1899. al-Zamah ş ari. 2 C. Nadvi Sulaymân. 6 kitap çıkmıştır. Şartı al-Makcimüt al-Uaririya. Vacca V. Tahzib al-Asmg Neher Andre. Türi4 al-Umam va'l-Mulük. Berlin 1899. Gurar ı al. les Origines de l'İslam et le Christianisme. TürLlı al-İskim va Tabak& al-Ma şahir va'l-` Altun.

Abrak (al-Abrak). 8. Abduh Muhammed (`Abduh Muhammad). 107. 29. 37. 70. 5. B Bâbil. 93. 26. Akra bin Hâbis (al-Akra' bin Hâbis). 58. 66. 51. 29. 30. Aser. 48. 5. Amir (`Amir). 39. 21. 30.INDEKS Abbad (`Abbâd). 94. Ak (`Ak). 36. 74. 70. 68. 24-6. 28. 98. Agramanyu. 58. 58. 62. 23. 24. Amr bin Temim (Amr bin Tamim). 45. 79. 70. Avesta. 18. Abdurrahman bin el-Hanefi (`Abd al-Rahman bin al-Hanafi). Amr bin Carüd (`Amr bin Cgtrüd). 108. 15. 63. 18. 105. Aden (`Aden) 39. 72. 22. 36. Amr bin Ma'dikerib (`Amr bin Ma`dikarib). 55. 14. Amr (`Amr) 69. 14. 92. 38. Arfaca bin Hersume (`Arfaca bin Har şuma). 26. Ali bin Ebi Talib (`All bin Abi Talib). Ans (`Ans). 12. Anber bin Yerbu (`Anbar bin Yarbu`). Amr bin Hazm (`Amr bin Hazm) 19. 12. 92. 40. Abs (`Abs). Azad (Azad). not. 57. 112 . 15. 68. 18. Arap. 70. 27. 20. 29. 35. Ahuramazda. 17. Abhala bin Kaab bin Avf (`Abhala bin Ka`b bin'Avf). 91. 12. Abdullah bin Mes'ud (`Abd . 49. 68. Adi bin Hatim (`Adi bin Hâtim). Amir bin Şehr (`imir bin Ş ahr). 91. 97. 31. 21. Arabistan. 17. Amr bin al-As (`Amr bin al-`A ş). Akraba (`Akrabâ). 73. 16. 65. 11. 9. 35. 106. 103. Ayhala (`Ayhala). 57. 38. 20. 87. 8. Abbas (`Abbâs). 32. 41. 57. 53. Bahreyn (Babrayn). 58. 48. 48. 68. 40. 75. Amr bin al-Ahtem (`Amr bin al-Aktam). 23. 28. 20. 46. 64. 33. 28-9. 24. 30. (` A'iş a). 107. 42. Aurelianus. 13. 26. 69. Anbar ('Anbar). 44. 90. 27. 38. 8-14. 37. 7. 27. 40. 47. 4. 28. Andrae Tor. 96. 25. Ay şe Hz. Abdullah bin Zeyd bin Asma (`Abd Allah bin Zayd bin `. Abdullah bin Nevvaha (`Abd Allah bin Navviilıa). 23. 16. 43. 13. 25. 23. 6. 28. 37. 65. 106. 34. 23. 22. 22. 58. 83. 1. 22. 84. Abdulmuttalib (`Abd al-Muttalib). 56 Abd al-Kays (`Abd al-Kays). Amir bin Luey (qmir bin Lu'ay) 81. 14. 70. 34. Amr bin Muaviye (Amr bin Mu'âviya). 89. 11. Alman. 91. 57. Avf (`Avf) 27. Azimen. 18.. 42. 69. 108. Bakara süresi (Bakara). 26. Abdu Menat bin Kinane (`Abd Menitt bin Kinâna). 25. 93. al-Alâ bin al-Hadrami (al-`Ara bin al-Hairami). 74. 2. 60. Bankipore. 101. 38. 99. 71. 35. Abdullah bin Kays (`Abd Allâh bin Kays). 44.ekşim).Allâh bin Mas`iid). 13.

Belâzüri (Balazüri). 73. 58. 71. 108. 51. 19. 46. 47. 74. 37. 52. Ebu Meryem (Abü Maryam). 77. Dozy. 64. Celüla (Calfila). 29. 24 Beni Amir bin Luey (Banu `. 41. 45. 42. 19. 18-20. 69. 96. 4. 90. 27. 46. 35-42. 48. 56. 93. 79. 96. 104. 95. 83. Ceyfer (Cayfar). 39. 36. 42. 98-9. Deeani (Daearil). Diyarbekri (Diyarbakri). Belka (Balka). 21. 60. 37. 40. 30. Cüşem (Cu şam).. 94. 65. Cüheyne (Cuhayna). 13. Cemaat Y ılı (Cama'at). Draz M.Basra (Ba şra).. 12. Baban (Babür».kmir bin Lü'ay). 78. Beni Hanife (Banü Hanifa). 75 Carra de Vaux B. 26. 14. 93. 70. 71. 53. 88. 40. 26. 45-6. 41. 80-9. Dârin (Darin). 96. 73. 74. 45. 25 Ciindub Fezari (Cundüb Fazarl). 29. Beni Cariye (Banii Cariye). 61-4. 47. Dinar bin el-Ezver (Z ırar bin al-Azvar). Butah (Butab). 58. 83. 24. 58-9. 27. 56. 70. 68. 27. Bizans. 82. Ebu'l-Ferec (Abü'l-Farac). 45. 72. 87. 99. 69. Beni Hıfaf (Banü Hifaf). 63. 99. 86. 61. 47. 20. Beni Haşim (Banü Ha şim). 18. 23. 82. 15. 63. 33. 66. 19. 104. Cedile (Cadila). Beni Amir (Banü `:Limir). 11. 55. 76. 67. 33. 20.. 9. 60-3. 99. 50 Demet ül-Cendel (Dümat al-Candal). 23. Buzaha (Buzaha). 47. 51. 85. 28 Cezem (Cazam). 48. 27. 96. 23. 14. 60. `Abd Allah al-Hanafi). 93. Dudan bin Esed (Dilan bin Asad). Beni Ukfan (Banü Ukflin). 91. 9. 24. 34. 63. 38. 113 . 28. 92. 54. 70-1. 71. 8. 85. 25. Ebu Fasil Faşil). 46. 93. 43. 97. 99. el-Malik (Barabin al-Malik). 49. 62. 11. 66. 5. 19. 14. 86. Beni Necear (Bana Nacear). 21. Ebu'l-Fida (Abal-Ficla'). Dehna (Dalına). 78. 55. 24. 73. 4. 77. 84. Bey-1mM (Bayhaki). 24. 90-1. Dehani (Dahani). 36. 70. 56. 22. 55. 76. Cendel (Candal). 55. 70. 70. `Anbar). 38. 11. 54. 6. 30. 35. Cebrail (Cabra'il). 27. 94. Ca'fi (Ca'fi). C Caetani. 91. 80. Batin bin Abdullah el-Hanefi (al-Batin b. . 72. 26. 59. 93. 39. 103. 38. 67. Cerir bin Abdullah Beeeli (Carir bin'Abd Allah Baeall).Büchner. 73. Dinet E. 38. 64. 15. 73. 37. 93-5. 27. 95. 18. 34. 77. Bazan (Batan). 60. 28 Dazaveyh (D azavayh) Deba (Daba). 72. Cenebe bin Havt Rryâhî (al-Canaba bin Havt al-Riyabi) Cere ş (Caraş). 35. De Goeje. 6. 98. Dicle. 25. 71. Beni timeyye (Banit Umayya). Ebu Ma' şer (Abil Ma` şar). 96. 25. D Dabbe (Zabba). 28. 24. 27. 26. 71. Behda (Banda). 75. 98. Beeile (Bacila). 84. 84. 101. Beni İ smail (Bana isma`11). 22. 57. 72. 63. 54. E Ebaz (Abaz). Cüş eyş al-Deylemi (Cu ş ayş al-Daylami) 38. 38. 24. 97-100. 36. 103. 98 Beni Anber (Bana. Buhl Frants. 25. 15. Berabin. 33. 101 Ebna (Abna). A. Ebu Bekr (Abil Bakr). 54. 100. 13. 4. 21. Cefne (Cafna). 85. 83. 86. Bekir bin Van (Bakr bin Va'il). Ebu Hüreyre (Abü Hurayra). 86. 58. 72. 72. Cahiliye (Cahiliya). 25. Ebu Huzeyfe (Abii Hugayfa). 32. Butlin (Butün). 33. 102-106. 24. 46. 61.

91. 18. 40. 58. 35. 72. 22. 54. 61. 59. 82. 79. Habib bin Zeyd (Habib bin Zayd). (Hadica) 15. H Habbal (Tlabbâ1). Hadikat ür-Rahman (Hadikat al-Rahman). 45. 72. 108. 65. 37. 98. 68. 99. 75. 70 Gu şna (Guşnü). 29. 13. 91. 59. 40. 38. 70. En'am Suresi (An'âm). Fedek (Fadak). Faran (Fârân). 24. 95 Habib bin Hanife (Habib bin Hanifa). Eslem (Aslam). 24. Filistin. 26. 26. 53. 82. 59. 6. 8. 74. Hâlid bin Velid . 49. 97. 97. 99. Esed (Asad). 96. 107. Ebu Süıııame (Abü Sumâma).. 9. 36. 43. 114 . 96. 104. Elçi. 38. 24. 8. 25. 25. (Hâlid bin Valid). 42. 26. 77.. 22. 14. 62. Gassan (Gassün). 39. Guneyz bin Yerbu ( Ğunayz bin Yarbu'). Elcend (Alcand). Gavs (Gavs). 20. 99. 47. 55. 52. Habeşistan. 67. Gıfar (Gıfâr). Habib (Habib). 23. Firuz al-Deylemi (Firüz al-Daylami). 32. 54. 39. 44. 51.Ebu Musa'l-Aş'ari (Abü Musal-Aş`ari). Ensar (An şâr). Galib bin Bişr ül-Esedi ( Ğülib bin Bi ş r alAsadi). Eş 'as bin Kays (Aş'as bin Kays). 58. 57. Esed bin Hüzeyme (Asad bin Tluzay ına) 50. 29. 22. 63. *60. G Galâfika (Galâfika). 67. 70. 46. 106. 51. 97. 73. Haınkateyn (Haınkatayn). Gamr (Gamr).6. Habeş.. 34. Fezare (Fazâra). Ferve bin Müsik al-Murâcli (Farva bin Musik al-Murâdi). 34. 14. 26. 37. 85. 12. Ezva ('Azvâ). 19. 98. 67. 85. Fare (Fare). Ezd (Azd). Hâlid bin Said bin Al-As (Hâlid bin Sa`id bin al-qz). Furat bin Hayyân (Furat bin Hayyân al-qcli). 23. 92-4. 58. 39 Ebu Ömer (Abü 'Omar). " Hakim bin Kelbi (Haklııı. 13. Habib bin Sumâme (Habib bin Sumama). 63. 98. 47 F Fak'as bin Tureyf (Fak'as bin Turayf). 86. 37. 45. 26. 33. 69. 99. Halef bin Usâme (Halaf bin Usâma). 97. 70. 82. 26. 30. 53. 19. Gatafan (Gatafân). 55. 51. 54. 41. 98 Hadice Hz. 52. Haddâm (Hazzam). Ebu Süfyan (Abü Sufyân). 25. Hacer-i Esved (Hacer Asvad). 51. Evs bin Hikk ('Avs bin Hikk). 25. 33. Gaudefroy-Demombynes. Ehrimen. 55. 79. Evs (Avs). Emeviler (Amavi'ler). 34. 58. Ezan ('Atan). 82 Ehl al-Kitab (Ahl al-Kitâb). 63. 60. 51. 57. 107 Hadramavt (Hadramavt). 32. 50. 19. 54. 33. 59. 79. 47. 18. 64. 100. 32. 37. 40. 24. 28. Ester bin Hevcan (al-A ştar bin Havcân). Halkedon. 57. 108. 108. 84. 81. 66. 59. bin Kalbi). 50. Fırat. 25. Fischer A. 40-49. Hadis (Hadis). 3. 21. 51. 25. 21. 92. 54. 27. Hacer (Hacar). 98. Eyyub Sabri. 40. Haddaş (Haddâ ş). 60. 66. 11. 93. 58. 93. 90. 24. 30. 65. 36. Hadikat ül-Mevt (Hadikat al-Mavt). Eşca (Aşca`). Habib bin Abdullah el-Ensari (Habib bin'Abd Allâh al-Anşari). 57. 60. 22. 39. 63. 48. Garfır (al-Garür). 70. 56. 25. 39. 2. 22. 53. 32. 28. 59. 14. 65. 61. Hâlid bin Usâme (Hâlid bin Usâma). 50. 85. Esved ül-A_nsi (Asvad al-'Ansi). Evs bin Huzeyme ('Ave bin Hugnyma). 50. 45. Eshab (Aşlıâb). 14. 37. 67. 107. 54. 53. 30. 71. 14. 32.

24. Hazn (Bam). 81. 92. 103. 101. 63. 47. 13. 70. 14. 89. Hudeybiye (Hudaybiya). 21. 4. 84. 75. 80. 103. 101. Hanif (Hanif). 103. 37. 14. Huart Clâment. 39. 71. 8. 72. Hevcan bin Fakas (Havcan bin Fakas). İbni Abbas (bn `Abbas). 14. 27. İbn İshak (bn İ shak). 61. 21. 40. 69. Hire (Bira'). Höhnerbach. 63. Harim bin Kutbe bin Sinan el-Fezari (Harim bin Kutba bin Sinan al-Fazari). 28. 17. 12. 71. 104. 14. 84. 97. 80. 22. 98. 18. 44. 61. 95. Bana Necran'dan). 37. 54. el-Heysem el-Hanefi (al-Hay şaın al-Hanafi) Hıkk bin Usame (Hikk bin Usama). Secah) Harran (Harran). 82. 70. 83. 93. 54. 26. 101. 84. 104. Hindistan. Hariri (Halil. 82 Has'am (Ha ş 'am) 25. 20. Hârice bin Hısn ül-Fezari (Harica bin H ısn al-Fazari). Havazin (Havazin). 25. 9. Hutay (Hutay'). 26.. Hanzala bin Malik (Hanzala bin Malik). 16. 28. 50. 81. 85. Ha'ris bin Süveyd bin Ukfan (Bar ış bin Suvayd bin Ukfan). 54. 20. 6. 39. 64. 92. 70. İbn al-Esir (İbn al-Aşir). 101. 13. 54. 62. Hicaz (Hicaz). 35. Bassan bin Sâbit (Bassan bin Sabit). 83. 15. 4. 9. Himyar (Hinıyar). 103. 11. 76. 89. 63. 33. 80. 59. 80. 100. 20. 51. 80. 57. 56. 93. 22. 103. Huzeyl bin Umran (Huzayl bidUmran). İbn Hişam ( İbn Hiş am). 15. 71. 64. 96. 82. 14.Hammad bin Yezid (Hammad bin Yazid). 92. Hüceyr bin Umeyr (Hucayr bin `Umayr). 70. 81. Himar Mimar). 86. 88. 68. 69. Hirschfeld H. 12. 74. 50. 38. 21. 26.). 82. 13. Hüzeyme bin Müdrike (Huzayma bin Mudeika) Irak (` İrak) 59. 41. İbni Hubeyş (İbn Hubay ş). 47 Hayber (Haybar). Hâris (Haris. 22. Huab (Hu'ab). Hazrec (Hazrac). Haris bin Kâab (Haris bin Ka`b). İbn Hacer el-Askalani ( İbn Nacar al-`Askalani). 86. 69. 5. 5. 30. 7. 74. 13. İbni Kuteybe ( İbn Kutayba). İ 'hadi (İbaii). 94. 76. 19. 50. Hicaz haremi (Hicaz Haram'i). 54. 51. 60. Harun. 11. Haris'in kı zı Secah (bk. 65. 53. 99. 115 . el-Hindi (al-Hindi). 99. 58. 78. 23. 71. 18. Humran bin Câbir (Humran bin Cabir) Hutam (Hutam). 88. 39. 62. 53. 76. 36. İbni Kelbi (İbn Kalbi). 36. 67. 38. (Harun). 84. 26. 70. 44. 56.'77. 77. 18.. 108. 76. 70. Hamza (Hamza). 8. 101. Haris bin Malik üt-Tâi (al-Harış bin Malik al-Ta'i). 32. 87. Hanzala (Hanzala). Haris bin Ukfan (al-Hariş bin `Ukfan). Havlan (Havlan). 69. 28. Hendek (Handak). Huveylid bin Nevfel (Huvaylid bin Navfal). Hermes. 23. 71. Huzeyfe bin Muhsan (kluzayfa bin Mul ışan). 65. el-Hazreci Hecer (Hacar). 71. Hristiyan. 92. 85. 64. 49. 88. 21. Hubeyş el-Esedi (Hubay ş al-Asadi). 89. 72. 35. 88. 20. 55. 16. 73. 65. 34. 27. Huzeyl (Huzay1). 9. 38. 55. Hevze bin Ali (Havza bin'Ali). 82. Horsabad (Horsabad). 91. Hemdan (Hamclan). 26. 53. 27. İbn Haldun (İbn Haldun) 2. 61. 94. 103. 25. 2. 71. Hubel (Hubal). 46. 40. Hürmüz (Hurmuz). 104. Hâris bin Dudan (Haris bin Dadan). Hanife bin tel (Hanifa bin `Ic1). 67. 65. 86.

(İbrahim). 27. 10. 9.Hanefi (Kat ada bin Maslama't al-Hanafi). 105. 92. 17. Kur'an (Kur'an). Kinane (Kinana). 28. 49. 83. 61. 41. 76. 64. 23. 21. 13. 105. 28. 82. 86. 2. 89. 75. 96. 20 Kâbe (Kalia). 54. 98. 25. 96. 27. 57. 59. 70. 89. 90.86. 3. 24. 92. Kelbi (Kalbi). 29. 23. 20. 1. 46. Kisra (Kisrâ). 105. İkrime bin Ebi Cehl (iktima bin Abi Cahl). 67. K Kâab (Kal)). 86. 14. 91. 92. 58. 53. Incil. 39. 33. 98. 54. 16. 69. 28. İki Mescid ( İki Mascid). Kızıldeniz. 67. 80. 85. blâmiyet. 28. 35. 47. 101. 72. Kays bin Sa'lebe (Kays bin Sa ilaba). Malik bin Huzeyfe bin Bedr (Malik bin Huzayfa bin Badr). 57. 77. 37. 64. 40. 19. 16. 52. 39 Malik bin Hanzala (Malik bin Hanzala). 40. 21. Ka'ka' (Ka'ka`). 56. 80. 52. 70. 82. 54. 38. 60.İbn Sa'd (ibn Sai d). 5. 95. 69. 63. 107. 13. 88. 15. 47. 33. 27. 26. 55. Katade (Katada). 62. 25. 105. 38. 2. 116 . 10. 15. 11. 6. 16. 49. 29. 59. 39. 97.. M Ma'an bin Hâcis (Ma'n bin taciz). 31. 18. 73. İ stahri (İştahri). 25 Kâab al-Ahbar (Kal) al-Alibar). Kays bin Abd-i Yegus (Kays bin'Abd Yagü ş). 24. 8. 22. 11. 101. 43. 49. 83. 54.91. 57. 1. Kehf-i Hubban (Kahf Hubban). 90. 38. 105. 80. 78. Kureyş (Kuray ş). 69. İlyas bin Mudar ül-Esedi ül-Fakasi Xilys bin al-Asadi al-Faka şi). 15. Lüceym (Lucaym). 95. 16. 101. 19. 108. Korintos. 17. 27. 1. 21. 65. Kus bin Saide (Kiıss bin Srı`ida). 15. 85. Katada bin Meslemet el. 70. 90. Kays bin Hubeyre Mak şuh Muradi (Kays bin Hubayra Makşüh Murâcli) 29. 60. 4. 99. 104. 70. Kerkenez (Karkanaz). 35. Mahmud Esad. 9. 14. İkra' bin Hâbis (al. Manzur bin Z ıbyan iil-Fezari (Manzür bin Zibyân al-Fazari). 84. 78. Malik bin Nliveyre (Malik bin Nuvayra). 21. Iran. 13. 82. ( İ sa). 72. 22. 90. 45. 49. 85. 16. 32. 55. Kale (Kafa). 27. 77. 57. 24. 5. 64. 65. Idris ( İdris). 25. 105. Kadisiye (Kiidisiya). 79. Katif (Katil). 31. 95. 53. 23. 8. 25. Kesir bin Habib (Kadir 'bin Habib). 51. 80. 44. 8. Kehânet (Kahanat). 26. Kezzâb (Kazzab). 33 Makşuh (Makşüb). 94. 108. 107. 73. 27. İkrime ( İkrima). Kinde (Kinda). 25. 28. 30. 85. 77. 30. 24. 104. 11. İ slam. 81. 82. 30. L Lahmi (Laini). 107. 19. 95. 38. İbni Selma ( İ bn Salma). 8. 12. 9. 63. 88. 92. 39. 79. Kelb (Kalb. Kays bin Asım (Kays bin 'Asım). 26. 50. 60. 25. 62. 86. İbrahim Hz. 52. 21. 11. 66. 69.) 9. 88. 38. 54. 47. 15. 68. 13. 33. 106. 50. 11'. 57. 94. Keşş af (Ka şşâf). 22. 45. 46. 27. 10. 36. 104. 42. Kazvin (Kazvin). 26. 13. Kuzaa (Kuia`a). 96. iıııru'ul-Kays (Imra'al-Kays). 96.İkra' bin Habis) 69. 8. Mbndeen. 58. 45. 51. 83. 101. 69. 62. 19. Makrizi (Makrizi). 47. 65. 51.1. 50. 43. Lât (Lat). 26. 77. Millik'ler (Malik). 15. 84. 36. Isabe (i şaba). İ sa Hz. 34. 58. 49. 48. 25. 81. Kadir gecesi (Kadir). 67. 23. 92. 14. 14. 9. 1. 25. 37. 15. 74. 58. Lakit bin Malik el-Ezdi (Lakit bin Malik alAzdi). 70. 73. 20. Kıpti (Kıhri). 12. 105. 39. 30. Malik bin Zeyd Menât (Malik bin Zayd Manat). 12.

Muaviye bin Ebi Süfyan (Mu`tıviya bin Abi Sufyün). 45. 8. 37. 69. Matta. 105. 40. 36. 50. Nemr bin Kasit (Nami bin. Mekke (Makka). 20. 5. 39. 70. 13. 35. 80. 54. 97. 33. 58. 1. 3638. 95. 73. 53. 14-25. 88. 86. 84. Neher Andre. 33. 46. 79. 31. 63. 101. 24. Mısır. 28. 3. 91. 28. 75. 63. Menât --(Manga). 106. 47. Fu'üd'Abd Muharib (Mulıürib). 35. 99. 92. 16. 39. 11. 38. 84. 8. 20. 15. 29. Mezopotamya. 62. 58. Nesturi. 39. Maveraünnehr (Mavarü al-Nahr). 68. Marcus. 78. 65. 78. 69. 40. 95. 75 77. 62. 77. 67. 52. 25. 72. 14. Melek (Malak). 99. 70. 12. 11. 92. Muharrem (Muliarram). 34. 9. 59. Nevfel bin Nadlet ül-Esedi ül-Fakasi (Navfal bin Naila al-Asadi al-Fakasi). 39. 104. 50. 42. 37. 58. Müslim (Muslim). 18. 75. 6. Medine (Madina). 76. 66. 21. 26. 34. 80. 83. 40. 99. Mukatil (Mukütil). Melkit. 20. 85. 11. 100. 108. 27. 32. Muhammed Fuad Abdülbaki (Mulıammad 90. 49. 88. 96. 23. . 67. 11. 97. Nebâc (Nabrıc). 73-76. 4. 64. 23. 15. 57-60. 20. 68. Mes'udi (Mas`fıdi). 5. 11. Margoliouth. Merzubâne Azad (Margübüna kzüd). Mücca'a bin Mürrare el-Hanefi el-Yem ıimi (Muccii`a bin Murrüra al-Hanafi alYamılıni) 82. 81. Mescid (Mascid).18. 64. Mehre (Mabra). 66.Marcianus. 83-92. 96. Muaviye bin Kays ül-Cenbi (Mu`iiviya bin Kays al-Canbi). al-Astar). Necran (Nacrgın). 71. 24. 1. 85. 43. 40-42. 81. 28. 104. 62. 14. Münzir bin Sâva (al-Munzir bin Süvü). 46. 69. 13. 36. 28. 20. 48. Monoteist. 107. 71. 15. 63. Muhriz bin Katade bin Meselemet el-Hanefi (Muhriz bin Katüda bin Maslamat al Hanafi). 92. 7. 44. 2. 95. 84. 32. 77. Mârib (Ma'rib). 2. Küsit). 81. 38. Muaz bin Cebe] (Mu`gtz bin Cabal). 35. 68. 26. 23. 80-1. 9. 57. 69. 104. Muhammed Hz. 81. Monoteizm.ciya). Memun el-Hürisi (al-Ma'mün al-Halisi). 26. 117 . 48. 80. 90. Müzeyne (Muzayna). 71. 8. 71. 60. 29. 45. Monofizit. Musa (Müsü). 44. Müseyl bin ül-Hâris (Musayl bin al-Haris). Nevâkil (Navülı11). 50. 66. Mirhond (Mır Hvând). 96. 76. 21. Mubicir bin Umeyye (Mulıücir bin Umayya). 101. Mesleme bin Habib veya Hayyib (Maslama bin \ Müdrike (Mudrika). 73. Murad (Murüd). Müseylime (Musaylima). 74. 68. 29. 70. 107. 52. -52.. 89.-38. 25. 14. Mudar (Muzar). 32. 21. 24. 50. 45-47. Mu'ammer bin Kilâb el-Zimmâni (Mu`a ınmar bin Kilüb al-Zimmüni). Nevvâha (Navvülia). 25. 57. 54. 104. 88. 71. 89. 36. 46. 81. 6. 22. 98. Musabbih (al-Musabbih). 100. 92. 52-55. 46. 65. 14. 72. Nedvi Süleyman (Nadvi Sulaymiin). 72. Mezhic (Mazbic). 37. 33. 30-33. Muhakkim bin Tufeyl (Muliakkim bin Tufayl). 39. 99. 18. Nevevi ( al-Navavi). 39. 64. Muir. 42. 86. 103. Nadle bin ili-Ester (Nazla bin. 90. 22. 14. Medâini (al-Madü'ini). N Naciye (Nü. 91. 83. 21. 14.88. 99. Necid (Nacid). 43. 2. 91. 27. 8. 99. 37. 83. 16. 23. 30. 80-108. 58. 8. 50. 11. 94. 106. 6. 50. Habib veya Hayyib). Meryem (Maryam). 13. 53. 18. Muka-is (Mukü'is). 76. 49. 49. 12. Musevi. 14. 39. 96. 50. 56. Mecusi (Maciisi). Muhacirün (Muhücirrın).

93. 103-4. 20. 78. 55. al-Hanafi al-Yamami) 94. 87. 74. 39. 86. 27. 95. 26. 70. 50. 24. 12. Sliman ibn İbrahim. 32. Seleme bin Hanzale es-Suheynd (Salama bin Hanzala al-Sulıaymi). 107. 65. 89. 93-98. 13. 5. 21. Subba. 45. 75. 33. Semira (Samira). Ö Ömer bin Hattab (`Omer bin al-Hattrıb). 76.'47. 27.79. 87. 23. Sâbit bin Kays ( Şabit bin Kays). 107. 58.. 37. 15. 10. 60. 74. Resülullah (Rasül Allah). 40. 55. Selil bin Kays (Sahil bin Kays). 42. 49. 70. Numan bin ül-Münzir (al-Nu' ınrua bin alMunzir). 6. 52. 78. 47. Sebabice. Senet ül-Vüfud (Sanad al-Vufüd). 36. Rahman ül-Yemen (Rahman al-Yaman). 86. 108. 30. Onasya. 59. 62. Sehhâk bin Hare şe (Sahhak bin Hara şa) Seri (al-Sari). 69. 98. 89. 69. Sa'd al-Aşire Sa'd bin Bekr (Sa`d bin Bakr). 43. G.. 56. 81. 76. 85. 74. 81. Sandler. 69. 27. 35. 58. 40. 58. 63. 65. 64. 88.. 31. 81. Saib bin Katâde el Hanefi el-Yemami (alSa'ib bin Katada al-Hanafi al-Yamrımi.. Seleme bin Umeyr (Salama bin `Umayr). Sinan (Sinan). 72. Rahman Bahçesi (Rahman. 36 Ravd ül-Unf (Ravi al-Unf). Schimmel Annemarie. 17. 27. Set. 64. 46-49. Nu'aym bin Yezid (Nu'aym bin Yazid). 71 Selma (Salma). 23. 88.Nevvar (Navvar). Sarrad bin Abdullah al-Ezdi (Sarrad bin 'Abd Allah al-Azdi). 92. '20. al-'Aşira). 29. Ridde (Ridda). 53. 12. 34. 12. ( Şadaf). Bâhçesi). 38. 18-24. 16. 81-86. Satih (Satih). Secah (Sacalı). Sehâbe (Sahaba). 39. 51. 27. Pehlevi. P Palgrave V. Selam (Sakün). 65. 18. 43. Sıddık (Siddik). 16. Reccid bin Unfuva (al-Raccal bin `Unfuva).). Rahman (Rahman). 27. 60. Nu'aym bin Zeyd (Nu'aym bin Zayd). 14. 68. 72. Sabit bin Ekram (Sabit bin Akram). 96. 27. Seleme (Salama). 74. 54. 63. 44. Sclıevalli F. 11. 4. 68. 68-79. 81. 103. Sikaye (Sikaya). Numan bin Mukarrin (Nu`mrın bin Mukarrin). Sadef. 52. 46. 33. 64. 93. 5. 6. 106. 73. 69. 82. R Rabb (Rabb). el-Hanefi el-Yemami (al-Nu`ndin bin Salama. 12. 42. 43. 49. 56. 32. Roma. 91. 54. 21. 33. 28. Regal (Rasül). Sa'd bin Zeyd Menat (Sa'd bin Zayd Manat). 6. 52-57. 2. 102. 16. Sakif (Sakif). S Sa'b bin Osman el-Suheymi el-Yemâmi (alSalo bin `Osman al-Suhaymi al-Yamruni) 93 Sahil' (Sabri). 30. Peygamber Hz. Rehhal bin Unfuva (al-Rahhal bin 'Unfılva). Rebia'nın yalancısı (Rabra'nın yalancısı). Sekâsik (Sakrısik). 92. 58. 48. 60. 100. Sa'd-u Huzeyme (Sa`d-u Hugayma). 104. 59. Nihavend (Nihrıvand). 57. 1 Nihar ür-Reccal bin Unfuva (Nildir al-Raccal bin 'Unfuva).. 33. 18.. 41. 69. 36. 3. 41. 82. 21. 96-98. 33. 23. 12. Ribab (Ribâb). 11. 94. 47. 97. 81. 63. (siva San'a (San'a). 44. Numan bin Seleme. 40. 118 . Rebia (Rabra). 34. 39. 64. 33. 68. 82. 30. 39. 25. 68. Seyf bin Ömer (Sayf bin `Omar). 71. 92. 102. 33. Salit bin Amr al-Amiri (Salit bin 'An ır al-'Amiri). 68. 25. 70. 56. 105-107. 37.

Şerce ( Şarca). 29. Taglib (Taglib). 79. 119 . 14. 96. 56. 37. Tihame (Tihama). 50. 22. 26. 48. 40. 34. Tuleyha bin Huveylid (Tulayha bin Huvaylid). 85. 26. 32. 71. 70. 26. Ubeydullah bin Cahş (`Ubayd Allah bin Cahş). 65. Süveyd bin Hâlid (Suvayd bin Halid). Usal bin Habib (Uşül bin Habib). 42. 45. 71. 13. 75. 14. el-Urd (al-`Uri). 23. 37. 33. 69. 15. 56. 22-25. 60-2.-55. 81. 23.. 75. 107. Talha (bk. 89. 59. 13. 76-79. esame bin ül-Anbar (Usama bin al-Anbar).. 92. 85. 86. 108. 70. 10. 32. 58. 32. Talk bin Ali (Talk bin 'Ali). 103. 42 .. 67. Tureyf bin Amr (Turayf bin 'Anar). Tann. Sümame bin Usal bin el-Nu'man bin Seleme el-Hanefi el-Yemâmi (Sumama bin Usal bin al-Nu`man bin Salama al-Hanafi al-Yamann) Süveyd bin Halef (Suvayd bin Halaf). 106. 50. 89. Şehristani ( Şahristâni). 14. 3. 33. Talhat ün-Nemri (Talhat al-Namri). 9. 39. 38. Şaub (Şa`ub). 105. Umre (`Umra). 21. Ukayl (`Ukay1). 45. 65. 2. 85. 82. 24. 103. 58. 64. 70. 27. 39.al bin al-Nu`man bin S^lama. 49. Süheyli (Suhayli). Tann Elçisi. 28. Suyun (Sayan). 71. 58. 82.. 60. 27. Ukka (`Ukka). 33. 11. Tufeyl (al-Tufayl). 102. 15. 16. Şeytan ( Şay(an). Tevrat. 36. 32. 86. 74. 68. 44. Sümâme bin Kesir (Suratıma bin Kaşir). Ugan Zâkir Kadiri. 93.. 67. 94. 73. 70. 95. 82. 8489. Şeyban (Sayhan). 40-48. 37. 58. 54. Usal bin el-Nu'man bin Seleme. 14. 57-67. 19. 98. 25. 58. 18. Ukkâşe (`Ukkaşa). Umeyye bin Ebi Salt (Umayya bin Abi Şalt). 71. 39. 29. 89. el-Hanefi el-Yemami (U ş. 51. 107. 26. 61. 32. Sümâle bin Kesir (Sumrıla bin Ka şir). al-Hanafi al-Yamami). 71. 41. 92. 80. 59. 50. Talhacık. 74. 57. 8. 33. 25. 54. Ustıl ül-Hanefi (U şal al-Hanafi). Taif (Ta'if). 64. 39. 63. 58. Süveyd bin ül-Hâris (Suvayd bin al-Hari ş). 64. Suriye. 91. Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemami ( Şams bin `Amr al-Banafi al-Yamami). Şemsi (Şamsi). Şehrit (Şahrit). 80. 85. 55. 93. Ukfan bin Süveyd (`UIsfrın bin Suvayd). 17. 19. U Ubade bin Haris (`Ubacla bin Haris). 6. 28. 91. 104. Turayfa bin Haciz (Turayfa bin Haciz). 35. Tebale (Tabrıla). 57. 55. 60. 68. 33. 51. 14. 26. Tâhir bin Ebi Hale (Tahir bin Abi Hala). 9. 70-78. Tanuh (Tanül3). 53. 4. 59-65. 57. Tedmür (Tadmur). 50. 56. Şurahbil bin Hasene ( Şurahbil bin Hasana). Şehr bin Bâzan ( Şahr bin B45n). Tayy (Tayy). 70. 104. 24. 26. 25. 96. 20. Teyma (Taymü). 38. 101-4. 22. 29. Süleym (Sulaym). Süveyd bin Makarna (Suvayd bin MulFarrin). 32. 95. 26. 37. 24. 96. Temim (Tamim). 33. 73. 102. 48. Serisi ( Şarişi).Suhlirın bin Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemarni ( Şuhban bin Ş ams 'Anar al-Hanafi al-Yamami). Taban (Taban). Talha (Talha). 37. 99. 28. 18. 63. 59. Şebes bin Rib'i ( Şabas bin 76. 56. S Şam. Tebük (Tabak). Tuleyha'ya da). 72. 75. 63. 14. 91. 100. 63. 96. 60. 25. 16-19. 83. 55. 51. 74. 68. 15. Ukbe bin Hilal (`Ukba bin Hilal).

39. 89. 72. Zemzem (Zamzam). 27. 74. 38-41. 64. 76. 47. 77. 92. 63. 18. 52. Zimman bin Ammar el-Fezâri (Zimmün bin `Amnür al-Fazüri). 38. 54. Yezid bin el-Efkel el-Ezdi (Yazid bin al-Afkal al-Azdi). 96. 12. 100. 68. 70. Utârid bin Hâcib (`Utürid bin Hücib). 56. 74. 96. 49. 23. 23. 57. 26. 45. 22. 23. 24 Zemahşeri (Zamah şari). 80-86. 35. 70. 73. Zeyd Menât bin Temim (Zayd Manüt bin Tamim). 36. Ummü Kırfe binti Rebi'a (Umm Kırfa bint Rabr a). Veber bin Juhannes (Vabar bin Yubannas). 69. 34. Zeyd bin Asım (Zayd bin 'A şım). 106. Yezid bin Huzeyfe el-Esedi (Yazid bin Hu?ayfa al-'Asqdi). 70. Vatvat (el-Vütvüt). 45 53. 67. 98. 55. 51. 106. 99. 102. 32. Ziyad bin Lebid (Ziyüd bin Labid). 39. 101. Zehebi (Zahabi).Usame bin ül-Gunayz (Usürna bin al-Gunayz). 28. 86. 39. 9. 78. 72. Varaka bin Nevfel (Varaka bin Navfal). 30. 120 . 48. 20. 74. 93. 88. 37. 58. 70. Vahşi bin Harb (Vahşi bin Harb). 50. 29. 54. 13. Vesime (Vasima). 66. 108. 69. 91. 14. 78. Yazır Hamdi. tImmü Zeml Selma binti Mâlik (Umm Zaml Salma binti Mâlik). 96. Vâkıdi (Vükidi). 91. 99. 60. 94. 62. 54. Y Yahudi. 59. 27. 74. 39. 77. 77. 46. 70. 12. 15. 70. Yemen (Yaman). 80. 34. 65. Zekvân (Zakvün). 72. Veki bin Mâlik (Vaki bin Mâlik). 14. 38. 17. 101. Yezid bin Huseyn el-Hürisi (Yazid bin Hu şayn al-Harisi). Varidat (Vüridüt). 99. 65. 93. 8. 69 Yakut (Yüküt). 98. 26. 94 Vüfut (Vufüt). 74. 68. 13. 21. Zerdüşt. 63. 72. 87. 32. 24-26. 70 Usame bin Zeyd (Usina bin Zayd). 58. 25. 68. Yerbu bin Hanzale (Yarbu`bin Hanzala). Zenobiya (Zanobiya). 99. 46. 32. Yerbu (Yarbu`). 32. 9. 41. 27. Zebid (Zabid). 26. 104. 43. Ummü Sadır (Umm Süt:lir). 75. 89. 84. 51. 63. 37. 8. Zend-Avesta. 73. 17. Umm ül-Heysem (Umm al-Hay ş am). 46. 16. Zi'l-Hunarin Avf Cezmi (Zi'l-Him ğrin `Avf Cazmi) Zi Merran (Zi Marrün). 54. 32. 72-75. Vedia (Vadra). 80. 55. Uded (Udad). Z Zâhir bin Amr (Zühir bin '. 23. 18. 24. 105.kim). 104. 59. 15. 40. 70. 17-20. 62. 72. 101. 90. 73. 83. 61. 5. 73. Wellhausen. 71. 30. Zibrikan bin Bedr (al-Zibrikün bin Badr). 54. 66. 78. Ummü Temim (Umm Tamim). 71. 20. 71. 78. 61. 27. 94-97. 97. 89. Yakubi (Ya`kübi). 108. Uyeyne bin H ısn el-Fezâri (`Uyayna bin H ı sn al-Fazüri). 27. 51. Yalâ bin İlmeyye (Ya`lü bin Umayya). 15. 39. 5. 26. 6. 35. 21. 13. 25. Zeyd bin Hattab (Zayd bin Hattüb). Yemâme (Yamüma). 69. 72. 77. 33. 6. 37. Umeyr bin Dübi el-Ye şkûri (`Uıııayr bin 2übi al-Ya şküri). 5. 62. 53. 101. 68. Yesrib (Ya şrib). 65. 72. V Vâber. 35. 99. 23. 17. Zeyd bin Amr bin Nevfel (Zayd bin'Amr bin Navfal). 91. Zebibi (Zabibi). Vacca. 4. 36. Uzza (`Uzzü). 40. Ziyad bin Bilül (Ziyüd bin Bilül). Usayyid (Usayyid). 73. 72. 51.

Zu (Zü). Zu'l-Himar (Zu'l-Ijimür). 66. 35. 58. 103. Zübeyr (Zubayr). 41. 21. 61. Zi Zuleym (Zi Zulaym). 47. 27. Zu'l-Kilâ (Zü'l-Kilü'). 41. Zübeyr bin Avvam (Zubayr bin `Avvüm). 85. Zi Zûd (Zi Züd). Zühri (Zuhri). Züt (Züt). Zübyân bin Rebia el-Esedi (Zubyün bin Rabia al-Asadi). 53. 38. 54. 43. 47. Zu'l-Kassa (Zül-R. 65. 39. 58. 58. Zu'n-Nun (Zül-Nüri).assa). 41. 57. 121 . Zu'l-Hulüsa (Zül-Hulü ş a). 41.Ziyad (Ziyüd al-Kindi). Zufar (Zufar). Züby'an (Zubyün). 59. 57. 38. 53. 25.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful