ANKARA ON İ VERS İ TES1

ILÂH İ YAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSLÂMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
(Hicri 7.-11. Yıllar)

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ONIVERS

İ TES İ BASIMEV İ .1967

ANKARA ÜN İ VERS İ TES İ

ILAHIYAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSIİMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
Hicri 7. —11. Yıllar

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ÜNIVERSITESI BASIMEV

İ .1967

İ ONDEK İ LER

ÖNSÖZ I .Gİ RİŞ II .B İBLİYOGRAFYAYA GENEL B İ R BAKIŞ 1. Kaynaklar 2. Seyahatnameler 3. Etüd mahiyetindeki eserler

VII 1 4 4 5 5

III .YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI Ş SEBEPLERI 8 1 . İslâmiyetin çıkışı sırasında Arabistan'da dini durum ... A . Arabistan'da putperestlik B . Arabistan'a s ızmış olan yabancı dinler • a . Sâblilik b . Mecusilik c . Musevilik d . Hristiyanlık 8 8 11 11 12 13 13

C . Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanrı kavramı14 nın te şekkülü ve Haniflik D . Netice 2. Ridde A . Ridde'nin tarifi B . Hz. Muhammed'in hayat ında Arap yar ımadasında İslâm dininin yayılışı C . Riddenin sebebleri D . Riddenin yayılması ve önlenmesi 16 17 17 17 23 24

III

Iktisadi ve siyasi sebebler C Kâhinlik 31 31 33 34 IV . Seeâh'ın doktrini 77 F . Seeâh 67 68 A . Esved'in soyu B . Tuleyha bin Hueveylid A . Müseylime'nin soyu 80 80 82 IV . Seeâh'ın soyu 70 B . Tuleyha Müslüman askeri F . Tuleyha'nın soyu B . Müseylimet ül-Kezzâb A . Hanife kabilesi ve dini B . Esved ül-Ansi A . Seeâh'ın Müslüman oluşu 77 E . Seeâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunmas ı ve 71 taraftarlar ı C . Seeâh'ın savaşları 72 D . Tuleyha'nın doktrini 65 G . Netice 3. Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık B . Yemen'de ikinci Ridde E . Netice 79 4. Esved'in ola ğanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri C .3 . YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI ŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI 35 1 . Esved'in öldürülmesi D . Netice 2 . Diğer sebebler A . Zu'l-Kassa sava şı 64 E . Tuleyha'nın birinci defa islâmiyeti kabulü 35 35 36 44 47 48 50 50 50 C . Tuleyha'n ın ayaklanması ve peygamberlik iddia et52 mesi 58 D .

Müseylime'nin peygamberlik iddias ına ne zaman başlamış olduğu meselesi 88 G Hanife kabilesinin irtidadı H .UMUMİ NETICE B İ BLİYOGRAFYA INDEKS 90 95 100 101 104 107 109 112 V . Netice IV . Hanifelilerin emirli ğini elde etmesi 82 D . Müseylime'nin. Müseylime'nin doktrini K . Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi İ . Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddias ı E .C . Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığı 83 86 F . Yemâmelilerle bar ış J .

Bu kitab ı Annem Nadire Bektaşoğlu'nun aziz hatırasına en derin saygı duygularımla sunu.cZ›. «WA • IMP1111919 . yorum.

Nümeyr gibi— adlar ını bir yanlışlığa yer vermemek için kitabın sonuna ekledi ğim indekste. Araplarda tek Tanrı düşüncesinin do ğmasından ve Haniflerin ortaya çıkmalarından Ebu Bekr'in hilafet zamamna de ğin . Husayn.ÖNSÖZ 1957 yılında yayınladığım şimdi tükenmiş olan "Islam Tarihinde İlk Sahte Peygamberler" adl ı kitab ımı bu kez bazı değişiklikler ve genişletmelerle " İ slamda!' Dönenler ve İlk Yalancı Peygamberler" adı ile okuyuculara sunuyorum. Hüseyn. transkripsiyon ile gösterdim.siyasi ve dini bir takım olayları açıklarken bu olaylar ı yaratan veya onlarla ilgili olan ş ahısların birbirine yakın söyleni şteki —örne ğin. Neinir. parantez içinde. Ordu— 1967 VII .

I.: "Yalanc ı peygamberlerden sak ımn. İşte Islâmiyet'in yay ılma ve yerle şmesi sıralarında Arabistan'ın çeşitli bölgelerinde ortaya ç ıkmış olan sahte peygamberler. İyi meyve vermiyen her a ğaç kesilir ve ateş e atılır. Fakat iç yüzden kap ıcı kurtlardır. bu yeni din için büyük bur tehlike te şkil etmekten geri kalmamış . Monoteist yüksek bir dinin henüz yerleşmekte oldu ğu bir bölgede. cahil halk kütleleri aras ında bir zaman için kendilerine taraftar bulmakta ve zararl ı faaliyetlerini genişletmekte güçlük çekmemi şlerse de. her gerçek peygamberin ya ş adığıdevirde onu taklid eden bir kaç menfaat veya ş öhret dü şkünü insanın da peygamberlik iddias ında bulunduğunu görmek zor de ğildir. kısa zamanda kendileriyle birlikte yaymaya çal ış tıkları sahte din de yok olmu ştur.. çürük ağaç da iyi meyve vermez. "Allah' ın indirdiği gibi ben de indirece ğim" `diyenden daha zalim kim olabilir ?. İyi ağaç kötü meyve vermez. fakat çürük a ğaç kötü meyve verir... Kur'an VI. böyle yalancı peygamberlerin meydana çıkmaları ise." Incil Matta VII. onlar size koyun kıhğında gelirler. güçlükler içinde kazanmak. Bu sebepten hemen her devirde faaliyette bulunan yalanc ı peygamberler hakkında semavi kitaplarda baz ı ayetler yer almıştır. GIRIŞ Dinler tarihi ara ştırılırken. islamiyet'i 1 ." Monoteist yüksek bir dinin iyice yerle şmiş bulunduğu bir bölgede faaliyette bulunan böyle sahte peygamberler. yeni din bir yandan bütün bir bölgeyi. onları meyvelerinden tanıyacaksınız. Öyleyse. 93: "Allah'a iftira eden veya kendisine bir şey vahyedilmediği halde "Bana vahyolundu". ya mevcut monoteist dinin taraftarlar ı= gecikmeyen reaksiyonları veya devlet otoritesinin i şe müdahelesi üzerine. 15-20.. bir yandan da bu yalanc ı ve köksüz rakipleriyle u ğraşmak mecburiyetinde kalmıştır. Onları meyvelerinden tamyacaks ınız İnsanlar dikenlerden üzüm yahut deve dikenlerinden incir toplarlar mi? her iyi a ğaç iyi meyve verir.

241-260 2 . ve Tor Andrae. Andro Neher. insanlığı yükseltmek. Musa dinin ve Roma devletinin hâkim bulunduğu Flistin'e gönderilmi ş bulunan Hazreti İsa da bu her iki devlete kar şı dinini yaymak mücadelesinde çe şitli iş kencelere katlanmış . hukuki durumlarını yükseltme ğe çalış arak bunda muvaffak olan. sosyal. sa vie et sa doetrine. fikirleri büyük kütleleri hakimiyeti alt ına alan ve esrlerinin izleri hiçbir suretle silinip kaldırılması mümkün olmıyan kimseler hakiki peygamberdir i Gerçekten de Hazret-i Muhammed resfillü ğe seçildikten sonra. l'Essence du Prophetisme.ileride de bahsedece ğimiz büyük güçlüklerle kar şı karşıya bırakmışlardır. 102 v. fakat kurmu ş olduğu din yaş amıştır. do ğru yola sevketmek ve bu yoldaki çal ışmalarının semere ve izleri yüzyıllarca kuvvetinden kaybetmiyerek devam etmi ş olmak gibi objektif bir esas daha. Buna kar şılık sahte peygamberler içinde davalar ı uğrunda hayatlar ını feda edenler ç ıkmış sa da bunların eserleri kısa bir zamanda bütün izleriyle kaybolmakta gecikmemi ş tir. Mahomet. kendisinin peygamber oldu ğuna ve Tanrıdan vahiyler ald ığına bütün varlığı ile inanan ve bu vahiylerle vaazda bulundu ğu kütlelerin ahlaki. Paris 1955. I. bütün kalbiyle inandığı bu dava u ğrunda hayatını bile fedadan çekinmeyen ve kendisi öldükten sonra dahi eseri ya şıyan. Bununla beraber. üstelik kendisine putperestler taraf ından reva görülen her türlü kötü muameleye tahammül etmek ve kar şı koymak hususunda gereken insan üstü kudreti kolayca gösterebilmi ş . S. Peygamberlik iddias ıyla ortaya ç ıktıkları görülen kimselerden yalnız İ slam dini ve devleti bakımından kısa bir zaman için de olsa büyük 1 Bu hususta daha geni ş bilgi için bk. önemli bir yer• almaktad ır. Ibn Hald6n. Paris 1945. davası uğrunda her zaman hayat ını tehlikelere maruz b ırakmaktan bile çekinmemi ştir. islamiyet'in yayılma ve yerle şmesi s ırasında peygamberlik iddiasiyle ortaya ç ıkmış bulunan kimselerin peygamberliklerinin sahteli ğini göstermek için biz de yukar ıda kısaca aç ıklamış bulunuduğumuz iki kıstası ve bilhassa bunlardan ikincisini kullanaca ğız. Mukaddime. Tanr ımn emirlerini kütleler aras ında yaymak hususunda hiçbir korku hissetmemi ş . S. öt. E ğer gene de bir kıstas tesbit etmek istersek. Bu itibarla hakiki peygamberli ğin kıstaslarından sayabilece ğimiz "Peygamberli ğe seçilmiş olduğuna inanmak" ve davası uğrunda hiçbir ş eyi fedadan çekinmemek gibi sübjektif bir esas ın yanında. S. Bu konuda şimdiye kadar birçok fikirler ileriye sürülmü ş olmakla beraber kesin bir k ıstas elde etmek mümkün olmam ıştır. ötedenberi peygamber oldu ğunu iddia ederek ortaya at ılanlardan hangilerinin hakiki ve hangilerinin sahte oldu ğunu tesbit edecek bir k ıstastan da mahrâm bulunuldu ğunu itiraf etmek mecburiyetindeyiz. 51. nihayet (Hristiyaların inancına göre) hayat ını feda etmiş . o zaman ancak sübjektif olarak.

bir tehlike te şkil etmiş olan Esved. mesela Lakit bin Malik gibi ne prensipleri . Tuleyha. daha çok fırsat kollayıcı. ne de iddialar ı açıkça belli olmayan. Konuyu da ğıtmamak için baz ı kaynaklarda peygamberlik iddia ettikleri ileri sürülen. Secah ve Müseylim e'yi bu inelememize konu olarak seçmi ş bulunuyoruz. Ayrıca incelememizin dayand ığı kaynaklar ve etüdler hakk ında da küçük bir tenkidi bölümü baş a eklemeyi yerinde bulduk. âsi kimseleri bu çalışmamn dışmda bırakmış bulunuyoruz. 3 . daha sonra da ş ahıslanmn tarihçesini yapmayı ve doktrinleri hakk ında bilgi vermeyi faydal ı bulduk. İncelememizde ilk defa sahte peygamberlerin ortaya çıkış sebeplerini genel olarak ele almayı ve sonra her birinin ortaya çıkış lanndaki özel sebepleri göstermeyi.

Bu husssta bilgi ihtiva eden kitap veya makaleleri üç gruba ay ırarak incelemek mümkündür: 1. dini ve siyasi faaliyetleri ve bunlar ın İslam tarihindeki yerleri toplu olarak hiçbir eserde henüz incelenmi ş de ğildir. hadis. hatta bazen imkans ız olmuştur. yeni din için manevi bakımdan olmasa bile siyasi bal ımdan büyük bir tehlike te şkil etmi ş olan dört sahte peygamber'in hayatlar ı. yalnız muhtelif rivâyetler tarihteki eski nakilci metodun bir sonucu olarak. Böylece bizim için en önemli dayana ğı teşkil eden bu kitaplarda bazen ayn ı olayların başka başka şekillerde anlatıldığı. 1. ortaya çıkış sebepleri. Kaynaklar: Bibliyografyada vermi ş olduğumuz kaynaklardan İ bni Hi ş am. İ bni Sa'd. 2. vak'aların sebep ve neticeleri üzerinde de durulmam ış . Buhari. arka arkaya sıralanmakla yetinilmi ştir. Taberi Ebu'l-Fereç gibi müelliflerin tarih. ve edebi tarih mahiyetinde olan kitaplar ında.— Etüd mahiyetindeki eserler.— Seyahatnameler. Bunlardan V ak ı drnin K it ab ür -Ridde'sinin biricik yazma nüshas ı Hindistan' da Bankipore'dad ır ve henüz yayınlanmamıştır. Bu durum kar şısında bu rivayetlerden hangisinin hakikate en uygun veya en yak ın olduğunu arayıp bulmak oldukça güç. konumuzla yak ından ilgili " Ri d d e" meselesi hakk ında bilgi veren mandut sayıda hususi kaynaklar da mevcuttur.II.— Kaynak eserler. 3. hatta aynı mesele hakkında tamamiyle birbirine z ıt rivâyetlerin nakledildi ği görülmektedir. Belli bir devrin olaylar ını nakleden kaynak mahiyetindeki bu ana kitaplar yanında. BİBLİYOGRAFYAYA GENEL B İR BAKIŞ Hazreti Muhammed'in hayat ının sonuna do ğru veya vefat ından hemen sonra ortaya ç ıkmış olup İslâmiyet'in bu en kritik devrinde. Bu itibarla bu kitaptan 4 . Belazüri. konumuzla ilgili hususlar toplu bir ş ekilde incelenmed ıği gibi.

1903 S. bir yandan da Yemen'le hiçbir ilgisi olmayan S e c all'ı Yemen'den getirmek ve hattâMüseylim e' ıain ölümünden sonra S ec â h'ın döktüğü göz ya şlarının şiddeti hakkında bilgi vermekle. bunlar ı yabancı orientalistler tarafından yazılmış olanlar ve Müslüman müellifler tarafindn yaz ılanlar 5 . Etüd mahiyetindeki eserler: Etüd mahiyetindeki eserlere gelince. P algr ave' ın "une annee de voyage dans l'Arabie Centrale. o da yaln ız Müseylime ve Secah'dan bahsetmektedir. Seyahetnameler: Konumuzla ilgili meseleleri aydınlatmak bakımından İslam tarihine. 1862 .. Bu da V. kendisinin bu iki sahte peygamberin ş ahısları hakkında hiç bir fikri olmadığını. Bu eser Alman orientalistlerinden Höhnerb ach taraf ından İ bni Hacer el-Askalanrnin İ sabe'sinden çıkartılarak 1951 yılında yayınlanmıştır. ana kaynakların birço ğunda diğer rivâyetler yan ında V âk ı drnin konumuzla ilgili rivâyetleri de yer alm ış bulunmaktad ır. İslam Ansiklopedisindeki Müseylime maddesini yazmak için de Franz B uhl'ün nas ıl olup da bu seyahatnameden faydalanmış olduklarına ş aşmamak mümkün de ğildir. JRAS. 484'deki yazısı için Mar goliouth'un. G. bu sahte peygamberlerden Arabistan' ın ilgili bölgelerinde baz ı izlerin mevcut olup olmadığını ve oralarda hala bunlara ait hatıralarm muhafaza edilip edilmedi ğini öğrenmek belki münmkün olurdu.1863" adl ı seyahetnamesidir. Bu kitap konumuzla ilgili birçok de ğerli bilgiyi ihtiva etmektedir. Arabistan'da seyahat etmi ş olan kimselerin yazm ış oldukları seyahatnameler içinde yaln ız bir tanesi. 2. içindeki büyük yanlışlara ve hayal mahsulü romanesk tasvislere ra ğmen. Ancak P algr av e bu seyahetnamesinde bir yandan bize Yemame'de Mü seylime hakkında beslenen hürmet hisleri ve ona ait hât ıralar üzerinde bilgiler verirken. sosyolojisine ve İ slami âdetlere derin vukufu bulunan kimseler taraf ın dan Arabistan'ın sahte peygamberlerin ç ıkmış oldukları bölgelerinde yaptıkkları seyahatlerde gördüklerini ve i şittiklerimi tarafs ız bir şekilde bize bildirecek olan seyahetnameler ne yaz ık ki mevcut de ğildir. Böyle seyahatnameler mevcut olsayd ı. Bununla beraber.faydalanmak imkâmndan mahrum kald ık. ara ştırmalarımıza müspet bir tesir yapmaktan uzak kalm ıştır. 3. görüp i şitttiklerine bir hayli hayal mahsulü ilâveler yaptığım ispat etmektedir. Böylce bu kitap. Hicri 237'de ölmü ş bulunan Vesime'nin Kit ab ür-Ridcle'sine gelince.

. 27) dernekle Hazret-i Muhammed'i Müseylime'nin seviyesine indirmek istemiştir. Caetani'den daha önce. Mesela Skizzen und Vorarbeiten S. JRAS 1903' S. İ bni H aldân'a dayanan bir rivayetin birinci bölümünün Seyf tarafından teyid edildi ği için doğru olduğunu. onlar ı H azret. halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmektedir (bk. Wellh aus en ve C a e t ani'nin fikirlerini tekrarlamaktan uzakla şmamıştır. VIII.i Muhammed'in seviyesine çıkarmak veya Hazret-i Muhammed'i küçümsiyerek onların seviyesine indirmek. not ile IX. IX. Taberi'nin Müseylime hakkında kaydetti ği "Rebi'a'nın yalancısı" sözünü kabile nefretinden dolay ı. Müseylime'ye edilmi ş bir iftira kabul etmekte ve bunu göstermek için ileri sürdü ğü delil ise pek zayıf kalmaktadır. sayfas ında 3. cildin 289.. bunların ya sahte peygamberleri mühimsiyerek. notlar da okunacak olursa bu iddiam ızın yerinde oldu ğu açıkça görülür. Bununla beraber Ridde dolasy ısıyla da olsa konumuzla ilgili meselelere en çok yer tahsis eden müellif gene Caetani olmu ştur. 280). Halbuki bizzat yayınladığı bu kitapta bu fikirleri çürütecek birçok deliller mevcuttur. g. Yabancı orientalistler tarafından yazılmış olan eser ve makalelerde sahte peygamberlere temas edildi ği zaman. sahte peygamber Müseylime'den bahsederken ". fakat ikinci bölümünün tamamen sonradan uydurulmu ş bulunduğunu hiçbir müsbet delile dayanmaks ı zın iddia etmekte.. Gene böyle bir gayretle Caetani. Bununla beraber orientalistler aras ında mümkün oldu ğu kadar objektif kalmayı başarmış olanlar da yok de ğildir. sayfas ındaki 1 no. e. Mesela konumuzla ilgili meselere en çok temas etmi ş olan Caetani. S. İslam tarihi. Ayr ıca gene VI. bilhassa Cahiliyye Devri ve islâmiyet'in ilk zamanları hakkında yapmış olduğu incelemelerle büyük bir ş öhret kazanmış olan ve Caetani'nin de kendisinden çok istifade etti ği Alman orientalisti Wellhausen'da da ayn ı gayretlerin mevcut oldu ğu maalesef görülmektedir. bu yüzden muhaddisler İ slâmiyet ile Müseylime aras ındaki nizam hakiki sebebini meydana vurmu şlardır. Mesela Muir.gayretini güttükleri ve baz ı peşin hükümlerden hareket ettikleri görülmektedir. yalanc ı peygamber Müseylime'den bahsederken. Binaenaleyh bu iki din yan yana yaşıyamazlardı" (Caetani.. 773 de 6 . Höhnerb ach'da sahte peygamberler bak ımından. as ıl kaynak olan S eyf'i bırakarak. S. a. Bu da Arabistan'da her ikisi de nüfuzi cismani ve ruhaniye göz dikmi ş iki peygamberin ve iki dinin mevcudiyetinden ibarettir. cildin 303. 18'de Wellhaus en. Charles Lyall.diye ikiye ayırmak mümkündür. Vesime'nin Kit ab ür-Ridde'sine de ğerli bir giriş yazmış olan Dr. no. Annal of the early Caliphate'da.

Mohamet sa vie et sa doctrine.yazmış olduğ u Hanif ve Müslim kelimelerinin etimolojisi ile ilgili makalelerde. Paris 1945 de oldu ğu gibi. bu konu sahte peygamberlere kar şı duyulan nefretten dolay ı. Tor Andrae. 7 . ya hiç yer almamakta veya gayet k ısa geçilmektedir. Müslüman müellifler tarafından yazılmış olan kitap ve makalelerde ise.

bu memleketlerdeki dinlerin sınır bölgelerinden Yanmadamn içerisine do ğru sızıntı hâlinde girdiği gerçek bir olaydır. Fakat ticaret yollar ının âdeta kav ş ak noktası ve bir yıllık panayır yeri olan Mekke ve etrafı Hicaz'da bu dinlerden hiç biri yerle şmemiştir. Kâbe'nin en önemli putu Hub el. Necran bölgelerin de Mectisilik. ISLAMIYETIN ÇIKI Ş I SIRASINDA ARAB İ STAN'DA DINI DURUM Islâmiyetin çıkşı sırasında Arap yarımadasımn içinde bulunduğu dini durumun. Bunları aş ağıdaki şekilde tasnif ve izah etme ği faydah bulduk: 1. yalancı peygamberlerin ortaya at ılmasında oldukça büyük bir tesiri olmu ştur. Kâbe'nin içini süslemektedir.III. ayrıca Hristiyanlığın Yaldibilik ve Nestûrilik ş ekli de burada kendine taraftar bulabilmiştir. Arabistan'da putperestlik islâmiyetin çıkışı sırasında Arapların genel olarak dini putperestlik idi. Oman. Fakat Yarımada. ba şını tıraş ettirip onu ziyaret ederdi. A. Kurey ş kabilesinin putu idi. Mûsevîlik sayılabilece ği gibi. Bundan ötürü Yar ımadamn o zamanki dini durumunu incelemek gerekir. Yemen. Orada ecdad ın yaptığı putlar. Bu cümleden olarakBahreyn. kuzeyden ise Mezopotamya ve Suriye bölgelerine kom şu olduğu için. Kızıldeniz ve Basra Körfezi vas ıtasiyle Habe şistan'a ve İran'a. Fakat bundan da daha önemli olan H ac er-i E s ve d 8 . YALANCI PEYGAMBERLER İN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLERI Islâmiyette ilk Yalancı Peygamberlerin ortaya ç ıkışlarının muhtelif sebepleri vard ır. Kureyşli Araplar'ın kutsal tanıdığı ve taptığı putların sayısı ise üçyüz altmışı bulmakta idi. Hristiyanl ı k. Sava ş a gidecek olan bir kimse.

R eb i a kabilesinin R ı da'. Her ne kadar ba şları darda kalınca gene onlara müracaat ediyor. Yemen'de H am d an denilen yerdeki halk at ' şeklinde bir mâbuda. I. 1908 / 9. E vs ve H azre c'lilerin Men at adında bir mâbudları vardı ki. Gene bu a ğ aç ve ta şlardan baz ı sesler i şitildiğinden onlara kehanet atfedilirdi Mselâ L ât. bunlara hediyeler sunulurdu. arslan. Bu cümleden olarak Uz z a tap ınağı . amaçları gerçekle şmeyince onlara küfretmekten de geri kalm ıyorlardı . Yüzy ılın ortalrında Arabistan'da putlara art ık eskisi gibi ra ğbet eden kalmam ıştı . kurbanlar kesip kanlar ını bu putların üstlerine sürüyorlar idiyseler de. K elb ve T ayy kabilelerininki arslan şeklindeydi. at. Bu işi tapınaklardaki kâhinlerin idare ettikleini tahmin etmek güç de ğildir 2. Tarih-i islâmiyet. C. 9 . Uzz a ve M en at'da böyle birer cin bulunur ve bunlar konu şurlardı . Bazı kabilelerde mâbudlar insan. B atn.ı N a hl e ' d e ki kutsal yerlerinden biriydi ve bak ımı S ül e ym kabilesine aitti. Bunlar ekseriya bir ta şın veya a ğacın içini mesken tuttukları ndan. Himy eri]. Kâbe her nekadar putperest Araplar' ın müştereken kutsal tan ıdığı bir yer olmu ş sa da bundan gayri.. bunları Allah'ın kızları sayarlardı . bu bir kayaydı ve kurbanlar ının kanlarım onun üzerine sürerler. Milâttan sonra VI. S akif kabilesinin T âircle L ât . S. Cinler hayır ve ş er i şledikleri için onlara hürmet ve ibadet gerekirdi. kabile üyeleri aras ındaki bağın da zapflıyaca ğı akla gelmemelidir. kurbanlar kesilir. gene Kurey şlilerin Mekke dışında. Himyeriler'in San'a' da Risâm ad ında birer tapınakları mevcuttu. Çünkü Araplar'da as ıl birlik din yolu 2 Dozy. Araplar cinlere de inan ır. ku ş şekillerinde tasvir edilmişti Meselâ Mekke yakınındaki H üz ey1 kabilesinin putu kadın ş eklinde. Bununla beraber Kâbe daima en üstün yeri alır ve Araplar buran ın Hazreti İ brahim'in mescidi oldu ğunu tasdik ederlerdi. Yar ımadanın başka ba şka yerlerinde yüz kadar tap ınak daha vard ı ve onların da etrafı tavaf edilir. o a ğaç veya ta ş a ibadet edilirdi. Araplar'ın tanrılarına ba ğlılıklarımn ne derece gevş ediğini gösterme ğe yarayacak bir örnek te şkil etmektedir. Tanrılara olan ba ğ böyle zapflay ınca.vardı. 16. k ıtlık olursa ondan ya ğmur ya ğdırmasım isterlerdi. Bu inançta Arabistan ikliminin ve co ğrafi durumunun tesirleri olsa gerektir. Bunlar ın da Kâbe gibi kayyumları ve hâcibleri bulunurdu. Hattâ Beni H a nif e'nin uzun yıllar boyunca tapt ığı putu bir kıtlık sırasında yemiş olması . İst. er ise Kerkenez ku şuna taparlard ı . Araplar ta ş tan a ğaçtan yap ılmış tanrıların dünyayı ve kâinat ı idare edemiyecekleri inanc ına artık yarabilmişlerdi.

VI. 4 Wellhausen. Mesela VI. Yüzyılda bir kabilenin ba ş ka başka kolları. her kabilenin say ılan genel bir Tanr ı fikrine geçişi temin etmiş oldu ve genelli ği.yik. Bu ş öyle olmuştu: Kabileler veya kabilelerin bir kısmı mecburi olarak yerlerini terkettikleri zaman. bakımından di ğer tanrılardan ayrılıp onlrın üstüne yükseldi.L at. her tarafta bir olan. hem de kolayca kabul etmeleri bunu gösterir 5. 10 . 220. fakat kendi tanr ısını kastediyordu. adını taşıyan kabile aras ında gerçek bir ba ğ ispat edilemez olmu ştu.1 (XXXIX /3) yani "Biz onlara ancak bizi Tanrı'ya yaklaştırsınlar diye tapıyoruz" ayeti de bu fikri kuvvetle teyid etme ğe yeter bir delildir. Reste arabischen Heidentums. 5 Wellhausen. Ancak böylece konu şma dilinde tam hâkimiyet elde eden "Allah" kelimesi. kan yolu ile kurulmuştu. bunlar ın putları ve tap ınakları eski yerinde kalırdı . Yüzyıllarda artık kudretin as ıl sahibi ve tanrıların üstünde sayılan bir Allah 'ın mevcudiyetine inamld ığı kitabelerden ve şürlerden anla şılmaktadır. Böylce din kabile mensubiyetini kaybedip adeta tevhidi bir mahiyet almaya ba şlamış bulunuyordu. bazen şiirlerin ~alan aras ında rastlamrsa da bu. çok kere. Reste arabischen Heidentums. 217 . Böylce çok kere oldu ğu gibi dil. 217. gene akıldan evvel harekete geçmi ş . yeni gelenler kendi tanr ılarına terketmemekle beraber. ve VII. S. yeni tap ına ğı ve tanrısını kabul ederler ve y ılda bir iki defa da eski tanr ılarına kurbanlar sunmak üzere eski yurtlar ına giderlerdi. 1 1.ile değil. Zira bu devirde yemin edilirken putlar üzerine de ğil. S. ayrı ayrı tanrılara tap ıyordu. İşte bu misâller bize gösteriyor ki. Rabb'in müennesi idi. düzenleyen bir tanr ımn varlığına hükmetmişler3 Wellhausen. Sonunda tanr ıya nispetle amlan kabileler bo ş yere bu adları taşıdılar. Bazan " İlahi" de denirdi. Her kabile "Allah" diyor. Bu yoldaki geli şme tanrıların birbirleiyle birle şmesine yardım etmiş ve böylece monoteizme müsait bir zemin haz ırlanmıştır 3 . Çünkü zamanla tanr ı ile. S.218. Araplar kainat ı kuran. Reste arabischen Heidentums. onun do ğrudan doğruya adını söylemez "Rabbi" veya "Rabbenâ" (=efendim veya efendimiz) diye onu anardı . islamiyet do ğmadan biraz evvel. Allah adına yemin edilme ğe başlanmıştır. Kur'andaki • ji 411 L‘. Araplar'da putperestlik art ık samimi ve kalbi olmaktan çok uzakt ı . o putun ba ğlı bulunduğu tapınağın bahse konu te şkil etmesinden ileri gelmekte idi 4 Her kabilenin mensupları kendi tanrılarından bahsederken. genel bir kavram meydana getirmi şti. kütle halinde islamiyeti kabul etmeleri. Mesela S a k tfl e r'de el. Putun adına.

Draz. . Fakat onunla kendileri aras ında henüz bir münasebet kurulamam ıştı . Yüzyıldan sonra Arap yazarlar ı Harran Sâbiiler'inden s ık sık bahsetmektedirler 7 Bunlar e hris t anrye göre iki feylesof peygamberi . Paris 1951. IV. IV. 6 Dozy. İ kincisi daha çok eski Bâbil dininden müteessir olan ay ve yıldızları kutsal tanımış . 19. Encyclopödie de l' İslüm. Bir kabile içinde ayr ı ayrı dini inanca sahip kimselerin bulunmas ına. ve Kru'anda üç kere geçen (II.) Sabii kelimesinin mânasi hakk ında bk. çe şitli yollar ve ş ekillerle. putlar ın ortadan kalkmas ıyla Mekke'nin iktisadi merkez olma durumunu kaybedece ğinden korkarak islâmiyet'e karşı cephe aldılar. S. ilk zamanlarda Hazret i Muhammed'in dinini yaymas ına Mekkeliler ses çıkarmadılar.. v. 64) her hâlde bu Mandeenler olmal ıdır. 22. B. Bu lâlâkaydi o dereceye varm ıştı ki. 17. Arabistan'a sızmış olan yabancı dinler Arabistan'da hâkim olan putperestli ğin yanında komşu ülkelerden. A. öt. 11 . V. Sâbiilik: Sâbiilik birbirinden farklı iki mezhebe ayr ılmıştı : 1) Mandeenler yahut Subb alar. diğeri ise aslında esaret hayat ı yaşıyan ve hâkim sınıfların zulmünden ümitsizliğe düş en kavimlere sab ır ve tahammülü tavsiye ediyordu. yolunu ş aşırmış seyyahlara me ş alelerle yol gösteren Hristiyan münzevilerini amyordu. fakat o. tek tanr ılı dinler ötedenberi Yar ımadada bilinirdi Fakat İ sa ve Mûsa dinleri. S. İnitiation au Koran. o kabile üyeleri hiç ses ç ıkarmazlardı . I.. bir tak ım yabancı dinler girmiş ve taraftarlar kazanm ış bulunuyordu.. öteki yana ğını uzatacak kadar müsamahakâr yarad ılışta de ğillerdir. Kâbe'nin direkleri üzerinde Meryem ve o ğlu Isâ'nın resimleri yer alıyor 6 öte yandan putperest olan birçok ş airler ve bu arada İ mru'ul . Çünkü bu iki dinden biri tamamiyle milli idi. XXII. öyle bir yana ğına tokat vuran kimseye. Ancak bundan sonradır ki. Gene bu hoş görürlük sebebiyledir ki. 103. Araplar.. hürriyetlerine son derece ba ğlı olan Araplar. a. Esasen Araplar ba şka dinlere kar şı pek lâkayt idiler. 62.K ay s muallakas ında..di. 2) Harran Sâblileri. Sahili maddesi. A. Kur'anda bile M6ssevilerle Hristiyanlar aras ında Ehl al .. Doktrinleri ve yeti ştirdiği alimlerin değeri bakımından enterasandır. gururları zedelenen Araplar. tarafından itibar görmemi şti. Carra de Vaux. Birincisi Mezopotamya'da Musevilik ve Hristiyanl ık'la karışmış bir mezheptir. S. M. bilhassa sınır bölgelere. putlara hiicuma ba şlayınca durum de ğişti.Kitab olarak üç yerde zikredilmi ş olan (S. 68. Gerçi. II. 7 B. Tarih-i İslâmiyet. putperestli ğe yakın bir mezheptir ve uzun zaman İslam hâkimiyeti alt ında devam etmi ştir.

İşte yedi gezegen yıldız bu ruhlardan olup her birinin birer de tap ınağı vardır.. bu ruhlarm yâni yıldızların faaliyetleri. 12 . Sal3iiler esas ında hakim. Bir gün bu iki tanr ı arasındaki sava şta. S. Bu dinde iki büyük tanrı vardır: Bunlar birbirleriyle daimi bir ş ekilde çarpışmaktadırlar. yaradılmamış bir yaratıcıya inanmaktadırlar ki. Müslümaıdar'a bu adın verilmesi. Ankara. 67.. 1327 / 29. 205.. planını hazırlayan. . Bu tanrılardan birinin adi " Ahu r am a z d a" ( Hürmü z) d ır. Eneyelopedie de l' İslam. 9 Mahmut Esad. muhitlerini harekete getirmek ve böyle unsurlar ı ve fizik kainatı tesir altına almaktan ibaretti 8 Arap Yarımadasına da inmiş olan Sabiilik. O gün erimiş demirden ırmak. III. Bu iki kuvvetin yanında daha bir tak ım isimler yer almak8 Carra de Vaux. hava ve su gibi unsurlar ise "analar" adını ta şımaktaydılar. Iyiler yeni ve iyi bir dünyaya ulaş acaklardır ". miiminler için ıhk bir süt kadar ho ş görünürken. Bu iki kitaba birden "Z en d. o. kurtaran. mukaddes. buradaki Saloiî kelimesinin yukarda bahsetti ğimiz mânada kullanilmami ş olması daha muhtemeldir. ilahi büyüklükten al ıp aş ağıdaki alçak varl ıklara indirirler. Bu yıldızlar Sabillerde bazen "babalar". Ömer bin H at t a b Islamiyet'i kabul etti ği sırada. hayat veren tanr ıdır İkincisi " An gr am any u" (=Ehr imen) kötülük ve karanl ığı temsil eden tanrıdır. S. Bu ruhlar en büyük varlığın yanında ş efaatçidirler ve kudreti. Sabiili ğin Yarımadada taraftarlar bulmuş olduğunu ve hatta putperest Hicaz'da bile ad ını tanı ttığım bize göstermektedir. İst. Kurucusu Zerdü ş t Maveraünn ehr' de veya Harizm'de do ğmuş dinini gene bu bölgede yaym ıya devam etmi ştir. IV. islâmiyet'in yayıldığı zamana kadar oralarda ya ş amıştır.Av e st a" dendi ve Mecasiler'in mukaddes kitab ını teşkil etti. Ahuramazda'nın üstünlük elde etmesiyle dünyan ın sonu gelmiş ve böylece Ahuramazda'nın saltanatı ebedi olarak kurulmu ş olacaktır. Sâbiler öyle inanırlardı ki. yanlış olarak onun hakkında arkada şları "Ömer ScIbii olmu ş" demişlerdi 9 İlk zamanlarda henüz islâmiyet anla şılmadan önce. 1955. bütün unsurları ihata eden. dünyay ı yaratan ve onun nizamım. S. Bu iki tanrı birbirleriyle aynı zamanda ikiz karde ştirler. Dinler tarihine giri ş. büyüklü ğü kavranamaz ve ancak ruhlar vasitasiyle ona ula şılabilir. Mecasiliğin bir adı da Z er dü ş tilik' dir. Meeasiliğin Av esta adlı din kitabına Pehlevi dilinde bir ş erh yazıldı . Bu alçak varl ıklar' da ilk ba şlangıçtan olgunlaşmaya do ğru götürürler. b. Orfeus da bunlar ın peygamberlerinden say ılmaktadır. Her ne kadr Arapçada "Seıbii" dinden sapmış manasına gelmekte ise de. 23. 10 Annemarie Schimmel. Bu peygamberler Set ve İ dris ile aynı olan Hermes ve Azimen'dir. Tarih-i din-i İslam. günahkarları yakıp mahvedecektir.dinlerinin kurucusu olarak tan ımaktadırlar.

12 Wellhausen. e. ikincisi güneyden Habe şistan'clan Kızıldeniz vasıtasiyle Yemen'e ula ş an yoldur. S. bu dinin mensuplerma daha çok Oman. Hâris bin K â'b kabilelerinin bir k ısmı da bu dine dahil olmuşlar. Esir olarak oraya sat ıldığı sırada dini vaızlanyla Necran halkını Hristiyanlaştırma ğa muvaffak olmu ştur ". Madjus maddesi. 13 Tor Andrae. efsaneleri ve ibadet ş ekilleri. bu dinin mahiyeti hakk ında kısa da olsa bilgi vermeğ i lüzumsuz buluyoruz. Hayber. d. hatta Yemen hükümeti bir ara devletin resmi dini olarak Müsevili ği kabule kadar gitmiştir.. Musedlik: Musevilik herkesin malfımu en eski monoteist dinlerden olduğundan.. umdeleri. ve Belâzûri tür. salih Phemion adlı bir ş ahıstır. Hristiyanlık: Hristiyanlık Arabistan'a iki ana yoldan girme ğe muvaffak olmu ştu. Mûsevilik Arabistan'da baz ı önemli münbit yerleri eline geçirmi ş . Paris 1956. Kin âne . Yarımadada Hristiyanl ık en büyük zaferini Necran ş ehrinde kaydetti. Bahreyn ve Yemen'de rastlamakta idi". Milli bir din olmas ı onun başka ülkelerde geni ş kütleleri içine almas ına engel olmuştu. belki de daha Yemen'e yerle şmeden önce. F. 128 / 9. Islâmiyetin yayıldığı sıralarda. Himyer. komşu bulundu ğu memleketler içinde en ziyade Arap Yarımadasında taraftar bulabildi Çünkü İ brahim'in R abb i'ne karşı Beni Ismail'in hürmeti büyüktü. Hristiyan esirler ve bilhassa Arabistan'dan Habe şistan'a. 230. ter.ta ise de. İ ddiaya göre bu dini oraya götüren. Esirlerin bu yolda faaliyetlerine paralel olarak Yar ımadanm en uzak kö şelerine kadar giden ş arap tüccarlar ı da bu dinin yayılmasında 11 V. Bunlar Teym a. Encylopedie de 'Islam. Hristiyanlığın Arabistan'a bar ış çıl bir ş ekilde sızmasına. Fedek vahalar ıdır 12 . III. Yesrib. S. inanmıyan Araplar tarafından ö ğrenilmiş ti. kâh sava ş ve istilâ ile Yarımadamn bazı bölgelerine yay ılmış . buralarda kuvvet ve nüfuza sahip olabilmi şti Böylce Arabistan' ın kuzey batısındaki vahalar ı. Büchner. Bunlardan birincisi. I. les origines de Pislüm et le Christianisme. elde etmi ş bulunuyordu. Burada sadece islâmiyet'in zuhuru s ırasında Museviliğin Arabistan'da nerelere kadar yay ıldı:gam bildirmekle yetineceğiz. kuzeyden Suriye. 15. 13 . S. Reste Arabischen Heidentums. Bu yollardan Hristiyanlık kâh barış çıl bir ş ekilde. Ayrıca Mûsevilik Bahreyn ve Oman'da da yerle şmeğe muvaffak olabilmi ştir. 102. bu isimlerin yukarda adlar ı geçen tanr ılar kadar kuvet ve nüfuz sahibi olmaktan çok uzak bulunan ve hazan görevlendirilmi ş melekleri. Suriye ve İran'ın Hristiyan olmu ş bölgelerine giden ş arap tüccarlar ı sebep olmu şlardır. S. bazı bölgelerinde ise. hazan da tanrılarm muhtelif sıfatlarını ifade etmekte oldukları anla şılmaktadır. Müsâ dini.

S. 1903. Hir e'deki L â hmi sülâleleri. hükümdarlann ın putperest ve bedevi kalmas ına ra ğmen. Ayrıca Himy e rle r. 15 Gaudefroy . Bu s ınır ülkelerinin kaplarından Yarımadanın içerlerine do ğru yayılan Hristiyanlık T anuh. S. Ta glib kabileleri D um et ül . yk. geleneklerine sad ık müşriklerin din hususundaki geniş müsamahalarına ra ğmen (bk. 771. Cez eml er ve Esed kabilelerinde Hristiyan topluluklar ı= bulundu ğunu ve B asra Körfezinin güney kıyılarında ise be ş piskoposluğun mevcut oldu ğunu ö ğreniyoruz 17 . v. 16 Wellhausen.büyük rol oynamışlardır. Gene Arapçayı yazı dili olarak kullanan Anb arl ı İ b adiler de Hristiyan olmu ş lardı ". imparator taraftan demektir. öt. hristiyanla şmışlardı . 12 v. Hristiyanlığın bu ş ekilde barış çıl bir yolla Arabistan'a girmesine karşılık. Ayrıca Arap Yarımadasından dış arıya giden tüccarlar. Hristiyanl ığı sathi bir şekilde de olsa kabul etmi ş . Taif ve Medine'de bazı insanların putperestlikle tatmin olunmay ıp yeni bir din aramaya 14 Imparator Mareianus iradesine uygun olarak 451 tarihli Halkedon konsilinin iman kaidelerini kabul etmi ş olanlara bilhassa Mısır'daki Monophisit Kıptiler alay olsun diye bu adı takmışlardır Çünkü Melkit.C en d el bölgesi sakinleri. Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanr ı kavramının teşekkülü ve Haniflik Hazret-i Muhammed'den evvel Mekke . Esasen bunlar sınırdaki kabileler gibi Arâmi tesirlere fazlaca maruz da de ğillerdi. burada Ku zaa. fakat ne bütün güney Arabistan' ı ne de bu bölgede halkın ço ğunluğunu kendine ba ğlıyan bir kilise kurulamam ıştır. Le monde Musulman et Byzantin jusqu'aux Croisades. gittikleri yerlerde Hristiyanlığın başka ba şka mezhepleri ile temasa geçerek bu din hakkındaki çe şitli bilgilerini arttırmak fırsat ve imkanlannı buluyorlardı . Bundan başka Wellhausen. S. Sonra İranlıların Habe şileri koğup laâkimiyeti ellerine geçirmeleri üzerine de aynı dinin Nest ısı ri mezhebi burada te şvik görmüş . atalar ının tavukları putlan. C. .Demombynes et Platonov. Kuzey bölgesine gelince. JRAS. 17 Charles Lyall. 54. Hazret-i Muhammed zamamn da T ayy hattâ T e mi m ve R eb a kabilelerinin aras ına kısmen de olsa Hristiyanlığın girdiğini iddia etmektedir 16 . 14 . T aglib kabilelerinin bir kısmını ve B ahr eyn . Ancak. S. 230. pek hayali kabul ettikleri çarm ıha gerilmiş bir tanrı u ğruna kolay kolay terke yana ş amadıklan da bir gerçektir. F âr ân halkından bazı toplulukları da içine alıyordu. melik. diğer taraftan Habe şilerin Yemen'i istilas ı üzerine bu dinin Melkit mezhebi 14 Yarımadanın güneybatısında bazı yerlere iyice yerle şmiştir. Beste arabischen Heidentums. Paris 1931.

Umeyye bin Ebi Salt. Kelimenin etimolojisi hakkında en inanılır ve güzel bilgiyi Tor Andrae. kâh puta tapan.. sade bir dine sahip olan kimseleri i ş aret için Hanif kelimesini kulland ığını kaydediyor.:. El-'A ş a bin Kays. 67'de "Hazret-i Muhammed ilk olarak kendini terketmek emrini ald ı" demektedir. 19111 3 CAS.başladıklarını. Yahudi veya Hristiyan olunuz. âyetinde İbrahim milletinin hanefi olduğu ve İbrahim'in putperest olmad ığı bildirilmektedir.. Kelime olarak Hanif". S. Kus bin Sâide.4- 17( ıni "Onlar dediler ki. l A9 la. hidayet bulur sunuz.. 108'de vermektedir.. bilinen her ş eyin üstünde olup ona ş erik ko şulamıyaca ğına. Hazreti Muhamme d'e görünen mele ğin. adları ve iddiaları belli Hanifler ya ş amışlardır. do ğruya meyleden kimse demektir.zira İbrahim müşriklerden değil idi". 19 Tor Andrea. onun bütün mahlükat ı yarattığına iman ediyorard ı. Encylopedie de 'Islam' ın Hanif maddesinde Hanif kelimesinin manasm ın De Goeje ve Wellhausen gibi orientalistler taraf ından. S. gene A l-i İ mran süresinin 95. vA (si l„. kâh Hristiyan zahidi olduğu iddialarını münakaş a ediyor ve Margoliouth'un bu kelimeye her yerde "Müslüman" mana= vermekte oldu ğunu ayrıca Hazreti Muhammed'in Musevilik ve Hristiyanl ığı reddeden. Paris 1945. el I 4::14 }. bunu bulmak ümidi ile de Tevrat ve 'nein incelediklerini Islam kaynakları bize haber vermektedirler. Varaka bin 18 Frants Buhl. İslam da zaten insanın kendisini ilahi yola terketmesi demektir 19 . Bunlardan Varaka bin Nevfel ile Osman bin Huveyris. Peygamberimizden önce ve onun ya ş adığı yıllarda. Ubeydullah bin Cah ş . 15 . B ak ar a süresinin 136. Musa'ya görünen Cebrail oldu ğunu ve onun Peygamberli ğini ilk müjdeleyen ş ahıstır. Bunlar sadece tek tanrıya inanıyorlar ve bu tanr ının görünen. Fakat aralar ında bir birlik ve mü şterek bir ibadet ş ekli mevcut de ğildi.:2. Mohomet sa vie et sa doctrine. J9 I. Kur'an'da "Hanif" ad ı birkaç yerde geçmekte ve bunlara Müslim de denmektedir. H âlid bin Sinan. Mus a ve İ sa dinlerine karşı belki sempati duymu şlarsa bile. onun do ğmamış ve do ğurmamış olduğuna. Hazreti Hadice'nin amcas ı oğludurlar.deki hay ır biz Hanif olan İbrahim dinine gireriz. Bu me şhur Hanifler'den dördü. Bunlardan en me şhurları şunlardır: Varaka bin Nevfel. Bunlar kendilerinin atas ı ve K âb e'nin kurucusu addettikleri Hazreti İbrahim'in dinini araştırıyor ve bu dini ihya edecek yeni bir peygamberin gelmesini bekliyorlard ı . Zeyd bin Amr bin Nevfel. Varaka. onları kabul etmemişlerdi. âyetinde. Osman bin Huveyris. Hanif ad ı verilen bu arayıcılar. Mahomet sa vie et sa doctrine.

beni ve evlâtlar ım ı mesut k ıl".. putların karışmasına. İ bni İ sh ak'dan aldığı bu rivayet. g. Kendisi Müs a ve İ sa dinlerini incelemi ş . Zeyd bin Amr. Sağ olduğum müddetçe Cenab. Cenab-ı Hakk' dan bir şey gizleyemezsin. Hanif adı verilen ve as ıl Tanrıyı arayan bu insanlar çok say ıda olup bütün Arabistan'da tek tanr ılı bir dini havanın te ş ekkülüne sebep olmuşlardır.. Senden ba şka bir mâbud tanımam. S. o yıl da nasıl merasim yap ıldığını bir kenara çekilip seyrederler. II. O. fakat bu peygamberli ğin kedisine nasip olaca ğını umuyordu. Şimdi ise Hanifler Arabistan' ı dolaş arak kâh veciz nutuklar (Kus bin Saide'nin nutku gibi). 525. onun şiirleri âdeta mü'min bir Müslüman ın a ğzından çıkmış gibidir: ".. ümidim sendedir. mahsfılleri yetiştiren ve yeniden tohum husille getiren kimdir? Ya Rabb senin adını takdis ettiğim gibi günahlarım ın affını da temenni ederim. kuvvetli bir ş air olan Ume yy e bin E bi Salt ise şiirleriyle Hanifli ğin prensiplerini çok güzel ifade etmi ştir. Ona sorsunlar ki sabahleyin doğup. Araplar' ın putlara karşı olan ba ğlarımn daha da gev ş emesine vesile oluyorlardı . Gene yukarda. Mekke halkının her yıl kurban kesti ği ve dilekler dilediği bir puta. Bununla beraber. Ubeydullah bin C a h ş bir gün.. Mahmud Esad Efendinin. fakat bunlardan hiç birini kabul etmemi şti. sonunda da bir tek Tanr ı anlamının doğmasına vesile olmuştu. Netice Yukarıda söylediğimiz gibi uzun yıllar boyunca sürüp giden bedevilik.. bazı bölgelerde ise hüsni kabul görmese bile Araplar tarafından nasıl tanındığını ifadeye çalıştık. ne O'nun üstünde bir Allah. Musa ve İsa dinlerinin Yarımadanm bazı bölgelerinde nasıl yerle ştiğini. Yerde otlar ı bitiren. Ya Rabb beni rahmetine nâil et. Osman bin Huveyris. a. dünyay ı aydı nlatan güneş kimindir. bir âhır zaman Peygamberinin gelece ğini söylemişti. Ey insan fenalıkltan kaç ın..Nevfel. kâh tesirli şiirler söyliyerek putperestli ği küçümseyip hakiki dini arıyarak.ı Hakka hamd-ü send etmekten ve O'nu yüceltmekten geri durmam.. Bu yüzden Hazreti Muhammed Resül oldu ğunu ilân edince memnun olmad ı ve İslâmiyet'i kabul etmedi. D.. Ayr ıca. 16 . Hanifler'in putperestlikten ne kadar uzak oldu ğunu bize göstermektedir. onlarda art ık tahammül edilmez bir nefret uyandırır ve aralar ında Hanif dinini. O'mutlak hâkimdir. Böylece Araplar tek tanr ılı bir dini telkin ede20 Mahmut Esat. Putlara gösterilen bu sayg ı. ne O'na yakın sayılabilecek bir mâbud vardır. İbrahim'in ş eriatım aramak üzere ayrı ayrı yörelere seyahat etmek karar ını verirler 20 .. e. Ya Allah sen benim mâlikimsin.

fikirlerini kabule haz ır dini bir atmosfer içinde buluvermişlerdi. bazı kabileler ise Hz. Islam tarihinde çe şitli sebeplerle meydana gelmi ş olan Ridde "Islâm'dan dönmek. 2. Muhammed'in hayat ında Arap yarımadasında İslâm diııiııin yayılışı: Ridde'nin sebeplerini gösterebilmek için önce islâmiyet'in Arap yarımadasında hangi kabileler tarafından kabul edilmiş olduğnu belirtmek gerekmektedir: Hudeybiye bar ış andlaşmasmdan sonra bütün Ya=adada ya şıyan Araplar. Hz.11. Hz. Vakıdrnin biricik nüshas ı Bankipore'da bulunan Kitab al-Ridde'si ile Vesime'nin İbni Hacer tarafından İsabe'ye alınan Kitab al . gene bu bölgelerin ço ğunda yaş ayan Araplar tarafından reddedilmiş . Arap yarımadasının çe şitli bölgelerine yayılmış bulunan y Islam dini. Islâmiyet'in yükled. B. islâmiyet'in bu devri için o kadar önemli olmu ştur ki. RİDDE A. di ğer taraftan Esed ve Temim kabileleri aras ında peygamnerlik iddias ında bulunan bazı insanlar kendilerini.iği mali mükellefiyetlerden kurtulmak isteyenlerde eski putlara dönme temayülü artm ış . Riddenin tarifi: Hicret'in 10. Esasen bu s ırada putlara olan ba ğlıhğın zayıflamış olmasından ve Yarımadamn tek tanrılı yüksek bir dini kabule hazır bir durumda da bulunmasından dolayı Hz.cek bir peygamberi kolayca kabale haz ır hale gelmiş bulunuyorlardı. Muhammed'in tan ıttığı tek ve her ş eye kâdir olan yüce Tanr ıya ibadeti terketmemekle beraber islam dininin gerektirdi ği zekâttan muaf tutulmak istemi şlerdi. Islam dinini reddetmek" anlam ına gelmektedir. Hz. bazı tarihçiler sadece 10 . Muhammed'in tek- 17 . yıllarında dini ve hukuki bakımdan henüz pek yeni bir te ş ekkül olan Islam devletini büyük sars ıntılara mâruz bırakan Ridde olayı en eski Islam kaynaklarında oldukça geni ş bir yer iş gal etmektedir. İşte bu suretle bir taraftan Yemen ve Yemame'de. ve 11. Ridde.Ridde'si bunların en önemli örneklerini te şkil eder. Muhammed'in dini ve idari nüfuzunun gün geçtikçe artt ığını gördüler. yıllarda cereyan eden isyan ve irtidatlar ı canlandırabilmek için husus' kitaplar vücuda getirme ğe mecbur kalm ışlardır. Tarihte sahte peygamberler ad ıyla anılan kimselerin ortaya çıkma senepleri aras ında "Ridde" olaylarım da saymak gerekir. Muhammed'in hastalanması ve ölümü üzerine.

Mektup Taberi'de aynen mevcuttur. Ter. Hicretin 10. Yemen'den. Belka'dan. dini ve siyasi bağlılıklarını bildirme ğe memur temsilcilerini en kısa bir zamanda Medine'ye gönderdiler.Evvel ay ında Hz. Arabistan' ın dört buca ğından gelen ve çe şitli kabilelerin ihtida haberlerini getiren heyetlerle dolup ta ştı . sana esenlikler dilerim ve sana hak mâbud olan Tanrıy ı överim. Hz. emniyete ve selâmete kavu ş ursunuz. y ılında Medine.. kabul etmezlerse silah kullanmas ını emretti. Halid. puta tapan Benu al . Türkçe. yılda Arap yar ımadasındaki islâmla ş ma hareketine k ısa bir göz atmak gerekmektedir. Necran'a dönecekleri 21 Heinz-MI. Oman'dan. Yemame'den. Ridde'nin islâmiyet için en tehlikeli örneklerini vermeden önce. Türkçe. Necid'den. Bk. 12. II. Sabiilik gibi kitabi muamelesi görmüş din saliklerinin cizye vererek Müslüman himayesini elde etmi ş toplulukları da vardı 21 . C. S. Ben onlara Tanr ı'nın emirlerini öğreterek ve yasak etti ği işlerden onları meneyliyerek aralarında yaşıyorum " dedi. S. Bahreyn'de''. 2. 820. y ılının Rebi' al . 18 . Caetani. 119. Muhammed bunlarla görü ştü ve içlerinden Yezid Bin Husayn' ı reis tâyin etti. VII. Bk. artık Medine'ye dönmesini ve Benu al-Haris bin Kaab'lardan bir heyeti misafir olarak beraberinde getirmesini emreder mahiyette bir cevap gönderdi ". Bu arada da Hz. eski kitabi dinlere ba ğlı veya. Mect"silik. Peygamber'e ş öyle bir mektup yazd ı : "Ey Tanrı Elçisi.liflerini ulaştıran elçilerin müsait kar şılanmaları ve bu arada islamiyet'in bu kabileler tarafından kabul edilip onun icap ve mükellefiyetlerinin derhal yerine getirilmesi kolayca mümkün oldu. Peygamber de Halid'e. böylece Hz. 22 Mektubun metnini İ bni Hisaşm'da gören Caetani. Hamdü senadan sonra ben Benu al .. 10.. S.Harisleri Müslümanlığa girme ğe ikna etti ve yeni dinin prensiplerini onlara ö ğretebilmek için de Necran'da iki ay kalma ğa mecbur oldu. C. emrettiğin gibi onları üç gün İslâmiyet'e çağı rdım. Muhammed'in Veda Hacc ına hazırlandığı tarihlerde art ık Arap Yar ımadasmin her bölgesinde Medine hükümetine dinen ve siyaseten ba ğlı birçok kabileler bulundu ğu gibi. Hâlid beraberinde Benu al-Haris bin Kaablar ın ileri gelenlerinden bir toplulukla Medine'ye döndü. Bu mektubu alan Hz. Etrafa süvariler göndererek Müslüman olunuz. Hicret'in 10.Wiris bin Kâab'ları n illerine geldikten sonra. I. Onlar benimle savaşmadan Müslüman oldular. ter. diye ilön ettirdim. Muhammed dört yüz kişi ile birlikte Hâlid bin Velid'i Necran'da ya şıyan Benu al-Hâris bin Kciablara gönderip onlar ı islam'a davet etmesini. Hadramavt'tan birçok Müslüman olmu ş kabileler. İbni ishak'm verdi ği bu bilgiyi itimada ş ayan bulmamaktad ır.

insanlara hayra müjdelemesini. S. 36).Ansari'ye Hz. Temiz olmıyan kimseler Kur'anı ellerine almasınlar. Bu nokta üzerinde ısrarla durmam ızın sebebi. Buhari. Mektup bundan sonra daha bir hayli uzar. Hz. nazil olmuş ayetlerin yazılı nushalarım da beraber götürdüklerini ispat eder.. ey müminler and ve anlaşmalarının yerine getiriniz bu. Fakat bizim için mühim olan cihet yukar ıya aldığımız. Esved'in isyan ım önlemek için bütün gücüyle çalışmıştır. Temiz olm ıyanların Kur'ana el sürmelerinin yasak oldu ğunu emreden cümledir. kötülüklerden menetmesini emreder. "Bis ınillâhirrahmanirrahim.. Muhammed tarafından yazılmış bir talimat mektubunun. 26) de kabul etmekte fakat haberin do ğruluğu hususunda her ikisi de şüphelerini açıklamaktadırlar. Kuran tarihi bakımından çok de ğerli bir haberi ihtiva etti ğini göstermektedir. tam bir istiklal içinde bulunudu ğunu. ancak ezberlerinde oldu ğu kadarını söylemek suretiyle yapmad ıklarını. 100i. ana kaynak olan Belazari. İbni İshak'a dayanan bir rivayet. C. Zira böylece peygamberin mümessillerinin Yar ımadada islamiyeti ö ğretmek ve yaymak üzere gittikleri zaman bunu. Mektup şu yoldadır:. Kur'an hakk ındaki kayıtlar. 2. C. Muhammed. Ans. Çünkü Tanrı kendisinden sak ınan ve hayr ve iyiliklerde bulunanlarla birliktedir. Caetani. 23 Taberi. Bunun önemini Caetani ve Frants Buhl (is. bize Amr binHazm al . Tanrı Elçisi ona bütün işlerinde Tanrı'dan sakınarak hareket etmesini emretti. Ahaliye leh ve aleyhlerinde olan emir ve hükümleri anlatsın ' 23. bu hadiselere zerre kadar önem vermedi ğini iddia etmesid ir. Muhammed onlara Ensar' ın Benu Neceâr kolundan Amr bin al-Hazm' ı ö ğretmen ve maliye memuru olarak gönderdi. VIII. Kur'an'ı n ve İslam dininin kaidelerini öğretmesini. 19 . 824. Hz. S. ter. Tanrı nasıl emrettiyse hak ve hukuka o şekilde riayet ile iş görmesini. İbni Sa'd tarafından teyid edilmektedir.vakitte adet olan hediyeleri da ğıttı . Tanrı Elçisi ona. S. orada Esved'in isyan ı başlayınca da Peygamber'in. II. Taberi. S. Tanrı Elçisi Muhammed'in Yemen'e gönderdi ği Amr bin al-Hazm için yazd ığı mektuptur. Türkçe. Hz. Elçiler yurtlarına döndükten sonra.. Caetani'nin a şikar olan bir yığın tarihi vesika krşısında" Yemen'in Müslüman olmad ığını . Şu halde Caetani'nin bu yoldaki iddialar ı doğru olamaz (VII. Amr orada dini tavsiyelerde bulunup zekât mallar ını toplayacakt ı . Peygamberin elçilerine yazd ığı ve yukarıya aldığımız mektuplar ile onlardan gelen cevaplar.

mümkün olamam ıştır. Yahudi. EZD kabilesinden 10 ki şinin başında bulunan Sarrad bin Abdullah al-Ezdi gene aynı yılda Müslüman olmuş ve kendisi gibi islamiyet'i kabul etmiş bulunan Ezd'lerin ba şına geçerek Cereş şehrini ku ş atmıştı . yılın Ramazan ayında büyük Mezhic kabilesinin Yemen'de oturan Ans. islamiyet'i kabul ettirdi. 10. 20 . S. kimine amanname verip kiminin baz ı sulak arazideki haklar ını tanıyarak ümit etti ği müsbet sonucu elde etmiştir. Birçok kollara ayr ılan Benu al . II. fenalık değil. Murad. Zebid ve diğer kollarını islamiyet'e davet için. HEMDANLAR'ın islamiyet'i kabul ettikleri haberi ise. Muaz bin Cebel ise yukarı bölgelerine memur edilmi şlardi. Bunu Belazisırrde gördü ğümüz Muaz bin Cebel'in şu mektubundan kolayca anlamaktayız: "Ya ğmur suyu ile yahut akar sularla sulanan topraklar ın mahsulünden onda biri. Yahudi Haham ı. Hemdanlar'a selâm ımdır sözünü tekrarlamas ına sebep olmuştur (Tab.Hâris bin Kâ'blar'a mektuplar ve elçiler yoll ıyarak. yahudilikten döndürülemez".Hz. Ter. 830) Mezhicler derhal islamiyet'i kabul ettiler. Yemen'de oturmakta olan Mecüsiler'in de Medine'ye tâbi bir durumda yaş adıkları gene Belazûri'de ayn ı sayfadaki şu kayıttan anla şılmaktad ır: "Peygamber Hecer ve Yemen Mecusilerinin olgunluk ça ğına gelenlerinden adam ba şına bir dinar vergi alınmasını emretmiştir".. Peygamber Veda Hacc ına çıkmadan önce Muaz bin Cebel ile Ebu Musa'al . Olgunluk ça ğına gelenlerden.Aş'arryi islamiyet'i yaymalar ı için Yemen'e yolladı ve kendilerine talimat verirken "herşeyi kolayla ştırınız. Kâab alAhbar da bu yıl ihtida etmiştir. nüfus ba şına bir dinar veya bunun kar şılığı dokuma bez alınır. Böylece yaln ız Müslümanların ve Yahudilerin de ğil. II. Sa'd al-A şire. 2. Muhammed'in secdeye kapan ıp Allah'a şükretmesine ve Hemdanlar'a selam ımdır. zorlaştırmayınız. Ali sava ş arak. Taberrye göre ise (Tab. ba ş larında Ali bin Ebi Talib'in bulunduğu ve tahminen 300 ki şiden meydana gelmiş bir sefer heyeti haz ırlandı. Yemenin daha çok k ıyı bölgelerine. 2. suni şekilde sular akıtmak suretiyle sulanan yerlerden bunun yar ısı alınır. Muhammed'in Yemen'i islamh ğa kazanmak hususundaki gayretleri bitmemi ştir. iyilikler yapmaz. Ca'fi.. sonunda Müslümanlar üstün gelerek.KAYS delegeleri de bu yıl Peygamberi ziyaret ettiler ve içlerinde Hristiyan dinine girmi ş olanlar bile islamiyet'i kabul ettiler. 831). Kuş atma uzun sürmü ş . Sarrad. birdenbire islamlığa kazanmak pek tâbiidir ki. Bir rivâyete göre. ABD al . Cere ş ve Tebale ş ehirlerine ba ş eğdirmiş ve oraları islamlığa kazandırmışlardır. S. Ter. Aş'ari. Fakat Yemen gibi verimli ve geni ş bir bölgede yaşıyan pek çe şitli boy ve soydaki insanların hepsini. hasmâtne de ğil dostâne duygular taşıyınız" dedi. Hz.

Leyden basısı. islâmiyet'i kabul etti.Muradi.. Hepsi kelime-i ş ahadet getirdiler. 936 . S. mükâfat olarak. Muradla r'a gelince. O da bu emri derhal yerine getirmi ştir. islamiyet'e girece ği yolunda bir cevap yolladı . Mezhicler ve Zebidler üzerine kendi temsilcisi tâyin etti. Peygamber'den kendisine bir menfaat temin edemeyince Peygamberlik iddiasına koyulmayı en uygun bir yol zannetmi şti. Gene 10. ş ayet kendisine bir pay verilecek olursa. yılda B ecilele r'den Cerir bin Abdullah Becili. İşte islâmiyet bu geçimsizlikten bir hayli istifade etti.. -yılda ba şkanları olan Hevze bin Ali'nin Iran yoluyla gelen Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemeldir. Haz. maceralı bir şekilde de olsa önceden islamiyet'e girmi ş ve bu uğurda Yemame'de sonradan islam' ı terkedenlerle bir hayli u ğraşmıştır 25. Bundan sonra. bunlar ın 7. Sadefle r'in elçileri de ayn ı şekilde Medine'yi ziyaret edip aldıkları hediye gümüşlerle memleketlerine döndüler. gözleri de sürmelen. Muhammed'e ba ğlılığını bildirme ğe geldi. Salit bin Amr al-Amiri eliyle bir mektup yollad ığı zaman o Peygamber'e.Aralarında bulunan Amr bin Cârud kendi kavmi dinden döndü ğü zaman bile Müslüman kaldı 24. müttefiklerinden olan Kindeler'in emrinden ayrılıp Medine'ye geldi. Tabakat.. II. Z e b i d l e r'in. bunlarla Hemdanlar aras ında büyük bir geçimsizlik vardı . S. kendisinin ş air ve hatip oldu ğunu.mişti. V. 401. 2. Muradlar. Muhammed bu pek süslü giyimi be ğenmedi. Bundan ba şka önemli bir kabile olan Kindele r'den de E ş'as bin Kays seksen kişilik bir temsilci toplulu ğu ile Medine'ye gelmişti Kinde Araplarının saçları pek dikkatli taranmış . Halbuki gene Hanife kabilesinin mühim bir kısmına hükmeden Sümame bin Usal. Hz. Arabistan'ın adeta zahire anbari durumunda olan ve Hicaz' ın doğusuna düşen Yemâme bölgesinde büyük REB İA kabilesinin bir kolu olan Hanife kabilesine gelince. maiyetindeki 150 ki şi ile birlikte Hz.7 . Türkçe tere. 25 İbni Sa'd. Ferve bin Müseyk al . Meşlahları renkli ve altın pullarla işlenmişti. gönderece ği valinin bir Habe şli bile olsa. S. Peygamber ona. Muhammed de onu. Elçiler islamiyet'i kabul ettikten sonra Peygamberin emriyle süslü elbiselerini ç:karmaya mecbur oldular (Tab. ona itaat etmeleri lüzûmundan bahcetmiş ve döndükleri zaman Zu'l-Hulâsa putunu yıkması için Cerir bin Abdullah'a emir vermiştir. Peygamber onlara söyledi ği nutukta. 1739). Hanife kabilesinden 10 ki şilik bir heyet Medine'ye geldi içlerinde bulunan Müseylime de aynı ş ekilde ortaklık peşinde koş muş .. I. C. 24 Taberi. 21 .

r. Peygamber mektuplar yazm ıştır. Ancak ate şgedeler Tanrı ve Elçisinin emriyle . İbni Abbas' ın rivayetine bak ılırsa. Hz. çocuklarınızı Medisi yapmaz iseniz. mümkün oldu ğu kadar seçme ğe çalıştık. Tayylar Islâmiyet'i büyük bir ço ğunlukla kabul etmi şlerdi. Hz. Buraya kadar 10. Islam ın inceliklerini ö ğrenmek isteyince. Peygamber T ay yla r' ın da sefaret heyetlerini kabul etmi ş ve onların kollarından olan bütün kabilelere mektuplar yazm ıştır. Bahreyn'i 8. Muhammed öldü ğü zaman islâmiyet.Kayslarla Bekr bin Vâil ve Temim Araplarından birçokları yaş ardı . Gene İbni Sa' d'dan aldığımız bilgiye göre H a d r am a v t büyüklerine Hz. Öyleki. Şimdi Yanmada'ınn Bahreyn gibi bazı bölgelerinin 10.y ıkılıcaktır.Hz. 10. Hz. 22 . bir yığın karışık haberler aras ından. Hz. ter. S. hurmalığınızın mahsülünden onda birini. yıldan önce nas ıl olup da islâmiyet'e dahil olduklarına iş aret eden kısa misâller vererek. Orada Abd al.amalarmı arazilerine girmemelerini ihtar etti. y ılda Islâmlaşmış büyük. Peygamber zamanında orada Farslar'ın valisi Münzir bin Sâva idi. Yahudi ve Hristiyan olan ahalisi ise al-Ala bin al-Hadrami ile barış yaptı. Peygamber buran ın büyüklerine islâmiyet'i veya cizye verme ği kabul etmelerini bildiren bir mektup yazd ı Ora halkından ata tapanlar ın bir kısm ı ve başkanları Müslüman oldular. yılda Fars ülkesinin bir parças ı gibi telâkki edenler vardı. Mecusi. Ancak İslâmiyet'i kabul etmez iseniz sizden cizye al ınacaktır. Bunlar aras ında da Islamiyet'in kabul edildi ği yazılmış olan bir beyitten anla şılmaktadır. ekinlerinizden yirmide birini verir. 130). siz namaz kılar zekat verir Tanrı ve Elçisine kalbden inan ı." Mecusilerle Yahudiler islamiyet'e yana şmadan cizyeyi ödeme ği kabul ettiler (Belâzari. I. Hz. Tayylar' ın sularına saldırm. Peygamber'in Bahreyn halkına ş öyle bir mektup yazd ığı görülür: "Tanrıyı ululadıktan sonra. siz andlasmada anılan sartlarla emniyet içindesiniz. yıldan önce islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan E s e d 1 e r'e Peygamber mektup yazarak Esedler'in. küçük baz ı kabilelerin islâmiyet'e nas ıl girmiş olduklarını. Muhammed onlara Amr bin al-As' ı yolladı. Sekizinci Hicret yıhnda Müslüman olan Oman halkı. âdeta henüz Hicaz bölgesinin s ımrlarım aş amamıştı iddiasında bulunan müste şriklere bu iddialarında haklı olmadıkları cevabını verebilelim. yâni Ezdler' den olan halk. yar ımada'da yeni semavi dini tammamış veya bundan haberdar olmamış bir kö şenin kalmadığını ispat etmek mecburiyetindeyiz.

Ahtem. 23 .Akra' bin Habis ile Fezâre kabilesinden Uyeyne bin H ısn da bu gelen heyetin içine girmi şlerdi. 11. arap. Yukarıda da söyledi ğimiz gibi. yılında Utârit bin Hacib.Necran' ın Hristiyan halkından da bir heyet gelip Hz.. Tam bu sırada Peygamber. Muhammed Muharrem ve Safer aylar ını Medine'de sâkin bir şekilde geçirdi. Sonunda Müslümanların üstünlü ğünü kabul eden Temimler islamiyet'i kabul ederek memleketlerine döndüler 27 . Temim kabilesinin hatiplerinden Utârid bin Hacib'e Sâbit bin Kays ile Peygamberin me şhur ş airi Hassan bin Sabit cevap verdi. Kuzey . Arap Yarımadasının kuzey bölgesinde oturan ve Hristiyan Bizans ile en yakın teması bulunan G a s s a 11111 a r'dan da 10. kuzeyden. VII. S. Hristiyanlar ve Yahudiler fırsattan istifade ederek islamiyet'i yeni kabul etmi ş olan kabile mensuplarını dinden dönme ğe 26 İbni Sa'd'a dayanarak Caetani. C. 46. ölümüne sebep olan hastalığa yakalandı . Nu'aym bin Zeyd. Muhammed'in bunlara yazd ığı mektubun metni çok enteresandır. Muhammed'e ba ğlı kabileler. Hz. Taber ı Leyden bas ısı. al Zibrikan Bin Bedr. I. (fazla bilgi edinmek için bk. Kays bin isim ve başkalarından müte ş ekkil bir heyeti Hz. Riddenin sebebleri Veda Haccmdan yorgun ve zay ıf düşmüş bir halde dönen Hz. Mekke fethinde Hz. Amr bin al . Mezopotamya'dan Bahreyn'e do ğru uzanan topraklara yay ılmış bulunan büyük T emim kabilesi Hicretin 9.1. hukuken Medine hakimiyetini tanımak mecburiyetinde kalm ıştır. Muhammed ile cizye vererek dinlerinde serbest kalmak ş artı ile bir andla şma yaptılar. C. el . . Arabistan' ın hemen her buca ğında dinen ve siyaseten Hz. 27 Taberi.do ğu bölgesine gelince. I... Önce meziyet ve fazilet yolunda bir yar ışma yapıldı . 1740). 1710 . Peygamber'e yollad ı. De Goeje bask ısı. Peygamber ile birlikte haz ır bulunan el . y ılda bir elçilik heyetinin geldi ği Vakıdi tarafından zikredilmi ştir 26 Gelen heyetin geri döndüğü zaman Islamlığı yaymayı baş arıp baş aramadığı hakkında kesin bir vesikaya malik de ğiliz. yılın Muharrem ayında Ş am üzerine yürümek maksad ıyla seferberlik ilan etti ve ordunun ba şkomutanlığına azatlı kölesinin o ğlu olan Usame bin Zeyd'i tâyin etti. S.Akra' bin Hâbis. Bu haber çarçabuk Arabistan' ın dört bucağına yayıldı . topluluklar veya bazı kabilelerin ileri gelen ş ahsiyetleri vard ı . Böy lece Necran' ın Hristiyan halkı da dinen olmasa bile. S.

Bunlar topraklar ını Medine hükümetinin nüfuzundan s ıyırarak zekât ve sair adlarla toplanan vergileri. dinden döndüler. Oman Ezdler'inden Debalar. Arap. Muhammed gibi görünmenin en iyi çare olaca ğı kanaatine ula ştılar. 24 . Bahreyn ahalisi. Kudaalar'dan baz ıları. elçiler. D. Peygamber Muhammed'in himayesine sığındıkları için komşu kabilelerin baskın korkusundan uzak olarak ya şıyorlardı . zekât ve cizyenin ve binnetice siyasi ve askeri nüfuzun topland ığı bir ba şkent haline gelmişti. Böylece dinden dönen kabilelerin baz ılarının başında peygamberlik iddias ında bulunan bir tak ım âsi şefler görüyoruz ki. Temimler. Beni Hıfaflar. Yarımadamn en akla gelmez kö ş eleri. Kelbler. Yemen gibi Ebna. kendi ş ahsi menfaatlerine veya gene kabilelerinin korunmas ını temin tahsis etmek maksadiyle göndermediler. Tanrı Elçisiııin hastalanmas ı haberi bir takım kabile ş eflerinin siyasi gayelerini aç ığa vurmalarma fırsat verdi. Zekvanlar.teşvik ettiler. Bazıları isyan etmeden önce. Bu hareket Medine hükümeti tarafından isyan sayıldı . Beni Âmirlerin hepsi vsr. Süleymler'den baz ıları. Imru'ul-Kayslar. 4) Kabile asabiyetinden dolay ı Kurey ş hakimiyeti altına girmek istenmemesi. Beni Câriyeler. 2) Siyasi arzular ını tatmin etmek istiyenlerin çe şitli vasıtalara baş vurmaları. Benu Bekr bin Vailler. Yarımadanın dört buca ğına oradan emirler veriliyor. Arabistan' ı bir yangın gibi saran Ridde'nin ba şlıca sebeblerini ş öylece sıralıyabiliriz: 1) Peygamber'in hastalanmas ı ve ölümü. halkı isyana te şvik etmeleri. bunlar Islam tarihinin ilk devirlerinde ortaya ç ıkan ve bazıları sonradan iyi bir Müslüman olarak tan ınan yalancı peygamberlerdir. ince planlar düşündüler. memurlar mü şküllerini hal etmek için gene oraya ko şuyorlardı . E şca'ların bir kısmı. Yahudi kabileleri ile mesktin ve çeşitli dini inançlara ba ğlı toplulukların yaş adığı bir bölgede bu haber daha büyük bir tepki unsuru haline geldi. Esasen Arap yar ımadasmın büyük bir kısmının iktisadi ve siyasi bak ımdan Medine hükhmetine ba ğlanmış bulunmas ı bazı kabile ileri gelenlerinin haset ve k ıskançlığını uyandırmıştı. Riddenin Yayılması ve Önlenmesi Böylece Hazreti Muhammed'in son günlerinde ba şlamış olan Ridde Ebu bekr zamanında gittikçe yayg ın bir hal aldı ve Esedler. 5) Yeni dinin ibadet usullerinin ve mükellefiyetlerinin Yar ımada'da henüz tam manas ıyla kavranamam ış bulunması . Medine artık zengin ganimet mallar ının. . muvaffak olmak için Hz. Havazinler'in bir k ısmı. Hanifeler. Gatafanlar. 3) Halk ın zekât ve cizyeden muaf tutulmak istenmeleri.Nemr bin Kas ıtlar.

Ebu Bekr Hâlifelik makam ına geçer geçmez yukarıda bahis konusu etti ğimiz irtidad ve isyanlara bakmadan Usâme'yi Hz. bunu fırsat bilen mürtedler. Sa'd bin Bekrler de sadık kaldılar.Sadık kalanlara gelince. Bunun üzerine Ebu Bekr dinden dönüp Tuleyha bin Huveylid'in etrafında toplanan Tayy. Becileler. Hadramavthlar. Yemen'de Kindeler. Ayrıca Tayylar. Maksad ı Usâme ordusunun dönmesini beklemekti. Tihame yakımndaki Havâzinler. fakat onun hstalığı bu seferin bir zaman için geri b ırakılmasını gerektirmişti. Has'amlar. Böylece Hâlid'in kuvvetleri yol aldıkça. Kâab ve Sakifler. Vsâme.ditler derhal İslâm ordusuna iltihak ettiler. Bunlardan birisinde yalanc ı peygamber Tuleyha üzerine giden birlikti ki. Cüheyneler. Muhammed'in emridir diye Suriye'ye yollad ı . Bekr art ık Usâme'yi bekleyemedi. Hüzeyller. İşte. Zebid kabilelerini de saymak gerekir. Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Müslümanlar ın Mescid'de hazır bulunmalarını emretmişti. Fakat Abs ile Zübyan kabileleri acele olarak Medine üzerine yürüyünce. müşterek dü şman karşısında bu nefretin ortadan kalkaca ğını hiç hesaba katmıyorlardı Ebû Bekr isyan ve irtidad haberlerini ald ıkça. Zu'l Kassa savaşının Müslümanların baş arısı ile sonuçlandığını gören mütered. Gene sadık kalanlar aras ında Bahreyn'de Abdülkayslardan bazıları. Gıfarlar. Ayrıca te şkil ettiği onbir birliğin komutanlrına da birbirinin aynı olan 25 . Tuleyha'mn işini bitirdikten sonra Temimler'den olan Mâlik bin Nüveyre'ınn üzerine.". Cüşemler. komutanlığına Hâlid bin Velid tâyin edilmişti. Ebu Bekr hâlife olmadan önce. Cendel. yuvarlandıkça büyüyen bir ça ğa benzedi. Kuzeyde bulunan Kelb ve Kuzaalar da dinden dönmü şlerdi. Medine'de Müslümanlar ın sayısının az olduğunu düşünerek bir gece bask ımna hazırlandılar. Esed ve Gatafan ve Kinanelerin bir kısmı üzerine yürüdü ve ileride Tuleyha bölümünde etrafl ıca görece ğimiz üzere Zul'Kassa ve el'Abrak sava şlarında bunları yendi. onlar da şunlardır: " İki Mescid (yâni Mekke ile Medine) aras ındaki kabilelerle Eslemler. bazı Yemenliler. Bu işi bitirip Medineye dönen Ebu Bekr art ık elçilerle oyalama politikas ını bir yana bırakıp onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı . Müzeyneler. Peygamber'in emriyle Suriye seferine haz ırlanmış . İrtidad edenler Kurey şlilerle Ensar arsındaki nefretten istifade edeceklerini sanıyor. yâni Butah bölgesine hareket etmesi emrini de verdi. Ebâ. vâlilere haberciler yollamak suretiyle bir müddet oyalama siyaseti takip etti. Ebu Bekr.

Yemame'ye. Ümmii Zeml Selma binti Mâlik. - 5) Amr bin al As.Ansi'nin Kays bin Makşuh ile birleş en adamlarını yenebilmesi için Yemen' deki Ebnaya yardımcı olarak gidecek sonra da şimdi kısmen mürtedlerin tarafını tutmaya başlıyan Hadramavt' ı istila edecekti. sava ş belki de daha çok 28 İbn al . Deba ahâlisi üzerine.Gabe. 11) AM bin al Hadrami. Peygamber zamanında esir edilmi ş ve ganimet olarak Hz. sonradan Huzeyfe ile birle şmek üzere - Mehre'ye. Bu birlikler Böylece düzenlenmi şti: 1) Hâlid bin Velid. Hâlid bu haris kadını n devesinin bulunduğu yere bütün gücüyle hücum edip hatta Selma'n ın devesini vurana 100 deve ba ğışlayaca ğını vâdetmeseydi. 2) İkrime bin Ebi Cehl.ve kendisinin emir ve tavsiyelerini ihtiva eden bir mektup verdi ". Süelymler ve Havâzinlerin Süelymler ile birlşmiş olanları üzerine. 65. Müseylime üzerine. Şuradan buradan kaç ıp gelmiş olan maceraperestler de onun taraf ını tutmu şlardı . S. - Hâlid .Esir. Suriye yaylas ında bir yer olan Hamkateyn üzerine. Bıı Ümmü Zeml meşhur Ümmü K ırfe binti Rebi'a nın kızıdır. Hz. anasının devesine binerek irtidad etmi ş ve isyancıların başına geçerek Halid'in ordusunu bir hayli yıpratmıştı . 4) O sırada Yemen'den gelmi ş bulunan Hâlid bin Said bin al As' ı. yalancı peygamber Esved al . Ay şe'ye verilmi şti. de Goeje bask ısı. babas ı da Mâlik bin Huzeyfe bin Bedr'dir. Hz. 7) Arfaca bin Hersume. S. Vedia ve Haris toplulu ğu üzerine. 9) Tureyfe (Yahut Ma'n) bin Hâciz. 29 Tabri. Ay şe onu azad etmi şti. 1881. 10) Siiveyd bin Mukarrin. III. 6) Huzeyfe bin M ıhsan. Selma'nın etrafına toplananlar sadece kendi Huab kabilesinin erkekleri de ğildi. Yemen'de Tilı ânıe'ye. Peygamber ölüp kabileler isyan edince Ümmü Ktrfe'nın kızı Ümmü Zeml Selma binti IVIC ılik. Vsd al . Bahreyn'e gidecekti ". Kudaalar. I.. 3) Muldıcir bin Ebi Umeyye. 8) Şurahbil bin Hasene de İkrime bin Ebi Cehl'in arks ından ona yardımcı olarak Yemame'ye yüriyecek. Gamr denilen yerde toplanmış olan as sileri de da ğıttıktan sonra Ümmü Zeml'in isyân ve irtidadını ortadan kald ırdı .. oras ı fethedilince birlikte Kudaalar üzerine gideceklerdi. Tuleyha bin Huveylid ve Butah'daki Malik bin Nüveyre üzerine. Hz. 26 .

Alâ bin al . Zibrikan bin Bedr Hz. bu sefer de me şhur Ebu Hüreyre de bulunuyordu. Ebu Bekr bu sırada al . S. S. Ama Hutam bu yardımı kesmemek için elinden geleni yaptı ve Müslümanları kuş attı.. Mezopotamya'dan Yemâme'ye kadar yay ılmış olan büyük Temim kabilesi dört esash kola ayr ılır: 1) S'ad bin Zeyd Menatlar. daha önce geçirdi ği tereddütten pi şmanık duyarak al-'Alâ ile birlikte Bahreyn'lilere kar şı savaşmak üzere yola çıkmıştı ". Abd al . Bu sırada Hanzala kolundan Yerbu'larm başkanı bulunan Mâlik bin Nüveyre ile ayn ı koldan olan Mülikler'in başkanı Veki'bin Mâlik dinden dönmü şlerdi. Fakat Kays bin As ım tereddüt geçirdi ğinden. S. Biri diğerinin yapt ığım yapmak istemi yordu. Birinci koldan olup Muka'is ve Butün adlar ını taşıyan kabilelerin vâlisi olan. Peygamber zaman ındaki andini yerine getirdi. kendisi onun aksini yapacakt ı. Orada ya şıyan Zra ve Sebabice'leri do ğru yoldan ş aşırttı .Alâ bin al-Hadrami tarafından kuş atılınca vergi malları ile birlikte onu karşıladı ve tereddüdünün sebeplerini açıkladı. C. Bunların başında Kays bin Sa'lebe koluna mensub olan Hutam dinden döndükten sonra kendisine tabi bulunan Bekr bin Vâillerle birlikte harekete geçip Katif ve Hecer'e gitti. 184 v. türk. oldukça önemli bir zayıat vermiş olmakla beraber. Çünkü bu ikisinin araları açıktı . ter. 2 ) Amr bin Temim. S. C.. fakat Halid askeri deltas ı sayesinde. Ribâb. I. Amr bin Temim ve Ribâb kabileleri İslâma sadık kalmışlardı. 31 Taberi. I. III. Al-Alâ. III. Selma ve taraftarlar ını mağlup etti ve Selmayı'da harp meydanında katlettirdi. Dehna çölünün ortas ında bir gece yarısı develerin ürkerek kaçması askerin cesaretini fazlas ıyla kırdıysa da. sonunda pişman oldu. 177 v.Hadrand'yi Mürtedlerle sava şmak üzere Bahreyn'e yolladı . Zehebi. Tarih al C. Al .Kays'lar ise Hutam'a uymay ıp bilâkis Münzir bin Staıa'ya ve di ğer Müslümanlara yard ıma koşuyorlardı . Mürtedler 30 Belâziiıi. 27 . öt. Kays bin 'Asım da bu yolculuk s ırasında topladığı zekât deve ve atlarım getirip al-'Alâ'ya teslim etmiş. Bahreyan'deki Ridde'nin önlenmesine gelince: Seyf yoluyla elde etti ğimiz haberlere bakılırsa 30 Bahreyn'de İslâmiyet'i kabul etmi ş bulunan bazı kabileler dinden dönmü şlerdi.ı uzayabilecekti. Yolda Yemâme civarmdan geçerken Müslümanlara kat ılanlar oldu. öt. 359. Avf ve Ebnâ'mn vâlisi olan Zibrikan bin Bedr zekatı toplay ıp Ebu Bekr'e teslim ederse.Kays bin As ım bir müddet tereddüt içinde beklemi şti.. türkçesi. Hecer'e yakın bir yere kadar ilerledi. Zekât develerini Ebu Bekr'e teslim etti. 3)) Hanzala.. Meş hur Sumâme bin Usâl bunların başında gelmektedir. 4) Ribablar.. çölde gördükleri bir su onları yeniden hayata ba ğladı . Taberi. 134. C.

Şeref bakımından üstünlük iddialarında bulunan ve bir rivâyete göre peygamberlik de iddia eden Lakit İslâmlar'dan Ceyfer ve Abbâd'ı dağlara sığınmak zorunda b ıraktı . Ayr ıca Halife kendi emirlerini Yemâme'de tutmıyan İkrime'ye. Naciye o ğulları ile Abd al . de Gaeje baskısı. yıhnda Oman'da Ezd'lerin ba şında bulunan Lakit bin Mâlik al-Ezdi isyan etti. Müslümanlığı kabul ediyorlar. Lakit bin Mâlik savaşta üstün gelecekti. O. Oman bölgesindeki mürtedlerin i şini bitirdikten sonra. askerleri ile Dârin üzerine yürüdü. Müminler al . Huzeyfe ve Arfece'ye yardım ettiği ve büyük bir ba ş arı kazandığı takdirde onu affedece ğini yazdı . sonunda yaralı Hutam. 1979. Dinden dönmüş olanlar sa ğa sola kaçışmak te şebbüsünde bulundukça. Şehrit ile Musabbih'in araları açık olduğu için İkrime'nin i şi kolaylaştı . S. yahut memleketlerine dönmekten alakonuluyorlardı . Önemli bir mevkii olan al-Gararesir edildiyse de sonunda affa nail oldu Ganimet malları İ slâmiyetin emretti ği üzere askerlere da ğıtıldı . 28 .'A/Cı'mn komutası altında günlerce çarp ıştılar. Orada biri Şehrit'in diğeri Muharip o ğullarından Musabbih'in idaresinde toplanmış bulunan iki kuvvetle kar şılaştı . Oman ve Mehre'de Ridde'nin önlenmesine gelince : Hicretin 12. Kays bin Asım tarafından öldürüldü. onunla birle şerek Musabbih kuvvetleri üzerine yürüdü. Ebu Cehl 32 Taberi. Debâ'dakinden daha şiddetli olan bir savaş sonunda mürtedler yenildiler.Hutam'ın. Bahreyn' de Müslüman olanların artık bir tecavüze maruz kalm ıyacaklarından emin olunca. Ebu Bekr Ezdler'den Arfece ile Himyerler'den Huzeyfe'yi yardıma memur etti. Arkas ında bulunan kabileklerin hepsi Şehrit'in izinden gittiler. önce Şehrit'i Müslüman olmaya dâvet etti. ilk ça ğrışta İslâmı kabul etti. Kaçanlar. oray ı zaptetti ve durumu Ebu Bekr'e bir mektupla bildirdi. Bunlar Halife'den yard ım istediler.Kays 'lardan kuvvetli bir yardım ekibi gelmeseydi. MüslüManlar da kuvvetlerini artt ırmışlardı . az kals ın. Müslümanlar bir hayli esir ve ganimet elde ettiler. İkrime. Müslüman valiler al-'Alâ'dan ald ıkları emir üzerine bunlar ı yakalıyorlardı. Taberi bu savaş da mürtedlerin 10 000 ki şi kaybettiklerini yazmakt adır 32 . Sonunda iki taraf Debâ'da karşılaştılar. Ebu Bekr ona Ş eybanlar üzerine yürümesini emreden bir cevap yollad ı. Lakit taraftarlarını çoğaltırken. Ayrıca bütün Mehre'nin Medine'ye boyun e ğmesini sağlamış oldular. Diğer bir kısmı ise Dârin'e geliyorlard ı Al-Alâ. İkrime bin kendi askerlerinin ba şında olduğu halde Mehre'ye gitti. L C.

Her ikisi zincirlerle ba ğlanarak Medine'de Hâlifenin yanına gönderildiler. bu mücadele ancak çok kısa bir zaman için önlenebildi. Orada sükûnet ve düzeni yeniden kurdu. O. önce Dazaveyh'i öldürdü. onun Cüşeyş al . Zira Yemen'in isyân ve irtidadında o da islâmlarla birlikte hareket etmi ş ve bir hâyli tehlikeleri göze almıştı . Yemen'in idaresini kendi eline geçirebileceğini ümit etti. Muhacir bin Umeyye. Bir kısmını deniz yoluyla Aden'den. Muhacir bin Umeyye'nin kuvvetlerinin çoklu ğu karşısında kurtuluş u Müslümanlara teslim olmakta görerek. ırkan Arap olan Kays bin Makşuh al . bir k ısmını karadan İran'a sevketmek istedi. San'a şehrini zaptetti. Ebna'dan olan Firaz al . Buna ra ğmen. Kays bin Mak şuh al . yâni Kays bin Makşuh al . Yemen ötedenberi oldu ğu üzere gene Ebna'mn hükmü alt ına verilmi ş . esasında bir Arap . Ebna'yı üçe böldü.Muradi ise Esved'in şurada burada ba şı boş bir hâlde dola ş an süvarilerini kendisiyle birleşme ğe çağırdı .Muradi'yi son derece kıskandırdı .Ebna mücadelesi idi. Ebu Bekr idam 29 . Bir müddet sonra Kays'a uymuş olan Amr bin Ma'di Kerib.Deylemryi vâli tâyin etmesi. Onlar Kays bin Mak şuh al . Medine'de bulunan iki esirden. Kısa bir devre için i şler Kays bin Mak şuh'un ümit etti ği gibi cereyan etti. Kays bin Mak şuh al-Muradi. Firaz ve Cüşeyş'i öldürürse. Muhâeir bin Ümeyye komutasında Medine'den gönderilen bir ordunun yardımlarıyla takviye edilmi şti İki düşman San'a yak ınında çarp ıştılar.Deylemi ise bo ş durmadı Ukayl ile Ak'lerden aldığı yardımcı kuvvetlerle Kays' ın üzerine yürüdü. bilhassa Dazaveyh'in katili olan Kays için. Firuz al . San'a'ya girdikten sonra memleketi çapulculardan ve Esved'in artakalan süvarilerinden temizledi. Asi Esved.Deylemi ise Ebu Bekr'in gönderdi ği elçi ve mektuplardan sonra Tihâme ahalisinden olan Tâhir bin Ebi HWe'llin idare ettiği kuvvetlerle.Deylemrnin de büyük gayretleri ile ortadan kald ırıldıktan sonra. amân andi bile almaya lüzum: görmeden Kays'dan ayr ılıp Müslüman karargâh' ına geldi.Muradi de Müslümanlar'ın eline esir dü ştü. Firûz al . Kays ise bekledi ği mükâfatı elde edememişti. Fakat evine dâvet etti ği diğer iki kişi bir tesadüf eseri olarak onun plânlarm ı ö ğrendiler ve Havlanlar' a sığınmak üzere kaçt ılar. Arap Kays.Muradrnin bu teklifini kabul ettiler.Bu arada Yemen'de de ikinci bir ridde vuku bulmu ştu: Halife Ebu Bekr âsi Esved'in öldürülmesinde büyük bir rolü olan Firûz'u Yemen'e vâli tâyin etmi şti. İşte bu yüzden o da hileye ba ş vurarak Ebna'dan olan Dazaveyh.Muradi sava şı kaybetti. yâni Halife'nin Yemen'e memur etti ği kimseleri ortadan kald ırırsa. vergileri kendi nam ına topladı .Deylemi ve Dazaveyh gibi hemşehrileriyle birlikte i ş görmesi. Yukarıda bahsedildiği üzere Yemen'in isyanı. Az sonra Kays bin Mak şuh al . Ebu Bekr'in Yemen'e Firû z al . kaçt ı.

Hz. y ıllarında Arap kabilelerinin Ebu B ek r'e vergi verme ği reddetme manas ında anladıkları 34 Ridde tamamiyle siyasi ve iktisadi sebeplerden do ğmuştur.12. Muhacir bin Umeyye ise Yemen valili ğini Hadramavt vâlili ğine tercih etti ve Firilz ile birlikte Yemen'i idare etti. Kindeler'in bozguna u ğramasından sonra.. Sonunda i ş Halife'ye havale edildi. Watima's Kitâb ar . 165. ter. Muhacir bin Umeyye. S. ilk İslam tarihçileri tarafından başlı başına bir kitap dolduracak kadar yer verilmi ştir. San'a'ya gelince Hz. Muhacir bin Umeyye'nin gelmesini bekledi. Hadramavtlular her zaman Ziyad bin Lebid'i korudular. Muhammed'den sonra zekât ödeme vakti geldi ğinde. Wiesbaden 1951. bu cinayeti i şlememiş olduğunu. Buraya kadar yazd ıklarımızla Ridde'nin ana çizgilerini göstermi ş ve bu arada en önemli Ridde olaylarım özetle ıniş bulunuyoruz. Muhacir bin Umeyye. Muhacir ile İkrime'nin Hadramavt'a kadar ilerlemeleri emrediliyordu. İkrime bin Ebu Cehl. Ziyad bin Lebid ve daha ikinci derecede baz ı Müslüman komutanlarm yardımlarıyla kindeler'den ve Riyad'da bulunan 'Amr bin Muaviyye'lerden küfre sapanlar cezaland ırıldılar Hadramavtlular'dan pek az insan dinden dönenlere yard ımda bulunmuştur. Halife Hz. Bu emirler ise Hadramavt zekat ımn Kinde'de i Kinde'nin zekat ımn ise Hadramavt'ta da ğıtılması yolunda verilmişti. Hadramavthlar Kinde'nin isteklerini yerine getirmediler. 10. Nuceyr kalesinde esir edilenlerden Eş 'as bin Kays. s. Ziyad bin Lebid onlara karşı harekete geçmedi. orientalistlerin Hicretin 11 . türk. Ebu Bekr'e bir mektup yazdı . yaz ımıza başlarken de bildirmi ş oldu ğumuz gibi. Ebu Bekr büyük bir mevki sahibi olan Eş 'as'ı affedip kendi kız karde şi ile onun evlenmesine müsaade etmi ştir ". Oysa Arabistan'da Ridde'nin tarihine. Ridde Kurey ş hükümetine kar şı 33 Belazüri.dinden dönüp dönmemek hususunda da tereddüt geçiriyorlard ı . Yukarda aç ıkladığımız sebeplerden de anla şılıyor ki. • 30 .Ridda aus İbn Hağür's isâba. Ziyad bin Lebid halkı Peygamberin emirlerini eskiden oldu ğu gibi yerine getirme ğe davet etti.cezası verdi ise de o. İkrime bin Ebu Cehl'den amân alarak Muhacir bin Ümeyye'nin kar şısına çıktı ve kendisiyle birlikte dokuz esire de amân taleb etti. • 34 Höhnerbach. Hadramavt hâdiselerine gelince: Bu s ırada Hadramavt valisi Ziyad bin Lebid idi. 'Amr bin Ma'di Kerib de ayn ı zamanda affedildi. gelen cevapta. Peygamberin minberi önünde elli kere yemin etmek suretiyle teyid etti ği için affa nâil oldu.

zayıflamış bir halde zaman ımızda bile görmek mümkündür. hem de yerli aristokrasiyi mürakebe ederek. e ğer islâmiyet'e sad ık kalan bir azınlığa sığınamadılarsa kaçmak mecburiyetinde kalmışlardı . Ş airlerin bu yolda. Hazret-i Muhammed'in ölümü üzerine bu vergi âmilleri. bize kadar gelehilmi ştir. siyasi bir kuvvet olarak islâmiyet'in baz ı bölgelerde henüz kuvvetlenmemiş bulundu ğuna örnek te şkil etmektedir. 7.. buralarda Medine merkezi hükümetini temsil ederlerdi. Merkezden gönderilmi ş veya yerliler aras ından tâyin edilmiş bulunan bu vergi âmilleri hem vergileri toplar. islâmiyet din olarak baz ı bölgelerde henüz derinle ş ememiş . Böylece Ridde bu devirdeki ruhi. yalancı peygamberlerin faaliyetlerine uygun bir bölge temin etmesi bakımından da büyük bir önem ta şımaktadır. gerek hazırlıklı olarak söyledikleri birçok şiirler. tıpkı Hazr et -i Muhammed gibi Allah'ın adına ortaya ç ıktıklarını iddia ediyorlardı . Her 35 Wellhausen. sadece zekât vermek mükellefiyetinden de ğil. kâhinlik yoluyla nüfuz kurmak da sayılabilir. hukuk ve din bak ımından aydınlatılmaları ve onlardan vergileri toplamalar ı için kabileler aras ına gönderdi ği zekât âmillerinin uyand ırmış oldukları hoş nutsuzluktan da do ğmaktaydı 35 . siyasi kuvvet olarak da henüz iyice yerle ş ememişti. politik ihtiras. yoksa her yerde dinden ayr ılma demek de ğildi.bir ayaklanmaydı . VI. 31 . Baş a geçen mütenebbiler atr ık bir putun adına değil. gerek irticalen. Skizzen und Vorarbeiten. sosyal ve siyasi durumun gizli sebeplerini ortaya ç ıkarmak bakımından ara ştırılması gereken bir konu olduğu gibi. Ayaklanmaların Medine hükümetine yönelmiş bulunan nefreti. S. Hazreti Muhammed'in hükümetinin sonlarına do ğru. DI Ğ ER SEBEPLER Yalancı peygamberlerin ortaya ç ıkış sebepleri aras ında kabile rekabeti. Yâni dini ödevlerine iyice al ış amamış olanların ayaklanmas ı din olarak İslâmiyet'in oralarda sathi olduğuna. Hatta bunu. 3. kabile istiklaline ba ğlılık. Yukarıdaki açıklamalardan da anla şılıyor ki. kuvvetini kaybetmi ş . A Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık: Araplar'da kabileler aras ında ötedenberi rekabet eksik olmam ış tır. Kureyş 'e vergi vermemek için ayaklananlar ın durumu ise.

S. Yemame savaşı sırasında ele geçen esirlere sorular sordu ğu zaman. onbir erkek. Talhat ün-Nemri Yemâme'ye geldi. ter. muvaffak olabilece ği nisbette müdafaayı âdeta bir vazife bilir ve hürriyetine oldu ğu kadar. Muhacirân ve Ensar' ı metheden bir kaside ile cevap verdi. Sabit hazırlıklı olmadığı hâlde. III. onbir kadın ve otuz çocuk esir getirmi şti. Ona. 230'da Esed ve Gatafan kabileleri ile Tay kabilesinin baz ı boyları Tuleyha'nm etrafına toplandılar. hiçbir kabile bize yeti şemez. Müseylime onun yan ına geldiğinde. çünkü müttefikinaizden olan bir peygambere uymak. "Müseylime sen misin" diye sordu. 386. Arap. onu Tanrı elçisi diye anamam" cevab ında bulundu.. kendi kabileleri aras ında çıkıp peygamberlik iddia eden birinin gösterece ği yolda yürüme ği daha uygun görecek kadar bu hususta ileri gidiyorlard ı . kabile asabiyeti ve ittifakları 37 Araplar'da VII.Mülük. Tanrı elçisi nerede?" diye sor dedikleri zaman o. Uyeyne Gatafan'lara ş öyle demi ş "Esed kabilesi ile aramızdaki andlaşmayı yeniliyece ğiz. tür. Resâlullah ve taraftarlar hakk ında bir methiye söyledi. Yâni Araplar Kurey ş 'den çıkan Peygamber'e tabi olmaktansa. Bu misâl bize şefler arasında mevcut olan andlaşmalarm. Temim kabilesi nin. III. 148. bizde de bir peygamber olsun" 38 dediler. Ileride de aç ıklanaca ğı üzere. Bunun üzerine Temimilerin şairi Zibrikan bin Bedr. "Hayır kendisini görmeden. 154. 39 Taberi.Arap. Kitab ül . bunların birleşmelerinin sebebi Cahiliyye devrinde aralar ında bir andla şmanm mevcut bulunmas ındandır. III. Nitekim Halid bin Velid. asaletine de dü şkünlük gösterirdi. 38 Taberi. Tarih ül . S. diye yaz ıhdır. en zengin ve en kalabal ık kabilesi olduğu hakkında bir söylev verdi. Bunun üzerine Hazret-i Muhammed Sâbit bin Kays' ı ı çağırdı. 32 . S. bu kabile rekabeti. krallar da bizim aramızdadır ve bizde kiliseler yapılır!" dedi Hazret-i Muhammed'in emri üzerine Zibrikan'a. Wellhausen yay ım. demektedir. halkın inançlarını ve Medine hükümetine dinen ba ğlı bulunmalarını kaale almadığını ifade etmesi bakımından önem ta şımaktadır. 37 Taberi. onlar kendisine "Biz diyorduk sizde bir peygamber. V ak ı drnin Kit ab -ül-Me gazi' sinde bu hususta ş öyle bir misal mevcuttur: "Fezare'lilerden Uyeyne bin Hısn. doğunun en asil. kendi kabilesinin üstünlü ğünü fırsat dü ştükçe. Kurey şli bir peygambere uymaktan daha iyidir". Temimiler yaln ız kahnca bu yarışmada yenilmiş olduklarını kabul ettiler ". "Evet 36 Vikıdi. 245 .... ahalisinden "Müseylime nerede?" diye sordu. Kahire 1326.50.Umem ve'l . "Sen onu Müseylime ad ıyla anmaktan sakın. tür ter.Megâzi. Tule yha'dan taraf olaca ğım. Hassan bin Sabit .. Temimileri öğen birkaç beyitle bunu karşılamaya çalıştı : "Biz en asilleriz. S.. Berlin 1882. S. Yüzy ılın ilk yarısına do ğru dini inançlardan da bazen üstün bir yer tutuyordu. Temim kabilesine bir bask ında bulunmuş. o. Bunun üzerine Temim kabilesinden on elçi Hazret-i Muhammed'e geldiler ve bunlardan birisi. Kabile asabiyetinin en güzel örneklerinden birini daha Taberi'de buluyoruz". III.

Mudarlar'ın doğru olan peygamberinden daha iyidir" diye söyledi. elçilere Ebu Bekr'in verdi ği cevab ı gene Taberi 42 şu ş ekilde anlatır: "Zeldıt olarak vermekte olduğunuz hayvanların bağlarını vermediğiniz takdirde bile sizinle sava şacağım". en.. Makrizi. 72. G at af an ve T ay y kabilelerinden baz ı kollar Medine'ye elçiler göndererek. E s e d. çünkü islamın ş artlarından birisi olan zeka ve sava şlardan elde edilen ganimetler gene Medine'de toplan ıyordu.same ordusu da Suriye'den Medine'ye henüz dönmemi şti.. Bunun tabii bir sonucu olarak iktisadi bakımdan da bu şehrin önemi artmıştı . S. Peygamberin ölümü üzerine her tarafta ba ş gösteren dinden ayrılma ve isyanlar zekat vermek istemiyen kabilelerin işine gelmiş . B. hem siyasi bir merkez halini almaya ba ş lamıştı . Çünkü hemen her kabileden irtidad yoluna sapanlar ın sayısı gittikçe artmakta oldu ğu gibi. Yukarıdaki misâller gösteriyor ki. Arap. bizim için. namazı k ılacaklarını. bu suretle de Medine'ye gönderilmek için haz ırlanan zekât devleri yeniden eski sahiplerine iade edilmi ş veya kabile şeflerine teslim 40 Bu hususta fazla bilgi edinmek için bk. 41 Taberi.Niza ve t-tehasum fi ma beyne beni Ümeyye ve beni Hâşim" adlı kitabı da başından sonuna kadar Emevi ve Ha şimi kolları arasında yıllarca sürüp giden bu kabile rekabetini anlatmaktad ır40. "Rahman geliyor" dedi. 221. Bu teklifi ba şta Ömer bin H att ab olmak üzere Sehabe çok müsait kar şıladılar. dinde sabit kalacaklarını. fakat zeldtttan muaf tutulmak istediklerini bildirdiler. H av a z inler ise mütereddit kalm ışlardı BI. III.i Muhammed ölünce.. Bu. S. 222. Mısır. III. tür. Taberi'deki bir rivâyete göre 41 ancak K ur ey ş ve S akif kabileleri irtidad etmemişti...benim" diye cevap verdi. Secah ve M üs e ylirn e gibi yalanc ı peygamberlerin. iktisadi ve siyasi sebepler: islamiyet Arap Yar ımadasında geniş halk kütleleri tarafından kabul edilince. öteki büyük kabilelerin. ii. "Karanlıkta geliyor" cevabını verdi. Makrizrnin "en . Talha ondan "Karanlkta m ı geliyor. aydınlıkta m ı geliyor ?" diye sorduğunda. Arap. Talha ondan "Senin yan ına kim geliyor?" diye ı sordu. Bu yüzden H azr et . bilhassa Temim ve Hanife kabilelerinin tamam ı ve kıskançlığını mucip oluyordu. Bunun üzerine Talha "Senin yalanc ı olduğuna tanıklık ederim. çok say ıda ve oldukça nüfuzlu insanlar tarafından tanınmış olmalarının sebepleri arasında kabile asabiyeti ve kabile istiklaline ba ğlılık da yer almaktad ır.. Esved.Nizâxe't-teht ısüm fi ma beyne Beni -eıneyye ve Beni Ha şim. S. 1937. ter. o. Tuleyha. fakat Rebia oğullarından olan bir yalancı. Medine ş ehri hem dini. 33 . o. 42 Taberi.

Tuleyha.Riddesinden naklen Ömer bir Hattah'ın Ebu Bekr'e "Araplar yalmz mallar ı için hasistirler. 137. . Esved kısa zamanda güney Arabistan' ı Hicaz sınırına kadar eline geçirme ğe muvaffak olmu ş . İslâm taihi. Bunlar kabileda şlarında uyanmış olan dini temayüllerden kâhinlerin eski ifade vas ıtaları olan secili konu şma usliibu ile söz söyliyerek kendi hesaplarına istifade etmesini bilmişlerdi. 1926. Araplar'da kâhinlerin verdikleri hükümler itirazs ız kabul edilirdi. kendi kasaba ve bölgelerini Medine hükûmetinin nüfuzundan s ıyırarak kendi ş ahıslarına ba ğlamak ve böylece zekât veya ba şka adlarla toplayacakları vergileri. Esved ül . mensup bulundukları kabilelerin en yüksek tabakasından idiler veya do ğrudan do ğruya bu kabilelerin ba şkanları idiler. 72 . Tuleyha. münevver zümresine dahildi 44 İnceledi ğimiz mütenebbiler den olan Müseylime. Kehânet maddesi. 44 A. 43 Caetani. a. hatta askeri ş ef idiler.. VIII.edilmişti.' aşmıştı . Tuleyha İslâmlar üzerine ilk akıncı kuvvetlerini yollamış . C. S. Fischer. 34 . Secah. İst.73. Dikkati çeken bir cihet de ele ald ığımız dört mütenebbinin dördünün de dini hüviyetlerinin yanı başında. 45 Gaudefroy Demonbynes et Platonov. S. yâni şeflik arzularımn yer almış olmasıdır. S. Bunların halk üzerindeki nüfuzlar ı çok büyüktü ve onların bu nüfuzları çok kere kendi kabilelerinin s ınırların. Bir kabiledeki kâhin ekseriya kabilenin seyyidi olup idareci. siyasi hüviyetlerinin. Secah Medine hükûmetinin zay ıf anlarını beklemiş . hepsi de birer siyasi. Nitekim her şeyden önce bunlar. Bu iktisadi ve siyasi durumdan faydalanmak isteyen baz ı kimseler. g. bu siyasi ş ahsiyetlerin hususi kabiliyetlere sahip olmalar ı gerekiyordu. kendilerinin ve kabilelerinin refah seviyesini artt ırmak için kullanmak istiyorlard ı . İşte böyle bir gayeye ula ş abilmek için baz ı kimseler peygamberlik iddias ını da kendilerine uygun bir yol olarak seçtiler. 207'ne Vâk ıdrnin Kitab ür . Esved ve Secah da kâhin idiler ". İslâm Ansiklopedisi.Ansi. Bu yılın sadakasını onlara bağısla" dediğini kaydetmektedir. Ayrıca kâhindiler de. e. cüz 55. Müseylime. Kâhinlik: Bütün bu hareketlerin meydana gelebilmesi için. Ömer bin Hattab' ın da söyledi ği gibi " Araplar yaln ız malları için hasistiler. Müseylime ise Yemâme toprakla= kırkbin asker ile savunmu ştur.

. S.. Gurer ül-Hasâis. ter. ter. Kahire 1901. S. Paris. Ebu'l-fida. ikincisi e ş ekli demek olan bu iki lâkabin her ikisi de do ğru olabilir Çünkü Esved'in a ş ağıda görece ğimiz üzere.). Kitab ül . Diğer yandan Esved'in her zaman bir peçe ile örtülü olarak gezmesinden dolay ı Z u '1 . Ebu'l . S. Mirhond. v.. v. teknıile. 188. Gurer ül-Hasâis ül-Vaz ıha ve Urar ün-Nekâis ül-Fadiha. S. Sahih. YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKIŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI Yalancı peygamberlerin meydana ç ıkmasınm sebeplerini genel olarak yukarıda açıklamış bulunuyoruz. Şimdi bu dört ş ahsın tarih sırasıyla hayat ve faaliyetlerini gözden geçirece ğiz. 135.Fida. 1814 . S. Tarih. Zira Samiler'de kâhinlerin ve peygamberlerin çok kere bir peçe ta şımaları eski bir gelenek icabı idi 5° Musa P ey gamb e r'in de böyle bir peçe ta şıdığı in eirde yazıhdır 51 46 Ans kabilesinin soyu hakkında geniş bilgi edinmek için bk.. 35 .. 163 v. öt. tür. III.. Birincisi peçeli. Mısır 1284.. 163 v. İbni Hald'ün. II. 135. Ayhala'ya yüzünün siyah olmasmdan dolayı Esved denildi ğini Futuh ülBuldân. 49 Taberi. 189. 2. ESVED . S. Ravzat us. 111.Safa. 221. tür. 1. I. 113.. Asıl adı Ab h al a bin Kââb bin Avf 47 48 Z U umar (hı ile). Reste arabischen Heidentums. ter. 131.ANS/ A. bazı marifetler yapan bir e şeği varmış . S.. Leknou II. El-Vatvat.H ı m ar (ha ile) olanEsved' da denmektedir. Berlin 1899. tür. 50 Wellhausen. III. 47 Bu isim yukarıda işaret edildiği üzere Abhala bin K'ab şeklinde kaydedildiği gibi (bk. 51 Incil.IV. arap. arap. 48 Belâzüri. Korintoslulara ikinci mektup (III. 135. S. Buhari . S. S.) a şağıdaki tarihler-de ise Ayhala şeklinde kaydedilmektedir: Mes'udi. Belâzöri. I. yahut Zu '1 . II. 13 ..İber. tür. öt..umar (h ı ile) lâkabım taşımış olması da muhtemeldir 49 . 60. arap. 170.. S. Kahire 1901.IV.. öt.. Tarih I. 171'de yazmaktad ır. 52'de "Himar Esved'in şeytanuun adı imiş" demektedir. 111. Reste arabischen Heidentums.. Fütuh ül . adında da anla şılaca ğı üzere Yemen bölgesinde oturan Ans kabilesine mensuptu 46...Buldân . Belûzâri. S. Wellhausen. öt.18.. Reste. S. M ısır tabı (1320). Wellhausen. Mısır 1318... s.Buldân. Esved'in soyu: Sahte peygamberlerin en tehlikelilerinden ve ilklerinden say ılan Esved ül-Ansi. ter. 914). S. Taberi. S. Müruc uz-Zeheb ve Maadin ül-Cevher.. S. S. 111. S... el-Vatvat. 171. S. Futuh ül . I.

. g. S. kalkardı .. Esved'in olağanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri: Esved bin Kâ'b bin Avf önceleri kâhinlik eder. tatlı sözleriyle olduğu gibi halka gösterdiği bir takım hokkabazlıklarla da cahil insanları aldatmasını pek iyi bilirdi 52 Asıl yurdu ve do ğduğu yer K e hf-i H ub b ân idi.. I. tekmile S. ter. İşte bu İranlılar'la Yemen'deki Araplar' ın karışmasından meydana gelen yeni nesle Ebnâ adı verilmiştir.. 55 Caetani... e.B.. bu sefer de yıllarca süren Iran boyunduruğu altında yaş amağa mecbur kalmışlardı . hastalanınca islamiyet'in henüz tam man asiyle benimsenmemi ş olduğu. Bir müddettenberi sessiz çalış an Esved bu haberi duyar duymaz peygamberli ğini ilan etti.S. Zehebi. ondan taraf olduklar ını bildirdiler. II. arap. . o kendisinin de bir peygamber oldu ğunu iddia ve her tarafta ilan etmekle kalmay ıp 52 Ebu'l . 163 v. İber. Ravzat us-Safa. 171.. s. tür. 189. 111. S. I. 2. S. Mirhond. yılında Hazr et -i Muhammed vedâ hacc ından dönerken. bizde onun kâhinli ğinin yanı sıra. . Birçok inan ılır kaynakların verdiği bu haberler. a. 54 Taberi a. Hicret'in 10. P ey g amb e r'in hastalığı haberi Esved'e ula şır ulaşmaz. çok güzel konu şur. öt. II. 53 Belâzûri. tür. yüz kadar hayvan ı bir çizgi çizip bunun üzerinde sıraya dizer ve gene s ırasıyla hepsini mızraklar. 50. İbni Haldûn.. Mezhiç kabilesinden birçoklar ı onun her arzusuna ba ş eğecek duruma gelmişlerdi. e. 221. g e. "Kalk" diye emir verdi ğinde de. I. Esved hayvanın kula ğına eğilip: "Rabbine secde et" dedi ği vakit. kuvvetli bir ipnotizmac ı olduğu kanaatini haklı olarak uyandırmaktadır.Fida. II.. S. 915. g. a. III. Esved öyle acâip maharetler gösteriyordu ki. Onun bir e şe ği vardı . . Tarih übisiam. bu haber vahim sonuçlar do ğuracak bir ş ekilde yayıldı . Kendisine "Rahman ü 1. o secde eder. Bu arada Hristiyanlar ın enkesif oldu ğu Neer an ş ehri halkı da Esved'e kolayl ıklar gösterdi 54 Yemen'de o sırada Ebna'lar hâkimdi 55 Habeş boyunduru ğundan kurtulmak için Ir a nl ı1 ar'ı yardıma çağının§ olan Yemenliler. 341... Halkı dehşet içinde b ırakan bu vah şiyane işi bitirinceye kadar. hiçbir hayvan çizginin üstünden kımıldamaz. Pek çe şitli hayvanların alıştırıldıkları takdirde yapt ıkları birçok marifetlerden biri olan bu hareket o zaman Esved'e itibar edenler tarafından mühimsenmişti Sırası gelince anlat ılaca ğı üzere Esved teriplediği bir nümayış gününde. IX. 36 . ter.Yemen" ad ını verip kahinlerin hyafetiyne bürünmü ş bir halde dola şmağa ve gitti ği yerlerde "R ahm an" ad ına konuşmağa başladı 53 Esved'in ortaya at ıldığı haberi duyulur duyulmaz An s ve M e zhiç kabilelerinden ba şkaları da ona mektuplar yollayarak. yahut ba şka dinlerle omuz omuza ya ş adığı bazı bölgelerde. S.94'de belki de bir yanl ışlık eseri olarak"Ebnalan yani Habe şlileri" dernekle Ebnâ'larla Habe şlileri biribirine kar ıştırmıştır. Tarih.

Esved Müslüman olsaydı . III. 42 v. S. tür. S. Oluncaya kadar bu vazifesi devam etti. 214. g. Zira T ab eri de onun İslâmiyet'i kabul etti ğine dair bir kayda tesadüf etmediğimiz gibi. a. B el â zûri'de bunun tam aksini ispat edecek olan şu sözleri görüyoruz: "Tanrı Elçisi öldüğü y ıl. Hristiyan ve M e c ilerden ald ığı cizyeye muhalefet etmekle kalmayıp Hazret-i Muhammed'in hasta olmas ından fay56 Taberi„ tür. Ebu Musa el Eş'ari. biz bu toprak ve toplanan mallara. e. ül .. Mu' az bin Cebel ise Hazret -i Muhammed taraf ından Yemen'e gönderilen vali ve memurların. . 59 g. Necran'da Müslümanlar'dan Amr bin Hazm ile Hâlid bin Said bin el-As " bulunuyordu. Hâlid bin Said bin ül-ks." Esved'in İslâmiyet'i kabul etmedi ğine dair ba şka bir delili de S eyrin rivâyetinde buluyoruz 60 Yemen'de isyân ba şlayınca Peygamber'in tâyin etmiş olduğu A. Dazaveyh gibi önemli memurlar Peygamber'den aldıkları mektuplar üzerine haz ırlanmağa başlamışlardı ki. Yalâ bin İTmeyye ve Amr bir Hazm ile Ziyad bin Lebid'tir.. e.. e.Hemedâni. 163. Necran halkı ona mektup yazd ı.. Cerir bin Abdullah Beceli'yi İslâmiyet'i kabule çağırmak üzere Esved'e gönderdi. sizden ziyade müstehak ız" diyordu.. S. vergileri hakk ıyla alıp almadıklarım kontrol etmek ve İslam dininin teferruat ı hakkındaki bilgileri halka ö ğretmek maksadıyla oraya yollanmış bulunuyordu ". S. mektubunda "Ey yabancılar. Âmir bin Şehr ül-He ınedâni.smir bin Şehr. a.Sehir ve kasabalar da Bazan' ın emri altında idi.bütün Yemen'i kendi hâkimiyeti alt ına almaya te ş ebbüs etmişti. Topraklar ının bize b ırakınız . tür. "Esved irtidad edip peygamberliğini iddia eden yalancılardandır. I. e. Esved'in irtidad etti ğini ileri süren bu ünlü tarihçinin iddias ını öyle kolayca kabul etmemiz mümkün de ğildir. Firuz. ter. H a zr et -i Muhammed'in oraya tâyin etmi ş olduğu Amr bin Hazm. Bazan ölünce Tanrı Elçisi bu vazifeyi sahabeden baz ıları arasında böldü. ilimizden aldığınız toprakları bize veriniz. San'a valisi ise Şehr bin Bâzan idi. S. 271'de Hâlid bin Said bin el-As' ı San'a'da vali olarak göstermektedir.Fida der ki ". Esved İslâmiyet'i kabul etmedi ". Cerir o yıl Müslüman olmu ştu. 171. Yukarda da söylendiği gibi Mezhiç kabilesi onun göstrdi ği acaip maharetlere hayran kalmış ve onun peygamberli ğini kabul etmişti. III. g. O.. 60 Taberi a. 44. Necran halk ı bunları sürüp şehri Esved'e teslim ettiler". 58 Belaziiri. g.. Necranlılar da ona bazı vaitlerde bulunmu şlardı . ter. ter. Esved'den de bir mektup ald ılar. Bunlardan birkaçnun adı : Şehr bin Bâzan.. O sırada Necran valisi. I.. 37 . Bâzan ile birlikte Yemenlilerin İslâmiyet'i kabul etmesinden memnun olmu ş ve Bazan' ı bütün Yemen ülkesinin valiliğine tâyin etmişti. Anlaşılıyor ki. I. Esved Medine hükümetinin Yemenli Müslüman halktan toplad ığı zekât malları ile Mus evi. öt. tür. Müslüman memurlara böyle bir mektup yazmazd ı .: Tanr ı elçisi. Abdullah bin Kays. Tahir bin Ebi Hule.. S. Hemdanlarınki A'mir bin Şehr. 57 Ebul'-Fida. arap. III.

S. Buna karşı.. aynı zamanda İ slâmiyet sayesinde üstünlü ğünü muhafaza eden Ebnalara kar şı idi de.Siyer. 38 .. Böylece Veber bin Yuhannes'i.. 214. Esved'in isyanı kısa zamanda bir yangın gibi güney Arabistan'a yayıldı .. Firûz'un Islâm' ı kabul ettiğini (arap S. Medine ile Yemen aras ında bir ihtilafın mevcut olmamas ı. Tahran 1333. e. ter. sonra da di ğer orientalister (bunların en sonunculanndan olan Höhnerbach da dahil) kitaplannda kabul ediyorlar.. 63 Mirhond.. S. 448'de aç ıklamış tır. S. I. III. S. Yemen'deki Ebnalara bir elçi göndererek E sv e d'le sava şmalarım ve onlara yazmış olduğu mektupta adları bildirilen baz ı kimselerden yardım istemelerini emretti. S. 221. 102'de) Firtiz'un Müslüman oldu ğunu tekrarlamaktadır. g. Kendisinin de Müslüman oldu ğu Hondmir. aile ve tabasma itaaattan ahkoymad ığı gibi islannyet'ten olan payımızı da eksiltmemiştir " Bu kasideyi Firûz. Bu ayaklanma. emirlerini ve tavsiyelerini bildiren mektuplar yoll ıyarak Hic a z'dan çok uzakta bulunan bu bölgelerdeki isyan hareketlerini bast ırmağa koyul du. Ayn ı zamanda bu kimselere de.. a. arap. Büchner (Encylopedie de l'Islam. S. Müslüman bile olmadıklarını iddia ediyor ve onun bu fikrini önce Caetani. Habib üs . H a zr et 'i Muhammed.Hemedûni ile Firûz ve Dazav ey h 'olmuşlardır 62 Mirhond daha önce ölmüş bulunan B az an' ın Müslüman oldu ğunu 63 ve Yemen halkını islam'a te şvik ettiğini kaydetmiştir ki. Çünkü Belazûri. bu iddiamn do ğruluğuna bizi inandırmaktad ır 64. 64 Wellhausen. Aksi halde Resulullah ırk ve din bakımından yabancı olan bu unsura dayanarak Esved'in ortadan kald ırılması gibi mühim bir işe te şebbüs etmezdi. Çünkü kaymbabası Bazan Müslüman idi. II. VI. Bunu teyid eden daha ba şka kaynaklar da vard ır. İşte böylece milli bir isyanın başına geçmiş bulunan Esved yeni bir din kurmaktan ziyade.. peygamberlik iddialarını ise sadece bu emelinin tahakkuk etmesi için bir vas ıta olarak kullanmıştı ... g. Skizzen. a. ayrıca Taberi (tür. 36'da Ebna'n ın Mecusi olduğunu hatta Firûz. Dazaveyh've ileride de görece ğimiz Kays bin Mak şuh'un Müslüman memuru olmak şöyle dursun. sadece Medine hükûmetine kar şı değil. tür. I. Ebnalara yardım etmelerini bildirdi. Arap Kays ile mücadeleye ba şladığı sıralarda söylemi ştir.Fi d a'mn söyledi ği gibi Esve d'in dinden dönmü ş olması bahis konusu olamaz.An s i'ye kendi ülkesinde ilk kar şı koyanlar Âmir bin Ş ehr ül . 62 Bu >Imir bin Şehr ül . ter. Kurey şliler'in Yemen'deki hakimiyetini de yıkmak istiyordu.Hemedânryi ırkdaşı Şehr bin Bâzan veya Bazan ile kan ştırmamamak gerekir. S. III. e. 111. Şu halde Ebu' 1 . 61 Taberi. II. Firûz ile Cüşeyş üd-Deylend ve Dazavehy'i istahri'ye ve Cerir bin Abdullah' ı ise Zu-l-kila ile Zu Zuleym'e elçi olarak yollad ı ". hasta olmas ına ra ğmen. İ bni Ab b as'a göre Esved ül . yeni ülkeler fethetme ğe önem vermi ş . . onun valiliği sırasında Yemen'de islamiyetin yay ılmaya başlaması. 220) de Firfız'un ş öyle bir kasidesini kitab ına almaktadır: " benden önce Islâmiyet'i kabul edenlerin Müslüman olmalar ı bizi Muhammed'e. Gene bu konuda. 172) yazmakta.Bu iddiay ı Kays için kabul etsek bile Firûz ve di ğer Ebna hakkında münaka şasız kabul etmemiz pek güçtür.Ebnâ'dan olan Azad'm Müslüman oldu ğu da şüphe götürmez..dalanarak.

Efkel ül Ezdi gibi ş ahsiyetler vard ı ki. Eyyüb Sabri. Esved Ş ehr'i öldürdü 87 San'a'yı zaptetti. 65 İbni Haldûn. Esved'in yamnda Kays bin Abd-i Yegiis (buna Kays bin Hübeyre Makşuh Muradi de denmektedir) 66 Mu aviy e bin Kays ül . Üded'lerden birço ğu ona uymuşlardı . III. Leyden 1940.. Mezhiç'lerden. San'a'ya do ğru yürüdüler ve zafer rüzgarı pek de umulmad ığı halde Esved tarafına esti. V. 68 Wellhausen.Esdri'ye rastladı . H adramavt bölgesi sınırından Tâif vilâyetine ve Bahreyn bölgeinden Aden'e kadar olan bütün topraklar ı eline geçirmi ş bulunuyordu".. I. S.Kebir. 171. Esved kendi peygamberli ğini kabul etmek istemiyen Ebrıdlara pek fena muamelelerde bulundu. 66 İbni Sa'd.. ların adeta hâmisi olmuştu 89 Bu süre içinde Esved. Ebu Musa da Sekeısik kabilesine misafir oldular. 215.bazı râvilere göre ise Muhacir bin Umeyye'yi oradan d ışarıya çıkarmıştır. Çünkü Necran'daki Müslümanlar'dan olan Ben ül-Hâris'ler bile irtidad ederek Esved'i Necran'a davet etmi şlerdi. Arap. San'a'dan d ışarı çıktı . (Belözöri.. Mahmud üs .. 70 Taberi.Cenbi. tekmile.Harisi ve Yezid bin el . 214. S. 1297. Skizzen. I.. Muaz bin Cebel Sekun kabilesine. iber. Şehr'in kansıdır.. e. Yalnız  k . VI. Mârib'de Ebu Musa el .. Ş ehr bin Bâzân. S. 67 Taberi.. 31. S. İ st. 78.Siyer. 383. arap... ter.Tabakat ül . III.. g. 67. 39 . Arap. a. Zebid'lerden. tür. bunlar mensup oldukları kabilelerin en ileri gelen insanlar ındandılar. Bözön' ın karısı olarak gösterilmiştir. S. S. Kitab üt .. tür. Böylece kuvvetlenen Esved. Birkaç gün sonra Müslüman kuvvetleri. 474'de yanlış olarak Merzubâne Azadi.. Müslüman olanlar da ya kaçmak yahut dinlerinden dönmüş görünmek mecburiyetinde kald ılar. onun Şaub bölgesinde olduğu haberini aldılar. S. ter. Ş ehr bin B âz ân da isyan ın yirminci gecesinde Esved'e kar şı harekete geçti. . vergi âmillerini kontrol etmesi ve İslâm dinini oradakilere ö ğretmesi için görevlendirip yollad ığı Muaz bin Cebel de kaçtı . 'e göre Mak şuh lökabun almasının sebebi bö ğür boşluğundaki bir hastalıktan ötürü da ğlanmış olmasından ile gelmiştir. çok kere adet oldu ğu üzere ma ğlisıp başkanın karısı Merzubâne Âzad ile evlendi 68 . Esved'in ortaya at ıldığı sırada San'a valisi Bazân' ın oğ bulunuyor ve pek tabii olarak onu en büyük dü şman kabul ediyordu. hakikatte Azad. Yezid bin Husayn ül . Necran'a do ğru ilerledi ve isyanın onuncu gününde Neer an' ı zaptetti.. S. Höhnerbach. S. Ziyad ül-Kindi ile zekât meselesi yüzünden meydana gelen anla şmazlık sebebiyle K in de halkı da irtidad edip Esved'den taraf olmu şlardı ". Di ğer Müslüman memurlar ın her biri o günlerde sığınacak yerler aradılar ve bu arada Ak kabilesi de bun. 69 Belödiri. a. Bu arada Peygamber'in Yemen'e. S. Burada Esved Sana'y ı ele geçirdiği vakit Hölid bin Said bin ül . İkisi birden Hadramavt bölgesine s ığındılar. 35 . e. I.lu Ş ehr. g. 178). 112.

Seyf'in bu husustaki rivâyetine bak ılırsa. memleketine döndü. Kays'ın Esved'den korktu ğunu ve belki bir gün kendisini ortadan kaldırmak isteme ği düşündüğünü tahmin etmi şti. g. Fakat şöyle bir misal veriyor: "Kays'm Müslümanl ıga. II. S. karşı' kötü davrandığıııı 40 . S. D azeveyh ve K ays' ı küçümseme ğe. onlardan yüz çevirme ğe meyletti. Bu suretle de birçok Müslüman memurlar Muâz sayesinde bu kabile mensuplar ı tarafından himaye gördüler. Geri kalan bölgelerde. Kays hakkında buraya kadar verdi ğimiz bilgi Belazari'de biraz daha değişik olarak şöyle anlatılmaktadır: Hazret-i Muhammed. Aden ve el Cend'i hükmü alt ına aldı. O.. komutanlarından ve Ebna'dan olan Fir ılz. Bundan ötürü Yemen kolayca Evved'in eline dü ştü diye kaydedilmi ştir. Esved bu büyük ve kolay zaferlerden pek ziyade gurura kap ıldı . Bu s ırada Peygamber'in Sekun'lara sığımmş olan memurlarından Muâz bin Cebel bu kabilenin bir kolu olan Beni Bekr'den bir kadınla evlendi. Şehre girdikten sonra Ebna'lardan olan Firaz'u kendi taraflarma meylettirme ğe muvaffak olmu şlardı". I.. mektubu getiren Veber bin Yuhannes'tir (Taberi. 73 Belaziiri.. e. ter. ter... tür. Askerin komutas ım Amr bin Madikerib'in ye ğeni Kays bin Abd-i Yegils'a" Ebnalar ın idaresini Firılz ve Dazaveyh'e. İşte tam bu s ırada Hazret-i Muhammed'in mektubu bunlara ula ştı. Bunun için Muâz ve arkada şları Hazreti Muhammed'in emirlerini Kays'a anlattılar. Esved böylece geniş topraklara sahip olunca.kabilesi kıyı bölgelerde Esved'e boyun e ğmemişti. 112. 47). Bu sırada Esved'in baş arısı daha da artt ı. S. S. a. Bu rivayetin do ğru olmadığım Höhnerbach da kabul ediyor. bunlar ise San'a civarına gelince Esved'den taraf görünerek. 101. karısına duyduğu hayranlık onu bu kabileye son derece s ıkı ba ğlarla ba ğladı . III. 71 Höhnerbach. g. 172.. a. Muâz bin Cebel. yardımı ümid edilen ve dininde sebat gösteren herkese sözlerrinin eri ştirilmesini emrediyordu. 221: Amr bin Madikerib Islam olmu ş ve Peygamberden Zebid'in emirliğini istemişti. bazı kıyı bölgeleri eline geçirme ğe muvaffak oldu. Müslümanlar ona kar şı cephe aldılar.. Bu mektupta Hazret-i Mumed. Esved peygamberlik iddias ına kalkışmca Amr bin Mâdikerib de irtidad ederek Esved'e tabi oldu. Kays bin Makşuh ül-Muradryi Ebnalar ı kendi tarafına kazanmak için Ferve bin Müsik ül-Muradi ile birlikte Yemen'e yollam ış . Mezhiç kabilesi valiliğini de Amr bin Mâdikerib'e vermi şti". Kays bu daveti gökten inmi ş bir müjde gibi sevine sevine kabul etti. Esved'in hiyle yoluyla yahut çarpışılarak ortadan kald ırılmasım. Hamdanhlar ve başkalarınan müte ş ekkil bir birlikle şehre girme müsaadesini alabilmişlerdi. Peygamber'in emirlerini yerine getirmtk için derhal harekete geçti. vilayetlerin idaresini baz ı kimselere vermeği uygun buldu. o. Ş er ce. dinin korunmasını. dinden dönenlerle sava şılmasım. e. As er. 72 Mirhond. tür. Galâfika. arap. Mezhiçliler. Fakat Peygamber buralarm emirli ğini başkalarına verince.

Onlar Esved'in şüphelerinin ortaya çıkardığı bu büyük tehlike ve tehdit alt ında ne yapacaklar ını düşünürlerken. Zi Zuleym' ın Esved'e karşı harekete geçtiklerini ve kendilerine yard ım vaadleriııi ihtiva eden haber(Seyre göre) bir takım misâllerle Yemen'in birinci Riddesinde açıkça görüyoruz". Zira Esved gibi cebbar ve zeki bir adam ın.Bizce Taberrnin Seyf'den ald ığı yukarıda yazılı birinci fivâyet daha doğrudur. 172). Seyf'in verdi ği haberlerin do ğruluğunu teyid etme ğe yardım etmektedir. onun başını kopar. Amir bin Şehr. 41 . Şeytan bana. Ey Esved. Zi Kilâb. Bunun için Bel'azürrnin yazdığı doğru olamaz diyor. senin düşmanlarının taraf na ı geçti. Hffibuki Kays asil. Böylece Müslümanlar'dan Cü şeyş üd-Deylemi. hatta bizzat Belâzâri (Ter. S. Dazaveyh. Kays bin Abd-i Yeg ıls çalışmaya koyuldular ve gereken yerlere mektup lar yolladılar. Tür. Bu rivâyet ise ileride de gösterileceği gibi. Fakat Esved bu hususta casuslar ı vasıtasiyle bazı haberler almış olacak ki. Esved'in öldürülmesinden sonra vukubulan Yemen'deki ikinci Ridde sırasında. ihaneti içinde sakladı. bu rivâyeti gene adlar ını açıklamadığı râvilere dayanarak cerhetmektedir. "Şeytan diyor ki. Kays gibi taraftarlara sahip ve ku şku uyandıran önemli bir ş ahsi. yahut başını kesecek" diye söylüyor dedi. I. e. "Neler" diye sorunca. Firûz. yoksa devletini elinden alcak. Zi Merran. Kays'ın Halife Ebu Bekir'e kar şı cephe almas ı. g. Ey Esved. Kays'ın bu hararetli konu şmasından. Ebna'yı sürüp çıkarması da. 173). onu serbest b ıraktı. safdilâne bir şekilde San'a'ya kabul etmesi. 71. onun şerrinden sakın. Esved'in öldürülmesinden sonra Yemen'de ikinci bir ridde olay ını ortaya çıkarmak suretiyle islâmlığın başına yeni bi gaile açmazdı . Ter. hem de Hazret-i Muhammed tarafından memur edilmi ş bir ş ahsi. Zi Zrıd. Ter. Seytan'm yalan söylediğine. Höhnerbach. E ğer Kays samimi bir Müslüman olsayd ı. a. o (Yani Esved'in şeytanı) neler söyledi biliyor musun?" dedi. I. Esasen l3elâzfıri menşeini göstermediği bu rivâyetin hemen altında şöyle demektedir: Onlar Yemen'e geldiklerinde Hazret'i Muhammed'in ölüm haberini aldılar (Belâzûri.. sen Kays' ı yak ın adamlarından kadın. Esved'i kendi vücudundan daha aziz tuttuğuna ve hiyanet fikrinden çok uzak bulundu ğuna. Kays bin Abd-i Yegils'u ça ğırtıp ona: "Ey Kays. Kays on dan bu sözleri işittikten sonra korktu. Yemen'in ikinci Ridde'sinde Müslümanlara kargı ityi davranınamıştır. öyle kolayca tasvib edilebilecek iddialardan de ğildir. Bu nokta Höhnerbach' ın gözünden kaçmış olmak. Esved'in şüpheleri belki de biraz hafiflemi ş olacak ki. ağaçtan meyve kopar ır gibi. onu inandırmağa çalıştı. Kays arkada şlarının yamna koşup durumu anlatt ı . o şeref derecesinde sana denk olduktan sonra. birçok kaynakların verdikleri haberlere aykırı düşmekte. Zul-Hinıar'm başına andiçerek.

S. S 50. S. Tük. S. Cüşeyş 'den şüphelendiği için onu döver. 5. Ancak hadiseler. dinletemediler. 50) Seyf'in bizzat C ü ş ey ş 'd en nakletti ği birinci rivâyete dayanarak. artık onu yok etmek tamam geldi ğini söyler ve ondan yardım ricasında bulunur. daha kestirme olarak anlatılmıştır. Âzad. Merzubâne Âzad' ı ziyaret eden kimsenin. 221: Karısının. Esved hakkında "Esved pis bir adamdır. kendilerinden emir almadan harekete geçmemelerini yazdılarsa da.75 Belâzfırrde (rap. Şu halde Firûz'un saraya gitti ği muhakkaktır75 . yâni Kays. Çünkü onlar Hazret-i Peygamber'den Esved'e kar şı bir hareket haz ırlamaları için mektup almışlardı San'a'dakiler Esved'in şüphelerinin artmas ından ve kendilerinden önce harekete geçmesinden korktuklar ı için evvelce Şehr bin Bâzânia bunun öldürülmesinden sonra da Esved'in kar ısı olan Azad ile i ş birliği yapmak gerekti ğine karar verip Azad' ın ameasıoğlu olan. Ter. tür.. III. belki de öldürülmekten onu kurtar ır. amcas ımn kızı Merzubâne Âzad'm yanına girer ve Esved'in yaptığı kötülükleri ona hatırlatır. I. S. Firûz ü d .. g. . kadınların şeref ve haysiyetlerini çi ğnediğini. Şarap içer. 172) bu hususta bir kay ıt mevcut de ğildir. D azaveyh. gusletmez. Cü ş ey ş ve taraftarlar ı onlara . Eşini öldürdükten ba şka halkı sefil ettiğini.. Firûz'u d ışarı çıkartır. Birinci rivayette Esved.satırda) birinci şahısta konuşan Cü ş ey ş yerine Kays yazılmıştır.leri aldılar. Âzad ise Ebniklan'd ır. ikinci rivâyette daha k ısa. III. a. hep uyur" dedi ğini kaydediyor. San'a'dakiler. Âzad Firûz'un süt karde şi olduğunu ve onunla her zaman konu şacağım söyler. kocas ının katili olan Esved' in dünyada en çok nefret etti ği insan olduğunu. bu imkânsızdır. Kays: "Ey amcamm kızı" diye Azad'a hitap eder ki.. Ter. Firûz. ter. Cüşeyş'in Azad'a gönderildi ğini yazmaktadır. ama Esved bu söze hiç bakmaz. Zira Kays Arap. Şöyle ki: Firûz saraya gider. kendileriyle hemen iş birliği yapni'a ğa hazır bulundu ğu karşılığını verir 76 İşte bu sırada içeriye . hemen hemen ayn ı vak'a tekrarlanır. Çünkü Cüşeyş . 74 Taberrnin Zökir Kadiri Ugan tarafından yapılmış olan tercümsinde (III. e. II.. kendisinin saraya iki defa gitti ğini bildirmekle beraber. Gene Seyf bu defa men şei Fir z'a dayanan (Taberi. . 112. Firûz üd-Deylernrnin izad' ı ziyaret etti ğini söylemektedir. 42 . Sadece "Bunlar Esved ile evlenmi ş bulunan eski vâlinin karısı Merzubâne'ye gizlice adam gönderdiler" diyor. üçüncü ziyareti Firûz'un yapt ığım bizzat itiraf etmektedir.. 60) rivâyetleri naklederken. onun amcas ı oğlu olan Firûz oldu ğunu kabul etmek her halde daha do ğrudur.D eylemryi saraya gönderdiler 74 Burada Taberi (Tür. Merzubâne imdada ko şup akrabası olduğunu söyliyerek.. yani Seyf'in Firûz'a dayanan ifadesi her iki fivayette de mevcut oldu ğuna göre ikinci rivâyet esas olarak alınabilir. Sonra Firûz saraya gönderilir. Bu iki rivâyetten hangisinin do ğru olduğunu kesin olarak söylemek güç olmakla beraber. 76 Mirhond.

kocas ını muaheze edince. Zehebi. S. bundan sonra hayvanları bıraktı . Firaz'un kar ısı Azad ile böyle samimi bir ş ekilde hasbihal etti ğini görünce. ter. ter. Firaz'da da bir hançer sakl ı idi. Topluluğun ortasında durdu. 49) Esved'in ağzından nakledilirken "melek" şeklinde olup diğer bazı Islami rivâyetler bunu " şeytan" şeklinde nakletmişlerdir. At kanlar içinde sokaklarda ko şmağa başladı ve sonunda yere yıkıldı . hayret. fena halde kızar. S. O. S. San'a meydanında nefret uyand ıran müthiş bir sahne haz ırladı : Şehir halkını meydana topladı . 448'de Azad'm Müslüman olduğu açıklanmıştır. S.. Hayvanlardan hiçbiri çizginin öte tarafına geçmiyordu. Gene başını yere koyup dinledikten sonra. Firüz'un üstüne at ılıp başına vurma ğa başlar. 48. Esved bundan sonra yüz kadar deve ve inek getirtti. syfasında birinci şahısta konuşan Cüşeyş üd-Deylemi ol. onun sağ elini ve sağ ayağını kes" dediğini haber verdi 8° Firaz bu sözleri duyunca kalabal ığın içinde kaybolma ğa te şebbüs etti Fakat evine yakla ştığı sırada Esved'in adamlar ından birinin. Fakat Azad. Taberi. öldü. 80 Firfız üd .. III. Tarih übislâm. tür. Firûz âsi ve azgınlardandır. Firaz'u saray ında görünce şüpheleri büsbütün artt ı . onu yakalayıp "Hükümdar seni çağırıyor. tür. dedi. 43 . Hazır bulunanlar bu müthi ş manzara kar şısında. Gene Taberl. Elinde hükümdarhk mızrak' oldu ğu halde sarayından çıktı ... III. hayat ından pek fazla ümidi kalmam ış bir halde bu adamı takibe mecbur kaldı . S. Esasen Hazret-i Peygamber'in mektubunu alm ış bulunan Necran'm Müslüman kalan ahalisi de ba şka tarafa göç edip bir araya topland ıklarmdan.. meydanda kumun üzerine bir çizgi çizip bu hayvanlar ı çizginin boyunca hep bir hizaya dizdi. Böylce bir müddet durduktan sonra. tür. hayvanın ağzına mızraki ile vurduktan sonra onu sal ıverdi.. sen ise tilkilik ediyorsun" demesi üzerine. Bir gün.beylemPnin Seyf yoluyla intikal eden rivâyeti (Taberi. onun başını kes" diyor. 77 onun kendi akrabası olduğunu söyleyerek. duğu açıklanmıştır. Esved. Bundan sonra elindeki m ızra ğı ile hayvanlara vurma ğa başladı. ter.Esved bin Kâ'b girer. Daha sonra Esved m ızrak" elinde oldu ğu halde yere kapand ı 79 Bunca hayvanı uğruna kurban etti ği ruhun sesini duymak istermiş gibi kula ğını yere vermişti.. I. ey Esved. III. Esved'in şüpheleri korku halini alma ğa başlamıştı . 59. bu sırada nefsini korumak gerekece ğini . 50. Esved yapt ığı hareketten utanç duyup özür diler 78 .... Zu'l-Himar' ı devirmek isteyenlerin hepsinde oldu ğu gibi. e.. ba şını yerden kaldırıp: Yan ımda bulunan melek bana. III. Fil-az bu tehlikeli i şten böylece kurtulup arkada şlarının yanına geldi. 79 Taberi. 341'de de "Melek bana haber verdi" şeklinde bir riayet vard ır. 77 Hondmir. Kays bin Mak ş uh âsidir. ter. tür. g. 78 Buraya kadar yazd ıklarımız aynen Cüşeyş için de rivâyet edilmi ştir Bk. o. Esasen aynı cildin 57. bu defa ş eytanın: "Ey Esved. a. Sonra hükümdarlık atım getirtti.. nefret ve korku içinde kalmışlardı. I. O.

Fırsatı kaçırdığı takdirde her şeyin mahvolaca ğım bilen Firûz. Firûz'u tekrar saraya ça ğırtarak. tür. Esved onu görür görmez. Merzubane. ihtiyarh ğım ileri sürerek 82 reddetti. San'a halk ına biraz evvel öldürdü ğü hayvanların etlerini bölmesini emretti. Esved'in öldürülmesi: Önce suikastçiler geç vakit arkada şlarına direktifler verdikten sonra sarayın arka tarafına açılmış bulunan deliği genişletm. Esved'in yatt ığı odaya. 82 Mirhond. Fakat. Buradan odaya geçtiler ve Esved'in o gece öldürülece ğini Firöz. onu ve sonra yan ında bulunan adamlar ını hançerliyecekti. sarayın arka tarafında bir duvar' ın iç kısmından beraberce bir delik aç ıp sonra perdesini indirdiler. Dazaveyh hep birlikte bu delikten içeriye süzüldüler. Çünkü o. Firûz. Esved uyanabilir. Firûz. korku ve şaşkınlık içinde kaldı . Şayed Esved kendisini öldürmek isterse.e ğe koyuldular.düşünerek. bir yandan da " şeytamyla konuştuğu Kususi dille" birşeyler söylüyordu. ter. kendisine yaklaştırmadan. II. Firûz etlerin da ğıtılmasında gereken ihtimamı gösterdikten sonra. Firûz onun emrini yerine getirdi. 44 . S. a. A. 62'de "şiddet ve hiddet gösterdi ği sırada elinin titredi ğini ileri süren şahsın Kays olduğunu" rivâyet ediyor. Esasen. e. yaya olarak Esved'in yan ına geldiği sırada onu. Merzubâne'ye bir adam yoltay ıp tertibat almak üzere kendilerine yard ım etmesi gerekti ği haberini ulaştırdılar. Tanrı adını anarak kendisini işkenceli bir şekilde öldüreceğini. Fakat bu sözleri i şittiğini hissettirmeden. vakit geçirmeden suikasdi sonuçlar ıchrmak gerekiyordu. S. az önce Esved'in davetini kendisine tebli ğe gelen adama pay vermedi. Bunun için Esved'in dü şmanları. 81 Firûz'a dayanan Seyf'in rivâyetinde. Esved'i öldürmek işini D az a v ey h. aha evvel davranarak. Azad'a söyledi " C. silahını gizlice hazırladı . onun başımn bulunduğu tarafı Firûz'a iş aret etti. III. Esved'e yakla şıp onun yüzünü görünce. Himy e r ve H amd an'lara haber gönderildiğinden. bir kandil ışığını takip ederek vard ı. Esved'Ie kar şılaşanın Firûz olduğu ve Esved'in Firûz'u döverek dışarıya çıkardığı yazıhdır. niyetini yüzünden anlam ış olmalı ki.. emri yerine getirdi ğini haber verip çekildi. g..zad. Esved her halde bu gece iyice sarho ştu. 222'de böyle söylüyorsa da Taberi. Onu yata ğan içinde ba şı ayağı ne tarafta oldu ğu belirsiz bir şekilde yatmış ve horluyor buldu. bir eliyle . gözlerini açm ış Firûz'a bakıyor. Art ık her ne bahas ına olursa olsun. diyerek F ir z 'un onu öldürmsini teklif etti ve buna karar verildi Firûz k ılicım arkadaş larının yanına bırakarak (ihtimal unutmu ş olacak). O da Firûz'u Esved'e şikayete gitti. S. K ays ise ben gürültü ederim... adama vadederken buldu. onlar da muhafız kuvvetler olarak vazife görmekte idiler. Sonra Kays bin Abd-i Yegös.

45 . III. Mesela İbni Sa'd (Kitab üt . Kays ve di ğerleri onun gö ğsüne oturdular. Muhammed'in Tanrı elçisi olduğuna tanıklık ederim. bir Tanrıdan başka Tanrı yoktur. S. odanın dış arısında bulunan muhafızlar koşuştular. Filaz onun ba şını gövdesinden ayırırken Esved öyle şiddetli bir "bö ğürtü" çıkardı ki. kaçarlarken de önlerine gelen yerli. Kar şılık olarak. Caetani.. III. Buna kar şılık Fil-az ve Kays'in vaktinde ald ıkları tedbirler sayesinde. Esved'in henüz ölmediğini söyledi. ter. 164. Veber oradan ş öyle bir ezan okudu: "Tanrı uludur. e. ter. ne yapacaklar ını. Veber'in yanında bulunanlar Esved'in öldürülmü ş olduğunu ilan edip teyid makamında onun ba şını halka fırlattılar. 217. Ezd kabilesine mensup Veber bin Yuhannes'i de alarak şehrin en yüksek kalesine ç ıktılar. boynunu k ırdı . ter. Tanrı uludur. onlar ın arkalrından adamlar yeti şip yetmiş kadar süvariyi esir almaya muvaffak oldular. Taberi'nin dayand ığı ravilerin hepsi Esved'in Firaz taraf ından öldürüldü ğünü kaydediyorlarsa da. Kays ve ötekilerin Firaz'a yard ım ettikleri hussunda birle şmektedirler. tür. a. 84 Belazuri. 173. Taberi. San'a ile Necran şehirleri ars ında dolaşıp durdular. küçük büyük yediyüz ki şinin eksik oldu ğunu' farkedip oların serbest bırakılmasını Müslümanlardan istediler. Esved Tanr ı'nın düşınanıdır"" Ezanı işiten halk kalenin önünde toplanm ış Veb e r'i. tür. S. Böylece San'a'y ı terketme ğe mecbur kalan Esved taraftarlar ı. tekrar onun odas ına döndü. kapıyı vurarak bu sesin nerden geldi ğini sordular. Ancak hepsinin birlikte onun odasına girmi ş olmaları ihtimali daha kuvvetlidir. etrafa nas ıl haber salacaklarım konuşmakla geçirdiler. 55. e. Sabaha kar şı saraydan ç ıkıp arkada şlarının yanına geldiler. 74. Bu arada.. a. 117. V. Dazaveyh. yahut Ebnâ'dan olan kimselerin bilhassa bunların çocuklarını rehine olarak beraberlerinde götürdüler.. kzad onlara "Peygambere vahiy geliyor" diye seslendi " Böylece muhafızları kapıdan uzaklaştırmağa muvaffak oldu.. bu cüretkar Müslüman'ı ". Bu teklif kabul edildi. öldüğünü sanarak arkada şlarına haber verme ğe koş arken kzad onun ete ğini çekip. I. S. Veber bin Yuhannes'in Müslüman olmad ığım iddia ediyor. S. arap. S. S. g.. halbuki Caetani bu hususta kayanklar ın verdikleri bilgiye itimat göstererek onun Müslüman oldu ğunu kabul etmektedir. S. Hayret ve korku içinde kalan Esved taraftarlar ı kaçıştılar.Tabakat. alınan rehineler geri verildi. baz ı kayankların ifadeleri bu iddaya uymamaktadır. Öyle anla şılıyor ki. Belli kayanklar ımız. 383) Kays bin Hubeyre Mak şuh'un peygamberlik iddias ında bulunan Esved 83 Ebu'l-Fida.onun sakalı''ı tutup.. Esved'in ne ş ekilde cezaland ıracağım merakla beklerlerken. IX. Firâz ve Arap Kays o geceyi sarayda Merzubane'nin yanında. Filaz arkadaşlarının yanına ko şup kılıcım aldı (Cüşeyş 'in rivâyetine göre hep birlikte. Firâz'un rivâyetine göre de Firilz yaln ız olarak). tür. g.. III. 85 Wellhausen. Taberi.

. 52). Wellhausen. Zehebi (Tarih ül . 46 . Halifesi Ebu B ekr'in eline varabilmi şti Zira baz ı tarihler. 60). e. Esved'in boynunu kırdığım. I. Her ne kadar Caetani bu hususta Mirhond'u mehaz göstermi ş ise de elimizde bulunan (Leknou 1914) bask ısııda böyle bir kayda tesadüf edemedik.. İbni Haldfm. e. 222) da ise bu rol Kays ile Firûz arasında bölünmüştür. 164.. 448. I.. Mirond' (Ravzat üs .. "Esved'i öldürenler aras ında Firûz üd-Deylemi dahi vard ı" demekle Firû z'u Kays ile işbirliği halinde göstermektedir. 57) gibi tarihçiler de Peygamber'in ölmeden önce. ter. Dikkat edilirse.Ansi'yi öldürdü ğünü yazmaktadır. 165. Belâzûri de (Filtuh ül .i Muhammed'in bu yoldaki "Esved öldürüldü. III. Skizzen. a. sonra geri dönüp arkada şları ile birlikte tekrar Azad' ın yanına döndüklerini.. g. a. Hondmir. Bundan ba şka. VI. hadiseye en yak ın olan ça ğda bile inanc ın bu yolda olduğunu teyid eder. S. II.. e.ül . o zaman Kays' ın onun başını gövdesinden ayırdığını yazmaktadır.. 87 El-Vatvat. g. Müslüman memurlar gene eski yerlerine dönme ğe başladılar. S. I. En .. Firûz'un Esved'i katletti ği hususundaki haberler daha a ğır basmaktad ır. Nihayet Medine'den yeni bir emir gelinceye kadar Sehabe'den olan Mu' az bin C e b e l'i seçtiler". Peygamber'in gâipten ald ığı bu haberi kaydettikten sonra. S.. S. I. 173) esas olarak Kays' ın Esved'i öldürdüğünü anlatmakta ve biraz a ş a ğıda bazı râvilerin onun Firûz tarafından öldürüldü ğünü zikrettiklerini pek kısa olarak kaydedip geçmektedir. III. İ ber.. Ebu'l-Fida. fakat mektup Hazret -i M uh amm e d'e de ğil. onu sâlih bir insan olan Firûz üd-Deylemi öldürmü ştür" hadisinin kitaplarda daima tekrar edilmesi. 173) onun Peygamber'in ölümünden be ş gün önce öldürüldü ğünü ve bu haberin Ebu Bekr'in Hilafet° geçi şinin onuncu gününde Medine'ye ula ştığım yazmak86 İbni Haldün. İbni Haldiin (Kitab ü]. El .. 52).Nevevi (I. S. Ebu'l-Fida (Tarih I. onu sâlih bir insan olan Firûz üd Deylemi öldürmüştür" sözlerine dayanarak Esved'in katilinin Firûz oldu ğu yolundaki kanaatlerini aç ıkça belirtmi şlerdir. a. Fakat. 131) gibi kaynak kitaplar. . Ayrıca İbni Sâ'd gene (V... tekmile.İslam.. 57.İber. - Yukarıda açıklandığı gibi. onun Esved'in öldürülmesinden bir gün sonra öldü ğünü kaydetmişlerdir ". S.. Bir yandan da bütün olup bitenleri mektupla Peygamber'e bildirdiler.Vatvat (S. Halbuki Buhari (Sahih-i Buhari.Büldân. a... a. haber verdi ği "Esved öldürüldü. Taberi (Tür. Ter. Yemen bölgesi Esved gibi bir müstebitten kurtulduktan sonra. ilahi bir kaynaktan alarak. S. Belazûri (Fütuh ül . 341. 164). Burada Firûz'un silahs ız olarak Esved'in odasına girdi ğini. 389). aralarından birini başkan seçmek hususunda anlaş amadılar. Esasen Hazret ... ter.Buldan..). ter. S.. tür. g. 52.. S. e.Sefa. g. tür.. S. II. 131. tür. onun Firûz tarafından katledildiğini pekala yazdıkları gibi.. I. 34. II. III. Taberi... S. 208. S. 60. II.

Kays ise herkesten ziyade korkmu ş göründü. Fakat baz ı Arap kabileleri. onlarla dostmu ş gibi hareket etti.Muradi. Yemen'de ikinci Ridde'nin önderli ğini yapmıştır. 216. Ba şı Peygambere getirildi" demekte ise de yukar ıda not 87'de adlar ı geçen eselerin hiçbiri böyle bir iddiaya yer vermemi şlerdir. Firaz yolda iken iki kadın arasında geçen konu şmadan bunu ö ğrenip kendisi için de aynı akibetin haz ırlanmış olduğunu anlıyarak karde şi Gu ş na ile H avlanlara s ığındı . Çünkü Hazret-i Muhammed'in ölüm haberi. arzular ı hilafına.tadır. Firaz. y ılın Rebi'ül-evvel ay ının sonunda katledildi ği meydana çıkmış oluyor " D. Ebna'nın bir kısmını da zorla İran'a yolladı . 47 . şurada burada dola ş an Esved'in süvarileri ile temasa geçti ve onlarda kendisine bir dayanak buldu. 11. S. III. Kays gayesine eri şmek için. Ş ehir halkı telâş a düştü. ter. Cü ş ey ş hemen hemen birlikte San'a'da i ş görmekte ve Yemen'i idare etmekte idiler. Onları kendi hallerine b ırakırsanız daima saltanat süreceklerdir. rakiplerini böylece uzaklaştırınca San'a'da idareyi eline ald ı . Bu suretle Esved'in hükümdarh ğı bazılarına göre üç ay sürmü ş tür.. tür. Firitz'u Yemen'e vali tâyin etmişti. Kays. Arap K ay s'ı kı skandırdı ve bundan dolayı E z v a'yı (Himyeri hükümdarlarının adı ve Zu'nun ço ğuludur). Firâz'un Halife tarafından . onun Kehf-i Hubban'da isyâna ba şlamasından ölümüne kadr geçen zaman ın ancak dört ay olduğu yolundadır. Firaz ve Dazaveyh ile isti ş arede bulundu. Böylece Esved'in H. göç etme ğe mecbur bırakılan bu aileleri kendi topraklar ından geçtikleri sıra88 En-Nevevi bu tarihle beraber ba şka bir rivâyeti de nakletmekte ve "O. Halife Ebu B ekr. 89 Taberi. Fakat Himyerli u'l-K il â ile arkada şları onun bu fikrini kabul etmediler. Yemen'de ikinci Ridde: Esved'in öldürülmesi ile Yemen'de islâmiyet yeniden zafer kazanm ış oldu. Ben onlar ın başkanlarını öldürerek geri kalanlarım memleketten sürüp ç ıkaraca ğım" diye tahrik etti". Hazret-i Peygamber zamamnda öldürüldü. Kays bin Mak ş uh ül . gösterdi ği bu boş gayretten sonra. Cahiliye devri adet ve inançlar ım bırakmış ve islâmiyt'i henüz pek sathi bir şekilde kabul etmiş olan Yemen'li bir kısım halkın yeniden irtidadına vesile olmuştur. Denebilir ki. Ama Ebnalara da yakla şmadılar. Esasen serseri bir hayat süren Esved'in süvarileri. Daha önce Dazaveyh. güya San'a'y ı tehdide ba şladılar. Seyf yoluyla bize kadar gelen Firâz'un rivâyeti. "Ebnalar sizin memleketinizde yabancı ve göçmen bir kavimdirler. Fakat çok kısa bir zaman için. Hattâ ertesi gün için onları yeme ğe davet etti ve ilk gelen Dazaveyh'i öldürdü. onlardan üstün bir mevkie geçirili şi.

Muhacir San'a'ya gelince memleketi çapulculardan ve Esved'in arta kalan süvarilerinden temizledi. Esved'in vahiy ald ığına onun yakınında olanlar inanm ışlardı . Bu sırada Ebu Bekr. 91 Belâzfıri. Muhâcir Yemen'de te ş ekkül eden kuvvetlerle birleş erek kendi kuvvetini artt ırdı . Demek ki. elçiler ve mektuplarla Tihâme ahalisine. di ğeri siyasi olmak üzere iki tarafl ıdır. Gene görülüyor ki.. o öldürülürken ç ıkardığı müthiş sesi duyan nöbetçilere İzad.da himayelerine ald ılar ve Kays tarafından görevlendirilmi ş olan muhafızları öldürdüler. Kays'a aleyhtar olanlar ı toplayıp San'a yakınında Kays ile sava ştı ve onu yendi. biri dini. S. 90 TaberI. Biraz sonra Kays bin Mak şuh da Müslümanlara esir dü ştü ve her ikisi zincirle ba ğlanarak Medine'ye Halife'nin yan ına götürüldü. Ma'dikerib de affa nâil olup her ikisi ailelerinin yan ına dönme müsaadesini alabildiler. geçici bir zaman için de olsa gösterdi ği ipnotizmacılık mârifetleriyle etrafındaki bazı insanları kendi peygamberli ğine inandırmış olmasına ra ğmen 92 onun bu tarafı çok hareketli geçmi ş bulunan siyasi hayatına nispetle pek sönük kalm ıştır. Kays daha önce Esved'in süvarilerinin dola ştığı San'a ile Necran aras ındaki bölgeye kaçmak suretiyle kurtuldu. Medine'de bulunan iki esirden bilhassa Dâzaveyh'in katili Kays için Ebu Bekir. III. nöbetçiler buna kamp uzakla şırlar. tür. Firüz'a yardım etmelerini bildirdi. Netice: Ana kaynaklara dayanarak buraya kadar inceledi ğimiz Esved'in hayatı. ter. 174. Bu sırada memleketine dönmü ş bulunan Kays bin Mak ş uh ile Amr bin illa'dikerib iyi geçinemiyorlardı . Firüz. cinayeti i şlemiş olduğuna dair elde müspet bir delil bulunmad ığından ve Kays'ın Peygamber'in minberi önünde. elli kere Dazaveyh'i öldürmediğ ini yeminle teyid etmesi üzerine" Ebu Bekir onu affetti. .. 226. Bu kabileler. görüldü ğü gibi. ter. Sükünet ve düzeni yeniden kurdu. 92 Onun peygamberli ğine yakınIrmın inanmış olması muhtemeldir. Esved'in öldürülmesi hususunda. Bilhassa Tâhir bin Ebi Hâk'nin idaresindeki kuvvetlerle Firüz'a yard ım ettiler. 48 .. "Peygambere vahiy geliyor" diyince. hiçbir vicadan azab ı duymadan idam karar ı verdiyse de. Kays'dan ayr ıhp Müslüman olmadan9° ve aman bile elde etmeden Müslüman karargahına gelip teslim oldu.. S. E. bu i şi Firüz'un teklifine uyarak yapmışlar ve onun Kays'la sava ş a başlama imkanını sağlamışlardı . I. arkasından da M uh cir bin Üm e yy e'nin komutas ında bir orduyu Yemen'e yollad ı . Tahir bin Ebi Hale komutas ında . tür. Muhacir'in kuvvetlerinin çoklu ğu da Amr' ı korkuttu ğundan.

halkın ona sırf dini bir inançla ba ğlı bulunmasından ileri gelmiyordu. Esved hakiki hüviyetiyle . Daha önce belirtildi ği üzere bu durum onun hayatına malolmuştur. halka zulmetme ğe ve fazlaca sarho ş olmağa başlamıştır. arkada şlarını küçümseme ğe. ve Yemen'deki bazı kabileler arasındaki vergi meselelerinden do ğan Ridde'den istifade etmesini bilmi ş ve gizliden gizliye hazırlanmaya başlamıştı . E ğer o. yeni ve kutsal bir kitap da b ırakamamıştır. fakat önderli ğini üzerine almış olduğu milli hareket Arap Kays'la gene de devam etmi ştir. Bu durum da Esved'in çabuk muaffakiyet elde etmesine yard ım etmiştir. Esasen. Hristiyan ve İ slam monoteizminin tan ınmış ve yerle şmiş bulunduğu Yemen'de bir putun ad ına değil. Yemen din bak ımından olduğu gibi. Esved savaş çı bir peygamber s ıfatiyle ortaya at ılmış ve kısa zamanda büyük topraklar ı eline geçirmiş . Bununla beraber Esved'in Mnsevi. sadece sezi ş kuvveti fazla olan kurnaz. hiç olmazsa bunun kalıntılarımn daha sonraki devirlerde ya şıyan râvilere bir nebze olsun malzeme te şkil etmesi gerekirdi. her ne kadar yakın taraftarlarından bir kısmını kendi peygamberli ğine inandırmağa muvaffak olmuşsa da. Yemen'de uzun y ıllardan beri hâkim bir zümre halinde ya şıyan İranhlar'ın çocukları olan Ebnâlar artık Yemen Arapları'mn tahammül edemedikleri ve memleketlerinden uzaklaştırmak istedikleri bir s ınıf haline gelmiş idi. 49 . Yâni Esved'in in bir çok taraftar bulmas ının sebebi. cesur ve iktidar ihtiras ı ile dolu. hakiki bir peygamber olarak tan ınsaydı . öteden beri ticaretlerine vergi almak suretiyle engel te şkil eden. Kureyş ' in hâkimiyetine tâbi kalmamak ve Yemenliler'i din bak ımından da kendisine bağlamak için peygamberlik iddias ında bulunmuştur. sakinleri bakımından da heterogen bir bölge idi. inahir bir siyaset adam ı idi. görünmiyen yüksek bir Tanrının adına ortaya çıktığım iddia etmi ş olduğu muhakkaktır. bunlar kaynaklara nazaran daha çok kendi ş ahsi kuvvetini tanıtmak maksadiyle söylenmiş sözler olup ilahi bir tak ım emirlere benzemekten tamamiyle uzakt ırlar. ölümünden sonra dini eserinin devam etmesi. O. onları kendine ba ğlamıştı . İşte Esved Ebna'nın Yemen'deki nüfuzunu tamamiyle k ırmış . O.Esved yeni bir din kuramamış . Yukarıdanberi anlat ılanlar da gösteriyor ki. onlara hakim olmuş ve Ebnalarm idarelerini de kendilerinden olan Dâzaveyh ve Firâz'a vermek suretiyle. Bir yandan da gün geçtikçe. onun peygamberli ği de derhal unutulmuş . her ne kadar Rahman' ın adına konuşmakta oldu ğunu ve bir melek vas ıtasıyle vahiy aldığını sık sık söylemişse de. fakat bundan dolay ı o kadar çok gurura kapılmıştır ki. Esved bir milli isyamn önderli ğini üzerine almıştır. Peygamber'in hastal ığı haberinden. Esved'in ölümü ile birlikte . eski dinlerini b ırakıp islamiyet'i kabul ederek Medine hüldimetine ba ğlanan halkı.

Zehebi bu soy kütü ğünü daha kısa gösterir. Buzaha sava şından bir müddet sonra ise Kadisiye ve Nihâvent sava şlarında Islam ordusunun zafer plânlar ım hazırlayan kıymetli bir Müslüman askeri olarak görmek mümkündür. Tuleyha'nm soyu: Asıl adı "Talha" olan Tuleyha.Esedi ül . 50 . yılında kabilesinden bir heyetle birlikte Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etmi ş bir mümin. şöyle ki 94 Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadlet ii! .2. S. 360. İbn ül . daha sonra da Hâli d bin V eli d'in ordularını ciddi şekilde uğraştırmış olduğundan tarihte oldukça önemli bir yer kazanm ıştır. ş ahsiyet itibariyle di ğer sahte peygamberler kadar kuvvetli olmamakla beraber. onu Hicretin 5. 65.Kâmil fi't-tarih. Müslümanlar ona k ızdıkları için " Tul e yh a" yâni "Talhacık" adını verdiler. 94 Zehebi.Fakasi. Leyden 1867. TULEYHA BIN HUVEYL İD Sahte peygamberlerden ikincisi olarak inceleyece ğimiz Tuleyha. 299. y ılında putperest Kurey şlilerle birlikte Medine'yi kuş atmış bir düşman. Tuleyha'mn birinci defa islamiyeti kabulü: Tuleyha'mn hayat ım tarihen mallim en eski günlerinden alarak inceleyecek olursak. 93 İbn ill-Esir.Esir. Tecrid. 10. A. Hicretin.. S. bir aral ık Medine'yi tehdit edecek derecede cesaret göstermi ş . S.Esedi ül . : B. Necid'de oturan Es e d kabilesinin ileri gelenlerindendir. Kahire 1288. I. III.Esir'e göre onun soyu ş öyledir93 : Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadle bin ül-E şter bin Hecvan bin Fak'as bin Tureyf bin Amr bin Müseyl bin ül . Üsd id-Gâbe. İbn iil .Hâris bin Dudan bin Esed bin Hüzeyme bin Müdrike bin İlyas bin Mudar ül . yılında mürtedlerin ba şına geçmiş . 9. peygamberlik iddiasında bir komutan.Fakasi. e] .

y ılında.Esir. baz ı kabile ileri gelenlerinin menfaat ümitleri. g. III. Zira Hâlid sadece eskiden beri putperest kalm ış Arapları doğru yola davet ile görevlendirilmemi ş . Hendek sava şı sırasında Esed kabilesinin başında Tuleyha bin Huveylid'i. Yoksa Tuleyha putperest kalmakta devam etti ği için değil. sıra kendi fikrini yazma ğa geldiğinde. Encylop&lie de l'Islâm. 874. her yerde önce dinden dönenleri dine davet emi ş . Tuleyha ve taraftarlar ı hiçbir vakit Müslüman olmam ış lard ı ki. İrtidadla mücadelenin daha sonraki olaylarında da görülece ği üzere Hâlid. Tuleyha'nın adı tarihte ilk önce Gatafan seferinde islamlar taraf ından yenilgeye u ğratılmış bir Esedi olarak geçer. VIII.Tabakat.. en küçük teferruat ı bile didik didik eden C a et ani . bunun sonucu olan Ridde. Bu i ş için sen. y ı lda kabilesi ile birlikte islamiyeti kabul etti ğ ini apaç ı k anlatt ığı halde. yani Hicretin 9.. 96 İbn ül . Bu noktaya kadar hadiseleri oldu ğu gibi açıklıyan Vacca (Enc. 65. Vacca.Gâbe. islamiyet'in mürtedleri say ı ls ı nlar". Tecrid.. onun daha evvel Müslüman olmadığımn bir delili sayıp bu iddiasım kuvvetlendirme ğe çalışmaktadır. sadece bir kahindi. IV. Caetani. kabul etmeyenlerle de sava şmıştır.En k ı sa ş ekilde yukar ı ya ald ığı m ı z Tuleyha'n ı n maceral ı hayat ı n ı n tarihi de bize gösteriyor ki. a. Zehebi. 51 . de de l'islam. Hâlid' in savaştan önce Tuleyha'y ı İslâmiyet'e davet edi şini. o. daha ziyade islam' ı terketmi ş olanları dine davet ve dinde kalanlara da bir tak ım vaızlarda bulunmak üzere Ebu Bekr tarafından gönderilmiştir. Bundan dört y ıl sonra. biz arkada kalan kabilemizi burada temsil ediyoruz"" dedi. bize haber yollamadın. 874).. Üsd ül . Bir iki kehanet sözü. İbn ül .Esir'in Vakıdi'den aldığı bu rivayet Tuleyha'n ı n 9..bu önemli noktay ı atlayıvermiştir. Kitab üt . 97 Caetani. Ebu Bekr'in kendisine verdiği mektuptan da anla şıldığı gibi. S. içinde Tuleyha'mn da bulundu ğu. Tuleyha'yı da bu düşünce ile ve aynı emri yerine getirmi ş olmak amacı ile dine davet etmi ştir. Bundan bir y ıl sonra. I. IV. 299.. II. Esed kabilesinden bir heyet Peygamber'i ziyaret edip ona "Ey Tanrı'nın elçisi! Biz sana Tanrı'nın birliğine ve senin Tanr ı elçisi olduğuna tanıklık etmek üzere geldik. belki de Caetani'nin tesiri ile. yalnız Tuleyha'mn islamiyet'i kabul etti ğini ve bunun 95 İbni Sa'd. S. Ona göre. Ebu Süfyan ve Fezareli'lerin ba şbuğu Uyeyne ile birlikte yeniden islamlar'a kar şı harekete geçmi ş görüyoruz22. S. Tuleyha'mn etrafına adam toplamas ına fırsat vermişti. 51. Böyle bir iddia tamamiyle yanl ış bir görüşün ifadesidir. 298. Peygamber'in ölüm haberi. e. I. o bütün iddialar ı na ra ğ men hakiki bir peygamber de ğ ildi'.

hem de mensup oldu ğu kabile üyeleri ile birlikte kabul etti ğini biz İbni Sa>d'da da görmekteyiz 99 .Vacca'n ın iddiası hilüfmaislâmiyet'i kabul etmiş olduklarını açıkça gösterir. Bunlara Hazret-i Muhammed'in davranışı başka ."J :js "" (=Onlar: Müslüman olduk diye seni minnet alt ında b ırakmak istiyorlar. Seleme'yi ça ğırıp ona. arkas ından bütün bunlar ın (ileride görülece ği üzere) Müs eylim e'nin Medine'yi ziyaretine bir nazire olarak uydurulmu ş a benzediğini ilâve etmektedir. Tuleyha'nm ayaklanmas ı ve peygamberlik iddia etmesi: Hazret-i Muhammed vedâ hacc ından döndükten sonra uzun süren bir hastalığa yakalanmıştı . Halbuki. g. II. C. II. bu suretle Tuleyha'n ın Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etti ği inkâr edilemez bir vesika ile teyid edilmi ş oluyor: ıj u. Bunun üzerine Seleme üç çoban ı ve deve sürülerini ganimet olarak al ıp Medine'ye dönmü ştü. Peygambere a ş ağıdaki âyetin inmiş olduğunu kaydediyor ki... Peygamber zamanında Müslüman olmuş ve onun sohbetinde bulunmu ştu. Medine'ye gelen Esed'li heyetlerin sözlerinin Yemâme'den gelen H anif e heyetinin sözleri ile hiçbir benzerli ği yoktur. e ğer do ğru kimseler iseniz.. 99 İbni Sâ. 52 . sizi inanma yoluna ileten Allah'a kar şı minnettar oluyorsunuz. En inanılır kaynakların aslâ islâmi bir gayretke şlik gütmeden verdi ği bu küçük. onlara baskın yap". dedi.d. İbni Sa'd'a göre Tuleyha karde şi Seleme ile birlikte Peygamber'in sava ş larına katılmak üzere hareket etti. S. geri dönünce irtidad etti" diyor. XLIX. Biraz sonra Tuleyha'n ın peygamberlik iddialarmda bulundu ğunu anlatırken Müs â bin Ve s i m e'nin bize verdi ği ip uçları bu vâdideki tenkidlerimizde ne kadr hakl ı olduğumuzu bir kere daha ortaya koyacaktır. Hazret-i Muhammed'e gelip kendiliklerindenMüslüman olduklarım söylemeleri üzerine. a." Tuleyha'nın islâmiyet'i kabul etti ğini.da siyasi bir inkiyadı gösterdi ğini söylemekte. 222'de "Tulyeha.. Mirhond. S. Allah ı n Resülü Muhammed. sancak verdi ve Muhacirün ile Ensar'dan yüz elli kişiyi de emrine verip ona. I. küçük haberler bize Esed kabilesinin Tuleyha'ya uyarak . 18. Tabakat. Belki siz. Hanife'lilere söyledi ği sözler gene bamba şkadır.. de ki: Müslüman olduk diye siz beni minnet alt ına sokamazsınız.Esir bu heyetin. Hastalığı haberinin sür'atle etrafa yay ıl98 Kur'an. "Beni Esed'in toprağına varıncaya kadar yürü. Gene ibn ül . e. 35.

Habbâl iftiharla. "Bir de melek mi buldu?" deyince. "Allah seni kahretsin ve şehadet rütbesinden mahrum kılsın" dedi. Biz yukarıya aldığımızj. Caetani hemen bu öszlerin arkas ından. Tuleyha'n ın peygamberli ğinden. Büyük bir de ğer taşıdığı açık olan V es İ me 'nin Kitab ür .ması .. Tuleyha ye ğeni Habb âl'i bir anla şmaya varmak için Hazret-i Muhammed'e gönderdi. VIII. a. 100 Caetani. Meselâ: Zübyân bin Rebia el-Esedi adındaki ş ahıstan bahseden Vesime (S. e. Habb âl. peygamber oldu ğunu iddiaya koyuldu. Höhnerbach' ın fikri de Wellhausen ve Caetani'nin tamamiyle tesiri alt ındadır. 189) kaydetti ği bu haberi Caetani kendine göre özetlendirmekte ve akla gelmiyecek bir mant ıkla ş öylece münaka ş a etmektedir: ". 298.. Peygamber ona. onun Hazret-i Muhammed ile buluştuğunu söyledikten sonra.Ridde'sini İbni Hacer'den çıkararak yayınlayan Höhnerbach' ın neden kendi yayınladığı bu kitaptaki kay ıtlara bu derece lâkaydi göstermi ş olduğunu anlıyamadığımı zı söylemek mecburiyetindeyiz. Tuleyha. E s ed'Ierin. "Tuleyha peygamberlik iddias ında bulunduktan sonra.. en güvendiği kaynakların verdikleri bilgilere aykırı olarak. Musevilerden birçoklar ı ona yardım ettiler. S emir a denilen yere gelip ordugâh kurdu. Bilâkis Hazret-i Muhammed. daha önceleri H a zr et -i Muhammed'e tâbi olmad ıklarını Medine'ye kar şı hiçbir anlaşmayı ihlâl etmemi ş olarak Tuleyha ile birle şmiş bulunduklarım ilâve etmekle. bazı kabilelerin dinden dönmelerine sebp oldu. Gatafan'lar ın Fezâre ' lilerin İslâmiyet'i kabul etmemi ş olduklarını bir kere daha tekrar ediyor. "Bir de melek mi buldu?" sözleriyle önce istihza etmiş sonra da Tuleyha'n ın temsilcisi ve ye ğeni olan HabbâPe beddua etmiştir. Tuleyha'n ın kendisine vahiy getirdi ğini iddia ettiği Zu'n-Nun adındaki melek hakk ında da Müslümanlara açıklamada bulunuyor "°". S. En eski İ slâm kaynaklarından olan Vesime'nin Kitab ür . ondan ayrılıp. Tuleyha'ya tâbi olanlar ın. Halk ın aş ağı tabakası ona uydu. buna hiddet etmedikten ba şka.. Az zamanda Tuleyha'nın taraftarlar ı ço ğaldı . Metin. Hazret-i Muhammed ile Habbâl'ın konuş masında müsamahaya delâlet eden bir husus göremiyoruz. Peygamber o zaman ona. Bu hususta Alman orientalisti Dr. Bundan şu sonuçları çıkarım: Muhammed. 53 . Tuleyha'mn peygamberlik iddialarını müsamaha ile karşılıyor. TaberPnin (Arap. O. III. ona "Zu'n-Nun" adında bir mele ğin vahiy getirdi ğinden bahsetti. Bundan istifade etmesini bilen Tuleyha bin Hüveylid.. kâhinli ğinin de yard ımıyla. g. 40).Ridde'si bize aş ağıdaki ip uçlarını vermekle Tuleyha ve taraftarlar ının daha önce Müslüman olduklar ını şüphe götürmez bir ş ekilde anlatmaktad ır. "Ben Huveylid'in oğluyum" diye cevap verdi.

S. 88) ve Halid'in bunların üzerine yürümesini — gene Caetani'nin tesiriyle — ülkeler fethetmek arzusundan do ğan bir hareket. I. Ceatani ve Höhnerbach gibi de ğerli Orientalistlerin. Gat af an. Malik bin Nüv eyr e gibi temsilcileri de iddias ına misal olarak gösteriyor (Höhnerbach. g. Fezare ve Tay kabilelerinin. İ slam tarihçilerinin Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek maksadiyle dü şman kabilelerin elçilerini bile ihtida etmiş gösterdiklerini iddia ediyor ve bu arada önce hakikaten Müslüman iken irtidad eden Müccaa. 54 . Ahaliye irtidadın kötü sonuçlarını anlatmış ve onları İslam'a davet etmi ştir. fakat sonra pişman olup Yemame'ye Bitmi ştir. kâh isabet ettirmezsin. Histoire des Arabes. Höhnerbach' ın bu husustaki kanaatlerinin sars ılmazlığına ileride Müseylime ve Yemame konusunda daha da aç ık misaller verece ğiz. e. Höhnerbach. b ırak bizi senden ayrılalım" demiş olduğunu bize bildirmektedir. Uyeyne bunu dinlememi ş ve bunun üzerine Harim de onun hakk ında bir şiir yazm ıştır.. I. kâh isabet ettirir. kalben olmasa bile. Tuleyha ile birlikte irtidad edip Müslümanlarla mücadele edenlerdendir. nas ıl bir düşünüşün tesiri altında. Gene Vesime'nin bize bildirdi ğine göre: Hubeyş hükemâdan Galip bin Bi şr ül-Esedi. 179'da Fezürelilerin Müslüman olduklarını. Eğer bunda muvaffak olamazsan. Daha birçok ilâvelerle zenginle ştirilmesi mümkün olan yukar ıdaki misaller bize Tuleyha ba şta olmak üzere Es e d. S. bize Kur'ana benzer bir şey getirsene. Zimman bin Ammar el. fakat içten bir inan ış a sahip olmadıkları için çok geçmeden irtidad ettiklerini kabul etmektedir.Fezâri. IV. a..E zve r'i Esed'lerin ülkesindeki valilerine 101 Cle'ment Huart. apaçık tarihi hakikatleri reddettiklerini anlamak zordur. 177) da bize bu yolda misaller vermektedir: "Et-Tufeyl irtidad konusunda Tuleyha i şine karışmış ve Necid'i tekrar İslâmlığa iade işinde büyük hizmeti olmu ş. Habb al memleketine döndükten sonra A 11 a h' ın r es Mü Muhammed derhal D ı r ar bin ül . Ridde s ırasında sadık kalıp zekât ı Ebu Bekir'e vermi ştir.Tai: Peygamberle bir arada bulunmuştur.ona şöyle demi ştir . ş eklen islamiyeti kabul etmiş olduklarını n° ve Medine hükametine ba ğlı bulunduklarını pek güzel ispat etmekte iken. Yezid bin Huzeyfe E şraftan Zufar. İbni Sa'd (Tabakat. sonra Yemame'ye Bitmiştir".Fezeiri de İslama sadık kalm ış ve Uyeyne bin Hısn'a da İslamda sadık kalmas ını tavsiye etmi ştir. Sen yalnız bir kâhinsin ki. S.. (Harim Cahiliyye devrinde yarg ıç idi). Tuleyha'dan ayrılıp islâmiyeete sabit kalanlardandır. Harim bin Kutbe bin Sinan el. Paris 1912. kar şı tarafın mukavemetini ise ilk defa fethedilen bir memleketin direnmesi saymak gerekti ğini ilave ediyor. El Hâris Malik üt .

Uyeyne bin H ı sn ise Gatafan'lar ın başına geçip "Ben Esed'lerle aramızdaki eski anla şma bozulduktan sonra Gatafan yurdunun sinı rlarım tanım ıyorum. Bu s ırada Tuleyha'nın taraftarlar ı gittikçe azaldı.Esir.. 95. S. ayrıl mülâhaza ile ikinci bölümünü de kabul etmesi kaç ınılmaz bir mecburiyet iken o. III. S. Tanrı adına yemin ederim ki.. arap." sözlerinin do ğru.. Hazret-i Muhammed'in öldüğü haberi geldi. Bu emir üzerine onlar ciddi tedbirler ald ılar ve Tuleyha'yı korkuttular. S. Tuleyha artık kabına sığamaz oldu. birbirleriyle ba şkalarına karşı birle şmeleri. II. tür. Karşılaştıkları zaman keskin kılıcı ile Tuleyha'ya vurdu fakat kılıç Tuleyha'ya i şlemedi. 55 . Zı'l-Himarin Avf Cezmi ona Cedile'lerden be şyüz kişiyi istediği anda yardımcı olarak verece ği haberini yolladı .. ter. a.göndererek dininden dönen herkese kar şı harekete geçmelerini ve tedbir almalarını emretmişti 102.. Tuleyha'nın ortaya çıkışında ve kuvvetlenişinde de kabile ş eflerinin siyasi nüfuzlar ını arttırmak hevesleri. zekât ve sadaka vergisinden kurtulmak istekleri büyük rol oynam ıştır. "Ona kılıç işlemedi" sözü gittikçe yay ıldı "3. S. tekmile.. fakat ikinci bölümünün yani "Hazret-i Muhammed Drar bin ül-Ezver'i Esed'lere yollad ı tedbir aldırttı" sözlerinin hususi bir maksatla sonradan uydrulmuş oldu ğu ileriye sürülüyor. tür. Tuleyha ise sağdır ve kavmi ona uymu ştur""4 dedi. 280'de Seyf bin Ömer taraf ından teyid edildi ği için İbni Haldfm'a atfetti ği haberin birinci bölümünün. e. Bu defa halk Tuleyha'n ın etrafında toplanmaya ba ş ladı . 103 ibn ül . g. 360.'.. III. VIII. bunların. Mademki haberin birinci bölümünü Caatani itimada lay ık bulmuştur. Nihayet D ı r ar onu sa ğ olarak ele geçirmek istedi ğinden üzerine yürüdü. Gavs'ların başkanı da aynı şekilde Tuleyha'ya yard ım vâdetti. Bu olay Tuleyha'n ın halk arasındaki itibarını arttırmaya yardım etti. İber. mürtedler ise Semira'da topland ılar. 97. yani "Tuleyha Hazreti Muhammed zamanında peygamberlik iddia etti. Taberi... Peygamber'in ölümü de İslam dinini henüz pek yeni kabul etmi ş ve henüz hazmetmemi ş 102 Caetani. müttefikimiz olan iki kabilenin peygamberine tabi olmay ı Kurey şli Peygambere tabi olmağa tercih ederim. el Kamil. g. Müslümanlar Vâridat denilen yerde. S. 189. II.el Kamil. e. S 360. Sonra kabilesi ile birlikte Tuleyha'n ın yanı başında yer aldı. Müslüman ordusuna kat ılanlar ise her an ço ğahmaktaydı .. 104 Taberi. a. ibn ül Esir . Hem Muhammed ölmü ştür. Müslümanlar Tuleyha'n ın isyanı ile uğraşırlarken. Hazreti Muhammed'in şurada burada ç ıkan yalancı peygamberlere müsamahal ı bir gözle baktığı iddiasını savunabilmek için ve böylece Hazret-i Muhammed aleyhinde bir hükme varabilmek için Drar' ın onun tarafından Esed'ler üzerine göndrilmi ş olmasım uydurulmuş bir haber olarak vas ıflandırmakta. Halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmiştir. S. Böylece Esed Gatafan ve Tayy kabileleri dinden dönüp Cahiliyye devrindeki anla şmalarım yenilediler Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkış sebeplerini genel olarak aç ıkladığı= zaman gösterdi ğimiz üzere.. ter. III. 70'deki kayıtlara ra ğmen israr etmi ştir. İbn Haldün. Şimdi ise Cahiliyye devrinde Eesed'lerle aram ızda mevcut olan anlaşmay ı yenileyece ğim ve Tuleyha'ya yard ım edeceğim.

Bu sırada Gatafan ve Esed kabileleri. Esed'ler aras ındaki bütün di ğer Müslüman memurlar kaçıp Medine'ye Ebu Bekr' e geldiler.. Yaln ız Abbas bunlardan kimseyi misafir etmedi.. Süyuti (Tarih ül . Ebu Bekir onlara: "Bir devenin yular ı nı dahi eksik verseler. Fütuh. Bu durum karşısında Kuzaa'll Sinan ve D ırar bin el . dinden dönüp ayr ıca savaştan da kaçınmayanlar dâima iktisadi gayelerle harekete geçmi ş bulunuyorlardı. Isyan eden kabilelerin delegeleri Ebu Bekr'in huzuruna çıktıkları zaman. Peygamber de haktan bahsetmiştir" dedi. 174. mal ını ve kan ını benden korumu ş olur" dediğini hatırlattı . 106 El-Hindi. Dırar'ın ağzından anlatmaktad ır.Suyhti. Fakat Ebu Bekr bu iste ği şiddetle reddetti " 5 ve heyetleri geri çevirdi. Ayni anlamda bu iddiayı destekliyen sözleri Belâzuri. Buna Ebu Bekr'in verdi ği cevap ş öyle olmuş tur: "Tanrıya and içerim ki. 105 Taberi. Hazreti Peygamber'in ölümünden on gün sonra Medine'ye gelip Müslümanlar' ın önemli ailelerinin evlerine misafir oldular. her kimki bunu söylerse.. Az kalsın elçiler maksatlar ına ereceklerdi. a ş ağıdaki rivâyeti kaydederler: Ömer ve di ğer Eshâb. kuvvetli esen rüzgar ın önünde baş eğiyorlardı . Kabileler olgun ekinler gibi. S. O s ırada Ü s â m e de Suriye seferine ç ıkmıştı ve ancak kırk gün sonra geri dönecekti.Akval vel-Eral. Bu hususta kaynaklar menşei Ö m e r'e kadar dayanan. II. 29)'de de bu hususta şunlar yazılıdır: Ömer buna kar şılık.. zira yüreklerine iman girseydi onu da kabul ederlerdi" dediler. dilekleri kabul edildi ği takdirde bir barış andlaşması yapacaklarını söylediler. III. Peygamberin "Ben . 91). de ise bu nokta ş öyle aydınlatılmıştır: Sahabilerin yukar ıda söyledi ğimiz teklifi üzerine. Kahire 1305. Durumu kendisine anlatt ılar. S. göklerden yere dü şmek. S. 29. III. S.olan bu insanları bir ş aşkınlık ve bocalama devresine sürüklemi şti. Tarih ül . Ebu Bekr'in bu haberleri endi ş e ile de ğil adeta memnuniyetle dinledi ğini Taberi (Ter. Muhammed de onun elçisidir diyinceye kadar. a 101'de vard ır. arap. S. S. 98). Gene tekrar edelim ki. S. namazı kılacaklarını. u ğrunda döğüştüğü bir işi bırakmaktan nice daha hoştur. Hiç böyle bir şey uğrunda savaşmaz olur muyum?" " 6 Belazfiri (Fütuh. onlarla savaşmaya emredildim. 56 . ter. çünü zekât maldan al ınan bir haktır.Hülefa. mütereddit kalan Havâzin ve Kuzadlar ın elçileri. Ebu Bekr ise "Namaz ile zekât arasında bir fark gören herkesle savaş acağtm. Bu teklif bir çok sahabe taraf ından da uygun görüldü. Tanrıdan başka bir Tanrı yok. 221. zekât vermeden namaz k ılsınlar. M ısır 1315.Hülefa. Kenz ül-Ummal fi sünen il . onlarla savaşırım" cevab ında bulundu. Halife Ebu Bekr'e gidip: "B ırak insanları. Es .Ezver. fakat zekat ı vermektenaffedilmek istediklerini.

Çok kısa bir zaman sonra mürtedlerin hücuma geçeceklerini anlayan Ebu Bekr. Hazret-i Muhammed'in yapt ığı gibi ihtilâlcileri elçilerle oyalad ı . Fakat bu yedek kuvvetler. 57 . Kuzeyde bulunan Kelb ve KuzCıalılar da irtidat etmi şlerdi. Bunlardan bir grubu el . Zübeyr. Maksadı Üsâme ordusunun geri dönece ği zamana kadar vakit kazanmaktı.Kassa'ya gönderdi ve Habbal'i de bunlara komutan tâyin etti. Medine yollarını gözetlemek üzere. hava doldurulmuş tulumları Müslümanlar' ın develerinin ayaklar ı altına yuarlayarak ürküttükleri için. Bu çarp ışmada hiç bir Müslüman ölmemi ştir. Ebu bekr'in ilk sava şı Abs ile Zubyiin kabilelerine kar şı oldu.Halife ile bir anla şmaya varamayan kabile üyeleri kendi yerlerine döndiikleri zaman. bir grubu da Zu'l . baskım yapanlara kar şı çıktı ve onları kaçmıya mecbur etti. Tuleyha ço ğalan taraftarlar ını ikiye böldü. Ebu Bekr. Ali. Tuleyha'nin yedek kuvvetlerinin buludu ğu yere kadar kovalad ı . Müslümanları zayıf sanarak Zu'l-Kassa'ya bulunan arkada şlarını kendi yanlarına ça ğırdılar. Tuleyha'mn etrafında toplanan Tay. Bundan üç gün sonra isyanc ılar Medineye bir gece bask ın]. K in â ne kabilesinden baz ıları da isyancılara katılmışlardı . yaptılar. Müslümanlar'ın uğradıkları felâketler dillerde dola şmaya ba şladı . her yerde toptan veya k ısmen irtidat ve isyan oldu ğu haberleri geldi. Isyancılar. Biraz sonra Peygamberin şuraya buraya tâyin etti ği valilerden. Ebu Bekr onlar ı. Isyan edenler Kurey şlilerle Ensar ars ındaki anla şmamazlığı unutturup bunların birle şmelerine sebep olacaklar ını hiç hatırlarına getirm. Üseime'nin dönüşünü beklemeden bunlar ı karşılamak mecburiyetinde kald ı . Bunlar acele ile Medine üzerine yürüdükleri için Ebu Bekr. Valilerin elçilerini yeni emirlerle geri çevirdi. develer dört nala ko ş arak Medine'ye geri döndüler. isyancıların Medine'den bir merhale uzakta olduklar ını haber verdi. Talha ve Abdullah bin Mesud'u gönderdi Camide topladığı halka da. Bunu haber alan Ebu Bekr camide bulunan halk ın ba şında. Bu s ırada S ül ey m kabilesi kısmen dinden dön müş . mürtedler tarafından bir hücuma maruz kalmalrımn muhakkak olduğunu haber verdi. Hava zinier mütereddit. Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Medine'lilerin Mescitte haz ır bulunmalarını.Abrak. ba şka elçiler de gönderdi. Esed ve Gatafanlardan pek az ı Müslüman kalmıştı . S ak ille r ise islâmiyette sabit kalm ış lardı.emişlerdi. kabiledaşlarına Müslümanların sayısının az olduğunu söyleyerek onları Medine üzerine akın etme ğe heveslendirdiler.

Caetani. arap. Zubyân.D. 108 Zu'l-Kassa. İrtidad edenler aras ında yeniden dine dönenler çoğaldı . Ebu Bekr bunu haber al ınca. O ölür veya öldürülürse. art ık elçi gönderme işini durdurdu ve onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı Bunlardan biri de Tuleyha üzerine giden bir birlikti ki. daha şiddetli bir tarzda karşı taraftan adam öldürece ğine and içti. VIII. e. 'Amr bin Kuzaa topluluğuna.. Bu olayın üstünden birkaç gün geçtikten sonra iİsâme. Bunun sonucu olarak da Medine'ye her taraftan zekât. 58 . Ondan önce birçok resüller gelip geçmi şlerdir. Belözüri. Ertesi gün. Zubyânlar. Zu'l-Kassa savaşı sonunda Müslümanlar'ın cesaretleri artt ı .ıla bin ül-Hadramryi Bahreyn'e.. Ebu Bekir onu askelerle birlikte Medine' de bırakıp kendisi Zu'l-Huhisa ve Zu'l-Kassam mevkilerine hareket etti. Abdu Menat bin Kinane'lerden bir toplulukla sava ştı . El .Medine'nin biraz do ğusundadır. siz yüz çevirip dönecek misiniz ? Her kim yüz çevirip irtidad 107 Belözüri. 273. belki de daha fazlas ıyla. Tureyfe bin Hâeiz'i Beni Suleym kabilesi üzerine. 103'de Habbâl'in daha sonra Ukkâ şe ile Sâbit tarafından öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir. Halid'e Tuleyha'nu ı işini bitirdikten sonra Butah'da Malik bin Nüveyre'nin üzerine yürümesini emretmi şti. el-Muhacir bin Ümeyye'yi Yemen'de ç ıkan ikinci Ridde üzerine Yemen'e ve oradan Hadramavt ülkesine. Tuleyha'n ın yeğeni Habbâl de bu s ırada öldürüldü 107 . denmektedir. Seyf bin Ömer'in rivâyetine göre mektuplardan birinin önemli k ısımları ..) Bu komutanlar Zu'l-Kassa'dan ayrılarak ellerinde Ebu Bekir'in ver(d ği bir mektup ve aman andi oldu ğu Mide hareket ettiler. a. İkrime bin Ebu Cehil'i Müseylime üzerine. Ben size e şi olmayan tek ve bir Tanrıyı över ondan ba şka mâbud bulunmadığına ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi oldu ğuna tanıklık ederim. S. Ebu Bekir'in emirlerini ihtiva eden iki mektup vard ı . sadaka malları gelme ğe başladı . Suriye seferinden döndü. S. 101'de Zu'l-Kassa. 224'de.Abrak denilen yere gelince. Bu arada Ebu Bekr'e (Ebu Fasil'e) tâbi olmay ız diyen ş air Hutay'e de esir düştü. Zu'l-Kassa'ya indi. onları da bozguna u ğrattı . Medine'den bir konaklık uzakta bir yer olup Necid taraflar ındadır.... aynen ş öyledir: ". Abs'ler Müslüman kalm ış olanların üzerine at ılıp çeşitli işkencelerle. orada Abs. Bu sava ştan Tuleyha taraftarlar ının cesareti kırıldı . onları öldürdüler. Güne ş do ğarken mürtedler bozulup bir hayli adam kaybettiler. bütün geceyi askerlerini nizama koymakla geçirmişti. arap. Bundan sonra Medine'ye dönen Ebu Bekir.. S. komutanlığına Hâlid bin Velid tayin edilmi şti ı oe Halid'in elinde de öteki komutanlar ın sahip oldukları gibi.. el.. g. Ebu Bekr ilerleyip... Zu'l-Kassa savaşı: Ebu Bekir bu s ırada. 109 Taberi.. arap. "Ebu Bekir. Tanrı elçisi dâvetini kabul ettirinceye kadar sava ştı Muhammed ancak Tanr ı elçisidir. III. yollad ı (bk. öldürülen Müslüman sayısı kadar. Hâlid bin ül-Said bin ül-' ıs'ı Suriye'deki Hamkateyn bölgesine... S. gün do ğmadan hücuma geçti. Numan bin Mukarrin'i bir bölük askerle orada b ırakıp kendisi Medine'ye döndü.

emrettim. 103). Mısır 1906. 81 . 174.l'de... Diğer komutanlar gibi Hâlid bin Velid de Zu'-1-Kassa'dan ordusunun başında harekete geçti. Buradan gittikleri her yerde halk ı Tanrı'nın emirlerine dâvet etmelerini. Belâzüri. S. g. ezan... S. Tanrı sizin bu ülkeleri y ıllarca koruyacağınız ı mülk ve devletinizin. Tanrıya ibadet edenler için ise Tanr ı her vakit vardır.. Ben size Muhacir.. gönderdi ğim elçime.... ter.. türk. gene onun ş ahsi hırs ve emelleri110 Taberi. Şeybanl ı Ebu Ömer'e dayamld ığı takdirde: Beni Esed'e ait bir su olduğunu ve Tuleyha ile Hâlid aras ında büyük bir sava ş olduğunu kaul etmek gerekir. Ensâr ve Allah' ın bir lûtfu olarak Tanrı yoluna gidenlerden bir ordu ile falan komutan ı gönderiyorum. a. Ona.. dininden dönmü ş olduğu haber verildi.Hindi. onlardan ele geçirebildi ği kimseleri sağ bırakmamas ını.. III. Buzaha suyu üzerinde bulunuyorlard ı . e.. okuyarak namaza ça ğırmasını emrettim. Es-Seri'nin Seyf'den aldığı rivâyete göre Müslümanlar bu s ırada Esed kabilesinden birini yakalay ıp Hâlid'in yanına getirmi şlerdi. Tuleyha ile Gatafan kabilesi başkanı Üyeyne bin H ısn 1 ". Onun hiçbir orta ğı yoktur Ben sizi Tanrı'nın dinine s ıkı bir surette riayete ça ğırıyorum Bana aranızdan bir kısmınızın Müslüman olup islâm dini ile amel ettikten sonra Tanrı'yı aldatarak. O size neler söylüyor ?" diye sordu. II.. IL. 59 ...III. ş eytanın ça ğrısını kabul ederek. 160 . S. 103'de.. salih olanlara yard ımını esirgememesini.. Esed kabilesinin bir suyudur diyor. Islâmiyeti b ırakan Tanrı'yı âciz b ırakamaz. S. Tür.. kimse ile sava şmamasını ve kimseyi öldürmemesini. O s ırada.ederse yüce Tanr ı'ya bir zarar vermez. Yukarıda Tuleyha'nın âyet diye iddia etti ği sözler. Hâlid ona: "Bize onun hakkında bilgi ver. Tanr ı dinine ça ğırmadan önce. El . Buzaha'nm Necid arazisinde Tayy aşiretine ait bir su oldu ğunu söyler. ne yaptığını bilmiyerek. sorunuz.. çağrısını kabul etmeyenlerle sava şmasım. onları ate şle yakmasım ve her türlü işkence ile öldürmesini. Ezan okumad ıkları takdirde onları cezaya çarpt ırımz dedim Ezan okuduklar ı takdirde onlardan Müslüman olup olmad ıklarını. bu mektubumu her toplant ıda size okumasını . S. Yakalanan Esed'li Tuleyha'n ın kendisine ş öyle bir âyet inmiş olduğunu iddia etti ğini söyledi: "Güvercin ve dâima oruçlu olan ku ş adına andiçerim ki. Şam ve Irak'a kadar uzanaca ğını temin etmi ştir" (Taberi. islâmiyeti ikrar etmezlerse onları cezaya çarpt ırımz diye emrettim... Aran ızda Muhammed'e tapanlar varsa o ölmü ştür.." İkinci mektup ise do ğrudan do ğruya komutanlarma emir ve tavsiyelerini ihtiva etmekte idi. Mu'cem ül-Buldân. onun halkı nasıl kandırdığına bir misâl te şkil etti ği gibi. 111 Yakut.88.. kabul edenlerin islâmiyet'in onlar ın üzerine yüklediği bütün hükümleri. hak ve vazifeleri tam olarak vaktinde yerine getirmelerine önem vermeleri yaz ılı idi 1 ".

60 . Sava şta durum o kadar kötüle şti ki.Sâ'd.Mehâsin vel-Mesavi. F. S. 222 v. Hâlid yolu üzerindeki kabileleri kah tehdit.F e z ari bulundu ğu halde Hâlid'in ordusu ile kar şılaştı . ke şif yaptırmak üzere Ükk a ş e bin Mihs an ile Sabit bin Ekran' ı yolladı . ben yan ından ayrıldıktan sonra Cebrail geldi mi?" diye sordu. Hâlid ona: "Helifemizin öğüdü şudur ki: seni Tanrı'nın birliğine ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi olduğunu tasdik etmeğe çağı rıyor" dedi. S. öt. Ibni. a. Her hâlde bunları gören bir başkası olmali bk. Müslümanlar mürtedleri fena halde s ıkış tırdılar. Kitab ül .Fezari ve Manzur bin Zuby an ül . 32 .nin ne kadar geni ş ve kolay tatmin edilemez oldu ğunu açıkça göstermektedir. Bunlar yolda Tuleyha ile karde şi Seleme'ye rastladılar ve onların ani hücumu ile ş ehid edildiler 112 Gamr halkı Buz aha'ya s ığındıktan sonra Tuleyha onlara "Sizlerin bir taş değirmen yapman ız bana emredildi. Biraz sonra o çad ırından çıkıp geldi. 103: Taberi. Üyeyne her halde böylece Tuleyha'n ın güya peygamberliğinden ve kehanetinden bir kuvvet almak istiyordu. 113 Beyhaki. S. kendimin de Tanr ı'nın resâlü olduğunu bilip bildiririm" °". ezan okunmıyan yerlere hücum etti ği İbni Sâ'd'da yazıhdır. S. Belâzürl. Bu cümleden olarak Adi bin H âtim 'in T ayy ve C e dileleri islaml ığa kazanmış olması başta sayılmak gerekir. Tuleyha'mn adamlar ı ise: "Peygamberi küçültme. dedi. 1902 S. Hâlid geldi ği zaman. Bu cevab ı alan Hâlid askerine hücum emri verip sava ş a başlad ı .. Tuleyha da ona: "Ey Hâlid! Bir Tanrı'dan başka Tanrı olmadığını. kah dostluk yoluyla kendisine yardım etme ğe mecbur kılarak ilerledi.eli Vy e yne bin H ı sn. sana Cebrail geldi mi? diye sordu. arap. I... e. öt.. 64 /5.. Mirhond. Tuleyha ona: "Hayır gelmedi" diye cevap verince tekrar sava ş meydanına döndü.34. Tabakat. Tuleyha gene gelmedi ğini söyledi Uyeyne üçüncü geli şinde Tuleyha ona: "Senin de onunki gibi bir değirmen taşın 112 Ihtimal Tuleyha ile Seleme yalnız değillerdi. Tuleyha yan ında Gatafan kabilesinden Harice bin H ı sn ül . Schevalli yay ım. fakat sava şmaktan yorulup tekrar onun yan ına geldi: "Tanrı seni baş kasının yardım ına muhtaç eylemesin. çünkü Taberi'de bunların aralarındaki ufak tefek muahavere ve hareket tarzlar ı teferruati ile anlat ılmıştır. K elb rnin rivayetine göre Hâlid Mürted'lere yaklaştığı sırada. üstünlüklerini kaybedece ğini umduğu Müslüman askerlerini kastetmektedir. o deriden çat ılmış bir evde Ashab ı ile birlikte oturuyordu. Bir ara komutanlardan F e z 'al.. Tuleyha de ğil Talha' dır" dediler. II. Her halde Tuleyha bu sözleriyle.. 227 v. arap. Hâlid'in ezan okunan yerlerin halk ına dokunmadığı. g. Tuleyha'nın yanına gelerek. III. Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak ve yukardan aşağıya yuvarlanacak olan kimseler onun üzerine fırlıyacaklardır" dedi. . Hâlid onlara: "Söyleyin Tuleyha ç ık ıp bana gelsin" dedi.. III.

ve şunu söyledi: Senin de onunkine benzer bir de ğirmen taşın var" dedi. İ bn ül . bu peygamberlik icabıdır" deyip oturur. 65) Üyeyne üçüncü defa Cebrâil'in bir şey söyleyip söylemedi ğini sorunca. "Ebu Fasil'in neler yaptığını görüyor musun? Zu'n-Nün sana bir şey dedi mi ?" Tuleyha "Evet" dedi "sen öyle bir gün göreceksin ki. Üyeyne cevap olarak "Valla/y ı senin unutm ıyacağın bir günün olacaktır" dedi. III. II.34): Tuleyha güya vahiy bekler gibi harmanisinin içine büzülmü ş bir halde dururken Uyeyne ona "Cebrâil gelmedi mi ?" diye sorar. senin de unutamıyacağın sözlerin var.Gâbe. İ bni İ s h ak'dan (Taberi. bir de iş var ki.Buldân. Üyeyne " Şüphesiz yüce Tanr ı senin başına unutmıyacağın bir iş geleceğini bildi" der ve onun yalancı olduğunu ilân eder. onun böyle bir söz söylemi ş olmasını 61 . 71) da. ı başı senin olmayacak. İ bn ül-Esir' in bu kaydı daha sonra görülece ği üzere Müseylime için de söylenmi ş bir sözü pek andırmaktadır. 231 . Tuleyha gene "Hayır" cevabını verdi. II. Ey Fezâre oğulları bu böyledir. 32 .Esir'de ((Üsd ül .var.. Üyeyne: "Tanrı onun yak ın bir zamanda halk arasında bir hikâye konusu teşkil edeceğini bilmi ş olacaktır. yoksa ortada din falan yok" diye cevap verdi.Mehâsin. "Allah lâyığını versin. Yakut (Mu'cem ül . S. Tuleyha'n ı n "ortada din falan yoktur" sözünü böyle nâzik bi zamanda söylemesi bizzat Tuleyha'n ın ş ahsi için her halde pek tehlikeli olaca ğından. Belâzûri bu noktayı şöyle açıklamaktadır: 2" Tuleyha "Evet geldi. diye söyledi" dedi. geriye dönünüz. 0 da "Henüz gelmedi" cevab ını verir Üyeyne "Ocağın sönsiin" diyerek onun örtüsünü çeker. Meselâ B eyh aki (Kitab ül . O zaman Tuleyha " Şerefiniz için döğilşünüz. Tuleyha bundan hızar. fakat sonu senin olacaktır ve Halid'in ordular senin ordularını nasıl öğüteceklerse. Tuleyha bu defa "Muhakkak sana (göğün) değirmeni gibi bir değirmen var. S.161)'da: Üyeyne İslâm k ılıçlarının kendi askerlerini doğradığınt görünce Tuleyha'ya ko şup dedi ki.232) al ınan bu rivâyetin daha birçok de ğişik şekillerine tesadüf etmek mümkündür. gök de ğirmeni gibi bir değirmenin vardır ve unutm ıyacağın sözü vardır âyetini getirdi" diye cevap verdi. 160 . Tuleyha "Evet geldi. sen de onun ordusunu bir değirmen taşı gibi öğüteceksin ve hiç unutm ıyacağın bir yaka ile karşılaşacaksın" diye cevap verdi. Tuleyha yalancıdır" dedi ve F e z â r e 1 il eri al ıp çekildi. Üyeyne "Sana ne söyledi" diye gene sorar. III. O zaman Üyeyne ona "Cibril seni kendisine en muhtaç olduğun bir zamanda bıraktı" dedi. İ bni H alchin' ( İber. unutma onu dendi" cevab ını verir.

Tuleyha'nın halka güya ilahi bir emirmiş gibi anlatt ığı.. "Sizlerin bir taş değirmen yapmanız bana emredildi. Üyeyne. 299) İ b n ül . İ bni H al d 'ün "Senin de bir değirmen taşın. elimizde baz ı anahtarlar var ki. O zaman Tuleyha kendisine "Nereye gidiyorsun?" diye sordu. anlamı çıkmaktadır. Tuleyha'n ın etrafındakilerin onu Peygamber de ğilse bile bir kâhin olarak kabul ettikleri muhakkakt ır ve bir kahin de olsa kendilerini aldatmas ını elbette ho ş görmeyecek olan Araplara onun böyle bir söz söylemesi tabiatiyle imkans ızdır. 62 . Bu dört de ğerli tarihçinin ve mant ığımızın bize gösterdi ği yolda yürüyecek olursak. Tuleyha. Yakut'da. S.. Cebrâil'e de ki.. Mirhond'da (Ravzat us . 25) Tuleyha'nın sözlerini "başına onun gibi bir boyunduruk geçecek ve öyle bir iş gelecek ki. iktidar ondad ır. Yukarıdan beri zikretti ğimiz kaynakların hiçbirinde bu boyunduruk sözüne rast gelmedik." demekle. nasıl bir anlama geldi ğini araştırmamız gerekir. kuvvet..ânıasını anlamak biraz güç olmakla beraber. "de ğ irmen t a şı" mecâzi sözünün islami devirlerde olsun. Üyeyne'ye üçüncü geli şinde ş öyle söyledi: "Cebrâil geldi. 222): Tuleyha. de ğirmen ta şına Uyeyneyi sahip olacakmış gibi göstermektedirler.şüphe ile kar şılamamız gerekmektedir. 42): "Her kim bana iman eden bu küçüklerden birini sürçtürürse. sen onu unutm ıyacaks ın" şeklinde kaydediyor. boynuna büyük bir değirmen taşı takılıp denize at ılması kendisine daha iyidir". O halde de ğirmen ta şı kimin elindeyse. Üyeyne'ye sava şın sonucu hakkında cesaret vermektedir.Safa. belki de daha önceki devirlerdenberi değirmen taşının Önasya'da bir ceza arac ı anlamı taşıdığını ifade etmektedir. bunlarla bilmeceye pek benzeyen Tuleyha'n ın iması açıklanabilir. tlyeyne: "Allaha kasem ederim ki. Bir kere. Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak " sözünün de İ s a'dan beri. biraz önce bahsetti ğimiz. M ar cus İ n cil'nde buna dair ş öyle bir âyet vardır (IX. Zehebî Tecrid'inde (S. Şimdi bu tâbiri cümlenin içinde ara ştıracak olursak: B ela z ûri. Üyeyne islâmlar' ın savaşı kazanacaklarm ı anlayınca gayretten âciz kalıp kaçmaya yüz tuttu. ondan çok önce olsun.E sir 'in söylediklerini aynen tekrar etmektedir. Bu asla senin hatırı ndan çıkm ıyacak" dedi. "Bizim cenk nöbetimiz sona erdi. Mirhond ba şka bir rivâyete dayanarak. Senin ümidin Halid'in ümidi ile ayd ınlanmaz ve aranızda bir vaziyet var ki onu unutmamal ı". elini muharebe kolundan dışarı çıkarsı n! Art ık nöbet onundur". II. yak ın bir zamanda sana bir hâl gelecek. Çe şitli kayank ve tetkiklerde gene çe şitli ş ekillerini kaydetti ğimiz "de ğ irmen ta şı" mecâzi sözünün hakiki m. Bu nokta üzerine Muir (Annal of the early Califate. T ab eri. S. Beyhaki'de ise bu husus aç ık değildir.

S.. kumandan ı olan Üyeyne'ye s ırf bir cesaret vermek için söyledi ği kanaatine varım. a.. Halid'in kuvvetlerinin üstünlü ğü karşısında zayıf imanlı mürted Üyeyne. Bunun üzerine Tuleyha'nın taraftarlar ı. 32 . yediyüz süvarisi ile birlikte çekilip Bitmiştir. g. o bu teklifi kabul etmeyip bir şiir söyliyerek Halid'in daha önceden haz ırlattığı ateşlerden birine kendini at ıvermiştii" Halid'in bazı esirleri ate şte yakt ığırdığı rivâyeti do ğru ise. Beyhaki'ye göre (Kitb ül .. senin de boynuna bir boyunduruk geçecek veya ezileceksin anlamına — söz söylemesi tamamiyle menfaatine ayk ırı olurdu. fakat bunların daha önce Müslümanları aynı şekilde öldürenler oldukları da açıklanmaktad ır. o. Ayrıca kendisinin do ğrudan do ğruruya Medine'ye gitmesi de onun için tehlikeli olaca ğından. VIII. "Elinden gelen herkes benim gibi yaps ın' kendisini ve ailesini kurtarsın" diye cevap verdi. Sonra Medine'ye gelerek Müslüman oldu. Taberi'de de baz ı esirlerin ate şte yakıldıkları . Tuleyha'yı da yarı yolda bırakmış . 160 v. arap. s. Üyeyne'yi de esir alm ıştı ve öldürmek istiyordu. malları ve şahısları hakkındaki hüküm ve emirlerine baş e ğdiler 114. Arkada bıraktığı Süleym. Vakidrnin beyanına göre Halid. anlatılmakta. islamiyet'in. İ bni H ald -an (Kitab ül . e.bundan sonra Müslüman olmu ştur.34) Ş am'a gitti . Fakat Halid'in bir akrabas ı onu bu fikirden yaz geçirdi ise de. II. " Şeytanı onu bırakmadı". 63 . Tuleyha'n ın annesinin intiharını önliyemediler. Ebu Bekir ölünceye kadar Gassanl ılardan C e fn e o ğullarımn yamnda kaldı . Buz aha olayından sonra Tuleyha. sonra çıkıp atına bindi Mekke'ye do ğru gitti.. Bir kere öyle bir sava ş ve bozgun sırasmda.) 115 Caetani. Böylece kurtuluşu kaçmakta bulan Tuleyha Ş am'a geldi.. 103'de biraz daha de ğişik bir kayıt vardır: "Tuleyha ise çadırma kaçtı yıkandı . bunun mühim bir sebebi olmandır. Esed ve Havazinlerden baz ı kimselerin Peygamber' in aleyhinde sarfettikleri bir tak ım sözlerin buna sebep te şkil ettiği İ bni Hub e y ş tarafından ifade edilmi ştir. Ona Müslüman olması teklif edilmi şti. kaçmaya niyetli bir adamet yapmayaca ğı bir iştir."Belözûrrdeki bu de ğişik haberleri miinakaşasız kabul etmek imk âns ızdır. 71) Tuleyha'nın kaçıp Kelp kabilesine sa114 Belâzûri.Tuleyha'nın bu güya ayet olan sözü. Mamafih Yâkut. S. H av azin ve Âmir kabileleri yeniden dine dönüp. 306. Mucem ül-Buldân II. Aksi halde en nazik bir anda müttefiki olan Fezareliler'in komutan ını kızdırmak amacıylaMuir'in kabul etti ği gibi. bazdarımn okla vurulduğu v. S. daha önceden haz ırladığı bineklere e şi Nevv ar ile birlikte atlayarak kaçmaya haz ırlandı ve bu arada. Tuleyha Suriye'ye gitmi ş orada Müslümanlar kendisini yakalay ıp Medine'ye göndermişler. öt. kelimesi kelimesine. Tuleyha'ya gelip "Bize ne emrediyorsun" diye sorunca. Denildiğine göre. Belâzûrrnin verdi ği bilgiyi. Tuleyha'ınn yıkanması vakit kaybetmesi demek olaca ğından. Şam'a gitmiş olması daha do ğru bir ihtimaldir.İber. af dileyip.Mehasin. S. tekrar etmi ştir (Yâkut.

Hatta Ebu Bekir'e. Tuleyha ona. Bu bilgi Yâkut. kısa süren âsilik hayatı göz önünde tutulursa ş ef olma kabiliyetinin. III.. Islâmiyet bunlar ın hepsini ortadan kald ırdı. S. 116 Belâzûri'de (arap. 81) onun ilk olarak Ömer'e biat etti ğini daha doğru bulmu ş . O zaman. o da Tuleyha'nın Kelb kabilesine s ığındığını . E. T ab errye gelince (III. Numan bin Mukarrin'e şöyle yazm ıştı : Savaş işlerinde Tuleyha ile Amr bin Ma'dikerib' den istifade et. 46. fakat onlara hiçbir komutanlık verme. Sana vahiy indirildi ğini iddia ettin. o "Onu serbest bırakın. Bu iş . Ey Emir ül-Miiminin . Süleyman Ned vi (Asr. a. VI. 101) bu cihet ş öylece açıklanmıştır "Ömer bin Hattab. Tuleyha: "Ey Müminlerin emiri. e. 232. Mu'cem ül-Buldan. Seni hiç sevmiyece ğim" dedi. 64 . III. hatiplik vasıfları yanında çok zayıf olduğu meydana çıkmaktadır. Tuleyha biat etmek için Medine'ye geldi. K ad is iye savaşına katıldı .Esir'in şu mühim kaydından dan 7 anlamaktayız: "Ömer bin Hattâb. S. Ömer ona: "Sen Ukkâ şe ile Sübit' in kaatilisin. Onlara dan ış . Tür. Ebu Bekir zamanında gitti ğini yazmaktadır.sen Allah ad ına yalan söyledin.. II. Tuleyha bu soru kar şısında mahçup olarak: "Onlar bir çift ciğerden çıkan bir iki nefesten ba şka bir şey değildi" diye mukabelede bulundu 116. Allah' ın benim elimle şereflendirdiği ve beni onların elleriyle küçültmediğ i bu iki adama neden bu kadar önem veriyorsun?" diye cevap verdi. S.ı Saadet. 104). S. "İşte Tuleyha! Yakalat ınız!" dedikleri zaman. g. Esedlerden kurulmu ş olan kuvvetlerin ba şında oldu ğu halde. fakat Umre Hacc ına. Bu cevap kar şısında Ömer sustu. Celala'ya Müslüman piyadesini sevketti. Her i şçi kendi i şini daha iyi bilir". S. S.Esir'in yazd ıkları gibi Ömer zaman ında de ğil. Nih av en d zaferi onun hücum plan ı ile kazanıldı Onun de ğerli bir savaş çı olup bin süvariye e şit sayılabilece ği iddia edildiği halde. Ömer zaman ında Umre için Mekke'ye gitti ğini zikreder. Tanrı onu doğru yola sevketti. ş airlik. Ebu Bekir yaş adığı müddetçe de Kelb kabilesi yanında misafir kald ığını kabul etmiştir.. Tuleyha Müslüman askeri: Bundan sonraki askeri hayat ı uzun ve methe layik olan Tuleyha. 117 İ bn rsd ül-Gâbe. İbni Haldûn ve İbn ül . Onu ne yapay ım" diye cevap vermi ş tir. Müslüman oldu. 65 Höhnerbach.ğındığını sonra Müslüman oldu ğu. S. 160 . Tuleyha'ya demiştir ki..161'de de aynen vard ır. Bunun üzerine Ömer biatı kabul edip ona : "Ey aldatıcı ! Hilekör! Kühinliğinden ne kaldı bakalım" diye sordu. küfrün fitnelerinden biriydi. ter. Bunun için sorumlu tutulmamally ım. Esasen bunu İbn ül . Ebu Bekir'in ölümü ve Ömer'in ba ş a geçmesi üzerine..

tsd ül-Gnbe. Tuleyha'nm doktrini: Tuleyha'nın doktrini hakkında elimizde pek az bilgi var. kısa ve secili konu ş an Tuleyha'da hiç bir dini sistem görülmemektedir. S. H. Esedlerin Şam ve Irak topraklar ını fethedeceklerine" dair olan sözleridir.Esir. Böylece ölüm yılı şüpheli kahyor. g. Vesime ve S eyf bahsetmektedirler 118 . IV. Her kâhin gibi.. IV. S. kendisi yokken ortaya ç ıkan kanaatten haberdar olup "Tanrıya and içerim ki. a. öt. 71. İkincisi. bir gün Tuleyha: . Muir. c. yukarda açıkladığımız: Taberi.1 iş ) 1 118 Höhnerbach. S. İber. II. Muir.. Encuyelopedie de l' İslam. O. 65 . g... 257. III. bir adamı da esir olarak beraberinde getirdi. bir peygamberden çok bir kahin gibi ortaya ç ıkmakta ve vahiy diye söyledi ği sözlerden birkaçı o zamanki hadiselerle ilgili arzular ını ifade etmektedir. 222. a. e. e. Bunun duyan Tuleyha. Vacca. günümüzde bile e şine pek çok rastlanabilen parapsikolojik kuvvetlere sâhip insanlardan biridir. S. 21 yılı Halid'in. 24 yılında onu 500 Müslüman askeri ile birlikte Kaz vi n'i savunurken görüyoruz. 256 v. Bu sebepten Tuleyha dönünce. 119 Taberi arap. a. S. e. Bunlardan birisi. askerler meraklanarak aralar ında. Amr bin Ma'dikerib'in ölüm yılları olarak gösterilir "° F. 21 yılında öldü ğü söylenirse de. tekmile.. 65. H. Numan bin Mukarrir'in. 46. Kahire 1939. "Güvercin ve her zaman oruçlu olan ku ş üzerine yemin ederek. S... Beni Esed'in eski peygamberi olan Tuleyha bu vazifesinden dönmekte o derece gecikmi şti ki.. g. tekbir sedalar ı yükseldi. Nihavend sava şının islamlar için çok tehlikeli anlar ında ke şfe çıkmak vazifesi gene Tuleyha'ya verilmi şti. Onun Cebrail yahut Zu'n-Nun adli bir melekten aldığını iddia ettiği vahiyleri hakkında da az ş ey bilmekteyiz. g. II. 120 İbni Haldim. Kadisiye sava şında Tuleyha dü şman ordugahma yalnız başına giderek bir çadırın iplerini kesip üç at kaçırdı . aramızda din bağı olmay ıp da sadece Araplık bağı olsaydı. gene şu Farslara kat lmazdım" diye cevap vermi şti '" ı Genel olarak onun H.15. Mirhond. e.. 240.. İbn ül . a. S. 874. "Yoksa Tuleyha gene mi dinden döndü?" diye söylenme ğe başladılar.Tuleyha'nın Kadisiye ve Nihavend sava şlarındaki büyük ba ş arılarından Vak ı di. O. Takip edenleri kıhçtan geçirdi. 489. II s.

s. a. sahte de olsa.. Allah ın. II. 66 . ayakları sekili atlara binen insanlar kendilerine doğru geldiklerini" ın haber verdi. 476 v. Gönderilen öncüler. sahte peygamberlere kar şı duymuş oldukları kızgınlıktan ötürü. Muir.. S. S. Kaynaklar. a. e. birtakım Araplar' ı Tuleyha'nin peygamber oldu ğu inancına sevketmi ştir Zamanımızda da. yüzünüzü topraklara sürmenizle ve secde ederken ald ığınız çirkin şekille ne i şi var 123 Bazı tarihçiler Tuleyha'nın peygamberli ğinin. 161. g. Üyeyne'nin önceden casusları vasıtasiyle gelenler hakk ında haber al ıp bunu hemen Tuleyha'ya bildirdiğini ileri sürmektedir 122 Tuleyha'nın ibadet hakkındaki tavsiyeleriyle ilgili olarak Yâkut'da ş öyle bir kayda rasthyoruz: Allahı ayakta zikrediniz. Tuleyha'nın Z u 'n. 122 Beyhaki. S.N u rı adlı mele ğine de ş eytan demekte. a. olaylar ı hakikata uygun bir şekilde anlatırken. zaman zaman hakikat yolundan sapmaktad ırlar. a. e. Beyhaki burada.. her gün beş vakit namaz ı ş art kılan sıkı kaidelerinden kurtaran yeni bir peygamber. Hattâ 121 Eyyub Sabri... halkı namaz ve oruçtan muaf tuttu ğu. g. g. 32 v. nerede su veya bazı mâdenlerin bulundu ğunu bilen genç ihtiyar birçok insanlar vardır. Esved'in mele ğine oldu ğu gibi. henüz pek yeni olan İslam dininin. S.. 123 Yâkut. tarife tamamiyle uygun olduklarına gördüler. Üçüncü mircize gösteri şine gelince: Hâlid. bu toplum içinde kolayca taraftar kazanabilirdi. zinayı da mubah kıldığı ve bunun gibi ş eytant işlerde kolaylık gösterdi ği için kabileda şları tarafından kolayca kabul edildi ğini kaydetmi şlerdir 124 Cahiliyye devrinde belli günlerde veya mühim te ş ebbüslerden önce putlarını hatırlayıp ziyaret ve onlara ibadet eden Araplar''. objektif davranamam ış olduklarını hesaba katmak yerinde olur. Medine'den ç ıkıp Tuleyha'nın üzerine yöneldi ği zaman Tuleyha halka "Al ınları akıtmalı. g. Mahmud üs-Siyer. öt. e. onların sahte olduklarını belirtebilmek için. Futuh M ısır 1932. Ancak peygamberlik iddia eden bir kimsenin zinayı mubah kılaca ğını kabul etmek biraz güçtür. bunlara tesadüf ettiler. 22 v. öt.121 yâni "Birkaç fersah öteye giderseniz su bulursunuz" demesi ve gerçekten orada az miktarda su bulunmas ı . Belazûri. Bu itibarla yukarıdaki iddiaları ileri sürerken tarihçilerin. e. S. II. 106 124 Mirhond. 222. öt.

S. VIII. siyasi bir maceraperestti. G. ayrıca kâhinlik. bk. Yukarıdan beri söylenenler göz önüne getirilirse T ul e yh a'n ın paien kabile ş efi tipini tam bir şekilde canlandırdığı. Netice: Görülüyor ki. kurmak istedi ği siyasi otoriteyi kuramad ığı anlaşılmaktadır. Ayrıca bunların vergiyi ödememi ş olmayı. oldukça kuvvetli bir kabile ş efi ve iyi bir asker olmaktan ileri geçememiş . Onun çok imanlı bir Müslüman olarak Iran sava şlarında nasıl fedakârlıklarda bulunduğunu biraz önce anlatm ş bulunuyoruz. ş airlik ve savaşçılık vasıflarına da sahip oldu ğu için müttefikler buldu ğu. onların Tuleyha'ya ba ğlıhklarının din yoluyla olmayıp iktisadi yolla oldu ğunu bir kere daha göstermektedir ( İbni Hubeyş . O. dinden dönen o civardaki Es e d. 312). Gata fan gibi kabilelerin mensuplar ının gerekti ğinden fazla vergiyi hemen H âli d'e veya Ebu Bekir'e götürüp teslim ettiklerini görüyoruz. Caetani. 67 . fakat Üyeyne'nin Fezarelileri al ıp çekilmesi yüzünden. yeniden islâmiyet'i kabul etmez ve islâmiyet u ğrunda hayat ını tehlikelere atmazd ı. ayr ıca Hazreti Muhammed gibi başka ülkeleri ( Ş am ve Irak gibi) kendine ba ğlamak hevesinde.bunu bazen Tab e ri ve Mirhond gibi tarihçilerde bile mü ş ahede etmek mümkündür. Siyasi nufuzu gibi bildirdi ğini iddia ettiği dini de tarihte hiçbir iz b ırakmadan kaybolup gitmi ştir. haisislikleriyle izah etmeleri. Tuleyha'mn sava şta yenilmesi üzerine. Tuleyha hakiki bir peygamber de ğildir. E ğer hakiki bir peygamber olsayd ı her ş eyden önce. sadece Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ından ve sonra ölümünden istifade ederek Kurey ş hâkimiyetinden kurtulmak ve kabile otoritesini yeniden tesis etmek.

peygamberlik iddias ına başlamadan önce bir kâhindi. g. Mes'adi (Müruc üz .. Secâh da di ğer yalancı peygamberler gibi. ne E sve d gibi önemli topraklar ı eline geçirme ğe muvaffak olmuş bir komutan.3. o zaman işi bir hakeme havale etmek gerekmi ş ve Kureyşliler. Suriye'de ya şıyan Sa'd-u Huzeyme kabilesinin kühinesini hakem olarak seçmeyi teklif etmişler. bir kad ının bu derece kuvvet ve nüfuz elde etmesi. davas ına iştirak ettirerek önce Ribab'lara ve Medine üzerine sefer açmak istemi ş .. S. Fakat gene de tarihe malolmu ş . S. e. samimi bir inançla olmasa bile arkas ından sürüklemesi hayretle kar şılanacak bir olay gibi görünmekte ise de.Zeheb. tarih bize bunun daha önceki devirlerde mevcut örneklerini vermektedir: Kuzey Arabistan'da Zebibilerin ve . Tedmür'deki Arap melikesi Z enobiya da konumuz için güzel bir örnek te şkil etmektedir. Arabistan gibi bir bölgede. Hatta bu sonuncusunun Roma imparatoru Aurelianus ile sava ş acak derecede cesaret sahibi oldu ğu da anlatılmaktadırus. VIII. a. Abdül Muttalib de bu teklifi memnuniyetle kabul etmi ş. 199) 125 Caetani.. mensup olduğu büyük kabilenin önemli erkeklerini.. 68 . IV. 347.Şemsnerin melikelerinin bulundu ğunu Hors ab ad paralarından öğrendi ğimiz gibi. ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi Kurey ş hâkimiyetini tanımamak davas ı uğrunda hayat ını fedaya raz ı gelmiş bir idealisttir. Aslen Mezop ot amyal ı olan S e c ah. ilgi çeken bir ş ahsiyettir. o ise buna rıza göstermemi ş . SECAR Islam tarihinde görülen ilk yalanc ı peygamberlerden üçüncüsü olan S e c ah. sadece peygamberlik iddiasında bulunmakla kalmamış .. çünkü Secah Arabistan gibi bir bölgede. Ayni konuda Islâm tarihine daha yak ın bir misal vermek gerekirse: Peygamber'in dedesi Abdül Muttalib Zemzem kuyusunu bulup temizleyince Kureyşliler ona Sikaye (Kâbede su da ğıtımı işi) vazifesini kendisleriyle payla şması gerektiğini söylemi şler. hattâ peygamber oldu ğunu iddia ederek bir takım insanları.. Ribab'lar onu yenilgiye u ğratınca Ye ıntime üzerine yürümü ştür. hâkimiyet yolunda ortaya at ılmış bir kad ı nd ı r ve onun hayat ı Yem âme'nin ba şkanı yalancı Mü s eylime'rlin hayatı ile pek sıkı bir ş ekilde ilgilidir.

Arabistan' ın bütün kabilleri heyetler göndererek. İşte bunun için bu yıla "Senet ül. 69 . Tecrid-i Sarih. kendi peygamerli ğini iddiaya ba şladı . kendi memleketlerine dönmü şlerdi. S. Utârid bin Hacib. kurulmakta olan yeni İslam devletinin Kurey şliler tarafından tanınması üzerine.Dicle aras ındaki meralara yay ılmıştı. S.E ht em (el . Hudeybiye'den beri fiili olarak tan ınan bu İ slam siyasi varlığı. Beni T emim gibi çok geniş bir kabileye mensup bulunan S e c ah' ın son derece güzel ve secili sözler söylemesi ve kâhine olmas ı kabilesi içinde ona üstün bir durum teminine yard ım etmiştir.onun Satih.Vüfud" denilmektedir ki. sonra bunlar ın islâmiyet'i kabul ettikleri. Tür. X. Peygamber'in onları affetti ği ve bazı hediyelerle taltif etti ği gene Buhari tarafından ayni sahifede bildirilmektedir. sana hücrelerin gerisinde ba ğıranlar ş üphesiz ak ılları ermeyen kimselerdi!" âyetinin geldi ği. Mekke'nin fethedilmesi üzerine tam bir devlet halinde kendisini gösterince . H amma d bin Yezid. Bunlar bir ö ğle sıcağında Medine'ye gelmi şler ve hüşunetle: "Ya Muhammed bize ç ıksana!" diye ba ğırmışlardır. Buhari 126 Beni Temim'den Medineye gelenlerin 70 . X. y ılıdır (bk.80 ki şi olduklarını kaydettikten sonra. Fakat 11..Ehsem diye yaz ılmıştır). 4 . Çok eski devirlerdenberi Temim kabilesi birçok kollara ayrılmış bir halde Yem âme ile Fırat .. 400).5) "Ke şke sen onlara çık ıncaya kadar sabretselerdi. Hu de yb iy e bar ış andla ş mas ı ile. Hazret Muhamme d'e gelip islâmiyet'i kabul ederek. bu Hicretin 9. içlerinde e şraftan şunlar vardı diyor: K a'ka'a bin Ma'b e d. Nuaym bin Yezid. Sahih-i Buhari. Gene bu y ılda yukarıda bahis konusu olan Beni Temim'in temsilcileri. Kays bin ks ı m. 400. beni Temim'in ileri gelenlerinden biraz önce adlarını yazdığımız bazılarını vergi amili ve vali olarak kendi kabilelri üzerine tâyin etmi şti.. el . Bunun üzerine Kur'anın (XLIX. Hazret -i Muhammed'in ölümü haberi büyük Temim kabilesi içinde baz ı rakabetlerin ve Ridde'nin do ğmasına sebep olunca.Harisi ve 'Amr gibi bir kâhin olduğunu kabul ediyor. Arap kabileleri Hazret -i Muh amme d' e temsilci heyetleri gönderme ğe başlamış lardı . İbni İshak'a dayanarak.. İbni Selma. büyük kısmı putperest kalraar tercih etmi şlerdi. Medine hükümetine ba ğlılıklarını bildirdiler.Me'mun el . yılda birçok kabile ş efleri Peygamber'in 126 Buhart. ter. Bu kabilenin baz ı kolları Hristiyanl ığı kabul etmiş olduğu halde. Secâh bundan istifade etmek maksadiyle H azret Muhammed'i taklid ederek. Amr bin el . Hazret-i Muhammed. İlyeyne bin H ı sn. İ kra' bin Hâbis. Zibrikan bin Bedr.

Hadrami tarafından kuş atılınca zekat develeri ile birlikte onu kar şıladı ve tereddüdünün sebeplerini aç ıkladı . Bu durumu parlak bir ışık altında takip edebilmek için Temim kabilesinin kollarını ve bunların şeflerini tanımak gerekir. Bu sırada Yerbu'ların başkanı Malik bin Nüv eyr e ve Maliklerin ba şkanı Vaki. Seyf'e göre 127 Temimler dört esas kola ayr ılır: 1) Sa'd bin Zeyd Menat'lar. Zibrikan vadini yerine getirdi. onun eserlerinin de sonu zannettiler ve vegileri toplad ıkları halde . bunlar Abdu Menât ve Dabbe olmak üzere ikiye ayr ılırlar. Sedih'm soyu: B elazürrde . ancak Ü same yerine bin Yerbu demi ştir. Mukais ve Butân kollarına ayrılırlar.ölümünü. Kays bin As ı m onun aksini yapacakt ı . 117 v. İşte Beni Temim içinde kabilelerin bir kısmı dinden dönüp. ter.V at v at'da: Secal bint-i Süveyd bin Halef bin Usâme bin ül . bunlar Avf. 3) Hanzala. Amr ve Ribâb kabileleri İ slam'a sadık kaldılar. zeka -t develerini Ebu Bekir'e teslim etti.. 127 Taberi. Ebnâ. - El . El . bunlar Yerbu' ve Malikler diye ikiye ayr ılır. Mes'u di. S.Ala bin ül . kabileleri ile birlikte dinden dönmü şlerdi. çünkü aralar ı açıktı .Anber bin Yerbu'dur. Mukais'lerle Butân'un valisi olan Kays bin As ı m bir müddet tereddüt içinde bekledi. bunlar da Behda ve Haddâm olmak üzere ikiye ayr ılırlar. 2) Secah bint ülHaris bin Ukfan bin Süveyd bin Hâlid bin Usâme. Bu iki zihniyet aras ında ciddi rekabetlerin bulunması ve Secah' ın tam bu sırada ortaya ç ıkması . 2) Amr bin Temim. yeniden halka da ğıttılar. Beladırrnin verdi ği ikinci ş ecereyi hemen hemen tekrar etmiş . Seeah' ın sadece Beni Yerbu'dan oldu ğunu kaydedip geçmi ştir. A. bir kısmı tereddüt içinde fırsat bekler. 4) Ribâb. Kays tereddüt geçirdi ğinden pişman oldu. İ bni Kut eyb e. Avf ve Ebnalar ın valisi olan Zibrikan zekat ı Ebu Bekir'e teslim ederse. rekabet ve dü şmanlık hisleri içinde birbirleriyle me ş gul olurlarken. III. Ribâb. Bu arada İ slam'a sadık kalanlar da oldu.. öt. tür. teslim etmediler. 70 . bu rekabetlerin yer yer sava ş haline irıkilap etmesine sebep oldu. Biri diğerinin yapt ığını yapmak istemiyordu. Seeâh' ın soyu iki ş ekilde gösterilmi ştir: 1) Ümm ü Sadır Secalı bint i Evs bin Hikk bin Usâme bin ül Guneyz bin Yerbu' bin Hanzale bin Mâlik bin Zeyd Menât bin Temim. Hâris'in kızı Secâh ansızın Mezopotamya'dan ç ıka geldi..

Her ne kadar Caetani (VIII.. Muir. 131. en küçük bir ş üpheye yer vermeden bunu kabul ettikleri halde. III. S. tekmile. e. Beni Yerbu'dan olan Secâh' ın soyunu kısaca: Secâh hint ül . 240 v. 72 129 İbni Haldûn. 206 v. Caetani sadece kendi mülahazalar ı n ı (VIII. S.. s. gene Ta glib'lerin bölgesinde peygamberlik iddias ında bulunmu ş ve Nemir kabilesinden Ukbe bin Hilal. et. İbni Haldûn.. Mes'ildi ve Taberrnin pek az farkl ı bir ş ekilde kaydettikleri. s. S. 106.. onun Haris bin Süveyd bin Ukfa'n ın kızı olduğunu söyler 128 . Kitâb ül . e.. Mezopotamya'dan Hicret etmemi şti. E sed ve Hanife kabileleriyle rekabet olsun diye gayrimüslim Temim'lerin onu kendi 128 Belüzûri. İber. ter. S. d. 340) esas tutarak.. S. 236.Vatvat. bilâkis "Secâh tekrar akrabalarıııııı yanına döndü.Tenbih. tür ter.İ bni Haldûn. Secâh' ın Mezopotamya'dan geldi ğini söylemekle hakikati ifade etmi ştir. 224. Secâh Müslüman oldu Basra'ya döndü" dernekle Secâh'ın daha önce Mezopotamya'dan gelmi ş olduğunu açıkça ifade etmi ştir..Secah her biri kendi ş ef ve komutanı tarafından idare edilen kabilelerin ba şında olarak Mezopotamya' dan hareket edip Arabistan'a girmi ş ve Ebu Bekr'e kar şı sava şmak için hazırlık yapmak üzere Hazn denilen yerde konaklamıştı . Taberi. ondan daha tafsilâth ve ya tekrarlanm ış haberler beklemek do ğru olamaz. El . 247. Tekmile. Esasen Belâzûrt vakaları çok hülâsa olarak yazd ığından.Haris bin Süveyd bin Ukfan olarak tespit etmemiz gerekir. Tek:Bade. Secâh' ın peygamberliğini iddiaya ba şlaması Hazreti Muhammed'in ölümünden sonradır.Hasâis. İbni Haldûn a. III. S. Taberrye gelince. Caetani'nin iddia etti ği gibi bir Temimi olduğu için ırkdaşlarının mes'uliyetini hafifletmek maksadiyle haberleri uydurmu ş de ğildir. Ş eybanlar ı n başında bulunan Selil bin Kays ile Ziyad bin Bilal'i ve bu arada Huzeyl bin Umr an' ı kendi tarafına kazanma ğa muvaffak olmu ştu. Esasen Secâh da Taglibler aras ında Hristiyan olarak yeti ş mişti"° ve bu dinin inceliklerine valuft ı . 119. Mes'udi. II. . tür. S. Mirhond . S. Seyf. onun Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra de ğ il daha önce peygamberli ğ ini ilan etmi ş oldu ğ unu kabul ediyor. Secâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunması ve taraftarları: Annesi tarafı ndan Taglib kabilesine mensup bulunan Secâh.. arap. 344)"Seeâh..a. S. o zaten Arabistanb sükûtu da bunu ifade ediyor" diyorsa da Belüzûri bu hususta sükût etmemi ş . Taglib'in batınlarından Beni Ukfan soyundan Süveyd bin ül ...Safa. Böylece Belaztiri. öt...Hâris'in k ızı oldu ğunu söylemiştir. g.. 73.Maarif. II. Gurer ül . İlmi Kuteybe. III. Bunlar aras ında Huzeyl Hristiyan oldu ğu halde kendi dinini bırakıp Secâh' ın dinine girmiştr 29 . Hattâ daha da ileri giderek. III. İber. arap. B. S. Ravzat üs . öt. S. S.. Bütün kaynaklar hattâ tetkikler. II. 31'deki kay ıtlar bu hususu teyid etmekte veya kabul etmektedirler. 71 . 72. II. S.. 124. İbni Kelbi dedi ki. 130 Taberi.

II. Vacca (Enc. Muir (Annal. S e c âh bu teklifi kabul etti ve Malik bin Nüveyre'ye: "Istediğin gibi iş gör. Secah'm Mezopotamya'dan Ye ınâme'ye gelip tekrar geri dönmesi için kâfi gelemiyece ğini yazmaktadır. 165). dört ay kadar bir zaman geçmi ştir. 72 . Nitekim Yemen hâdiseleri sırasında Esved'in üç ay gibi kısa bir süre içinde peygamberliğini ilan ederek bütün Yemen'i.31).İslam. Fakat Ebu Bekir üzerine yürümekten vaz geçmesini de tavsiye etti. Secah. 356). öt. onlarla da bar ış yapmak istedi ise de. III. neticede bir hilkümranl ık bahse konu olursa. 46) gibi müellifler Secah' ı n Peygamberden sonra ortaya ç ı kt ığı n ı aç ı kça belirtmektedirler. fakat Maliklerden Vaki'. onun tarafına geçti.. Halbuki Peygamberin ölümünden Buzaha ve Butah hareketlerinin oldu ğu tarihe kadar üç buçuk. S.Vatvat (Gurer. Esved gibi büyük askeri ba ş arılar kazanamam ış olan Secah' ın kısa süren Yemâme harekat ının üç aydan çok daha az bir zamanda bile yap ılmasının mümkün olduğunu kabul etmemek için makul bir sebep yoktur.. I. IV. ben Beni Yerbu'dan bir kadtntm.. Hazn'den Yerbu'lar ın başkanı olan Mâlik bin Nüveyreye haber gönderip bir anla şma yapma ğı teklif etti.lerinin peygamberi ilan ettiklerini ilave ediyor. Malik bin Nüveyre Secah'ın önce bu kavimler üzerinde hakimiyet kurmas ı gerekti ğini ileri sürdü. 237 v. 237). Ayrıca Beni Malik bin Hanzala soyuna da haber yollıyarak. C. 72). de l' İsl.. S. Secah ile birlikte olup Islamiyet'e sadık kalmış olan Rib 'abla= üzerine hücum ettiler. Necran' ı Tâif s ınırına kadar güney Ar ab is t an' ı eline geçirdi ğini ve gene bu üç ay içinde bir suikast tertiplenerek öldürülmü ş olduğunu göz önüne getirirsek. Halbum Taberi (III. 30 . Ebu'l-Fida (I. Secah'm savaşları: Böylece Vaki' ve Malik bin Nüveyre. 165) Z eheb (Tarih ül . Ebu'l-Fereç (Agani. S. Zira o s ırada Beni Temim'in bir k ısmı Secall'a karşı cephe almış bulunuyordu. Çünkü Rib âb'lar kendilerini savunmak için co ğrafi bir engele bile sahip de ğil131 Taberi. bu da size ait aolacakttr"ı " dedi.. bu kabilenin ileri gelenlerinden birçoklar ı . bu arada Utârit bin H acil) kaç ıp Beni Anber'lere s ığındılar.. XVIII. S. Bu zaman ise Secah' ın esasen çok kısa olan sava ş ve anlaşmaları için pek ala kâfidir. Malik bin Nüveyre onun bu teklifini kabul etti. S. Secah' ın elçileriyle anlaşma yapıp. Arap. İ bni Haldan ( İber. 131).. El . Caet ani bu iddias ını ispat için zaman meselesini öne sürmekte ve Hâlid'in Butah üzerine yani Malik bin Nüveyre üzerine hareketi an ına kadar geçen zamanın.

son derece müstehcen olmaları itibariyle.4J:419 )t5Z. arkas ından gelen "Zibrikan. Bu kesin bir sava ştır. Eğer peygamber ise işaretleri vardır. râvilere kadar ula şmalarına imkân yoktur. bu rivâyet Kelbrnin de ğil.)k. Secâh'ın yanında olduğu hâlde memleketine döndü" cümlesi ise K el b rnin bir cümlelik ri73 . Mezopotamyalı askerleri ile birlikte Nebâc denilen yere hareket etti. III. 128)'de mecut olan bir rivâyete dayanarak. 41 "Haydi Yemâme üzerine yürüyelim ve güvercinler gibi oraya ko şalım.. İşte Kelbî bu anonim rivâyetin sonunda. 4.4 5k. VI. Mâlik bin Nüveyre.Hasâis'inde (S. Secâh bu adamlar ını kurtarmak için Temimler ile uzla şmağa mecbur kaldı ve onların topraklarını tamamen terkederek Yemâme üzerine yürümeye karar verdi. T ab eri (Tür. 123). Sava ş sonunda Ribâb'lar ile D abb e 'ler Secah kuvvetlerine birçok zararlar verdirerek üstün geldiler. Secâh galiplerle barış yaparak. Temimlerden Z i b ri k an' ın da dinden çıkıp daha birçok kimselerle birlikte Secâh' ın yanı sıra Yemâme'ye hareket etti ğini Kelbrye atfen yazmakta ise de. ter. Fakat Ribâblar bunu haber al ıp oraya gittiler. Wellhaus en da bu rivâyetlerin tamamiyle S e câh ve Mü s e ylim e 'yi küçültmek maksadıyla uydurulmuş olduğunu bütün yazarlar gibi kabul etmektedir. Amr.. Bu anonim rivâyetlerin ise.V atv at. Güvercin yürüyü ş ü gibi yavaş yavaş ilerleyiniz. önceden bu yerleri iş gal etti. Ribâbların zor durumda kal ınca Dec â ni ve Dehâ nrye s ığnımalarma engel olmak üzere. Siz Yemâme üzerine yürüyünüz. z 2. Utarit. El.. Wellh aus en (Skizzen.. orada Müseylime bin Sümânte'yi bulal ım. Ka'ka' ve Vaki' de bu arada esir dü şmüşlerdi. 131) bu konuda ş öyle demektedir: Secâh bu s ırada Müseylime hakk ındaki rivâyetleri duyunca. ter. Orada Evs bin Huz e ym e komutas ındaki Beni Amr'lar ile sava ş a tutuştu. Tab e rrde bulunan daha önceki anonim rivâyetin bir devamıd ır.4 .. Müseylime kuvvetlenmi ş tir.diler. Taraftarlar ından birçoklarını esir aldılar. karar ını da şu sözlerle kavmine bildirdi: "Yemâme ahalisi çok kuvvetli ve şevketlidirler. sadece bir cümlesi ile yer almakta. II. 14). Tür. esirleri kurtard ı . S. Bu karşılaş ma sonunda da zayiat verdi ve bu defa adamlar ından Ukka ile Huzeyl düşmanlarının eline esir düştüler. Yalanc ı ise kavmine pi şmanlık vardır" dedi ve Yemâme'de oturan Beni Hanife üzerine yürüdü. Gurer ül ..4 jP tf. bundan sonra azar işitmiyeceksiniz" (Taberi.

Tanrı Kurey ş'in reddettiği bu yarıy ı sana bağışladı .. Hakk ı bilen. 131. tür.. 73. a.Seeâh' ın giiya ayet olan bu sözlerinin biraz mübâiâ ğalı olduğu inancına vardırıyor (bk. Buradaki ifade bizi. Bunun üzerine Secah. oras ı siyah bir güvercin gibi kalsın. Peygamber onu halk ının sadaka amili yapmıştır. 133 Ebu'l-Fereç.Ferec'e göre (XVIII. VXIII. S. 134 Teberi. Secah'a maletmiştir. Kitab ül . Bu i ş (yani peygamberlik) Rebia kavimlerine verilmemi ş ancak Mudar kabilelerine verilmiş tir. adâletten sapanlar reddederler..Agâni. İber. biz birle şelim ve Tanr ı'nın bize gönderdiğini tetkik edelim.Ridde'sinde Zibrikan' ın durumunu aç ıklamakta ve "ezZibrikan bin Bedr. yarısı Kureyş'indir" sözünü Ebul'l-Fereç. XVIII.Ferec. S. S." Taberi. Tekmile S. Secah aman verdi. Ayr ıca Gurer ül . dünyan ın yarısı bizim yar ısı Kurey şindir. O halde bu konuda Wellhausen'a değil Seyf'e hak vermek gerekmektedir. Bu yüzden Secahla dost olmak çarelerini arad ı ve Ebu'l-Ferec'e göre"' Secah'a ş öyle bir haber yolladı : "Ulu Tanrı sana ve bana vahiy gönderdi. Ey Temim kabilesi Yemâme bölgesine gidiniz. S. adâlet ile iş görselerdi kalan yarısı Kurey ş 'e ait olacaktı . Ridde s ırasında bu vergileri Ebu Bekr'e vermi ş . III. Müseylime onun yan ına geldi ve "Yer yüzünün yar ısı bize aittir. İbni Haldûn. Vesime (Höhnerbach. g. Kitab ül .. o da onun vazifesini devam ettirmi şti" demektedir. 74 . S.Aganî..Has ais'de Utarit ve Amr bin ül . Wellhausen' ın dayandığı Taberi'deki anonim rivâyete de ğer vermek do ğru de ğildir. Fakat Kureyş kabilesi azgın bir kavimdir 132 .. Ebu'l .. Askerleri ile Yema ıne üzerine yollanan Secah. Hâlbuki kabul ettiği takdirde bu pay Kurey ş 'in olacaktı" dedi. ter. Onu da ğıttıktan sonra Kureyş üzerine dönersiniz"."diye cevap 132 Bu rivâyeti şüphe ile kr şılamamız yerinde olur. 50). S. Zira bütün kaynaklar ın Müseylime'ye atfettikleri "Dünya'n ın yarısı bizim.vâyetinden hemen önceki anonim rivâyeti tamamlamaktad ır. el-Vatvat. 124. Bu itibarla.. Ebu'l .E htem vs kimseler Secâh'la birlikte sayıldığı halde Zibrikan' ın adına asla tesadüf edilmemektedir. Müseylime'ye: "Bu pay ı ancak doğruluktan. Böylece toplanıp benim ve senin kavminle Arapları idaremize alırız. aman verdiği takdirde yan ına gelece ğini bildirdiğini kaydetmi şlerdir. Müseylime bunları duyunca canı sıkıldı Çünkü etrafında bulunan Müslüman kabilelerin ve bunların ba şında bulunan kendisine rakip Sümâme bin Vsal ve Şurahbil bin Hasene'nin Hacer'i ellerine geçirmelerinden korkuyordu.Vatvat ' 34 Müseylime'nin adam göndererek Secalı'dan aman istedi ğini. Zaten bu konuda Seyf'in rivâyetini şüphe ile karşılamak mecburiyetinde kalsak bile.. 165. e. 165). Bu topluluk üzerine yürüyünüz. diğerine tabi olsun. Orada bulduğunuz insanları öldürünüz ve yak ıcı bir ateşle yak ınız ki. Kitab ür . 165) kabilesi mensupler ına ş öyle demişti: "Ey sak ı nan müminler. İ bni Haldan ve el . II.

büyük ümitlerle at ıldığı bu maceranın.Al _j'S j Rab 1. III. Ukka ve Ziyad' ı vekil b ırakarak Mezopotamya'ya döndü. Seeâ h. hayırlı ve salih kütlelere mahsus olanların namaz ve dualarını me şru kılar ki. 129. Bize azg ın toplulukların ibadeti değil. görünü şü kurtarmak istemi şti. Secah bunu kabul etti. III. Müseylime buna da raz ı oldu ve onun gelecek yılın mahsüllerini götürmek için vekil b ırakıp kendisinin bu yılın mahsâlünden payını alıp memleketine dönmesini teklif etti. 75 . Ali öldürüldükten ve Irak halk ı kendisine biat ettikten sonra. bir yandan da Hâlid'in Esed'leri yenmesi üzerine adamları tarafından terkedildi ğini görüp Müseylime ile anlaşmayı menfaatine en uygun hareket tarz ı saymış . 239. 136 Taberi. Müseylime ona: "Tanrı kendisinin sözlerini dinliyenlerin sözlerini işini. Bk. Burada Muaviye zamam kastedilmektedir.." j o. 124 . Muaviye. Bunlar "Nevakıl" adım almışlardı . etrafını gittikçe bir a ğ gibi sarmakta olduklarını gördü ğünden Secâh' ı ve ordusunu bar ış yoluyla Yemâme'den uzaklaştırmak politikasını kendisi için en uygun çare olarak kabul etmi ş ti. Kendisinin ceza ve müldifatlandırma günü için sizi kurtartr.. Secâh'a gelince. Rabbimiz daima kendisini sevdiren işlere dair emirler verir. böylece küçük bir menfaatin temini ile yetinerek.. Fakat 135 Cemaat yılı Müslümanların bir Halife idaresinde topland ığı yıla denir. S. daha ilk denemelerde iyi sonuçlar vermedi ğini. gelecek y ılın inahsillünün yarısını da almak için israr edince. Taberi. Hâlid'in ordusunun bu s ıralarda yakla şması bunların dağılmasına sebep oldu. Ümit edenlere.5. Secâh ise Cemaât y ı l ı'na kadar ' 35 Taglibler aras ında ya ş adı °" Buraya kadar anlat ılanlar gösteriyor ki. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler... Müseylime rakib kabile şeflerinin ve Ebu Bekr'in. Sizi korkulu hâllerden uzakla ştırır. arap. birçok yerlerden birçok kimseleri ba şka başka yerlere ve bu arada Seeâh' ı da Küfe'ye göndermişti.. Bu emirlerin yerine getirldi ini gördüğünğ de sizi takdis eder.. tür ter. ter.verdi. hay ır ümidini verdi. Hüzeyl.+- } 12•41 i J • Kabilinden âyet diye iddia etti ği sözleri söyliyerek dostluk teklifinde bulundu ve Yemâme'nin bir y ıllık mahsillünün yarısını Secâh'a vermek ş artıyla barış yaptı .›1 411 C jAi jii r 3k..

224 /5). T ab eri'deki anonim rivâyet Secah' ın Beni Hanife yamndaki maceras ını başka türlü anlat ır. Bu arada F üt uh ül . İ ber. Muaviye zamanında Kafe'ye nakledilinceye kadar geçen zaman içinde Secah' ın ne yapmış oldu ğu hakkında elimizde hiçbir bilgi yoktur. Ba şka kimselerin 137 Belâzûri. güya kendisine vahy edilmiş . 73. arap. S e c ah böylece komutanlarma vadetti ği büyük menfaatleri temin edememiş olarak geldi ği yere dönme ğe koyulunca. S. S. Sonra Secah' ın müezzini Ş ebes bin Rib'i'yi 137 ça ğırıp ona: "Allah' ın resülü Müseylime.Fereç zaman ına kadar) ikindi namaz ım çölde kılmadıklarını. Mirhond. S. II. Müseylime ona ş ehir kap ılarını açmadan. mehirsiz evlendi ği için onu ayıplarlar ve Müseylime'den mehir isteme ğe onu zorlarlar. Bu i şler bitince Müseylime sözcüsü ile onu otağa davet eder. o da "Bizim peygamberimiz kad ın olup biz onun etrafında tavaf ediyoruz. Secah'ın müezzininin el . II. Secah bunun üzerine. ona uyanlardan birçokları pişman olup kendisini terkettiler. Kitab ül . Bu andan. O da kad ında cinsi duygular uyandıracak müstehcen sözleri.. Mirhond. bunu kabilelerinize bildir" der 138 . 106'da.Hasâis. 165'de Müseylime'nin yaln ız ikindi namazmı kaldırdığım. 206 / 7'de Zahir İbni' Amr diye kaydeder.Safa.Maarif.Cenebe bin Havt Riyâbi oldu ğunu fakat di ğerlerine göre Ş ebes bin Rib'i oldu ğunu söyler. Gurer ül .. e. 76 . kuteybe.Maarif. İ bni H aldan ve Mirhond gibi tarihçiler bu konuda Yemâme mahsalürlün bir yıllığının yarısının mehir olarak bu s ırada verilmi ş olduğunu kabul ederler ( İbni Haldan. Kabilesinden olanlar.. Yukarıdan beri anlatt ıklarımız. Secah. âyetlermi ş gibi söyler. Sonundrz evlenirler. tekrar Müseylime'nin yan ına gider. onun peygamberliğini kabul eder ve kendisine de ayni ş eyler vahy edildi ğini bildirip Müseylime'nin kendisini kavminden istemesini teklif eder. ne istedi ğini sorar. S ey f ' in bize verdi ği haberlere dayanmaktadır. g. 138 Agâni. Kaynaklar bu münasebetle yazılan şiirlerden bilhassa bir tanesini naklederler ki. a. İbni Kelbi. Üç gün sonra da Secah kendi adamlar ının yanına döner. S. XVIII.Kitab ül . II. Ravzat üs .B ül d ân. "Sana ne vahy edildi" diye sorar.. İbni.hüküm ve nüfuzunun birkaç gün içinde mahvoldu ğuna iyice kanaat getirince çarçabuk ve sessizce geldi ği yere dönme ğe mecbur olmu ştu. Tarih-i Ebu'l-Fida gibi kitaplarda da vak'a aş ağı yukarı Taberi'deki anonim rivâyete uygun olarak şu yolda anlatılır: Müseylime onunla bulu şmak üzere deriden bir ota ğ kurdurur. bunun için şimdiye kadar (Ebu'l . Secah ona. Kokunun çok olmasına bilhassa dikkat edilmesini emreder. içinde güzel kokulu bitkiler yakt ırır. S. Agani. Temimlerin: "Bu bizim kızımızın mehridir onu geri vermeyiz" dediklerini kaydetmi ştir. 224 öt'de Şebes bin Rıb'idir der. Muhammed'in kendilerine farzetti ği sabah ve yatsı namazlarını üzerinizden kald ırdı .

. İşte bu s ırada S e cah' ın Müslümanlığı kabul ettiğini . 77 . Kaynaklar onun. Kûfe'ye nakletmi ştir. Onun vahiy ad ı altında yukarıda bahsetti ğimiz sözleri. döndükten sonra nelerle me ş 01 oldu bilmiyoruz.) ise Kays bin Asim'a maletmektedir. söyler. 141 Mirhond. Secâh'm doktrini: $ecah'ı n kendisine tabi olanlara oruç.. Onun.peygamberleri ise erkekdirler" mısralarıdır 139 Gene. taraftarlar ını savaş a katılmağa sevketmek ve menfaatler elde etmek için verilmi ş komutanca emirlerden ibarettir. Fakat baz ı kaynaklar onun. Pişmanlık çok geçmeden bütün Temimlerde kendisini gösterdi. 139 Taberi (tür. Onbirinci yılın ortalarında meydana çıktığı kesin olarak belli olmakla beraber ölüm tarihi kesin olarak belli de ğildir.Vatvat (a. . Ancak Hicri 41'den önce ölmemiş olduğu anlaşılmaktadır. S. Hakim bin K elb i'ye atfedilen bir şiirde "Sizi do ğru ve sabit bir dini kabule çağırdı lar. el . S. 106). namaz. S. Mu aviy e. Secâh'm Müslüman oluşu: Secâh Mezopotamya'ya.. peygamberlik iddialar ını .. Ravzat üs . namazun kildignn 140 Belâzûri (arap. Muaviye'nin üstünlük elde etti ği yıllara kadar nas ıl yaş adığı hakkında bir bilgi vermediklerinden. sihir ve efsaneler defterine yaz ılmış . Secash'ın bu yıllar aras ındaki hayatı büsbütün karanlıklar içinde kalmış tır. 128) bu misralan Utarit bin Haeib'e. hem de iyi bir Müslüman olduğ unu bütün tarihler ittifakla yazmaktadırlar.Safa. Basra'ya. D. 223. hüküm ve amelde kalm ış sözlere inandı nız" denilmektedir. ter. Halbuki Yarbu'lar ın başında bulunan Malik bin Nüv eyr e biraz geçikmi ş olmasının cezas ını hayatıyla ödedi. S. g. siz onu b ırakarak. K ûfe'de de ğil Basra'da Müslüman olup gene orada Müslüman olarak öldü ğünü açıklarlar 14°. III. e. II. 131 v. Basra valisi Cündub Fezârrnin.. E. bu iki büyük dinden aldığı ilhamlarla beslemi ş olduğu tahmin olunabilir. Irak halkı kendisine biat ettikten sonra birçok aileleri olduğu gibi S e cah ve adamlarınıi da bulundukları yerden başka tarafa. M âlik'lerin ba şkanı bulunan Vaki' bin Malik zaman kaybetmeden islamiyet'e döndü. öt. Hristiyanl ığı pek iyi bildi ği ve büyük kısmı Müslüm anl ı kt an dönmü ş olan T e miml er e dayand ığı gözönündetutulursa. zekat veya sadakay ı emretmiş olduğu ancak domuzeti yeme ğide mubah kıldığı iddia olunmaktadır 1 ".

bu derece müstehçen bir konu şma ba şkalarının yanında cereyan edemez ve ba şkalarına anlatılamazdı .Vatvat. 131). belli olmamıştır.597 yıllarında Temimler'in Müslüman olduklar ı halde ikindi namazını kılmamış olduklarını Secâh'ın kurmak istedi ği mezhebin bir kalıntısı olarak kabul etmek gerekir (Agâni. Bizi buna yönelten başlıca sebep T ab eri: ve E b u'l . esasen tatmin edilmemiş olan kavminin önünde.Fida ve di ğer tarihçiler tarafından nakledilmi ş olmasıdır. Müseylime islamlara kar şı bir müttefik bulmak ümidiyle onunla evlenmiş olabilir. Hiç şüphe yok ki. onu do ğru buldum. Secâh. Ancak e ğer Secâh gerçekten Müseylime ile evlenmi ş ise ve mehir verme meselesi do ğru ise. bunu evlilik birli ğinin kuvvetlendirmi ş oldu ğunu. s. Tekmile. II. ş ayet böyle bir evlenme vaki olmu şsa bu. Müseylime sabah ve yats ı namazlarım Temimler üzerinden kald ırdı . XVIII. Palgrave daha Secah' ın nereden geldiğini ve hangi kabileye mensup oldu ğunu bile bilmemekte. 78 . Agani. peygamberlik iddias ında bulunan bir kad ın hakkında pek makul görünmemektedir. S e yf'den ba şka bu konuda yaz ı yazmış olan hemen bütün Islam tarihçilerinin kabul ettikleri Secâh . Seyf'in bu konulardaki sükilturm onun.. İ ber. 508 . islâmiyet'in dü şmanı olan bu iki insana karşı .Secah'ın kurmak istedi ği dinden zamanımıza kadar gelmi ş bir kalıntı yoktur. burada hiçbir isim kaydetmemi ş "bu konuda başkaları ş unları söyler" diyerek ihtimal ki. bunlar tamamen asılsızdır. ve ona tabi oldum" dedi. Fütuh.. fakat Secah' ın kurmak istedi ği dini. s ırf politik mecburiyetlerden do ğmuştur.Müseylime evlenmesini gene de şüphe ile karşılamak mecburiyetindeyiz. Gurer ül . Müseylime'ninki ile birleştirmesi. 165. 143 Belazari.. O halde bunu hangi râvi kimden alarak nakletti? Bu.Müseylime evlenmesi kendi tâbileri aras ında Secah'ın prestijini kaybetmesi bak ımından da bize imkans ız görünüyor 142 . sonra onun peygamberli ğini tanıyıp ona tâbi olduğunu ilan etmesi 143 sabah ve yats ı namazlarının kaldırılmasına baş eğmesi gibi rivâyetler. E b u'l . arap. S. Temimi olmas ı dolayısıyla.. fakat Müsyelime'nin öldürülmesinden sonra"Yemen peygamberi olan Secah' ın irtidad yolundaki ittifakı unutturmak için sadık bir mümin Müslüman ile evlendi ğini" yaz ıyorsa da. o takdirde E b u'l -Fere e'in ya ş adığı H. 106. Müseylime'nin peygamberli ğini kabul etti. Taberi her rivâyetin sahibini yazd ığı halde. 73'e göre Müseylime ve Secâh dinlerini birl ştirdiler. Fakat Secah' ın istilâ maksad ı ile gittiği Yemame'den bir miktarcık mahsill ve hediye ile dönerken. Wellhausen 142 Her ne kadar bu konuda tek seyahatname alan Palgrave'in seyahatnamesi. S. XVIII. S. Secâh .Hasâis. Müseylime ile Secah'ın doktrin birliğinden bahsederek. onu dâima Yemen'den gelmi ş bir peygamber olarak göstermektedir. üç gün gibi kısa bir süre için evlenmeyi göze almas ı . sırf Islami bir gayret güderlikle uydurulan ve a ğızdan a ğıza yayılmış olduğu muhakkak olan halk ş ayialarını kitab ına almıştır. 165 ve İbni Haldan. el . kabul edilmesi pek güç olan adeta çocukça iddialard ır. Ebu'l-Ferec.F er e c'deki as ılsız ve hayas ız rivâyetin gittikçe hafifleyerek Mirhond. Secâh onlara: "Müseylime kendisine indirilen vahiyleri bana okuçlu. Her iki taraf kavimlerni toplad ılar.

ve CaetanPnin iddia ettikleri gibi taraf tutma gayreti diye vas ıflandırmamız ne dereceye kadar do ğru olur bunu cevaplandırmak pek güçtür.

F. Netice:
Hemen söyleyelim ki, Secâh da Esved ve Tuleyha gibi hakiki bir peygamber olmaktan çok uzak olup sadece bir kahine idi ve Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra Temimler aras ında çıkan karışıklıktan ve irtidadtan faydalanmak istemi şti. Fakat alelade bir kad ın de ğil, dini bilgilere sahip ş air, hüküm ve emretme kabiliyeti gibi birçok meziyetleri bulunan haris bir kad ındı . Fakat islâmiyet bakımı ndan onun hareketleri, ne Esved ve Tuleyha, ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi tehditkar olamamıştır. O, kuvvetli bir rüzgâr gibi kuzey - do ğudan Arap yarımadasına esmiş , fakat önce Müslüman Ribâb ve Amrlar kayal ığına çarparak kuvvetini kaybetmi ş , Yemâme'de Hacer ve Hadikat ür Rahman surlarma ula ştığı zaman, dini ve siyasi kuvet ve hüviyetini büsbütün kaybetmi şti. Secah'ın sonradan islaraiyet'i kabul etmesi, onun hakiki bir peygamber olmadığının en büyük delilidir. O, sadece Hazret-i Muhammed'i kendisine örnek tutarak iktidar sahibi olm ıya çalış an iktidar heveslisi bir kadındı . İslam dininin ve Halifelerin geni ş müsamahas ı Tuleyha gibi Secah'ın da hayatını bağışlamış ve bu suretle belki de din u ğrunda ölenler hakkında sonradan halk aras ında çıkan ve bazen tehlikeli durumlar yaratan inanışların do ğması ihtimali önlenmiştir.

79

4. MÜSEYLIMET ÜL-KEZZAS

Bir gün Hazret-i Muhammed mimbere ç ıkarak, halka ş öyle hitap etti: "Ey nas! Ben Kadir gecesi bir rüya görmüş ve sonra onu unutmu ştum. Rüyamda kollar ımda iki altın bilezik gördüm, bu ikisinden nefret ettim, onlara üfürdüm, onlar da uçup kayboldular. Ben bu iki bileziği Yemen'de ve Yemâme'de ç ıkan bu iki yalanc ı ile yorumladım" ( İbni İ shak, İbni Hiş am, IV., S. 246). İşte Hazret-i Muhammed'in rüyas ını yorumlarken bahsetti ği Yemâme'de ç ıkan yalancı, Yemâme'ye hükmeden ve peygamberlik iddias ında bulunan Müseylime'dir. Ne cid alçak yaylas ının güneydo ğusunda ve B ahr e yn'in bat ısında bulunan Yemâme topraklar ı Hanife kabilesinin elinde idi. Hanifeliler ziraate pek elveri şli olan topraklar ında elde ettikleri ürünleri satarak geçimlerini rahatça sa ğlıyabiliyorlardı .

A. Hanife kabilesi ve dini:
Büyük Bekir bin V âil kabilesinin bir kolu olan Hanifeliler, topraklarının verimlili ği bakımından diğer memleketler için, bilhassa tah ıla muhtaç bulunan Hicazl ı lar için en önemli bir kabile idi. Hicretin 6 - 7. yıllarında Hanife kabilesinin ba şkanının, İ bni S a'd, Ibni Hi ş am ve T ab errnin bize bildirdiklerinden Hevze bin Ali oldu ğu anlaşılmaktadır. Hevze bin Ali, Iran yoluyla gelen Hristiyanh ğı kabul etmi ş görünüyorsa da Hanife kabilesinin bu yolda onu ne dereceye kadar takip etti ği pek aşikâr de ğildir. Diğer Arap kabileleri gibi İ slâmiyet çıkıneaya kadar putperest olarak ya şıyan bu kabilenin pek az bir kısmının Hevze ile birlikte Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemel ise de, 144 Hicretin 7. yılından sonra Hazret-i Muhammed'in Hanifeli144 Ibni Sâ'd (Siret, Wellhausen tercüme ve yay ını, Skizzen, IV. S. 115) el-Medaini'den. naklen,"kendisin; Medine'de ziyaret eden Beni Hanife heyetinin ileri gelenlerine abdest suyundan artanı verdi ve onlara yerlerine gittikleri vakit, kilisenizi y ıkınız (kiliselerinizi de ğil) arsas ına bu sudan saçınız, yerine bir cami yap ınız. Bunu yaptılar. Müezzin Talk bin Ali oldu" demekte olduğuna göre, buralarda Hristiyanl ığnı mevcut bulunduğu fakat ancak bir tek kiliseye sahip olacak derecede az ve sathi oldu ğu ileri sürülebilir.

80

kri islâmiyet'e daveti üzerine, yüksek tabakadan birçokler ı gibi aş ağı sınıf halktan da birçoklar ının Müslüman olduğunu en eski ve tarafs ız kayanklardan anlamaktay ız. Her ne kadar Caetani Hanife kabilesinin ve onun son ba şkanı Müseylime'nin Hristiyan oldu ğunu savunmakta ise de (Caetani, IX., S. 7. v. öt), bu iddias ında pek haklı olmadığını, Hazret-i Muhammed'in Hristiyanlara kar şı gösterdi ği müsamaha ile ispat etmek mümkündür. Gerçekten Hazret-i Muhammed E hl-i kitap say ılmaması gereken Mecasileri bile vergiye ba ğlamak ş artıyla serbestilerini tanımış hattâ kendi zaman ında onun bu hareketi dedi kodu konusu te şkil etmekten geri kalmam ıştı . E ğer Beni Hanife büyük bir ço ğunlukla Hristiyan olmuş olsaydı, Hazret -i Muhammed Müeylime'yi bir Hristiyan reformisti gibi kabul edip Hanifelilerin vicdan hürriyetlerini tan ırdı E ğer Müseylime ve Beni Hanife tamamiyle Hristiyan olsa idiler, o zaman Müseylime'nin yeni bir din ortaya koyarak İslam topraklarından ayrı bir teşekkül olarak kalmay ı istemesine lüzum yoktu; zira H a zr et -i Muhammed Tebük seferinden sonra birçok Hristiyan heyetleri kabul etmiş ve onların cizye vermeyi taahhüt etmeleri üzerine kendileri ile anlaşmalar yapmıştı. Margoliouth ve Muir de Beni Hanife'nin Hristiyanlığı m kabul etmemektedirler (Margoliouth, JRAS, 1903, S. 486; Muir, Annal, S. 38). Beni Hanife'nin Müslümanlığına gelince: gene İbni Sa'd 145, Beni Hanife'den Medine'ye gönderilmi ş olan elçilerin on kişi kadar olup aralarında er - Rehhtil bin Unfuva, Seleme bin Hanzele es - Suheymi ve Talk bin Ali, Humran bin Câbir ve Mesleme bin Habib (veya Hayyib) vs. bulundu ğunu, bunların Remle'lerin evinde misafir kaldıklarını, sonra camie gelip hakikata ş ahadet ettiklerini yatmakta, fakat bu s ırada Müseylime'nin at ve develere bekçilik etti ğini kaydetmektedir. Daha buna benzer şurada burada rastlanan birçok kayıtlar vardır ki, önemli birçok ş ahısların Peygamber'i ziyaret edip islâm'ı kabul ettiklerini bildirmektedir. Konumuzun sonlar ına do ğru bunların adlarını kaynak göstererek belirtece ğiz. Mui'rin de kabul ettiği gibi (S. 38) kısmen putperest k ısmen Hristiyan olan Beni Hanife, Hazret-i Muhammed'e boyun e ğmişti. Fakat islâmiyet'i kabul etmiyen bir kısım halk sonradan peygamberli ğini iddia eden Müseylime'nin etrafında toplanmaktan da geri kalmad ı . Öyle anlaşılıyor ki, Hevze zamanında Hanife kabilesi iki kuvvetli idarecinin hakimiyet yolunda145 İbni Hiş am, es - Siret ün - Nebeviyye, IV., S. 279'da "Peygamber'in elçisi .rimir bin Luey oğullarından Sâlit bin Amr'ı Yemâme melikleri Sümâme bin Vial ile Hevze bin Ali'ye yolladı" demekle, Hanifelerin iki hükümdar ı olduğunu ifade etmektedir. Halbuki İbni Sâ'd, Tabakat I., 2., S. 18'de Peygamber'in Salit bin Amr' ı sadece Hevze bin Aliyi Islâm'a davet için yollad ığını yazmaktadır.

81

ki rekabetleri yüzünden tamamiyle birbirine z ıt iki varlık haline gelmişti. Bu rakiplerden birisi Sümâme bin Üs al, di ğeri Hevze bin Ali idi. İbni Sa'd ve Belazûrrnin anlatt ıklarına göre 146 , Hicretin 6 - 7. yıllarında Peygamber muhtelif hükümdarlara mektup yazd ığı sırada Yemâme ba şkam Hevze bin Ali'ye ve Yemâme halkına Salit bin Amr ül - Amiri eliyle bir ektup göndererek, onlar ı Müslüman olmaya davet etmi şti'". Hevz e misafiri kabul edip hediyeler verdi ve Peygambere ş öyle bir cevap yazd ı : "Senin dâvet ettiğin şey çok iyi ve

güzeldir. Ben kavmimin şair ve hatibiyim. Araplar benim mevkiimi takdir ederler; bunun için sen bana bu i pay ver sana tâbi olurum." Hevze şte
mektupla birlikte giyinmesi için Sâlit'e Hacer kuma şlarından elbiseler de verdi. Sâlit Peygambere onun mektubunu ula ştırdığı vakir, Peygamber "küçük bir menfaat bile istese vermem, o yok olacak" dedi ( İbni Sâ'd, II, 1., S. 18) 148. Bir müddet sonra, Hicretin 8. yılında Hevze öldü. Onun yerine Müseylime Beni Hanife'nin hükümdarl ığını eline geçirdi.

B. Müseylime'nin soyu:
İbni Kuteybe'ye göre (Kitab ül-Maarif, S. 206 - 7) Müsylime'nin babası Beni Hanife'den Habib, dedesi Lüceym künyesi Ebu Sumâme'dir. Belazfıri onun Sumâme yahut Sümâle bin Kesir bin Habib bin Sümâme bin Gsal bin Habib bin Hanife bin 'Icl oldu ğunu kaydetmektedir. İbni Hiş am'da Müseylime bin Sümâme ve künyesi Ebu Sümâme kayd ı vardır. Diyarbekri (Tarih-i H âmis, II., S. 174) ise onun dedesinin H ârun, lakab ının Ebu S üm am e olduğunu yazmaktadır.

C. Müseylime'nin, Hanifelilerin emirliğini elde etmesi:
Yeınâme'nin hakimi olup 8. yılda ölmüş olan Hevze'nin yerine, nasıl olup da Müseylime'nin geçti ğini kaynaklardan ö ğrenmek imkansızdır. Fakat Müseylime'nin ş ahsiyeti ara ştırıldığı zaman onun birçok meziyetlerle birlikte, kabilesinin en ileri gelen bir ş ahsiyeti oldu146 Ilmi Sâ'd, Tabakat, I., 2., S. 18; Belâzöri, Fütuh, arap., S. 94; Belfıziiri, türk., S. 142 v. öt. 147 Belâzûri ise (Fütuh, arap., S. 94), Peygamber bu mektubu Sabit bin Kaya bin iil-Ensârrye yazdırmış ve el - Hazreci eliye, yollam ıştır. diye kaydetmi ştir. 148 Belâzûri, Fütuh, arap., S. 94'de Hevze'nin Hazret-i Peygamber'e, içinde er-Reccal bin Unfuva, Mücca'a bin Mürrâre ve Müseylime bin Habib'in bulundu ğu bir heyet yollad ığını ve bu arada Müseylime'nin de Hevze'ninkine beziyen teklifler yapt ığını yazmaktadır.

82

Sumâme dedi ğini yaptı . O ise. hatip ve kâhin olan Müseylime zengin topraklara ve nüfus çoklu ğuna sahip bulunan Yemame'yi Hazret -i Muha mme d 'in her gün biraz daha artan nüfuzu alt ına girmekten kurtarabilmek amacıyla kendisinin de H azret Muhammed gibi yeni bir dinin müjdecisi olduğunu ilan etti ve K ur ' an a nazireler söyleme ğe başladı. Tecrid-i Sarih. Sümâme Mekke'nin fethinden epeyi önce Müslüman olmuş ve Hanifelilerden islâmiyet'i kabul edenler onun etrafında toplandığından kuvveti artm ıştı. 401) da ise aynı olayın baş tarafı biraz değişik bir şekilde aldatılmıştır: "Peygamber. Sümâme üç gün burada kaldıktan sonra Peygamber ona. V. Hakikaten Mekke'ye yiyecek tah ıl yollamadı. Böylece de onun Hevze'nin yerini almakta güçlük çekmedi ği kolayca tahmin edilebilir. ümit var. Sümâme k ızarak "Peygamber Muhammed izin vermedikçe size Yemâme'den bir tah ıl danesi gelmiyecektir" diye onlar ı tehdit etmişti. öt. Vakidi ve İ bni Abbas. tarih-i Hâmis. S.Mekke'lilerden bazıları onun yeni dine girişini sitemle kar şıladılar. Peygamber kendisini affetti. Sümame Peygamber'i öldürmek istemi şse de onun amcası buna engel olmuştur. affedersin". Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bir heyetle birlikte ziyaret etmi ş olduğunu idia emektedirler. (Ebu Hüreyre'den) ve Diyarbekri. gıda maddelerinin gönderilmesi hususundaki müsaadelerini rica ettiler. İbni Sâ'd (Tabakat. II. Hazret-i Muhammed de bir mektupla Sümâme'ye tah ıl göndermesini emretti. cevab ın da bulunmuştu. Gene gitmekte olduğuUmre hacmiı yerine getirmek için Mekke'ye vard ı. Umre yapmak için Medine'ye yakla ştığı zaman. "Sen merhameti ve akrabah ğa saygıyı telkin ve emredersin" diyerek. 3'e göre Hazret-i Peygamber. 407 v. Sümüme' ıdu yanına gelmiş . "hayır var. kendisine tabi olurum".. onu bile 149 Buhari. Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddiası: En güvenilir kaynaklar ımız arasında bulunan B uhari. X. İşte bu yüzden Sülnâme'llin kam helal k ıhnnuştı. gönlünden ne geçiriyorsun mealinde bir soru sormuştu.ğu görülür. Müseylime'nin Yemâme amirli ği ile birlikte büyük bir gaileyi de üzerine alm ış olduğu muhakkaktır. Müseylime bu ziyareti. Mekke'liler Hazret-i Muhammed'e bir mektupla müracaata mecbur kalıp. Hazret-i Muhammed ise o s ırada elinde bulunan hurma dalım göstererek: "Elimde bulunan ş u dal parçasını istesen. çünkü sen zulmetmezsin. Bunun üzerine Sümâme y ıkamp geldi ve "Allahtan başka Allah olmadığına ve Muhammed'in O'nun elçisi olduğuna tanıklık ederim" dedi. Peygamber'in adamlar ı onu yakalayıp hiç bir akde bakmadan Peygamberin yan ına getirdiler Peygamber onun af talebini kabul edip serbest b ırakınca. Bu da Hanife kabilesinin önemli bir kısmına hükmeden ve islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan Sümâme'nin rekabeticlir1 49 . S. Ayrıca Medine hiikameti de Müslüman olması dolayısiyle Sümame'nin tabii bir müttefiki say ılıyordu. sonra Medine'de mescidin direklerine ba ğlanuşlardı. D. Bu durum karşısında ş air. Bu adamlar Sümâme adında birini esir alıp getirmişler. Arap yarımadasmın merkezik şmekte olan idaresinin Hazreti Muhammed' den sonra kendisine intikalini istemek üzere tertip etmi ş ve ş öyle demiş tir: "Eğer Muhammed kendinden sonra beni halef tayin ederse. Sümâme. S. o müslüman oldu ve Müseylime çıkıp da peygamberlik iddia edince onlara kıymetli vaızlarda bulundu " 83 . Necid taraflarma bir süvari birli ği yollamıştı..

İbni Skd... Gene İbni İshak (İbni Hiş am. 131. Fütuh. S. Belâzûri. 2. İbni Hiş am.. Eyyüb Sabri. Buhari. S. el-Vatvat. 52) evinde misafir edildi ğini. II.. ve II.. 84 . fakat Allah' ın düşmanı Müseylime Yemâme'ye gidince bu sözü menfaatlerine hizmet edecek bir ş ekilde de ğiştirerek. Gene bu eserler. y ı l ı nda yazıldığını kayd ve kabul etmiş lerdir 153. S. Tecrid-i Sahih.. IV.... 410'da İbni Abbas... i bana gösterilen kişisin"s o İbni Hiş am bu hususta daha geni ş bilgi vermekte ve Müseylime'nin Ensâr'dan.. Pek önemsiz farklarla hepsinde tekrar edilen mektu150 Buhari. 153 İbni Hişam. S. 852. öt'de Hazret-i Muhammed gelen heyete ba ğışlarda bulundu. Ayrıca B elâ z ûri (Tür. I. Allah seni muhakkak hele& eder ve ben muhakkak san ırım ki. öt. e. S. Siret. Sen de Allah' ın hakk ındaki hüküm ve nüfuzunu tecavüz edemezsin. ama Müseylime'yi at ve develerin yan ına bırakmışlar. a. Beyhaki. 246.. II.Vatvat. denilmektedir. S.X. tür ter. S.. 143 v. IV. S. S. Eğer sen bana ve hakka muhalefet edersen. S. arap. 142) ve İ bni Sa'd (Tabakat. Tecrid-i Sarih. Bühari III. Beyhaki. a. TaberFtür ter. 97. ter. Hanifelilerin onu bir örtü ile örtüp Peygamber'in yanına getirdiklerini. 25 v.. Medainrnin aynı konudaki rivâyetini nakleden İbni Sa'd (Siret. S. 410.. Müseylime'nin Medine'yi ziyaret etti ğini diğer birçok kaynaklar yazmaktad ırlar. S. e.. 222. 472. S. H âris 'in kızımn (Hâris'in k ı z ı Müseylime'nin kar ı s ı idi. Hanife heyetinden olan ve Müslümanlığı kabul edip B akar a süresini ö ğrenmiş bulunan er-R e ce ül'in Müseylime'ye yol gösterdi ği ve Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi kendisine ortak etti ği yolunda yalan şehadette bulunduğunu bildirmektedirler.. gibi tarihçiler bu mektubun Hicret'in 10. II.. Ne c c ar o ğullarından. 32 v. Siret. Sahih. S. ben onunla peygamberlik i şinde ortak edildim diye iddialara koyulmuş 152. Hazret-i Muhammed onlara. Mirhond. II. 222) bu rivâyetin ba şka bir şeklini dinlemiş olduğunu nakleder: "Beni Hanife mensuplar ı Peygamber'in huzuruna gelmi şler. ter. Buhari. 52. Tabakat. 37) ba şta olmak üzere gene bu kaynaklar Hazret-i Peygamber'in bir mektup yazarak ed-Dameri vasıtasiyle Müseylime'yi Müslüman olmaya dâvet etti ğini. bekçilik edenin durumunun beraber gelenlerinkinden a ş ağı olmadığını bildirmiş " 1 . III. g. S. 2. sen onda gördüğüm esküle göre. 115) da dahil. 37.sana vermem. III. S. Gurer. bu son cümlenin mânas ım Ebu Hürey2e'den sorar ve ondan bununla Peygamber'in ba ş tarafa ald ığımız.. S. bu heyet islâmiyet'i kabul edip arkada şlarının (yâni Müseylime'nin) durumunun ne olca ğını sorduklarında. 2.. Taberi. öt. IV. 838 v. Belüzûri. tür. yukar ıda bahsetti ğimiz rivâyetlere ilâve etmektedir. Mahmud üs-Siyer... el . g. 151 Taberi.. rüyasını ima etmek istediği cevabını alır. 224. S. 152 İbni Hişam. X. sonra Müseylime'nin bu mektupa cevap yazd ığını da açıklamaktadırlar. Ravza. Belüzûri. S. öt. S. Bu arada Müseylime'nin payını da verdi.

. bizzat Taberi. g. Eski ve yeni tarihçilerden bâz ıları Müseylime'nin peygamberlik iddiasına başlamadan önce Medine'ye gelerek islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu kaydetmekte iseler de ' 55 büyük bir kabilenin ba şkanı ve çok önemli bir askeri kuvvetin de komutan ı bulunan Müseylime'nin Medine'ye gelip önce Müslüman olmas ı. Paris 1947.. bizi bu iddiaları şüphe ile kar şılamaya sevketmektedir. ter. g. yk. Hazret-i Peygamber "Elçilerin öldürülmesi câiz olsaydı. yarısı Kureyş'e aittir. 548. sonra Medine'ye boyun e ğmemek için bütün gücü ile sava şması. S. Tanrı'nın bağışlıyacağı iyi sonuç kendisinden sak ınanlar içindir. 155 E.I clryi aynı maksatla Yemâme'deki Müslümanlar ın başkanı bulunan Sümâme bin Üs yollamıştı (Taberi. Yer yüzünün yar ısı bize.) Müseylime'ye ş öyle bir mektup yazd ırmıştır: "Bu. e. bu mektubun Hicri 10. 163 .. I. Selâm doğru yolda olanlara olsun 154.. Zira kaynaklar aç ıktan açığa onun islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu söylememektedirler. 2. Medine'ye gelmi ş olduğunu kabul etsek bile. Müseylime'nin Beni Hanife'ye hâkim olduktan sonra değil de Hevze'nin ba şkanlığı sırasında. Yeryüzü Yüce Tanr ı'nındır. kullarından istediği kimseleri.. Peygamber bu mektubu okuyunca. 255. kabilesi ile birlikte kan ının son damlasını bu uğurda harcamas ı. yılın sonunda yaz ıldığını ileri sürerken. 85 . Tanrı'ya hamd-ü senadan sonra. "Biz de ayni fikirdeyiz" diye cevap verince. bası.6. Esved ve Tuleyha konularına). S. Hazret-i Muhammed'in vedâ hacc ından sonraki hastalığı sırasında ortaya çıktıklarını ilâve etmektedir. S. Tanrı Elçisi Muhammed'in yalanc ı Müseylime'ye mektubu- dur. tür. Fakat Kureyşliler insaf ve adâletle hareket etmezler". Mübun metni a ş ağı yukarı seylime bu mektubu Amr bin C ârud'a yazd ırıp müezzini Nevvâha' nın oğlu Ub âde bin H âris ile göndermi ştir. La vie de Muhammed. Tanrı Elçisi Muhammed'e mektuptur. e. İbni İshak. yahut 154 İbni Sâ'd. Sana esenlikler dilerim. bu yalancı peygamberlerle mücadeleden geri durmam ış (bk. ben peygamberlikte sana ortak edildim. II. Tarih-i Din-i Islam. Ebu'l-Fida. hattâ bu münasebetle Furat bin Hayyân ül . Müseylime ve emsali gibi peygamberlik iddialar ında bulunan kimselerin. 4. O.ş öyledir: "Tanrı Elçisi Müseylime'den. Dinet et Sliman ben İbrahim. Mahmud Esad. onu ya bir örtü altında Hazret-i Muhammed'e getirilmi ş. V.. a. Onlar da. 37'ye göre Peygamber bu mektubu Zübeyr bin Avvam' ın kar' deşi Sâib bin Avvâm ile göndermi ştir. Fakat Peygamber hasta oldu ğu hâlde. Hanife heyetine dahil üyelerden biri olarak. başınızı keserdim" diye cevap verip (Belâzüri ayn ı S. II. onun Müslüman olduğunu ispat etmemiz gene güçtür. yer yüzüne vâris k ılar. S. yalan ve iftara dolu mektubunuz bana geldi. a. S. 918). elçilere: "Siz bu mesele hakk ında ne düş ünüyorsunuz?" diye sormuş .

Tekmile. 75.Nevevi. 131. e..6. öt. 163 . Diyarbekri. S. S.. öt. g. II.. 2. Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi peygamberlik i şinde kendisine ortak yapm ış oldu ğuna tanıklık etti. İber. S. Tarih. Gene onun herkesle konu şup herkese rüşvet vererek etraf ını memnun etti ği Taberi'de. Sümâme bin Vsal'in maiyetinde bulunan Vsal ül . 95. S. e. II.develeri bekledi ği için Müslüman olan Hanife heyetinin içinde bulunamamış gösterirler. E.. Bunlardan birisi dini bir yol açmak ve islâmiyet'in Yemame'de yay ılmasını önlemek.. S. Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığn Kısa boylu. Hanifeliler onun sözlerine kandılar ve Müseylime'nin peygamberli ğini kabul ettiler. S. bas ık ve kalkık burunlu "6 olan Müseylime'nin neyrenciyat ile me ş gul bulunudu ğu. Bir gün 156 Belâzüri. Mahmut Esat. Yemame'de peygamberli ğini ilan etti ve güya ayet olan bir tak ım sözleri sıraladı . 255) onu dinden dönmü ş .. 157 En . a. g. S. a. Arap.. Yemame'de Müseylime aleyhine çal ışmasını emretmişti. Hazret-i Muhammed bunu hiddet ve şiddet ile reddedince. g. Halbuki Peygamber onu Yemame halk ına ö ğretmen olarak göndermiş . e. Tarih-i din-i islam.Vatvat. S. İ bni Kuteybe. Ş ayet Müseylime'nin bir heyetle birlikte Hazret-i Muhammed'i ziyaret etti ği do ğru ise bu ziyaret samimi bir şekilde islamiyet'i kabul etmek için de ğil. Dinet et Siliman ben İbrahim. 74. İ bni Haldun. aksine Hazret-i Muhammed'ten sonra hâkimiyetin Beni Hanife'ye intikalini temin etmek maksadiyle yap ılmış olmalıdır. Ş airlik ve hatiplik gibi meziyetleri yan ında hâhinlik vasfı da bu vadide ona yard ımcı olmuştu. 206 v. I. a... Fakat o. el . İber. İbni Haldun. e. O. Müseylime yavaş yavaş islamiyet'in Yemâme'ye tesir etmekte oldu ğunu gördü ğünden memleketini bu tesirden kurtarmak için iki çareye ba ş vurmak gerekti ğini anladı . S. İ bni İ shak ve M e daini'ye dayanan rivâyetler onun Peygamber'le olan konu şmasından sonra Müslümanlığı kabul etti ğini açıkça söyliyememektedirler.Hanefi tarafından rivâyet edilmektedir. 97. Ebu'l-Fida. 74 v. S. İşte böylece Peygamber' den red cevab ı alan Müseylime. g. IV.. II. a. Hazret-i Muhammed'i örnek tutarak. İber. S.. Üsal şunları da anlatmaktad ır: Peygamber'in yan ında bulunup Kur'andan parçalar ö ğrenmiş olan Re cc al bin Unfuv a ona her i şinde arkadaşlık ederdi. yumurtayı şişeye ilk sokan adam olduğu iddia edilmektedir 157 . Tehzib.. 86 . Tanrı düşmanı diye tavsif etmi şlerdir. Beni Hanife için fitne ve fesat kayna ğı olmaktan ba şka bir i ş e yaramadı . çok sar ı benizli. Fakat daha sonraki tarihçiler ( İbni Hald6n. 174. ikincisi ve son çare ise savaş yoluyla Kureyş ve Ensâra kar şı koymaktı ... La vie de Muhammed. 548. I.

Sen de Muhammed'in her zaman halkına dua ettiği gibi. Bunlar ın dışında 87 . Müseylime'nin hakiki bir peygamber olmad ığı . "Hurma ağaçlarım ız uzun ve meyvesizdir.Mirseylime' ye: "Sen Beni Hanife'nin yeni do ğan çocuklarını takdis et" dedi. bunlar kesilince de çiçek açıp meyve verdi. Müseylime'nin yan ına gelerek hayır duada bulunsun diye hurmalığına gelmesini rica etti. kuyulardan sular ışk ırdı . nakletti ği Müseylime'nin "herkesle konu ş up herkese rüşvet verdiği" yolundaki bilgi ise. her halde onun mütevazi. Gene bir kadı n. kad ının bu sözleri hakkında ne düşündüğünü sordu. Müseylime'nin duas ının ters tesir etmiş olduğu ancak o öldükten sonra anlaşıldı" . Yahut da Caetani'nin iddia etti ği gibi. Reccâl ona "Hicaz ahalisi doğduktan sonra çocuklarını Muhammed'e getirirler. kendilerini aldatmış bulunduğunun anla şılmasından do ğmuş olabilir.RâNi sözlerine devamla.H ey s em adında bir kadın Müseylime'nin yanına gelerek. Müseylime Reccal'in bu f sözlerinden sonra su dolu bir kova getirtti ayni şekilde hareket etti. Müseylime ondan. çocukların sıhhatlerini kaybetmelerinden. Bu yüzden kad ının hurmaları Akraba savaşı sırasında kesildi. III. çocuğun başını ok ş ardı" diye cevap verdi. S. râviler bütün bunların Yemâme sava şından sonra oldu ğunu ilave etmek zaruretini duymu şlardır. ba ğ ve bahçelerin sava ş sırasında harap edilmesinden. tür. buradan su alıp ağzı nı çalkalayıp gene kovaya püskürttü.. Muhammed de onlar için dua ederdi. 146 -8) anlatılan ve Müseylime'yi küçültmek gayretinden doğan bütün bu rivâyetler. Bunun üzerine hurma ağaçları büyüdü ." Yukarıdan beri Us al tarafından (Taberi. Fakat kuyuların suyu yerin dibine geçti. o da hurma kabilinden olan bir şeyi çiğneyerek çocuğa yutturur.Ümm ül . Müseylime'nin bütün bunlara rağmen nas ıl olup da taraftar buldu ğuna bir cevap te şkil etsin diye. Taberi'nin.Reee al şu cevab ı verdi: "Her zaman ahalisi Muhammed'in yanına gelerek . Hazret-i Mu h amm e d'i bir tak ım asılsız isnatlara maruz b ırakmaktad ır. Bu kovadan birer parça kuyulara döküldü. hattâ bu dallar kök. kuyuların derin ve susuz olduğundan ve hurma ağaçlarının meyvesizli ğinden şikayat ederdi. Er . ter. dalları yere sarktı . kuyular ım ız kurumu ştur. Kuyular ın su dolması için de su dolu bir kova getirtti. Müseylime'nin yan ına getirilen ve bir şey yutturularak takdis edilen her çocuk kel ve peltek oldu.. cömert ve hayırsever bir insan oldu ğunu göstermektedir.Recc al bin Unfuva'mn. Akraba sava şından sonra Müseylime'nin öldürülüp kuyulann. Bu söz üzerine Müsylime yanı nda bulunan Nihar ür . bunu ne şekilde yapacağını sordu. saldı . Bu haberlerin uydurulmas ı ihtimal ki. Çocuklar ın bu halleri ancak Müsylime öldükten sonra meydana çıktı . bizim hurmal ık ve sularım ız ın düzelmesi için dua et" dedi.

K ur' an ı n ilk âyetlerinin Müseylime'nin âyetlerinden al ınan tesirle bildirilmi ş olduğunu ileriye sürmüşlerdir. Belki de bu Musevi veya Hristiyan 158 Margoliouth. Bulh. O cümle ise Hirschfeld ve Frants Buhl'ün i ş aret ettikleri 159 : "Biz şuna kani olduk ki. JRAS. saresinin 65. Hattâ bunlar aras ında Margoliouth. S. New researches into the comperative and exegesis of the Qoran. bir takım yanlış yollardan yürüyerek ve yanl ış tefsirlerede bulunarak iddia etmişlerdir.Müseylime'nin portresini daha keskin çizgilerle çizmek imkanlar ım bize verecek olan bilgilerden mahram bulunmaktay ız. g. Muhammed'in bu terimleri aynen kabul etmi ş bulunduğunu öne sürerek. 88 . S. I.1pti. Hartwing Hirschfeld. Bunlar Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik etmekte oldu ğunu. 159 İbni İshak (İbni Hişam. yukar ıdaki şüpheleri tamamiyle yersiz kılmaktadır. London 1902. Sonradan birkaç kitapta daha tekrar edilmekle beraber İbni Hiş am'daki bu garip cümle hiçbir suretle teyid edilmemi ştir. Margoliouth'a göre"' Müseylime Hazret -i Muhammed'den en az yirmi y ıl önce peygamberlik iddialarına başlamıştır. Muslim ve Hanif kelimelerinin ilkönce Müseylime tarafından kullanıldığını. O'na tapınız. Bu cümleyi bir Kurey şli. S. Hazret-i Muhammed henüz Mekke"de iken kendisine söylemiş .. 1903. jj 4:w . hem de K at â de ve Mukaatil'in bu ayetin medeni oldu ğunu beyan etmeleri. (Hirschfeld. Müseylime'nin peygamberlik iddiasma ne zaman ba şlamış olduğu meselesi: Bazı orientalistler. 318). fakat biz rahmana hiçbir zaman inanmayız" cümlesidir.. J. LIA. Bunu da İbni ishak'ın başka raviler tarafından bir kere daha teyid edilmeyen tek cümlesine dayanarak ileri sürmektedir. bunları sana Yemâme'den Rahman denilen bir adam öğretiyor. Ye ınâme rahmanı adı verilen Müseylime'nin Hazret Muh amme d'ten çok önce peygamberlik iddias ında bulunduğunu. âyetinin. Bazıları da Kur'anın XLIII. Fakat burada hem bir ö ğretmeni veya ö ğreticiyi ima eder bir anlamın bulunmadığı aşikardır. 484. 25. Kahire 1938. 99. doğru yol işte budur) sırf bu cümleye cevap olmak üzere indi ğini iddia etmi şlerdir.. das Leben Muhammeds. bunların monotheist anlam ına geldi ğini. 25). e. Taberi ve di ğer kaynakların vermiş olduğu malzemeleri bir yığın hayal ınahsalü rivâyetler olarak tavsif etmekten çekinmemi ştir. a. S. S. Fr.)1 (=Allah benim de sizin de rabbinizdir. F.

241) Yesime'ye dayanarak Müseylime'nin. Her zaman rahman kalasın" (Zemahş eri. aynı mecmuanın 773. Hazret-i Muhammed orduyu Ş am'a göndermek için de ğil. IX. The words Hanif and Muslim. tIsame komutasında Ş am'a asker göndermek için seferberlik ilan etti ği halde.. e. Müseylime'nin kurmak istedi ği dinin kabul edilmesi gerekmez miydi? 160 Bir çok yerlerde tarafgirane hareket eden Caetani bile bu iddiay ı tamamiye reddetmi ştir (Bk. Çok şükür ki. H anifeliler üzerine sevketmek için hazırlardı . 2. 161 Bk. S. JRAS. S. Bu ifade de Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'ten önce peygamberlik iddias ında bulunmamış olduğunu açıklamaktadır. I.. ter..raviler tarafından İbni İshak'a ilham edilmiş . o da bunu mevsuk sanarak kitabına almıştır. II. 200. öt.Ke şş af. Hanif ve Müslim kelimeleri üzerinde etimolojik ve tarihi incelemeler yaparak Margoliouth'a gereken do ğru cevab ı verip bu konuda okurları yanlış bir inanca sahip olmaktan kurtarnu ştır 161. a. Müseylime'yi taklit etti ğini de söylemektedir..Unf sahibi Süheyli ile Hariri müfessiri Ş eri ş i (Ravd ül . Gene Mar goliouth. S. E ğer Yemame'de daha önceden Medine hükametini maddi manevi bak ıııııdan tehdit eden bir tehlike mevcut olsayd ı. 773 v. bilakis Hazret-i Muhammed'in. sayfasında Charles Lyall. Serisi. Müseylime'nin Rahmân adını eskiden beri kullanmakta oldu ğunu kabul etsek bile. Charles Lyall. S. 5). el . 20). pek mübala ğalı görünen bu haber Müseylime'nin peygamberlik iddiasının çok eski oldu ğunu teyid edici bir delil de ğildir Çünkü Vesime'nin ( Şerişi aynı S. S. 1903. Her ne kadar Ravd ül . E ğer Müseylime Hazret-i Muhammed'den önce peygamberlik iddiasına başlamış olsaydı. 89 . S. Müseylime'nin isyanı buna engel oldu ve seferberlik i şi tamamlanamad ı kaydı vardır. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i taklit etmediğ ini. onun Rahman ad ını peygamberlik maksadıyla mı yoksa başka bir maksatla mı kullandığını açıklamak imkanlarına maalesef sahip de ğiliz.. Hazret-i Muhammed'in babas ı Abdullah do ğmadan çok önce "R a hm an" ad ıyla anılmakta oldu ğunu yazmışlarsa da. tek tanrılı bir dini arayan ve onu kabule haz ır bir duruma gelmi ş bulunan Araplar tarafından islaıııiyet'in de ğil. Fakat bu tek cümle as ılsız bir rivâyet olarak kalmaya mahkamdur"°.Unf. 916)'de Hazret-i Muhammed. buradaki "Rahman" onun peygamberlik iddiasını ifade eder görünmemektedir. Onun için Beni Hanife' nin bir ş airi şöyle bir mısra söylemi ş : "Sen insanlar için bir lâtufsun. Taberi (Tür. g.) verdi ği bu haberin hemen devamı İbni İshak'daki o meşhur cümledir. E ğer ş airin dediği doğru ise.. yani Vesime'nin bu iki cümlesinin İbni İshak'a dayandığı açıkça görülmektedir..

Bu hususta Muhammed Abduh ayetlerin maksatlar ının genel oldu ğunu ve herkese ş âmil bulundu ğunu. XXI.-31 cJ1991. bu yabanc ı kaynaklarda Müseylime hakkında en küçük bir kayda bile tesadüf edilmeyişi dikkat nazar ına alınmak gerekmez mi ? Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik iddia etmedi ğini gösterecek daha ba şka deliller de vard ır.Menâr. hâlbuki Müseylime'nin Hamdi Yazır'ın Kur'an dili.IT Z J J t. yahut biraz insafla 85 ya şında olsaydı (Mar goliouth'un hesab ı üzere) sava ş meydanına atılmaması gerekmez miydi ? Ayrıca Kur'amn VI. 1868) bu ayetin medeni oldu ğu İbni Abbas'a dayan ılarak açıklanmaktad ır. Yukar ıda bahsedildi ği üzere Hazret-i Muhammed bu haberi duyunca.adl ı türkçe tefsirinde (III. bunun hem Müseylime'yi kasdetti ği hakkındaki ihtimali kuvvetlendirmekte. S. Iddia edildiği gibi 150 yaşında.. .91 Ç2ıll L:o (=Allah'a iftira eden ve kendisine hiçbirşey vahyedilmedi ği hâlde bana vahyedildi ve Allah' ın indirdiği şeyler gibi ben de indireceğim diyenden daha zıilim kim olabilir) peygamberlik iddia edenler hakk ında indiğini ve bunlardan bilhassa Müseylime'yi kastetti ğini İ krime ve K at â d e rivayet etmi şlerdir' 62 Ayetin M e din e'de inmi ş olduğunu İ bni Ab b a s' ın teyid etmesi. öt. el . zira bahis konusu sü10. Etrafına büyük bir kalabalık toplama ğa muvaffak oldu.İslam Bininin doğması ve Hazret-i Muhammed'in ba ş arıları çok geçmeden kom şu devletler tarafından ö ğrenilmiş . yılda ortaya ç ıktığını ileri sürmekte ise de. Baz ı tarihler onun 40000 ki şilik bir orduya sahip bulundu ğunu yazarlar. âyetinin. 10 v. y ılında.Kur'an . re'nin mekki oldu ğunu. G Hanife kabilesinin irtidadı: Hazret -i Muhammed'in Hicretin 10.. bu âyetinin medeni oldu ğu iş aret edilmi ştir H.il Kerim (Kahire 1364) adl ı Kur'an fihristinde de el'En'am süresinin 93. bir müddet sonra hastal ığının artt ığı haberinin yarımadada yayılması . el . Müseylime'nin cesaretni artt ırdı . bunların bilhassa Bizans kaynaklarında oldukça geni ş bir yer i ş gal etmi ş olmasına ra ğmen.Mu'cem ülMufahrisü li elfaz il . 90 . Mesela: Müseylime sava ş meydanında çevik bir muharip olarak çarp ışmıştır. denilebilir. hem de onun ancak onuncu yıldan sonra peygamberlik iddias ına ba şladığına ba şka bir delil daha kazandırmaktadır. . S.» L5. (£71. vedâ haccindan hastalanarak dönmesi.. '‘. Ayrıca Muhammed Fuad Abdülbakrnin. Beni Hanife aras ında çıkacak 162 Muhammed Abduh. saresinin 94.

davas ını gerçekle ştirmek hususundaki cesaretini büsbütün artt ırmıştı . Sümâme'yi terkederek Müseylime tarafına geçmelerine sebep oldu. Islam tarihçilerinin. g. yoksa asl ında Esed'lerin ba şbuğu Tuleyha. Yemen. Başta Wellhausen olmak üzere Caetani ve Höhnerbach. y ılın Rebiülevvel ay ında. bu konuda daha ileriye giderek. İşte. S. Wellhausen olsun Caetani olsun. sonradan irtidad ve isyan hareketleri. bu dünyayı terketmesi ve bu arada Arap yar ımadasında çıkan isyan ve irtidadTar Müseylime'nin. Sümâme'nin ve onun gibi samimi Müslümanlar' ın Müseylime'nin karşısında tutunmalar ı artık güçle şmişti. Bahreyn. fakat Müseylime'nin kendi kabilelerinden olması ve onun Hazret-i Muhammed aleyhinde çal ışması Sümâme tarafında bulunan birçok Müslüman Hanifelinin. Topladıkları vergileri yeniden halka da ğıtarak etraflar ına kolayca adam toplama ğa muvaffak oldular. Tuleyha ve S e c ah konularında incelendi ği üzere Medine ve Mekke'ye en yak ın kabilelerin bile dinden dönmüş oldukları görüldü. Beni Hanife'nin veftinde bulunan er . Temimlerden Malik bin Nüveyre daha başkaları Müslüman olmamışlardır.. Me sel:k Taberi tetkik edildi ği zaman.'Teli' yi Yemame'ye yollad ı .9). islamiyet'in henüz kuvvetle yerleşmemiş oldu ğu Arap yarımadasının bu karmakarışık devrinde Ebu Bekir gibi ileriyi gören ve yapaca ğını çok iyi bilen bir ş efe ihtiyaç vard ı . Beni Hanife'nin riddesini şiddetle reddetmi şlerdir. Yemame'nin en önemli mevkilerini i ş gal eden bir takım insanların bu yüzden memleketlerini terketmek zoruna kald ıkları görülür. H ö h n e r b ach' a göre. islam tarihçileri taraf ından Hazret-i Muhammed'in bütün Arabistan'a islâmiyet'i kabul ettirdi ğini iddia maksadiyla uydurulmuştur (Höhnerbach a. Islami kaynaklar bütün Arap yar ımadasını Hazret-i Muhammed devrinde dine girmi ş göstermekten uzak kalm ışlardır. Sümâme'nin tarafım tutan pek az bir toplulu ğun Müslüman oldu ğunu söylemişlerdir. Oman ve daha birçok yerlerde Müslümanl ığı kabul etmeyen kabilelerin cizye ver91 . 8 . Bir takım kabile ş efleri. kimi askeri güçlerine ve ittifaklara güvenerek. Höhnerbach ise.bir ayaklanmayı önlemesi için Sümâme'nin tedbirli olmas ını tavsiye etmek üzere Fiir at bin Hayyân ül.kimi kâhinlik kuvvetlerini peygamberlik iddialar ına vasıta kılarak ve kabile asabiyetine dayanarak çabucak dinden döndüler. e. Bu iddianın yerinde olmadığı Tuleyha ve Secah konularında kendili ğinden cevaplandırılmıştır.Recc al (veya er Rehhal) ile Mücca'a. Ayrıca ilave etmeliyiz ki. Netekim biraz sonra aç ıklayacağımız üzere. Gene bu arada. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek için bütün Arabistan' ın ihtidasım onun eseri olarak gösterme ğe çalıştıklarını iddia etmektedir. Hazret -i Muhammed'in 11.

Mesela H âlid. Araplar' da bu derece dü şmanlık olmadan bile karşı tarafa adlar ve lakablar verilirdi.mek ş artıyla Hristiyanlık. Fakat yar ımadamn Hicaz'a en uzak bölgelerinde bile Hazret-i Muhammed'in dinini ş eklen de olsa kabul etmi ş topluluklar vardır. Medine' ye gelerek İslâmiyet'i kabul ettiklerini beyan eden kaynaklar. cüce olarak gösterilmesi. Bunlar Müslümanlar'ın mürtedleri fizik ve ahlak bak ımından küçümsemeleri ve onlar hakkında tahkir dolu sözler sarfetmeleri gibi şeylerdir. Böyle sıfatlar ve takma adlar hiç şüphesiz sonradan tarihçiler tarfından uydurulmayıp Tuleyha'n ın ve Müeylime'nin yaş adığı tarihlerde Müslümanlar tarafından bunlara verilmi ştir.kara ş emasının ortaya ç ıkması gibi örneklerdir. Kisra'nın H azret-i Muhammed'in dine davet mektubunu parçaladığım da yazmakta. saramuk. E ğer Höhnerbach'ın iddiaları yerinde olsaydı. hattâ Müseylime'nin Müslüman olduğunu kesin olarak iddia cihetine gitmemektedirler. Mesela. Gene pek iyi bilinir ki. tamamiyle islamiyet'i kabul etmi ş değildir. Ridde'yi küçümsemek için Höhnerbach' ın sarfetti ği gayret bizce bo şuna olmu ştur. İslam kaynakları onbirinci yılda Ebu B ekr'in ba ş arma ğa mecbur oldu ğu savaşları nakletmekle. "Allah düşmanı" sayılması. Arabistan yar ımadası Hazret -i Muhammed' in hayatında. kurdu ğu binanın çöküntülere maruz kald ığım göstermekle olmaz kanaatindeyiz. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek. mürtedlerin "aptal" kabul edilmesi ve birincilerin. Müslimlerin "akıllı". Böylece birçok bölgeler islamiyet'i benimsememekle beraber. İşte Ebu Bekir bunlar ın irtidad ve isyanına karşı onbir birlik te şkil etmek mecburiyetinde kalmış ve bunları yarımadanın en uzak bölgelerindeki isyân ve irtidadlara kar şı yollamıştı . Müseylime'nin Kezzeıb Mizahım taşıması. yâni İ slam'ı kabul etmiş olan kabilelerin ço ğunun irtidad etti ğini ve İslamlık için büyük bir tehlike do ğduğunu yazmakla hakikati ifade etmi şlerdir. o zaman Hazret-i Muhammed'in bu en önemli dü şmanlarının da islamiyet'i daha önce kabul ettikleri ayn ı kaynaklar tarafından iddia edilmek gerekirdi. ikincilerin yanında çok üstün tutulmas ı. Tuleyha ve Malik bin Nüveyre gibi ş ahsiyetler için. onun daha hayatta iken. Gene Höhnerbach' ın İslam tarihçilerinin bu peygamberlik tasl ıyanlara kar şı tarafsız hareket edemediklerini ispat için verdi ği bazı örnekler vardır. İ slam hakimiyetini kabul etmi şlerdi. Ömer bin Hattab' ın teşvi92 . Musevilik veya Mecasilik gibi dinleri muhafaza ettikleri görülür. basık burunlu. Tuleyha'n ı n Talha de ğil de Tuleyha olarak ça ğrılışı. S e call' ın ve Hevze'nin Hristiyan olduklarını. Es ve d' in davet edildi ği yeni dini reddetti ğini. Yemâme sava şını bitirip Müccaa'nın kızı ile evlendikten sonra Ebu B ekir'den. böylece bir ak .

Vesime S. baz ı hususlarda tarafs ızlıklarını muhafaza edememekle beraber. Biz bunlardan Yem âme'nin irtidad ı ile yakından alâkalı olan bazılarını hemen gösterme ği yukarıda adları yazılı orientalistlerin iddialarına bir cevap te şkil edece ği düşüncesiyle faydal ı bulduk (Höhnerbach. 26 v. Hanife kabilesi Müseylime ile birlikte (!) irtidad ettikleri zaman onun hakk ında Vesime bir hikâye anlatmaktadır. dini sa ğlam bir insandır. Bu zat Ebu Bekr'e şöyle bir mektup yazm ış : "Halk burada üçe ayr ıştır. 93 . biraz önce bahsetti ğimiz küçültücü isim ve s ıfatları kullanırlarken tarafgir olmaktan bir hayli uzakt ırlar.Hanefi. Müseylime peygamberlik iddia edince bu zat kavmine irtidad etmemeleri için nasihat etti. ikinci k ısım haks ızlığa uğramış müminlerdir.Sa'b bin Osman el-Suheymi el . Bir de şimdi Höhnerb ach'ın yayınlamış olduğu Vesime'nin Kitab ür Ridde'sine bakalım Birinci derecede bir kaynak olan bu kitab belli bir gayeyi hedef gütmeksizin tek tek ş ahıslara ait. Peygamberin ölümünden sonra dininde sâbit kalm ıştır. Müslüman olmuştur. Hanife kabilesinden- dir. yalancı Müseylime'nin uydurduklar ı şeylerden dolay ı özür dilerim. Sonra İslâmiyet geldi. Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman Müseylime'ye ve 163 Caetani. Müslümanlar bu mektubu aldıkları zaman çok sevindiler. ağır bir mektup aldığı zaman.. 13 / 55) : "El. kaynaklar. kavmi arasında soyu yüksek. Aynı konuda Caetani'de '" Yemâ ıne'nin hiçbir zaman irtidad etmi ş sayılamıyacağını.. 13 /55): "El-Batin bin Abdullah el-Hanife. a. g. üçüncü k ısım ise üzüntü içinde kalan müteredditlerdir. e. büyük bir ba şkan olup hayli yaşadı. Birinci ılm kısım doğru yoldan ayrılmış kâfirlerdir. Beni Hanife ile yap ılan Akraba sava şının ise. sırf Hâli d'in fetih arzular ından do ğmuş olduğunu ileriye sürmektedir. 14 /55): "Suhbân bin Ş ems bin Amr el-Hanefi el-Yemâmi. Konumuzla ilgili olan bu küçük misâller de bize gösteriyor ki. parça parça bilgileri içine almaktadır. o. şairleri de bu zat hakk ında ş u beyti söyledi: Suhbân bin Şems çok iyi bir insand ır. Cahiliyye devrinde Hire hükümdarlarından el-Numan bin ül-Münzire'in kat ına çıktı. Cahiliyye devrinde yaşamış . bu zat Müslüman oldu. "Bu o solağın (= Uaysir'in) işidir" demişti.kiyle. Ga t afanl ar ve sâir kabileler dinden dönünce "Biz o s ıska deve yavrusunun babas ına (=Ebu Fasil'e) zekat vermeyiz" demişlerdi." (S. IX.Yemami. Bu zat aynı mektupta ş u beyti de söylemektedir: Ben S ıddık'a suçsuz olduğumu bildirir. Gene E s edler." (S." (S. 14 /55): "A bdura hm an bin el Mutarrah el. öt.

Bu da İslâmiyet'cle sabit kaldığını ispat eder mahiyette baz ı ş iirler yazmış tır. Halife olacak adamdın demi ş ". ona biat etmişti ve Yemâme gününde esir edilenlerdendir...Ye ş kuri. Tam bu sırada el'Ala bin el-Hadrami refaketindekilerle birlikte Bahreyn'e Hutam'ın idaresindeki mürtedlere doğru gitmek üzere Yemâme civar ından geçmekte idi. ve sonunda satın aldığı bir ganimet hırkasını giymi ş olmasından dolayı düşmanın askerlerinden birisi onu şehit etti. Onlar Sümâme'yi dinlemeyip Müseylime'yi takip etme ğe karar verince. Hanife kabilesi başkanlarından olup Peygamber'in huzuruna gelmiş . Bu konudaki haberi Buhari'den alan Vesime (Not 150'deki bilgiyi aynen kaydettikten sonra) İbni İshak'ın bu konudaki şu rivâyetini de k ısaltarak ilave ." (S.. Allah'ın göndermi ş olduğu bir kötülüktür ve içinizden bu yola sapacak olanları da ayni akibet beklemektedir." S. Hâlid bin Velid kendisini görerek. esaretini affetti. İslam dininde sabit kaldı ve Müseylime ile (!) kavmini irtidad etmekten mene çal ıştı . Sümâme bunu haber al ı nca kabiledaş larına ş öyle dedi: Bu yenilik taraftar ı olanların yan ında daha fazla kalmak istemiyorum. Hâlid bin Velid ordusu tarafından esir edilmiş ve bu hususta ş u beyitleri söylemi ştir: Acaba Hâlid bizi yalancı. sarı adamın suçundan dolayı öldürecek midir? Biz Peygamber'in dinini b ı rakmadık. onlarla birlikte gitmekten ba şka birşey istemiyorum. Bunun üzerine Müslümanlarla birlikte el-Aldn ın yardımc ısı olarak yola çıkt ı . 13 / 53 : "Sümame bin Usal bin el-Numan bin Seleme." S. el-Hanefi el-Ye ınâmi. Dabi el .Yema ıni. Sümâme el-AM ile birlikte el-Hutam'a karşı savaşa katıldı .Hanefi el-Yema ıni. 15/56): "El.kendi kavmine kar şı gelmi ş ve Ebu Bekr'e mektup yazarak. Bu şahıs büyük bir şeyh idi. Beni Hanife'nin el-Alâ'ya yard ı m ettiğini duyan düş man ordusu sarsıldı .. Gerçekten Allah onlar ı mukavemet edilemez bir kötülükle vuracaktı r. 21 / 63: "Muccet'a bin Mürrare el . 15/56): "El-Heysem el-Hanefi.etmektedir: Sümâme Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman kendisi dininde sâbit kald ı ve halka ş öyle vâzetti : "içinde ışık olm ıyan karanlık bir iş ten çekininiz! Bu karanl ık i şe başlamış olanlara. Gayelerini bildiğim ve ş imdi tam buradan geçmekte olan ve Müslüman olanlardan geri kalmamak. 94 .." S. Bu zat Yemâme sava şlarında esir edilmiştir. Heysem.Sâ'ib bin Katâde el-Hanefi el. Sadıklardan ve kabile şeflerinden biridir. onlar ın suçları nı kendisine anlatm ıştı r. Hâlid ona Kureyş 'lilerden olsaydın. ne de onu terkederek geriye döndük. (S. Çok yaşlı idi. 16 /58: " (İ nı eyr b. Sümâme de bunlardan ayrılmaya karar verdi.

nci Hicret yılında Ebu Bekir halife seçilince. İkrime ş eref ve ş öhret kazanmak ümidiyle acele edip Müseylime üzerine yürüdü. Ye ınânıelilere demi ş ki. a. 17 / 58: "Muhriz bin Katade bin Meslemet el-Hanefi. 95 . 165 Bu hususta ba şka rivâyetler de vard ır: bk. S. bunun da tesiri olmadı . Ş urahbil de ayn ı ş ekilde Ebu B ekir'den. e. Bir yalanc ı ise ondan çıkardı . Bir peygamber sizi dine soktu. Beni Hanife ileri gelenlerinin önlerinde Kur'anı okudu ve ate şli hitaplarda bulundu. Sümâme'nin kom ş usu idi. g. Bu zat. Şurahbil gelmeden önce. Fakat Müseylime onu öldürttü 165 Bundan sonra Ebu Bekr Sümâme'ye yard ımcı olsun diye İ krime'yi bir miktar kuvvetle Yemâme'ye yollad ı ise de. suphan Allah.Zimmâni. üçüncü k ısmının ise sadık kaldığını ö ğrenmemiz. S. Arkasından Ş urahbil bin Hasene'yi gönderdi. 61. Konumuzdan uzakla ş mamak için. Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi: 11. Bunun üzerine mürtedler ona dediler ki. Beni H anife'deki irtidada mani olmak için Yemâme'ye elçi olarak gönderdi. Müseylime'ye (!) ve Beni Hanife'ye Ridde'ye sapmamalar ı için vâzeden adamd ır. Fakat Yemâmeliler onu bozguna u ğrattılar. Yemânıe'deki Müslüman sayısının hiçte küçümsenmiyecek bir topluluk te şkil ettiğini açıklamamıza yardım etmektedir. H. yukarıdanberi verdi ğimiz misâllere daha pek çok ilâveler yapmaktan vazgeçiyoruz. Çünkü o bizim ba ş buğları m ızdandı". bir kısmının tereddüt içinde bulunup bir kısmının dinden döndüklerini. biz seni babanı n hatırı yüzünden affediyoruz. Tavsiyelerini dinletemeyince Medine'ye do ğru yola çıkm ış fakat Sümâme onu geri çevirmi ştir". sizin durumunuz ne kadar acâip. Habib bin Abdullah el-Ensarryi. O da çekilip gitmek zorunda kald ı .. Herbiri dikkatle gözden geçirildi ği zaman görülüyorki. Fakat o da şeref pe şinde koştu ğundan İ krime . Vallahi o hayatta olsaydı basık burunlu yalancı sizinle bu oyunu oyn ıyamazdı . Höhnerbach. 164 Her ne kadar yukar ıya aldığımız rivâyetlerde Müseylime'nin de irtidad etmi ş olduğu bildirilmekte ise de. bu husus ba şka kaynaklar tarafı ndan kesin bir ş ekilde teyid edilmemi ş olduğundan bunu bu kayana ğa yap ılmış bir ilâve kabul ederek göz önünde bulundurmal ıdır. Sizin için azaptan korkuyorum. yeni bir emir al ıncaya kadar yerinden ayr ılmamasını bildiren bir mektup ald ı .S. çünkü bunlar ın esasen islâmiyet'i kabul etmemi ş bulundukları yolundaki iddiaları her hâlde haklı görülemez ' 64 Bilhassa Suhbân bin Şems'in mektubundan halk ın üç kfsma ayrılmış olduğunu. 18/60: "Mu'ammer bin Kilâb el . Caetani'nin ve di ğer orientalistlerin Beni H anif e'nin irtidad etmediklerini.

g. onlar ın başlarını vurdurdu 167 Hâlid sadece Mucca'a 'n ın.Yemâme'ye gidi şin tamamiyle Hâlid'in sava ş ve fetih arzularmın sonucu bulundu ğunu iddia etmesi. Bu esnada Mucca'a bir takım ş ahsi sebeplerden dolayı.Hanefi bulunan bir birli ği uykuda iken esir aldılar ( İbni Sa'd. Bu konuda Ebu Hür e yr e'nin verdi ği haberlere. Akraba' da ordugâh kurdu ve seferberlik ilan etti. Bunlar mertlik gösterip hakikati söylediler. Tabakat. hakiki vakıalara uygun düşmemektedir.96) deki Taberi ve di ğer tarihlere ayk ırı düşen Ensâr ve Muhacirler arasında cereyan eden ve Butah seferi s ırasında vuku bulmu ş olan münakaşadan do ğmuş olmalıdır.gibi emre itaat etmeyerek Müs eylime'nin üzerine sald ırdı ve bozguna uğradı .. Hali d'in yakla şmakta olduğu haberini alınca. 96 . 167 Taberi. 400). S. 168 Ibni Sâ'd. Ondan sonra ne de ğiştim. tür.. Butah sava şını kazandıktan sonra öldürttü ğü Malik bin Nüv ey r e 'nin kar ısı ile evlenmesi yüzünden suçlu duruma dü şmüş bulunan Halid Medine'ye gelmişti.arap. e. İbn İshak şunları ilave etmektedir: Esir edilenler ertesi gün Halid'in kar şısına çıkarıldılar. Z ey d ile Ebu Huzeyfe'yi ordusunun sa ğ ve sol kanatlar ının başına geçirmiş bulunan Hâlid yan ında Ş ur a hbil de bulundu ğu halde savaş alanına do ğru ilerledi ve el. Resulullah'a gittim. demesi üzerine. I. g. Müslüman oldum. g. Esirler Hâlid'in yan ına getirlince onlardan "İslamlar'a sığınmak üzere mi yola ç ıktınız"? diye soruldu. 154 ve Zehebi. "Ben Müseylime'nin akrabas ı veya adamı . V. V.. Onlar. belki de Belâzûri (Fütuh. "ey Hanife oğulları! Siz bu hususta ne düşünüyorsunuz" diye sordu. ne değiştirdim". Bunlar ba şlarında Muccâ' a bin Murr ar e el . ikiyüz kişilik bir birlikle gece baskını yaptırdı . onu zincirlerle köstekleyip komutanhk çadırındaki karısı Ummü T emim' e teslim etti 168 . öt. Sonra Yemame'ye bakan bir kum tepesinin üzerine ordugâh kurdu. M âlikler'den ve T emimler' den öç almak için. Ensâr ve Muhacir'lerden meydana getirdi ği kuvvetlerin ba ş komutanlığına tâyin ederek Müseylime ile sava şması için Yem âme'ye yolladı "6 . İşte bu söz üzerine Hâlid. Ebu Bekir onun suçunu affedip kendisini.. Yâni Butah seferi sırsmda Ensâr'm Halid'e uymak istemeyi şi ve Hâlid'in bu seferi sanki kendili ğinden tertipledi ği şeklindeki mülâhazalar. a. "Sizde bir peygamber. Müseylime. Sa ğ ve sol kanatlar ınııı başına Muhakkim ile Recc an geçirmi ş bulunan Müseylime ise 166 Caetani'nin. S.. a. 359 v. Halid onlara. değilim. Belâzüri'de Yemâme seferi hakkında anlatılmıştır Belâzûrrnin bu kaydı ise.. 400. S. e.Hâlid'in Ebu Bekir tarafmdan Yemâme üzerine harekete memur edilmediğini. küçük bir birli ğin başına geçmi ş ve yola çıkmıştı. a. S..S.Ur d'da konaklad ı . ter. Bu sırada. bizde bir peygamber" diye cevap verdiler. Hâlid de bunlar ın kendisine sığınmak maksadiyle yola çıkmadıklarını öğrenince Muccâ'a'dan ba şka hepsini öldürttü ve Akrab a'ya gitti. e.

Nihayet iki ordu karşılaştı. Peygamber'in sohbetinde bulunup Bakar a sûresini ezberledikten sonra. İki taraf sava şa katıldıktan bir müddet sonra Müslümanlar geri çekilmek mecburiyetinde kald ılar.B e169 Zehebi. Hanifeliler'in yumuş atmak için kılıçlarını güneş e tuttuklarını açıkladı . 96. S. İlmmü T emim'i himâye etmese idi. öt. Müseylime de bu ba ğa sığınmıştı . S. Bir ara Hâlid. 97 . "Yenildi ğiniz takdirde kadın ve k ızlarınız esir edilip tahkir edileceklerdir. düşman kuvvetlerinin arkalanmn bırakılmaması emrini verdi. S.Mevt adı verilmiştir) etrafı çevrik bir ba ğın içine girmeleri emrini verdi.. a. Bu arada el . Hanifeliler onun çad ırına girdiler. Müslümanlar aras ında o günün parolası "Ey Bakara süresinin sahipleri"idi170 . vaktiyle Peygamber'in amcas ı Hamz a'yı öldürmüş olan Vah ş i bin Harb bile onların bu kahramanhklarım şu sözlerle açıklamaktan kendini alamam ıştır: "Ölüme Müsey- lime'nin adamları kadar sabırlı ve tahammüllü kimseyi görmedim"" 9 İ bni S a' d' a göre (Tabakat. arap.Hanife o ğullarına. Hanifeliler aras ında kıhç parıltıları gördü ve Beni Hanife aras ında anlaşmazlık çıktığını zannederek sevindi ise de esir Mu e câ' a bunun bir anla şmazlığı ifade etmedi ğini. bugün şerefinizi ve kad ınlarının korumak için savaşınız" diye onları iyi savaşmağa te şvik ediyordu.. 358 v. Yemâme'liler canlar ını öyle heder edercesine çarp ışıyorlardı ki. VII. 170 Belazûrl. g. sava şın sona ermeyece ğini anhyarı Hâlid... e. Büyük bir şiddetle "Rahmanın bahçesi" ne saldıran Müslümanlar. E ğer "Yemâme Muccâ'ı" adı verilen Muccâ'a bin Murrare. 2. e. Müseylime'nin en önemli ve kahraman komutan ı mukavemet edebilmek için askerlerine "Hadikat ür . Hâlid savaşın yenilgi ile sonuçlanmasından fena hâlde endi ş eye kapıldığından E ns âr ve Muhacirlerin de tekliflerine uyarak zaaf ın nereden geldi ğini anlamak maksadiyle askerlerini göçebe ve şehirli olmak üzere ikiye ayırıp öylece sava şmağa başladı . g. I. göçebelerin mi yoksa şehirlilerin mi daha iyi çarp ıştığı farkedilmedi. 136 v. Savaş o kadar şiddetli ve her iki taraf için öylesine ölüm kal ım savaşı oldu ki. Hâlid çadınm hattâ e şini bile bırakarak geri çekildi.. irtidad eden ve Müseylime'nin en yak ın dostu hâline gelen El Reccâl de öncü kuvvetlerin ba şında ilerliyordu. s ü'rlardan dolayı Müseylime ile kar şılaş amıyorlardı .) Müslümanların bu geri çekilmeleri iki veya üç defa tekrarlanm ıştır. öt. Hanifeliler onu öldüreceklerdi. Müseylime öldürülmedikçe.Rahman" adı verilen (sonradan Hadikat ül . a..

râbin el - Malik kendisini ba ğın sürlarmdan a ş ağıya attırıp çarpışa çarpış a sarun kapısına vardı . Kapıyı müslümanlara açıp onları içeriye aldıktan sonra tekrar kapay ıp anahtarı dış arı fırlatıp attı . İşte burada islamlar için hattâ islâmiyet için bir ölüm kalım davası görüldü. Bu arada biri yüksek sesle "Siyah bir köle Müseylime'yi öldürdü" diye ba ğırdı "°. Müseylime'nin öldürülmü ş olması Beni Hanifelilerin cesaretlerinin kırılmasına ve sonunda sava şı kaybetmelerine vesile oldu. Müslümanlar değerli hafızlarmdan birço ğunu bu sava şta kaybettiler (Ebu'l-Fidâ, Tarih, I., S. 166) Ebu Huzeyfe, Sabit bin Kays, Zeyd bin Hattab gibi kahramanlar da bu arada şehit düşenler aras ında bulunmakta idiler. Buna karşılık el- Muhakkim bin Tufeyl, el - Reccal bin Unfuva gibi Müseylime'nin en önemli komutanları , Müseylime'den önce öldürülmüşlerdi. Bu sava şta müslümanlar Hadikat ül-Mevt'de 7000 kişi katlettiler. Bir k ısım Hanifeliler de ba ğdan kaçıp kalelere sığındılar. Müseylime'yi kimin öldürmü ş olduğu tarihlerde kesin olarak belirtilmemi ştir. Eski tarihler ara ştırıldığı zaman bir çok kimselerin Müseylime'nin öldürülmesine bizzat i ştirak etmi ş olmak gayretini güttükleri görülür. Bu durum bize şunu gösterir: Dü şman islamiyet için o derece kuvvetli ve ürkütücü idi ki, sava şta bulunanlar onu yok etmenin şerefini bir türlü payla ş amamışlardır. Aş ağıya aldığımız misâller bunun bir delili sayılır: Taberi (arap., III., S. 245 - 50) Müseylime'yi katledenin Vah şi olduğunu, ayrıca Ensâr'dan bir adam ın onu vurarak öldürme ğe iştirak etti ğini kabul eder. Belazari' de (Arap., S. 96) de rivâyetler çok farkl ıdır ve mesela s ırasiyle ş öyledir: 1) Onu Haddâ ş , yarliBeni Âmir bin Luey'lerden biri öldürdü. Bunun râvii gene Beni Âmr bin Luey'lerden oldu ğu için bu şerefi kendi kabilesine tahsis etmek gayesini gütmü ş olsa gerektir; 2) Onu Sehhak bin Hare§ e öldürdü. Biraz sonra Sehhak ş ehit edildi; 3) Habib bin Zeyd'in karde şi Abdullah bin Z eyd bin As ı m onu öldürmüştür. Zira bir rivâyete göre Müseylime Habib'in iki kolu ile iki baca ğını kestirmişti; 4) Habe ş li Vah ş i bin Harb de Müseylime'yi öldürmü ş olduğunu iddia etmekte ve bu konuda şu sözleri söylemektedir: " İnsanların en iyisini (Peygamber'in amcas ı Hamza) ve en kötüsünü öldürdüm". Belazüri başka bir rivayeti naklederken, yukar ıda adları geçenlerin mü ş 171 Taberi' de bu husustaki rivâyetler müphemdir Bunlardan birisi Müseylime'nin Hadika'mn dışında , diğerleri ise Hadika'nm içinde öldürülmüş olduğun ifade etmektedirler. Müseylime'nin öldürüldüğü hakkındaki muhtelif rivâyetler için bk. Taberi, a. g. e., tür. ter., III., S. 153 165, 166.

98

tereken Müseylime'yi öldürdüklerini, hattâ Em ev i'ler bile onun Muavi ye tarafından katledildi ğini iddia etmektedirler, demektedir. İ bni Haldan ( İber, II., 2., S. 75), Ebu'l-Fidâ (Tarih, I., S. 166), İ bni Sa'd (Tabakat, VII., 2., S. 136 - 7) ve Muir (a. g. e. S. 44) onun Vahş i tarafından ve Ham z a' y ı öldüren mızrakla öldii.rülmüş olduğunu kabul etmektedirler. Biz de İ bni S a' d'ın bu kaydını esas tutarak onun Vah ş i tarafından öldürülmüş olduğunu kabul etmek zarureti kar şısındayız. Bu sava şta biraz mübala ğalı da olsa 40.000 kişilik Yemâme ordusu (C a et ani, IX, S. 24'de bunu 10.000 kabul eder) bütün kuvvetlerini harcayıncaya kadar ş eref ve ba ğımsızlıkları uğrunda çarp ışmıştır. Müseylime son nefesini verinceye kadar, "Ey Hanife oğulları ; şerefiniz için, asaletinizi korumak için çarp ışınız", diye ısrarla tekrarlamaktan geri durmamıştır. Akraba yahut Yem âme sava şımn vuku bulduğu tarih, baz ı yazarlara göre Hicri 11., baz ılarına göre ise 12. yıldır. İ bni Sa'd (Tabakat, III., 1, 274 - 5) bu sava şın 12. yılda olduğunu, Zeyd bin Hatt ab' ı n ş ehit düştüğü yılı yazmak suretiyle belirtmekte, B elazil ri de (Fütilh, S. 101) bunu teyid etmektedir. Z eheb (Tarih ül - İslam, I., S. 259) Ebu M a' ş er'in bu sava şı 12. yıhn Rebiülevvel ayında, V âki di ve daha ba şkalarının gene 12. yılda cerayan etti ğini kabul ettiklerini kaydettikten sonra, kendi kanaatine göre bu sava şın 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yılın başlarında son bulmuş olmasının muhtemel bulunduğunu belirtmektedir. El- N evevi (Tehzib el- Esma, S.95) Halid'in Müseylime üzerine komutan tâyin edilmesi tarihinin 11. y ılda olduğunu kaydetmiştir. Her halde Z ehebr nin ve Ca et ani'nin tahmin ettikleri gibi hadiseler 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yıluı başlarında sona ermiş olmandır. Bu sava şta her iki tarafın kaybetti ği insan sayısı da savaşın yapıldığı tarih gibi kesinlikten uzakt ır. Me s 'udi (Et - Tenbih, S. 223) Yemarrie'de ölen Müslüman askerlerin sayısının 1200 oduğunu, T ab eri, Ensâr ve Muhacirlerden topyekan 600 ki şinin şehit düştüğünü, B ela z ûri 1700 veya 1200 Müslüman askeri zâyi oldu ğunu kaydetmektedirler. Beni Hanifenin kayıplar' ise daha çok idi. Taberi, Akraba'da 7000 Hadikat ül - Mevt'de 7000, sonra tâkipde de 7000 ki şinin öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir. İ bni S ' d (Tabakat, III , 1., S. 274 - 5), Ebu Mery e m'e atfetti ği bir rivâyette, Beni Hanife'den 14.000 ki şiden fazla insan kayıp olduğunu zikretmektedir 172.
172 Caetani (a. g. e., IX., S. 227) Mirhond'un bu konuda hani bir mübâla ğa ile Hanifelilerden 70.000 kişinin "Hadika-i Mevt" de, 70.000'ninde d ışarıda katledildi ğini yazmakta olduğunu iddia etmekte ise de Mirhond bu rakam ı 70 000, 70.000 değil 7.000, 7.000, yâni bütün katledilenlerin 14.000 kişi olduğnu söylemiştir (bk. Mirhond, a. g. e., II., S. 228).

99

İ. Yemâmelilerle bar ış: Bu büyük sava ş sona erip de Müseylime'nin öldürüldü ğü haberi yayıldığı zaman Hâlid bin Velid, Yemâmeli Muccâ'a'yı çağırttı . Muccâ'a zincirler içinde idi. Sava şta ölmü ş bulunanlar aras ında Müseylime'yi arayıp bulmak üzere sava ş meydanında dolaşmaya ba şladılar. Nihayet Hâlid uzun boylu ve güzel yüzlü birinin önünde durdu ve "İşte peygamberiniz budur" dedi. Muccâ'a onun Muhakkim bin Tufeyl oldu ğunu söyleyince ba ğa girdiler; Muccâ'a s ıska ve burnunun ucu çok kalk ık birisinin önünde durarak, "Sizi uğraştıran adam işte budur" diyerek Müseylime'yi gösterdi. Hâlid ona: "Sizi kendisine itaat ettirerek bunca i şleri yaptıran adam bu mudur? diye sordu. Muccâ'a, "Ey Hâlid, iş dediğin

gibi oldu. Tanrıya andiçererek bu savaşa askerin henüz öncülerinin acele olarak katılmış olduğunu, asıl kuvvetlerin ve halk ın çoğunun kalelerde bulunduğunu temin ederim."dedi. Hâlid bu söz üzerine biraz ş aşırdı . Muccâ'a
onu, tekrar yemin ederek, hem söylediklerinin do ğru oldu ğuna hem de kavmi adına barış yapmaya ikna etti. Halid de ona, Beni Hanife'nin ellerinde bulunan bütün gümü ş , zrıh ve esirlerin yar ısının Müslümanlara bırakılması ş artıyla bu teklifi kabul edece ğini söyledi. Mu c câ' a, Hali d'den barışın ş artlarını bildirmek üzere Hanifelilerin yan ına gitmek için izin istedi. Kaleye girdikten sonra ne kadar genç kad ın varsa, onlara silâh kuş atıp zırh giydirerek kalelerin burçlar ına çıkmaları emrini verdi ve tekrar Hâlid'in yanına dönüp kalede bulunanlar ın yapılan barış tekliflerini kabule yana şmadıklarını bildirdi. İ bni İ s h ak'a göre Hâlid yeni bir anlaşma ile esirlerin dörtte birini al ıp diğer dörtte birinden vazgeçerek bar ışı kabul etti. Mu c c â' a, Beni Hanife'ye de bu andla şmayı kabul ettirmişti. Çünkü S eleme bin Umeyr onlara kalenin çok sa ğlam olduğunu ve bol miktarda yiyecek bulundu ğunu kışın da yaklaşmakta oldu ğunu söyliyerek, böyle a ğır ş artları kabul etmeme ği tavsiye etmişti. Fakat Hâlid'i yak ından tanımak fırsatını bulan Muccâ'a, onun gazabından kabileda şlarını korumak için bütün gücü ile çal ışıp Hanifelilere bar ışı kabul ettirme ğe muvaffak olmu ştu. Bundan sonra Hâlid Muccâ'a'ya, kızını kendisine vermesi talebinde bulundu ve bu teklifinde israr etti. Muccâ'a da k ızını vermek mecburiyetinde kaldı . Bu kadar büyük ba ş arılar kazand ığı hâlde, Ebu Bekir, H bu evlenmesini ho ş karşılamadı. Ona şiddetli bir dille şunları yazdı : "Sen kadınlarla evlenmekten kendini alam ıyorsun; hâlbuki evinin etrafında 1200 Müslüman ın kanı akıyor". Hâlid bu mektubu okuyunca, Ömer ibn-i Hattab' ı kast ederek "Bu Uaysir'in (solağın) işidir" 100

Böylece Yem âme meselesi halledilmiş ve Arabistan' ın bu önemli bölgesi de İ slâmiy et' e kesin olarak kazan ılmış ve Medine'y e ba ğlanmış bulunuyordu. g.K ezz âb. Taberi. onlara 173 Belâzûri. S. Müslüman namaz sistemine benzer bir sistem de kurmu ş .. Mesela: İ bni S a'd (Siret. İber. tür.. Harem içinde kalan baz ı obalar bolluk yıllarında Yem âme'nin meyvelerini yağma edip Haremi depo haline getirmi şler. tür. Halbuki.. 75. Konak yerini de Eb az'dan V aber'e ta şıdı ' 73 . a. e. a.. aralar ındaki tezatlar ı yukarıda iş aret etmi ş olduğumuz bilgilerden. Tekmile. 359. Bu yüzden elimizde bulunan bu ana kaynaklar ın verdikleri haberlerin mümkün mertebe do ğru olanını yanlış olanından ayırmak gibi çok güç bir iş ile karşı kar şıya bulunmaktayız. S. IV. S. 177. Hicaz' ın haremine benzeyememi ştir. Tarih ül . g. Bir tak ım dini kaide ve düsturlar koydu... Müseylime bunun için gökten gelecek emri bekliyece ğim diyerek. arap. öt. elde etti ği bu siyasi nüfuz ve kudreti. Hazret -i Muhammed'i örnek tutarak. ter. Müseylime'nin vahy olduğunu iddia etti ği sözlerinden hanlar ın' kaynaklar bize kadar intikal ettirmi şlerdir. Bunların kendisine vahy edilen Kur'an olduğunu ilan etti. IL. İ bni Haldûn ve Taberi ile İ bni Hi ş am aynı konuda birbirine tamamen zıt rivâyetleri s ıralamaktadırlar. S. 98.. takip edildiklerini anlayınca da kaçıp hareme s ığınmışlardı. Ancak bu gûya vahiylerin hangilerinin hakikaten Müseylime tarafından söylenmi ş olduğunu hangilerinin raviler tarafından sonradan onun a ğzına yakıştırıldığırn ayırt etmek bugün bizim için hemen hemen imkans ızdır. Kur an dilini taklid eden Müseylime. İbni Haldûn. g. J. S. Hevz e bin Ali'den sonra siyasi iktidar ı eline geçiren Müs e ylimet ül . III.dedi. ravilere göre Yem â m e haremi. dini bir otoriteyle de takviyeye kalk ıştı ve evvelce de söyledi ğimiz gibi âyet ad ı altında bir takım seci'li sözleri yanyana dizme ğe başladı. Zebebi. 178 v. e. Bu hal devam edince ahâli Mu s eylime'den buna engel olmas ını isteme ğe mecbur kalmıştı . 115). III. Müseylime'nin doktrini hakk ında bir fikir edinme ğe çalış aca ğız. e. Buna muhalefet edenleri de sorumlu tutmu ştu. S. bunlar ın bazıları birbiriyle tezad halinde bulunan haberleri ihtiva etmektedir. İşte şimdi bize kadar gelmi ş olan bu Oya vahiylerle. . 101. I. Wellhausen. Ebu Bekir'e Hanifelilerden heyetler tertip edip gönderdi. a. ter. 174 Taberi.. Müseylime'nin doktrini: Müseylime'nin doktrini hakkında bize az da olsa bilgi verme ğe yarıyan kaynaklar mevcutsa da. hattâ K ah° gibi bir de harem bölge (yasak bölge) ihdas etmişti ' 74.

siyah kurt ve ya şına basan çatal tı rnaklı hayvan adına andiçerek Useyyid'lerin. o dirilme zaman ı geldiğinde acaip bir şekilde diriltir. Sizi göğün katına yükseltir. e.. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler. 175 Taberi. g. Müseylime Secâhla karşılaştığı zaman. Bir gün oruçlu. 144 . temiz bir kavimdir. Gene onun Beni Hanife için söyledi ği şu sözler dini prensipsipleri hakkında bize bilgi verme ğe yardım etmektedir: "Ben yüzlerinin güzelliğini. onlardan ekmek yapanlar bu ekmeleri ufak ufak do ğrıyarak et suyunda ıslatanlar ve bunların üzerine sâde yağ dökerek yiyenler şerefine andiçerek temin ederim ki.. ten ve vücutlar ının saflaştığını ve ellerinin tertemiz oldu ğunu gördüğümde. S.. O. Tanrıy ı her eksikten tenzih ederim ki. ı tahrip etmek haram değil midir ?"diye sorunca o. onları herkesin tecavüzünden koruyacağız. 143. Siz hay ı rlı ve salih bir toplulukstınuz. bir gün zahmetli ve yorucu i şlerle meşgul olacaksınız. "Haram olan mallar helâl saymak ve halk ın malları nı yağma etmek. insanların çoğu bu yüzden ziyana u ğrar ve lânete katlanırlar'"75 Kendisine Rahman ad ını vermiş bulunan Müseylime'nin cinsi bakımdan çekimser olmayı teşvik etti ğini de taraftarlar ına verdi ği bazı emirlerden anlamaktay ız. gündüzleri de gökteki bulutlar ın ve yağmurların kuvvetli Tanr ısı için oruç tutarlar".5). III. onlara şu emri verdim: Siz kad ınlara yaklaş m ıyacak ve şarap içmiyeceksiniz. ona vahiy ad ı altında şu sözleri söylemi şti: ". sizin hardal tanesi kadar da olsa i lerinizi ş ve gönlünüzden geçeni bilir . Onlara i rendirici ve hoş olmayan bir şey isabet etmez. 243. III. ekinleri biçenler." veya "Tohum ekerek. Halk yine şikâyetlerinin bir gerçe ği ifade ettiğini israrla söyleyince. Müseylime bu defa onlara vahiy diye şunları söyledi: "Beni Temim esir edilmemi ş hakir düşmemi ş. Müseylime çiftçilikle u ğraş an kavmine onun anhyaca ğı kavramlarla hitap etmi ştir: "Renkleri siyah olduğu hâlde sütleri beyaz olan koyunlar üzerine andiçerim ki.. arap.. 102 . buğdayları savuranlar.. yeni bir vahiy beklemi şti. III.. tür. haremin hürmetini çiğnememi ş olduklarını teyid eylerim" Halk ona. S. Binalarda ya şıyanlar da size üstün gelmediler. karısına yaklaşmasını yasak etmi şti. Biz sa ğ olduğumuz ğ müddetçe onlara.. ekin yeti ş tirenler. ter.. biricisinin hemen hemen ayni idi: "Gece ve geceleyin çok gezen kurt ad ına andiçerek Us s eyy id'lerin yaş hurma ağaçlarını kesmediklerini" teyid ediyordu. Bizden sonrada esirgiyen Tanr ı onları korur" (Taberi tür. a. sonra öğütenler. S. iyliklerde ve bağışlarda bulunarak komş uluk edeceğiz... Yeni gelen vahiy de. O bir erkek çoçu ğu bulunan erke ğin. siz hayvan besliyerek çad ırda yaşıyanlardan daha meziyetlisiniz.Oya vahiy olan şu sözleri söylemiştir: "Karanhkları basan gece. ter.

Fakat İ bni İ s h ak'ın bu rivâyeti . ter. B elaz ılri'de (Tür.. ter. 17'de Nevvâha ile Hüceyr ayni kimse olarak gösterilmiştir) ve Hüceyr bin Vmeyr de onun müezzinlerindendirler. 21. 222). zina ve ş arab ı mübah kılmış olması da imkansız görünmektedir. S. e. azgınları yurdunuzdan uzaklaştırınız" 176 ip„. cennet. S. e. ter. arap. s. Müseylime müezzinleri vasıtasiyle taraftarlar ını namaza ça ğırdığma göre namaz ı kaldırmış olamaz. IV. 145.. S. III. onun iktidar mücadelesinde rakibi bulunan Sümâme bin Us âPin arkada şı Us âl el . Gene onun tek ve görünmiyen bir Tanr ı adına konuştuğunu. g. elimizde bulunan di ğer kaynakların verdikleri oldukça geni ş bilgiler ile büyük bir tezad te şkil ettiğinden hemen hiçbir değer taşıyamamaktadır. 2. hardal tanesi ve hayat gibi dini mânada yükseltilmi ş tâbirler kullandığını da görüyoruz. 245. Caetani (İbni Hbeyş'den). e.Hanefi tarafından naklolunmuştur. 143) ve İ bni Hald fı n (İber. tekrar dirilme. oruca kıymet veren.. Vsal'in S eyf yoluyla intikal eden bu rivayetlerinin tam aksine İ bni İ shak ( İbni Hiş am.. S. IX. Esasen onun vahy ad ı altında yukarıya aldığımız söilerinden riyâzet sahibi oldu ğu açık olarak anla şılmaktadır.. Müs eylime riyâzet sahibi. II. e. II. S.... g.Esir'de (El . e.. Kahire 1939. tür. a. g..Mahstildar yerlerinizi koruyunuz. Buraya kadar yazdıklarımızdan anla şılacağı üzere. İ bni Hub e y ş 'in Zühri'den naklettiği177. o . IX. S. S. Şu halde.:>li3k3 j o33Ti y. ter. Müs e ylime'nin içki ve zinaya helal k ılmış olduğunu. yoksul olanları yurdunuza kondurunuz. III. 21..S.. namazı kaldırdığını ve Beni Hanife'nin bu yolda ona uymu ş olduğunu söylemektedir. S. 178) Caetani ( İbni Hubeyş'den). 148) ve İ b n ül . 103 .Kamil. g.!A 3 jftrA oji Yukarıdanberi örneklerini verdi ğimiz Müseylime'nin güya ayetleri. Müseylime'nin birkaç müeezzin kulland ığı görülmektedir.. savap. ElRecc âl'in de bunlardan birisi olup Müseylime'nin peygamberli ğine tanıklık etti ğini T ab eri (Türk. tür. a. Ayrıca Abdullah bin Nevv âha (Wellhausen. 125. Arab. VI.4 ti J. 176 Taberi. 177 Taberi. a. III. III.. 506. Tab eri ve İ bni Haldisın'un da teyid ettikleri bir cihet var ki. Belâzfı ri. I. o da Müseylime'nin müezzinler kulland ığı cihetidir. ş arap içme ği meneden kaideler koymu ş bir insandı . a. S. 75) yazmaktad ırlar.J l 9 o30C.

İ bni Hubeyş 'in ve diğer tarihçilerin yukar ıya aldığımız misalleriyle El . 143 v. Bu de ğerli orientalistler. Netice: Müseylime'nin baştanberi inceleme ğe çalıştığımız dini ve siyasi hayatı bize gösteriyor ki.. Müseylime. S e cal ı ve diğer peygamberlik iddia edenlerin tarih sahnesine ç ıkmalarındaki sebeb. öt. Ayrıca müezzinler vas ıtasiyle namaza davet usulü de her halde islâmiyet'ten örnek al ınarak kabul edilmi ş bir sistemdir. Fütuh. tür. S. İbni Hübeyş 'de ise Hüceyr'in Hanifelileri ilk defa namaza ça ğırdığı zaman: "Tanrı'dan başka Tanrı olmadığına tanıklık ederim. Mekke ve Medine'de islamiyet'i meydana getiren sebeple aymd ır.Reccal. o." deyip burada durdu ğu... Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i örnek tutmad ığını ileriye sürmektedirler. müezzinin ödevlerini hiç göz önünde tutmam ış olacaklar. VI. VI. Wellahausen'a göre (Skizzen. ter. Orientalistler. kendi kurmak istedi ği dinin içine almıştır. g. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bu yolda da örnek tuttu ğ u elbette inkar edilemez bir gerçektir.... III. öt. 148 v. müezzin kelimesini burada Arap tarihçilerinin kolay ına geldiği için Müseylime'nin dinindeki bir din memuru hakkında kulland ıklarını ileri sürmü şlerdir. I. tür. Halbuki. Hüceyr ve di ğerlerinin tıpkı Müslüman müezzinler tarz ında iş gördüklerini açıklamış bulunuyoruz. Belazûri.. I. e. 274) Hüceyr ezan okudu ğu zaman "Müseylime'nin kendisini Tanr ı elçisi diye iddia etmekte oldu ğuna tanıklık ederim" diye seslendi ğini. oruç tutmak. ter. Muhammed Tanrının elçisidir ve Müseylime. S. belki biraz da Yemaıne'nin yabanc ı bulunmadığı Hristiyanlık'tan aldığı ilhamlarla zenginle ştirerek. Müseylime'nin de ona "Ey Hüceyr! Fasih konuş" dediği kay ıthdır. Günde üç defa namaz kılmak. 19) Müseylime. S. İslam dinindeki prensiplerin hemen hemen aynını . Müseylime kavmi olan Beni Hanife'nin ba ğımsızlığını Kureyş tehdidinden uzak bulundurmak ve kendi ş ahsi nüfuz ve iktidarını devam ettirmek için Hanifeliler'in kabile asabiyetinden ve kendi kâ179 Taberi... 17) ve Caet ani. 104 . Hazret -i Muhammed'den önce ibadete bu ş ekilde bir davet mevcut olmad ığına göre. nihayet Muhakkim'in ona "Çabuk ol Hüceyr!" diye ba ğırdığı ve bu sözün Araplar aras ında bir tabir haline geldi ği kayıtlıdır 179 . bilhassa Wellhausen. Halbuki. ş arap içmemek gibi kaideler bunu göstermektedir. K. a. S. Wellhausen (Skizzen. gayelerinin gerçekle şmesi uğruna canını fedaya raz ı gelmiş olmakla beraber hakiki bir peygamber de ğildir.S. T ab errnin .

Hanifeliler aras ında ş öyle vâzetmi şti: "Bir dâva üzerinde iki peygamberin gönderilmesi mümkün de ğildir ve Muhammed'in Allah' ın elçisi olup ondan sonra başka bir peygamberin gelmiyece ğini ve ona şerik olm ıyacağını söyle!" ve sonra şu âyeti okumu ştu: „ „ (= Aziz ve (ilim olan. Beni Hanife için kahraman bir adamd ı . 105 . Hanifeliler ancak ş eref ve haysiyetlerini korumak. 401) Tarih boyunca pek çok kimse peygamberlik iddias ında bulunagelmiştir. j Q. kurmu ş olduğu dinin yaş aması gerekirdi.4 " İşte vallahi görüyorsunuz ki. Müseylime'nin vahiy oldu ğunu iddia etti ği sözleriyle Kur'an' ın âyetleri aras ında yapılacak basit bir mukayese Müseylime'nin bir mukallit ve sahte peygamber oldu ğunu isbata kâfidir. Müseylime ise yalanc ı. hükümdar yarad ılışlı ve kabiliyetli bir adam olan Müseylime. Sonra bunu Müseylime' nin âyet dedi ği şu sözlerle mukayese ederek gülünç fark ı tebarüz ettirmiş : "Ey kurbağa öt ne su içmemizi önlersin. Müseylime Kur'an dilini. aradaki bu büyük fark Yemâme'nin harab olmas ına ve İslâmiyet'in bu bölgede biraz daha geç yerle şmesine sebep oldu.hinlik kuvvetinden istifade ederek Hazret-i Muhammed'i taklit etmi ştir. savaşta öldürüldükten sonra da. S. Kurey ş hâkimiyetine girmemek için sava şmaktaydılar. Nitekim daha kendisi hayatta iken bile kabileda şı Sümâme bin Üsâl. Akrab a sava şında Müslümanlar İ slâm dininin zaferini temin etmek için çarp ışırlarken.W 1.I cj 115. tarih onlar ı ayırd etme ğe muvaffak olmu ştur. tövbeyi kabul eden cezas ı şiddetli olan. V. E ğer o. Yemâme'rlin bağımsızlığını koruyabilece ğini sandı . ş air. hakiki bir peygamber olsayd ı. Fakat Ha zr et -i Muhammed hakiki bir peygamberdi. Müseylime. Ama bunlardan hakiki peygamber olm ıyanları faaliyette bulundukları toplumlar ayıramamışlarsa bile. Tabakat. bu Tanr ı sözleri de ğildir" demişti (İbni Sa'd. suçlar ı affeden. Müseylime'nin savaş başlarken sarf etti ği sözlerden de anladığımız gibi. Zeki. pek cömert olan ve ondan başka Tanrı bulunm ıyan ve neticede ona varılan Tanrı'dan bu kitap nazil olmu ştur). Kâbe'yi. Hazret -i Muhammed'in yapt ığını yapacak olursa. ne de suyu buland ırırsın" . çarm ıha gerilmi ş olan Hazret-i İsa gibi.. Müslüman namaz sistemini de taklit etmi ştir.

Müseylime'nin Ne e i d bölgesinde hâlâ baz ı kimseler tarafından peygamber unvan ına lâyık görüldüğünü ve Ha zret-i Muhammed ile bir tutuldu ğunu yazmakta ise de. 106 . Her nekadar Orta Arabistan'da bir y ıl seyahat edip ara ştırmalarda bulunan P al g r a ve. onun ölümünden sonra eserinden. Esedler'de Temimler'de hatta Yem âm e'de Hanifeliler aras ında yayılırken Müseylime'nin kurma ğa çabaladığı din. hayal mahsülü iddia ve tasvirlerle dolu olan bu seyahatnameye güvenmek bir tarafa. Islâmiyet Yemen'de.fakat peygamber de ğildi. Bahreyn'de. Yem âme'nin bile s ınırlarını aş amamıştır. Islâmiyet'irı kötü bir kopyesi olduğu için de. hiçbir iz kalmam ıştır. onda küçük bir de ğer mevcut oldu ğunu sanmak bile büyük bir hatad ır.

Nihayet elinde kılıç Akraba sava şında ölmüş bulunan Mü s eylime de. Çünkü her ş eyden önce Hazret -i Muhammed. bizzat bu hareketleriy. Medine etrafında kendilerini 107 .V. Beni Hanife'nin ş eref ve haysiyeti u ğrunda can verme ğe davet etmi ş ve ölümünden sonra da k ısa zamanda kendisine ait bütün izler yok olmu ştur. Bununla beraber biz. . Bu itibarla bahse konu olan dört yalancı peygamberin hepsi de Hazret-i Muhammed'in hastal ığı ve ölümü üzerine Arabistan'da duyulan huzursuzluktan ve birçok kabilelerin Riddeye sapmış olmalarından istifade ile ş ahsi arzularını tatmin etmek isteyen ve kabilelerini Kurey ş hâkimiyetinden kurtarm ıya çabalıyan birer mııkallit olmaktan ileriye geçememi şlerdir. Tuleyha Ve Secâh ise sonradan Müslümanl ığı kabul ederek hakiki birer peygamber olmad ıklarını. Ancak bu sahte peygamberlerin faaliyetlerinin — Ridde hareketi ile birlikte mütalaa edilmekle beraber — Islam tarihi bak ımından ikisi müspet. peygamber olarak bize tanıtmadığı kimselerin peygamberliklerinin sahte oldu ğunu ispata bile lüzum yoktur. le ispat etmi şlerdir. İslam tarihindeki ilk dört sahte peygamberi incelerken. krumaya çalıştığı dini ve dünyevi sistem derhal y ıkılmış . tarihin ilk devirlerindenberi do ğru yoldan sapmış insan toplulukların hakiki ve tek Tanrı yoluna ça ğırmak için gönderilmi ş olan peygamberlerin sonuncusudur ve ondan sonra art ık bir peygamber gönderilmiyecektir. bunlar ın dördünün de sahte olduklar ını objektif yollardan giderek ve objektif k ıstaslar kullanarak ispat etmi ş bulunuyoruz. Bunlardan birincisi olan Esve d'in öldürülmesi ile birlikte. biri menfi olmak üzere üç önemli tesiri olmu ştur: 1) Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ı ve Tanrı'ya kavuşması üzerine Muhacirün ile Ensâr aras ında çıkması beklenilen mücadele. taraftarlar ım kurmak istedi ği din u ğrunda de ğil. UMUMİ NETİCE Mümin bir Müslüman için Kur'an ve h a dis in. Ridde Eareketi ve bu harekete yer yer önderlik etmi ş olan sahte peygamberlerin faaliyetleriyle önlenmi ştir.

Bir yandan kabile ba ğları gev şerken bir yandan da Kur'an ın telkin etti ği Allah korkusu zaferi kazanmaya ba şlamıştır. Böylece msl. ya o zamana kadar ba ğlı bulundukları kabileleri ile birlikte hareket etme ğe yahut da Islâmiyet'de sebat edip bizzat kendi kabilelerine karşı hareket etme ğe sevketmiştir. Bir Müslüman ye ğen ile mürted amcas ımn boğuşması sırasında amcası "Beni öldürmek mi istiyorsun? Ben senin amcanım" sözüne. hattâ yakın akrabalarına karşı hareket etmekten çekinmemi şlerdir. bu kuvvetlerle Suriye ve Irak bölgelerinde ba ş arılı fetih hareketlerine daha o zaman girişilmiş olacaktı. H emri altında bizzat kendi kabilesiyle sava şmış ve bir E s e d'li de Beni E s e d'in ma ğlubiyetini mısralarla terennüm ve tes'it etmi ştir. Böylece bir yandan Muhacirtin ile Ensâr aras ında vuku bulması muhakkak gibi görünen mücadeleyi önleyen Ridde ve sahte peygamberMr.nasıl bir tehlikenin tehdid etmek üzere oldu ğunu duyan ve gören bu iki grup. a. Birinci yoldan gidenler çok kere kendi kabilelerine. e. Müslüman ye ğen "Evet sen benim amcams ın ama Allah da efendimdir" diye cevap vermi ştir. S. 3) Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkışları ve Ridde hareketini benimsiyerek buna önderlik etmeleri islâmiyet'in yayılma ve genişlemesini. kısa da olsa. 13 108 . 180) Bk. bir Yer b û'lu Müslüman. 2) Gene sahte peygamberlerin ön ayak olduklar ı Ridde hareketi Arapları. Islâmiyeti ve kendi menfaatlerini korumak için Halife Ebu Bekir'in etrafında toplanmak ve birle şmek mecburiyetini hissetmi şlerdir. bir yandan da Arap kabilelerinin içlerindeki kabile ve aile ba ğlarının çözülnı esine ve bunun yerini bir dereceye kadr Müslüman Arapl ık hissinin almasına sebep olmuştur. kabileleri ile kendi aralar ındaki bağları koparmışlardır. Böylece islâmiyet veya Ridde yollarından birini seçmek mevkiinde kalanlar. o zaman Hâlid komutasındaki islâm kuvvetleri. E ğer Yemâme'de Müseylime büyük bir kuvvet toplamamış olsaydı. bir müddet için geciktirmi ştir. Höhnerbach. Orta Arabistan'da vakit kaybetmiyecek. g.

Dozy. II.54E4. 2 C). Mısır baskısı 1320. va'/-Masfti. 2 C. Bodley R. C. Futiik al-Buldân. Mısır 1302. C. Fischer A. İslam Tarihi (Tercüme eden H. Kehânet maddesi. (Türkç. Semih Yaz ıcıoğlu). 1955. Madjus maddesi. İstanbul 19089. Kahire 1901. F. al-Diyûrbakri Ş ayl> Husayn ibn Muhammad bin al-Hasan. La vie de Muhammed. İstanbul 1287.BIBL İ YOGRAFYA Kur'an İ ncîl Kitâb al-A ğöni. Yalç ın).. 2 C. Hanif maddesi. 102. 10 C. Leipzig 1902. Encyclopedie de l' İslam. Paris 1947. III. Tarih-i İslâmiyet (tercüme eden Dr. 21 C. III. al-Bayhaki. İslam Ansiklopedisi. C. Encyclopedie de l' İslam. 3 cild 1937-1949. Dinet et Siliman ben İ brahim. Buhl Frants. 274 Buhl Frants.. (Türkç. Draz M. Caetani Leone. İstanbul Balazûri. 72-3. Schwally yayını. Eyyûb Sabri.. İnitiation au Koran. Geschichte der arabischen Literatur. Büchner V. 4 cild. Encyclopedie de l' İslam. Abdullah Cevdet. Heidelberg 1955. S. Mahmüd al-Siyar. Kahire 1323. A. Târih al-Hamis. Brockelmann C. S. bası.Ş arkiya. İstanbul 1926. Butı ari. Zakir Kadiri Ogan. Hazret-i Muhammed. . 109 . S. Fidâ (al-M4ta şar fi Tarih al-Ba şar). V. 4. C. C.. Das Leben Muhammeds. S. İst. cüz 55. 2 C. al-Matb at al. Buhl Frants. Paris 1951.. Musailima maddesi. Törik 1286.. Leyden.. 796.

tIv. S. al-Makrizi Taki al-Din. İ bn al-Asir. 2 cild. Barbier de Meynard). C. ve. Huart Clement. S.t. Wiesbaden 1951. Mısır 1284. A115. Histoire des Arabes. Paris 1912. 110 . Bağdat 1357. Mirh vünd. On the Origin and İmport of Names Muslim and Hanif. JRAS. al-Mas`ud ı. Tercüme eden Benlizade Manisavi. Hirschfeld. IV. 4 Cild. Kitdb al-Tabandt Leyden 1904. 1903. Texte et traduction par C. Juynboll. Usd al-gaba fi Ma' rifat al-Sahaba. Encyclop Mie de l' İslam. İ bn H i ş â m .Tikt aka. al-Kdmil İ bn Haldun Kitdb al-` Ibar. Azdn'maddesi. Mısır 1306. 773 v. Ravzat al-Safd. traduit de 1' Arabe par Emile Amar. al-Husayni Cam5. Kahire 1288. al-İsdba fi Tamyiz al-Sandba. C.'va'l-Tandsum fi md bayna bara Umayya va bani. Höhnerbach.ndmir. al-Tanblh va'l-İsrcif. 4 C. Kitdb al-Ma` drif. İ bn Sa`d. 11 (Tafsir al-Kur'ffi ı. Paris 1931. 6 C. Murdc al-zahab va Ma' ddin al-Cavhar. S.Gaudefroy-Demombynes et Platanov. al-Mandr. . 17. Wüstenfeld yayını 1850. al-Niz. Wellhausen te'icümesi ve yay ını. • Margoliouth. öt. 9 kısım. 7 C. Leyden 1867. öt. Tahran 1333. London 1902. 5 C. Hdşim. Mısır 1937. Kahire 1355. Lyall Charles. Leknov 1914. Tarih-i Din-i İskim İstanbul 1328. al-Mas`fı di. Le Monde Musulman et Eyzantin jusqu'aux Croisades. İ bn Kutayba. Skizzen und Vorarbeiten. Mısır 1323. al-Din bin Hus5. İ bn Sa`d. JRAS. 12 C. al-Hakim)..m al-Din al-Muttaki. MuntalAb al-Hindi Kanz al-e Ummdl fi Sunan al-Ahviil va'l-Af'dl. Raviat al-Ahbdb. 21. al-Sürat al-Nabaviya. Mahmud Esad. Habib al-Siyar. Paris 1814 (Les Prairies d'Or. 1903. İ bn al. S. New Researches into the composition and exegesis of the Qoran.1 al-Din `A. Muhammad `Abduh. İstanbul 1288.11. Paris 1910. 484 v.. Cild. 135. İ bn İ bn ljacar 8 C. al-Fahri. 18. 3 Cild. I. 4 C. the Words Hanif end Muslim. Berlin 1899. Vaşima's Kitab al-Ridda aus İbn Hagar's İşdba. 7 C.

Annal of the early Caliphate. Mısır. C. Mısır (Tarihsiz) Ş araf. Mısır 1318 (`Ayn al-Adab siyâsa ve zayn al-Hasab val-riyâsa) Wellhausen. Reste arabischen Heidentums. Zettersteen. Kahire 136769. C. Asr-i Saeulet. Paris 1955. Schimmel Annemarie. 6 kitap çıkmıştır. V a c c a V. Dinler Tarihine Giriş . London 1883. Kahire 1328. S. 1st. 46. al-Suhayli Ahmad Abi'l-Hasan `Abd al-Rahman bin `Abd Allâh bin al-`Unf.. Mısır 1906. 5 cüz. Tulayha maddesi.VCı ily. al-Zahabi. li. Berlin 1899. Berlin 1882. 1928. 2 C. I. Mısır 1307. al-Tacrid Şahiti (tercümesi Kâmil Miras) İstanbul 1946. Tfırtii . Vasima. Skizzen und Vorarbeiten. al-Tabari. tercüme eden Ömer R ıza Do ğrul. 2 C. 2 Cild. al-Zahabi. 2 C. 874. 6 C. Ahmed. 74. Trd. Haydarabad 1315. 13 C. Tahzib al-Asmg Neher Andre. "(diş al-Camif alal-Zabidi Ahmed b. al-Navavl !bn Zakaryâ Muhi al-Din bin va'l-Lugüt.. Ankara 1955. Berlin 1899. Tacrid Asma' al-Sallüba. Alı fı İ shak Burlı ân al-Din İ brâhim. L'Essence du Proph &isme. Paris 1956. Kaşşüf. Şartı al-Makcimüt al-Uaririya. 111 . S. 2 cild. 2 C. IV. 1 C. Encyclop &lie de l' İslam Abna maddesi. Une anne de Voyage dans l'Arabie Centrale. as'amT. Nadvi Sulaymân. Encyclop &lie de l' İslam. ı al-Suyüti Calâl al-Din. Palgrave William Gifford.Muir.a ve Urar al-Naka'4 al-Faiila. Tor Andrae. Wellhausen. Mahomet sa vie et sa doctrine. Paris 1945... al-Zamah ş ari. Kitüb Wellhausen yayını. IV. al-Hulüfa'. Sadjah maddesi.10 C. C. Kahire 1305. les Origines de l'İslam et le Christianisme. Vacca V. Mısır 1914.Ş ari ş i. Wiesbaden 1951. Tor Andrae. Kitüb al-Ridda. TürLlı al-İskim va Tabak& al-Ma şahir va'l-` Altun. Ankara 1955. Yâkfı t bin `Abd Allâh 8 C. Türkçe tercümesi "Milletler ve Hükümdarlar Tarihi. Mu` cam al-Buldün. Gurar ı al. Bulak 1384. çeviren Zâkir Kâdiri Ugan. S. par Jules Roche. Höhnerbach yay ını. al. . Türi4 al-Umam va'l-Mulük. Paris 1862/3. Encyclopdie de l' İslam.

55. 68. 38. 106. 32. 5. 42. 75. 91. Bakara süresi (Bakara). Ay şe Hz. Abdullah bin Zeyd bin Asma (`Abd Allah bin Zayd bin `. 35.. 35. 25. 105. Ayhala (`Ayhala). 37. 71. 92. 91. Ak (`Ak). Amr bin Ma'dikerib (`Amr bin Ma`dikarib). 108. 30. Amir (`Amir). 9. 36. 68. 84. 60. 57. 18. 22. 24. 72. Aurelianus. Abbas (`Abbâs). 42. Amir bin Luey (qmir bin Lu'ay) 81. 56 Abd al-Kays (`Abd al-Kays). 47. Abduh Muhammed (`Abduh Muhammad). 58. Arfaca bin Hersume (`Arfaca bin Har şuma). Adi bin Hatim (`Adi bin Hâtim). 5. Amr bin Temim (Amr bin Tamim).ekşim). Amr bin al-As (`Amr bin al-`A ş). Abs (`Abs). 96. Azad (Azad). 63. 14. Abdullah bin Mes'ud (`Abd . 15. Aser. 15. not. 30. Aden (`Aden) 39. 44. 21. 30. 23. 11. 57. Arap. 64. 18. 20. 13. Akra bin Hâbis (al-Akra' bin Hâbis). Andrae Tor. 74. 29. 98. 23. 57. 107. 70. Anbar ('Anbar). 27. 74. 93. Abdullah bin Nevvaha (`Abd Allah bin Navviilıa). 48. 22. 8-14. 29. Ahuramazda. 33. Abhala bin Kaab bin Avf (`Abhala bin Ka`b bin'Avf). 68. 73. 65. 13. 24. Agramanyu. 26. Abdullah bin Kays (`Abd Allâh bin Kays). 97. 2. 108. 57. Arabistan. 40. Amir bin Şehr (`imir bin Ş ahr). 28. 38. 37. 17. Bahreyn (Babrayn). 103. 44. 48. 93. Amr bin Carüd (`Amr bin Cgtrüd). 34. 7. 83. 66. 38. 14. 28-9. Bankipore. 91. 69. 48. 28. Avesta. 40. 51. 6. 21. 26. Anber bin Yerbu (`Anbar bin Yarbu`). 27. 26. 11. 12. 62. Alman. 28. 20. 101. Amr bin al-Ahtem (`Amr bin al-Aktam). 14. 58. 94. 40. 24-6. 37. al-Alâ bin al-Hadrami (al-`Ara bin al-Hairami). 23. 99. Azimen. 58. 34. 89. 16. 26. Abdurrahman bin el-Hanefi (`Abd al-Rahman bin al-Hanafi). 25. 92.Allâh bin Mas`iid). 70. 43. 31. 28. 35. 112 . Ali bin Ebi Talib (`All bin Abi Talib). 12. Abdulmuttalib (`Abd al-Muttalib). 58. 87. 58. 22. Amr (`Amr) 69. 70. 36. 23. Amr bin Hazm (`Amr bin Hazm) 19. 22. 39. 79.INDEKS Abbad (`Abbâd). B Bâbil. 12. 65. 1. 20. 25. Ans (`Ans). Abrak (al-Abrak). 13. 45. 90. 23. Avf (`Avf) 27. 16. 38. 18. Akraba (`Akrabâ). Abdu Menat bin Kinane (`Abd Menitt bin Kinâna). 27. 46. 41. 107. 70. Amr bin Muaviye (Amr bin Mu'âviya). 17. 53. 68. 106. 4. 69. 29. 8. 18. 70. (` A'iş a). 8. 49.

el-Malik (Barabin al-Malik). Ebu Hüreyre (Abü Hurayra). 69. Berabin. 51. 29. 73. 4. Bazan (Batan). 60. Cahiliye (Cahiliya). 24. 104. Dehani (Dahani). A. 93. 64. Belâzüri (Balazüri). 46. Cendel (Candal). 69. 34. E Ebaz (Abaz). Cerir bin Abdullah Beeeli (Carir bin'Abd Allah Baeall). 86. 72. 70. 84. Ceyfer (Cayfar). 101 Ebna (Abna). Beni Cariye (Banii Cariye). Cemaat Y ılı (Cama'at). 78. Batin bin Abdullah el-Hanefi (al-Batin b. 22. 25. 38. 30. 80. 55. 86. 14. 24. 25. 47. 33. 96. 48. 18. 80-9. 73. 26. C Caetani. 12. 58. 88. 48. 54. 66. 92. 42. 93. 29. 91. Dicle. 90-1. 85. 34. 46. 82. 36. 19. 28. 25. 27. 24 Beni Amir bin Luey (Banu `. Buzaha (Buzaha). 23. 24. 37. 54. 41. 83. 96. 99. 102-106. 66. 97-100. 90. 26. Beni Hıfaf (Banü Hifaf). 85. 75. 14. 93. 71. Dehna (Dalına). 21. 61. 32. 33. De Goeje. 27.Basra (Ba şra). Ebu Fasil Faşil). Deeani (Daearil). 19. 65. Cüheyne (Cuhayna). 71. 36. 94. 33. 83. Ebu Huzeyfe (Abii Hugayfa). Draz M. Ebu Bekr (Abil Bakr). 40. 55. 73. 18. 35. 41. 76. 96. 18-20. Cenebe bin Havt Rryâhî (al-Canaba bin Havt al-Riyabi) Cere ş (Caraş). 61-4. 11. 100. 95. 72. Beni İ smail (Bana isma`11). 47. Cebrail (Cabra'il). 71. 71. 79. 56. 98-9. 95. 24. 21. Dinar bin el-Ezver (Z ırar bin al-Azvar). 75 Carra de Vaux B. Baban (Babür». 25. 39. 9. 60. Dârin (Darin). 57. 98. 47. Bekir bin Van (Bakr bin Va'il). 33. Cüşem (Cu şam). Beni Haşim (Banü Ha şim). Butah (Butab). 26. 55. 94. 6.. 27. 36. 63. 23. 74. 77. 86. 25. 52. 108. 99. 4. 27. 6. 46. 72. 96. Beni Amir (Banü `:Limir). D Dabbe (Zabba). 25 Ciindub Fezari (Cundüb Fazarl). 11. 39. 42. 55. 56. 82. 27. 97. 58-9. Ebu'l-Fida (Abal-Ficla'). 26. 67. 73. 30.. 64. 19. 28 Dazaveyh (D azavayh) Deba (Daba). 38. 8. 93. 87. 72. 60. Behda (Banda). 15. 54. 20. 62. 53. 60-3. Ca'fi (Ca'fi). 83. Ebu'l-Ferec (Abü'l-Farac). 20. Bey-1mM (Bayhaki). 61. Diyarbekri (Diyarbakri). 99. Belka (Balka). 56. 85. 101. 93. 46. 103. 38. 35-42. Cedile (Cadila).Büchner. 51. 71. 78. 27. 43. Beni Ukfan (Banü Ukflin). Celüla (Calfila). 76. 35. 11. 19. 84. 59. 15. 70. 63. 5. 73. 104. 45. 98. 24. 24. 37. 28. Cefne (Cafna). 27. 113 . 86. 37. 72. Cüş eyş al-Deylemi (Cu ş ayş al-Daylami) 38. 23. Beni Necear (Bana Nacear). 45. 93-5. `Abd Allah al-Hanafi). 49. Beni timeyye (Banit Umayya).. Ebu Meryem (Abü Maryam). Beni Hanife (Banü Hanifa). 22. 4. Ebu Ma' şer (Abil Ma` şar). 58. 74. 70. Butlin (Butün). 21. 13. `Anbar). Buhl Frants. 54. 13. 84. 50 Demet ül-Cendel (Dümat al-Candal). . Dozy. 99. 72. Dinet E. Bizans. 58. 63. 15. 98 Beni Anber (Bana. 67. 38. 91. 45. 14. 28 Cezem (Cazam). 68. 47. 40. 70. 70-1. Dudan bin Esed (Dilan bin Asad). 103. 24. 77. 77. 45-6. 63. Beeile (Bacila). 9. 38.kmir bin Lü'ay). 70. 96.

26. 14. Esed (Asad). Hâlid bin Usâme (Hâlid bin Usâma). Gatafan (Gatafân). Hadis (Hadis). 23. 50. 45. 54. 51. Evs bin Hikk ('Avs bin Hikk). 97. G Galâfika (Galâfika). 32. Hâlid bin Said bin Al-As (Hâlid bin Sa`id bin al-qz). 55. Firuz al-Deylemi (Firüz al-Daylami). 22. 26. Ensar (An şâr). 29. 74. Esved ül-A_nsi (Asvad al-'Ansi). 75. Habib (Habib). 51. Fare (Fare). 25. 51. 58. 14. 57. 58. 58. 33. 97. 33. 24.Ebu Musa'l-Aş'ari (Abü Musal-Aş`ari). 84. 51. 22. 98 Hadice Hz. 32.. Hacer-i Esved (Hacer Asvad). 61. Eyyub Sabri. Eshab (Aşlıâb).6. 34. 67. 106. 8. 47. 27. 54. Habib bin Abdullah el-Ensari (Habib bin'Abd Allâh al-Anşari). 23. 50. Fedek (Fadak). 25. 60. 45. 30. 46. 57. Fezare (Fazâra). 97. 99. 26. 11. Fischer A. 100. 61. Gassan (Gassün). 95 Habib bin Hanife (Habib bin Hanifa). 96. 54. Evs (Avs). Halkedon. 69. 59. Gavs (Gavs). 21. 81. 57. 47. 54. Gaudefroy-Demombynes. 98. 64. 65. Halef bin Usâme (Halaf bin Usâma). 37. bin Kalbi). 93. 72. 32. 59. Garfır (al-Garür). 34. 65. 70. Ezd (Azd). 39. 60. 97. 32. 107 Hadramavt (Hadramavt). 68. 36. Gamr (Gamr). 22. 14. Hacer (Hacar). Habeşistan. 14. 24. Fırat. 26. 29. 59. 9. 91. Hâlid bin Velid . 40. 22. 51. 18. 19. 3. 39. 53. 24. 30.. 65. 26. 98. 53. 37. 25. 14. 63. Furat bin Hayyân (Furat bin Hayyân al-qcli). 60. 85. 108. 92-4. 33. 99. 66. 40. 66. 44. 99. 24. 104. 53. 37. 52. Habeş. 73. 63. 49. Ezva ('Azvâ). 67. 93. 28. 59. Haddâm (Hazzam). 86. 22. Habib bin Sumâme (Habib bin Sumama). 35. 107. Ebu Süıııame (Abü Sumâma). 40-49. 38. Faran (Fârân). 52. 108. 107. 30. 85. 53. 70. 34. 25. 43. H Habbal (Tlabbâ1). 79.. 57. 58. 55. 96. Elçi. 18. " Hakim bin Kelbi (Haklııı. 58. 37. Elcend (Alcand). Ferve bin Müsik al-Murâcli (Farva bin Musik al-Murâdi). 91. 36. Haddaş (Haddâ ş). 37. 59. 47 F Fak'as bin Tureyf (Fak'as bin Turayf). 90. 26. Habib bin Zeyd (Habib bin Zayd). 39. 59. 13. 79. 70 Gu şna (Guşnü). Evs bin Huzeyme ('Ave bin Hugnyma). 98. Eşca (Aşca`). Ehrimen. 19. 2. 92. Filistin. 48. 51. 72. Eş 'as bin Kays (Aş'as bin Kays). 82. 25. 71. 55. 67. 12. 32. 38. 82. 70. 54. 50. *60. 25. 114 . 40. Gıfar (Gıfâr). En'am Suresi (An'âm). 28. 82. Ester bin Hevcan (al-A ştar bin Havcân). 82 Ehl al-Kitab (Ahl al-Kitâb). 8. 21. 63. Haınkateyn (Haınkatayn). 39. 40. 108. 50. 24. 63. Hadikat ür-Rahman (Hadikat al-Rahman). 41. 70. 42. 79. (Hadica) 15. Emeviler (Amavi'ler). 62. Ezan ('Atan). 56. 19. 25. 54. Galib bin Bişr ül-Esedi ( Ğülib bin Bi ş r alAsadi). 99. Hadikat ül-Mevt (Hadikat al-Mavt). Esed bin Hüzeyme (Asad bin Tluzay ına) 50. (Hâlid bin Valid). 6. Eslem (Aslam). Ebu Süfyan (Abü Sufyân). 77. 98. Guneyz bin Yerbu ( Ğunayz bin Yarbu'). 85. 20. 45. 13. 39 Ebu Ömer (Abü 'Omar). 67.

70. 61. Bana Necran'dan). 59. 34. 14. 86. 44. 81.. 51. 27. 80. Hristiyan. 82 Has'am (Ha ş 'am) 25. 103. İbni Abbas (bn `Abbas). 80. 20. Hemdan (Hamclan). 65. 83. 20. 86. Hevze bin Ali (Havza bin'Ali). 88. Havlan (Havlan). 97. 26. 4. 103. 21. 22. 38. 71. 63. 70. 16. 55. 73. 76. 103. 19. 12. 71. Himar Mimar). 39. 41. 35. 94. 57. 83.. 38. 26. Harun. 78. 40. 15. 22. 44. (Harun). 80. 13. 87. 64. 47. 98. 80. Huveylid bin Nevfel (Huvaylid bin Navfal). 80. 35. 39. 26. Hudeybiye (Hudaybiya). Haris bin Ukfan (al-Hariş bin `Ukfan). Hubel (Hubal). 21. 65. 33. 27. 11. 36. Bassan bin Sâbit (Bassan bin Sabit). 96. 54. 88. 92. 101. 61. 89. 77. Hazrec (Hazrac). 69. 20. 5. 14. 99. el-Hazreci Hecer (Hacar). 56. Hâris bin Dudan (Haris bin Dadan). 26. 30. İbn al-Esir (İbn al-Aşir). 50. 25. 18. Hire (Bira'). 115 . 53. 82. Horsabad (Horsabad). 94. Hanife bin tel (Hanifa bin `Ic1). Hicaz haremi (Hicaz Haram'i). İbni Kelbi (İbn Kalbi). 26. 62. Huzeyfe bin Muhsan (kluzayfa bin Mul ışan). 82. 69. 71. 50. 25. 62. 53. İbn İshak (bn İ shak). 37. Huab (Hu'ab). 103. 92. 104. İbni Kuteybe ( İbn Kutayba). İbn Hişam ( İbn Hiş am).Hammad bin Yezid (Hammad bin Yazid). 60. 95. 54. 84. 28. Huzeyl bin Umran (Huzayl bidUmran). 61. 74. 16. 70. 91. 9. 9. Hermes. 68. 13. İbni Hubeyş (İbn Hubay ş). Hürmüz (Hurmuz). el-Heysem el-Hanefi (al-Hay şaın al-Hanafi) Hıkk bin Usame (Hikk bin Usama). 71. 85. 24. Huzeyl (Huzay1). 21. 51. 38. İ 'hadi (İbaii). 88. 5. 28. Hâris (Haris. 101. Hutay (Hutay'). 108. Haris bin Malik üt-Tâi (al-Harış bin Malik al-Ta'i). 18. Havazin (Havazin). Hazn (Bam). 64. 13. 92. 46.). 17. 28. Humran bin Câbir (Humran bin Cabir) Hutam (Hutam). 20. 84. 103. 88. 67. 76. 36. 54. 101. 11. Hicaz (Hicaz). 4. Hamza (Hamza). Himyar (Hinıyar). 54. 70. 101. İbn Haldun (İbn Haldun) 2. 14. 84. 14. 49. 82. Huart Clâment. 74. 54. 104. 22. 6.'77. 32. 71. 104. 53. 63. 40. Hârice bin Hısn ül-Fezari (Harica bin H ısn al-Fazari). Secah) Harran (Harran). Haris'in kı zı Secah (bk. İbn Hacer el-Askalani ( İbn Nacar al-`Askalani). 92. 72. 76. Harim bin Kutbe bin Sinan el-Fezari (Harim bin Kutba bin Sinan al-Fazari). 71. 75. 21. Hevcan bin Fakas (Havcan bin Fakas). Hendek (Handak). 100. Hubeyş el-Esedi (Hubay ş al-Asadi). Höhnerbach. 89. 65. Hariri (Halil. 64. 84. 23. Hanif (Hanif). Hirschfeld H. Haris bin Kâab (Haris bin Ka`b). 86. 9. 76. 18. 93. 101. 63. 55. 39. 85. 8. Ha'ris bin Süveyd bin Ukfan (Bar ış bin Suvayd bin Ukfan). Hüzeyme bin Müdrike (Huzayma bin Mudeika) Irak (` İrak) 59. 69. 23. 56. 65. 72. 27. 37. 2. 12. Hindistan. 81. 89. 70. 82. 81. 103. 58. Hanzala bin Malik (Hanzala bin Malik). 13. 70. 93. 67. 14. el-Hindi (al-Hindi). 15. 8. 50. Hüceyr bin Umeyr (Hucayr bin `Umayr). 99. 7. 69. 47 Hayber (Haybar). Hanzala (Hanzala). 71.

Kur'an (Kur'an). 25.) 9. 75. 58. 19. 25. 9. Lüceym (Lucaym). 55. 28. 17. 77. 85. 23. Kus bin Saide (Kiıss bin Srı`ida). 104. 92. Kadir gecesi (Kadir). 35. 90. 29. 52. 70. 10. 46. 27. 94. Malik bin Huzeyfe bin Bedr (Malik bin Huzayfa bin Badr). 32. 33 Makşuh (Makşüb). Kesir bin Habib (Kadir 'bin Habib). 8. 96. 60. 26. 83. 95. 96. L Lahmi (Laini). 36. 15. 24. 90. Kelb (Kalb. Katade (Katada). 105.İkra' bin Habis) 69. Kızıldeniz. 101. K Kâab (Kal)). 57. 47. 70. 13. 28. (İbrahim). 69. Kays bin Asım (Kays bin 'Asım). 21. 8. 52. 59. 40. 89. 26. Ka'ka' (Ka'ka`). 108. 43. 108. Malik bin Nliveyre (Malik bin Nuvayra). 79. 107. 38. 5. 25. 6. 16. 27. 85. 47. 84. 18. 85. 50. 13. 15. 57. 36. 69. 105. 63. 99. 62. 79. 43. 54. 90. 11. 116 . 96. 15. 82. Isabe (i şaba). 97. 37. 95. 104. 58. 81. Kale (Kafa). Kinane (Kinana). 20. 69. 105. 47. 14. 84. 95. 62. 35. 91. 55. İbni Selma ( İ bn Salma). 78. 1. 21. 28. 8. 49. 77. 15. Malik bin Zeyd Menât (Malik bin Zayd Manat). 4. 38. 107. İkrime bin Ebi Cehl (iktima bin Abi Cahl). 58. 105. 72. 46. 9.86. 42. 1. 31. ( İ sa). 30. 45. 49. 60. Kuzaa (Kuia`a). İ stahri (İştahri). 58. 26. 56. iıııru'ul-Kays (Imra'al-Kays). 88. Lakit bin Malik el-Ezdi (Lakit bin Malik alAzdi). 70. 82. 76. 23. 51. Idris ( İdris). 39. 88. 10. Korintos. 64. 52. 38. 2. 40. 81. 62. 12. 67. 24. 64. 22. 105. 27. 49. Manzur bin Z ıbyan iil-Fezari (Manzür bin Zibyân al-Fazari). 92. Kehf-i Hubban (Kahf Hubban). 27. 27. 88. 29. 85. 94. 96. 92. 67. 82. İkrime ( İkrima). 98. 38. 107. 80. 77. Keşş af (Ka şşâf). 16. Kays bin Sa'lebe (Kays bin Sa ilaba). 33. 70. İlyas bin Mudar ül-Esedi ül-Fakasi Xilys bin al-Asadi al-Faka şi). İ sa Hz. 31. 80. 12. 45. 33. 106. 25. Makrizi (Makrizi). Kehânet (Kahanat). 21. 14. İ slam. 2. 26. 86. 11. 13. Kays bin Hubeyre Mak şuh Muradi (Kays bin Hubayra Makşüh Murâcli) 29. 73. 83. 101. 82. 16. 30. 80. 57. 101. 19. 48. İbrahim Hz. 39. 54. 27. 49. 1. 66. Millik'ler (Malik). 9. 15. 30. 11'. 83. İkra' bin Hâbis (al. 92. 37. 19. 72. 9. 44. Katada bin Meslemet el. Kelbi (Kalbi). 74. 105. 26. 69. 41. 16. 53. Kıpti (Kıhri). 80. 105. 86. 65. 39 Malik bin Hanzala (Malik bin Hanzala). 23.Hanefi (Kat ada bin Maslama't al-Hanafi). 25. 20. 25. 27. Incil. 20 Kâbe (Kalia). 28. 5. 50. 34.İbn Sa'd (ibn Sai d). Kureyş (Kuray ş). 61. 25. Kezzâb (Kazzab). 101. 51. Mahmud Esad. 13. 57. 45. 86. 73. Kisra (Kisrâ). 89. 33. 90. 70. 15. 14. 1.. 21. Iran. 54. 3. 22. 38. 60. 73. 25. 49. 22. İki Mescid ( İki Mascid). 64. 13. 8. 23. Katif (Katil). Kadisiye (Kiidisiya). 98. 104. 25 Kâab al-Ahbar (Kal) al-Alibar). 8. 50. 53. 51. 17. 59. 28. 39. Mbndeen. 19.1. 30. Kazvin (Kazvin). 39. 11. 69. 67. 11. Kerkenez (Karkanaz). blâmiyet. 12. 14. Lât (Lat). 54. 16. 47. 77. Kays bin Abd-i Yegus (Kays bin'Abd Yagü ş). 92. 21. 10.91. 65. 24. 15. 54. 78. 95. 63. M Ma'an bin Hâcis (Ma'n bin taciz). Kinde (Kinda). 65. 24. 68. 57.

80-108. 62. 83. 99. Necran (Nacrgın). 5. Nevfel bin Nadlet ül-Esedi ül-Fakasi (Navfal bin Naila al-Asadi al-Fakasi). 98. 14. 76. Muir. 38. Mubicir bin Umeyye (Mulıücir bin Umayya). 80. 83. 2. 105. 28. 18. 40. 46. 100. 23. 68. 107. 25. 80. 81. Nesturi. 29. 64. 27. 88. Mekke (Makka). 18. 13. 117 . 104. 8. 39. 104. 12. 94. 100. 63. 21. 90. 69. 28. Musevi. Mârib (Ma'rib). 20. 58. 69. 45-47. 52. 89. 9. 50. 53. Mudar (Muzar). Melek (Malak). 72. 70. 58. 2. Musabbih (al-Musabbih). 90. Mecusi (Maciisi). 40. 21. 26. 50. Menât --(Manga). Mu'ammer bin Kilâb el-Zimmâni (Mu`a ınmar bin Kilüb al-Zimmüni). 13. 71. 95. 39. Münzir bin Sâva (al-Munzir bin Süvü). 86. Müseyl bin ül-Hâris (Musayl bin al-Haris). 72. 39. Habib veya Hayyib). 40. 11. 12. 96. 23. 97. 39. 8. 4. 20. 33. 73-76.88. 96. 14. Muhacirün (Muhücirrın). Mirhond (Mır Hvând). 18. 36. 40-42. 58. Muharrem (Muliarram). 26. 58. 84. 50. Mes'udi (Mas`fıdi). Medâini (al-Madü'ini). 26. Mısır. 33. 20. 81. 39. 37. Nedvi Süleyman (Nadvi Sulaymiin). 107. 15. 73. 48. 14-25. 32. Muhakkim bin Tufeyl (Muliakkim bin Tufayl). 50. 14. 69. Muaviye bin Ebi Süfyan (Mu`tıviya bin Abi Sufyün). 22. 81. 80. 70. 73. Muhriz bin Katade bin Meselemet el-Hanefi (Muhriz bin Katüda bin Maslamat al Hanafi). Matta. Mesleme bin Habib veya Hayyib (Maslama bin \ Müdrike (Mudrika). 57-60. 44. Müseylime (Musaylima). 56. Fu'üd'Abd Muharib (Mulıürib). 52. 96. 42. 32. 34. 67. 88. 20. 79. 31. 70. 14. Mezopotamya. 11. 104. 84. 14. 83-92. 64. 62. Mehre (Mabra). 101. Margoliouth. 69. 99. 99. 72. 35. 71. 81. 14.-38. 104. -52. 25. 43. Nevâkil (Navülı11). 65. 29. 91. Marcus. 86. 44. Mezhic (Mazbic). 76. Neher Andre. 11. 2. 99. 39. Musa (Müsü). Merzubâne Azad (Margübüna kzüd). 37. 6. Melkit. 63. 65. 28. 37. 1. . Nevvâha (Navvülia). 11. 97. 6. Mücca'a bin Mürrare el-Hanefi el-Yem ıimi (Muccii`a bin Murrüra al-Hanafi alYamılıni) 82. 63. 11. 38. 9. Necid (Nacid). 92. 71. Meryem (Maryam). 21. Maveraünnehr (Mavarü al-Nahr). 24. 66. 8. 77. 49. 21. 74. Muaviye bin Kays ül-Cenbi (Mu`iiviya bin Kays al-Canbi). 106. 75. 13. 78. Mukatil (Mukütil). Monoteizm. 34. 83. 22. 95. 6. 39. 50. 42. 15. 1. 80-1. 45. 108. 23. 35. 67. N Naciye (Nü. Nevevi ( al-Navavi). 62. 68. Nebâc (Nabrıc). 36. 75. 20. 49. 11. 8.ciya). 25. 3638. 68. 71. 47. Mescid (Mascid). 24. 92. Murad (Murüd). 30. 53. 92. 15. Monofizit. 59.Marcianus. 49. 76. 37. Müzeyne (Muzayna). 7. 99. 92. 43. 75 77. 50. 28. Nemr bin Kasit (Nami bin. Müslim (Muslim). 33. 101. 16. 27. 29. 85. Küsit). 52-55. Muka-is (Mukü'is). 77. 23. 66. 81. 54. Muhammed Fuad Abdülbaki (Mulıammad 90. 32. 78. 91. 24. 91. 46. 8. 84. 103. 57. 64. 89. al-Astar). 36. 57. 45. 50. 54. 96. Memun el-Hürisi (al-Ma'mün al-Halisi). 46. 95. 3. Muaz bin Cebe] (Mu`gtz bin Cabal). 48. 85. 99. 88. Nadle bin ili-Ester (Nazla bin. 106. Monoteist. 46. 71. Muhammed Hz. 14.18.. 68. Medine (Madina). 35. 30-33. 5. 66. 60. 16.

6. 4. 11. 40. 97. Rebia (Rabra). 15. 21. ( Şadaf). 39. 60. 70. 63. 96-98. Sandler. 93-98. 36. 57. Sclıevalli F. 60. 43. 33. Rehhal bin Unfuva (al-Rahhal bin 'Unfılva). 50. 32. 6. 27. 47. 12. 64. 54. 59. 48. 72. 59. 36 Ravd ül-Unf (Ravi al-Unf). Reccid bin Unfuva (al-Raccal bin `Unfuva). 86. Sa'd bin Zeyd Menat (Sa'd bin Zayd Manat). 86. 31.). Sebabice. 40. Subba. 16. 69. 46-49. 18.'47. 28. 41. 103-4. 11. 71. 52. 87. 88. 40. Numan bin ül-Münzir (al-Nu' ınrua bin alMunzir). Seleme bin Hanzale es-Suheynd (Salama bin Hanzala al-Sulıaymi). Sliman ibn İbrahim. 1 Nihar ür-Reccal bin Unfuva (Nildir al-Raccal bin 'Unfuva). 37. Seyf bin Ömer (Sayf bin `Omar). 37. 98. 38. Rebia'nın yalancısı (Rabra'nın yalancısı). 68-79. 106. al-Hanafi al-Yamami) 94. 20. 30. 30. Rahman ül-Yemen (Rahman al-Yaman). Peygamber Hz. 18.Nevvar (Navvar). 92. 10. 13. Satih (Satih). Saib bin Katâde el Hanefi el-Yemami (alSa'ib bin Katada al-Hanafi al-Yamrımi. 58. 107. 33. 14. 81. 93.. 74. 82. 65. 69. 32. 52-57. 6. 44. Numan bin Seleme. 60. 12. 30. 34. 64. 89. 54. 91. 5. 71 Selma (Salma). 104. 36. 95. 93.. 78. 74. 27. 73. 12. 25. 68. 63. Sikaye (Sikaya). 92. Sâbit bin Kays ( Şabit bin Kays). 70. 16. 39. 81. 96. S Sa'b bin Osman el-Suheymi el-Yemâmi (alSalo bin `Osman al-Suhaymi al-Yamruni) 93 Sahil' (Sabri). 27. Rahman (Rahman). R Rabb (Rabb). Secah (Sacalı). 41. Sıddık (Siddik). 46. Rahman Bahçesi (Rahman. 69. 118 . 58.. Onasya. 55. 23. 85. Nihavend (Nihrıvand). 74. 81. 94. 17. 39. Selam (Sakün). Set. 81-86.79. 26.. 43. 21. 51. 27. 33. 52. 35. Ö Ömer bin Hattab (`Omer bin al-Hattrıb). 42. Sehhâk bin Hare şe (Sahhak bin Hara şa) Seri (al-Sari). 44. 18-24. Sabit bin Ekram (Sabit bin Akram). 27. Sehâbe (Sahaba). 56. 70. 33. 75. 42. '20. 72. Sinan (Sinan). Seleme bin Umeyr (Salama bin `Umayr). 76. 68. 56. 33. 69. 2. 68. Nu'aym bin Yezid (Nu'aym bin Yazid). 62. Ridde (Ridda). 33. 49.. Semira (Samira). Nu'aym bin Zeyd (Nu'aym bin Zayd). Sa'd-u Huzeyme (Sa`d-u Hugayma). Seleme (Salama). 12. 69. Ribab (Ribâb). 47. 43. 65. 100. Resülullah (Rasül Allah). 63. Schimmel Annemarie. P Palgrave V. 33. Bâhçesi). 102. 56. 81. Sakif (Sakif). Senet ül-Vüfud (Sanad al-Vufüd). 68. 82. G. 103. 45. 3. 49. 29. Selil bin Kays (Sahil bin Kays). 5. 89. 24. 74. 81. 64. 107. 27. 88. Sekâsik (Sakrısik). 68. 34. 16. el-Hanefi el-Yemami (al-Nu`ndin bin Salama. 39. 78. 53. 12. 102. Roma. Sa'd al-Aşire Sa'd bin Bekr (Sa`d bin Bakr). Salit bin Amr al-Amiri (Salit bin 'An ır al-'Amiri). 87. (siva San'a (San'a). al-'Aşira). 21. Numan bin Mukarrin (Nu`mrın bin Mukarrin). 23. 25. 82. 76. Pehlevi. 55. 65. 58. 105-107.. Regal (Rasül). 92. 64. 23. 108. 27. Sarrad bin Abdullah al-Ezdi (Sarrad bin 'Abd Allah al-Azdi). 58. Sadef.

15. 73. Tann. 82. 82. 26. 74. 25. el-Urd (al-`Uri). Talha (Talha). Süveyd bin Hâlid (Suvayd bin Halid). 26. Şeyban (Sayhan). 64. 57. 29. 33. 39. 60.al bin al-Nu`man bin S^lama. 23. 91. 83. 26. 70. al-Hanafi al-Yamami). Talhacık. 32. 41. Şurahbil bin Hasene ( Şurahbil bin Hasana). 81.. 39. 68. 40-48. 69. Sümâle bin Kesir (Sumrıla bin Ka şir). 101-4. 33. 59. 59. Şehrit (Şahrit). 9. 29. 93. 3. 106. 8489. 11. 50. 38. 100. 61. Sümame bin Usal bin el-Nu'man bin Seleme el-Hanefi el-Yemâmi (Sumama bin Usal bin al-Nu`man bin Salama al-Hanafi al-Yamann) Süveyd bin Halef (Suvayd bin Halaf). 96. 67. 99. Tedmür (Tadmur). 32. 50. 56.. 37. Ubeydullah bin Cahş (`Ubayd Allah bin Cahş). Ugan Zâkir Kadiri. Şehr bin Bâzan ( Şahr bin B45n). Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemami ( Şams bin `Amr al-Banafi al-Yamami). 58. 71. 75. 68. 102. 14. 85. 93. 75. 65. 32. 59-65. 22. 33. 70. 34. 71. 60. Ukfan bin Süveyd (`UIsfrın bin Suvayd). 17. 70-78. 95. 76-79. 60. U Ubade bin Haris (`Ubacla bin Haris). 8. 44. 26. 48. 15. 51. Serisi ( Şarişi). Tebük (Tabak). 64. 92. Tanuh (Tanül3). Talhat ün-Nemri (Talhat al-Namri). S Şam. Tufeyl (al-Tufayl). 63. 50. Şemsi (Şamsi). 18. Taban (Taban). 94. 13. 49. Süveyd bin ül-Hâris (Suvayd bin al-Hari ş). 53. Umre (`Umra). 79. 18. 54. 103. 37. 51. Şaub (Şa`ub). Umeyye bin Ebi Salt (Umayya bin Abi Şalt). 92. 89. 4. 14. Ukbe bin Hilal (`Ukba bin Hilal). 32. 28. 67. Tuleyha bin Huveylid (Tulayha bin Huvaylid). 51. 16-19. 29. 74. 40. 108. 89. 85. 91. 28. 50. 14. 32. 57. Şeytan ( Şay(an).. Tâhir bin Ebi Hale (Tahir bin Abi Hala). 64. 39. 2. 85. Usal bin el-Nu'man bin Seleme. 72. 107.. 45. 73. Suriye. 32. Ukkâşe (`Ukkaşa). Tann Elçisi. 96. Tuleyha'ya da). Ukka (`Ukka). 9. 58. 58. 22-25. 70. 37. 59. Temim (Tamim). 71. 22. 119 . 74. 24. 33. Talha (bk. 80. 104. 68. 80. 55. 89. 48. 25. Tayy (Tayy). 102. Tebale (Tabrıla). 26. Tihame (Tihama). 26. 10. 58. 71. 58.Suhlirın bin Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemarni ( Şuhban bin Ş ams 'Anar al-Hanafi al-Yamami). 65. 71. Süveyd bin Makarna (Suvayd bin MulFarrin). 14. 21. 96. 37. 57-67. 13. Şerce ( Şarca). Ustıl ül-Hanefi (U şal al-Hanafi). 42. 14. Süleym (Sulaym). 36. 24. 98. 91. 16. 54. Ukayl (`Ukay1). 26. 14. 107. 63. 25. 70. 85. Usal bin Habib (Uşül bin Habib). 33. Turayfa bin Haciz (Turayfa bin Haciz). 70. Taglib (Taglib). Süheyli (Suhayli). 45. 56. Sümâme bin Kesir (Suratıma bin Kaşir). 38. 39. 19. 28. 56.. 104. 15. 56. 27. 57. 25. 105. Talk bin Ali (Talk bin 'Ali). Şehristani ( Şahristâni). Teyma (Taymü). 75. Suyun (Sayan). 103. Şebes bin Rib'i ( Şabas bin 76.-55. 24. Tureyf bin Amr (Turayf bin 'Anar). 35. 27. 58. 63. 23. 19. el-Hanefi el-Yemami (U ş. 95. 20. Tevrat. 42 . 86. 82. 55. 6. 96. 55. esame bin ül-Anbar (Usama bin al-Anbar). 37. 60-2. 33. 86. 63. Taif (Ta'if).

9.Usame bin ül-Gunayz (Usürna bin al-Gunayz). 13. 72. 54. 69. 27. 27. 80-86. 80. 9. 26. Yezid bin el-Efkel el-Ezdi (Yazid bin al-Afkal al-Azdi). Zi'l-Hunarin Avf Cezmi (Zi'l-Him ğrin `Avf Cazmi) Zi Merran (Zi Marrün). 70. 78. 27. 106. V Vâber. 106.kim). 77. 66. Ziyad bin Lebid (Ziyüd bin Labid). 12. Zibrikan bin Bedr (al-Zibrikün bin Badr). Varidat (Vüridüt). 15. 71. 55. Varaka bin Nevfel (Varaka bin Navfal). Yazır Hamdi. 17. 24-26. 51. 32. 68. Uzza (`Uzzü). 70. 30. 96. 72-75. 39. 73. 86. 73. 78. 5. 71. 40. 56. 120 . Veki bin Mâlik (Vaki bin Mâlik). 23. 63. 61. 92. Zeyd bin Amr bin Nevfel (Zayd bin'Amr bin Navfal). 72. 6. 39. Yemâme (Yamüma). 51. 36. 65. Yemen (Yaman). 70. Ummü Kırfe binti Rebi'a (Umm Kırfa bint Rabr a). 68. 39. 5. Utârid bin Hâcib (`Utürid bin Hücib). 26. Zeyd bin Hattab (Zayd bin Hattüb). 65. 76. 14. Zemzem (Zamzam). 59. 89. 72. 78. Vedia (Vadra). Uded (Udad). 35. 72. 32. 37. 55. 101. 38. 77. Yezid bin Huseyn el-Hürisi (Yazid bin Hu şayn al-Harisi). 69. Yezid bin Huzeyfe el-Esedi (Yazid bin Hu?ayfa al-'Asqdi). 99. 13. 25. 74. 99. 54. 71. 68. 35. 23. Zimman bin Ammar el-Fezâri (Zimmün bin `Amnür al-Fazüri). 62. 63. Y Yahudi. 89. 8. Zend-Avesta. 70. 35. 54. Vesime (Vasima). 32. 75. 17-20. 68. Yakubi (Ya`kübi). 17. 105. 18. 58. 99. Umeyr bin Dübi el-Ye şkûri (`Uıııayr bin 2übi al-Ya şküri). Vacca. 72. 52. 6. 102. 73. 91. Zerdüşt. 38. 89. 78. 38-41. 30. 94. 26. 28. 27. 62. 37. 72. 100. 13. 65. Zehebi (Zahabi). 23. Usayyid (Usayyid). 23. 40. 69 Yakut (Yüküt). Vahşi bin Harb (Vahşi bin Harb). 99. 23. Vâkıdi (Vükidi). 104. 15. Yerbu bin Hanzale (Yarbu`bin Hanzala). 94 Vüfut (Vufüt). 32. 47. Wellhausen. 93. 49. 91. 98. 108. 63. Yerbu (Yarbu`). Z Zâhir bin Amr (Zühir bin '. 74. 94-97. 73. 50. 67. 77. 70. 64. Umm ül-Heysem (Umm al-Hay ş am). 53. Ummü Sadır (Umm Süt:lir). 21. Ummü Temim (Umm Tamim). 70. 96. 39. 80. 83. 84. 46. 21. 57. 101. 27. 8. 20. 12. Zebibi (Zabibi). 91. 36. 54. Uyeyne bin H ısn el-Fezâri (`Uyayna bin H ı sn al-Fazüri). 70. 54. 101. 24 Zemahşeri (Zamah şari). 34. 18. 104. 48. 70 Usame bin Zeyd (Usina bin Zayd). Yalâ bin İlmeyye (Ya`lü bin Umayya). 74. 15. 88. Vatvat (el-Vütvüt). 5. Zeyd Menât bin Temim (Zayd Manüt bin Tamim). Yesrib (Ya şrib). 99. 58. Zenobiya (Zanobiya). 66. 93. 37. Zekvân (Zakvün). 41. 72. 43. 97. 45 53. 90. Zebid (Zabid). 39. 33. 51. 69. 20. 61. 46. 74. 16. 45. 17. 14. 60. 29. Zeyd bin Asım (Zayd bin 'A şım). Ziyad bin Bilül (Ziyüd bin Bilül). 101. 25. 74. 72. 108. 34. Veber bin Juhannes (Vabar bin Yubannas). 96. 26. 22. 32. 73. 24. tImmü Zeml Selma binti Mâlik (Umm Zaml Salma binti Mâlik). 77. 51. 59. 46. 4. 62. 98. 87.

54. Zühri (Zuhri). Zu'l-Himar (Zu'l-Ijimür). Zu'n-Nun (Zül-Nüri). 35. 41. 39. Züby'an (Zubyün). Zu'l-Kilâ (Zü'l-Kilü'). 57. 41. 58. 25. 121 . Zübyân bin Rebia el-Esedi (Zubyün bin Rabia al-Asadi). 61. 47. 41. 65. 41. Zu (Zü). 103. Zi Zuleym (Zi Zulaym). 58. 66. 38. 53. 58. 27. Zi Zûd (Zi Züd). Zufar (Zufar). 53. 59.assa). Zübeyr (Zubayr). Züt (Züt). Zübeyr bin Avvam (Zubayr bin `Avvüm). 57. 43. 85. 47. Zu'l-Hulüsa (Zül-Hulü ş a). 38.Ziyad (Ziyüd al-Kindi). Zu'l-Kassa (Zül-R. 21.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful