ANKARA ON İ VERS İ TES1

ILÂH İ YAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSLÂMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
(Hicri 7.-11. Yıllar)

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ONIVERS

İ TES İ BASIMEV İ .1967

ANKARA ÜN İ VERS İ TES İ

ILAHIYAT FAKÜLTESI YAYINLARI LXXI

İSIİMDAN DÖNENLER VE YALANCI PEYGAMBERLER
Hicri 7. —11. Yıllar

Doç. Dr. Bahriye ÜÇOK

ANKARA ÜNIVERSITESI BASIMEV

İ .1967

İ ONDEK İ LER

ÖNSÖZ I .Gİ RİŞ II .B İBLİYOGRAFYAYA GENEL B İ R BAKIŞ 1. Kaynaklar 2. Seyahatnameler 3. Etüd mahiyetindeki eserler

VII 1 4 4 5 5

III .YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI Ş SEBEPLERI 8 1 . İslâmiyetin çıkışı sırasında Arabistan'da dini durum ... A . Arabistan'da putperestlik B . Arabistan'a s ızmış olan yabancı dinler • a . Sâblilik b . Mecusilik c . Musevilik d . Hristiyanlık 8 8 11 11 12 13 13

C . Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanrı kavramı14 nın te şekkülü ve Haniflik D . Netice 2. Ridde A . Ridde'nin tarifi B . Hz. Muhammed'in hayat ında Arap yar ımadasında İslâm dininin yayılışı C . Riddenin sebebleri D . Riddenin yayılması ve önlenmesi 16 17 17 17 23 24

III

Diğer sebebler A . Seeâh 67 68 A . Seeâh'ın soyu 70 B . Müseylime'nin soyu 80 80 82 IV . Tuleyha Müslüman askeri F . Esved ül-Ansi A . YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKI ŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI 35 1 . Tuleyha'nın soyu B . Esved'in öldürülmesi D . Esved'in soyu B . Zu'l-Kassa sava şı 64 E . Müseylimet ül-Kezzâb A . Tuleyha'n ın ayaklanması ve peygamberlik iddia et52 mesi 58 D . Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık B . Tuleyha bin Hueveylid A .3 . Seeâh'ın Müslüman oluşu 77 E . Seeâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunmas ı ve 71 taraftarlar ı C . Seeâh'ın savaşları 72 D . Yemen'de ikinci Ridde E . Hanife kabilesi ve dini B . Tuleyha'nın birinci defa islâmiyeti kabulü 35 35 36 44 47 48 50 50 50 C . Seeâh'ın doktrini 77 F . Netice 2 . Netice 3. Netice 79 4. Esved'in ola ğanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri C . Tuleyha'nın doktrini 65 G . Iktisadi ve siyasi sebebler C Kâhinlik 31 31 33 34 IV .

Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığı 83 86 F . Müseylime'nin. Müseylime'nin peygamberlik iddias ına ne zaman başlamış olduğu meselesi 88 G Hanife kabilesinin irtidadı H .UMUMİ NETICE B İ BLİYOGRAFYA INDEKS 90 95 100 101 104 107 109 112 V . Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddias ı E .C . Netice IV . Müseylime'nin doktrini K . Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi İ . Yemâmelilerle bar ış J . Hanifelilerin emirli ğini elde etmesi 82 D .

Bu kitab ı Annem Nadire Bektaşoğlu'nun aziz hatırasına en derin saygı duygularımla sunu.cZ›. «WA • IMP1111919 . yorum.

ÖNSÖZ 1957 yılında yayınladığım şimdi tükenmiş olan "Islam Tarihinde İlk Sahte Peygamberler" adl ı kitab ımı bu kez bazı değişiklikler ve genişletmelerle " İ slamda!' Dönenler ve İlk Yalancı Peygamberler" adı ile okuyuculara sunuyorum. parantez içinde. Husayn. Hüseyn. Araplarda tek Tanrı düşüncesinin do ğmasından ve Haniflerin ortaya çıkmalarından Ebu Bekr'in hilafet zamamna de ğin . Ordu— 1967 VII . transkripsiyon ile gösterdim. Neinir.siyasi ve dini bir takım olayları açıklarken bu olaylar ı yaratan veya onlarla ilgili olan ş ahısların birbirine yakın söyleni şteki —örne ğin. Nümeyr gibi— adlar ını bir yanlışlığa yer vermemek için kitabın sonuna ekledi ğim indekste.

İyi meyve vermiyen her a ğaç kesilir ve ateş e atılır.I.." Monoteist yüksek bir dinin iyice yerle şmiş bulunduğu bir bölgede faaliyette bulunan böyle sahte peygamberler." Incil Matta VII.: "Yalanc ı peygamberlerden sak ımn. islamiyet'i 1 . yeni din bir yandan bütün bir bölgeyi. fakat çürük a ğaç kötü meyve verir. onları meyvelerinden tanıyacaksınız. "Allah' ın indirdiği gibi ben de indirece ğim" `diyenden daha zalim kim olabilir ?. 93: "Allah'a iftira eden veya kendisine bir şey vahyedilmediği halde "Bana vahyolundu". her gerçek peygamberin ya ş adığıdevirde onu taklid eden bir kaç menfaat veya ş öhret dü şkünü insanın da peygamberlik iddias ında bulunduğunu görmek zor de ğildir. güçlükler içinde kazanmak. İyi ağaç kötü meyve vermez.. Bu sebepten hemen her devirde faaliyette bulunan yalanc ı peygamberler hakkında semavi kitaplarda baz ı ayetler yer almıştır. Monoteist yüksek bir dinin henüz yerleşmekte oldu ğu bir bölgede. Öyleyse. çürük ağaç da iyi meyve vermez. ya mevcut monoteist dinin taraftarlar ı= gecikmeyen reaksiyonları veya devlet otoritesinin i şe müdahelesi üzerine. Fakat iç yüzden kap ıcı kurtlardır. Kur'an VI. 15-20. bir yandan da bu yalanc ı ve köksüz rakipleriyle u ğraşmak mecburiyetinde kalmıştır.. kısa zamanda kendileriyle birlikte yaymaya çal ış tıkları sahte din de yok olmu ştur. bu yeni din için büyük bur tehlike te şkil etmekten geri kalmamış . İşte Islâmiyet'in yay ılma ve yerle şmesi sıralarında Arabistan'ın çeşitli bölgelerinde ortaya ç ıkmış olan sahte peygamberler. GIRIŞ Dinler tarihi ara ştırılırken. cahil halk kütleleri aras ında bir zaman için kendilerine taraftar bulmakta ve zararl ı faaliyetlerini genişletmekte güçlük çekmemi şlerse de. onlar size koyun kıhğında gelirler. Onları meyvelerinden tamyacaks ınız İnsanlar dikenlerden üzüm yahut deve dikenlerinden incir toplarlar mi? her iyi a ğaç iyi meyve verir.. böyle yalancı peygamberlerin meydana çıkmaları ise.

S. davası uğrunda her zaman hayat ını tehlikelere maruz b ırakmaktan bile çekinmemi ştir. Tanr ımn emirlerini kütleler aras ında yaymak hususunda hiçbir korku hissetmemi ş . do ğru yola sevketmek ve bu yoldaki çal ışmalarının semere ve izleri yüzyıllarca kuvvetinden kaybetmiyerek devam etmi ş olmak gibi objektif bir esas daha. l'Essence du Prophetisme. Musa dinin ve Roma devletinin hâkim bulunduğu Flistin'e gönderilmi ş bulunan Hazreti İsa da bu her iki devlete kar şı dinini yaymak mücadelesinde çe şitli iş kencelere katlanmış . ve Tor Andrae. 241-260 2 . kendisinin peygamber oldu ğuna ve Tanrıdan vahiyler ald ığına bütün varlığı ile inanan ve bu vahiylerle vaazda bulundu ğu kütlelerin ahlaki. hukuki durumlarını yükseltme ğe çalış arak bunda muvaffak olan. Paris 1945.ileride de bahsedece ğimiz büyük güçlüklerle kar şı karşıya bırakmışlardır. Mukaddime. I. önemli bir yer• almaktad ır. nihayet (Hristiyaların inancına göre) hayat ını feda etmiş . Buna kar şılık sahte peygamberler içinde davalar ı uğrunda hayatlar ını feda edenler ç ıkmış sa da bunların eserleri kısa bir zamanda bütün izleriyle kaybolmakta gecikmemi ş tir. Bu konuda şimdiye kadar birçok fikirler ileriye sürülmü ş olmakla beraber kesin bir k ıstas elde etmek mümkün olmam ıştır. Ibn Hald6n. sosyal. fakat kurmu ş olduğu din yaş amıştır. o zaman ancak sübjektif olarak. üstelik kendisine putperestler taraf ından reva görülen her türlü kötü muameleye tahammül etmek ve kar şı koymak hususunda gereken insan üstü kudreti kolayca gösterebilmi ş . Peygamberlik iddias ıyla ortaya ç ıktıkları görülen kimselerden yalnız İ slam dini ve devleti bakımından kısa bir zaman için de olsa büyük 1 Bu hususta daha geni ş bilgi için bk. 102 v. Bu itibarla hakiki peygamberli ğin kıstaslarından sayabilece ğimiz "Peygamberli ğe seçilmiş olduğuna inanmak" ve davası uğrunda hiçbir ş eyi fedadan çekinmemek gibi sübjektif bir esas ın yanında. S. Mahomet. sa vie et sa doetrine. islamiyet'in yayılma ve yerle şmesi s ırasında peygamberlik iddiasiyle ortaya ç ıkmış bulunan kimselerin peygamberliklerinin sahteli ğini göstermek için biz de yukar ıda kısaca aç ıklamış bulunuduğumuz iki kıstası ve bilhassa bunlardan ikincisini kullanaca ğız. öt. 51. ötedenberi peygamber oldu ğunu iddia ederek ortaya at ılanlardan hangilerinin hakiki ve hangilerinin sahte oldu ğunu tesbit edecek bir k ıstastan da mahrâm bulunuldu ğunu itiraf etmek mecburiyetindeyiz. insanlığı yükseltmek. fikirleri büyük kütleleri hakimiyeti alt ına alan ve esrlerinin izleri hiçbir suretle silinip kaldırılması mümkün olmıyan kimseler hakiki peygamberdir i Gerçekten de Hazret-i Muhammed resfillü ğe seçildikten sonra. bütün kalbiyle inandığı bu dava u ğrunda hayatını bile fedadan çekinmeyen ve kendisi öldükten sonra dahi eseri ya şıyan. E ğer gene de bir kıstas tesbit etmek istersek. Paris 1955. Andro Neher. S. Bununla beraber.

Konuyu da ğıtmamak için baz ı kaynaklarda peygamberlik iddia ettikleri ileri sürülen. ne de iddialar ı açıkça belli olmayan. daha sonra da ş ahıslanmn tarihçesini yapmayı ve doktrinleri hakk ında bilgi vermeyi faydal ı bulduk. Tuleyha. Ayrıca incelememizin dayand ığı kaynaklar ve etüdler hakk ında da küçük bir tenkidi bölümü baş a eklemeyi yerinde bulduk. âsi kimseleri bu çalışmamn dışmda bırakmış bulunuyoruz.bir tehlike te şkil etmiş olan Esved. mesela Lakit bin Malik gibi ne prensipleri . Secah ve Müseylim e'yi bu inelememize konu olarak seçmi ş bulunuyoruz. 3 . İncelememizde ilk defa sahte peygamberlerin ortaya çıkış sebeplerini genel olarak ele almayı ve sonra her birinin ortaya çıkış lanndaki özel sebepleri göstermeyi. daha çok fırsat kollayıcı.

yalnız muhtelif rivâyetler tarihteki eski nakilci metodun bir sonucu olarak. Buhari. arka arkaya sıralanmakla yetinilmi ştir. ve edebi tarih mahiyetinde olan kitaplar ında.— Etüd mahiyetindeki eserler.II. konumuzla yak ından ilgili " Ri d d e" meselesi hakk ında bilgi veren mandut sayıda hususi kaynaklar da mevcuttur. konumuzla ilgili hususlar toplu bir ş ekilde incelenmed ıği gibi.— Seyahatnameler. 3. hatta bazen imkans ız olmuştur.— Kaynak eserler. BİBLİYOGRAFYAYA GENEL B İR BAKIŞ Hazreti Muhammed'in hayat ının sonuna do ğru veya vefat ından hemen sonra ortaya ç ıkmış olup İslâmiyet'in bu en kritik devrinde. Böylece bizim için en önemli dayana ğı teşkil eden bu kitaplarda bazen ayn ı olayların başka başka şekillerde anlatıldığı. İ bni Sa'd. Bu husssta bilgi ihtiva eden kitap veya makaleleri üç gruba ay ırarak incelemek mümkündür: 1. Belli bir devrin olaylar ını nakleden kaynak mahiyetindeki bu ana kitaplar yanında. hadis. 2. yeni din için manevi bakımdan olmasa bile siyasi bal ımdan büyük bir tehlike te şkil etmi ş olan dört sahte peygamber'in hayatlar ı. 1. vak'aların sebep ve neticeleri üzerinde de durulmam ış . Bunlardan V ak ı drnin K it ab ür -Ridde'sinin biricik yazma nüshas ı Hindistan' da Bankipore'dad ır ve henüz yayınlanmamıştır. ortaya çıkış sebepleri. Bu durum kar şısında bu rivayetlerden hangisinin hakikate en uygun veya en yak ın olduğunu arayıp bulmak oldukça güç. Bu itibarla bu kitaptan 4 . Taberi Ebu'l-Fereç gibi müelliflerin tarih. Kaynaklar: Bibliyografyada vermi ş olduğumuz kaynaklardan İ bni Hi ş am. dini ve siyasi faaliyetleri ve bunlar ın İslam tarihindeki yerleri toplu olarak hiçbir eserde henüz incelenmi ş de ğildir. hatta aynı mesele hakkında tamamiyle birbirine z ıt rivâyetlerin nakledildi ği görülmektedir. Belazüri.

Hicri 237'de ölmü ş bulunan Vesime'nin Kit ab ür-Ridcle'sine gelince. görüp i şitttiklerine bir hayli hayal mahsulü ilâveler yaptığım ispat etmektedir. içindeki büyük yanlışlara ve hayal mahsulü romanesk tasvislere ra ğmen. G. JRAS. bu sahte peygamberlerden Arabistan' ın ilgili bölgelerinde baz ı izlerin mevcut olup olmadığını ve oralarda hala bunlara ait hatıralarm muhafaza edilip edilmedi ğini öğrenmek belki münmkün olurdu. Ancak P algr av e bu seyahetnamesinde bir yandan bize Yemame'de Mü seylime hakkında beslenen hürmet hisleri ve ona ait hât ıralar üzerinde bilgiler verirken. Arabistan'da seyahat etmi ş olan kimselerin yazm ış oldukları seyahatnameler içinde yaln ız bir tanesi. İslam Ansiklopedisindeki Müseylime maddesini yazmak için de Franz B uhl'ün nas ıl olup da bu seyahatnameden faydalanmış olduklarına ş aşmamak mümkün de ğildir. 2.1863" adl ı seyahetnamesidir. Seyahetnameler: Konumuzla ilgili meseleleri aydınlatmak bakımından İslam tarihine. ara ştırmalarımıza müspet bir tesir yapmaktan uzak kalm ıştır.. o da yaln ız Müseylime ve Secah'dan bahsetmektedir. 1862 . Bu da V. Bu eser Alman orientalistlerinden Höhnerb ach taraf ından İ bni Hacer el-Askalanrnin İ sabe'sinden çıkartılarak 1951 yılında yayınlanmıştır. Böyle seyahatnameler mevcut olsayd ı.faydalanmak imkâmndan mahrum kald ık. Bu kitap konumuzla ilgili birçok de ğerli bilgiyi ihtiva etmektedir. P algr ave' ın "une annee de voyage dans l'Arabie Centrale. bir yandan da Yemen'le hiçbir ilgisi olmayan S e c all'ı Yemen'den getirmek ve hattâMüseylim e' ıain ölümünden sonra S ec â h'ın döktüğü göz ya şlarının şiddeti hakkında bilgi vermekle. 1903 S. Bununla beraber. Böylce bu kitap. 3. bunlar ı yabancı orientalistler tarafından yazılmış olanlar ve Müslüman müellifler tarafindn yaz ılanlar 5 . sosyolojisine ve İ slami âdetlere derin vukufu bulunan kimseler taraf ın dan Arabistan'ın sahte peygamberlerin ç ıkmış oldukları bölgelerinde yaptıkkları seyahatlerde gördüklerini ve i şittiklerimi tarafs ız bir şekilde bize bildirecek olan seyahetnameler ne yaz ık ki mevcut de ğildir. 484'deki yazısı için Mar goliouth'un. ana kaynakların birço ğunda diğer rivâyetler yan ında V âk ı drnin konumuzla ilgili rivâyetleri de yer alm ış bulunmaktad ır. kendisinin bu iki sahte peygamberin ş ahısları hakkında hiç bir fikri olmadığını. Etüd mahiyetindeki eserler: Etüd mahiyetindeki eserlere gelince.

VIII. Binaenaleyh bu iki din yan yana yaşıyamazlardı" (Caetani. 280).gayretini güttükleri ve baz ı peşin hükümlerden hareket ettikleri görülmektedir. Bununla beraber orientalistler aras ında mümkün oldu ğu kadar objektif kalmayı başarmış olanlar da yok de ğildir. İ bni H aldân'a dayanan bir rivayetin birinci bölümünün Seyf tarafından teyid edildi ği için doğru olduğunu. yalanc ı peygamber Müseylime'den bahsederken. sayfas ındaki 1 no. Annal of the early Caliphate'da. 773 de 6 . not ile IX. Bununla beraber Ridde dolasy ısıyla da olsa konumuzla ilgili meselelere en çok yer tahsis eden müellif gene Caetani olmu ştur.. S. Bu da Arabistan'da her ikisi de nüfuzi cismani ve ruhaniye göz dikmi ş iki peygamberin ve iki dinin mevcudiyetinden ibarettir. e. IX. a. bilhassa Cahiliyye Devri ve islâmiyet'in ilk zamanları hakkında yapmış olduğu incelemelerle büyük bir ş öhret kazanmış olan ve Caetani'nin de kendisinden çok istifade etti ği Alman orientalisti Wellhausen'da da ayn ı gayretlerin mevcut oldu ğu maalesef görülmektedir. Halbuki bizzat yayınladığı bu kitapta bu fikirleri çürütecek birçok deliller mevcuttur. Yabancı orientalistler tarafından yazılmış olan eser ve makalelerde sahte peygamberlere temas edildi ği zaman. Mesela Muir. Vesime'nin Kit ab ür-Ridde'sine de ğerli bir giriş yazmış olan Dr. bu yüzden muhaddisler İ slâmiyet ile Müseylime aras ındaki nizam hakiki sebebini meydana vurmu şlardır. Charles Lyall. sahte peygamber Müseylime'den bahsederken ". sayfas ında 3. as ıl kaynak olan S eyf'i bırakarak. Wellh aus en ve C a e t ani'nin fikirlerini tekrarlamaktan uzakla şmamıştır. Ayr ıca gene VI. 27) dernekle Hazret-i Muhammed'i Müseylime'nin seviyesine indirmek istemiştir.. g. JRAS 1903' S.diye ikiye ayırmak mümkündür. Höhnerb ach'da sahte peygamberler bak ımından. Mesela Skizzen und Vorarbeiten S. Müseylime'ye edilmi ş bir iftira kabul etmekte ve bunu göstermek için ileri sürdü ğü delil ise pek zayıf kalmaktadır.i Muhammed'in seviyesine çıkarmak veya Hazret-i Muhammed'i küçümsiyerek onların seviyesine indirmek. fakat ikinci bölümünün tamamen sonradan uydurulmu ş bulunduğunu hiçbir müsbet delile dayanmaks ı zın iddia etmekte. Mesela konumuzla ilgili meselere en çok temas etmi ş olan Caetani. onlar ı H azret. Taberi'nin Müseylime hakkında kaydetti ği "Rebi'a'nın yalancısı" sözünü kabile nefretinden dolay ı. bunların ya sahte peygamberleri mühimsiyerek. cildin 303.. Gene böyle bir gayretle Caetani. no. 18'de Wellhaus en. İslam tarihi. halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmektedir (bk. cildin 289.. notlar da okunacak olursa bu iddiam ızın yerinde oldu ğu açıkça görülür. Caetani'den daha önce. S.

7 . Tor Andrae. bu konu sahte peygamberlere kar şı duyulan nefretten dolay ı. ya hiç yer almamakta veya gayet k ısa geçilmektedir. Müslüman müellifler tarafından yazılmış olan kitap ve makalelerde ise. Mohamet sa vie et sa doctrine.yazmış olduğ u Hanif ve Müslim kelimelerinin etimolojisi ile ilgili makalelerde. Paris 1945 de oldu ğu gibi.

Arabistan'da putperestlik islâmiyetin çıkışı sırasında Arapların genel olarak dini putperestlik idi. Kâbe'nin en önemli putu Hub el. Orada ecdad ın yaptığı putlar. yalancı peygamberlerin ortaya at ılmasında oldukça büyük bir tesiri olmu ştur. Kurey ş kabilesinin putu idi. Bundan ötürü Yar ımadamn o zamanki dini durumunu incelemek gerekir. Oman. Hristiyanl ı k. YALANCI PEYGAMBERLER İN ORTAYA ÇIKIŞ SEBEPLERI Islâmiyette ilk Yalancı Peygamberlerin ortaya ç ıkışlarının muhtelif sebepleri vard ır. Bunları aş ağıdaki şekilde tasnif ve izah etme ği faydah bulduk: 1. Necran bölgelerin de Mectisilik. Kureyşli Araplar'ın kutsal tanıdığı ve taptığı putların sayısı ise üçyüz altmışı bulmakta idi. Mûsevîlik sayılabilece ği gibi. Kızıldeniz ve Basra Körfezi vas ıtasiyle Habe şistan'a ve İran'a. kuzeyden ise Mezopotamya ve Suriye bölgelerine kom şu olduğu için. Fakat ticaret yollar ının âdeta kav ş ak noktası ve bir yıllık panayır yeri olan Mekke ve etrafı Hicaz'da bu dinlerden hiç biri yerle şmemiştir. ISLAMIYETIN ÇIKI Ş I SIRASINDA ARAB İ STAN'DA DINI DURUM Islâmiyetin çıkşı sırasında Arap yarımadasımn içinde bulunduğu dini durumun. ba şını tıraş ettirip onu ziyaret ederdi. Sava ş a gidecek olan bir kimse. Yemen.III. Kâbe'nin içini süslemektedir. bu memleketlerdeki dinlerin sınır bölgelerinden Yanmadamn içerisine do ğru sızıntı hâlinde girdiği gerçek bir olaydır. A. Bu cümleden olarakBahreyn. Fakat Yarımada. ayrıca Hristiyanlığın Yaldibilik ve Nestûrilik ş ekli de burada kendine taraftar bulabilmiştir. Fakat bundan da daha önemli olan H ac er-i E s ve d 8 .

Cinler hayır ve ş er i şledikleri için onlara hürmet ve ibadet gerekirdi. er ise Kerkenez ku şuna taparlard ı . Tanrılara olan ba ğ böyle zapflay ınca. Uzz a ve M en at'da böyle birer cin bulunur ve bunlar konu şurlardı . 9 . Hattâ Beni H a nif e'nin uzun yıllar boyunca tapt ığı putu bir kıtlık sırasında yemiş olması . k ıtlık olursa ondan ya ğmur ya ğdırmasım isterlerdi. bunlara hediyeler sunulurdu. Gene bu a ğ aç ve ta şlardan baz ı sesler i şitildiğinden onlara kehanet atfedilirdi Mselâ L ât. Bu cümleden olarak Uz z a tap ınağı . Araplar ta ş tan a ğaçtan yap ılmış tanrıların dünyayı ve kâinat ı idare edemiyecekleri inanc ına artık yarabilmişlerdi. Milâttan sonra VI. o a ğaç veya ta ş a ibadet edilirdi. İst. Bununla beraber Kâbe daima en üstün yeri alır ve Araplar buran ın Hazreti İ brahim'in mescidi oldu ğunu tasdik ederlerdi. kurbanlar kesilir. Bunlar ekseriya bir ta şın veya a ğacın içini mesken tuttukları ndan. bu bir kayaydı ve kurbanlar ının kanlarım onun üzerine sürerler. S. 16. Yar ımadanın başka ba şka yerlerinde yüz kadar tap ınak daha vard ı ve onların da etrafı tavaf edilir. R eb i a kabilesinin R ı da'. I. Bazı kabilelerde mâbudlar insan. Yemen'de H am d an denilen yerdeki halk at ' şeklinde bir mâbuda. Tarih-i islâmiyet. arslan. E vs ve H azre c'lilerin Men at adında bir mâbudları vardı ki. ku ş şekillerinde tasvir edilmişti Meselâ Mekke yakınındaki H üz ey1 kabilesinin putu kadın ş eklinde. Araplar cinlere de inan ır. B atn.. bunları Allah'ın kızları sayarlardı . Her ne kadar ba şları darda kalınca gene onlara müracaat ediyor. Himyeriler'in San'a' da Risâm ad ında birer tapınakları mevcuttu. gene Kurey şlilerin Mekke dışında. Araplar'ın tanrılarına ba ğlılıklarımn ne derece gevş ediğini gösterme ğe yarayacak bir örnek te şkil etmektedir. Himy eri].ı N a hl e ' d e ki kutsal yerlerinden biriydi ve bak ımı S ül e ym kabilesine aitti. S akif kabilesinin T âircle L ât . Bu işi tapınaklardaki kâhinlerin idare ettikleini tahmin etmek güç de ğildir 2. K elb ve T ayy kabilelerininki arslan şeklindeydi. C. Kâbe her nekadar putperest Araplar' ın müştereken kutsal tan ıdığı bir yer olmu ş sa da bundan gayri. Yüzy ılın ortalrında Arabistan'da putlara art ık eskisi gibi ra ğbet eden kalmam ıştı . 1908 / 9.vardı. Bu inançta Arabistan ikliminin ve co ğrafi durumunun tesirleri olsa gerektir. kabile üyeleri aras ındaki bağın da zapflıyaca ğı akla gelmemelidir. at. kurbanlar kesip kanlar ını bu putların üstlerine sürüyorlar idiyseler de. Bunlar ın da Kâbe gibi kayyumları ve hâcibleri bulunurdu. amaçları gerçekle şmeyince onlara küfretmekten de geri kalm ıyorlardı . Çünkü Araplar'da as ıl birlik din yolu 2 Dozy.

islamiyet do ğmadan biraz evvel. yeni gelenler kendi tanr ılarına terketmemekle beraber. onun do ğrudan doğruya adını söylemez "Rabbi" veya "Rabbenâ" (=efendim veya efendimiz) diye onu anardı . Sonunda tanr ıya nispetle amlan kabileler bo ş yere bu adları taşıdılar. Yüzyıllarda artık kudretin as ıl sahibi ve tanrıların üstünde sayılan bir Allah 'ın mevcudiyetine inamld ığı kitabelerden ve şürlerden anla şılmaktadır. hem de kolayca kabul etmeleri bunu gösterir 5. Araplar'da putperestlik art ık samimi ve kalbi olmaktan çok uzakt ı .218. 5 Wellhausen. düzenleyen bir tanr ımn varlığına hükmetmişler3 Wellhausen. Bu ş öyle olmuştu: Kabileler veya kabilelerin bir kısmı mecburi olarak yerlerini terkettikleri zaman. o putun ba ğlı bulunduğu tapınağın bahse konu te şkil etmesinden ileri gelmekte idi 4 Her kabilenin mensupları kendi tanrılarından bahsederken. Mesela S a k tfl e r'de el.L at. bunlar ın putları ve tap ınakları eski yerinde kalırdı . Böylce din kabile mensubiyetini kaybedip adeta tevhidi bir mahiyet almaya ba şlamış bulunuyordu. genel bir kavram meydana getirmi şti.yik. 10 . VI. bakımından di ğer tanrılardan ayrılıp onlrın üstüne yükseldi. fakat kendi tanr ısını kastediyordu. Zira bu devirde yemin edilirken putlar üzerine de ğil. adını taşıyan kabile aras ında gerçek bir ba ğ ispat edilemez olmu ştu. Çünkü zamanla tanr ı ile. Mesela VI. bazen şiirlerin ~alan aras ında rastlamrsa da bu. Kur'andaki • ji 411 L‘. kan yolu ile kurulmuştu. gene akıldan evvel harekete geçmi ş . yeni tap ına ğı ve tanrısını kabul ederler ve y ılda bir iki defa da eski tanr ılarına kurbanlar sunmak üzere eski yurtlar ına giderlerdi. Ancak böylece konu şma dilinde tam hâkimiyet elde eden "Allah" kelimesi. her kabilenin say ılan genel bir Tanr ı fikrine geçişi temin etmiş oldu ve genelli ği. 4 Wellhausen. Araplar kainat ı kuran. Reste arabischen Heidentums. Böylce çok kere oldu ğu gibi dil. kütle halinde islamiyeti kabul etmeleri. Reste arabischen Heidentums. Putun adına. Her kabile "Allah" diyor. 217 . ayrı ayrı tanrılara tap ıyordu.1 (XXXIX /3) yani "Biz onlara ancak bizi Tanrı'ya yaklaştırsınlar diye tapıyoruz" ayeti de bu fikri kuvvetle teyid etme ğe yeter bir delildir. Rabb'in müennesi idi. 1 1. Bazan " İlahi" de denirdi. Bu yoldaki geli şme tanrıların birbirleiyle birle şmesine yardım etmiş ve böylece monoteizme müsait bir zemin haz ırlanmıştır 3 . Yüzyılda bir kabilenin ba ş ka başka kolları. çok kere. her tarafta bir olan. 220. ve VII. Allah adına yemin edilme ğe başlanmıştır. S. İşte bu misâller bize gösteriyor ki.ile değil. 217. S. Reste arabischen Heidentums. S.

K ay s muallakas ında. Esasen Araplar ba şka dinlere kar şı pek lâkayt idiler. v. S. İnitiation au Koran. bir tak ım yabancı dinler girmiş ve taraftarlar kazanm ış bulunuyordu. Bu lâlâkaydi o dereceye varm ıştı ki.) Sabii kelimesinin mânasi hakk ında bk. Gene bu hoş görürlük sebebiyledir ki. Tarih-i İslâmiyet. IV. Encyclopödie de l' İslüm. Ancak bundan sonradır ki. İ kincisi daha çok eski Bâbil dininden müteessir olan ay ve yıldızları kutsal tanımış . Sâbiilik: Sâbiilik birbirinden farklı iki mezhebe ayr ılmıştı : 1) Mandeenler yahut Subb alar. IV. 64) her hâlde bu Mandeenler olmal ıdır. XXII. B. 68. Araplar. bilhassa sınır bölgelere. Doktrinleri ve yeti ştirdiği alimlerin değeri bakımından enterasandır. gururları zedelenen Araplar. Kâbe'nin direkleri üzerinde Meryem ve o ğlu Isâ'nın resimleri yer alıyor 6 öte yandan putperest olan birçok ş airler ve bu arada İ mru'ul . Birincisi Mezopotamya'da Musevilik ve Hristiyanl ık'la karışmış bir mezheptir.. putlar ın ortadan kalkmas ıyla Mekke'nin iktisadi merkez olma durumunu kaybedece ğinden korkarak islâmiyet'e karşı cephe aldılar. Draz. tek tanr ılı dinler ötedenberi Yar ımadada bilinirdi Fakat İ sa ve Mûsa dinleri. Kur'anda bile M6ssevilerle Hristiyanlar aras ında Ehl al . 103. putlara hiicuma ba şlayınca durum de ğişti. öt.di. putperestli ğe yakın bir mezheptir ve uzun zaman İslam hâkimiyeti alt ında devam etmi ştir. 7 B. . I.Kitab olarak üç yerde zikredilmi ş olan (S. Paris 1951. fakat o. Carra de Vaux. Bir kabile içinde ayr ı ayrı dini inanca sahip kimselerin bulunmas ına. A. Fakat onunla kendileri aras ında henüz bir münasebet kurulamam ıştı . S. M. a. tarafından itibar görmemi şti. S. hürriyetlerine son derece ba ğlı olan Araplar. diğeri ise aslında esaret hayat ı yaşıyan ve hâkim sınıfların zulmünden ümitsizliğe düş en kavimlere sab ır ve tahammülü tavsiye ediyordu. 17. Arabistan'a sızmış olan yabancı dinler Arabistan'da hâkim olan putperestli ğin yanında komşu ülkelerden.. öyle bir yana ğına tokat vuran kimseye. yolunu ş aşırmış seyyahlara me ş alelerle yol gösteren Hristiyan münzevilerini amyordu.. A. öteki yana ğını uzatacak kadar müsamahakâr yarad ılışta de ğillerdir. Yüzyıldan sonra Arap yazarlar ı Harran Sâbiiler'inden s ık sık bahsetmektedirler 7 Bunlar e hris t anrye göre iki feylesof peygamberi . 6 Dozy. 22... ve Kru'anda üç kere geçen (II. Çünkü bu iki dinden biri tamamiyle milli idi. II. ilk zamanlarda Hazret i Muhammed'in dinini yaymas ına Mekkeliler ses çıkarmadılar. Gerçi.. Sahili maddesi. V. 62. 11 . o kabile üyeleri hiç ses ç ıkarmazlardı . çe şitli yollar ve ş ekillerle. 2) Harran Sâblileri. 19.

III. Müslümaıdar'a bu adın verilmesi.Av e st a" dendi ve Mecasiler'in mukaddes kitab ını teşkil etti. 12 .. 1955. planını hazırlayan. Bu ruhlar en büyük varlığın yanında ş efaatçidirler ve kudreti. buradaki Saloiî kelimesinin yukarda bahsetti ğimiz mânada kullanilmami ş olması daha muhtemeldir. Ankara. büyüklü ğü kavranamaz ve ancak ruhlar vasitasiyle ona ula şılabilir. muhitlerini harekete getirmek ve böyle unsurlar ı ve fizik kainatı tesir altına almaktan ibaretti 8 Arap Yarımadasına da inmiş olan Sabiilik. kurtaran. günahkarları yakıp mahvedecektir. islâmiyet'in yayıldığı zamana kadar oralarda ya ş amıştır. 205. . Her ne kadr Arapçada "Seıbii" dinden sapmış manasına gelmekte ise de.. Dinler tarihine giri ş. Bu yıldızlar Sabillerde bazen "babalar". S. b. İst. yanlış olarak onun hakkında arkada şları "Ömer ScIbii olmu ş" demişlerdi 9 İlk zamanlarda henüz islâmiyet anla şılmadan önce. o. IV. dünyay ı yaratan ve onun nizamım. S. 9 Mahmut Esad. yaradılmamış bir yaratıcıya inanmaktadırlar ki. Sâbiler öyle inanırlardı ki.dinlerinin kurucusu olarak tan ımaktadırlar. Mecasiliğin bir adı da Z er dü ş tilik' dir. Bu dinde iki büyük tanrı vardır: Bunlar birbirleriyle daimi bir ş ekilde çarpışmaktadırlar. Eneyelopedie de l' İslam. Bu iki kuvvetin yanında daha bir tak ım isimler yer almak8 Carra de Vaux. O gün erimiş demirden ırmak. Tarih-i din-i İslam. Ömer bin H at t a b Islamiyet'i kabul etti ği sırada. Bu peygamberler Set ve İ dris ile aynı olan Hermes ve Azimen'dir. Meeasiliğin Av esta adlı din kitabına Pehlevi dilinde bir ş erh yazıldı . 10 Annemarie Schimmel. Sal3iiler esas ında hakim. Bu iki kitaba birden "Z en d. ilahi büyüklükten al ıp aş ağıdaki alçak varl ıklara indirirler. Orfeus da bunlar ın peygamberlerinden say ılmaktadır. hayat veren tanr ıdır İkincisi " An gr am any u" (=Ehr imen) kötülük ve karanl ığı temsil eden tanrıdır. Sabiili ğin Yarımadada taraftarlar bulmuş olduğunu ve hatta putperest Hicaz'da bile ad ını tanı ttığım bize göstermektedir. bütün unsurları ihata eden. mukaddes. İşte yedi gezegen yıldız bu ruhlardan olup her birinin birer de tap ınağı vardır. 23. Bu iki tanrı birbirleriyle aynı zamanda ikiz karde ştirler. hava ve su gibi unsurlar ise "analar" adını ta şımaktaydılar. Bu tanrılardan birinin adi " Ahu r am a z d a" ( Hürmü z) d ır. Bir gün bu iki tanr ı arasındaki sava şta.. 1327 / 29. miiminler için ıhk bir süt kadar ho ş görünürken. Ahuramazda'nın üstünlük elde etmesiyle dünyan ın sonu gelmiş ve böylece Ahuramazda'nın saltanatı ebedi olarak kurulmu ş olacaktır. Bu alçak varl ıklar' da ilk ba şlangıçtan olgunlaşmaya do ğru götürürler. Kurucusu Zerdü ş t Maveraünn ehr' de veya Harizm'de do ğmuş dinini gene bu bölgede yaym ıya devam etmi ştir. Iyiler yeni ve iyi bir dünyaya ulaş acaklardır ". 67. S. bu ruhlarm yâni yıldızların faaliyetleri.

Islâmiyetin yayıldığı sıralarda. 128 / 9. S. 15. S. Ayrıca Mûsevilik Bahreyn ve Oman'da da yerle şmeğe muvaffak olabilmi ştir. 13 . Hâris bin K â'b kabilelerinin bir k ısmı da bu dine dahil olmuşlar. Fedek vahalar ıdır 12 .. III. Suriye ve İran'ın Hristiyan olmu ş bölgelerine giden ş arap tüccarlar ı sebep olmu şlardır. kuzeyden Suriye. elde etmi ş bulunuyordu. Bunlardan birincisi. 12 Wellhausen. belki de daha Yemen'e yerle şmeden önce. Mûsevilik Arabistan'da baz ı önemli münbit yerleri eline geçirmi ş . Burada sadece islâmiyet'in zuhuru s ırasında Museviliğin Arabistan'da nerelere kadar yay ıldı:gam bildirmekle yetineceğiz. 13 Tor Andrae. hatta Yemen hükümeti bir ara devletin resmi dini olarak Müsevili ği kabule kadar gitmiştir. Reste Arabischen Heidentums. Bu yollardan Hristiyanlık kâh barış çıl bir ş ekilde. Hristiyan esirler ve bilhassa Arabistan'dan Habe şistan'a. bu isimlerin yukarda adlar ı geçen tanr ılar kadar kuvet ve nüfuz sahibi olmaktan çok uzak bulunan ve hazan görevlendirilmi ş melekleri. d. S. efsaneleri ve ibadet ş ekilleri. Paris 1956. Kin âne . umdeleri. Hristiyanlık: Hristiyanlık Arabistan'a iki ana yoldan girme ğe muvaffak olmu ştu. İ ddiaya göre bu dini oraya götüren. Yesrib. kâh sava ş ve istilâ ile Yarımadamn bazı bölgelerine yay ılmış . Hayber. Esir olarak oraya sat ıldığı sırada dini vaızlanyla Necran halkını Hristiyanlaştırma ğa muvaffak olmu ştur ". S. Hristiyanlığın Arabistan'a bar ış çıl bir ş ekilde sızmasına. ter. Milli bir din olmas ı onun başka ülkelerde geni ş kütleleri içine almas ına engel olmuştu. inanmıyan Araplar tarafından ö ğrenilmiş ti. les origines de Pislüm et le Christianisme. 102. salih Phemion adlı bir ş ahıstır.. Musedlik: Musevilik herkesin malfımu en eski monoteist dinlerden olduğundan. Bahreyn ve Yemen'de rastlamakta idi". hazan da tanrılarm muhtelif sıfatlarını ifade etmekte oldukları anla şılmaktadır. komşu bulundu ğu memleketler içinde en ziyade Arap Yarımadasında taraftar bulabildi Çünkü İ brahim'in R abb i'ne karşı Beni Ismail'in hürmeti büyüktü.ta ise de. F. 230. bazı bölgelerinde ise. ve Belâzûri tür. Esirlerin bu yolda faaliyetlerine paralel olarak Yar ımadanm en uzak kö şelerine kadar giden ş arap tüccarlar ı da bu dinin yayılmasında 11 V. buralarda kuvvet ve nüfuza sahip olabilmi şti Böylce Arabistan' ın kuzey batısındaki vahalar ı. I. Yarımadada Hristiyanl ık en büyük zaferini Necran ş ehrinde kaydetti. Büchner. Himyer. Bunlar Teym a. bu dinin mensuplerma daha çok Oman. Encylopedie de 'Islam. e. Müsâ dini. ikincisi güneyden Habe şistan'clan Kızıldeniz vasıtasiyle Yemen'e ula ş an yoldur. bu dinin mahiyeti hakk ında kısa da olsa bilgi vermeğ i lüzumsuz buluyoruz. Madjus maddesi.

Bundan başka Wellhausen. melik. pek hayali kabul ettikleri çarm ıha gerilmiş bir tanrı u ğruna kolay kolay terke yana ş amadıklan da bir gerçektir. imparator taraftan demektir. Bu s ınır ülkelerinin kaplarından Yarımadanın içerlerine do ğru yayılan Hristiyanlık T anuh. gittikleri yerlerde Hristiyanlığın başka ba şka mezhepleri ile temasa geçerek bu din hakkındaki çe şitli bilgilerini arttırmak fırsat ve imkanlannı buluyorlardı . Ayrıca Arap Yarımadasından dış arıya giden tüccarlar. S. geleneklerine sad ık müşriklerin din hususundaki geniş müsamahalarına ra ğmen (bk.büyük rol oynamışlardır. Esasen bunlar sınırdaki kabileler gibi Arâmi tesirlere fazlaca maruz da de ğillerdi. F âr ân halkından bazı toplulukları da içine alıyordu. Sonra İranlıların Habe şileri koğup laâkimiyeti ellerine geçirmeleri üzerine de aynı dinin Nest ısı ri mezhebi burada te şvik görmüş . Ancak.C en d el bölgesi sakinleri. yk. S. 17 Charles Lyall. Taif ve Medine'de bazı insanların putperestlikle tatmin olunmay ıp yeni bir din aramaya 14 Imparator Mareianus iradesine uygun olarak 451 tarihli Halkedon konsilinin iman kaidelerini kabul etmi ş olanlara bilhassa Mısır'daki Monophisit Kıptiler alay olsun diye bu adı takmışlardır Çünkü Melkit.Demombynes et Platonov. Ayrıca Himy e rle r. 15 Gaudefroy . Kuzey bölgesine gelince. Hazret-i Muhammed zamamn da T ayy hattâ T e mi m ve R eb a kabilelerinin aras ına kısmen de olsa Hristiyanlığın girdiğini iddia etmektedir 16 . Hir e'deki L â hmi sülâleleri. 771. Ta glib kabileleri D um et ül . Hristiyanl ığı sathi bir şekilde de olsa kabul etmi ş . Cez eml er ve Esed kabilelerinde Hristiyan topluluklar ı= bulundu ğunu ve B asra Körfezinin güney kıyılarında ise be ş piskoposluğun mevcut oldu ğunu ö ğreniyoruz 17 . Beste arabischen Heidentums. Arabistan'da putlar ın üstünde bir tanr ı kavramının teşekkülü ve Haniflik Hazret-i Muhammed'den evvel Mekke . fakat ne bütün güney Arabistan' ı ne de bu bölgede halkın ço ğunluğunu kendine ba ğlıyan bir kilise kurulamam ıştır. v. diğer taraftan Habe şilerin Yemen'i istilas ı üzerine bu dinin Melkit mezhebi 14 Yarımadanın güneybatısında bazı yerlere iyice yerle şmiştir. 12 v. 54. 14 . atalar ının tavukları putlan. S. Hristiyanlığın bu ş ekilde barış çıl bir yolla Arabistan'a girmesine karşılık. Paris 1931. hristiyanla şmışlardı . 230. hükümdarlann ın putperest ve bedevi kalmas ına ra ğmen. Gene Arapçayı yazı dili olarak kullanan Anb arl ı İ b adiler de Hristiyan olmu ş lardı ". Le monde Musulman et Byzantin jusqu'aux Croisades. öt. 1903. . C. T aglib kabilelerinin bir kısmını ve B ahr eyn . JRAS. 16 Wellhausen. burada Ku zaa. S.

l A9 la. Hanif ad ı verilen bu arayıcılar. Varaka bin 18 Frants Buhl. Osman bin Huveyris. Kelime olarak Hanif". Bu me şhur Hanifler'den dördü. S. bilinen her ş eyin üstünde olup ona ş erik ko şulamıyaca ğına.. Mohomet sa vie et sa doctrine. Kelimenin etimolojisi hakkında en inanılır ve güzel bilgiyi Tor Andrae. J9 I... B ak ar a süresinin 136. H âlid bin Sinan. el I 4::14 }. Yahudi veya Hristiyan olunuz. Mahomet sa vie et sa doctrine. Bunlardan Varaka bin Nevfel ile Osman bin Huveyris. 67'de "Hazret-i Muhammed ilk olarak kendini terketmek emrini ald ı" demektedir. S. Paris 1945. Ubeydullah bin Cah ş . Encylopedie de 'Islam' ın Hanif maddesinde Hanif kelimesinin manasm ın De Goeje ve Wellhausen gibi orientalistler taraf ından. Bunlar sadece tek tanrıya inanıyorlar ve bu tanr ının görünen. İslam da zaten insanın kendisini ilahi yola terketmesi demektir 19 . adları ve iddiaları belli Hanifler ya ş amışlardır. 108'de vermektedir. 19 Tor Andrea. hidayet bulur sunuz. onun bütün mahlükat ı yarattığına iman ediyorard ı.başladıklarını.zira İbrahim müşriklerden değil idi".:2. 19111 3 CAS. Hazreti Muhamme d'e görünen mele ğin. onları kabul etmemişlerdi. kâh puta tapan. Musa'ya görünen Cebrail oldu ğunu ve onun Peygamberli ğini ilk müjdeleyen ş ahıstır.:. Peygamberimizden önce ve onun ya ş adığı yıllarda. vA (si l„.deki hay ır biz Hanif olan İbrahim dinine gireriz.4- 17( ıni "Onlar dediler ki. gene A l-i İ mran süresinin 95. Bunlardan en me şhurları şunlardır: Varaka bin Nevfel. Zeyd bin Amr bin Nevfel. Kus bin Sâide. Mus a ve İ sa dinlerine karşı belki sempati duymu şlarsa bile. Varaka. El-'A ş a bin Kays. âyetinde.. Bunlar kendilerinin atas ı ve K âb e'nin kurucusu addettikleri Hazreti İbrahim'in dinini araştırıyor ve bu dini ihya edecek yeni bir peygamberin gelmesini bekliyorlard ı . onun do ğmamış ve do ğurmamış olduğuna. Kur'an'da "Hanif" ad ı birkaç yerde geçmekte ve bunlara Müslim de denmektedir. sade bir dine sahip olan kimseleri i ş aret için Hanif kelimesini kulland ığını kaydediyor. bunu bulmak ümidi ile de Tevrat ve 'nein incelediklerini Islam kaynakları bize haber vermektedirler. Umeyye bin Ebi Salt. Hazreti Hadice'nin amcas ı oğludurlar. âyetinde İbrahim milletinin hanefi olduğu ve İbrahim'in putperest olmad ığı bildirilmektedir. 15 . Fakat aralar ında bir birlik ve mü şterek bir ibadet ş ekli mevcut de ğildi. do ğruya meyleden kimse demektir. kâh Hristiyan zahidi olduğu iddialarını münakaş a ediyor ve Margoliouth'un bu kelimeye her yerde "Müslüman" mana= vermekte oldu ğunu ayrıca Hazreti Muhammed'in Musevilik ve Hristiyanl ığı reddeden.

. İbrahim'in ş eriatım aramak üzere ayrı ayrı yörelere seyahat etmek karar ını verirler 20 . Bununla beraber. putların karışmasına.. II. Cenab-ı Hakk' dan bir şey gizleyemezsin. dünyay ı aydı nlatan güneş kimindir. Senden ba şka bir mâbud tanımam. S..ı Hakka hamd-ü send etmekten ve O'nu yüceltmekten geri durmam. ümidim sendedir.. Şimdi ise Hanifler Arabistan' ı dolaş arak kâh veciz nutuklar (Kus bin Saide'nin nutku gibi). Osman bin Huveyris. sonunda da bir tek Tanr ı anlamının doğmasına vesile olmuştu. Bu yüzden Hazreti Muhammed Resül oldu ğunu ilân edince memnun olmad ı ve İslâmiyet'i kabul etmedi. g. Hanifler'in putperestlikten ne kadar uzak oldu ğunu bize göstermektedir. Mekke halkının her yıl kurban kesti ği ve dilekler dilediği bir puta. mahsfılleri yetiştiren ve yeniden tohum husille getiren kimdir? Ya Rabb senin adını takdis ettiğim gibi günahlarım ın affını da temenni ederim.Nevfel. Ya Rabb beni rahmetine nâil et. Kendisi Müs a ve İ sa dinlerini incelemi ş . e. Ya Allah sen benim mâlikimsin. Putlara gösterilen bu sayg ı. Ey insan fenalıkltan kaç ın. Ubeydullah bin C a h ş bir gün. O'mutlak hâkimdir.. Ona sorsunlar ki sabahleyin doğup. 525. ne O'na yakın sayılabilecek bir mâbud vardır. Yerde otlar ı bitiren.. İ bni İ sh ak'dan aldığı bu rivayet. Musa ve İsa dinlerinin Yarımadanm bazı bölgelerinde nasıl yerle ştiğini. ne O'nun üstünde bir Allah.. kâh tesirli şiirler söyliyerek putperestli ği küçümseyip hakiki dini arıyarak.. Zeyd bin Amr. Netice Yukarıda söylediğimiz gibi uzun yıllar boyunca sürüp giden bedevilik. o yıl da nasıl merasim yap ıldığını bir kenara çekilip seyrederler. Sağ olduğum müddetçe Cenab. fakat bunlardan hiç birini kabul etmemi şti. bazı bölgelerde ise hüsni kabul görmese bile Araplar tarafından nasıl tanındığını ifadeye çalıştık. 16 . beni ve evlâtlar ım ı mesut k ıl". a.. Böylece Araplar tek tanr ılı bir dini telkin ede20 Mahmut Esat. bir âhır zaman Peygamberinin gelece ğini söylemişti. O. Mahmud Esad Efendinin. kuvvetli bir ş air olan Ume yy e bin E bi Salt ise şiirleriyle Hanifli ğin prensiplerini çok güzel ifade etmi ştir. fakat bu peygamberli ğin kedisine nasip olaca ğını umuyordu. Hanif adı verilen ve as ıl Tanrıyı arayan bu insanlar çok say ıda olup bütün Arabistan'da tek tanr ılı bir dini havanın te ş ekkülüne sebep olmuşlardır. onun şiirleri âdeta mü'min bir Müslüman ın a ğzından çıkmış gibidir: ". Gene yukarda. onlarda art ık tahammül edilmez bir nefret uyandırır ve aralar ında Hanif dinini. D. Ayr ıca. Araplar' ın putlara karşı olan ba ğlarımn daha da gev ş emesine vesile oluyorlardı .

Arap yarımadasının çe şitli bölgelerine yayılmış bulunan y Islam dini. Riddenin tarifi: Hicret'in 10. Muhammed'in dini ve idari nüfuzunun gün geçtikçe artt ığını gördüler.11. Hz. Ridde. islâmiyet'in bu devri için o kadar önemli olmu ştur ki. Islam dinini reddetmek" anlam ına gelmektedir. Esasen bu s ırada putlara olan ba ğlıhğın zayıflamış olmasından ve Yarımadamn tek tanrılı yüksek bir dini kabule hazır bir durumda da bulunmasından dolayı Hz. Tarihte sahte peygamberler ad ıyla anılan kimselerin ortaya çıkma senepleri aras ında "Ridde" olaylarım da saymak gerekir.Ridde'si bunların en önemli örneklerini te şkil eder. RİDDE A. fikirlerini kabule haz ır dini bir atmosfer içinde buluvermişlerdi. B. bazı kabileler ise Hz.iği mali mükellefiyetlerden kurtulmak isteyenlerde eski putlara dönme temayülü artm ış . İşte bu suretle bir taraftan Yemen ve Yemame'de.cek bir peygamberi kolayca kabale haz ır hale gelmiş bulunuyorlardı. Muhammed'in hayat ında Arap yarımadasında İslâm diııiııin yayılışı: Ridde'nin sebeplerini gösterebilmek için önce islâmiyet'in Arap yarımadasında hangi kabileler tarafından kabul edilmiş olduğnu belirtmek gerekmektedir: Hudeybiye bar ış andlaşmasmdan sonra bütün Ya=adada ya şıyan Araplar. ve 11. Islâmiyet'in yükled. bazı tarihçiler sadece 10 . 2. yıllarında dini ve hukuki bakımdan henüz pek yeni bir te ş ekkül olan Islam devletini büyük sars ıntılara mâruz bırakan Ridde olayı en eski Islam kaynaklarında oldukça geni ş bir yer iş gal etmektedir. gene bu bölgelerin ço ğunda yaş ayan Araplar tarafından reddedilmiş . Hz. Muhammed'in hastalanması ve ölümü üzerine. Hz. Islam tarihinde çe şitli sebeplerle meydana gelmi ş olan Ridde "Islâm'dan dönmek. Vakıdrnin biricik nüshas ı Bankipore'da bulunan Kitab al-Ridde'si ile Vesime'nin İbni Hacer tarafından İsabe'ye alınan Kitab al . di ğer taraftan Esed ve Temim kabileleri aras ında peygamnerlik iddias ında bulunan bazı insanlar kendilerini. yıllarda cereyan eden isyan ve irtidatlar ı canlandırabilmek için husus' kitaplar vücuda getirme ğe mecbur kalm ışlardır. Muhammed'in tan ıttığı tek ve her ş eye kâdir olan yüce Tanr ıya ibadeti terketmemekle beraber islam dininin gerektirdi ği zekâttan muaf tutulmak istemi şlerdi. Muhammed'in tek- 17 .

Mect"silik. Hadramavt'tan birçok Müslüman olmu ş kabileler.Evvel ay ında Hz. Hâlid beraberinde Benu al-Haris bin Kaablar ın ileri gelenlerinden bir toplulukla Medine'ye döndü. 820. yılda Arap yar ımadasındaki islâmla ş ma hareketine k ısa bir göz atmak gerekmektedir. Mektup Taberi'de aynen mevcuttur. Türkçe. Hicretin 10. Yemen'den.liflerini ulaştıran elçilerin müsait kar şılanmaları ve bu arada islamiyet'in bu kabileler tarafından kabul edilip onun icap ve mükellefiyetlerinin derhal yerine getirilmesi kolayca mümkün oldu.Wiris bin Kâab'ları n illerine geldikten sonra. sana esenlikler dilerim ve sana hak mâbud olan Tanrıy ı överim. Onlar benimle savaşmadan Müslüman oldular. Ben onlara Tanr ı'nın emirlerini öğreterek ve yasak etti ği işlerden onları meneyliyerek aralarında yaşıyorum " dedi. Ridde'nin islâmiyet için en tehlikeli örneklerini vermeden önce. C. Etrafa süvariler göndererek Müslüman olunuz. 18 . böylece Hz. dini ve siyasi bağlılıklarını bildirme ğe memur temsilcilerini en kısa bir zamanda Medine'ye gönderdiler. 119. S. Arabistan' ın dört buca ğından gelen ve çe şitli kabilelerin ihtida haberlerini getiren heyetlerle dolup ta ştı . ter. y ılının Rebi' al . Peygamber'e ş öyle bir mektup yazd ı : "Ey Tanrı Elçisi. Bu mektubu alan Hz. puta tapan Benu al . Türkçe. S. kabul etmezlerse silah kullanmas ını emretti.. Muhammed bunlarla görü ştü ve içlerinden Yezid Bin Husayn' ı reis tâyin etti. Sabiilik gibi kitabi muamelesi görmüş din saliklerinin cizye vererek Müslüman himayesini elde etmi ş toplulukları da vardı 21 . Bk. Hamdü senadan sonra ben Benu al . 2. Bahreyn'de''. Muhammed dört yüz kişi ile birlikte Hâlid bin Velid'i Necran'da ya şıyan Benu al-Hâris bin Kciablara gönderip onlar ı islam'a davet etmesini.Harisleri Müslümanlığa girme ğe ikna etti ve yeni dinin prensiplerini onlara ö ğretebilmek için de Necran'da iki ay kalma ğa mecbur oldu. VII. I. eski kitabi dinlere ba ğlı veya. emrettiğin gibi onları üç gün İslâmiyet'e çağı rdım. Belka'dan. 10. Ter. 22 Mektubun metnini İ bni Hisaşm'da gören Caetani. S. Bk. 12. diye ilön ettirdim. Oman'dan. Yemame'den. II.. Necran'a dönecekleri 21 Heinz-MI. Halid. Muhammed'in Veda Hacc ına hazırlandığı tarihlerde art ık Arap Yar ımadasmin her bölgesinde Medine hükümetine dinen ve siyaseten ba ğlı birçok kabileler bulundu ğu gibi.. Hicret'in 10. Necid'den. y ılında Medine. Peygamber de Halid'e. Hz. Bu arada da Hz. artık Medine'ye dönmesini ve Benu al-Haris bin Kaab'lardan bir heyeti misafir olarak beraberinde getirmesini emreder mahiyette bir cevap gönderdi ". İbni ishak'm verdi ği bu bilgiyi itimada ş ayan bulmamaktad ır. C. Caetani. emniyete ve selâmete kavu ş ursunuz.

Ahaliye leh ve aleyhlerinde olan emir ve hükümleri anlatsın ' 23. Peygamberin elçilerine yazd ığı ve yukarıya aldığımız mektuplar ile onlardan gelen cevaplar. Bunun önemini Caetani ve Frants Buhl (is. Şu halde Caetani'nin bu yoldaki iddialar ı doğru olamaz (VII. Ans. Hz. Kuran tarihi bakımından çok de ğerli bir haberi ihtiva etti ğini göstermektedir. tam bir istiklal içinde bulunudu ğunu. C. bize Amr binHazm al . İbni İshak'a dayanan bir rivayet. II. Hz. C. Tanrı nasıl emrettiyse hak ve hukuka o şekilde riayet ile iş görmesini. Tanrı Elçisi ona bütün işlerinde Tanrı'dan sakınarak hareket etmesini emretti. Muhammed tarafından yazılmış bir talimat mektubunun. Kur'an'ı n ve İslam dininin kaidelerini öğretmesini. Temiz olmıyan kimseler Kur'anı ellerine almasınlar. orada Esved'in isyan ı başlayınca da Peygamber'in. 26) de kabul etmekte fakat haberin do ğruluğu hususunda her ikisi de şüphelerini açıklamaktadırlar. Temiz olm ıyanların Kur'ana el sürmelerinin yasak oldu ğunu emreden cümledir. İbni Sa'd tarafından teyid edilmektedir. 2. Mektup bundan sonra daha bir hayli uzar.Ansari'ye Hz. Buhari. "Bis ınillâhirrahmanirrahim. Kur'an hakk ındaki kayıtlar. 23 Taberi. 19 . ey müminler and ve anlaşmalarının yerine getiriniz bu. Taberi. Tanrı Elçisi ona. 36). bu hadiselere zerre kadar önem vermedi ğini iddia etmesid ir. Elçiler yurtlarına döndükten sonra. Muhammed. S. Çünkü Tanrı kendisinden sak ınan ve hayr ve iyiliklerde bulunanlarla birliktedir. Caetani'nin a şikar olan bir yığın tarihi vesika krşısında" Yemen'in Müslüman olmad ığını . Hz. 100i. Muhammed onlara Ensar' ın Benu Neceâr kolundan Amr bin al-Hazm' ı ö ğretmen ve maliye memuru olarak gönderdi. 824.. Fakat bizim için mühim olan cihet yukar ıya aldığımız. S. Tanrı Elçisi Muhammed'in Yemen'e gönderdi ği Amr bin al-Hazm için yazd ığı mektuptur. VIII. Esved'in isyan ım önlemek için bütün gücüyle çalışmıştır.vakitte adet olan hediyeleri da ğıttı . S. ter. Amr orada dini tavsiyelerde bulunup zekât mallar ını toplayacakt ı . Türkçe. Mektup şu yoldadır:. nazil olmuş ayetlerin yazılı nushalarım da beraber götürdüklerini ispat eder. Bu nokta üzerinde ısrarla durmam ızın sebebi... ana kaynak olan Belazari. S. insanlara hayra müjdelemesini. ancak ezberlerinde oldu ğu kadarını söylemek suretiyle yapmad ıklarını. Caetani. Zira böylece peygamberin mümessillerinin Yar ımadada islamiyeti ö ğretmek ve yaymak üzere gittikleri zaman bunu. kötülüklerden menetmesini emreder.

Sarrad. Ali sava ş arak. zorlaştırmayınız. Olgunluk ça ğına gelenlerden. II. nüfus ba şına bir dinar veya bunun kar şılığı dokuma bez alınır. Hz. Peygamber Veda Hacc ına çıkmadan önce Muaz bin Cebel ile Ebu Musa'al . S. Kâab alAhbar da bu yıl ihtida etmiştir. fenalık değil. Birçok kollara ayr ılan Benu al .. mümkün olamam ıştır. islamiyet'i kabul ettirdi. Ter. Böylece yaln ız Müslümanların ve Yahudilerin de ğil. Ca'fi.KAYS delegeleri de bu yıl Peygamberi ziyaret ettiler ve içlerinde Hristiyan dinine girmi ş olanlar bile islamiyet'i kabul ettiler. suni şekilde sular akıtmak suretiyle sulanan yerlerden bunun yar ısı alınır. Yahudi Haham ı. hasmâtne de ğil dostâne duygular taşıyınız" dedi. Ter. EZD kabilesinden 10 ki şinin başında bulunan Sarrad bin Abdullah al-Ezdi gene aynı yılda Müslüman olmuş ve kendisi gibi islamiyet'i kabul etmiş bulunan Ezd'lerin ba şına geçerek Cereş şehrini ku ş atmıştı . 831).Hz. Muaz bin Cebel ise yukarı bölgelerine memur edilmi şlardi. 10. Taberrye göre ise (Tab. kimine amanname verip kiminin baz ı sulak arazideki haklar ını tanıyarak ümit etti ği müsbet sonucu elde etmiştir. Kuş atma uzun sürmü ş . birdenbire islamlığa kazanmak pek tâbiidir ki. sonunda Müslümanlar üstün gelerek. Aş'ari. ABD al . ba ş larında Ali bin Ebi Talib'in bulunduğu ve tahminen 300 ki şiden meydana gelmiş bir sefer heyeti haz ırlandı. Muhammed'in secdeye kapan ıp Allah'a şükretmesine ve Hemdanlar'a selam ımdır. HEMDANLAR'ın islamiyet'i kabul ettikleri haberi ise. Hemdanlar'a selâm ımdır sözünü tekrarlamas ına sebep olmuştur (Tab. Muhammed'in Yemen'i islamh ğa kazanmak hususundaki gayretleri bitmemi ştir. Bir rivâyete göre.Aş'arryi islamiyet'i yaymalar ı için Yemen'e yolladı ve kendilerine talimat verirken "herşeyi kolayla ştırınız. S. Yemen'de oturmakta olan Mecüsiler'in de Medine'ye tâbi bir durumda yaş adıkları gene Belazûri'de ayn ı sayfadaki şu kayıttan anla şılmaktad ır: "Peygamber Hecer ve Yemen Mecusilerinin olgunluk ça ğına gelenlerinden adam ba şına bir dinar vergi alınmasını emretmiştir". 2. yahudilikten döndürülemez". Cere ş ve Tebale ş ehirlerine ba ş eğdirmiş ve oraları islamlığa kazandırmışlardır. yılın Ramazan ayında büyük Mezhic kabilesinin Yemen'de oturan Ans. Zebid ve diğer kollarını islamiyet'e davet için.. iyilikler yapmaz. Yahudi.Hâris bin Kâ'blar'a mektuplar ve elçiler yoll ıyarak. Fakat Yemen gibi verimli ve geni ş bir bölgede yaşıyan pek çe şitli boy ve soydaki insanların hepsini. Yemenin daha çok k ıyı bölgelerine. Sa'd al-A şire. II. Bunu Belazisırrde gördü ğümüz Muaz bin Cebel'in şu mektubundan kolayca anlamaktayız: "Ya ğmur suyu ile yahut akar sularla sulanan topraklar ın mahsulünden onda biri. 830) Mezhicler derhal islamiyet'i kabul ettiler. Murad. 20 . 2.

Salit bin Amr al-Amiri eliyle bir mektup yollad ığı zaman o Peygamber'e. Meşlahları renkli ve altın pullarla işlenmişti. Bundan ba şka önemli bir kabile olan Kindele r'den de E ş'as bin Kays seksen kişilik bir temsilci toplulu ğu ile Medine'ye gelmişti Kinde Araplarının saçları pek dikkatli taranmış . 1739). islâmiyet'i kabul etti.. Muhammed'e ba ğlılığını bildirme ğe geldi. 21 . maceralı bir şekilde de olsa önceden islamiyet'e girmi ş ve bu uğurda Yemame'de sonradan islam' ı terkedenlerle bir hayli u ğraşmıştır 25. Muhammed de onu. mükâfat olarak.Aralarında bulunan Amr bin Cârud kendi kavmi dinden döndü ğü zaman bile Müslüman kaldı 24. I. Hz. ş ayet kendisine bir pay verilecek olursa. Gene 10. yılda B ecilele r'den Cerir bin Abdullah Becili. Arabistan'ın adeta zahire anbari durumunda olan ve Hicaz' ın doğusuna düşen Yemâme bölgesinde büyük REB İA kabilesinin bir kolu olan Hanife kabilesine gelince. Elçiler islamiyet'i kabul ettikten sonra Peygamberin emriyle süslü elbiselerini ç:karmaya mecbur oldular (Tab. Halbuki gene Hanife kabilesinin mühim bir kısmına hükmeden Sümame bin Usal. İşte islâmiyet bu geçimsizlikten bir hayli istifade etti. C. Muradla r'a gelince. S. bunlarla Hemdanlar aras ında büyük bir geçimsizlik vardı . kendisinin ş air ve hatip oldu ğunu. 25 İbni Sa'd. Bundan sonra. Haz. Hepsi kelime-i ş ahadet getirdiler. islamiyet'e girece ği yolunda bir cevap yolladı . gönderece ği valinin bir Habe şli bile olsa. Mezhicler ve Zebidler üzerine kendi temsilcisi tâyin etti. bunlar ın 7. O da bu emri derhal yerine getirmi ştir. Leyden basısı. V.. maiyetindeki 150 ki şi ile birlikte Hz.. Peygamber ona. ona itaat etmeleri lüzûmundan bahcetmiş ve döndükleri zaman Zu'l-Hulâsa putunu yıkması için Cerir bin Abdullah'a emir vermiştir. Peygamber onlara söyledi ği nutukta. Hanife kabilesinden 10 ki şilik bir heyet Medine'ye geldi içlerinde bulunan Müseylime de aynı ş ekilde ortaklık peşinde koş muş . 2. Tabakat. 24 Taberi. Z e b i d l e r'in. 401. Peygamber'den kendisine bir menfaat temin edemeyince Peygamberlik iddiasına koyulmayı en uygun bir yol zannetmi şti. S. Türkçe tere. II. Ferve bin Müseyk al .Muradi. müttefiklerinden olan Kindeler'in emrinden ayrılıp Medine'ye geldi. -yılda ba şkanları olan Hevze bin Ali'nin Iran yoluyla gelen Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemeldir.. Sadefle r'in elçileri de ayn ı şekilde Medine'yi ziyaret edip aldıkları hediye gümüşlerle memleketlerine döndüler. Muradlar. 936 . Muhammed bu pek süslü giyimi be ğenmedi. S.mişti.7 . gözleri de sürmelen.

Hz. Orada Abd al. hurmalığınızın mahsülünden onda birini.Hz. Sekizinci Hicret yıhnda Müslüman olan Oman halkı. y ılda Islâmlaşmış büyük. küçük baz ı kabilelerin islâmiyet'e nas ıl girmiş olduklarını. Buraya kadar 10. Ancak ate şgedeler Tanrı ve Elçisinin emriyle . 10. yâni Ezdler' den olan halk. Peygamber zamanında orada Farslar'ın valisi Münzir bin Sâva idi. 22 . Öyleki. Hz. Mecusi. I. Gene İbni Sa' d'dan aldığımız bilgiye göre H a d r am a v t büyüklerine Hz. Ancak İslâmiyet'i kabul etmez iseniz sizden cizye al ınacaktır. yar ımada'da yeni semavi dini tammamış veya bundan haberdar olmamış bir kö şenin kalmadığını ispat etmek mecburiyetindeyiz. siz andlasmada anılan sartlarla emniyet içindesiniz. Şimdi Yanmada'ınn Bahreyn gibi bazı bölgelerinin 10. Hz. Peygamber mektuplar yazm ıştır. Peygamber T ay yla r' ın da sefaret heyetlerini kabul etmi ş ve onların kollarından olan bütün kabilelere mektuplar yazm ıştır. Bunlar aras ında da Islamiyet'in kabul edildi ği yazılmış olan bir beyitten anla şılmaktadır.amalarmı arazilerine girmemelerini ihtar etti. siz namaz kılar zekat verir Tanrı ve Elçisine kalbden inan ı. bir yığın karışık haberler aras ından. Tayylar' ın sularına saldırm. yıldan önce nas ıl olup da islâmiyet'e dahil olduklarına iş aret eden kısa misâller vererek. Muhammed öldü ğü zaman islâmiyet. Hz. yıldan önce islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan E s e d 1 e r'e Peygamber mektup yazarak Esedler'in." Mecusilerle Yahudiler islamiyet'e yana şmadan cizyeyi ödeme ği kabul ettiler (Belâzari. Yahudi ve Hristiyan olan ahalisi ise al-Ala bin al-Hadrami ile barış yaptı. Muhammed onlara Amr bin al-As' ı yolladı. İbni Abbas' ın rivayetine bak ılırsa. yılda Fars ülkesinin bir parças ı gibi telâkki edenler vardı. Bahreyn'i 8. çocuklarınızı Medisi yapmaz iseniz. S.r. Peygamber buran ın büyüklerine islâmiyet'i veya cizye verme ği kabul etmelerini bildiren bir mektup yazd ı Ora halkından ata tapanlar ın bir kısm ı ve başkanları Müslüman oldular. Tayylar Islâmiyet'i büyük bir ço ğunlukla kabul etmi şlerdi. Islam ın inceliklerini ö ğrenmek isteyince. Hz. mümkün oldu ğu kadar seçme ğe çalıştık.y ıkılıcaktır. âdeta henüz Hicaz bölgesinin s ımrlarım aş amamıştı iddiasında bulunan müste şriklere bu iddialarında haklı olmadıkları cevabını verebilelim.Kayslarla Bekr bin Vâil ve Temim Araplarından birçokları yaş ardı . Peygamber'in Bahreyn halkına ş öyle bir mektup yazd ığı görülür: "Tanrıyı ululadıktan sonra. ter. 130). ekinlerinizden yirmide birini verir.

S. Peygamber ile birlikte haz ır bulunan el . 1710 . 27 Taberi. Kays bin isim ve başkalarından müte ş ekkil bir heyeti Hz. Muhammed'in bunlara yazd ığı mektubun metni çok enteresandır. Böy lece Necran' ın Hristiyan halkı da dinen olmasa bile.Akra' bin Hâbis. Sonunda Müslümanların üstünlü ğünü kabul eden Temimler islamiyet'i kabul ederek memleketlerine döndüler 27 . S.Akra' bin Habis ile Fezâre kabilesinden Uyeyne bin H ısn da bu gelen heyetin içine girmi şlerdi. Arap Yarımadasının kuzey bölgesinde oturan ve Hristiyan Bizans ile en yakın teması bulunan G a s s a 11111 a r'dan da 10. . Muhammed Muharrem ve Safer aylar ını Medine'de sâkin bir şekilde geçirdi.1. yılın Muharrem ayında Ş am üzerine yürümek maksad ıyla seferberlik ilan etti ve ordunun ba şkomutanlığına azatlı kölesinin o ğlu olan Usame bin Zeyd'i tâyin etti. VII. I. Mekke fethinde Hz. Hz. yılında Utârit bin Hacib. al Zibrikan Bin Bedr.Ahtem.Necran' ın Hristiyan halkından da bir heyet gelip Hz. Hristiyanlar ve Yahudiler fırsattan istifade ederek islamiyet'i yeni kabul etmi ş olan kabile mensuplarını dinden dönme ğe 26 İbni Sa'd'a dayanarak Caetani..do ğu bölgesine gelince. Amr bin al . Tam bu sırada Peygamber. Kuzey . Muhammed ile cizye vererek dinlerinde serbest kalmak ş artı ile bir andla şma yaptılar. C. Bu haber çarçabuk Arabistan' ın dört bucağına yayıldı . y ılda bir elçilik heyetinin geldi ği Vakıdi tarafından zikredilmi ştir 26 Gelen heyetin geri döndüğü zaman Islamlığı yaymayı baş arıp baş aramadığı hakkında kesin bir vesikaya malik de ğiliz. 11. Riddenin sebebleri Veda Haccmdan yorgun ve zay ıf düşmüş bir halde dönen Hz. (fazla bilgi edinmek için bk. C. De Goeje bask ısı. Yukarıda da söyledi ğimiz gibi. 23 . arap. kuzeyden. Arabistan' ın hemen her buca ğında dinen ve siyaseten Hz. Mezopotamya'dan Bahreyn'e do ğru uzanan topraklara yay ılmış bulunan büyük T emim kabilesi Hicretin 9... ölümüne sebep olan hastalığa yakalandı . S. Temim kabilesinin hatiplerinden Utârid bin Hacib'e Sâbit bin Kays ile Peygamberin me şhur ş airi Hassan bin Sabit cevap verdi. hukuken Medine hakimiyetini tanımak mecburiyetinde kalm ıştır. Peygamber'e yollad ı. I. topluluklar veya bazı kabilelerin ileri gelen ş ahsiyetleri vard ı . 1740). Muhammed'e ba ğlı kabileler. el . Önce meziyet ve fazilet yolunda bir yar ışma yapıldı . Taber ı Leyden bas ısı. 46. Nu'aym bin Zeyd.

Arabistan' ı bir yangın gibi saran Ridde'nin ba şlıca sebeblerini ş öylece sıralıyabiliriz: 1) Peygamber'in hastalanmas ı ve ölümü. 2) Siyasi arzular ını tatmin etmek istiyenlerin çe şitli vasıtalara baş vurmaları. Bunlar topraklar ını Medine hükümetinin nüfuzundan s ıyırarak zekât ve sair adlarla toplanan vergileri. 3) Halk ın zekât ve cizyeden muaf tutulmak istenmeleri. 5) Yeni dinin ibadet usullerinin ve mükellefiyetlerinin Yar ımada'da henüz tam manas ıyla kavranamam ış bulunması . Hanifeler. memurlar mü şküllerini hal etmek için gene oraya ko şuyorlardı . ince planlar düşündüler. Benu Bekr bin Vailler. Yahudi kabileleri ile mesktin ve çeşitli dini inançlara ba ğlı toplulukların yaş adığı bir bölgede bu haber daha büyük bir tepki unsuru haline geldi. halkı isyana te şvik etmeleri. Oman Ezdler'inden Debalar. Medine artık zengin ganimet mallar ının. Arap. Imru'ul-Kayslar. Beni Hıfaflar. dinden döndüler. Yarımadanın dört buca ğına oradan emirler veriliyor. Gatafanlar. Bahreyn ahalisi. Kelbler. 4) Kabile asabiyetinden dolay ı Kurey ş hakimiyeti altına girmek istenmemesi. Havazinler'in bir k ısmı. D. . Yarımadamn en akla gelmez kö ş eleri.teşvik ettiler. 24 . E şca'ların bir kısmı. Zekvanlar. Riddenin Yayılması ve Önlenmesi Böylece Hazreti Muhammed'in son günlerinde ba şlamış olan Ridde Ebu bekr zamanında gittikçe yayg ın bir hal aldı ve Esedler. zekât ve cizyenin ve binnetice siyasi ve askeri nüfuzun topland ığı bir ba şkent haline gelmişti. Beni Câriyeler. Süleymler'den baz ıları. Tanrı Elçisiııin hastalanmas ı haberi bir takım kabile ş eflerinin siyasi gayelerini aç ığa vurmalarma fırsat verdi. Bazıları isyan etmeden önce. Esasen Arap yar ımadasmın büyük bir kısmının iktisadi ve siyasi bak ımdan Medine hükhmetine ba ğlanmış bulunmas ı bazı kabile ileri gelenlerinin haset ve k ıskançlığını uyandırmıştı. Yemen gibi Ebna. Kudaalar'dan baz ıları. bunlar Islam tarihinin ilk devirlerinde ortaya ç ıkan ve bazıları sonradan iyi bir Müslüman olarak tan ınan yalancı peygamberlerdir. Beni Âmirlerin hepsi vsr. Bu hareket Medine hükümeti tarafından isyan sayıldı . Temimler.Nemr bin Kas ıtlar. elçiler. kendi ş ahsi menfaatlerine veya gene kabilelerinin korunmas ını temin tahsis etmek maksadiyle göndermediler. muvaffak olmak için Hz. Muhammed gibi görünmenin en iyi çare olaca ğı kanaatine ula ştılar. Peygamber Muhammed'in himayesine sığındıkları için komşu kabilelerin baskın korkusundan uzak olarak ya şıyorlardı . Böylece dinden dönen kabilelerin baz ılarının başında peygamberlik iddias ında bulunan bir tak ım âsi şefler görüyoruz ki.

Becileler. Ebu Bekr. yâni Butah bölgesine hareket etmesi emrini de verdi. Tihame yakımndaki Havâzinler. Medine'de Müslümanlar ın sayısının az olduğunu düşünerek bir gece bask ımna hazırlandılar. Esed ve Gatafan ve Kinanelerin bir kısmı üzerine yürüdü ve ileride Tuleyha bölümünde etrafl ıca görece ğimiz üzere Zul'Kassa ve el'Abrak sava şlarında bunları yendi. komutanlığına Hâlid bin Velid tâyin edilmişti. Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Müslümanlar ın Mescid'de hazır bulunmalarını emretmişti. Cüşemler. Ayrıca te şkil ettiği onbir birliğin komutanlrına da birbirinin aynı olan 25 . Kuzeyde bulunan Kelb ve Kuzaalar da dinden dönmü şlerdi.Sadık kalanlara gelince. Yemen'de Kindeler. Cüheyneler. Peygamber'in emriyle Suriye seferine haz ırlanmış . Tuleyha'mn işini bitirdikten sonra Temimler'den olan Mâlik bin Nüveyre'ınn üzerine. İşte. Zebid kabilelerini de saymak gerekir. Fakat Abs ile Zübyan kabileleri acele olarak Medine üzerine yürüyünce. Ebu Bekr hâlife olmadan önce. müşterek dü şman karşısında bu nefretin ortadan kalkaca ğını hiç hesaba katmıyorlardı Ebû Bekr isyan ve irtidad haberlerini ald ıkça. Sa'd bin Bekrler de sadık kaldılar. fakat onun hstalığı bu seferin bir zaman için geri b ırakılmasını gerektirmişti. vâlilere haberciler yollamak suretiyle bir müddet oyalama siyaseti takip etti. Zu'l Kassa savaşının Müslümanların baş arısı ile sonuçlandığını gören mütered. Hadramavthlar. Bunun üzerine Ebu Bekr dinden dönüp Tuleyha bin Huveylid'in etrafında toplanan Tayy. yuvarlandıkça büyüyen bir ça ğa benzedi.ditler derhal İslâm ordusuna iltihak ettiler. Hüzeyller. Ebu Bekr Hâlifelik makam ına geçer geçmez yukarıda bahis konusu etti ğimiz irtidad ve isyanlara bakmadan Usâme'yi Hz. Muhammed'in emridir diye Suriye'ye yollad ı . Bekr art ık Usâme'yi bekleyemedi. Ayrıca Tayylar.". Gene sadık kalanlar aras ında Bahreyn'de Abdülkayslardan bazıları. Bunlardan birisinde yalanc ı peygamber Tuleyha üzerine giden birlikti ki. Böylece Hâlid'in kuvvetleri yol aldıkça. Müzeyneler. Gıfarlar. bunu fırsat bilen mürtedler. Ebâ. İrtidad edenler Kurey şlilerle Ensar arsındaki nefretten istifade edeceklerini sanıyor. Maksad ı Usâme ordusunun dönmesini beklemekti. Bu işi bitirip Medineye dönen Ebu Bekr art ık elçilerle oyalama politikas ını bir yana bırakıp onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı . bazı Yemenliler. Vsâme. Kâab ve Sakifler. onlar da şunlardır: " İki Mescid (yâni Mekke ile Medine) aras ındaki kabilelerle Eslemler. Has'amlar. Cendel.

65. Vedia ve Haris toplulu ğu üzerine.. sonradan Huzeyfe ile birle şmek üzere - Mehre'ye. 8) Şurahbil bin Hasene de İkrime bin Ebi Cehl'in arks ından ona yardımcı olarak Yemame'ye yüriyecek. S. III. Tuleyha bin Huveylid ve Butah'daki Malik bin Nüveyre üzerine. 1881. 11) AM bin al Hadrami. sava ş belki de daha çok 28 İbn al . Yemen'de Tilı ânıe'ye. 4) O sırada Yemen'den gelmi ş bulunan Hâlid bin Said bin al As' ı. S. Süelymler ve Havâzinlerin Süelymler ile birlşmiş olanları üzerine. babas ı da Mâlik bin Huzeyfe bin Bedr'dir. Gamr denilen yerde toplanmış olan as sileri de da ğıttıktan sonra Ümmü Zeml'in isyân ve irtidadını ortadan kald ırdı . Hâlid bu haris kadını n devesinin bulunduğu yere bütün gücüyle hücum edip hatta Selma'n ın devesini vurana 100 deve ba ğışlayaca ğını vâdetmeseydi. Peygamber ölüp kabileler isyan edince Ümmü Ktrfe'nın kızı Ümmü Zeml Selma binti IVIC ılik. Bu birlikler Böylece düzenlenmi şti: 1) Hâlid bin Velid. Hz.Gabe. 10) Siiveyd bin Mukarrin. yalancı peygamber Esved al .Esir. Selma'nın etrafına toplananlar sadece kendi Huab kabilesinin erkekleri de ğildi. 6) Huzeyfe bin M ıhsan. 3) Muldıcir bin Ebi Umeyye. Şuradan buradan kaç ıp gelmiş olan maceraperestler de onun taraf ını tutmu şlardı . 26 . oras ı fethedilince birlikte Kudaalar üzerine gideceklerdi. anasının devesine binerek irtidad etmi ş ve isyancıların başına geçerek Halid'in ordusunu bir hayli yıpratmıştı . 9) Tureyfe (Yahut Ma'n) bin Hâciz. Kudaalar. Bahreyn'e gidecekti ". Vsd al . Suriye yaylas ında bir yer olan Hamkateyn üzerine. - Hâlid . de Goeje bask ısı.. Ay şe'ye verilmi şti.Ansi'nin Kays bin Makşuh ile birleş en adamlarını yenebilmesi için Yemen' deki Ebnaya yardımcı olarak gidecek sonra da şimdi kısmen mürtedlerin tarafını tutmaya başlıyan Hadramavt' ı istila edecekti. Müseylime üzerine. Yemame'ye. Ümmii Zeml Selma binti Mâlik. Deba ahâlisi üzerine. Ay şe onu azad etmi şti. Peygamber zamanında esir edilmi ş ve ganimet olarak Hz. 29 Tabri. Hz.ve kendisinin emir ve tavsiyelerini ihtiva eden bir mektup verdi ". 7) Arfaca bin Hersume. - 5) Amr bin al As. Hz. Bıı Ümmü Zeml meşhur Ümmü K ırfe binti Rebi'a nın kızıdır. 2) İkrime bin Ebi Cehl. I.

Zibrikan bin Bedr Hz. Bu sırada Hanzala kolundan Yerbu'larm başkanı bulunan Mâlik bin Nüveyre ile ayn ı koldan olan Mülikler'in başkanı Veki'bin Mâlik dinden dönmü şlerdi. Amr bin Temim ve Ribâb kabileleri İslâma sadık kalmışlardı. Yolda Yemâme civarmdan geçerken Müslümanlara kat ılanlar oldu. Tarih al C. 184 v. C. Mezopotamya'dan Yemâme'ye kadar yay ılmış olan büyük Temim kabilesi dört esash kola ayr ılır: 1) S'ad bin Zeyd Menatlar. türkçesi.. S. Selma ve taraftarlar ını mağlup etti ve Selmayı'da harp meydanında katlettirdi. Zehebi. Bunların başında Kays bin Sa'lebe koluna mensub olan Hutam dinden döndükten sonra kendisine tabi bulunan Bekr bin Vâillerle birlikte harekete geçip Katif ve Hecer'e gitti. Fakat Kays bin As ım tereddüt geçirdi ğinden. bu sefer de me şhur Ebu Hüreyre de bulunuyordu. C..Kays'lar ise Hutam'a uymay ıp bilâkis Münzir bin Staıa'ya ve di ğer Müslümanlara yard ıma koşuyorlardı . III. 3)) Hanzala. S. Kays bin 'Asım da bu yolculuk s ırasında topladığı zekât deve ve atlarım getirip al-'Alâ'ya teslim etmiş. S.Alâ bin al-Hadrami tarafından kuş atılınca vergi malları ile birlikte onu karşıladı ve tereddüdünün sebeplerini açıkladı. kendisi onun aksini yapacakt ı.. Hecer'e yakın bir yere kadar ilerledi.Kays bin As ım bir müddet tereddüt içinde beklemi şti.Hadrand'yi Mürtedlerle sava şmak üzere Bahreyn'e yolladı . 4) Ribablar. Al . I. Birinci koldan olup Muka'is ve Butün adlar ını taşıyan kabilelerin vâlisi olan. oldukça önemli bir zayıat vermiş olmakla beraber. Peygamber zaman ındaki andini yerine getirdi. daha önce geçirdi ği tereddütten pi şmanık duyarak al-'Alâ ile birlikte Bahreyn'lilere kar şı savaşmak üzere yola çıkmıştı ". Dehna çölünün ortas ında bir gece yarısı develerin ürkerek kaçması askerin cesaretini fazlas ıyla kırdıysa da.Alâ bin al . Bahreyan'deki Ridde'nin önlenmesine gelince: Seyf yoluyla elde etti ğimiz haberlere bakılırsa 30 Bahreyn'de İslâmiyet'i kabul etmi ş bulunan bazı kabileler dinden dönmü şlerdi. Al-Alâ. 27 . Zekât develerini Ebu Bekr'e teslim etti. 177 v. fakat Halid askeri deltas ı sayesinde.ı uzayabilecekti. öt. Çünkü bu ikisinin araları açıktı . Ebu Bekr bu sırada al . C. Meş hur Sumâme bin Usâl bunların başında gelmektedir. 134. S. çölde gördükleri bir su onları yeniden hayata ba ğladı . 359. sonunda pişman oldu. öt. Avf ve Ebnâ'mn vâlisi olan Zibrikan bin Bedr zekatı toplay ıp Ebu Bekr'e teslim ederse. Taberi. Ama Hutam bu yardımı kesmemek için elinden geleni yaptı ve Müslümanları kuş attı. Abd al . Mürtedler 30 Belâziiıi. 31 Taberi. III. Ribâb. Orada ya şıyan Zra ve Sebabice'leri do ğru yoldan ş aşırttı .. türk. 2 ) Amr bin Temim. I.. ter. Biri diğerinin yapt ığım yapmak istemi yordu.

Kays 'lardan kuvvetli bir yardım ekibi gelmeseydi. 28 . Debâ'dakinden daha şiddetli olan bir savaş sonunda mürtedler yenildiler. yahut memleketlerine dönmekten alakonuluyorlardı . Önemli bir mevkii olan al-Gararesir edildiyse de sonunda affa nail oldu Ganimet malları İ slâmiyetin emretti ği üzere askerlere da ğıtıldı . Şehrit ile Musabbih'in araları açık olduğu için İkrime'nin i şi kolaylaştı . O. Sonunda iki taraf Debâ'da karşılaştılar. onunla birle şerek Musabbih kuvvetleri üzerine yürüdü. az kals ın. Orada biri Şehrit'in diğeri Muharip o ğullarından Musabbih'in idaresinde toplanmış bulunan iki kuvvetle kar şılaştı . Diğer bir kısmı ise Dârin'e geliyorlard ı Al-Alâ. 1979.Hutam'ın. Lakit taraftarlarını çoğaltırken. L C. Ebu Bekr ona Ş eybanlar üzerine yürümesini emreden bir cevap yollad ı. Müslümanlığı kabul ediyorlar. Ayr ıca Halife kendi emirlerini Yemâme'de tutmıyan İkrime'ye. Şeref bakımından üstünlük iddialarında bulunan ve bir rivâyete göre peygamberlik de iddia eden Lakit İslâmlar'dan Ceyfer ve Abbâd'ı dağlara sığınmak zorunda b ıraktı . Oman bölgesindeki mürtedlerin i şini bitirdikten sonra. Kays bin Asım tarafından öldürüldü. askerleri ile Dârin üzerine yürüdü. sonunda yaralı Hutam. Lakit bin Mâlik savaşta üstün gelecekti. Naciye o ğulları ile Abd al . Müslüman valiler al-'Alâ'dan ald ıkları emir üzerine bunlar ı yakalıyorlardı. Dinden dönmüş olanlar sa ğa sola kaçışmak te şebbüsünde bulundukça. Oman ve Mehre'de Ridde'nin önlenmesine gelince : Hicretin 12. yıhnda Oman'da Ezd'lerin ba şında bulunan Lakit bin Mâlik al-Ezdi isyan etti. İkrime bin kendi askerlerinin ba şında olduğu halde Mehre'ye gitti. Ayrıca bütün Mehre'nin Medine'ye boyun e ğmesini sağlamış oldular. Arkas ında bulunan kabileklerin hepsi Şehrit'in izinden gittiler. Ebu Bekr Ezdler'den Arfece ile Himyerler'den Huzeyfe'yi yardıma memur etti. Kaçanlar. S. Taberi bu savaş da mürtedlerin 10 000 ki şi kaybettiklerini yazmakt adır 32 . Bahreyn' de Müslüman olanların artık bir tecavüze maruz kalm ıyacaklarından emin olunca. İkrime. ilk ça ğrışta İslâmı kabul etti. de Gaeje baskısı. Bunlar Halife'den yard ım istediler.'A/Cı'mn komutası altında günlerce çarp ıştılar. Müslümanlar bir hayli esir ve ganimet elde ettiler. Ebu Cehl 32 Taberi. Huzeyfe ve Arfece'ye yardım ettiği ve büyük bir ba ş arı kazandığı takdirde onu affedece ğini yazdı . MüslüManlar da kuvvetlerini artt ırmışlardı . Müminler al . önce Şehrit'i Müslüman olmaya dâvet etti. oray ı zaptetti ve durumu Ebu Bekr'e bir mektupla bildirdi.

Zira Yemen'in isyân ve irtidadında o da islâmlarla birlikte hareket etmi ş ve bir hâyli tehlikeleri göze almıştı . Asi Esved. Arap Kays.Deylemrnin de büyük gayretleri ile ortadan kald ırıldıktan sonra. bu mücadele ancak çok kısa bir zaman için önlenebildi. Orada sükûnet ve düzeni yeniden kurdu. bilhassa Dazaveyh'in katili olan Kays için. Yukarıda bahsedildiği üzere Yemen'in isyanı. Bir müddet sonra Kays'a uymuş olan Amr bin Ma'di Kerib. Yemen ötedenberi oldu ğu üzere gene Ebna'mn hükmü alt ına verilmi ş .Bu arada Yemen'de de ikinci bir ridde vuku bulmu ştu: Halife Ebu Bekr âsi Esved'in öldürülmesinde büyük bir rolü olan Firûz'u Yemen'e vâli tâyin etmi şti. Ebna'yı üçe böldü.Muradi sava şı kaybetti. Muhâeir bin Ümeyye komutasında Medine'den gönderilen bir ordunun yardımlarıyla takviye edilmi şti İki düşman San'a yak ınında çarp ıştılar. ırkan Arap olan Kays bin Makşuh al . Ebu Bekr'in Yemen'e Firû z al . Kays ise bekledi ği mükâfatı elde edememişti. Muhacir bin Umeyye'nin kuvvetlerinin çoklu ğu karşısında kurtuluş u Müslümanlara teslim olmakta görerek. Yemen'in idaresini kendi eline geçirebileceğini ümit etti. Buna ra ğmen. Muhacir bin Umeyye. Onlar Kays bin Mak şuh al . San'a'ya girdikten sonra memleketi çapulculardan ve Esved'in artakalan süvarilerinden temizledi. Ebu Bekr idam 29 .Muradi ise Esved'in şurada burada ba şı boş bir hâlde dola ş an süvarilerini kendisiyle birleşme ğe çağırdı . yâni Kays bin Makşuh al .Deylemi ise bo ş durmadı Ukayl ile Ak'lerden aldığı yardımcı kuvvetlerle Kays' ın üzerine yürüdü.Deylemi ve Dazaveyh gibi hemşehrileriyle birlikte i ş görmesi. Firûz al . Firuz al . yâni Halife'nin Yemen'e memur etti ği kimseleri ortadan kald ırırsa. önce Dazaveyh'i öldürdü. Kays bin Mak şuh al . bir k ısmını karadan İran'a sevketmek istedi. Her ikisi zincirlerle ba ğlanarak Medine'de Hâlifenin yanına gönderildiler.Muradi de Müslümanlar'ın eline esir dü ştü. Az sonra Kays bin Mak şuh al .Ebna mücadelesi idi. Firaz ve Cüşeyş'i öldürürse.Muradi'yi son derece kıskandırdı .Deylemi ise Ebu Bekr'in gönderdi ği elçi ve mektuplardan sonra Tihâme ahalisinden olan Tâhir bin Ebi HWe'llin idare ettiği kuvvetlerle. O.Muradrnin bu teklifini kabul ettiler. Ebna'dan olan Firaz al .Deylemryi vâli tâyin etmesi. Fakat evine dâvet etti ği diğer iki kişi bir tesadüf eseri olarak onun plânlarm ı ö ğrendiler ve Havlanlar' a sığınmak üzere kaçt ılar. amân andi bile almaya lüzum: görmeden Kays'dan ayr ılıp Müslüman karargâh' ına geldi. Medine'de bulunan iki esirden. San'a şehrini zaptetti. esasında bir Arap . kaçt ı. Kays bin Mak şuh al-Muradi. vergileri kendi nam ına topladı . İşte bu yüzden o da hileye ba ş vurarak Ebna'dan olan Dazaveyh. onun Cüşeyş al . Kısa bir devre için i şler Kays bin Mak şuh'un ümit etti ği gibi cereyan etti. Bir kısmını deniz yoluyla Aden'den.

cezası verdi ise de o. İkrime bin Ebu Cehl'den amân alarak Muhacir bin Ümeyye'nin kar şısına çıktı ve kendisiyle birlikte dokuz esire de amân taleb etti. Ridde Kurey ş hükümetine kar şı 33 Belazüri. türk. Muhacir bin Umeyye ise Yemen valili ğini Hadramavt vâlili ğine tercih etti ve Firilz ile birlikte Yemen'i idare etti. Muhacir bin Umeyye. Bu emirler ise Hadramavt zekat ımn Kinde'de i Kinde'nin zekat ımn ise Hadramavt'ta da ğıtılması yolunda verilmişti. Nuceyr kalesinde esir edilenlerden Eş 'as bin Kays. S. ilk İslam tarihçileri tarafından başlı başına bir kitap dolduracak kadar yer verilmi ştir. 165. Wiesbaden 1951. • 34 Höhnerbach. bu cinayeti i şlememiş olduğunu.Ridda aus İbn Hağür's isâba.12.. Sonunda i ş Halife'ye havale edildi. Peygamberin minberi önünde elli kere yemin etmek suretiyle teyid etti ği için affa nâil oldu. Halife Hz. orientalistlerin Hicretin 11 . Ziyad bin Lebid onlara karşı harekete geçmedi. 'Amr bin Ma'di Kerib de ayn ı zamanda affedildi. Muhammed'den sonra zekât ödeme vakti geldi ğinde. gelen cevapta. 10. Hz. Hadramavthlar Kinde'nin isteklerini yerine getirmediler. Yukarda aç ıkladığımız sebeplerden de anla şılıyor ki. Buraya kadar yazd ıklarımızla Ridde'nin ana çizgilerini göstermi ş ve bu arada en önemli Ridde olaylarım özetle ıniş bulunuyoruz. Ebu Bekr'e bir mektup yazdı . s. Hadramavtlular her zaman Ziyad bin Lebid'i korudular. • 30 . y ıllarında Arap kabilelerinin Ebu B ek r'e vergi verme ği reddetme manas ında anladıkları 34 Ridde tamamiyle siyasi ve iktisadi sebeplerden do ğmuştur. İkrime bin Ebu Cehl. Ziyad bin Lebid ve daha ikinci derecede baz ı Müslüman komutanlarm yardımlarıyla kindeler'den ve Riyad'da bulunan 'Amr bin Muaviyye'lerden küfre sapanlar cezaland ırıldılar Hadramavtlular'dan pek az insan dinden dönenlere yard ımda bulunmuştur. Ebu Bekr büyük bir mevki sahibi olan Eş 'as'ı affedip kendi kız karde şi ile onun evlenmesine müsaade etmi ştir ". Kindeler'in bozguna u ğramasından sonra. Oysa Arabistan'da Ridde'nin tarihine. Ziyad bin Lebid halkı Peygamberin emirlerini eskiden oldu ğu gibi yerine getirme ğe davet etti. Muhacir ile İkrime'nin Hadramavt'a kadar ilerlemeleri emrediliyordu. San'a'ya gelince Hz. Watima's Kitâb ar .dinden dönüp dönmemek hususunda da tereddüt geçiriyorlard ı . Muhacir bin Umeyye'nin gelmesini bekledi. yaz ımıza başlarken de bildirmi ş oldu ğumuz gibi. Muhacir bin Umeyye. Hadramavt hâdiselerine gelince: Bu s ırada Hadramavt valisi Ziyad bin Lebid idi. ter.

gerek irticalen.bir ayaklanmaydı . 7. sosyal ve siyasi durumun gizli sebeplerini ortaya ç ıkarmak bakımından ara ştırılması gereken bir konu olduğu gibi. Hatta bunu. kuvvetini kaybetmi ş . DI Ğ ER SEBEPLER Yalancı peygamberlerin ortaya ç ıkış sebepleri aras ında kabile rekabeti. yalancı peygamberlerin faaliyetlerine uygun bir bölge temin etmesi bakımından da büyük bir önem ta şımaktadır. 3. gerek hazırlıklı olarak söyledikleri birçok şiirler.. Hazreti Muhammed'in hükümetinin sonlarına do ğru. zayıflamış bir halde zaman ımızda bile görmek mümkündür. hukuk ve din bak ımından aydınlatılmaları ve onlardan vergileri toplamalar ı için kabileler aras ına gönderdi ği zekât âmillerinin uyand ırmış oldukları hoş nutsuzluktan da do ğmaktaydı 35 . siyasi bir kuvvet olarak islâmiyet'in baz ı bölgelerde henüz kuvvetlenmemiş bulundu ğuna örnek te şkil etmektedir. VI. buralarda Medine merkezi hükümetini temsil ederlerdi. hem de yerli aristokrasiyi mürakebe ederek. Merkezden gönderilmi ş veya yerliler aras ından tâyin edilmiş bulunan bu vergi âmilleri hem vergileri toplar. Skizzen und Vorarbeiten. tıpkı Hazr et -i Muhammed gibi Allah'ın adına ortaya ç ıktıklarını iddia ediyorlardı . islâmiyet din olarak baz ı bölgelerde henüz derinle ş ememiş . sadece zekât vermek mükellefiyetinden de ğil. A Kabile rekabeti ve kabile istiklâline ba ğlılık: Araplar'da kabileler aras ında ötedenberi rekabet eksik olmam ış tır. Ş airlerin bu yolda. S. siyasi kuvvet olarak da henüz iyice yerle ş ememişti. Yâni dini ödevlerine iyice al ış amamış olanların ayaklanmas ı din olarak İslâmiyet'in oralarda sathi olduğuna. Böylece Ridde bu devirdeki ruhi. Yukarıdaki açıklamalardan da anla şılıyor ki. Her 35 Wellhausen. bize kadar gelehilmi ştir. yoksa her yerde dinden ayr ılma demek de ğildi. politik ihtiras. Hazret-i Muhammed'in ölümü üzerine bu vergi âmilleri. kâhinlik yoluyla nüfuz kurmak da sayılabilir. 31 . Ayaklanmaların Medine hükümetine yönelmiş bulunan nefreti. Kureyş 'e vergi vermemek için ayaklananlar ın durumu ise. Baş a geçen mütenebbiler atr ık bir putun adına değil. kabile istiklaline ba ğlılık. e ğer islâmiyet'e sad ık kalan bir azınlığa sığınamadılarsa kaçmak mecburiyetinde kalmışlardı .

Hassan bin Sabit . Bunun üzerine Hazret-i Muhammed Sâbit bin Kays' ı ı çağırdı.. Temimiler yaln ız kahnca bu yarışmada yenilmiş olduklarını kabul ettiler ". Muhacirân ve Ensar' ı metheden bir kaside ile cevap verdi. diye yaz ıhdır. kendi kabilesinin üstünlü ğünü fırsat dü ştükçe. V ak ı drnin Kit ab -ül-Me gazi' sinde bu hususta ş öyle bir misal mevcuttur: "Fezare'lilerden Uyeyne bin Hısn. kabile asabiyeti ve ittifakları 37 Araplar'da VII.Arap. S. 386. Bunun üzerine Temimilerin şairi Zibrikan bin Bedr. Kabile asabiyetinin en güzel örneklerinden birini daha Taberi'de buluyoruz". Yemame savaşı sırasında ele geçen esirlere sorular sordu ğu zaman. onbir kadın ve otuz çocuk esir getirmi şti. bu kabile rekabeti. Yâni Araplar Kurey ş 'den çıkan Peygamber'e tabi olmaktansa. Resâlullah ve taraftarlar hakk ında bir methiye söyledi. S. Tule yha'dan taraf olaca ğım. 230'da Esed ve Gatafan kabileleri ile Tay kabilesinin baz ı boyları Tuleyha'nm etrafına toplandılar. III. Arap. Müseylime onun yan ına geldiğinde. 245 . Yüzy ılın ilk yarısına do ğru dini inançlardan da bazen üstün bir yer tutuyordu. "Müseylime sen misin" diye sordu. Temim kabilesi nin... 38 Taberi. Ileride de aç ıklanaca ğı üzere.. "Evet 36 Vikıdi. "Hayır kendisini görmeden. krallar da bizim aramızdadır ve bizde kiliseler yapılır!" dedi Hazret-i Muhammed'in emri üzerine Zibrikan'a. 32 . Temimileri öğen birkaç beyitle bunu karşılamaya çalıştı : "Biz en asilleriz. III. Kurey şli bir peygambere uymaktan daha iyidir". 37 Taberi.50. en zengin ve en kalabal ık kabilesi olduğu hakkında bir söylev verdi.Mülük. 154. çünkü müttefikinaizden olan bir peygambere uymak. Kahire 1326. Talhat ün-Nemri Yemâme'ye geldi. ahalisinden "Müseylime nerede?" diye sordu. III. onu Tanrı elçisi diye anamam" cevab ında bulundu. Nitekim Halid bin Velid. onlar kendisine "Biz diyorduk sizde bir peygamber. Temim kabilesine bir bask ında bulunmuş. Kitab ül . Berlin 1882. halkın inançlarını ve Medine hükümetine dinen ba ğlı bulunmalarını kaale almadığını ifade etmesi bakımından önem ta şımaktadır. 39 Taberi. kendi kabileleri aras ında çıkıp peygamberlik iddia eden birinin gösterece ği yolda yürüme ği daha uygun görecek kadar bu hususta ileri gidiyorlard ı . bunların birleşmelerinin sebebi Cahiliyye devrinde aralar ında bir andla şmanm mevcut bulunmas ındandır. onbir erkek. Bunun üzerine Temim kabilesinden on elçi Hazret-i Muhammed'e geldiler ve bunlardan birisi. o.. bizde de bir peygamber olsun" 38 dediler. Ona. muvaffak olabilece ği nisbette müdafaayı âdeta bir vazife bilir ve hürriyetine oldu ğu kadar.Umem ve'l . Uyeyne Gatafan'lara ş öyle demi ş "Esed kabilesi ile aramızdaki andlaşmayı yeniliyece ğiz. 148. Wellhausen yay ım. S. ter. demektedir. tür.Megâzi. asaletine de dü şkünlük gösterirdi. S. "Sen onu Müseylime ad ıyla anmaktan sakın.. hiçbir kabile bize yeti şemez. tür ter. Sabit hazırlıklı olmadığı hâlde. Tarih ül . III. Tanrı elçisi nerede?" diye sor dedikleri zaman o. doğunun en asil. S. Bu misâl bize şefler arasında mevcut olan andlaşmalarm.

Bu teklifi ba şta Ömer bin H att ab olmak üzere Sehabe çok müsait kar şıladılar. bu suretle de Medine'ye gönderilmek için haz ırlanan zekât devleri yeniden eski sahiplerine iade edilmi ş veya kabile şeflerine teslim 40 Bu hususta fazla bilgi edinmek için bk. 42 Taberi. fakat Rebia oğullarından olan bir yalancı. 221. Esved.. Makrizi. dinde sabit kalacaklarını.. Bunun tabii bir sonucu olarak iktisadi bakımdan da bu şehrin önemi artmıştı . H av a z inler ise mütereddit kalm ışlardı BI. çok say ıda ve oldukça nüfuzlu insanlar tarafından tanınmış olmalarının sebepleri arasında kabile asabiyeti ve kabile istiklaline ba ğlılık da yer almaktad ır.Nizâxe't-teht ısüm fi ma beyne Beni -eıneyye ve Beni Ha şim. elçilere Ebu Bekr'in verdi ği cevab ı gene Taberi 42 şu ş ekilde anlatır: "Zeldıt olarak vermekte olduğunuz hayvanların bağlarını vermediğiniz takdirde bile sizinle sava şacağım". aydınlıkta m ı geliyor ?" diye sorduğunda. Peygamberin ölümü üzerine her tarafta ba ş gösteren dinden ayrılma ve isyanlar zekat vermek istemiyen kabilelerin işine gelmiş . S. o. iktisadi ve siyasi sebepler: islamiyet Arap Yar ımadasında geniş halk kütleleri tarafından kabul edilince. Secah ve M üs e ylirn e gibi yalanc ı peygamberlerin. Mudarlar'ın doğru olan peygamberinden daha iyidir" diye söyledi. Tuleyha. S. çünkü islamın ş artlarından birisi olan zeka ve sava şlardan elde edilen ganimetler gene Medine'de toplan ıyordu.Niza ve t-tehasum fi ma beyne beni Ümeyye ve beni Hâşim" adlı kitabı da başından sonuna kadar Emevi ve Ha şimi kolları arasında yıllarca sürüp giden bu kabile rekabetini anlatmaktad ır40. Arap. namazı k ılacaklarını. B. Talha ondan "Karanlkta m ı geliyor. 33 . III. E s e d.i Muhammed ölünce. Çünkü hemen her kabileden irtidad yoluna sapanlar ın sayısı gittikçe artmakta oldu ğu gibi.same ordusu da Suriye'den Medine'ye henüz dönmemi şti. G at af an ve T ay y kabilelerinden baz ı kollar Medine'ye elçiler göndererek.benim" diye cevap verdi. fakat zeldtttan muaf tutulmak istediklerini bildirdiler. Makrizrnin "en . 41 Taberi. III. Taberi'deki bir rivâyete göre 41 ancak K ur ey ş ve S akif kabileleri irtidad etmemişti.. bilhassa Temim ve Hanife kabilelerinin tamam ı ve kıskançlığını mucip oluyordu. o. Arap. Yukarıdaki misâller gösteriyor ki.. bizim için. en. Bunun üzerine Talha "Senin yalanc ı olduğuna tanıklık ederim. ter. ii. öteki büyük kabilelerin. Bu. Medine ş ehri hem dini... 1937. 72. Talha ondan "Senin yan ına kim geliyor?" diye ı sordu. Mısır. tür. hem siyasi bir merkez halini almaya ba ş lamıştı . "Rahman geliyor" dedi. S. Bu yüzden H azr et . 222. "Karanlıkta geliyor" cevabını verdi.

İşte böyle bir gayeye ula ş abilmek için baz ı kimseler peygamberlik iddias ını da kendilerine uygun bir yol olarak seçtiler. Bunların halk üzerindeki nüfuzlar ı çok büyüktü ve onların bu nüfuzları çok kere kendi kabilelerinin s ınırların. Tuleyha İslâmlar üzerine ilk akıncı kuvvetlerini yollamış . a. VIII. bu siyasi ş ahsiyetlerin hususi kabiliyetlere sahip olmalar ı gerekiyordu.Riddesinden naklen Ömer bir Hattah'ın Ebu Bekr'e "Araplar yalmz mallar ı için hasistirler. Ayrıca kâhindiler de. 137. İst. Fischer. Esved ül . . Secah Medine hükûmetinin zay ıf anlarını beklemiş . Esved ve Secah da kâhin idiler ". Bu yılın sadakasını onlara bağısla" dediğini kaydetmektedir. Bunlar kabileda şlarında uyanmış olan dini temayüllerden kâhinlerin eski ifade vas ıtaları olan secili konu şma usliibu ile söz söyliyerek kendi hesaplarına istifade etmesini bilmişlerdi. kendi kasaba ve bölgelerini Medine hükûmetinin nüfuzundan s ıyırarak kendi ş ahıslarına ba ğlamak ve böylece zekât veya ba şka adlarla toplayacakları vergileri. 44 A. Araplar'da kâhinlerin verdikleri hükümler itirazs ız kabul edilirdi. siyasi hüviyetlerinin. 72 . İslâm Ansiklopedisi. Secah.edilmişti. g. Nitekim her şeyden önce bunlar. 43 Caetani. İslâm taihi. e. Tuleyha.. hepsi de birer siyasi. 1926. Esved kısa zamanda güney Arabistan' ı Hicaz sınırına kadar eline geçirme ğe muvaffak olmu ş . Ömer bin Hattab' ın da söyledi ği gibi " Araplar yaln ız malları için hasistiler. Bu iktisadi ve siyasi durumdan faydalanmak isteyen baz ı kimseler. Müseylime ise Yemâme toprakla= kırkbin asker ile savunmu ştur. münevver zümresine dahildi 44 İnceledi ğimiz mütenebbiler den olan Müseylime. C. Tuleyha. Kâhinlik: Bütün bu hareketlerin meydana gelebilmesi için. Müseylime. mensup bulundukları kabilelerin en yüksek tabakasından idiler veya do ğrudan do ğruya bu kabilelerin ba şkanları idiler.Ansi. Dikkati çeken bir cihet de ele ald ığımız dört mütenebbinin dördünün de dini hüviyetlerinin yanı başında. S.' aşmıştı . Bir kabiledeki kâhin ekseriya kabilenin seyyidi olup idareci. 45 Gaudefroy Demonbynes et Platonov. kendilerinin ve kabilelerinin refah seviyesini artt ırmak için kullanmak istiyorlard ı . hatta askeri ş ef idiler. Kehânet maddesi. cüz 55. 34 . yâni şeflik arzularımn yer almış olmasıdır. 207'ne Vâk ıdrnin Kitab ür . S. S.73.

. 52'de "Himar Esved'in şeytanuun adı imiş" demektedir. öt. 48 Belâzüri. S. S. Tarih. Paris.. Leknou II. S.Fida.H ı m ar (ha ile) olanEsved' da denmektedir. İbni Hald'ün. Kitab ül ... I. Esved'in soyu: Sahte peygamberlerin en tehlikelilerinden ve ilklerinden say ılan Esved ül-Ansi.. Sahih. Buhari . 135.) a şağıdaki tarihler-de ise Ayhala şeklinde kaydedilmektedir: Mes'udi. öt.İber. Mısır 1318. Wellhausen. S. 111. Gurer ül-Hasâis. arap. S. S. S. ESVED . Belâzöri. I. S. Müruc uz-Zeheb ve Maadin ül-Cevher. yahut Zu '1 . tür. arap. Mısır 1284.. Belûzâri. öt. bazı marifetler yapan bir e şeği varmış . 50 Wellhausen.. el-Vatvat. Fütuh ül . ter. Mirhond. Ebu'l-fida. Futuh ül . Reste. 111.... 35 . 2. 49 Taberi. S. Taberi. 51 Incil. S.. tür. II. S. S. 189. tür. Ayhala'ya yüzünün siyah olmasmdan dolayı Esved denildi ğini Futuh ülBuldân. 171'de yazmaktad ır.ANS/ A. 111. 135.. S.. öt. Tarih I. YALANCI PEYGAMBERLERIN ORTAYA ÇIKIŞLARI VE BUNLARIN HAYAT VE FAALIYETLERI Yalancı peygamberlerin meydana ç ıkmasınm sebeplerini genel olarak yukarıda açıklamış bulunuyoruz... tür. S. 163 v.. II. Ebu'l . 221. 131.Buldân. S. 60. Reste arabischen Heidentums. S. Birincisi peçeli. 13 . 1814 . S. ikincisi e ş ekli demek olan bu iki lâkabin her ikisi de do ğru olabilir Çünkü Esved'in a ş ağıda görece ğimiz üzere.. 1. 170. 171. III.. Asıl adı Ab h al a bin Kââb bin Avf 47 48 Z U umar (hı ile).Safa. Kahire 1901.IV. Reste arabischen Heidentums. III.. 135. ter. Ravzat us. Berlin 1899.IV. Gurer ül-Hasâis ül-Vaz ıha ve Urar ün-Nekâis ül-Fadiha. I.18. Kahire 1901.. Zira Samiler'de kâhinlerin ve peygamberlerin çok kere bir peçe ta şımaları eski bir gelenek icabı idi 5° Musa P ey gamb e r'in de böyle bir peçe ta şıdığı in eirde yazıhdır 51 46 Ans kabilesinin soyu hakkında geniş bilgi edinmek için bk.umar (h ı ile) lâkabım taşımış olması da muhtemeldir 49 . 914). s. S. M ısır tabı (1320). v. adında da anla şılaca ğı üzere Yemen bölgesinde oturan Ans kabilesine mensuptu 46. ter. El-Vatvat. 47 Bu isim yukarıda işaret edildiği üzere Abhala bin K'ab şeklinde kaydedildiği gibi (bk. 113. S. teknıile. Diğer yandan Esved'in her zaman bir peçe ile örtülü olarak gezmesinden dolay ı Z u '1 . arap. Şimdi bu dört ş ahsın tarih sırasıyla hayat ve faaliyetlerini gözden geçirece ğiz. 163 v. Wellhausen.. ter. 188.. v.). Korintoslulara ikinci mektup (III..Buldân .

IX. bu sefer de yıllarca süren Iran boyunduruğu altında yaş amağa mecbur kalmışlardı . S.Yemen" ad ını verip kahinlerin hyafetiyne bürünmü ş bir halde dola şmağa ve gitti ği yerlerde "R ahm an" ad ına konuşmağa başladı 53 Esved'in ortaya at ıldığı haberi duyulur duyulmaz An s ve M e zhiç kabilelerinden ba şkaları da ona mektuplar yollayarak. Esved'in olağanüstü kabiliyetleri ve faaliyetleri: Esved bin Kâ'b bin Avf önceleri kâhinlik eder. 163 v. a. I. 53 Belâzûri. öt. 341. İşte bu İranlılar'la Yemen'deki Araplar' ın karışmasından meydana gelen yeni nesle Ebnâ adı verilmiştir. Pek çe şitli hayvanların alıştırıldıkları takdirde yapt ıkları birçok marifetlerden biri olan bu hareket o zaman Esved'e itibar edenler tarafından mühimsenmişti Sırası gelince anlat ılaca ğı üzere Esved teriplediği bir nümayış gününde. Tarih übisiam. S. tatlı sözleriyle olduğu gibi halka gösterdiği bir takım hokkabazlıklarla da cahil insanları aldatmasını pek iyi bilirdi 52 Asıl yurdu ve do ğduğu yer K e hf-i H ub b ân idi. 915. . s. Bu arada Hristiyanlar ın enkesif oldu ğu Neer an ş ehri halkı da Esved'e kolayl ıklar gösterdi 54 Yemen'de o sırada Ebna'lar hâkimdi 55 Habeş boyunduru ğundan kurtulmak için Ir a nl ı1 ar'ı yardıma çağının§ olan Yemenliler. Mezhiç kabilesinden birçoklar ı onun her arzusuna ba ş eğecek duruma gelmişlerdi.. g... Kendisine "Rahman ü 1. İbni Haldûn.. Halkı dehşet içinde b ırakan bu vah şiyane işi bitirinceye kadar..Fida.94'de belki de bir yanl ışlık eseri olarak"Ebnalan yani Habe şlileri" dernekle Ebnâ'larla Habe şlileri biribirine kar ıştırmıştır. I. II. Birçok inan ılır kaynakların verdiği bu haberler.S. 55 Caetani.. . e.. Esved hayvanın kula ğına eğilip: "Rabbine secde et" dedi ği vakit. kuvvetli bir ipnotizmac ı olduğu kanaatini haklı olarak uyandırmaktadır.B. I. tür. Ravzat us-Safa.. II. 2. Tarih. ter. İber. hiçbir hayvan çizginin üstünden kımıldamaz.. Bir müddettenberi sessiz çalış an Esved bu haberi duyar duymaz peygamberli ğini ilan etti. o secde eder. 54 Taberi a. a. hastalanınca islamiyet'in henüz tam man asiyle benimsenmemi ş olduğu. tekmile S. S. bu haber vahim sonuçlar do ğuracak bir ş ekilde yayıldı .. g. arap. e. 111. yüz kadar hayvan ı bir çizgi çizip bunun üzerinde sıraya dizer ve gene s ırasıyla hepsini mızraklar. 189. Zehebi. tür.. ondan taraf olduklar ını bildirdiler. o kendisinin de bir peygamber oldu ğunu iddia ve her tarafta ilan etmekle kalmay ıp 52 Ebu'l . II. . bizde onun kâhinli ğinin yanı sıra. Onun bir e şe ği vardı . yahut ba şka dinlerle omuz omuza ya ş adığı bazı bölgelerde. S. ter. 171. g e. III. 221.. Mirhond. yılında Hazr et -i Muhammed vedâ hacc ından dönerken. "Kalk" diye emir verdi ğinde de. çok güzel konu şur. kalkardı . Esved öyle acâip maharetler gösteriyordu ki. 50. P ey g amb e r'in hastalığı haberi Esved'e ula şır ulaşmaz. S. Hicret'in 10. 36 .

bütün Yemen'i kendi hâkimiyeti alt ına almaya te ş ebbüs etmişti. 214. Yukarda da söylendiği gibi Mezhiç kabilesi onun göstrdi ği acaip maharetlere hayran kalmış ve onun peygamberli ğini kabul etmişti.: Tanr ı elçisi.. S. mektubunda "Ey yabancılar.. 58 Belaziiri. San'a valisi ise Şehr bin Bâzan idi. öt. H a zr et -i Muhammed'in oraya tâyin etmi ş olduğu Amr bin Hazm.Fida der ki ".. g. I. Zira T ab eri de onun İslâmiyet'i kabul etti ğine dair bir kayda tesadüf etmediğimiz gibi. Necran halkı ona mektup yazd ı. tür. ter. Müslüman memurlara böyle bir mektup yazmazd ı . vergileri hakk ıyla alıp almadıklarım kontrol etmek ve İslam dininin teferruat ı hakkındaki bilgileri halka ö ğretmek maksadıyla oraya yollanmış bulunuyordu ".Hemedâni. Necran'da Müslümanlar'dan Amr bin Hazm ile Hâlid bin Said bin el-As " bulunuyordu. Bunlardan birkaçnun adı : Şehr bin Bâzan. e.. B el â zûri'de bunun tam aksini ispat edecek olan şu sözleri görüyoruz: "Tanrı Elçisi öldüğü y ıl. e. g. . III. 37 . Oluncaya kadar bu vazifesi devam etti. I. Bâzan ile birlikte Yemenlilerin İslâmiyet'i kabul etmesinden memnun olmu ş ve Bazan' ı bütün Yemen ülkesinin valiliğine tâyin etmişti. sizden ziyade müstehak ız" diyordu. e. I.Sehir ve kasabalar da Bazan' ın emri altında idi. biz bu toprak ve toplanan mallara. ter.. Hristiyan ve M e c ilerden ald ığı cizyeye muhalefet etmekle kalmayıp Hazret-i Muhammed'in hasta olmas ından fay56 Taberi„ tür. III. 57 Ebul'-Fida. S." Esved'in İslâmiyet'i kabul etmedi ğine dair ba şka bir delili de S eyrin rivâyetinde buluyoruz 60 Yemen'de isyân ba şlayınca Peygamber'in tâyin etmiş olduğu A. Dazaveyh gibi önemli memurlar Peygamber'den aldıkları mektuplar üzerine haz ırlanmağa başlamışlardı ki. Cerir bin Abdullah Beceli'yi İslâmiyet'i kabule çağırmak üzere Esved'e gönderdi. Necranlılar da ona bazı vaitlerde bulunmu şlardı . O sırada Necran valisi. Yalâ bin İTmeyye ve Amr bir Hazm ile Ziyad bin Lebid'tir.. Âmir bin Şehr ül-He ınedâni. 171. O. Ebu Musa el Eş'ari. Hemdanlarınki A'mir bin Şehr. Topraklar ının bize b ırakınız . Necran halk ı bunları sürüp şehri Esved'e teslim ettiler". Firuz. Tahir bin Ebi Hule.. 59 g.. arap. S. 44. Bazan ölünce Tanrı Elçisi bu vazifeyi sahabeden baz ıları arasında böldü. Anlaşılıyor ki. Mu' az bin Cebel ise Hazret -i Muhammed taraf ından Yemen'e gönderilen vali ve memurların. 42 v. Esved'in irtidad etti ğini ileri süren bu ünlü tarihçinin iddias ını öyle kolayca kabul etmemiz mümkün de ğildir. 163. 271'de Hâlid bin Said bin el-As' ı San'a'da vali olarak göstermektedir.. a. S. e. S. Hâlid bin Said bin ül-ks. ter. "Esved irtidad edip peygamberliğini iddia eden yalancılardandır. Abdullah bin Kays. 60 Taberi a. III. Esved İslâmiyet'i kabul etmedi ".. ül . g. Esved Medine hükümetinin Yemenli Müslüman halktan toplad ığı zekât malları ile Mus evi. tür. a. Esved Müslüman olsaydı . tür. Esved'den de bir mektup ald ılar.smir bin Şehr. ilimizden aldığınız toprakları bize veriniz. S. Cerir o yıl Müslüman olmu ştu.

Medine ile Yemen aras ında bir ihtilafın mevcut olmamas ı.. ayrıca Taberi (tür. Firûz'un Islâm' ı kabul ettiğini (arap S. a. . II. Ebnalara yardım etmelerini bildirdi. tür. III. Firûz ile Cüşeyş üd-Deylend ve Dazavehy'i istahri'ye ve Cerir bin Abdullah' ı ise Zu-l-kila ile Zu Zuleym'e elçi olarak yollad ı ". onun valiliği sırasında Yemen'de islamiyetin yay ılmaya başlaması. II. S. 214. 38 . g. 221. S. I. Arap Kays ile mücadeleye ba şladığı sıralarda söylemi ştir. İşte böylece milli bir isyanın başına geçmiş bulunan Esved yeni bir din kurmaktan ziyade. 448'de aç ıklamış tır. İ bni Ab b as'a göre Esved ül . S. S. Çünkü Belazûri.. arap. a. S. 172) yazmakta. Dazaveyh've ileride de görece ğimiz Kays bin Mak şuh'un Müslüman memuru olmak şöyle dursun. sonra da di ğer orientalister (bunların en sonunculanndan olan Höhnerbach da dahil) kitaplannda kabul ediyorlar.Ebnâ'dan olan Azad'm Müslüman oldu ğu da şüphe götürmez. Aksi halde Resulullah ırk ve din bakımından yabancı olan bu unsura dayanarak Esved'in ortadan kald ırılması gibi mühim bir işe te şebbüs etmezdi.Bu iddiay ı Kays için kabul etsek bile Firûz ve di ğer Ebna hakkında münaka şasız kabul etmemiz pek güçtür.. Yemen'deki Ebnalara bir elçi göndererek E sv e d'le sava şmalarım ve onlara yazmış olduğu mektupta adları bildirilen baz ı kimselerden yardım istemelerini emretti..Siyer. 63 Mirhond. Skizzen. Buna karşı. Bunu teyid eden daha ba şka kaynaklar da vard ır. emirlerini ve tavsiyelerini bildiren mektuplar yoll ıyarak Hic a z'dan çok uzakta bulunan bu bölgelerdeki isyan hareketlerini bast ırmağa koyul du. Habib üs . Müslüman bile olmadıklarını iddia ediyor ve onun bu fikrini önce Caetani. 64 Wellhausen. hasta olmas ına ra ğmen.Hemedûni ile Firûz ve Dazav ey h 'olmuşlardır 62 Mirhond daha önce ölmüş bulunan B az an' ın Müslüman oldu ğunu 63 ve Yemen halkını islam'a te şvik ettiğini kaydetmiştir ki.. Gene bu konuda.. VI. Ayn ı zamanda bu kimselere de. H a zr et 'i Muhammed.. aynı zamanda İ slâmiyet sayesinde üstünlü ğünü muhafaza eden Ebnalara kar şı idi de. Büchner (Encylopedie de l'Islam. Kendisinin de Müslüman oldu ğu Hondmir. S.An s i'ye kendi ülkesinde ilk kar şı koyanlar Âmir bin Ş ehr ül . Böylece Veber bin Yuhannes'i. ter. 36'da Ebna'n ın Mecusi olduğunu hatta Firûz. Şu halde Ebu' 1 .. g.Fi d a'mn söyledi ği gibi Esve d'in dinden dönmü ş olması bahis konusu olamaz. 220) de Firfız'un ş öyle bir kasidesini kitab ına almaktadır: " benden önce Islâmiyet'i kabul edenlerin Müslüman olmalar ı bizi Muhammed'e. yeni ülkeler fethetme ğe önem vermi ş . S. Çünkü kaymbabası Bazan Müslüman idi. sadece Medine hükûmetine kar şı değil. 102'de) Firtiz'un Müslüman oldu ğunu tekrarlamaktadır... ter. peygamberlik iddialarını ise sadece bu emelinin tahakkuk etmesi için bir vas ıta olarak kullanmıştı .Hemedânryi ırkdaşı Şehr bin Bâzan veya Bazan ile kan ştırmamamak gerekir. I. Tahran 1333.. Bu ayaklanma. aile ve tabasma itaaattan ahkoymad ığı gibi islannyet'ten olan payımızı da eksiltmemiştir " Bu kasideyi Firûz. 111. 61 Taberi. bu iddiamn do ğruluğuna bizi inandırmaktad ır 64. Kurey şliler'in Yemen'deki hakimiyetini de yıkmak istiyordu.dalanarak. e. 62 Bu >Imir bin Şehr ül . Esved'in isyanı kısa zamanda bir yangın gibi güney Arabistan'a yayıldı . III. e.

Ziyad ül-Kindi ile zekât meselesi yüzünden meydana gelen anla şmazlık sebebiyle K in de halkı da irtidad edip Esved'den taraf olmu şlardı ". Mârib'de Ebu Musa el . 31. tür.Kebir. H adramavt bölgesi sınırından Tâif vilâyetine ve Bahreyn bölgeinden Aden'e kadar olan bütün topraklar ı eline geçirmi ş bulunuyordu". Ş ehr bin B âz ân da isyan ın yirminci gecesinde Esved'e kar şı harekete geçti. e. 112. iber. Höhnerbach. San'a'dan d ışarı çıktı . Yezid bin Husayn ül . 383... Çünkü Necran'daki Müslümanlar'dan olan Ben ül-Hâris'ler bile irtidad ederek Esved'i Necran'a davet etmi şlerdi. onun Şaub bölgesinde olduğu haberini aldılar. Leyden 1940. Burada Esved Sana'y ı ele geçirdiği vakit Hölid bin Said bin ül . tür. 69 Belödiri. San'a'ya do ğru yürüdüler ve zafer rüzgarı pek de umulmad ığı halde Esved tarafına esti. 39 ..bazı râvilere göre ise Muhacir bin Umeyye'yi oradan d ışarıya çıkarmıştır. Esved Ş ehr'i öldürdü 87 San'a'yı zaptetti. İ st. Esved'in ortaya at ıldığı sırada San'a valisi Bazân' ın oğ bulunuyor ve pek tabii olarak onu en büyük dü şman kabul ediyordu. Zebid'lerden.. Muaz bin Cebel Sekun kabilesine.. Ebu Musa da Sekeısik kabilesine misafir oldular. 70 Taberi. I. Bözön' ın karısı olarak gösterilmiştir.. g.. hakikatte Azad.Tabakat ül .. çok kere adet oldu ğu üzere ma ğlisıp başkanın karısı Merzubâne Âzad ile evlendi 68 . tekmile. 178). S. S. a. 67. a.Siyer. Eyyüb Sabri. g. 214. .Cenbi. Mahmud üs .. S. S. Mezhiç'lerden. Ş ehr bin Bâzân. S. Şehr'in kansıdır. ter. Necran'a do ğru ilerledi ve isyanın onuncu gününde Neer an' ı zaptetti.. Böylece kuvvetlenen Esved. ların adeta hâmisi olmuştu 89 Bu süre içinde Esved.Esdri'ye rastladı . III. Esved'in yamnda Kays bin Abd-i Yegiis (buna Kays bin Hübeyre Makşuh Muradi de denmektedir) 66 Mu aviy e bin Kays ül . İkisi birden Hadramavt bölgesine s ığındılar. Arap. III. 1297. Kitab üt .Harisi ve Yezid bin el . 'e göre Mak şuh lökabun almasının sebebi bö ğür boşluğundaki bir hastalıktan ötürü da ğlanmış olmasından ile gelmiştir. S. Yalnız  k . e. S. 171.. Bu arada Peygamber'in Yemen'e. vergi âmillerini kontrol etmesi ve İslâm dinini oradakilere ö ğretmesi için görevlendirip yollad ığı Muaz bin Cebel de kaçtı . Skizzen. 35 .lu Ş ehr. V. Esved kendi peygamberli ğini kabul etmek istemiyen Ebrıdlara pek fena muamelelerde bulundu. S.. 65 İbni Haldûn. S. 66 İbni Sa'd.. 215. Arap. Birkaç gün sonra Müslüman kuvvetleri. bunlar mensup oldukları kabilelerin en ileri gelen insanlar ındandılar. Üded'lerden birço ğu ona uymuşlardı ... arap. Müslüman olanlar da ya kaçmak yahut dinlerinden dönmüş görünmek mecburiyetinde kald ılar. 67 Taberi. 68 Wellhausen. S. 474'de yanlış olarak Merzubâne Azadi. Di ğer Müslüman memurlar ın her biri o günlerde sığınacak yerler aradılar ve bu arada Ak kabilesi de bun. (Belözöri. VI. I. 78. ter. I.Efkel ül Ezdi gibi ş ahsiyetler vard ı ki.

Galâfika. Esved'in hiyle yoluyla yahut çarpışılarak ortadan kald ırılmasım. tür. Seyf'in bu husustaki rivâyetine bak ılırsa.. ter. mektubu getiren Veber bin Yuhannes'tir (Taberi. O.. Kays hakkında buraya kadar verdi ğimiz bilgi Belazari'de biraz daha değişik olarak şöyle anlatılmaktadır: Hazret-i Muhammed. dinin korunmasını. memleketine döndü. Geri kalan bölgelerde. Kays'ın Esved'den korktu ğunu ve belki bir gün kendisini ortadan kaldırmak isteme ği düşündüğünü tahmin etmi şti. 73 Belaziiri. Şehre girdikten sonra Ebna'lardan olan Firaz'u kendi taraflarma meylettirme ğe muvaffak olmu şlardı". Bundan ötürü Yemen kolayca Evved'in eline dü ştü diye kaydedilmi ştir. II. D azeveyh ve K ays' ı küçümseme ğe.kabilesi kıyı bölgelerde Esved'e boyun e ğmemişti. S. S. g. e. S. komutanlarından ve Ebna'dan olan Fir ılz.. tür. yardımı ümid edilen ve dininde sebat gösteren herkese sözlerrinin eri ştirilmesini emrediyordu. Bu s ırada Peygamber'in Sekun'lara sığımmş olan memurlarından Muâz bin Cebel bu kabilenin bir kolu olan Beni Bekr'den bir kadınla evlendi. 112. Fakat şöyle bir misal veriyor: "Kays'm Müslümanl ıga. Mezhiçliler. Muâz bin Cebel. e. dinden dönenlerle sava şılmasım. a. 221: Amr bin Madikerib Islam olmu ş ve Peygamberden Zebid'in emirliğini istemişti. Kays bu daveti gökten inmi ş bir müjde gibi sevine sevine kabul etti. III. As er. Bu rivayetin do ğru olmadığım Höhnerbach da kabul ediyor. Aden ve el Cend'i hükmü alt ına aldı. g. Mezhiç kabilesi valiliğini de Amr bin Mâdikerib'e vermi şti". o. 47). 172. Müslümanlar ona kar şı cephe aldılar.. Esved bu büyük ve kolay zaferlerden pek ziyade gurura kap ıldı . Esved peygamberlik iddias ına kalkışmca Amr bin Mâdikerib de irtidad ederek Esved'e tabi oldu.. Bu suretle de birçok Müslüman memurlar Muâz sayesinde bu kabile mensuplar ı tarafından himaye gördüler. 72 Mirhond. Bu sırada Esved'in baş arısı daha da artt ı.. I. Ş er ce. Hamdanhlar ve başkalarınan müte ş ekkil bir birlikle şehre girme müsaadesini alabilmişlerdi. 71 Höhnerbach. S. Kays bin Makşuh ül-Muradryi Ebnalar ı kendi tarafına kazanmak için Ferve bin Müsik ül-Muradi ile birlikte Yemen'e yollam ış . Bunun için Muâz ve arkada şları Hazreti Muhammed'in emirlerini Kays'a anlattılar. Bu mektupta Hazret-i Mumed. Peygamber'in emirlerini yerine getirmtk için derhal harekete geçti. Askerin komutas ım Amr bin Madikerib'in ye ğeni Kays bin Abd-i Yegils'a" Ebnalar ın idaresini Firılz ve Dazaveyh'e. Esved böylece geniş topraklara sahip olunca.. ter. vilayetlerin idaresini baz ı kimselere vermeği uygun buldu. karşı' kötü davrandığıııı 40 . Fakat Peygamber buralarm emirli ğini başkalarına verince. 101. bazı kıyı bölgeleri eline geçirme ğe muvaffak oldu. karısına duyduğu hayranlık onu bu kabileye son derece s ıkı ba ğlarla ba ğladı . a. İşte tam bu s ırada Hazret-i Muhammed'in mektubu bunlara ula ştı. bunlar ise San'a civarına gelince Esved'den taraf görünerek. arap. onlardan yüz çevirme ğe meyletti.

Zi Zuleym' ın Esved'e karşı harekete geçtiklerini ve kendilerine yard ım vaadleriııi ihtiva eden haber(Seyre göre) bir takım misâllerle Yemen'in birinci Riddesinde açıkça görüyoruz". Zi Merran. e. Kays bin Abd-i Yegils'u ça ğırtıp ona: "Ey Kays. E ğer Kays samimi bir Müslüman olsayd ı. Bunun için Bel'azürrnin yazdığı doğru olamaz diyor. onun başını kopar. Amir bin Şehr. Kays'ın Halife Ebu Bekir'e kar şı cephe almas ı. Kays on dan bu sözleri işittikten sonra korktu. sen Kays' ı yak ın adamlarından kadın. ağaçtan meyve kopar ır gibi. hatta bizzat Belâzâri (Ter. 41 . Ey Esved. Zi Kilâb. yoksa devletini elinden alcak. Hffibuki Kays asil. senin düşmanlarının taraf na ı geçti. Esasen l3elâzfıri menşeini göstermediği bu rivâyetin hemen altında şöyle demektedir: Onlar Yemen'e geldiklerinde Hazret'i Muhammed'in ölüm haberini aldılar (Belâzûri. yahut başını kesecek" diye söylüyor dedi. Yemen'in ikinci Ridde'sinde Müslümanlara kargı ityi davranınamıştır. Ey Esved. Esved'in öldürülmesinden sonra Yemen'de ikinci bir ridde olay ını ortaya çıkarmak suretiyle islâmlığın başına yeni bi gaile açmazdı . g. Böylece Müslümanlar'dan Cü şeyş üd-Deylemi.Bizce Taberrnin Seyf'den ald ığı yukarıda yazılı birinci fivâyet daha doğrudur. o (Yani Esved'in şeytanı) neler söyledi biliyor musun?" dedi. "Neler" diye sorunca. Seyf'in verdi ği haberlerin do ğruluğunu teyid etme ğe yardım etmektedir.. Zul-Hinıar'm başına andiçerek. Tür. Ebna'yı sürüp çıkarması da. Kays arkada şlarının yamna koşup durumu anlatt ı . Şeytan bana. I. onu serbest b ıraktı. hem de Hazret-i Muhammed tarafından memur edilmi ş bir ş ahsi. Kays bin Abd-i Yeg ıls çalışmaya koyuldular ve gereken yerlere mektup lar yolladılar. Dazaveyh. "Şeytan diyor ki. 172). 173). a. onu inandırmağa çalıştı. Onlar Esved'in şüphelerinin ortaya çıkardığı bu büyük tehlike ve tehdit alt ında ne yapacaklar ını düşünürlerken. Ter. Kays'ın bu hararetli konu şmasından. onun şerrinden sakın. Seytan'm yalan söylediğine. Fakat Esved bu hususta casuslar ı vasıtasiyle bazı haberler almış olacak ki. Esved'in öldürülmesinden sonra vukubulan Yemen'deki ikinci Ridde sırasında. safdilâne bir şekilde San'a'ya kabul etmesi. 71. o şeref derecesinde sana denk olduktan sonra. Kays gibi taraftarlara sahip ve ku şku uyandıran önemli bir ş ahsi. birçok kaynakların verdikleri haberlere aykırı düşmekte. Höhnerbach. öyle kolayca tasvib edilebilecek iddialardan de ğildir. Zira Esved gibi cebbar ve zeki bir adam ın. S. bu rivâyeti gene adlar ını açıklamadığı râvilere dayanarak cerhetmektedir. ihaneti içinde sakladı. Firûz. Esved'in şüpheleri belki de biraz hafiflemi ş olacak ki. I. Zi Zrıd. Bu rivâyet ise ileride de gösterileceği gibi. Ter. Bu nokta Höhnerbach' ın gözünden kaçmış olmak. Esved'i kendi vücudundan daha aziz tuttuğuna ve hiyanet fikrinden çok uzak bulundu ğuna.

. Merzubâne imdada ko şup akrabası olduğunu söyliyerek.. e. S. . ikinci rivâyette daha k ısa. Gene Seyf bu defa men şei Fir z'a dayanan (Taberi. kocas ının katili olan Esved' in dünyada en çok nefret etti ği insan olduğunu. tür. III. Bu iki rivâyetten hangisinin do ğru olduğunu kesin olarak söylemek güç olmakla beraber. 50) Seyf'in bizzat C ü ş ey ş 'd en nakletti ği birinci rivâyete dayanarak. Merzubâne Âzad' ı ziyaret eden kimsenin. kendisinin saraya iki defa gitti ğini bildirmekle beraber. 74 Taberrnin Zökir Kadiri Ugan tarafından yapılmış olan tercümsinde (III. kendilerinden emir almadan harekete geçmemelerini yazdılarsa da. a.. Sonra Firûz saraya gönderilir. . 112. Şarap içer. Sadece "Bunlar Esved ile evlenmi ş bulunan eski vâlinin karısı Merzubâne'ye gizlice adam gönderdiler" diyor.leri aldılar. 5. Firûz ü d . Cü ş ey ş ve taraftarlar ı onlara . Şu halde Firûz'un saraya gitti ği muhakkaktır75 . Çünkü Cüşeyş . kadınların şeref ve haysiyetlerini çi ğnediğini. Ter.75 Belâzfırrde (rap.. Esved hakkında "Esved pis bir adamdır.. Cüşeyş'in Azad'a gönderildi ğini yazmaktadır. daha kestirme olarak anlatılmıştır. I.D eylemryi saraya gönderdiler 74 Burada Taberi (Tür. Firûz'u d ışarı çıkartır. g. II. amcas ımn kızı Merzubâne Âzad'm yanına girer ve Esved'in yaptığı kötülükleri ona hatırlatır. belki de öldürülmekten onu kurtar ır.satırda) birinci şahısta konuşan Cü ş ey ş yerine Kays yazılmıştır. III. üçüncü ziyareti Firûz'un yapt ığım bizzat itiraf etmektedir. Kays: "Ey amcamm kızı" diye Azad'a hitap eder ki. yani Seyf'in Firûz'a dayanan ifadesi her iki fivayette de mevcut oldu ğuna göre ikinci rivâyet esas olarak alınabilir. gusletmez. Birinci rivayette Esved. kendileriyle hemen iş birliği yapni'a ğa hazır bulundu ğu karşılığını verir 76 İşte bu sırada içeriye . artık onu yok etmek tamam geldi ğini söyler ve ondan yardım ricasında bulunur.. dinletemediler. bu imkânsızdır. Çünkü onlar Hazret-i Peygamber'den Esved'e kar şı bir hareket haz ırlamaları için mektup almışlardı San'a'dakiler Esved'in şüphelerinin artmas ından ve kendilerinden önce harekete geçmesinden korktuklar ı için evvelce Şehr bin Bâzânia bunun öldürülmesinden sonra da Esved'in kar ısı olan Azad ile i ş birliği yapmak gerekti ğine karar verip Azad' ın ameasıoğlu olan. 221: Karısının. 60) rivâyetleri naklederken. Cüşeyş 'den şüphelendiği için onu döver. Âzad Firûz'un süt karde şi olduğunu ve onunla her zaman konu şacağım söyler. Ancak hadiseler. yâni Kays. Firûz üd-Deylernrnin izad' ı ziyaret etti ğini söylemektedir. onun amcas ı oğlu olan Firûz oldu ğunu kabul etmek her halde daha do ğrudur. S. Firûz. Tük. hemen hemen ayn ı vak'a tekrarlanır. Şöyle ki: Firûz saraya gider. San'a'dakiler. ama Esved bu söze hiç bakmaz. Âzad. 172) bu hususta bir kay ıt mevcut de ğildir. S. hep uyur" dedi ğini kaydediyor. D azaveyh. Zira Kays Arap. ter. Ter. 42 . Eşini öldürdükten ba şka halkı sefil ettiğini. 76 Mirhond. S. S 50.. Âzad ise Ebniklan'd ır.

Esasen Hazret-i Peygamber'in mektubunu alm ış bulunan Necran'm Müslüman kalan ahalisi de ba şka tarafa göç edip bir araya topland ıklarmdan. Kays bin Mak ş uh âsidir. Daha sonra Esved m ızrak" elinde oldu ğu halde yere kapand ı 79 Bunca hayvanı uğruna kurban etti ği ruhun sesini duymak istermiş gibi kula ğını yere vermişti. ey Esved. S. Esved yapt ığı hareketten utanç duyup özür diler 78 .. I. ter. Bundan sonra elindeki m ızra ğı ile hayvanlara vurma ğa başladı. Firaz'un kar ısı Azad ile böyle samimi bir ş ekilde hasbihal etti ğini görünce. fena halde kızar. Gene Taberl. tür.. Gene başını yere koyup dinledikten sonra. 78 Buraya kadar yazd ıklarımız aynen Cüşeyş için de rivâyet edilmi ştir Bk. Böylce bir müddet durduktan sonra. bu sırada nefsini korumak gerekece ğini . 59. bundan sonra hayvanları bıraktı . III.beylemPnin Seyf yoluyla intikal eden rivâyeti (Taberi. 77 onun kendi akrabası olduğunu söyleyerek. 77 Hondmir. kocas ını muaheze edince. 80 Firfız üd .. hayret. meydanda kumun üzerine bir çizgi çizip bu hayvanlar ı çizginin boyunca hep bir hizaya dizdi. nefret ve korku içinde kalmışlardı. ba şını yerden kaldırıp: Yan ımda bulunan melek bana. a.. Firaz'u saray ında görünce şüpheleri büsbütün artt ı .. Zu'l-Himar' ı devirmek isteyenlerin hepsinde oldu ğu gibi. At kanlar içinde sokaklarda ko şmağa başladı ve sonunda yere yıkıldı . O. 50. e.. syfasında birinci şahısta konuşan Cüşeyş üd-Deylemi ol. Tarih übislâm. tür. Sonra hükümdarlık atım getirtti. Hazır bulunanlar bu müthi ş manzara kar şısında. Fil-az bu tehlikeli i şten böylece kurtulup arkada şlarının yanına geldi. 448'de Azad'm Müslüman olduğu açıklanmıştır. O. Firaz'da da bir hançer sakl ı idi. 341'de de "Melek bana haber verdi" şeklinde bir riayet vard ır. Taberi. o. Esved'in şüpheleri korku halini alma ğa başlamıştı . ter. onu yakalayıp "Hükümdar seni çağırıyor. duğu açıklanmıştır. dedi. III. sen ise tilkilik ediyorsun" demesi üzerine. I. Fakat Azad. Zehebi. Esved. öldü. bu defa ş eytanın: "Ey Esved. hayvanın ağzına mızraki ile vurduktan sonra onu sal ıverdi. onun başını kes" diyor. San'a meydanında nefret uyand ıran müthiş bir sahne haz ırladı : Şehir halkını meydana topladı .. ter. 79 Taberi. Elinde hükümdarhk mızrak' oldu ğu halde sarayından çıktı . 49) Esved'in ağzından nakledilirken "melek" şeklinde olup diğer bazı Islami rivâyetler bunu " şeytan" şeklinde nakletmişlerdir. Firûz âsi ve azgınlardandır. Bir gün. S.. Esved bundan sonra yüz kadar deve ve inek getirtti. Hayvanlardan hiçbiri çizginin öte tarafına geçmiyordu.. S.. 48. S. 43 . Esasen aynı cildin 57. S. Firüz'un üstüne at ılıp başına vurma ğa başlar... hayat ından pek fazla ümidi kalmam ış bir halde bu adamı takibe mecbur kaldı . III. g. tür. tür. Topluluğun ortasında durdu. III.Esved bin Kâ'b girer. onun sağ elini ve sağ ayağını kes" dediğini haber verdi 8° Firaz bu sözleri duyunca kalabal ığın içinde kaybolma ğa te şebbüs etti Fakat evine yakla ştığı sırada Esved'in adamlar ından birinin. ter.

Art ık her ne bahas ına olursa olsun. K ays ise ben gürültü ederim. onun başımn bulunduğu tarafı Firûz'a iş aret etti. San'a halk ına biraz evvel öldürdü ğü hayvanların etlerini bölmesini emretti. Buradan odaya geçtiler ve Esved'in o gece öldürülece ğini Firöz. ter. onlar da muhafız kuvvetler olarak vazife görmekte idiler. e. Fakat bu sözleri i şittiğini hissettirmeden.. Merzubâne'ye bir adam yoltay ıp tertibat almak üzere kendilerine yard ım etmesi gerekti ği haberini ulaştırdılar.. niyetini yüzünden anlam ış olmalı ki. Firûz onun emrini yerine getirdi. bir yandan da " şeytamyla konuştuğu Kususi dille" birşeyler söylüyordu. Şayed Esved kendisini öldürmek isterse. Esved'in yatt ığı odaya. Dazaveyh hep birlikte bu delikten içeriye süzüldüler. adama vadederken buldu. 81 Firûz'a dayanan Seyf'in rivâyetinde. Esved onu görür görmez. Fakat. 44 . aha evvel davranarak. Himy e r ve H amd an'lara haber gönderildiğinden. Esved'in öldürülmesi: Önce suikastçiler geç vakit arkada şlarına direktifler verdikten sonra sarayın arka tarafına açılmış bulunan deliği genişletm. Onu yata ğan içinde ba şı ayağı ne tarafta oldu ğu belirsiz bir şekilde yatmış ve horluyor buldu. korku ve şaşkınlık içinde kaldı . sarayın arka tarafında bir duvar' ın iç kısmından beraberce bir delik aç ıp sonra perdesini indirdiler. gözlerini açm ış Firûz'a bakıyor. silahını gizlice hazırladı . Azad'a söyledi " C. 62'de "şiddet ve hiddet gösterdi ği sırada elinin titredi ğini ileri süren şahsın Kays olduğunu" rivâyet ediyor. Esved'e yakla şıp onun yüzünü görünce. III. S. az önce Esved'in davetini kendisine tebli ğe gelen adama pay vermedi. Firûz'u tekrar saraya ça ğırtarak. A. Esved uyanabilir. Esved her halde bu gece iyice sarho ştu. yaya olarak Esved'in yan ına geldiği sırada onu.zad. Firûz etlerin da ğıtılmasında gereken ihtimamı gösterdikten sonra. 222'de böyle söylüyorsa da Taberi. S.. Firûz. Bunun için Esved'in dü şmanları. onu ve sonra yan ında bulunan adamlar ını hançerliyecekti. Fırsatı kaçırdığı takdirde her şeyin mahvolaca ğım bilen Firûz. g. Firûz. Çünkü o. a. II. vakit geçirmeden suikasdi sonuçlar ıchrmak gerekiyordu. bir eliyle . bir kandil ışığını takip ederek vard ı. Merzubane.e ğe koyuldular. S. tür. ihtiyarh ğım ileri sürerek 82 reddetti.. kendisine yaklaştırmadan. Esved'i öldürmek işini D az a v ey h. Sonra Kays bin Abd-i Yegös. diyerek F ir z 'un onu öldürmsini teklif etti ve buna karar verildi Firûz k ılicım arkadaş larının yanına bırakarak (ihtimal unutmu ş olacak). Esved'Ie kar şılaşanın Firûz olduğu ve Esved'in Firûz'u döverek dışarıya çıkardığı yazıhdır. O da Firûz'u Esved'e şikayete gitti. emri yerine getirdi ğini haber verip çekildi. Tanrı adını anarak kendisini işkenceli bir şekilde öldüreceğini. Esasen.düşünerek. 82 Mirhond.

kapıyı vurarak bu sesin nerden geldi ğini sordular. 217. a. tür. Bu teklif kabul edildi. 74.. Muhammed'in Tanrı elçisi olduğuna tanıklık ederim. Kar şılık olarak. Dazaveyh. Mesela İbni Sa'd (Kitab üt . I. alınan rehineler geri verildi. öldüğünü sanarak arkada şlarına haber verme ğe koş arken kzad onun ete ğini çekip.Tabakat. yahut Ebnâ'dan olan kimselerin bilhassa bunların çocuklarını rehine olarak beraberlerinde götürdüler. S. arap. küçük büyük yediyüz ki şinin eksik oldu ğunu' farkedip oların serbest bırakılmasını Müslümanlardan istediler. San'a ile Necran şehirleri ars ında dolaşıp durdular. bu cüretkar Müslüman'ı ". Filaz onun ba şını gövdesinden ayırırken Esved öyle şiddetli bir "bö ğürtü" çıkardı ki. 173. V. Bu arada. g. 85 Wellhausen. Caetani.. Esved'in henüz ölmediğini söyledi. ter. S. kzad onlara "Peygambere vahiy geliyor" diye seslendi " Böylece muhafızları kapıdan uzaklaştırmağa muvaffak oldu... III. S. Taberi. ter. 45 . Taberi'nin dayand ığı ravilerin hepsi Esved'in Firaz taraf ından öldürüldü ğünü kaydediyorlarsa da. a. III. Öyle anla şılıyor ki. Ezd kabilesine mensup Veber bin Yuhannes'i de alarak şehrin en yüksek kalesine ç ıktılar. kaçarlarken de önlerine gelen yerli. Filaz arkadaşlarının yanına ko şup kılıcım aldı (Cüşeyş 'in rivâyetine göre hep birlikte. S. S. Hayret ve korku içinde kalan Esved taraftarlar ı kaçıştılar. tür. Belli kayanklar ımız. tür. tekrar onun odas ına döndü. Kays ve ötekilerin Firaz'a yard ım ettikleri hussunda birle şmektedirler. etrafa nas ıl haber salacaklarım konuşmakla geçirdiler. Esved'in ne ş ekilde cezaland ıracağım merakla beklerlerken. 383) Kays bin Hubeyre Mak şuh'un peygamberlik iddias ında bulunan Esved 83 Ebu'l-Fida. S. Veber'in yanında bulunanlar Esved'in öldürülmü ş olduğunu ilan edip teyid makamında onun ba şını halka fırlattılar. Esved Tanr ı'nın düşınanıdır"" Ezanı işiten halk kalenin önünde toplanm ış Veb e r'i. 55. Buna kar şılık Fil-az ve Kays'in vaktinde ald ıkları tedbirler sayesinde. g.. ne yapacaklar ını. Firâz'un rivâyetine göre de Firilz yaln ız olarak). e. ter. 84 Belazuri. boynunu k ırdı . 164. Kays ve di ğerleri onun gö ğsüne oturdular. bir Tanrıdan başka Tanrı yoktur.. Taberi. e. odanın dış arısında bulunan muhafızlar koşuştular. onlar ın arkalrından adamlar yeti şip yetmiş kadar süvariyi esir almaya muvaffak oldular. 117.. Böylece San'a'y ı terketme ğe mecbur kalan Esved taraftarlar ı. Firâz ve Arap Kays o geceyi sarayda Merzubane'nin yanında. Tanrı uludur. halbuki Caetani bu hususta kayanklar ın verdikleri bilgiye itimat göstererek onun Müslüman oldu ğunu kabul etmektedir. baz ı kayankların ifadeleri bu iddaya uymamaktadır. S. III. Sabaha kar şı saraydan ç ıkıp arkada şlarının yanına geldiler. IX.onun sakalı''ı tutup. Veber oradan ş öyle bir ezan okudu: "Tanrı uludur. Ancak hepsinin birlikte onun odasına girmi ş olmaları ihtimali daha kuvvetlidir. Veber bin Yuhannes'in Müslüman olmad ığım iddia ediyor.

I. 208. 173) esas olarak Kays' ın Esved'i öldürdüğünü anlatmakta ve biraz a ş a ğıda bazı râvilerin onun Firûz tarafından öldürüldü ğünü zikrettiklerini pek kısa olarak kaydedip geçmektedir. 60).. onu sâlih bir insan olan Firûz üd-Deylemi öldürmü ştür" hadisinin kitaplarda daima tekrar edilmesi. I. El . S. a. Hondmir. 60.Ansi'yi öldürdü ğünü yazmaktadır. Ter... S. e. tekmile. o zaman Kays' ın onun başını gövdesinden ayırdığını yazmaktadır. II. S. S. Firûz'un Esved'i katletti ği hususundaki haberler daha a ğır basmaktad ır. e. 52). Halbuki Buhari (Sahih-i Buhari. onu sâlih bir insan olan Firûz üd Deylemi öldürmüştür" sözlerine dayanarak Esved'in katilinin Firûz oldu ğu yolundaki kanaatlerini aç ıkça belirtmi şlerdir.. Yemen bölgesi Esved gibi bir müstebitten kurtulduktan sonra. Taberi. sonra geri dönüp arkada şları ile birlikte tekrar Azad' ın yanına döndüklerini.Büldân. 164). İ ber.Sefa. g. "Esved'i öldürenler aras ında Firûz üd-Deylemi dahi vard ı" demekle Firû z'u Kays ile işbirliği halinde göstermektedir.. fakat mektup Hazret -i M uh amm e d'e de ğil. S.. Belazûri (Fütuh ül . S. Peygamber'in gâipten ald ığı bu haberi kaydettikten sonra. II.. onun Firûz tarafından katledildiğini pekala yazdıkları gibi. 52. S. III.. Belâzûri de (Filtuh ül . haber verdi ği "Esved öldürüldü. hadiseye en yak ın olan ça ğda bile inanc ın bu yolda olduğunu teyid eder. En . a... S. Ebu'l-Fida (Tarih I. e. Müslüman memurlar gene eski yerlerine dönme ğe başladılar. Bundan ba şka. tür. İbni Haldiin (Kitab ü].i Muhammed'in bu yoldaki "Esved öldürüldü.ül . Fakat. 389).. S.. 448. .. 222) da ise bu rol Kays ile Firûz arasında bölünmüştür. Ayrıca İbni Sâ'd gene (V.Buldan. g. aralarından birini başkan seçmek hususunda anlaş amadılar.. 164. II.. Taberi (Tür. Mirond' (Ravzat üs . g. Nihayet Medine'den yeni bir emir gelinceye kadar Sehabe'den olan Mu' az bin C e b e l'i seçtiler".. - Yukarıda açıklandığı gibi. 173) onun Peygamber'in ölümünden be ş gün önce öldürüldü ğünü ve bu haberin Ebu Bekr'in Hilafet° geçi şinin onuncu gününde Medine'ye ula ştığım yazmak86 İbni Haldün. ilahi bir kaynaktan alarak. ter. 131) gibi kaynak kitaplar. e. Esasen Hazret . I. III.Nevevi (I. III.... I.. 165. II. Burada Firûz'un silahs ız olarak Esved'in odasına girdi ğini.Vatvat (S. ter. a. Esved'in boynunu kırdığım.. Wellhausen. Zehebi (Tarih ül . 57. S. a. Ebu'l-Fida. tür. 341.. a. S. 52).. I..). 87 El-Vatvat. ter... Skizzen. Bir yandan da bütün olup bitenleri mektupla Peygamber'e bildirdiler.İslam.. Halifesi Ebu B ekr'in eline varabilmi şti Zira baz ı tarihler.İber. g. tür. 46 . 131. 34. Dikkat edilirse. Her ne kadar Caetani bu hususta Mirhond'u mehaz göstermi ş ise de elimizde bulunan (Leknou 1914) bask ısııda böyle bir kayda tesadüf edemedik. İbni Haldfm. onun Esved'in öldürülmesinden bir gün sonra öldü ğünü kaydetmişlerdir ". 57) gibi tarihçiler de Peygamber'in ölmeden önce. VI. S.

şurada burada dola ş an Esved'in süvarileri ile temasa geçti ve onlarda kendisine bir dayanak buldu. Halife Ebu B ekr. Çünkü Hazret-i Muhammed'in ölüm haberi. Firaz ve Dazaveyh ile isti ş arede bulundu. Hazret-i Peygamber zamamnda öldürüldü. Daha önce Dazaveyh. III. Firaz. Esasen serseri bir hayat süren Esved'in süvarileri. Seyf yoluyla bize kadar gelen Firâz'un rivâyeti.tadır. Ama Ebnalara da yakla şmadılar. onlarla dostmu ş gibi hareket etti. güya San'a'y ı tehdide ba şladılar.. Hattâ ertesi gün için onları yeme ğe davet etti ve ilk gelen Dazaveyh'i öldürdü. Cahiliye devri adet ve inançlar ım bırakmış ve islâmiyt'i henüz pek sathi bir şekilde kabul etmiş olan Yemen'li bir kısım halkın yeniden irtidadına vesile olmuştur. Fakat Himyerli u'l-K il â ile arkada şları onun bu fikrini kabul etmediler. göç etme ğe mecbur bırakılan bu aileleri kendi topraklar ından geçtikleri sıra88 En-Nevevi bu tarihle beraber ba şka bir rivâyeti de nakletmekte ve "O. Firitz'u Yemen'e vali tâyin etmişti. 47 . Ben onlar ın başkanlarını öldürerek geri kalanlarım memleketten sürüp ç ıkaraca ğım" diye tahrik etti". Böylece Esved'in H. Onları kendi hallerine b ırakırsanız daima saltanat süreceklerdir. 216. Kays bin Mak ş uh ül . y ılın Rebi'ül-evvel ay ının sonunda katledildi ği meydana çıkmış oluyor " D. Yemen'de ikinci Ridde'nin önderli ğini yapmıştır. Fakat baz ı Arap kabileleri. Fakat çok kısa bir zaman için. Kays. Ba şı Peygambere getirildi" demekte ise de yukar ıda not 87'de adlar ı geçen eselerin hiçbiri böyle bir iddiaya yer vermemi şlerdir. Cü ş ey ş hemen hemen birlikte San'a'da i ş görmekte ve Yemen'i idare etmekte idiler. Kays ise herkesten ziyade korkmu ş göründü. Arap K ay s'ı kı skandırdı ve bundan dolayı E z v a'yı (Himyeri hükümdarlarının adı ve Zu'nun ço ğuludur). rakiplerini böylece uzaklaştırınca San'a'da idareyi eline ald ı . Ş ehir halkı telâş a düştü. Denebilir ki. onlardan üstün bir mevkie geçirili şi. onun Kehf-i Hubban'da isyâna ba şlamasından ölümüne kadr geçen zaman ın ancak dört ay olduğu yolundadır. S. arzular ı hilafına. ter. "Ebnalar sizin memleketinizde yabancı ve göçmen bir kavimdirler. Firâz'un Halife tarafından . Kays gayesine eri şmek için. gösterdi ği bu boş gayretten sonra. Yemen'de ikinci Ridde: Esved'in öldürülmesi ile Yemen'de islâmiyet yeniden zafer kazanm ış oldu. Firaz yolda iken iki kadın arasında geçen konu şmadan bunu ö ğrenip kendisi için de aynı akibetin haz ırlanmış olduğunu anlıyarak karde şi Gu ş na ile H avlanlara s ığındı . 89 Taberi. tür.Muradi. 11. Ebna'nın bir kısmını da zorla İran'a yolladı . Bu suretle Esved'in hükümdarh ğı bazılarına göre üç ay sürmü ş tür.

hiçbir vicadan azab ı duymadan idam karar ı verdiyse de. nöbetçiler buna kamp uzakla şırlar. "Peygambere vahiy geliyor" diyince. Demek ki. elli kere Dazaveyh'i öldürmediğ ini yeminle teyid etmesi üzerine" Ebu Bekir onu affetti. Tahir bin Ebi Hale komutas ında .da himayelerine ald ılar ve Kays tarafından görevlendirilmi ş olan muhafızları öldürdüler. E. Biraz sonra Kays bin Mak şuh da Müslümanlara esir dü ştü ve her ikisi zincirle ba ğlanarak Medine'ye Halife'nin yan ına götürüldü. Kays'a aleyhtar olanlar ı toplayıp San'a yakınında Kays ile sava ştı ve onu yendi. 90 TaberI. tür. Medine'de bulunan iki esirden bilhassa Dâzaveyh'in katili Kays için Ebu Bekir. 174.. geçici bir zaman için de olsa gösterdi ği ipnotizmacılık mârifetleriyle etrafındaki bazı insanları kendi peygamberli ğine inandırmış olmasına ra ğmen 92 onun bu tarafı çok hareketli geçmi ş bulunan siyasi hayatına nispetle pek sönük kalm ıştır. Bu sırada Ebu Bekr. Esved'in öldürülmesi hususunda. 48 . biri dini.. ter. Firüz. 226. Ma'dikerib de affa nâil olup her ikisi ailelerinin yan ına dönme müsaadesini alabildiler. elçiler ve mektuplarla Tihâme ahalisine. Kays'dan ayr ıhp Müslüman olmadan9° ve aman bile elde etmeden Müslüman karargahına gelip teslim oldu. Kays daha önce Esved'in süvarilerinin dola ştığı San'a ile Necran aras ındaki bölgeye kaçmak suretiyle kurtuldu. Sükünet ve düzeni yeniden kurdu. di ğeri siyasi olmak üzere iki tarafl ıdır. Gene görülüyor ki. Muhacir'in kuvvetlerinin çoklu ğu da Amr' ı korkuttu ğundan. Firüz'a yardım etmelerini bildirdi. Netice: Ana kaynaklara dayanarak buraya kadar inceledi ğimiz Esved'in hayatı. I. S. cinayeti i şlemiş olduğuna dair elde müspet bir delil bulunmad ığından ve Kays'ın Peygamber'in minberi önünde. Esved'in vahiy ald ığına onun yakınında olanlar inanm ışlardı . Bu sırada memleketine dönmü ş bulunan Kays bin Mak ş uh ile Amr bin illa'dikerib iyi geçinemiyorlardı . tür. . bu i şi Firüz'un teklifine uyarak yapmışlar ve onun Kays'la sava ş a başlama imkanını sağlamışlardı . Bu kabileler.. S. görüldü ğü gibi. arkasından da M uh cir bin Üm e yy e'nin komutas ında bir orduyu Yemen'e yollad ı . 92 Onun peygamberli ğine yakınIrmın inanmış olması muhtemeldir. III. Muhâcir Yemen'de te ş ekkül eden kuvvetlerle birleş erek kendi kuvvetini artt ırdı . Bilhassa Tâhir bin Ebi Hâk'nin idaresindeki kuvvetlerle Firüz'a yard ım ettiler. Muhacir San'a'ya gelince memleketi çapulculardan ve Esved'in arta kalan süvarilerinden temizledi.. 91 Belâzfıri. o öldürülürken ç ıkardığı müthiş sesi duyan nöbetçilere İzad. ter.

görünmiyen yüksek bir Tanrının adına ortaya çıktığım iddia etmi ş olduğu muhakkaktır. Esasen. sadece sezi ş kuvveti fazla olan kurnaz. öteden beri ticaretlerine vergi almak suretiyle engel te şkil eden. ve Yemen'deki bazı kabileler arasındaki vergi meselelerinden do ğan Ridde'den istifade etmesini bilmi ş ve gizliden gizliye hazırlanmaya başlamıştı . halka zulmetme ğe ve fazlaca sarho ş olmağa başlamıştır. Yâni Esved'in in bir çok taraftar bulmas ının sebebi. 49 . Kureyş ' in hâkimiyetine tâbi kalmamak ve Yemenliler'i din bak ımından da kendisine bağlamak için peygamberlik iddias ında bulunmuştur. her ne kadar Rahman' ın adına konuşmakta oldu ğunu ve bir melek vas ıtasıyle vahiy aldığını sık sık söylemişse de. onlara hakim olmuş ve Ebnalarm idarelerini de kendilerinden olan Dâzaveyh ve Firâz'a vermek suretiyle. sakinleri bakımından da heterogen bir bölge idi. Esved hakiki hüviyetiyle . fakat bundan dolay ı o kadar çok gurura kapılmıştır ki. hiç olmazsa bunun kalıntılarımn daha sonraki devirlerde ya şıyan râvilere bir nebze olsun malzeme te şkil etmesi gerekirdi. cesur ve iktidar ihtiras ı ile dolu. halkın ona sırf dini bir inançla ba ğlı bulunmasından ileri gelmiyordu. onun peygamberli ği de derhal unutulmuş . Bununla beraber Esved'in Mnsevi. İşte Esved Ebna'nın Yemen'deki nüfuzunu tamamiyle k ırmış . arkada şlarını küçümseme ğe. bunlar kaynaklara nazaran daha çok kendi ş ahsi kuvvetini tanıtmak maksadiyle söylenmiş sözler olup ilahi bir tak ım emirlere benzemekten tamamiyle uzakt ırlar. eski dinlerini b ırakıp islamiyet'i kabul ederek Medine hüldimetine ba ğlanan halkı. ölümünden sonra dini eserinin devam etmesi. hakiki bir peygamber olarak tan ınsaydı . Yukarıdanberi anlat ılanlar da gösteriyor ki. Peygamber'in hastal ığı haberinden. Yemen din bak ımından olduğu gibi. fakat önderli ğini üzerine almış olduğu milli hareket Arap Kays'la gene de devam etmi ştir. O. Esved'in ölümü ile birlikte . inahir bir siyaset adam ı idi.Esved yeni bir din kuramamış . Yemen'de uzun y ıllardan beri hâkim bir zümre halinde ya şıyan İranhlar'ın çocukları olan Ebnâlar artık Yemen Arapları'mn tahammül edemedikleri ve memleketlerinden uzaklaştırmak istedikleri bir s ınıf haline gelmiş idi. Esved bir milli isyamn önderli ğini üzerine almıştır. onları kendine ba ğlamıştı . O. E ğer o. Esved savaş çı bir peygamber s ıfatiyle ortaya at ılmış ve kısa zamanda büyük topraklar ı eline geçirmiş . Bir yandan da gün geçtikçe. yeni ve kutsal bir kitap da b ırakamamıştır. her ne kadar yakın taraftarlarından bir kısmını kendi peygamberli ğine inandırmağa muvaffak olmuşsa da. Bu durum da Esved'in çabuk muaffakiyet elde etmesine yard ım etmiştir. Hristiyan ve İ slam monoteizminin tan ınmış ve yerle şmiş bulunduğu Yemen'de bir putun ad ına değil. Daha önce belirtildi ği üzere bu durum onun hayatına malolmuştur.

Buzaha sava şından bir müddet sonra ise Kadisiye ve Nihâvent sava şlarında Islam ordusunun zafer plânlar ım hazırlayan kıymetli bir Müslüman askeri olarak görmek mümkündür.Esedi ül .Esir'e göre onun soyu ş öyledir93 : Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadle bin ül-E şter bin Hecvan bin Fak'as bin Tureyf bin Amr bin Müseyl bin ül . yılında kabilesinden bir heyetle birlikte Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etmi ş bir mümin. S.2. S. daha sonra da Hâli d bin V eli d'in ordularını ciddi şekilde uğraştırmış olduğundan tarihte oldukça önemli bir yer kazanm ıştır.Kâmil fi't-tarih.Fakasi. 299. 65. yılında mürtedlerin ba şına geçmiş . Üsd id-Gâbe. 360. 93 İbn ill-Esir. Leyden 1867.Esir. Tuleyha'nm soyu: Asıl adı "Talha" olan Tuleyha. Tuleyha'mn birinci defa islamiyeti kabulü: Tuleyha'mn hayat ım tarihen mallim en eski günlerinden alarak inceleyecek olursak. şöyle ki 94 Tuleyha bin Hüveylid bin Nevfel bin Nadlet ii! . İbn iil . Kahire 1288. Hicretin. y ılında putperest Kurey şlilerle birlikte Medine'yi kuş atmış bir düşman. 9. 50 . Necid'de oturan Es e d kabilesinin ileri gelenlerindendir. peygamberlik iddiasında bir komutan. S. 10. Zehebi bu soy kütü ğünü daha kısa gösterir. onu Hicretin 5.Fakasi. e] . Müslümanlar ona k ızdıkları için " Tul e yh a" yâni "Talhacık" adını verdiler. İbn ül .Esedi ül .Hâris bin Dudan bin Esed bin Hüzeyme bin Müdrike bin İlyas bin Mudar ül . bir aral ık Medine'yi tehdit edecek derecede cesaret göstermi ş . : B. 94 Zehebi. Tecrid. ş ahsiyet itibariyle di ğer sahte peygamberler kadar kuvvetli olmamakla beraber. A. III.. TULEYHA BIN HUVEYL İD Sahte peygamberlerden ikincisi olarak inceleyece ğimiz Tuleyha. I.

Vacca. daha ziyade islam' ı terketmi ş olanları dine davet ve dinde kalanlara da bir tak ım vaızlarda bulunmak üzere Ebu Bekr tarafından gönderilmiştir. de de l'islam. Bu i ş için sen. 51 . 874. Esed kabilesinden bir heyet Peygamber'i ziyaret edip ona "Ey Tanrı'nın elçisi! Biz sana Tanrı'nın birliğine ve senin Tanr ı elçisi olduğuna tanıklık etmek üzere geldik. I. Zira Hâlid sadece eskiden beri putperest kalm ış Arapları doğru yola davet ile görevlendirilmemi ş .Esir'in Vakıdi'den aldığı bu rivayet Tuleyha'n ı n 9. S. 97 Caetani. o bütün iddialar ı na ra ğ men hakiki bir peygamber de ğ ildi'. 65. bunun sonucu olan Ridde. Bundan bir y ıl sonra. biz arkada kalan kabilemizi burada temsil ediyoruz"" dedi. Ona göre. sadece bir kahindi.. kabul etmeyenlerle de sava şmıştır. 299. Ebu Bekr'in kendisine verdiği mektuptan da anla şıldığı gibi. içinde Tuleyha'mn da bulundu ğu.Tabakat. yalnız Tuleyha'mn islamiyet'i kabul etti ğini ve bunun 95 İbni Sa'd. Ebu Süfyan ve Fezareli'lerin ba şbuğu Uyeyne ile birlikte yeniden islamlar'a kar şı harekete geçmi ş görüyoruz22. en küçük teferruat ı bile didik didik eden C a et ani . Tuleyha'mn etrafına adam toplamas ına fırsat vermişti. a. yani Hicretin 9.. Encylop&lie de l'Islâm. İrtidadla mücadelenin daha sonraki olaylarında da görülece ği üzere Hâlid. IV. her yerde önce dinden dönenleri dine davet emi ş . Yoksa Tuleyha putperest kalmakta devam etti ği için değil.. 96 İbn ül . onun daha evvel Müslüman olmadığımn bir delili sayıp bu iddiasım kuvvetlendirme ğe çalışmaktadır. baz ı kabile ileri gelenlerinin menfaat ümitleri. Kitab üt . e. I. 51.Esir. S. Tuleyha'nın adı tarihte ilk önce Gatafan seferinde islamlar taraf ından yenilgeye u ğratılmış bir Esedi olarak geçer. Peygamber'in ölüm haberi.. III.. sıra kendi fikrini yazma ğa geldiğinde.bu önemli noktay ı atlayıvermiştir. Tecrid. Tuleyha'yı da bu düşünce ile ve aynı emri yerine getirmi ş olmak amacı ile dine davet etmi ştir. Bir iki kehanet sözü..En k ı sa ş ekilde yukar ı ya ald ığı m ı z Tuleyha'n ı n maceral ı hayat ı n ı n tarihi de bize gösteriyor ki.Gâbe. Bu noktaya kadar hadiseleri oldu ğu gibi açıklıyan Vacca (Enc. o. Üsd ül . Tuleyha ve taraftarlar ı hiçbir vakit Müslüman olmam ış lard ı ki. IV. islamiyet'in mürtedleri say ı ls ı nlar". S. 874). y ılında. II. Bundan dört y ıl sonra. y ı lda kabilesi ile birlikte islamiyeti kabul etti ğ ini apaç ı k anlatt ığı halde. Caetani. İbn ül . Böyle bir iddia tamamiyle yanl ış bir görüşün ifadesidir. bize haber yollamadın. VIII. belki de Caetani'nin tesiri ile. 298. Hendek sava şı sırasında Esed kabilesinin başında Tuleyha bin Huveylid'i. Hâlid' in savaştan önce Tuleyha'y ı İslâmiyet'e davet edi şini. g. Zehebi.

küçük haberler bize Esed kabilesinin Tuleyha'ya uyarak .. a. 52 ."J :js "" (=Onlar: Müslüman olduk diye seni minnet alt ında b ırakmak istiyorlar. I." Tuleyha'nın islâmiyet'i kabul etti ğini.. Hastalığı haberinin sür'atle etrafa yay ıl98 Kur'an. dedi. S. Tuleyha'nm ayaklanmas ı ve peygamberlik iddia etmesi: Hazret-i Muhammed vedâ hacc ından döndükten sonra uzun süren bir hastalığa yakalanmıştı .. g. Peygambere a ş ağıdaki âyetin inmiş olduğunu kaydediyor ki. 35. e ğer do ğru kimseler iseniz.. Bunlara Hazret-i Muhammed'in davranışı başka . hem de mensup oldu ğu kabile üyeleri ile birlikte kabul etti ğini biz İbni Sa>d'da da görmekteyiz 99 . En inanılır kaynakların aslâ islâmi bir gayretke şlik gütmeden verdi ği bu küçük. Hanife'lilere söyledi ği sözler gene bamba şkadır.Vacca'n ın iddiası hilüfmaislâmiyet'i kabul etmiş olduklarını açıkça gösterir. Mirhond. sancak verdi ve Muhacirün ile Ensar'dan yüz elli kişiyi de emrine verip ona. 99 İbni Sâ. bu suretle Tuleyha'n ın Medine'ye gelip islâmiyet'i kabul etti ği inkâr edilemez bir vesika ile teyid edilmi ş oluyor: ıj u. Hazret-i Muhammed'e gelip kendiliklerindenMüslüman olduklarım söylemeleri üzerine. Allah ı n Resülü Muhammed. sizi inanma yoluna ileten Allah'a kar şı minnettar oluyorsunuz. Peygamber zamanında Müslüman olmuş ve onun sohbetinde bulunmu ştu..Esir bu heyetin. Belki siz. Tabakat. onlara baskın yap". İbni Sa'd'a göre Tuleyha karde şi Seleme ile birlikte Peygamber'in sava ş larına katılmak üzere hareket etti. Bunun üzerine Seleme üç çoban ı ve deve sürülerini ganimet olarak al ıp Medine'ye dönmü ştü. "Beni Esed'in toprağına varıncaya kadar yürü. Biraz sonra Tuleyha'n ın peygamberlik iddialarmda bulundu ğunu anlatırken Müs â bin Ve s i m e'nin bize verdi ği ip uçları bu vâdideki tenkidlerimizde ne kadr hakl ı olduğumuzu bir kere daha ortaya koyacaktır. II. S. arkas ından bütün bunlar ın (ileride görülece ği üzere) Müs eylim e'nin Medine'yi ziyaretine bir nazire olarak uydurulmu ş a benzediğini ilâve etmektedir. de ki: Müslüman olduk diye siz beni minnet alt ına sokamazsınız. Seleme'yi ça ğırıp ona. Medine'ye gelen Esed'li heyetlerin sözlerinin Yemâme'den gelen H anif e heyetinin sözleri ile hiçbir benzerli ği yoktur. 222'de "Tulyeha.d. e. geri dönünce irtidad etti" diyor. II. Halbuki. XLIX. C.da siyasi bir inkiyadı gösterdi ğini söylemekte. Gene ibn ül . 18.

Halk ın aş ağı tabakası ona uydu. S. Peygamber ona. 100 Caetani. En eski İ slâm kaynaklarından olan Vesime'nin Kitab ür . en güvendiği kaynakların verdikleri bilgilere aykırı olarak. ona "Zu'n-Nun" adında bir mele ğin vahiy getirdi ğinden bahsetti. buna hiddet etmedikten ba şka. Tuleyha'mn peygamberlik iddialarını müsamaha ile karşılıyor. Bu hususta Alman orientalisti Dr. peygamber oldu ğunu iddiaya koyuldu. onun Hazret-i Muhammed ile buluştuğunu söyledikten sonra. Caetani hemen bu öszlerin arkas ından.. 40).ması . Metin. Musevilerden birçoklar ı ona yardım ettiler. O. Peygamber o zaman ona. Bilâkis Hazret-i Muhammed.. Bundan şu sonuçları çıkarım: Muhammed. VIII. Büyük bir de ğer taşıdığı açık olan V es İ me 'nin Kitab ür . daha önceleri H a zr et -i Muhammed'e tâbi olmad ıklarını Medine'ye kar şı hiçbir anlaşmayı ihlâl etmemi ş olarak Tuleyha ile birle şmiş bulunduklarım ilâve etmekle. Habb âl. Gatafan'lar ın Fezâre ' lilerin İslâmiyet'i kabul etmemi ş olduklarını bir kere daha tekrar ediyor. Tuleyha'n ın peygamberli ğinden. Tuleyha ye ğeni Habb âl'i bir anla şmaya varmak için Hazret-i Muhammed'e gönderdi. 298. Hazret-i Muhammed ile Habbâl'ın konuş masında müsamahaya delâlet eden bir husus göremiyoruz. Meselâ: Zübyân bin Rebia el-Esedi adındaki ş ahıstan bahseden Vesime (S. e. 189) kaydetti ği bu haberi Caetani kendine göre özetlendirmekte ve akla gelmiyecek bir mant ıkla ş öylece münaka ş a etmektedir: ".. "Tuleyha peygamberlik iddias ında bulunduktan sonra. III. Tuleyha. "Bir de melek mi buldu?" sözleriyle önce istihza etmiş sonra da Tuleyha'n ın temsilcisi ve ye ğeni olan HabbâPe beddua etmiştir. TaberPnin (Arap. "Bir de melek mi buldu?" deyince.Ridde'sini İbni Hacer'den çıkararak yayınlayan Höhnerbach' ın neden kendi yayınladığı bu kitaptaki kay ıtlara bu derece lâkaydi göstermi ş olduğunu anlıyamadığımı zı söylemek mecburiyetindeyiz. Biz yukarıya aldığımızj. g. Tuleyha'ya tâbi olanlar ın. S emir a denilen yere gelip ordugâh kurdu. "Allah seni kahretsin ve şehadet rütbesinden mahrum kılsın" dedi. Höhnerbach' ın fikri de Wellhausen ve Caetani'nin tamamiyle tesiri alt ındadır. "Ben Huveylid'in oğluyum" diye cevap verdi.. bazı kabilelerin dinden dönmelerine sebp oldu. Az zamanda Tuleyha'nın taraftarlar ı ço ğaldı .Ridde'si bize aş ağıdaki ip uçlarını vermekle Tuleyha ve taraftarlar ının daha önce Müslüman olduklar ını şüphe götürmez bir ş ekilde anlatmaktad ır. a. Tuleyha'n ın kendisine vahiy getirdi ğini iddia ettiği Zu'n-Nun adındaki melek hakk ında da Müslümanlara açıklamada bulunuyor "°". Bundan istifade etmesini bilen Tuleyha bin Hüveylid. E s ed'Ierin.. Habbâl iftiharla. kâhinli ğinin de yard ımıyla. ondan ayrılıp. 53 .

El Hâris Malik üt . Ceatani ve Höhnerbach gibi de ğerli Orientalistlerin. fakat sonra pişman olup Yemame'ye Bitmi ştir. Daha birçok ilâvelerle zenginle ştirilmesi mümkün olan yukar ıdaki misaller bize Tuleyha ba şta olmak üzere Es e d. a.Fezâri. Tuleyha ile birlikte irtidad edip Müslümanlarla mücadele edenlerdendir. Uyeyne bunu dinlememi ş ve bunun üzerine Harim de onun hakk ında bir şiir yazm ıştır. I.. 88) ve Halid'in bunların üzerine yürümesini — gene Caetani'nin tesiriyle — ülkeler fethetmek arzusundan do ğan bir hareket. Ahaliye irtidadın kötü sonuçlarını anlatmış ve onları İslam'a davet etmi ştir. sonra Yemame'ye Bitmiştir". fakat içten bir inan ış a sahip olmadıkları için çok geçmeden irtidad ettiklerini kabul etmektedir. Harim bin Kutbe bin Sinan el. g. İ slam tarihçilerinin Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek maksadiyle dü şman kabilelerin elçilerini bile ihtida etmiş gösterdiklerini iddia ediyor ve bu arada önce hakikaten Müslüman iken irtidad eden Müccaa. Histoire des Arabes. apaçık tarihi hakikatleri reddettiklerini anlamak zordur. Sen yalnız bir kâhinsin ki. Gene Vesime'nin bize bildirdi ğine göre: Hubeyş hükemâdan Galip bin Bi şr ül-Esedi.ona şöyle demi ştir . Yezid bin Huzeyfe E şraftan Zufar. S. nas ıl bir düşünüşün tesiri altında. Habb al memleketine döndükten sonra A 11 a h' ın r es Mü Muhammed derhal D ı r ar bin ül . İbni Sa'd (Tabakat. Tuleyha'dan ayrılıp islâmiyeete sabit kalanlardandır. Malik bin Nüv eyr e gibi temsilcileri de iddias ına misal olarak gösteriyor (Höhnerbach. Gat af an. kâh isabet ettirmezsin. (Harim Cahiliyye devrinde yarg ıç idi). 177) da bize bu yolda misaller vermektedir: "Et-Tufeyl irtidad konusunda Tuleyha i şine karışmış ve Necid'i tekrar İslâmlığa iade işinde büyük hizmeti olmu ş. 179'da Fezürelilerin Müslüman olduklarını. e.E zve r'i Esed'lerin ülkesindeki valilerine 101 Cle'ment Huart. Ridde s ırasında sadık kalıp zekât ı Ebu Bekir'e vermi ştir. I. Höhnerbach' ın bu husustaki kanaatlerinin sars ılmazlığına ileride Müseylime ve Yemame konusunda daha da aç ık misaller verece ğiz. kar şı tarafın mukavemetini ise ilk defa fethedilen bir memleketin direnmesi saymak gerekti ğini ilave ediyor. Fezare ve Tay kabilelerinin. IV. bize Kur'ana benzer bir şey getirsene. ş eklen islamiyeti kabul etmiş olduklarını n° ve Medine hükametine ba ğlı bulunduklarını pek güzel ispat etmekte iken. Paris 1912.Fezeiri de İslama sadık kalm ış ve Uyeyne bin Hısn'a da İslamda sadık kalmas ını tavsiye etmi ştir. Zimman bin Ammar el. b ırak bizi senden ayrılalım" demiş olduğunu bize bildirmektedir. Eğer bunda muvaffak olamazsan. 54 . S.. S. kalben olmasa bile.Tai: Peygamberle bir arada bulunmuştur. kâh isabet ettirir. Höhnerbach..

S. Hem Muhammed ölmü ştür. Böylece Esed Gatafan ve Tayy kabileleri dinden dönüp Cahiliyye devrindeki anla şmalarım yenilediler Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkış sebeplerini genel olarak aç ıkladığı= zaman gösterdi ğimiz üzere.'. ibn ül Esir . S. e. ayrıl mülâhaza ile ikinci bölümünü de kabul etmesi kaç ınılmaz bir mecburiyet iken o.. tekmile. zekât ve sadaka vergisinden kurtulmak istekleri büyük rol oynam ıştır.Esir. II. S.. S 360. Taberi. III. tür. a. 104 Taberi. a. Şimdi ise Cahiliyye devrinde Eesed'lerle aram ızda mevcut olan anlaşmay ı yenileyece ğim ve Tuleyha'ya yard ım edeceğim. Bu defa halk Tuleyha'n ın etrafında toplanmaya ba ş ladı .." sözlerinin do ğru. S. e. yani "Tuleyha Hazreti Muhammed zamanında peygamberlik iddia etti. ter..göndererek dininden dönen herkese kar şı harekete geçmelerini ve tedbir almalarını emretmişti 102. S. Tanrı adına yemin ederim ki. 97. Müslümanlar Tuleyha'n ın isyanı ile uğraşırlarken. 189. ter. Tuleyha artık kabına sığamaz oldu. 70'deki kayıtlara ra ğmen israr etmi ştir. Gavs'ların başkanı da aynı şekilde Tuleyha'ya yard ım vâdetti.el Kamil. 360. "Ona kılıç işlemedi" sözü gittikçe yay ıldı "3. el Kamil. Tuleyha'nın ortaya çıkışında ve kuvvetlenişinde de kabile ş eflerinin siyasi nüfuzlar ını arttırmak hevesleri. Bu olay Tuleyha'n ın halk arasındaki itibarını arttırmaya yardım etti. Hazreti Muhammed'in şurada burada ç ıkan yalancı peygamberlere müsamahal ı bir gözle baktığı iddiasını savunabilmek için ve böylece Hazret-i Muhammed aleyhinde bir hükme varabilmek için Drar' ın onun tarafından Esed'ler üzerine göndrilmi ş olmasım uydurulmuş bir haber olarak vas ıflandırmakta. II. Karşılaştıkları zaman keskin kılıcı ile Tuleyha'ya vurdu fakat kılıç Tuleyha'ya i şlemedi. Mademki haberin birinci bölümünü Caatani itimada lay ık bulmuştur. Hazret-i Muhammed'in öldüğü haberi geldi. İbn Haldün. VIII. fakat ikinci bölümünün yani "Hazret-i Muhammed Drar bin ül-Ezver'i Esed'lere yollad ı tedbir aldırttı" sözlerinin hususi bir maksatla sonradan uydrulmuş oldu ğu ileriye sürülüyor.. 280'de Seyf bin Ömer taraf ından teyid edildi ği için İbni Haldfm'a atfetti ği haberin birinci bölümünün. Sonra kabilesi ile birlikte Tuleyha'n ın yanı başında yer aldı. Bu s ırada Tuleyha'nın taraftarlar ı gittikçe azaldı. arap. g.. Tuleyha ise sağdır ve kavmi ona uymu ştur""4 dedi. 55 . Nihayet D ı r ar onu sa ğ olarak ele geçirmek istedi ğinden üzerine yürüdü. Bu emir üzerine onlar ciddi tedbirler ald ılar ve Tuleyha'yı korkuttular. müttefikimiz olan iki kabilenin peygamberine tabi olmay ı Kurey şli Peygambere tabi olmağa tercih ederim.. 103 ibn ül . S. Müslümanlar Vâridat denilen yerde. Peygamber'in ölümü de İslam dinini henüz pek yeni kabul etmi ş ve henüz hazmetmemi ş 102 Caetani... mürtedler ise Semira'da topland ılar. Halbuki Seyf haberin ikinci bölümünü de teyid etmiştir. 95. III. İber. Zı'l-Himarin Avf Cezmi ona Cedile'lerden be şyüz kişiyi istediği anda yardımcı olarak verece ği haberini yolladı . birbirleriyle ba şkalarına karşı birle şmeleri... bunların. III. g. Müslüman ordusuna kat ılanlar ise her an ço ğahmaktaydı . Uyeyne bin H ı sn ise Gatafan'lar ın başına geçip "Ben Esed'lerle aramızdaki eski anla şma bozulduktan sonra Gatafan yurdunun sinı rlarım tanım ıyorum. tür.

Halife Ebu Bekr'e gidip: "B ırak insanları. Esed'ler aras ındaki bütün di ğer Müslüman memurlar kaçıp Medine'ye Ebu Bekr' e geldiler.. Peygamber de haktan bahsetmiştir" dedi. 56 . Durumu kendisine anlatt ılar. Bu durum karşısında Kuzaa'll Sinan ve D ırar bin el . u ğrunda döğüştüğü bir işi bırakmaktan nice daha hoştur. a 101'de vard ır. S. 106 El-Hindi. Kenz ül-Ummal fi sünen il . Ayni anlamda bu iddiayı destekliyen sözleri Belâzuri. S. 91). mütereddit kalan Havâzin ve Kuzadlar ın elçileri..Suyhti. Ebu Bekir onlara: "Bir devenin yular ı nı dahi eksik verseler. 29)'de de bu hususta şunlar yazılıdır: Ömer buna kar şılık. arap. fakat zekat ı vermektenaffedilmek istediklerini. Hiç böyle bir şey uğrunda savaşmaz olur muyum?" " 6 Belazfiri (Fütuh. a ş ağıdaki rivâyeti kaydederler: Ömer ve di ğer Eshâb. Tanrıdan başka bir Tanrı yok. göklerden yere dü şmek. Fütuh.Hülefa. Bu sırada Gatafan ve Esed kabileleri. III. S. onlarla savaşmaya emredildim. S. Tarih ül . Dırar'ın ağzından anlatmaktad ır. Buna Ebu Bekr'in verdi ği cevap ş öyle olmuş tur: "Tanrıya and içerim ki. 174.Hülefa. M ısır 1315. namazı kılacaklarını. Yaln ız Abbas bunlardan kimseyi misafir etmedi. Kahire 1305.Ezver. zekât vermeden namaz k ılsınlar. Az kalsın elçiler maksatlar ına ereceklerdi. Peygamberin "Ben . Süyuti (Tarih ül .Akval vel-Eral.. S. 221. III. Fakat Ebu Bekr bu iste ği şiddetle reddetti " 5 ve heyetleri geri çevirdi. Bu hususta kaynaklar menşei Ö m e r'e kadar dayanan. Ebu Bekr ise "Namaz ile zekât arasında bir fark gören herkesle savaş acağtm. Hazreti Peygamber'in ölümünden on gün sonra Medine'ye gelip Müslümanlar' ın önemli ailelerinin evlerine misafir oldular. 29. mal ını ve kan ını benden korumu ş olur" dediğini hatırlattı . zira yüreklerine iman girseydi onu da kabul ederlerdi" dediler. dilekleri kabul edildi ği takdirde bir barış andlaşması yapacaklarını söylediler. dinden dönüp ayr ıca savaştan da kaçınmayanlar dâima iktisadi gayelerle harekete geçmi ş bulunuyorlardı. ter. O s ırada Ü s â m e de Suriye seferine ç ıkmıştı ve ancak kırk gün sonra geri dönecekti. 98). her kimki bunu söylerse. çünü zekât maldan al ınan bir haktır.olan bu insanları bir ş aşkınlık ve bocalama devresine sürüklemi şti. Bu teklif bir çok sahabe taraf ından da uygun görüldü. onlarla savaşırım" cevab ında bulundu.. Isyan eden kabilelerin delegeleri Ebu Bekr'in huzuruna çıktıkları zaman. Kabileler olgun ekinler gibi. Es . Gene tekrar edelim ki. kuvvetli esen rüzgar ın önünde baş eğiyorlardı . 105 Taberi. II. Ebu Bekr'in bu haberleri endi ş e ile de ğil adeta memnuniyetle dinledi ğini Taberi (Ter. S. de ise bu nokta ş öyle aydınlatılmıştır: Sahabilerin yukar ıda söyledi ğimiz teklifi üzerine. S. Muhammed de onun elçisidir diyinceye kadar.

yaptılar. baskım yapanlara kar şı çıktı ve onları kaçmıya mecbur etti. Biraz sonra Peygamberin şuraya buraya tâyin etti ği valilerden. Valilerin elçilerini yeni emirlerle geri çevirdi. Ebu Bekr ise bunu önceden tahmin edip Medine'lilerin Mescitte haz ır bulunmalarını. kabiledaşlarına Müslümanların sayısının az olduğunu söyleyerek onları Medine üzerine akın etme ğe heveslendirdiler. Ali. Bundan üç gün sonra isyanc ılar Medineye bir gece bask ın]. Hazret-i Muhammed'in yapt ığı gibi ihtilâlcileri elçilerle oyalad ı . Çok kısa bir zaman sonra mürtedlerin hücuma geçeceklerini anlayan Ebu Bekr. Ebu bekr'in ilk sava şı Abs ile Zubyiin kabilelerine kar şı oldu. Medine yollarını gözetlemek üzere.Abrak. Bunu haber alan Ebu Bekr camide bulunan halk ın ba şında. Isyancılar. Müslümanlar'ın uğradıkları felâketler dillerde dola şmaya ba şladı . Üseime'nin dönüşünü beklemeden bunlar ı karşılamak mecburiyetinde kald ı . Tuleyha'mn etrafında toplanan Tay.Kassa'ya gönderdi ve Habbal'i de bunlara komutan tâyin etti. Isyan edenler Kurey şlilerle Ensar ars ındaki anla şmamazlığı unutturup bunların birle şmelerine sebep olacaklar ını hiç hatırlarına getirm. mürtedler tarafından bir hücuma maruz kalmalrımn muhakkak olduğunu haber verdi.emişlerdi. Esed ve Gatafanlardan pek az ı Müslüman kalmıştı . isyancıların Medine'den bir merhale uzakta olduklar ını haber verdi. Kuzeyde bulunan Kelb ve KuzCıalılar da irtidat etmi şlerdi. Bu s ırada S ül ey m kabilesi kısmen dinden dön müş . develer dört nala ko ş arak Medine'ye geri döndüler.Halife ile bir anla şmaya varamayan kabile üyeleri kendi yerlerine döndiikleri zaman. Hava zinier mütereddit. Bunlardan bir grubu el . Bunlar acele ile Medine üzerine yürüdükleri için Ebu Bekr. her yerde toptan veya k ısmen irtidat ve isyan oldu ğu haberleri geldi. Tuleyha ço ğalan taraftarlar ını ikiye böldü. S ak ille r ise islâmiyette sabit kalm ış lardı. Ebu Bekr. Bu çarp ışmada hiç bir Müslüman ölmemi ştir. bir grubu da Zu'l . Müslümanları zayıf sanarak Zu'l-Kassa'ya bulunan arkada şlarını kendi yanlarına ça ğırdılar. Zübeyr. Tuleyha'nin yedek kuvvetlerinin buludu ğu yere kadar kovalad ı . K in â ne kabilesinden baz ıları da isyancılara katılmışlardı . Fakat bu yedek kuvvetler. hava doldurulmuş tulumları Müslümanlar' ın develerinin ayaklar ı altına yuarlayarak ürküttükleri için. Ebu Bekr onlar ı. Maksadı Üsâme ordusunun geri dönece ği zamana kadar vakit kazanmaktı. 57 . Talha ve Abdullah bin Mesud'u gönderdi Camide topladığı halka da. ba şka elçiler de gönderdi.

Numan bin Mukarrin'i bir bölük askerle orada b ırakıp kendisi Medine'ye döndü. Zu'l-Kassa savaşı sonunda Müslümanlar'ın cesaretleri artt ı . Seyf bin Ömer'in rivâyetine göre mektuplardan birinin önemli k ısımları .. Bu arada Ebu Bekr'e (Ebu Fasil'e) tâbi olmay ız diyen ş air Hutay'e de esir düştü. daha şiddetli bir tarzda karşı taraftan adam öldürece ğine and içti.. Tureyfe bin Hâeiz'i Beni Suleym kabilesi üzerine. 103'de Habbâl'in daha sonra Ukkâ şe ile Sâbit tarafından öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir. İkrime bin Ebu Cehil'i Müseylime üzerine. 58 . siz yüz çevirip dönecek misiniz ? Her kim yüz çevirip irtidad 107 Belözüri.) Bu komutanlar Zu'l-Kassa'dan ayrılarak ellerinde Ebu Bekir'in ver(d ği bir mektup ve aman andi oldu ğu Mide hareket ettiler. Güne ş do ğarken mürtedler bozulup bir hayli adam kaybettiler. Tanrı elçisi dâvetini kabul ettirinceye kadar sava ştı Muhammed ancak Tanr ı elçisidir. Zubyânlar. 224'de. öldürülen Müslüman sayısı kadar. Bundan sonra Medine'ye dönen Ebu Bekir.Abrak denilen yere gelince. komutanlığına Hâlid bin Velid tayin edilmi şti ı oe Halid'in elinde de öteki komutanlar ın sahip oldukları gibi. Ben size e şi olmayan tek ve bir Tanrıyı över ondan ba şka mâbud bulunmadığına ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi oldu ğuna tanıklık ederim. O ölür veya öldürülürse.. sadaka malları gelme ğe başladı . e. Ebu Bekir'in emirlerini ihtiva eden iki mektup vard ı . Ertesi gün. Zubyân. İrtidad edenler aras ında yeniden dine dönenler çoğaldı . a.. 108 Zu'l-Kassa. arap. Ondan önce birçok resüller gelip geçmi şlerdir. Ebu Bekr ilerleyip.Medine'nin biraz do ğusundadır. Zu'l-Kassa'ya indi.. III. belki de daha fazlas ıyla.. aynen ş öyledir: ". 101'de Zu'l-Kassa. el-Muhacir bin Ümeyye'yi Yemen'de ç ıkan ikinci Ridde üzerine Yemen'e ve oradan Hadramavt ülkesine. Zu'l-Kassa savaşı: Ebu Bekir bu s ırada. el. art ık elçi gönderme işini durdurdu ve onbir birlik kurarak bunlara komutanlar tâyin edip isyan eden bölgelere yolladı Bunlardan biri de Tuleyha üzerine giden bir birlikti ki. Tuleyha'n ın yeğeni Habbâl de bu s ırada öldürüldü 107 . 109 Taberi. El . "Ebu Bekir. Ebu Bekr bunu haber al ınca. Hâlid bin ül-Said bin ül-' ıs'ı Suriye'deki Hamkateyn bölgesine. yollad ı (bk. Abdu Menat bin Kinane'lerden bir toplulukla sava ştı . Bu olayın üstünden birkaç gün geçtikten sonra iİsâme. g. Suriye seferinden döndü... S. Belözüri. S. orada Abs. arap.. S. onları öldürdüler... arap..ıla bin ül-Hadramryi Bahreyn'e.D. VIII. 273.. Bunun sonucu olarak da Medine'ye her taraftan zekât. onları da bozguna u ğrattı . denmektedir. Medine'den bir konaklık uzakta bir yer olup Necid taraflar ındadır. Caetani.. bütün geceyi askerlerini nizama koymakla geçirmişti. gün do ğmadan hücuma geçti. Halid'e Tuleyha'nu ı işini bitirdikten sonra Butah'da Malik bin Nüveyre'nin üzerine yürümesini emretmi şti. S. 'Amr bin Kuzaa topluluğuna. Bu sava ştan Tuleyha taraftarlar ının cesareti kırıldı . Ebu Bekir onu askelerle birlikte Medine' de bırakıp kendisi Zu'l-Huhisa ve Zu'l-Kassam mevkilerine hareket etti. Abs'ler Müslüman kalm ış olanların üzerine at ılıp çeşitli işkencelerle.

kimse ile sava şmamasını ve kimseyi öldürmemesini.. okuyarak namaza ça ğırmasını emrettim.. Ona. Mısır 1906. hak ve vazifeleri tam olarak vaktinde yerine getirmelerine önem vermeleri yaz ılı idi 1 ". a. e. Onun hiçbir orta ğı yoktur Ben sizi Tanrı'nın dinine s ıkı bir surette riayete ça ğırıyorum Bana aranızdan bir kısmınızın Müslüman olup islâm dini ile amel ettikten sonra Tanrı'yı aldatarak. g. Tanr ı dinine ça ğırmadan önce. Belâzüri. onlardan ele geçirebildi ği kimseleri sağ bırakmamas ını.. 160 .. El . ezan.ederse yüce Tanr ı'ya bir zarar vermez. türk.. gönderdi ğim elçime.. islâmiyeti ikrar etmezlerse onları cezaya çarpt ırımz diye emrettim.... salih olanlara yard ımını esirgememesini.. kabul edenlerin islâmiyet'in onlar ın üzerine yüklediği bütün hükümleri. IL. Tuleyha ile Gatafan kabilesi başkanı Üyeyne bin H ısn 1 ". onun halkı nasıl kandırdığına bir misâl te şkil etti ği gibi.. Buzaha'nm Necid arazisinde Tayy aşiretine ait bir su oldu ğunu söyler. gene onun ş ahsi hırs ve emelleri110 Taberi.. sorunuz. Tür. Yukarıda Tuleyha'nın âyet diye iddia etti ği sözler. Ensâr ve Allah' ın bir lûtfu olarak Tanrı yoluna gidenlerden bir ordu ile falan komutan ı gönderiyorum. 174. Tanrı sizin bu ülkeleri y ıllarca koruyacağınız ı mülk ve devletinizin. Aran ızda Muhammed'e tapanlar varsa o ölmü ştür. S." İkinci mektup ise do ğrudan do ğruya komutanlarma emir ve tavsiyelerini ihtiva etmekte idi. S. S. Hâlid ona: "Bize onun hakkında bilgi ver.. Tanrıya ibadet edenler için ise Tanr ı her vakit vardır... Ben size Muhacir. dininden dönmü ş olduğu haber verildi. III. 59 . O size neler söylüyor ?" diye sordu. Yakalanan Esed'li Tuleyha'n ın kendisine ş öyle bir âyet inmiş olduğunu iddia etti ğini söyledi: "Güvercin ve dâima oruçlu olan ku ş adına andiçerim ki. Buradan gittikleri her yerde halk ı Tanrı'nın emirlerine dâvet etmelerini. Islâmiyeti b ırakan Tanrı'yı âciz b ırakamaz. Mu'cem ül-Buldân.... 103). Esed kabilesinin bir suyudur diyor. S..Hindi.l'de. onları ate şle yakmasım ve her türlü işkence ile öldürmesini. S. bu mektubumu her toplant ıda size okumasını .88.. ter..III.. ne yaptığını bilmiyerek.. O s ırada. emrettim. II.. 81 . Es-Seri'nin Seyf'den aldığı rivâyete göre Müslümanlar bu s ırada Esed kabilesinden birini yakalay ıp Hâlid'in yanına getirmi şlerdi. çağrısını kabul etmeyenlerle sava şmasım. Şam ve Irak'a kadar uzanaca ğını temin etmi ştir" (Taberi. Diğer komutanlar gibi Hâlid bin Velid de Zu'-1-Kassa'dan ordusunun başında harekete geçti. Şeybanl ı Ebu Ömer'e dayamld ığı takdirde: Beni Esed'e ait bir su olduğunu ve Tuleyha ile Hâlid aras ında büyük bir sava ş olduğunu kaul etmek gerekir. ş eytanın ça ğrısını kabul ederek. Buzaha suyu üzerinde bulunuyorlard ı . Ezan okumad ıkları takdirde onları cezaya çarpt ırımz dedim Ezan okuduklar ı takdirde onlardan Müslüman olup olmad ıklarını. 111 Yakut. 103'de.

113 Beyhaki. Ibni. dedi. öt. S.. 60 .F e z ari bulundu ğu halde Hâlid'in ordusu ile kar şılaştı . Tuleyha yan ında Gatafan kabilesinden Harice bin H ı sn ül . fakat sava şmaktan yorulup tekrar onun yan ına geldi: "Tanrı seni baş kasının yardım ına muhtaç eylemesin. Bir ara komutanlardan F e z 'al. Biraz sonra o çad ırından çıkıp geldi.nin ne kadar geni ş ve kolay tatmin edilemez oldu ğunu açıkça göstermektedir. F. g. çünkü Taberi'de bunların aralarındaki ufak tefek muahavere ve hareket tarzlar ı teferruati ile anlat ılmıştır. . Hâlid ona: "Helifemizin öğüdü şudur ki: seni Tanrı'nın birliğine ve Muhammed'in onun kulu ve elçisi olduğunu tasdik etmeğe çağı rıyor" dedi. Tuleyha ona: "Hayır gelmedi" diye cevap verince tekrar sava ş meydanına döndü. Tuleyha gene gelmedi ğini söyledi Uyeyne üçüncü geli şinde Tuleyha ona: "Senin de onunki gibi bir değirmen taşın 112 Ihtimal Tuleyha ile Seleme yalnız değillerdi. Kitab ül .34. Tuleyha de ğil Talha' dır" dediler. S..Fezari ve Manzur bin Zuby an ül . Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak ve yukardan aşağıya yuvarlanacak olan kimseler onun üzerine fırlıyacaklardır" dedi. S. Belâzürl. a.Sâ'd. e.. Tabakat. Bu cevab ı alan Hâlid askerine hücum emri verip sava ş a başlad ı .Mehâsin vel-Mesavi.. o deriden çat ılmış bir evde Ashab ı ile birlikte oturuyordu. 227 v. II..eli Vy e yne bin H ı sn.. 64 /5. 222 v. öt. arap. K elb rnin rivayetine göre Hâlid Mürted'lere yaklaştığı sırada. Tuleyha'nın yanına gelerek. 103: Taberi. Hâlid onlara: "Söyleyin Tuleyha ç ık ıp bana gelsin" dedi. Üyeyne her halde böylece Tuleyha'n ın güya peygamberliğinden ve kehanetinden bir kuvvet almak istiyordu. S. ben yan ından ayrıldıktan sonra Cebrail geldi mi?" diye sordu. kendimin de Tanr ı'nın resâlü olduğunu bilip bildiririm" °". III. Hâlid'in ezan okunan yerlerin halk ına dokunmadığı.. III. sana Cebrail geldi mi? diye sordu. Müslümanlar mürtedleri fena halde s ıkış tırdılar. Sava şta durum o kadar kötüle şti ki. ke şif yaptırmak üzere Ükk a ş e bin Mihs an ile Sabit bin Ekran' ı yolladı . I. Her hâlde bunları gören bir başkası olmali bk. 1902 S. Tuleyha da ona: "Ey Hâlid! Bir Tanrı'dan başka Tanrı olmadığını. Her halde Tuleyha bu sözleriyle. kah dostluk yoluyla kendisine yardım etme ğe mecbur kılarak ilerledi.. Bu cümleden olarak Adi bin H âtim 'in T ayy ve C e dileleri islaml ığa kazanmış olması başta sayılmak gerekir. arap. Schevalli yay ım. Tuleyha'mn adamlar ı ise: "Peygamberi küçültme. Bunlar yolda Tuleyha ile karde şi Seleme'ye rastladılar ve onların ani hücumu ile ş ehid edildiler 112 Gamr halkı Buz aha'ya s ığındıktan sonra Tuleyha onlara "Sizlerin bir taş değirmen yapman ız bana emredildi. Hâlid geldi ği zaman. üstünlüklerini kaybedece ğini umduğu Müslüman askerlerini kastetmektedir. ezan okunmıyan yerlere hücum etti ği İbni Sâ'd'da yazıhdır. 32 . Mirhond. Hâlid yolu üzerindeki kabileleri kah tehdit.

gök de ğirmeni gibi bir değirmenin vardır ve unutm ıyacağın sözü vardır âyetini getirdi" diye cevap verdi. fakat sonu senin olacaktır ve Halid'in ordular senin ordularını nasıl öğüteceklerse. Belâzûri bu noktayı şöyle açıklamaktadır: 2" Tuleyha "Evet geldi.. 160 .Gâbe. "Allah lâyığını versin.232) al ınan bu rivâyetin daha birçok de ğişik şekillerine tesadüf etmek mümkündür. O zaman Tuleyha " Şerefiniz için döğilşünüz. Tuleyha gene "Hayır" cevabını verdi.Buldân. "Ebu Fasil'in neler yaptığını görüyor musun? Zu'n-Nün sana bir şey dedi mi ?" Tuleyha "Evet" dedi "sen öyle bir gün göreceksin ki. S. İ bni H alchin' ( İber. III.var. Tuleyha bundan hızar. Yakut (Mu'cem ül . yoksa ortada din falan yok" diye cevap verdi. 0 da "Henüz gelmedi" cevab ını verir Üyeyne "Ocağın sönsiin" diyerek onun örtüsünü çeker. unutma onu dendi" cevab ını verir. diye söyledi" dedi. Tuleyha bu defa "Muhakkak sana (göğün) değirmeni gibi bir değirmen var. Tuleyha'n ı n "ortada din falan yoktur" sözünü böyle nâzik bi zamanda söylemesi bizzat Tuleyha'n ın ş ahsi için her halde pek tehlikeli olaca ğından. İ bni İ s h ak'dan (Taberi. Ey Fezâre oğulları bu böyledir. Tuleyha "Evet geldi. III. Üyeyne "Sana ne söyledi" diye gene sorar. Üyeyne " Şüphesiz yüce Tanr ı senin başına unutmıyacağın bir iş geleceğini bildi" der ve onun yalancı olduğunu ilân eder. geriye dönünüz. İ bn ül . II. II. bu peygamberlik icabıdır" deyip oturur. O zaman Üyeyne ona "Cibril seni kendisine en muhtaç olduğun bir zamanda bıraktı" dedi. Tuleyha yalancıdır" dedi ve F e z â r e 1 il eri al ıp çekildi. S. onun böyle bir söz söylemi ş olmasını 61 .Esir'de ((Üsd ül . ı başı senin olmayacak. Meselâ B eyh aki (Kitab ül . Üyeyne cevap olarak "Valla/y ı senin unutm ıyacağın bir günün olacaktır" dedi. sen de onun ordusunu bir değirmen taşı gibi öğüteceksin ve hiç unutm ıyacağın bir yaka ile karşılaşacaksın" diye cevap verdi. İ bn ül-Esir' in bu kaydı daha sonra görülece ği üzere Müseylime için de söylenmi ş bir sözü pek andırmaktadır. 32 . bir de iş var ki.Mehâsin. 231 . 71) da. 65) Üyeyne üçüncü defa Cebrâil'in bir şey söyleyip söylemedi ğini sorunca. ve şunu söyledi: Senin de onunkine benzer bir de ğirmen taşın var" dedi.34): Tuleyha güya vahiy bekler gibi harmanisinin içine büzülmü ş bir halde dururken Uyeyne ona "Cebrâil gelmedi mi ?" diye sorar. senin de unutamıyacağın sözlerin var. Üyeyne: "Tanrı onun yak ın bir zamanda halk arasında bir hikâye konusu teşkil edeceğini bilmi ş olacaktır.161)'da: Üyeyne İslâm k ılıçlarının kendi askerlerini doğradığınt görünce Tuleyha'ya ko şup dedi ki.

ondan çok önce olsun. Üyeyne'ye sava şın sonucu hakkında cesaret vermektedir. Tuleyha'nın halka güya ilahi bir emirmiş gibi anlatt ığı. de ğirmen ta şına Uyeyneyi sahip olacakmış gibi göstermektedirler. Bu dört de ğerli tarihçinin ve mant ığımızın bize gösterdi ği yolda yürüyecek olursak.. tlyeyne: "Allaha kasem ederim ki. boynuna büyük bir değirmen taşı takılıp denize at ılması kendisine daha iyidir". Bu asla senin hatırı ndan çıkm ıyacak" dedi. Beyhaki'de ise bu husus aç ık değildir. bunlarla bilmeceye pek benzeyen Tuleyha'n ın iması açıklanabilir. yak ın bir zamanda sana bir hâl gelecek. Tuleyha'n ın etrafındakilerin onu Peygamber de ğilse bile bir kâhin olarak kabul ettikleri muhakkakt ır ve bir kahin de olsa kendilerini aldatmas ını elbette ho ş görmeyecek olan Araplara onun böyle bir söz söylemesi tabiatiyle imkans ızdır. sen onu unutm ıyacaks ın" şeklinde kaydediyor. Üyeyne'ye üçüncü geli şinde ş öyle söyledi: "Cebrâil geldi.. O halde de ğirmen ta şı kimin elindeyse. Yukarıdan beri zikretti ğimiz kaynakların hiçbirinde bu boyunduruk sözüne rast gelmedik. kuvvet. Tuleyha. 25) Tuleyha'nın sözlerini "başına onun gibi bir boyunduruk geçecek ve öyle bir iş gelecek ki.E sir 'in söylediklerini aynen tekrar etmektedir. O zaman Tuleyha kendisine "Nereye gidiyorsun?" diye sordu. "Sizlerin bir taş değirmen yapmanız bana emredildi. Bir kere.Safa. 42): "Her kim bana iman eden bu küçüklerden birini sürçtürürse. II. T ab eri. S.. Zehebî Tecrid'inde (S. 299) İ b n ül . "Bizim cenk nöbetimiz sona erdi. 62 . Yakut'da. "de ğ irmen t a şı" mecâzi sözünün islami devirlerde olsun. S. elini muharebe kolundan dışarı çıkarsı n! Art ık nöbet onundur".ânıasını anlamak biraz güç olmakla beraber. İ bni H al d 'ün "Senin de bir değirmen taşın. Üyeyne islâmlar' ın savaşı kazanacaklarm ı anlayınca gayretten âciz kalıp kaçmaya yüz tuttu. Senin ümidin Halid'in ümidi ile ayd ınlanmaz ve aranızda bir vaziyet var ki onu unutmamal ı". M ar cus İ n cil'nde buna dair ş öyle bir âyet vardır (IX. Cebrâil'e de ki. Tanrı onunla istediği kimseleri vuracak " sözünün de İ s a'dan beri. Mirhond'da (Ravzat us . elimizde baz ı anahtarlar var ki. Şimdi bu tâbiri cümlenin içinde ara ştıracak olursak: B ela z ûri. biraz önce bahsetti ğimiz. anlamı çıkmaktadır. belki de daha önceki devirlerdenberi değirmen taşının Önasya'da bir ceza arac ı anlamı taşıdığını ifade etmektedir. 222): Tuleyha..şüphe ile kar şılamamız gerekmektedir. nasıl bir anlama geldi ğini araştırmamız gerekir. Mirhond ba şka bir rivâyete dayanarak. Çe şitli kayank ve tetkiklerde gene çe şitli ş ekillerini kaydetti ğimiz "de ğ irmen ta şı" mecâzi sözünün hakiki m. Bu nokta üzerine Muir (Annal of the early Califate. Üyeyne." demekle. iktidar ondad ır.

. bunun mühim bir sebebi olmandır. Üyeyne'yi de esir alm ıştı ve öldürmek istiyordu.. sonra çıkıp atına bindi Mekke'ye do ğru gitti. Böylece kurtuluşu kaçmakta bulan Tuleyha Ş am'a geldi. Bir kere öyle bir sava ş ve bozgun sırasmda. Aksi halde en nazik bir anda müttefiki olan Fezareliler'in komutan ını kızdırmak amacıylaMuir'in kabul etti ği gibi. Tuleyha'n ın annesinin intiharını önliyemediler. Mamafih Yâkut.. e. Arkada bıraktığı Süleym. 63 . Tuleyha Suriye'ye gitmi ş orada Müslümanlar kendisini yakalay ıp Medine'ye göndermişler. Tuleyha'ınn yıkanması vakit kaybetmesi demek olaca ğından.34) Ş am'a gitti . Sonra Medine'ye gelerek Müslüman oldu. "Elinden gelen herkes benim gibi yaps ın' kendisini ve ailesini kurtarsın" diye cevap verdi. Belâzûrrnin verdi ği bilgiyi. Ebu Bekir ölünceye kadar Gassanl ılardan C e fn e o ğullarımn yamnda kaldı . Bunun üzerine Tuleyha'nın taraftarlar ı.İber. arap. İ bni H ald -an (Kitab ül . bazdarımn okla vurulduğu v. S. öt. anlatılmakta. 306. S.Tuleyha'nın bu güya ayet olan sözü.. g."Belözûrrdeki bu de ğişik haberleri miinakaşasız kabul etmek imk âns ızdır.) 115 Caetani. 103'de biraz daha de ğişik bir kayıt vardır: "Tuleyha ise çadırma kaçtı yıkandı . Vakidrnin beyanına göre Halid. Taberi'de de baz ı esirlerin ate şte yakıldıkları . o bu teklifi kabul etmeyip bir şiir söyliyerek Halid'in daha önceden haz ırlattığı ateşlerden birine kendini at ıvermiştii" Halid'in bazı esirleri ate şte yakt ığırdığı rivâyeti do ğru ise. 32 . yediyüz süvarisi ile birlikte çekilip Bitmiştir. kelimesi kelimesine. Beyhaki'ye göre (Kitb ül . kumandan ı olan Üyeyne'ye s ırf bir cesaret vermek için söyledi ği kanaatine varım. H av azin ve Âmir kabileleri yeniden dine dönüp.bundan sonra Müslüman olmu ştur. VIII. Tuleyha'ya gelip "Bize ne emrediyorsun" diye sorunca. daha önceden haz ırladığı bineklere e şi Nevv ar ile birlikte atlayarak kaçmaya haz ırlandı ve bu arada. kaçmaya niyetli bir adamet yapmayaca ğı bir iştir. Ayrıca kendisinin do ğrudan do ğruruya Medine'ye gitmesi de onun için tehlikeli olaca ğından. 71) Tuleyha'nın kaçıp Kelp kabilesine sa114 Belâzûri. a. 160 v. Denildiğine göre. S. Fakat Halid'in bir akrabas ı onu bu fikirden yaz geçirdi ise de. S. Tuleyha'yı da yarı yolda bırakmış . islamiyet'in. fakat bunların daha önce Müslümanları aynı şekilde öldürenler oldukları da açıklanmaktad ır. " Şeytanı onu bırakmadı". II. Halid'in kuvvetlerinin üstünlü ğü karşısında zayıf imanlı mürted Üyeyne. Esed ve Havazinlerden baz ı kimselerin Peygamber' in aleyhinde sarfettikleri bir tak ım sözlerin buna sebep te şkil ettiği İ bni Hub e y ş tarafından ifade edilmi ştir. senin de boynuna bir boyunduruk geçecek veya ezileceksin anlamına — söz söylemesi tamamiyle menfaatine ayk ırı olurdu. Ona Müslüman olması teklif edilmi şti. tekrar etmi ştir (Yâkut. af dileyip. Mucem ül-Buldân II. Şam'a gitmiş olması daha do ğru bir ihtimaldir. s. o.. malları ve şahısları hakkındaki hüküm ve emirlerine baş e ğdiler 114. Buz aha olayından sonra Tuleyha.Mehasin.

81) onun ilk olarak Ömer'e biat etti ğini daha doğru bulmu ş . III. S. Tuleyha ona. Hatta Ebu Bekir'e. O zaman. 65 Höhnerbach. Onlara dan ış . Sana vahiy indirildi ğini iddia ettin. g. S. Esedlerden kurulmu ş olan kuvvetlerin ba şında oldu ğu halde. Islâmiyet bunlar ın hepsini ortadan kald ırdı. 116 Belâzûri'de (arap. VI. S. 101) bu cihet ş öylece açıklanmıştır "Ömer bin Hattab. Tuleyha'ya demiştir ki.Esir'in şu mühim kaydından dan 7 anlamaktayız: "Ömer bin Hattâb. S. fakat Umre Hacc ına. 104). 160 . Allah' ın benim elimle şereflendirdiği ve beni onların elleriyle küçültmediğ i bu iki adama neden bu kadar önem veriyorsun?" diye cevap verdi. ş airlik. hatiplik vasıfları yanında çok zayıf olduğu meydana çıkmaktadır.. Süleyman Ned vi (Asr. a. fakat onlara hiçbir komutanlık verme. Bunun üzerine Ömer biatı kabul edip ona : "Ey aldatıcı ! Hilekör! Kühinliğinden ne kaldı bakalım" diye sordu. Mu'cem ül-Buldan. Müslüman oldu.. T ab errye gelince (III. Bunun için sorumlu tutulmamally ım. S. 232. Tuleyha Müslüman askeri: Bundan sonraki askeri hayat ı uzun ve methe layik olan Tuleyha. Tuleyha: "Ey Müminlerin emiri. Onu ne yapay ım" diye cevap vermi ş tir. Celala'ya Müslüman piyadesini sevketti.Esir'in yazd ıkları gibi Ömer zaman ında de ğil. Bu bilgi Yâkut. Tuleyha bu soru kar şısında mahçup olarak: "Onlar bir çift ciğerden çıkan bir iki nefesten ba şka bir şey değildi" diye mukabelede bulundu 116. Ey Emir ül-Miiminin . Ebu Bekir yaş adığı müddetçe de Kelb kabilesi yanında misafir kald ığını kabul etmiştir. III. S. "İşte Tuleyha! Yakalat ınız!" dedikleri zaman. Tanrı onu doğru yola sevketti. ter. II. İbni Haldûn ve İbn ül . Bu iş . 117 İ bn rsd ül-Gâbe. S. Seni hiç sevmiyece ğim" dedi. Bu cevap kar şısında Ömer sustu. kısa süren âsilik hayatı göz önünde tutulursa ş ef olma kabiliyetinin. Esasen bunu İbn ül . 46. K ad is iye savaşına katıldı . o "Onu serbest bırakın. E. Ebu Bekir'in ölümü ve Ömer'in ba ş a geçmesi üzerine. Her i şçi kendi i şini daha iyi bilir". Ebu Bekir zamanında gitti ğini yazmaktadır. Numan bin Mukarrin'e şöyle yazm ıştı : Savaş işlerinde Tuleyha ile Amr bin Ma'dikerib' den istifade et.ı Saadet. Nih av en d zaferi onun hücum plan ı ile kazanıldı Onun de ğerli bir savaş çı olup bin süvariye e şit sayılabilece ği iddia edildiği halde. Tür.. 64 .sen Allah ad ına yalan söyledin.ğındığını sonra Müslüman oldu ğu.161'de de aynen vard ır. Tuleyha biat etmek için Medine'ye geldi. Ömer ona: "Sen Ukkâ şe ile Sübit' in kaatilisin.. küfrün fitnelerinden biriydi.. Ömer zaman ında Umre için Mekke'ye gitti ğini zikreder. o da Tuleyha'nın Kelb kabilesine s ığındığını . e.

.Tuleyha'nın Kadisiye ve Nihavend sava şlarındaki büyük ba ş arılarından Vak ı di. öt. e. kısa ve secili konu ş an Tuleyha'da hiç bir dini sistem görülmemektedir. g. Vesime ve S eyf bahsetmektedirler 118 . Vacca. gene şu Farslara kat lmazdım" diye cevap vermi şti '" ı Genel olarak onun H. günümüzde bile e şine pek çok rastlanabilen parapsikolojik kuvvetlere sâhip insanlardan biridir. c. Bunun duyan Tuleyha. II s. g. bir peygamberden çok bir kahin gibi ortaya ç ıkmakta ve vahiy diye söyledi ği sözlerden birkaçı o zamanki hadiselerle ilgili arzular ını ifade etmektedir. bir adamı da esir olarak beraberinde getirdi. 21 yılı Halid'in. S. Bunlardan birisi. Beni Esed'in eski peygamberi olan Tuleyha bu vazifesinden dönmekte o derece gecikmi şti ki. a. Bu sebepten Tuleyha dönünce. İkincisi.. bir gün Tuleyha: . IV. Kahire 1939. Muir. tsd ül-Gnbe. kendisi yokken ortaya ç ıkan kanaatten haberdar olup "Tanrıya and içerim ki. S. "Yoksa Tuleyha gene mi dinden döndü?" diye söylenme ğe başladılar. II. 489.1 iş ) 1 118 Höhnerbach. Mirhond. S. 119 Taberi arap. İber. 874. İbn ül . tekbir sedalar ı yükseldi. Tuleyha'nm doktrini: Tuleyha'nın doktrini hakkında elimizde pek az bilgi var. Böylece ölüm yılı şüpheli kahyor. a. g. H. Her kâhin gibi.. O. S. S. II.. askerler meraklanarak aralar ında. e. yukarda açıkladığımız: Taberi.. Amr bin Ma'dikerib'in ölüm yılları olarak gösterilir "° F... S. Encuyelopedie de l' İslam. 24 yılında onu 500 Müslüman askeri ile birlikte Kaz vi n'i savunurken görüyoruz. tekmile. IV. 71. 120 İbni Haldim. a. 256 v. g. 240. Nihavend sava şının islamlar için çok tehlikeli anlar ında ke şfe çıkmak vazifesi gene Tuleyha'ya verilmi şti. O. Kadisiye sava şında Tuleyha dü şman ordugahma yalnız başına giderek bir çadırın iplerini kesip üç at kaçırdı . III..Esir. S. 65 . e. 65. Esedlerin Şam ve Irak topraklar ını fethedeceklerine" dair olan sözleridir. 257. 222. Muir. 46. Numan bin Mukarrir'in. "Güvercin ve her zaman oruçlu olan ku ş üzerine yemin ederek. H.15. Takip edenleri kıhçtan geçirdi. a. 21 yılında öldü ğü söylenirse de. Onun Cebrail yahut Zu'n-Nun adli bir melekten aldığını iddia ettiği vahiyleri hakkında da az ş ey bilmekteyiz... e. aramızda din bağı olmay ıp da sadece Araplık bağı olsaydı.

e. 106 124 Mirhond. zaman zaman hakikat yolundan sapmaktad ırlar.. a. onların sahte olduklarını belirtebilmek için. tarife tamamiyle uygun olduklarına gördüler. Allah ın. II. Hattâ 121 Eyyub Sabri. öt. Üçüncü mircize gösteri şine gelince: Hâlid. e. Bu itibarla yukarıdaki iddiaları ileri sürerken tarihçilerin. e. öt.121 yâni "Birkaç fersah öteye giderseniz su bulursunuz" demesi ve gerçekten orada az miktarda su bulunmas ı . Gönderilen öncüler. sahte peygamberlere kar şı duymuş oldukları kızgınlıktan ötürü. olaylar ı hakikata uygun bir şekilde anlatırken.. S.N u rı adlı mele ğine de ş eytan demekte.. öt. zinayı da mubah kıldığı ve bunun gibi ş eytant işlerde kolaylık gösterdi ği için kabileda şları tarafından kolayca kabul edildi ğini kaydetmi şlerdir 124 Cahiliyye devrinde belli günlerde veya mühim te ş ebbüslerden önce putlarını hatırlayıp ziyaret ve onlara ibadet eden Araplar''.. 222. Medine'den ç ıkıp Tuleyha'nın üzerine yöneldi ği zaman Tuleyha halka "Al ınları akıtmalı. objektif davranamam ış olduklarını hesaba katmak yerinde olur. S. Ancak peygamberlik iddia eden bir kimsenin zinayı mubah kılaca ğını kabul etmek biraz güçtür. Beyhaki burada. 32 v. a. halkı namaz ve oruçtan muaf tuttu ğu. nerede su veya bazı mâdenlerin bulundu ğunu bilen genç ihtiyar birçok insanlar vardır. g. g. Esved'in mele ğine oldu ğu gibi. 22 v. bu toplum içinde kolayca taraftar kazanabilirdi. birtakım Araplar' ı Tuleyha'nin peygamber oldu ğu inancına sevketmi ştir Zamanımızda da.. Tuleyha'nın Z u 'n. a. g. 66 . bunlara tesadüf ettiler. e. yüzünüzü topraklara sürmenizle ve secde ederken ald ığınız çirkin şekille ne i şi var 123 Bazı tarihçiler Tuleyha'nın peygamberli ğinin.. Kaynaklar. Futuh M ısır 1932. Üyeyne'nin önceden casusları vasıtasiyle gelenler hakk ında haber al ıp bunu hemen Tuleyha'ya bildirdiğini ileri sürmektedir 122 Tuleyha'nın ibadet hakkındaki tavsiyeleriyle ilgili olarak Yâkut'da ş öyle bir kayda rasthyoruz: Allahı ayakta zikrediniz. henüz pek yeni olan İslam dininin. a. II. g. 123 Yâkut. s. S. Belazûri. S. 122 Beyhaki. 161. 476 v. ayakları sekili atlara binen insanlar kendilerine doğru geldiklerini" ın haber verdi. sahte de olsa. Muir. S. her gün beş vakit namaz ı ş art kılan sıkı kaidelerinden kurtaran yeni bir peygamber. Mahmud üs-Siyer.

dinden dönen o civardaki Es e d. S. ayr ıca Hazreti Muhammed gibi başka ülkeleri ( Ş am ve Irak gibi) kendine ba ğlamak hevesinde. Tuleyha hakiki bir peygamber de ğildir. Gata fan gibi kabilelerin mensuplar ının gerekti ğinden fazla vergiyi hemen H âli d'e veya Ebu Bekir'e götürüp teslim ettiklerini görüyoruz. Ayrıca bunların vergiyi ödememi ş olmayı. 312). fakat Üyeyne'nin Fezarelileri al ıp çekilmesi yüzünden. O.bunu bazen Tab e ri ve Mirhond gibi tarihçilerde bile mü ş ahede etmek mümkündür. ayrıca kâhinlik. sadece Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ından ve sonra ölümünden istifade ederek Kurey ş hâkimiyetinden kurtulmak ve kabile otoritesini yeniden tesis etmek. Netice: Görülüyor ki. haisislikleriyle izah etmeleri. G. E ğer hakiki bir peygamber olsayd ı her ş eyden önce. Yukarıdan beri söylenenler göz önüne getirilirse T ul e yh a'n ın paien kabile ş efi tipini tam bir şekilde canlandırdığı. onların Tuleyha'ya ba ğlıhklarının din yoluyla olmayıp iktisadi yolla oldu ğunu bir kere daha göstermektedir ( İbni Hubeyş . Siyasi nufuzu gibi bildirdi ğini iddia ettiği dini de tarihte hiçbir iz b ırakmadan kaybolup gitmi ştir. oldukça kuvvetli bir kabile ş efi ve iyi bir asker olmaktan ileri geçememiş . yeniden islâmiyet'i kabul etmez ve islâmiyet u ğrunda hayat ını tehlikelere atmazd ı. siyasi bir maceraperestti. Caetani. Onun çok imanlı bir Müslüman olarak Iran sava şlarında nasıl fedakârlıklarda bulunduğunu biraz önce anlatm ş bulunuyoruz. kurmak istedi ği siyasi otoriteyi kuramad ığı anlaşılmaktadır. Tuleyha'mn sava şta yenilmesi üzerine. 67 . VIII. bk. ş airlik ve savaşçılık vasıflarına da sahip oldu ğu için müttefikler buldu ğu.

. peygamberlik iddias ına başlamadan önce bir kâhindi. a. hattâ peygamber oldu ğunu iddia ederek bir takım insanları.. çünkü Secah Arabistan gibi bir bölgede.Şemsnerin melikelerinin bulundu ğunu Hors ab ad paralarından öğrendi ğimiz gibi..3. mensup olduğu büyük kabilenin önemli erkeklerini. ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi Kurey ş hâkimiyetini tanımamak davas ı uğrunda hayat ını fedaya raz ı gelmiş bir idealisttir. bir kad ının bu derece kuvvet ve nüfuz elde etmesi. Fakat gene de tarihe malolmu ş .. samimi bir inançla olmasa bile arkas ından sürüklemesi hayretle kar şılanacak bir olay gibi görünmekte ise de. Ribab'lar onu yenilgiye u ğratınca Ye ıntime üzerine yürümü ştür. hâkimiyet yolunda ortaya at ılmış bir kad ı nd ı r ve onun hayat ı Yem âme'nin ba şkanı yalancı Mü s eylime'rlin hayatı ile pek sıkı bir ş ekilde ilgilidir. Arabistan gibi bir bölgede. IV. Tedmür'deki Arap melikesi Z enobiya da konumuz için güzel bir örnek te şkil etmektedir. S. 347. S. VIII. e. Suriye'de ya şıyan Sa'd-u Huzeyme kabilesinin kühinesini hakem olarak seçmeyi teklif etmişler. Abdül Muttalib de bu teklifi memnuniyetle kabul etmi ş. Hatta bu sonuncusunun Roma imparatoru Aurelianus ile sava ş acak derecede cesaret sahibi oldu ğu da anlatılmaktadırus. o ise buna rıza göstermemi ş . Mes'adi (Müruc üz . Secâh da di ğer yalancı peygamberler gibi. davas ına iştirak ettirerek önce Ribab'lara ve Medine üzerine sefer açmak istemi ş . g. ilgi çeken bir ş ahsiyettir.. o zaman işi bir hakeme havale etmek gerekmi ş ve Kureyşliler. SECAR Islam tarihinde görülen ilk yalanc ı peygamberlerden üçüncüsü olan S e c ah.Zeheb. Ayni konuda Islâm tarihine daha yak ın bir misal vermek gerekirse: Peygamber'in dedesi Abdül Muttalib Zemzem kuyusunu bulup temizleyince Kureyşliler ona Sikaye (Kâbede su da ğıtımı işi) vazifesini kendisleriyle payla şması gerektiğini söylemi şler. Aslen Mezop ot amyal ı olan S e c ah.. tarih bize bunun daha önceki devirlerde mevcut örneklerini vermektedir: Kuzey Arabistan'da Zebibilerin ve . 68 . ne E sve d gibi önemli topraklar ı eline geçirme ğe muvaffak olmuş bir komutan. 199) 125 Caetani. sadece peygamberlik iddiasında bulunmakla kalmamış .

Zibrikan bin Bedr. 4 . X. Bunun üzerine Kur'anın (XLIX. Medine hükümetine ba ğlılıklarını bildirdiler. kendi memleketlerine dönmü şlerdi. H amma d bin Yezid. kurulmakta olan yeni İslam devletinin Kurey şliler tarafından tanınması üzerine. İ kra' bin Hâbis.5) "Ke şke sen onlara çık ıncaya kadar sabretselerdi.Harisi ve 'Amr gibi bir kâhin olduğunu kabul ediyor. kendi peygamerli ğini iddiaya ba şladı .. Beni T emim gibi çok geniş bir kabileye mensup bulunan S e c ah' ın son derece güzel ve secili sözler söylemesi ve kâhine olmas ı kabilesi içinde ona üstün bir durum teminine yard ım etmiştir. Hudeybiye'den beri fiili olarak tan ınan bu İ slam siyasi varlığı. İbni İshak'a dayanarak. Secâh bundan istifade etmek maksadiyle H azret Muhammed'i taklid ederek. Hazret-i Muhammed. sonra bunlar ın islâmiyet'i kabul ettikleri. bu Hicretin 9. içlerinde e şraftan şunlar vardı diyor: K a'ka'a bin Ma'b e d. yılda birçok kabile ş efleri Peygamber'in 126 Buhart. Sahih-i Buhari.. y ılıdır (bk. Çok eski devirlerdenberi Temim kabilesi birçok kollara ayrılmış bir halde Yem âme ile Fırat . Tecrid-i Sarih. büyük kısmı putperest kalraar tercih etmi şlerdi. Arap kabileleri Hazret -i Muh amme d' e temsilci heyetleri gönderme ğe başlamış lardı . ter. Bu kabilenin baz ı kolları Hristiyanl ığı kabul etmiş olduğu halde. Bunlar bir ö ğle sıcağında Medine'ye gelmi şler ve hüşunetle: "Ya Muhammed bize ç ıksana!" diye ba ğırmışlardır. Tür. Fakat 11. Hu de yb iy e bar ış andla ş mas ı ile.onun Satih..Me'mun el . İbni Selma. İlyeyne bin H ı sn. Amr bin el . Nuaym bin Yezid. Mekke'nin fethedilmesi üzerine tam bir devlet halinde kendisini gösterince . Hazret -i Muhammed'in ölümü haberi büyük Temim kabilesi içinde baz ı rakabetlerin ve Ridde'nin do ğmasına sebep olunca. Buhari 126 Beni Temim'den Medineye gelenlerin 70 . X. Gene bu y ılda yukarıda bahis konusu olan Beni Temim'in temsilcileri. İşte bunun için bu yıla "Senet ül. beni Temim'in ileri gelenlerinden biraz önce adlarını yazdığımız bazılarını vergi amili ve vali olarak kendi kabilelri üzerine tâyin etmi şti. Arabistan' ın bütün kabilleri heyetler göndererek. sana hücrelerin gerisinde ba ğıranlar ş üphesiz ak ılları ermeyen kimselerdi!" âyetinin geldi ği.Vüfud" denilmektedir ki.. Peygamber'in onları affetti ği ve bazı hediyelerle taltif etti ği gene Buhari tarafından ayni sahifede bildirilmektedir. S. Kays bin ks ı m. Hazret Muhamme d'e gelip islâmiyet'i kabul ederek.Ehsem diye yaz ılmıştır).Dicle aras ındaki meralara yay ılmıştı. S. 400. Utârid bin Hacib.E ht em (el .80 ki şi olduklarını kaydettikten sonra. el . 69 . 400).

2) Secah bint ülHaris bin Ukfan bin Süveyd bin Hâlid bin Usâme. çünkü aralar ı açıktı . Zibrikan vadini yerine getirdi. - El . Kays bin As ı m onun aksini yapacakt ı . bunlar Abdu Menât ve Dabbe olmak üzere ikiye ayr ılırlar.. Biri diğerinin yapt ığını yapmak istemiyordu. ter. A.. Ebnâ. Seeah' ın sadece Beni Yerbu'dan oldu ğunu kaydedip geçmi ştir.. onun eserlerinin de sonu zannettiler ve vegileri toplad ıkları halde . El . Hâris'in kızı Secâh ansızın Mezopotamya'dan ç ıka geldi. kabileleri ile birlikte dinden dönmü şlerdi. öt. Beladırrnin verdi ği ikinci ş ecereyi hemen hemen tekrar etmiş . 2) Amr bin Temim. Kays tereddüt geçirdi ğinden pişman oldu. İşte Beni Temim içinde kabilelerin bir kısmı dinden dönüp. Bu arada İ slam'a sadık kalanlar da oldu. Mukais'lerle Butân'un valisi olan Kays bin As ı m bir müddet tereddüt içinde bekledi. bunlar da Behda ve Haddâm olmak üzere ikiye ayr ılırlar. III.V at v at'da: Secal bint-i Süveyd bin Halef bin Usâme bin ül . Bu durumu parlak bir ışık altında takip edebilmek için Temim kabilesinin kollarını ve bunların şeflerini tanımak gerekir.Ala bin ül . 117 v. Bu sırada Yerbu'ların başkanı Malik bin Nüv eyr e ve Maliklerin ba şkanı Vaki. yeniden halka da ğıttılar. Avf ve Ebnalar ın valisi olan Zibrikan zekat ı Ebu Bekir'e teslim ederse. ancak Ü same yerine bin Yerbu demi ştir. Bu iki zihniyet aras ında ciddi rekabetlerin bulunması ve Secah' ın tam bu sırada ortaya ç ıkması . tür. Ribâb. Seyf'e göre 127 Temimler dört esas kola ayr ılır: 1) Sa'd bin Zeyd Menat'lar. bir kısmı tereddüt içinde fırsat bekler. teslim etmediler. Mukais ve Butân kollarına ayrılırlar. zeka -t develerini Ebu Bekir'e teslim etti. S.ölümünü. 3) Hanzala.Anber bin Yerbu'dur. 127 Taberi. İ bni Kut eyb e.Hadrami tarafından kuş atılınca zekat develeri ile birlikte onu kar şıladı ve tereddüdünün sebeplerini aç ıkladı . Amr ve Ribâb kabileleri İ slam'a sadık kaldılar. 70 . Mes'u di. bunlar Yerbu' ve Malikler diye ikiye ayr ılır. bu rekabetlerin yer yer sava ş haline irıkilap etmesine sebep oldu. bunlar Avf. 4) Ribâb. Seeâh' ın soyu iki ş ekilde gösterilmi ştir: 1) Ümm ü Sadır Secalı bint i Evs bin Hikk bin Usâme bin ül Guneyz bin Yerbu' bin Hanzale bin Mâlik bin Zeyd Menât bin Temim. Sedih'm soyu: B elazürrde . rekabet ve dü şmanlık hisleri içinde birbirleriyle me ş gul olurlarken.

72.. gene Ta glib'lerin bölgesinde peygamberlik iddias ında bulunmu ş ve Nemir kabilesinden Ukbe bin Hilal. II. Seyf. et.a. tür ter.... Ravzat üs . S. S. bilâkis "Secâh tekrar akrabalarıııııı yanına döndü. Secâh Müslüman oldu Basra'ya döndü" dernekle Secâh'ın daha önce Mezopotamya'dan gelmi ş olduğunu açıkça ifade etmi ştir. e. E sed ve Hanife kabileleriyle rekabet olsun diye gayrimüslim Temim'lerin onu kendi 128 Belüzûri. tekmile. en küçük bir ş üpheye yer vermeden bunu kabul ettikleri halde. S. Esasen Secâh da Taglibler aras ında Hristiyan olarak yeti ş mişti"° ve bu dinin inceliklerine valuft ı . İbni Haldûn. onun Haris bin Süveyd bin Ukfa'n ın kızı olduğunu söyler 128 . S. 247. 206 v.Safa. S. Taberrye gelince. El . tür.. S.. g. Böylece Belaztiri. Mezopotamya'dan Hicret etmemi şti. 240 v. 106. S.. 131.. d.Maarif. 340) esas tutarak. Beni Yerbu'dan olan Secâh' ın soyunu kısaca: Secâh hint ül . S. arap. III. Secâh'ın Peygamberlik iddias ında bulunması ve taraftarları: Annesi tarafı ndan Taglib kabilesine mensup bulunan Secâh.. Taglib'in batınlarından Beni Ukfan soyundan Süveyd bin ül . 71 . öt. S. ter. Bunlar aras ında Huzeyl Hristiyan oldu ğu halde kendi dinini bırakıp Secâh' ın dinine girmiştr 29 . öt. e. B. Her ne kadar Caetani (VIII. İbni Kelbi dedi ki...Secah her biri kendi ş ef ve komutanı tarafından idare edilen kabilelerin ba şında olarak Mezopotamya' dan hareket edip Arabistan'a girmi ş ve Ebu Bekr'e kar şı sava şmak için hazırlık yapmak üzere Hazn denilen yerde konaklamıştı . 124. İber. ondan daha tafsilâth ve ya tekrarlanm ış haberler beklemek do ğru olamaz. Ş eybanlar ı n başında bulunan Selil bin Kays ile Ziyad bin Bilal'i ve bu arada Huzeyl bin Umr an' ı kendi tarafına kazanma ğa muvaffak olmu ştu. S. Gurer ül . III. III. İbni Haldûn a. II. 344)"Seeâh. Bütün kaynaklar hattâ tetkikler. Esasen Belâzûrt vakaları çok hülâsa olarak yazd ığından. s. Mirhond .. arap. İlmi Kuteybe. İber. Tek:Bade. S.. Caetani'nin iddia etti ği gibi bir Temimi olduğu için ırkdaşlarının mes'uliyetini hafifletmek maksadiyle haberleri uydurmu ş de ğildir. 130 Taberi. III. II. 236. 73. Caetani sadece kendi mülahazalar ı n ı (VIII. Mes'udi. Tekmile. Muir.. Hattâ daha da ileri giderek. II. onun Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra de ğ il daha önce peygamberli ğ ini ilan etmi ş oldu ğ unu kabul ediyor.. Secâh' ın Mezopotamya'dan geldi ğini söylemekle hakikati ifade etmi ştir. 31'deki kay ıtlar bu hususu teyid etmekte veya kabul etmektedirler. S.. 72 129 İbni Haldûn. Secâh' ın peygamberliğini iddiaya ba şlaması Hazreti Muhammed'in ölümünden sonradır. 224. Mes'ildi ve Taberrnin pek az farkl ı bir ş ekilde kaydettikleri. o zaten Arabistanb sükûtu da bunu ifade ediyor" diyorsa da Belüzûri bu hususta sükût etmemi ş . S.Hâris'in k ızı oldu ğunu söylemiştir. s.Haris bin Süveyd bin Ukfan olarak tespit etmemiz gerekir. .Tenbih.İ bni Haldûn.Hasâis. Taberi.Vatvat. 119. Kitâb ül .

Muir (Annal. II. 165). Çünkü Rib âb'lar kendilerini savunmak için co ğrafi bir engele bile sahip de ğil131 Taberi. 356). Secah. Secah'm savaşları: Böylece Vaki' ve Malik bin Nüveyre.. 237).. Hazn'den Yerbu'lar ın başkanı olan Mâlik bin Nüveyreye haber gönderip bir anla şma yapma ğı teklif etti. bu arada Utârit bin H acil) kaç ıp Beni Anber'lere s ığındılar. Ayrıca Beni Malik bin Hanzala soyuna da haber yollıyarak.. I. S. C. S e c âh bu teklifi kabul etti ve Malik bin Nüveyre'ye: "Istediğin gibi iş gör. S. 165) Z eheb (Tarih ül . öt. neticede bir hilkümranl ık bahse konu olursa. Zira o s ırada Beni Temim'in bir k ısmı Secall'a karşı cephe almış bulunuyordu. bu kabilenin ileri gelenlerinden birçoklar ı . İ bni Haldan ( İber... Secah'm Mezopotamya'dan Ye ınâme'ye gelip tekrar geri dönmesi için kâfi gelemiyece ğini yazmaktadır. S. fakat Maliklerden Vaki'. Halbuki Peygamberin ölümünden Buzaha ve Butah hareketlerinin oldu ğu tarihe kadar üç buçuk. Fakat Ebu Bekir üzerine yürümekten vaz geçmesini de tavsiye etti. XVIII. 237 v. dört ay kadar bir zaman geçmi ştir. 72 .lerinin peygamberi ilan ettiklerini ilave ediyor. Arap. onlarla da bar ış yapmak istedi ise de.. Vacca (Enc. El . 131). Secah' ın elçileriyle anlaşma yapıp. ben Beni Yerbu'dan bir kadtntm. Ebu'l-Fida (I. Necran' ı Tâif s ınırına kadar güney Ar ab is t an' ı eline geçirdi ğini ve gene bu üç ay içinde bir suikast tertiplenerek öldürülmü ş olduğunu göz önüne getirirsek.İslam.. 72). Malik bin Nüveyre Secah'ın önce bu kavimler üzerinde hakimiyet kurmas ı gerekti ğini ileri sürdü. Nitekim Yemen hâdiseleri sırasında Esved'in üç ay gibi kısa bir süre içinde peygamberliğini ilan ederek bütün Yemen'i. 46) gibi müellifler Secah' ı n Peygamberden sonra ortaya ç ı kt ığı n ı aç ı kça belirtmektedirler. de l' İsl. Secah ile birlikte olup Islamiyet'e sadık kalmış olan Rib 'abla= üzerine hücum ettiler. Malik bin Nüveyre onun bu teklifini kabul etti. S. Ebu'l-Fereç (Agani.31). Caet ani bu iddias ını ispat için zaman meselesini öne sürmekte ve Hâlid'in Butah üzerine yani Malik bin Nüveyre üzerine hareketi an ına kadar geçen zamanın. III. bu da size ait aolacakttr"ı " dedi. Halbum Taberi (III. Esved gibi büyük askeri ba ş arılar kazanamam ış olan Secah' ın kısa süren Yemâme harekat ının üç aydan çok daha az bir zamanda bile yap ılmasının mümkün olduğunu kabul etmemek için makul bir sebep yoktur. onun tarafına geçti.Vatvat (Gurer. 30 . S. Bu zaman ise Secah' ın esasen çok kısa olan sava ş ve anlaşmaları için pek ala kâfidir. IV.

Orada Evs bin Huz e ym e komutas ındaki Beni Amr'lar ile sava ş a tutuştu. VI.. Siz Yemâme üzerine yürüyünüz.4 5k. Secâh galiplerle barış yaparak.. II. Wellh aus en (Skizzen.... Bu anonim rivâyetlerin ise. Ka'ka' ve Vaki' de bu arada esir dü şmüşlerdi. arkas ından gelen "Zibrikan. Mâlik bin Nüveyre.V atv at. 41 "Haydi Yemâme üzerine yürüyelim ve güvercinler gibi oraya ko şalım. Yalanc ı ise kavmine pi şmanlık vardır" dedi ve Yemâme'de oturan Beni Hanife üzerine yürüdü. bu rivâyet Kelbrnin de ğil. 123).)k. El. Gurer ül . Ribâbların zor durumda kal ınca Dec â ni ve Dehâ nrye s ığnımalarma engel olmak üzere. son derece müstehcen olmaları itibariyle. esirleri kurtard ı . sadece bir cümlesi ile yer almakta. Tür. ter. Bu karşılaş ma sonunda da zayiat verdi ve bu defa adamlar ından Ukka ile Huzeyl düşmanlarının eline esir düştüler. 4. Secâh'ın yanında olduğu hâlde memleketine döndü" cümlesi ise K el b rnin bir cümlelik ri73 . Amr. ter. S. Taraftarlar ından birçoklarını esir aldılar.. Secâh bu adamlar ını kurtarmak için Temimler ile uzla şmağa mecbur kaldı ve onların topraklarını tamamen terkederek Yemâme üzerine yürümeye karar verdi. orada Müseylime bin Sümânte'yi bulal ım. z 2. râvilere kadar ula şmalarına imkân yoktur. 14). Eğer peygamber ise işaretleri vardır. T ab eri (Tür. Bu kesin bir sava ştır.4J:419 )t5Z. İşte Kelbî bu anonim rivâyetin sonunda. Temimlerden Z i b ri k an' ın da dinden çıkıp daha birçok kimselerle birlikte Secâh' ın yanı sıra Yemâme'ye hareket etti ğini Kelbrye atfen yazmakta ise de. Fakat Ribâblar bunu haber al ıp oraya gittiler. III. Mezopotamyalı askerleri ile birlikte Nebâc denilen yere hareket etti. 128)'de mecut olan bir rivâyete dayanarak. bundan sonra azar işitmiyeceksiniz" (Taberi. Sava ş sonunda Ribâb'lar ile D abb e 'ler Secah kuvvetlerine birçok zararlar verdirerek üstün geldiler. karar ını da şu sözlerle kavmine bildirdi: "Yemâme ahalisi çok kuvvetli ve şevketlidirler.diler. Müseylime kuvvetlenmi ş tir. 131) bu konuda ş öyle demektedir: Secâh bu s ırada Müseylime hakk ındaki rivâyetleri duyunca. Güvercin yürüyü ş ü gibi yavaş yavaş ilerleyiniz.4 . Wellhaus en da bu rivâyetlerin tamamiyle S e câh ve Mü s e ylim e 'yi küçültmek maksadıyla uydurulmuş olduğunu bütün yazarlar gibi kabul etmektedir. önceden bu yerleri iş gal etti. Tab e rrde bulunan daha önceki anonim rivâyetin bir devamıd ır.Hasâis'inde (S.4 jP tf. Utarit.

vâyetinden hemen önceki anonim rivâyeti tamamlamaktad ır. Orada bulduğunuz insanları öldürünüz ve yak ıcı bir ateşle yak ınız ki. Bu itibarla. S. Hâlbuki kabul ettiği takdirde bu pay Kurey ş 'in olacaktı" dedi. Kitab ül . S. Onu da ğıttıktan sonra Kureyş üzerine dönersiniz".. Zaten bu konuda Seyf'in rivâyetini şüphe ile karşılamak mecburiyetinde kalsak bile. 74 . diğerine tabi olsun. S. Ey Temim kabilesi Yemâme bölgesine gidiniz. Wellhausen' ın dayandığı Taberi'deki anonim rivâyete de ğer vermek do ğru de ğildir. Hakk ı bilen. 165) kabilesi mensupler ına ş öyle demişti: "Ey sak ı nan müminler. Bu topluluk üzerine yürüyünüz. Askerleri ile Yema ıne üzerine yollanan Secah." Taberi. 131. Bu yüzden Secahla dost olmak çarelerini arad ı ve Ebu'l-Ferec'e göre"' Secah'a ş öyle bir haber yolladı : "Ulu Tanrı sana ve bana vahiy gönderdi. S. 134 Teberi.Vatvat ' 34 Müseylime'nin adam göndererek Secalı'dan aman istedi ğini. 165).. Müseylime bunları duyunca canı sıkıldı Çünkü etrafında bulunan Müslüman kabilelerin ve bunların ba şında bulunan kendisine rakip Sümâme bin Vsal ve Şurahbil bin Hasene'nin Hacer'i ellerine geçirmelerinden korkuyordu.. Vesime (Höhnerbach. XVIII. 133 Ebu'l-Fereç. g. S. a. Zira bütün kaynaklar ın Müseylime'ye atfettikleri "Dünya'n ın yarısı bizim. 73. 165.Has ais'de Utarit ve Amr bin ül . adâletten sapanlar reddederler. o da onun vazifesini devam ettirmi şti" demektedir. Ayr ıca Gurer ül ..Agâni. II. Bu i ş (yani peygamberlik) Rebia kavimlerine verilmemi ş ancak Mudar kabilelerine verilmiş tir. Kitab ür . O halde bu konuda Wellhausen'a değil Seyf'e hak vermek gerekmektedir. Müseylime'ye: "Bu pay ı ancak doğruluktan. 124. Secah'a maletmiştir. e.Ridde'sinde Zibrikan' ın durumunu aç ıklamakta ve "ezZibrikan bin Bedr.. Bunun üzerine Secah. Ebu'l . adâlet ile iş görselerdi kalan yarısı Kurey ş 'e ait olacaktı ."diye cevap 132 Bu rivâyeti şüphe ile kr şılamamız yerinde olur.E htem vs kimseler Secâh'la birlikte sayıldığı halde Zibrikan' ın adına asla tesadüf edilmemektedir. İber. dünyan ın yarısı bizim yar ısı Kurey şindir. tür. ter. aman verdiği takdirde yan ına gelece ğini bildirdiğini kaydetmi şlerdir. Peygamber onu halk ının sadaka amili yapmıştır.Ferec'e göre (XVIII. Secah aman verdi. Fakat Kureyş kabilesi azgın bir kavimdir 132 . İ bni Haldan ve el . Tekmile S. Ridde s ırasında bu vergileri Ebu Bekr'e vermi ş . VXIII. Ebu'l ..Seeâh' ın giiya ayet olan bu sözlerinin biraz mübâiâ ğalı olduğu inancına vardırıyor (bk.. yarısı Kureyş'indir" sözünü Ebul'l-Fereç. III. S... oras ı siyah bir güvercin gibi kalsın. Böylece toplanıp benim ve senin kavminle Arapları idaremize alırız. Kitab ül . 50). biz birle şelim ve Tanr ı'nın bize gönderdiğini tetkik edelim. Müseylime onun yan ına geldi ve "Yer yüzünün yar ısı bize aittir. Tanrı Kurey ş'in reddettiği bu yarıy ı sana bağışladı .Ferec. Buradaki ifade bizi.Aganî. İbni Haldûn. el-Vatvat.

Müseylime ona: "Tanrı kendisinin sözlerini dinliyenlerin sözlerini işini. Müseylime rakib kabile şeflerinin ve Ebu Bekr'in. Hâlid'in ordusunun bu s ıralarda yakla şması bunların dağılmasına sebep oldu. daha ilk denemelerde iyi sonuçlar vermedi ğini. gelecek y ılın inahsillünün yarısını da almak için israr edince. Muaviye. Kendisinin ceza ve müldifatlandırma günü için sizi kurtartr. 136 Taberi. Hüzeyl. Sizi korkulu hâllerden uzakla ştırır. Fakat 135 Cemaat yılı Müslümanların bir Halife idaresinde topland ığı yıla denir. hay ır ümidini verdi. S. arap. Bunlar "Nevakıl" adım almışlardı . Secâh'a gelince. Ümit edenlere. Bk.. Rabbimiz daima kendisini sevdiren işlere dair emirler verir. 75 .. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler. görünü şü kurtarmak istemi şti.›1 411 C jAi jii r 3k.. Secah bunu kabul etti. Bu emirlerin yerine getirldi ini gördüğünğ de sizi takdis eder. tür ter. III. Seeâ h. Bize azg ın toplulukların ibadeti değil. böylece küçük bir menfaatin temini ile yetinerek. Ali öldürüldükten ve Irak halk ı kendisine biat ettikten sonra.. Ukka ve Ziyad' ı vekil b ırakarak Mezopotamya'ya döndü.verdi. Taberi. hayırlı ve salih kütlelere mahsus olanların namaz ve dualarını me şru kılar ki. birçok yerlerden birçok kimseleri ba şka başka yerlere ve bu arada Seeâh' ı da Küfe'ye göndermişti. Müseylime buna da raz ı oldu ve onun gelecek yılın mahsüllerini götürmek için vekil b ırakıp kendisinin bu yılın mahsâlünden payını alıp memleketine dönmesini teklif etti.5." j o. 129. ter. Secâh ise Cemaât y ı l ı'na kadar ' 35 Taglibler aras ında ya ş adı °" Buraya kadar anlat ılanlar gösteriyor ki. etrafını gittikçe bir a ğ gibi sarmakta olduklarını gördü ğünden Secâh' ı ve ordusunu bar ış yoluyla Yemâme'den uzaklaştırmak politikasını kendisi için en uygun çare olarak kabul etmi ş ti..Al _j'S j Rab 1. büyük ümitlerle at ıldığı bu maceranın. 239. Burada Muaviye zamam kastedilmektedir. bir yandan da Hâlid'in Esed'leri yenmesi üzerine adamları tarafından terkedildi ğini görüp Müseylime ile anlaşmayı menfaatine en uygun hareket tarz ı saymış .+- } 12•41 i J • Kabilinden âyet diye iddia etti ği sözleri söyliyerek dostluk teklifinde bulundu ve Yemâme'nin bir y ıllık mahsillünün yarısını Secâh'a vermek ş artıyla barış yaptı ... 124 .. III.

224 /5)..Hasâis. Ba şka kimselerin 137 Belâzûri. 106'da. 165'de Müseylime'nin yaln ız ikindi namazmı kaldırdığım. ne istedi ğini sorar. II. mehirsiz evlendi ği için onu ayıplarlar ve Müseylime'den mehir isteme ğe onu zorlarlar. İbni Kelbi.. Secah bunun üzerine. Kabilesinden olanlar. 206 / 7'de Zahir İbni' Amr diye kaydeder. 224 öt'de Şebes bin Rıb'idir der. T ab eri'deki anonim rivâyet Secah' ın Beni Hanife yamndaki maceras ını başka türlü anlat ır. S ey f ' in bize verdi ği haberlere dayanmaktadır. güya kendisine vahy edilmiş . Tarih-i Ebu'l-Fida gibi kitaplarda da vak'a aş ağı yukarı Taberi'deki anonim rivâyete uygun olarak şu yolda anlatılır: Müseylime onunla bulu şmak üzere deriden bir ota ğ kurdurur. içinde güzel kokulu bitkiler yakt ırır.. a. "Sana ne vahy edildi" diye sorar. İ bni H aldan ve Mirhond gibi tarihçiler bu konuda Yemâme mahsalürlün bir yıllığının yarısının mehir olarak bu s ırada verilmi ş olduğunu kabul ederler ( İbni Haldan. arap. tekrar Müseylime'nin yan ına gider. Secah. Kitab ül . onun peygamberliğini kabul eder ve kendisine de ayni ş eyler vahy edildi ğini bildirip Müseylime'nin kendisini kavminden istemesini teklif eder. Yukarıdan beri anlatt ıklarımız. bunun için şimdiye kadar (Ebu'l . S.Fereç zaman ına kadar) ikindi namaz ım çölde kılmadıklarını. S. II. g. S. Secah'ın müezzininin el .Kitab ül . S. Agani. 73.hüküm ve nüfuzunun birkaç gün içinde mahvoldu ğuna iyice kanaat getirince çarçabuk ve sessizce geldi ği yere dönme ğe mecbur olmu ştu. Müseylime ona ş ehir kap ılarını açmadan. Temimlerin: "Bu bizim kızımızın mehridir onu geri vermeyiz" dediklerini kaydetmi ştir. S. Bu andan. İ ber. Bu arada F üt uh ül . Sonra Secah' ın müezzini Ş ebes bin Rib'i'yi 137 ça ğırıp ona: "Allah' ın resülü Müseylime. Üç gün sonra da Secah kendi adamlar ının yanına döner. o da "Bizim peygamberimiz kad ın olup biz onun etrafında tavaf ediyoruz.. Gurer ül . 138 Agâni.Maarif. Muaviye zamanında Kafe'ye nakledilinceye kadar geçen zaman içinde Secah' ın ne yapmış oldu ğu hakkında elimizde hiçbir bilgi yoktur. kuteybe. II.B ül d ân. XVIII. Muhammed'in kendilerine farzetti ği sabah ve yatsı namazlarını üzerinizden kald ırdı . Mirhond. O da kad ında cinsi duygular uyandıracak müstehcen sözleri. Kokunun çok olmasına bilhassa dikkat edilmesini emreder. e. âyetlermi ş gibi söyler. 76 . bunu kabilelerinize bildir" der 138 . Sonundrz evlenirler. Mirhond. Ravzat üs . S e c ah böylece komutanlarma vadetti ği büyük menfaatleri temin edememiş olarak geldi ği yere dönme ğe koyulunca.Safa. ona uyanlardan birçokları pişman olup kendisini terkettiler.Cenebe bin Havt Riyâbi oldu ğunu fakat di ğerlerine göre Ş ebes bin Rib'i oldu ğunu söyler. Kaynaklar bu münasebetle yazılan şiirlerden bilhassa bir tanesini naklederler ki.Maarif. Secah ona. İbni. Bu i şler bitince Müseylime sözcüsü ile onu otağa davet eder.

bu iki büyük dinden aldığı ilhamlarla beslemi ş olduğu tahmin olunabilir.) ise Kays bin Asim'a maletmektedir. İşte bu s ırada S e cah' ın Müslümanlığı kabul ettiğini . . Ravzat üs . e. 77 . Onun. Fakat baz ı kaynaklar onun.. Halbuki Yarbu'lar ın başında bulunan Malik bin Nüv eyr e biraz geçikmi ş olmasının cezas ını hayatıyla ödedi. M âlik'lerin ba şkanı bulunan Vaki' bin Malik zaman kaybetmeden islamiyet'e döndü. Irak halkı kendisine biat ettikten sonra birçok aileleri olduğu gibi S e cah ve adamlarınıi da bulundukları yerden başka tarafa. 106). döndükten sonra nelerle me ş 01 oldu bilmiyoruz.Vatvat (a. III. hüküm ve amelde kalm ış sözlere inandı nız" denilmektedir. Onun vahiy ad ı altında yukarıda bahsetti ğimiz sözleri. siz onu b ırakarak. E. söyler. Pişmanlık çok geçmeden bütün Temimlerde kendisini gösterdi. Onbirinci yılın ortalarında meydana çıktığı kesin olarak belli olmakla beraber ölüm tarihi kesin olarak belli de ğildir. Secash'ın bu yıllar aras ındaki hayatı büsbütün karanlıklar içinde kalmış tır. Muaviye'nin üstünlük elde etti ği yıllara kadar nas ıl yaş adığı hakkında bir bilgi vermediklerinden. Basra valisi Cündub Fezârrnin.. taraftarlar ını savaş a katılmağa sevketmek ve menfaatler elde etmek için verilmi ş komutanca emirlerden ibarettir. 131 v. Secâh'm doktrini: $ecah'ı n kendisine tabi olanlara oruç. 141 Mirhond.peygamberleri ise erkekdirler" mısralarıdır 139 Gene.. öt. D. g. Hakim bin K elb i'ye atfedilen bir şiirde "Sizi do ğru ve sabit bir dini kabule çağırdı lar. 139 Taberi (tür. 128) bu misralan Utarit bin Haeib'e.Safa. Ancak Hicri 41'den önce ölmemiş olduğu anlaşılmaktadır. hem de iyi bir Müslüman olduğ unu bütün tarihler ittifakla yazmaktadırlar. peygamberlik iddialar ını . Mu aviy e. S. II. S. S. namaz. zekat veya sadakay ı emretmiş olduğu ancak domuzeti yeme ğide mubah kıldığı iddia olunmaktadır 1 ". S. sihir ve efsaneler defterine yaz ılmış . 223.. Hristiyanl ığı pek iyi bildi ği ve büyük kısmı Müslüm anl ı kt an dönmü ş olan T e miml er e dayand ığı gözönündetutulursa. K ûfe'de de ğil Basra'da Müslüman olup gene orada Müslüman olarak öldü ğünü açıklarlar 14°. Kaynaklar onun. el . ter. namazun kildignn 140 Belâzûri (arap. Basra'ya. Kûfe'ye nakletmi ştir. Secâh'm Müslüman oluşu: Secâh Mezopotamya'ya..

s ırf politik mecburiyetlerden do ğmuştur. Palgrave daha Secah' ın nereden geldiğini ve hangi kabileye mensup oldu ğunu bile bilmemekte. fakat Müsyelime'nin öldürülmesinden sonra"Yemen peygamberi olan Secah' ın irtidad yolundaki ittifakı unutturmak için sadık bir mümin Müslüman ile evlendi ğini" yaz ıyorsa da.Vatvat. Müseylime islamlara kar şı bir müttefik bulmak ümidiyle onunla evlenmiş olabilir.. bunu evlilik birli ğinin kuvvetlendirmi ş oldu ğunu. Secâh . sırf Islami bir gayret güderlikle uydurulan ve a ğızdan a ğıza yayılmış olduğu muhakkak olan halk ş ayialarını kitab ına almıştır. İ ber. Fakat Secah' ın istilâ maksad ı ile gittiği Yemame'den bir miktarcık mahsill ve hediye ile dönerken. Ebu'l-Ferec. 508 . el . XVIII. Müseylime sabah ve yats ı namazlarım Temimler üzerinden kald ırdı . ş ayet böyle bir evlenme vaki olmu şsa bu.Fida ve di ğer tarihçiler tarafından nakledilmi ş olmasıdır. esasen tatmin edilmemiş olan kavminin önünde. XVIII. ve ona tabi oldum" dedi. s. II. sonra onun peygamberli ğini tanıyıp ona tâbi olduğunu ilan etmesi 143 sabah ve yats ı namazlarının kaldırılmasına baş eğmesi gibi rivâyetler. S e yf'den ba şka bu konuda yaz ı yazmış olan hemen bütün Islam tarihçilerinin kabul ettikleri Secâh .. 143 Belazari.Müseylime evlenmesini gene de şüphe ile karşılamak mecburiyetindeyiz. bu derece müstehçen bir konu şma ba şkalarının yanında cereyan edemez ve ba şkalarına anlatılamazdı .Hasâis..F er e c'deki as ılsız ve hayas ız rivâyetin gittikçe hafifleyerek Mirhond.597 yıllarında Temimler'in Müslüman olduklar ı halde ikindi namazını kılmamış olduklarını Secâh'ın kurmak istedi ği mezhebin bir kalıntısı olarak kabul etmek gerekir (Agâni. arap. peygamberlik iddias ında bulunan bir kad ın hakkında pek makul görünmemektedir. Hiç şüphe yok ki. islâmiyet'in dü şmanı olan bu iki insana karşı . Agani. kabul edilmesi pek güç olan adeta çocukça iddialard ır. S. Secâh onlara: "Müseylime kendisine indirilen vahiyleri bana okuçlu. 73'e göre Müseylime ve Secâh dinlerini birl ştirdiler. 131). 78 . O halde bunu hangi râvi kimden alarak nakletti? Bu. S. Bizi buna yönelten başlıca sebep T ab eri: ve E b u'l . 106. onu do ğru buldum.Müseylime evlenmesi kendi tâbileri aras ında Secah'ın prestijini kaybetmesi bak ımından da bize imkans ız görünüyor 142 . Taberi her rivâyetin sahibini yazd ığı halde. 165. Her iki taraf kavimlerni toplad ılar.Secah'ın kurmak istedi ği dinden zamanımıza kadar gelmi ş bir kalıntı yoktur.. Secâh. Müseylime'nin peygamberli ğini kabul etti. onu dâima Yemen'den gelmi ş bir peygamber olarak göstermektedir. üç gün gibi kısa bir süre için evlenmeyi göze almas ı . Müseylime'ninki ile birleştirmesi. bunlar tamamen asılsızdır. o takdirde E b u'l -Fere e'in ya ş adığı H. burada hiçbir isim kaydetmemi ş "bu konuda başkaları ş unları söyler" diyerek ihtimal ki. 165 ve İbni Haldan. Ancak e ğer Secâh gerçekten Müseylime ile evlenmi ş ise ve mehir verme meselesi do ğru ise. Fütuh. fakat Secah' ın kurmak istedi ği dini. S. Wellhausen 142 Her ne kadar bu konuda tek seyahatname alan Palgrave'in seyahatnamesi. Seyf'in bu konulardaki sükilturm onun. Temimi olmas ı dolayısıyla. Müseylime ile Secah'ın doktrin birliğinden bahsederek. E b u'l . belli olmamıştır. Gurer ül . Tekmile.

ve CaetanPnin iddia ettikleri gibi taraf tutma gayreti diye vas ıflandırmamız ne dereceye kadar do ğru olur bunu cevaplandırmak pek güçtür.

F. Netice:
Hemen söyleyelim ki, Secâh da Esved ve Tuleyha gibi hakiki bir peygamber olmaktan çok uzak olup sadece bir kahine idi ve Hazret-i Muhammed'in ölümünden sonra Temimler aras ında çıkan karışıklıktan ve irtidadtan faydalanmak istemi şti. Fakat alelade bir kad ın de ğil, dini bilgilere sahip ş air, hüküm ve emretme kabiliyeti gibi birçok meziyetleri bulunan haris bir kad ındı . Fakat islâmiyet bakımı ndan onun hareketleri, ne Esved ve Tuleyha, ne de ileride görece ğimiz Müseylime gibi tehditkar olamamıştır. O, kuvvetli bir rüzgâr gibi kuzey - do ğudan Arap yarımadasına esmiş , fakat önce Müslüman Ribâb ve Amrlar kayal ığına çarparak kuvvetini kaybetmi ş , Yemâme'de Hacer ve Hadikat ür Rahman surlarma ula ştığı zaman, dini ve siyasi kuvet ve hüviyetini büsbütün kaybetmi şti. Secah'ın sonradan islaraiyet'i kabul etmesi, onun hakiki bir peygamber olmadığının en büyük delilidir. O, sadece Hazret-i Muhammed'i kendisine örnek tutarak iktidar sahibi olm ıya çalış an iktidar heveslisi bir kadındı . İslam dininin ve Halifelerin geni ş müsamahas ı Tuleyha gibi Secah'ın da hayatını bağışlamış ve bu suretle belki de din u ğrunda ölenler hakkında sonradan halk aras ında çıkan ve bazen tehlikeli durumlar yaratan inanışların do ğması ihtimali önlenmiştir.

79

4. MÜSEYLIMET ÜL-KEZZAS

Bir gün Hazret-i Muhammed mimbere ç ıkarak, halka ş öyle hitap etti: "Ey nas! Ben Kadir gecesi bir rüya görmüş ve sonra onu unutmu ştum. Rüyamda kollar ımda iki altın bilezik gördüm, bu ikisinden nefret ettim, onlara üfürdüm, onlar da uçup kayboldular. Ben bu iki bileziği Yemen'de ve Yemâme'de ç ıkan bu iki yalanc ı ile yorumladım" ( İbni İ shak, İbni Hiş am, IV., S. 246). İşte Hazret-i Muhammed'in rüyas ını yorumlarken bahsetti ği Yemâme'de ç ıkan yalancı, Yemâme'ye hükmeden ve peygamberlik iddias ında bulunan Müseylime'dir. Ne cid alçak yaylas ının güneydo ğusunda ve B ahr e yn'in bat ısında bulunan Yemâme topraklar ı Hanife kabilesinin elinde idi. Hanifeliler ziraate pek elveri şli olan topraklar ında elde ettikleri ürünleri satarak geçimlerini rahatça sa ğlıyabiliyorlardı .

A. Hanife kabilesi ve dini:
Büyük Bekir bin V âil kabilesinin bir kolu olan Hanifeliler, topraklarının verimlili ği bakımından diğer memleketler için, bilhassa tah ıla muhtaç bulunan Hicazl ı lar için en önemli bir kabile idi. Hicretin 6 - 7. yıllarında Hanife kabilesinin ba şkanının, İ bni S a'd, Ibni Hi ş am ve T ab errnin bize bildirdiklerinden Hevze bin Ali oldu ğu anlaşılmaktadır. Hevze bin Ali, Iran yoluyla gelen Hristiyanh ğı kabul etmi ş görünüyorsa da Hanife kabilesinin bu yolda onu ne dereceye kadar takip etti ği pek aşikâr de ğildir. Diğer Arap kabileleri gibi İ slâmiyet çıkıneaya kadar putperest olarak ya şıyan bu kabilenin pek az bir kısmının Hevze ile birlikte Hristiyanl ığı kabul etmi ş olması muhtemel ise de, 144 Hicretin 7. yılından sonra Hazret-i Muhammed'in Hanifeli144 Ibni Sâ'd (Siret, Wellhausen tercüme ve yay ını, Skizzen, IV. S. 115) el-Medaini'den. naklen,"kendisin; Medine'de ziyaret eden Beni Hanife heyetinin ileri gelenlerine abdest suyundan artanı verdi ve onlara yerlerine gittikleri vakit, kilisenizi y ıkınız (kiliselerinizi de ğil) arsas ına bu sudan saçınız, yerine bir cami yap ınız. Bunu yaptılar. Müezzin Talk bin Ali oldu" demekte olduğuna göre, buralarda Hristiyanl ığnı mevcut bulunduğu fakat ancak bir tek kiliseye sahip olacak derecede az ve sathi oldu ğu ileri sürülebilir.

80

kri islâmiyet'e daveti üzerine, yüksek tabakadan birçokler ı gibi aş ağı sınıf halktan da birçoklar ının Müslüman olduğunu en eski ve tarafs ız kayanklardan anlamaktay ız. Her ne kadar Caetani Hanife kabilesinin ve onun son ba şkanı Müseylime'nin Hristiyan oldu ğunu savunmakta ise de (Caetani, IX., S. 7. v. öt), bu iddias ında pek haklı olmadığını, Hazret-i Muhammed'in Hristiyanlara kar şı gösterdi ği müsamaha ile ispat etmek mümkündür. Gerçekten Hazret-i Muhammed E hl-i kitap say ılmaması gereken Mecasileri bile vergiye ba ğlamak ş artıyla serbestilerini tanımış hattâ kendi zaman ında onun bu hareketi dedi kodu konusu te şkil etmekten geri kalmam ıştı . E ğer Beni Hanife büyük bir ço ğunlukla Hristiyan olmuş olsaydı, Hazret -i Muhammed Müeylime'yi bir Hristiyan reformisti gibi kabul edip Hanifelilerin vicdan hürriyetlerini tan ırdı E ğer Müseylime ve Beni Hanife tamamiyle Hristiyan olsa idiler, o zaman Müseylime'nin yeni bir din ortaya koyarak İslam topraklarından ayrı bir teşekkül olarak kalmay ı istemesine lüzum yoktu; zira H a zr et -i Muhammed Tebük seferinden sonra birçok Hristiyan heyetleri kabul etmiş ve onların cizye vermeyi taahhüt etmeleri üzerine kendileri ile anlaşmalar yapmıştı. Margoliouth ve Muir de Beni Hanife'nin Hristiyanlığı m kabul etmemektedirler (Margoliouth, JRAS, 1903, S. 486; Muir, Annal, S. 38). Beni Hanife'nin Müslümanlığına gelince: gene İbni Sa'd 145, Beni Hanife'den Medine'ye gönderilmi ş olan elçilerin on kişi kadar olup aralarında er - Rehhtil bin Unfuva, Seleme bin Hanzele es - Suheymi ve Talk bin Ali, Humran bin Câbir ve Mesleme bin Habib (veya Hayyib) vs. bulundu ğunu, bunların Remle'lerin evinde misafir kaldıklarını, sonra camie gelip hakikata ş ahadet ettiklerini yatmakta, fakat bu s ırada Müseylime'nin at ve develere bekçilik etti ğini kaydetmektedir. Daha buna benzer şurada burada rastlanan birçok kayıtlar vardır ki, önemli birçok ş ahısların Peygamber'i ziyaret edip islâm'ı kabul ettiklerini bildirmektedir. Konumuzun sonlar ına do ğru bunların adlarını kaynak göstererek belirtece ğiz. Mui'rin de kabul ettiği gibi (S. 38) kısmen putperest k ısmen Hristiyan olan Beni Hanife, Hazret-i Muhammed'e boyun e ğmişti. Fakat islâmiyet'i kabul etmiyen bir kısım halk sonradan peygamberli ğini iddia eden Müseylime'nin etrafında toplanmaktan da geri kalmad ı . Öyle anlaşılıyor ki, Hevze zamanında Hanife kabilesi iki kuvvetli idarecinin hakimiyet yolunda145 İbni Hiş am, es - Siret ün - Nebeviyye, IV., S. 279'da "Peygamber'in elçisi .rimir bin Luey oğullarından Sâlit bin Amr'ı Yemâme melikleri Sümâme bin Vial ile Hevze bin Ali'ye yolladı" demekle, Hanifelerin iki hükümdar ı olduğunu ifade etmektedir. Halbuki İbni Sâ'd, Tabakat I., 2., S. 18'de Peygamber'in Salit bin Amr' ı sadece Hevze bin Aliyi Islâm'a davet için yollad ığını yazmaktadır.

81

ki rekabetleri yüzünden tamamiyle birbirine z ıt iki varlık haline gelmişti. Bu rakiplerden birisi Sümâme bin Üs al, di ğeri Hevze bin Ali idi. İbni Sa'd ve Belazûrrnin anlatt ıklarına göre 146 , Hicretin 6 - 7. yıllarında Peygamber muhtelif hükümdarlara mektup yazd ığı sırada Yemâme ba şkam Hevze bin Ali'ye ve Yemâme halkına Salit bin Amr ül - Amiri eliyle bir ektup göndererek, onlar ı Müslüman olmaya davet etmi şti'". Hevz e misafiri kabul edip hediyeler verdi ve Peygambere ş öyle bir cevap yazd ı : "Senin dâvet ettiğin şey çok iyi ve

güzeldir. Ben kavmimin şair ve hatibiyim. Araplar benim mevkiimi takdir ederler; bunun için sen bana bu i pay ver sana tâbi olurum." Hevze şte
mektupla birlikte giyinmesi için Sâlit'e Hacer kuma şlarından elbiseler de verdi. Sâlit Peygambere onun mektubunu ula ştırdığı vakir, Peygamber "küçük bir menfaat bile istese vermem, o yok olacak" dedi ( İbni Sâ'd, II, 1., S. 18) 148. Bir müddet sonra, Hicretin 8. yılında Hevze öldü. Onun yerine Müseylime Beni Hanife'nin hükümdarl ığını eline geçirdi.

B. Müseylime'nin soyu:
İbni Kuteybe'ye göre (Kitab ül-Maarif, S. 206 - 7) Müsylime'nin babası Beni Hanife'den Habib, dedesi Lüceym künyesi Ebu Sumâme'dir. Belazfıri onun Sumâme yahut Sümâle bin Kesir bin Habib bin Sümâme bin Gsal bin Habib bin Hanife bin 'Icl oldu ğunu kaydetmektedir. İbni Hiş am'da Müseylime bin Sümâme ve künyesi Ebu Sümâme kayd ı vardır. Diyarbekri (Tarih-i H âmis, II., S. 174) ise onun dedesinin H ârun, lakab ının Ebu S üm am e olduğunu yazmaktadır.

C. Müseylime'nin, Hanifelilerin emirliğini elde etmesi:
Yeınâme'nin hakimi olup 8. yılda ölmüş olan Hevze'nin yerine, nasıl olup da Müseylime'nin geçti ğini kaynaklardan ö ğrenmek imkansızdır. Fakat Müseylime'nin ş ahsiyeti ara ştırıldığı zaman onun birçok meziyetlerle birlikte, kabilesinin en ileri gelen bir ş ahsiyeti oldu146 Ilmi Sâ'd, Tabakat, I., 2., S. 18; Belâzöri, Fütuh, arap., S. 94; Belfıziiri, türk., S. 142 v. öt. 147 Belâzûri ise (Fütuh, arap., S. 94), Peygamber bu mektubu Sabit bin Kaya bin iil-Ensârrye yazdırmış ve el - Hazreci eliye, yollam ıştır. diye kaydetmi ştir. 148 Belâzûri, Fütuh, arap., S. 94'de Hevze'nin Hazret-i Peygamber'e, içinde er-Reccal bin Unfuva, Mücca'a bin Mürrâre ve Müseylime bin Habib'in bulundu ğu bir heyet yollad ığını ve bu arada Müseylime'nin de Hevze'ninkine beziyen teklifler yapt ığını yazmaktadır.

82

. ümit var. Arap yarımadasmın merkezik şmekte olan idaresinin Hazreti Muhammed' den sonra kendisine intikalini istemek üzere tertip etmi ş ve ş öyle demiş tir: "Eğer Muhammed kendinden sonra beni halef tayin ederse. Müseylime bu ziyareti. Hakikaten Mekke'ye yiyecek tah ıl yollamadı. 401) da ise aynı olayın baş tarafı biraz değişik bir şekilde aldatılmıştır: "Peygamber. V. sonra Medine'de mescidin direklerine ba ğlanuşlardı. gıda maddelerinin gönderilmesi hususundaki müsaadelerini rica ettiler. Müseylime'nin Medine'yi ziyaret edip etmedi ği meselesi ve peygamberlik iddiası: En güvenilir kaynaklar ımız arasında bulunan B uhari. S. öt. Umre yapmak için Medine'ye yakla ştığı zaman. Bunun üzerine Sümâme y ıkamp geldi ve "Allahtan başka Allah olmadığına ve Muhammed'in O'nun elçisi olduğuna tanıklık ederim" dedi.. onu bile 149 Buhari. Sümâme. D. S.Mekke'lilerden bazıları onun yeni dine girişini sitemle kar şıladılar. İşte bu yüzden Sülnâme'llin kam helal k ıhnnuştı. Tecrid-i Sarih. "Sen merhameti ve akrabah ğa saygıyı telkin ve emredersin" diyerek. cevab ın da bulunmuştu. Peygamber kendisini affetti. İbni Sâ'd (Tabakat.ğu görülür. Necid taraflarma bir süvari birli ği yollamıştı. Böylece de onun Hevze'nin yerini almakta güçlük çekmedi ği kolayca tahmin edilebilir. Bu da Hanife kabilesinin önemli bir kısmına hükmeden ve islâmiyet'i kabul etmi ş bulunan Sümâme'nin rekabeticlir1 49 . Sümüme' ıdu yanına gelmiş . hatip ve kâhin olan Müseylime zengin topraklara ve nüfus çoklu ğuna sahip bulunan Yemame'yi Hazret -i Muha mme d 'in her gün biraz daha artan nüfuzu alt ına girmekten kurtarabilmek amacıyla kendisinin de H azret Muhammed gibi yeni bir dinin müjdecisi olduğunu ilan etti ve K ur ' an a nazireler söyleme ğe başladı. Mekke'liler Hazret-i Muhammed'e bir mektupla müracaata mecbur kalıp. Bu adamlar Sümâme adında birini esir alıp getirmişler. Sumâme dedi ğini yaptı . o müslüman oldu ve Müseylime çıkıp da peygamberlik iddia edince onlara kıymetli vaızlarda bulundu " 83 . (Ebu Hüreyre'den) ve Diyarbekri. "hayır var. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bir heyetle birlikte ziyaret etmi ş olduğunu idia emektedirler. Müseylime'nin Yemâme amirli ği ile birlikte büyük bir gaileyi de üzerine alm ış olduğu muhakkaktır. tarih-i Hâmis. çünkü sen zulmetmezsin. Sümâme üç gün burada kaldıktan sonra Peygamber ona. 407 v. S. Hazret-i Muhammed ise o s ırada elinde bulunan hurma dalım göstererek: "Elimde bulunan ş u dal parçasını istesen. X. Gene gitmekte olduğuUmre hacmiı yerine getirmek için Mekke'ye vard ı. kendisine tabi olurum". Vakidi ve İ bni Abbas. Peygamber'in adamlar ı onu yakalayıp hiç bir akde bakmadan Peygamberin yan ına getirdiler Peygamber onun af talebini kabul edip serbest b ırakınca. Sümâme k ızarak "Peygamber Muhammed izin vermedikçe size Yemâme'den bir tah ıl danesi gelmiyecektir" diye onlar ı tehdit etmişti. Bu durum karşısında ş air. Hazret-i Muhammed de bir mektupla Sümâme'ye tah ıl göndermesini emretti. O ise. 3'e göre Hazret-i Peygamber. affedersin". II. Sümâme Mekke'nin fethinden epeyi önce Müslüman olmuş ve Hanifelilerden islâmiyet'i kabul edenler onun etrafında toplandığından kuvveti artm ıştı. gönlünden ne geçiriyorsun mealinde bir soru sormuştu. Ayrıca Medine hiikameti de Müslüman olması dolayısiyle Sümame'nin tabii bir müttefiki say ılıyordu. Sümame Peygamber'i öldürmek istemi şse de onun amcası buna engel olmuştur.

.. 151 Taberi. 2.. 224. S. Medainrnin aynı konudaki rivâyetini nakleden İbni Sa'd (Siret.. II. e. III. 97. Ayrıca B elâ z ûri (Tür. Gene İbni İshak (İbni Hiş am. Eğer sen bana ve hakka muhalefet edersen... S. 52) evinde misafir edildi ğini. g. 25 v. 410. II. İbni Hiş am...sana vermem. 84 . tür.. öt. tür ter. Allah seni muhakkak hele& eder ve ben muhakkak san ırım ki. 37. S..Vatvat.. bu heyet islâmiyet'i kabul edip arkada şlarının (yâni Müseylime'nin) durumunun ne olca ğını sorduklarında. S. 852. Gene bu eserler. X. el . Taberi. bekçilik edenin durumunun beraber gelenlerinkinden a ş ağı olmadığını bildirmiş " 1 . Tecrid-i Sarih.. Buhari.. Sen de Allah' ın hakk ındaki hüküm ve nüfuzunu tecavüz edemezsin. Sahih. II.. S.. S. 246. Ne c c ar o ğullarından. 2. 838 v. S. Gurer. ve II. 52. Beyhaki. S.. Hanifelilerin onu bir örtü ile örtüp Peygamber'in yanına getirdiklerini. öt'de Hazret-i Muhammed gelen heyete ba ğışlarda bulundu. ter. Siret. S. Fütuh. denilmektedir. Bühari III. 222. TaberFtür ter. İbni Skd. Belüzûri. fakat Allah' ın düşmanı Müseylime Yemâme'ye gidince bu sözü menfaatlerine hizmet edecek bir ş ekilde de ğiştirerek. S. S. sen onda gördüğüm esküle göre.. S. Eyyüb Sabri.. Pek önemsiz farklarla hepsinde tekrar edilen mektu150 Buhari. el-Vatvat. IV. Beyhaki. S.. S. Ravza. Hanife heyetinden olan ve Müslümanlığı kabul edip B akar a süresini ö ğrenmiş bulunan er-R e ce ül'in Müseylime'ye yol gösterdi ği ve Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi kendisine ortak etti ği yolunda yalan şehadette bulunduğunu bildirmektedirler.. IV. Belüzûri. i bana gösterilen kişisin"s o İbni Hiş am bu hususta daha geni ş bilgi vermekte ve Müseylime'nin Ensâr'dan. 37) ba şta olmak üzere gene bu kaynaklar Hazret-i Peygamber'in bir mektup yazarak ed-Dameri vasıtasiyle Müseylime'yi Müslüman olmaya dâvet etti ğini. Tabakat. Buhari. Mahmud üs-Siyer. gibi tarihçiler bu mektubun Hicret'in 10.X. ben onunla peygamberlik i şinde ortak edildim diye iddialara koyulmuş 152. bu son cümlenin mânas ım Ebu Hürey2e'den sorar ve ondan bununla Peygamber'in ba ş tarafa ald ığımız. y ı l ı nda yazıldığını kayd ve kabul etmiş lerdir 153. S. Mirhond. rüyasını ima etmek istediği cevabını alır. g. 153 İbni Hişam. Tecrid-i Sahih.. 115) da dahil. 131. e. 32 v. Siret. I. arap. ama Müseylime'yi at ve develerin yan ına bırakmışlar.. S. sonra Müseylime'nin bu mektupa cevap yazd ığını da açıklamaktadırlar. 410'da İbni Abbas. S. yukar ıda bahsetti ğimiz rivâyetlere ilâve etmektedir. 472. III.. II. S. ter. Belâzûri. 222) bu rivâyetin ba şka bir şeklini dinlemiş olduğunu nakleder: "Beni Hanife mensuplar ı Peygamber'in huzuruna gelmi şler. öt. Müseylime'nin Medine'yi ziyaret etti ğini diğer birçok kaynaklar yazmaktad ırlar. 143 v. S. 142) ve İ bni Sa'd (Tabakat. 2. 152 İbni Hişam. a. Hazret-i Muhammed onlara.. S. a. öt. IV. H âris 'in kızımn (Hâris'in k ı z ı Müseylime'nin kar ı s ı idi. Bu arada Müseylime'nin payını da verdi.

Hazret-i Muhammed'in vedâ hacc ından sonraki hastalığı sırasında ortaya çıktıklarını ilâve etmektedir. Tanrı Elçisi Muhammed'in yalanc ı Müseylime'ye mektubu- dur. II. e. Fakat Peygamber hasta oldu ğu hâlde. 918). Ebu'l-Fida. Paris 1947.. 163 .. I. 255. İbni İshak. ter. Müseylime ve emsali gibi peygamberlik iddialar ında bulunan kimselerin. Medine'ye gelmi ş olduğunu kabul etsek bile. Müseylime'nin Beni Hanife'ye hâkim olduktan sonra değil de Hevze'nin ba şkanlığı sırasında. yahut 154 İbni Sâ'd. yer yüzüne vâris k ılar. La vie de Muhammed. Zira kaynaklar aç ıktan açığa onun islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu söylememektedirler. Eski ve yeni tarihçilerden bâz ıları Müseylime'nin peygamberlik iddiasına başlamadan önce Medine'ye gelerek islâmiyet'i kabul etmi ş olduğunu kaydetmekte iseler de ' 55 büyük bir kabilenin ba şkanı ve çok önemli bir askeri kuvvetin de komutan ı bulunan Müseylime'nin Medine'ye gelip önce Müslüman olmas ı. 37'ye göre Peygamber bu mektubu Zübeyr bin Avvam' ın kar' deşi Sâib bin Avvâm ile göndermi ştir... a. Tanrı'ya hamd-ü senadan sonra. Mübun metni a ş ağı yukarı seylime bu mektubu Amr bin C ârud'a yazd ırıp müezzini Nevvâha' nın oğlu Ub âde bin H âris ile göndermi ştir. bizi bu iddiaları şüphe ile kar şılamaya sevketmektedir. onu ya bir örtü altında Hazret-i Muhammed'e getirilmi ş. S. g. Hanife heyetine dahil üyelerden biri olarak. 548. sonra Medine'ye boyun e ğmemek için bütün gücü ile sava şması. Peygamber bu mektubu okuyunca.) Müseylime'ye ş öyle bir mektup yazd ırmıştır: "Bu. V. 85 . Tanrı Elçisi Muhammed'e mektuptur. bizzat Taberi. Dinet et Sliman ben İbrahim. bu yalancı peygamberlerle mücadeleden geri durmam ış (bk. a. Mahmud Esad. Tanrı'nın bağışlıyacağı iyi sonuç kendisinden sak ınanlar içindir. Yeryüzü Yüce Tanr ı'nındır. yk. S. onun Müslüman olduğunu ispat etmemiz gene güçtür. yarısı Kureyş'e aittir. S. S. Onlar da. bu mektubun Hicri 10. Tarih-i Din-i Islam. Yer yüzünün yar ısı bize. hattâ bu münasebetle Furat bin Hayyân ül .ş öyledir: "Tanrı Elçisi Müseylime'den. kabilesi ile birlikte kan ının son damlasını bu uğurda harcamas ı. S. II. 155 E. yılın sonunda yaz ıldığını ileri sürerken. Selâm doğru yolda olanlara olsun 154. O. 4. elçilere: "Siz bu mesele hakk ında ne düş ünüyorsunuz?" diye sormuş . yalan ve iftara dolu mektubunuz bana geldi. başınızı keserdim" diye cevap verip (Belâzüri ayn ı S.I clryi aynı maksatla Yemâme'deki Müslümanlar ın başkanı bulunan Sümâme bin Üs yollamıştı (Taberi. Esved ve Tuleyha konularına). Fakat Kureyşliler insaf ve adâletle hareket etmezler". Hazret-i Peygamber "Elçilerin öldürülmesi câiz olsaydı. bası.6. kullarından istediği kimseleri. g. 2. e.. "Biz de ayni fikirdeyiz" diye cevap verince. tür. Sana esenlikler dilerim. ben peygamberlikte sana ortak edildim..

6. S. S. İber. 86 . Arap. Diyarbekri. I. 2. Bunlardan birisi dini bir yol açmak ve islâmiyet'in Yemame'de yay ılmasını önlemek. Müseylime yavaş yavaş islamiyet'in Yemâme'ye tesir etmekte oldu ğunu gördü ğünden memleketini bu tesirden kurtarmak için iki çareye ba ş vurmak gerekti ğini anladı . Hazret-i Muhammed bunu hiddet ve şiddet ile reddedince. Yemame'de peygamberli ğini ilan etti ve güya ayet olan bir tak ım sözleri sıraladı . S. 255) onu dinden dönmü ş .. S. a. E. g..Nevevi. İşte böylece Peygamber' den red cevab ı alan Müseylime.Vatvat. İ bni Haldun. S. 95. 131. e. 97. e. 75. S. Beni Hanife için fitne ve fesat kayna ğı olmaktan ba şka bir i ş e yaramadı .. e. Dinet et Siliman ben İbrahim. IV. Bir gün 156 Belâzüri. II. Fakat o.. Sümâme bin Vsal'in maiyetinde bulunan Vsal ül .. Müseylime'nin portresi ve hokkabazl ığn Kısa boylu. bas ık ve kalkık burunlu "6 olan Müseylime'nin neyrenciyat ile me ş gul bulunudu ğu. g.. g. İber.. La vie de Muhammed. yumurtayı şişeye ilk sokan adam olduğu iddia edilmektedir 157 . Hanifeliler onun sözlerine kandılar ve Müseylime'nin peygamberli ğini kabul ettiler. öt. 74 v... Tehzib. Üsal şunları da anlatmaktad ır: Peygamber'in yan ında bulunup Kur'andan parçalar ö ğrenmiş olan Re cc al bin Unfuv a ona her i şinde arkadaşlık ederdi. el . Hazret-i Muhammed'i örnek tutarak. I. O. Yemame'de Müseylime aleyhine çal ışmasını emretmişti. çok sar ı benizli. 174... Mahmut Esat. II. II. 163 . Ş airlik ve hatiplik gibi meziyetleri yan ında hâhinlik vasfı da bu vadide ona yard ımcı olmuştu. İ bni Kuteybe. Hazret-i Muhammed'in Müseylime'yi peygamberlik i şinde kendisine ortak yapm ış oldu ğuna tanıklık etti. Ş ayet Müseylime'nin bir heyetle birlikte Hazret-i Muhammed'i ziyaret etti ği do ğru ise bu ziyaret samimi bir şekilde islamiyet'i kabul etmek için de ğil. 548. İ bni İ shak ve M e daini'ye dayanan rivâyetler onun Peygamber'le olan konu şmasından sonra Müslümanlığı kabul etti ğini açıkça söyliyememektedirler. Ebu'l-Fida. g. Halbuki Peygamber onu Yemame halk ına ö ğretmen olarak göndermiş . 206 v. S. Tanrı düşmanı diye tavsif etmi şlerdir. a.Hanefi tarafından rivâyet edilmektedir.develeri bekledi ği için Müslüman olan Hanife heyetinin içinde bulunamamış gösterirler. aksine Hazret-i Muhammed'ten sonra hâkimiyetin Beni Hanife'ye intikalini temin etmek maksadiyle yap ılmış olmalıdır. a. Gene onun herkesle konu şup herkese rüşvet vererek etraf ını memnun etti ği Taberi'de. Fakat daha sonraki tarihçiler ( İbni Hald6n. 157 En . e. a. Tarih. öt. İber. S. S. ikincisi ve son çare ise savaş yoluyla Kureyş ve Ensâra kar şı koymaktı .. S. İbni Haldun. Tarih-i din-i islam... S. 74. Tekmile.

Hazret-i Mu h amm e d'i bir tak ım asılsız isnatlara maruz b ırakmaktad ır. çocukların sıhhatlerini kaybetmelerinden. kendilerini aldatmış bulunduğunun anla şılmasından do ğmuş olabilir. Bu söz üzerine Müsylime yanı nda bulunan Nihar ür . Sen de Muhammed'in her zaman halkına dua ettiği gibi. bizim hurmal ık ve sularım ız ın düzelmesi için dua et" dedi. Er . Reccâl ona "Hicaz ahalisi doğduktan sonra çocuklarını Muhammed'e getirirler. Müseylime ondan. Müseylime'nin duas ının ters tesir etmiş olduğu ancak o öldükten sonra anlaşıldı" . cömert ve hayırsever bir insan oldu ğunu göstermektedir. saldı . ba ğ ve bahçelerin sava ş sırasında harap edilmesinden. dalları yere sarktı . III.. Bu haberlerin uydurulmas ı ihtimal ki. buradan su alıp ağzı nı çalkalayıp gene kovaya püskürttü. Bu kovadan birer parça kuyulara döküldü. Müseylime'nin hakiki bir peygamber olmad ığı . Müseylime Reccal'in bu f sözlerinden sonra su dolu bir kova getirtti ayni şekilde hareket etti. Fakat kuyuların suyu yerin dibine geçti. râviler bütün bunların Yemâme sava şından sonra oldu ğunu ilave etmek zaruretini duymu şlardır. Gene bir kadı n. Bu yüzden kad ının hurmaları Akraba savaşı sırasında kesildi. Yahut da Caetani'nin iddia etti ği gibi.Reee al şu cevab ı verdi: "Her zaman ahalisi Muhammed'in yanına gelerek . ter.RâNi sözlerine devamla. bunu ne şekilde yapacağını sordu. Müseylime'nin yan ına gelerek hayır duada bulunsun diye hurmalığına gelmesini rica etti. Taberi'nin." Yukarıdan beri Us al tarafından (Taberi. Akraba sava şından sonra Müseylime'nin öldürülüp kuyulann. S. Muhammed de onlar için dua ederdi.H ey s em adında bir kadın Müseylime'nin yanına gelerek. kuyuların derin ve susuz olduğundan ve hurma ağaçlarının meyvesizli ğinden şikayat ederdi.Recc al bin Unfuva'mn. Bunlar ın dışında 87 . Bunun üzerine hurma ağaçları büyüdü . hattâ bu dallar kök. her halde onun mütevazi. 146 -8) anlatılan ve Müseylime'yi küçültmek gayretinden doğan bütün bu rivâyetler. tür. Çocuklar ın bu halleri ancak Müsylime öldükten sonra meydana çıktı .Ümm ül . o da hurma kabilinden olan bir şeyi çiğneyerek çocuğa yutturur. çocuğun başını ok ş ardı" diye cevap verdi. kad ının bu sözleri hakkında ne düşündüğünü sordu. kuyulardan sular ışk ırdı . kuyular ım ız kurumu ştur. "Hurma ağaçlarım ız uzun ve meyvesizdir. Müseylime'nin yan ına getirilen ve bir şey yutturularak takdis edilen her çocuk kel ve peltek oldu. Kuyular ın su dolması için de su dolu bir kova getirtti. Müseylime'nin bütün bunlara rağmen nas ıl olup da taraftar buldu ğuna bir cevap te şkil etsin diye. nakletti ği Müseylime'nin "herkesle konu ş up herkese rüşvet verdiği" yolundaki bilgi ise. bunlar kesilince de çiçek açıp meyve verdi..Mirseylime' ye: "Sen Beni Hanife'nin yeni do ğan çocuklarını takdis et" dedi.

hem de K at â de ve Mukaatil'in bu ayetin medeni oldu ğunu beyan etmeleri. S. fakat biz rahmana hiçbir zaman inanmayız" cümlesidir. Kahire 1938. bunları sana Yemâme'den Rahman denilen bir adam öğretiyor. âyetinin. yukar ıdaki şüpheleri tamamiyle yersiz kılmaktadır. a. Margoliouth'a göre"' Müseylime Hazret -i Muhammed'den en az yirmi y ıl önce peygamberlik iddialarına başlamıştır. 318). Fakat burada hem bir ö ğretmeni veya ö ğreticiyi ima eder bir anlamın bulunmadığı aşikardır. bir takım yanlış yollardan yürüyerek ve yanl ış tefsirlerede bulunarak iddia etmişlerdir. 1903. Muhammed'in bu terimleri aynen kabul etmi ş bulunduğunu öne sürerek. S. Muslim ve Hanif kelimelerinin ilkönce Müseylime tarafından kullanıldığını. Hazret-i Muhammed henüz Mekke"de iken kendisine söylemiş .. S. I. 88 . 484. S. Hartwing Hirschfeld. Ye ınâme rahmanı adı verilen Müseylime'nin Hazret Muh amme d'ten çok önce peygamberlik iddias ında bulunduğunu. Bu cümleyi bir Kurey şli. Bazıları da Kur'anın XLIII. New researches into the comperative and exegesis of the Qoran. O cümle ise Hirschfeld ve Frants Buhl'ün i ş aret ettikleri 159 : "Biz şuna kani olduk ki. Hattâ bunlar aras ında Margoliouth. Fr. Bunu da İbni ishak'ın başka raviler tarafından bir kere daha teyid edilmeyen tek cümlesine dayanarak ileri sürmektedir.1pti. g. 25). K ur' an ı n ilk âyetlerinin Müseylime'nin âyetlerinden al ınan tesirle bildirilmi ş olduğunu ileriye sürmüşlerdir. O'na tapınız. LIA. saresinin 65. London 1902. 159 İbni İshak (İbni Hişam. Bulh. 25. F.)1 (=Allah benim de sizin de rabbinizdir. Belki de bu Musevi veya Hristiyan 158 Margoliouth. jj 4:w . doğru yol işte budur) sırf bu cümleye cevap olmak üzere indi ğini iddia etmi şlerdir. e. S. bunların monotheist anlam ına geldi ğini.Müseylime'nin portresini daha keskin çizgilerle çizmek imkanlar ım bize verecek olan bilgilerden mahram bulunmaktay ız. JRAS. Bunlar Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik etmekte oldu ğunu. J. Taberi ve di ğer kaynakların vermiş olduğu malzemeleri bir yığın hayal ınahsalü rivâyetler olarak tavsif etmekten çekinmemi ştir.. Müseylime'nin peygamberlik iddiasma ne zaman ba şlamış olduğu meselesi: Bazı orientalistler. das Leben Muhammeds. (Hirschfeld. Sonradan birkaç kitapta daha tekrar edilmekle beraber İbni Hiş am'daki bu garip cümle hiçbir suretle teyid edilmemi ştir.. 99.

. H anifeliler üzerine sevketmek için hazırlardı . S. buradaki "Rahman" onun peygamberlik iddiasını ifade eder görünmemektedir. E ğer Müseylime Hazret-i Muhammed'den önce peygamberlik iddiasına başlamış olsaydı.Unf sahibi Süheyli ile Hariri müfessiri Ş eri ş i (Ravd ül . I. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i taklit etmediğ ini. tek tanrılı bir dini arayan ve onu kabule haz ır bir duruma gelmi ş bulunan Araplar tarafından islaıııiyet'in de ğil. The words Hanif and Muslim. E ğer ş airin dediği doğru ise. a. onun Rahman ad ını peygamberlik maksadıyla mı yoksa başka bir maksatla mı kullandığını açıklamak imkanlarına maalesef sahip de ğiliz. aynı mecmuanın 773. yani Vesime'nin bu iki cümlesinin İbni İshak'a dayandığı açıkça görülmektedir.Unf. öt. 161 Bk. E ğer Yemame'de daha önceden Medine hükametini maddi manevi bak ıııııdan tehdit eden bir tehlike mevcut olsayd ı. sayfasında Charles Lyall. o da bunu mevsuk sanarak kitabına almıştır. Müseylime'nin isyanı buna engel oldu ve seferberlik i şi tamamlanamad ı kaydı vardır. Onun için Beni Hanife' nin bir ş airi şöyle bir mısra söylemi ş : "Sen insanlar için bir lâtufsun. 1903. S. 89 . Çok şükür ki. 773 v.. 2.raviler tarafından İbni İshak'a ilham edilmiş . Fakat bu tek cümle as ılsız bir rivâyet olarak kalmaya mahkamdur"°.. S. Hazret-i Muhammed'in babas ı Abdullah do ğmadan çok önce "R a hm an" ad ıyla anılmakta oldu ğunu yazmışlarsa da. Her ne kadar Ravd ül . II. Gene Mar goliouth. g.. S. Charles Lyall. ter.. el . tIsame komutasında Ş am'a asker göndermek için seferberlik ilan etti ği halde. Her zaman rahman kalasın" (Zemahş eri. Serisi. 916)'de Hazret-i Muhammed.. bilakis Hazret-i Muhammed'in. 200. Müseylime'nin Rahmân adını eskiden beri kullanmakta oldu ğunu kabul etsek bile. 20).) verdi ği bu haberin hemen devamı İbni İshak'daki o meşhur cümledir. 241) Yesime'ye dayanarak Müseylime'nin. Bu ifade de Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'ten önce peygamberlik iddias ında bulunmamış olduğunu açıklamaktadır. JRAS.. Müseylime'nin kurmak istedi ği dinin kabul edilmesi gerekmez miydi? 160 Bir çok yerlerde tarafgirane hareket eden Caetani bile bu iddiay ı tamamiye reddetmi ştir (Bk. IX. S.Ke şş af. 5). Müseylime'yi taklit etti ğini de söylemektedir. e. S. pek mübala ğalı görünen bu haber Müseylime'nin peygamberlik iddiasının çok eski oldu ğunu teyid edici bir delil de ğildir Çünkü Vesime'nin ( Şerişi aynı S. Hazret-i Muhammed orduyu Ş am'a göndermek için de ğil. Taberi (Tür. Hanif ve Müslim kelimeleri üzerinde etimolojik ve tarihi incelemeler yaparak Margoliouth'a gereken do ğru cevab ı verip bu konuda okurları yanlış bir inanca sahip olmaktan kurtarnu ştır 161.

. 10 v..-31 cJ1991. hem de onun ancak onuncu yıldan sonra peygamberlik iddias ına ba şladığına ba şka bir delil daha kazandırmaktadır.Kur'an . . denilebilir. bir müddet sonra hastal ığının artt ığı haberinin yarımadada yayılması . Ayrıca Muhammed Fuad Abdülbakrnin. bu âyetinin medeni oldu ğu iş aret edilmi ştir H. G Hanife kabilesinin irtidadı: Hazret -i Muhammed'in Hicretin 10. âyetinin.Menâr. öt. '‘. el .İslam Bininin doğması ve Hazret-i Muhammed'in ba ş arıları çok geçmeden kom şu devletler tarafından ö ğrenilmiş . Bu hususta Muhammed Abduh ayetlerin maksatlar ının genel oldu ğunu ve herkese ş âmil bulundu ğunu. Baz ı tarihler onun 40000 ki şilik bir orduya sahip bulundu ğunu yazarlar. bunun hem Müseylime'yi kasdetti ği hakkındaki ihtimali kuvvetlendirmekte. Etrafına büyük bir kalabalık toplama ğa muvaffak oldu. S. saresinin 94.. hâlbuki Müseylime'nin Hamdi Yazır'ın Kur'an dili. 1868) bu ayetin medeni oldu ğu İbni Abbas'a dayan ılarak açıklanmaktad ır. y ılında. bunların bilhassa Bizans kaynaklarında oldukça geni ş bir yer i ş gal etmi ş olmasına ra ğmen.il Kerim (Kahire 1364) adl ı Kur'an fihristinde de el'En'am süresinin 93. el .IT Z J J t. Mesela: Müseylime sava ş meydanında çevik bir muharip olarak çarp ışmıştır. vedâ haccindan hastalanarak dönmesi. bu yabanc ı kaynaklarda Müseylime hakkında en küçük bir kayda bile tesadüf edilmeyişi dikkat nazar ına alınmak gerekmez mi ? Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'den çok önce peygamberlik iddia etmedi ğini gösterecek daha ba şka deliller de vard ır. . 90 . (£71. yahut biraz insafla 85 ya şında olsaydı (Mar goliouth'un hesab ı üzere) sava ş meydanına atılmaması gerekmez miydi ? Ayrıca Kur'amn VI.» L5. zira bahis konusu sü10. S.Mu'cem ülMufahrisü li elfaz il . Yukar ıda bahsedildi ği üzere Hazret-i Muhammed bu haberi duyunca.adl ı türkçe tefsirinde (III. Iddia edildiği gibi 150 yaşında. XXI. Müseylime'nin cesaretni artt ırdı . re'nin mekki oldu ğunu. Beni Hanife aras ında çıkacak 162 Muhammed Abduh. yılda ortaya ç ıktığını ileri sürmekte ise de.91 Ç2ıll L:o (=Allah'a iftira eden ve kendisine hiçbirşey vahyedilmedi ği hâlde bana vahyedildi ve Allah' ın indirdiği şeyler gibi ben de indireceğim diyenden daha zıilim kim olabilir) peygamberlik iddia edenler hakk ında indiğini ve bunlardan bilhassa Müseylime'yi kastetti ğini İ krime ve K at â d e rivayet etmi şlerdir' 62 Ayetin M e din e'de inmi ş olduğunu İ bni Ab b a s' ın teyid etmesi.

kimi kâhinlik kuvvetlerini peygamberlik iddialar ına vasıta kılarak ve kabile asabiyetine dayanarak çabucak dinden döndüler. Sümâme'yi terkederek Müseylime tarafına geçmelerine sebep oldu. H ö h n e r b ach' a göre. Me sel:k Taberi tetkik edildi ği zaman. davas ını gerçekle ştirmek hususundaki cesaretini büsbütün artt ırmıştı . Sümâme'nin tarafım tutan pek az bir toplulu ğun Müslüman oldu ğunu söylemişlerdir. fakat Müseylime'nin kendi kabilelerinden olması ve onun Hazret-i Muhammed aleyhinde çal ışması Sümâme tarafında bulunan birçok Müslüman Hanifelinin. Ayrıca ilave etmeliyiz ki. sonradan irtidad ve isyan hareketleri. Yemame'nin en önemli mevkilerini i ş gal eden bir takım insanların bu yüzden memleketlerini terketmek zoruna kald ıkları görülür. yoksa asl ında Esed'lerin ba şbuğu Tuleyha. Bahreyn. Islam tarihçilerinin. Beni Hanife'nin riddesini şiddetle reddetmi şlerdir.bir ayaklanmayı önlemesi için Sümâme'nin tedbirli olmas ını tavsiye etmek üzere Fiir at bin Hayyân ül. g. Hazret -i Muhammed'in 11. Tuleyha ve S e c ah konularında incelendi ği üzere Medine ve Mekke'ye en yak ın kabilelerin bile dinden dönmüş oldukları görüldü. islam tarihçileri taraf ından Hazret-i Muhammed'in bütün Arabistan'a islâmiyet'i kabul ettirdi ğini iddia maksadiyla uydurulmuştur (Höhnerbach a. Wellhausen olsun Caetani olsun. Höhnerbach ise. Bir takım kabile ş efleri. Temimlerden Malik bin Nüveyre daha başkaları Müslüman olmamışlardır. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek için bütün Arabistan' ın ihtidasım onun eseri olarak gösterme ğe çalıştıklarını iddia etmektedir. Bu iddianın yerinde olmadığı Tuleyha ve Secah konularında kendili ğinden cevaplandırılmıştır. y ılın Rebiülevvel ay ında. Islami kaynaklar bütün Arap yar ımadasını Hazret-i Muhammed devrinde dine girmi ş göstermekten uzak kalm ışlardır. e. 8 . bu konuda daha ileriye giderek.. bu dünyayı terketmesi ve bu arada Arap yar ımadasında çıkan isyan ve irtidadTar Müseylime'nin. Beni Hanife'nin veftinde bulunan er . Sümâme'nin ve onun gibi samimi Müslümanlar' ın Müseylime'nin karşısında tutunmalar ı artık güçle şmişti. Topladıkları vergileri yeniden halka da ğıtarak etraflar ına kolayca adam toplama ğa muvaffak oldular. Netekim biraz sonra aç ıklayacağımız üzere. kimi askeri güçlerine ve ittifaklara güvenerek. Gene bu arada. Başta Wellhausen olmak üzere Caetani ve Höhnerbach.'Teli' yi Yemame'ye yollad ı . islamiyet'in henüz kuvvetle yerleşmemiş oldu ğu Arap yarımadasının bu karmakarışık devrinde Ebu Bekir gibi ileriyi gören ve yapaca ğını çok iyi bilen bir ş efe ihtiyaç vard ı . Yemen.9). Oman ve daha birçok yerlerde Müslümanl ığı kabul etmeyen kabilelerin cizye ver91 .Recc al (veya er Rehhal) ile Mücca'a. İşte. S.

hattâ Müseylime'nin Müslüman olduğunu kesin olarak iddia cihetine gitmemektedirler. ikincilerin yanında çok üstün tutulmas ı. Medine' ye gelerek İslâmiyet'i kabul ettiklerini beyan eden kaynaklar. Gene pek iyi bilinir ki. Mesela H âlid. Araplar' da bu derece dü şmanlık olmadan bile karşı tarafa adlar ve lakablar verilirdi. Mesela. İşte Ebu Bekir bunlar ın irtidad ve isyanına karşı onbir birlik te şkil etmek mecburiyetinde kalmış ve bunları yarımadanın en uzak bölgelerindeki isyân ve irtidadlara kar şı yollamıştı . Böylece birçok bölgeler islamiyet'i benimsememekle beraber. Musevilik veya Mecasilik gibi dinleri muhafaza ettikleri görülür. tamamiyle islamiyet'i kabul etmi ş değildir. Kisra'nın H azret-i Muhammed'in dine davet mektubunu parçaladığım da yazmakta. Gene Höhnerbach' ın İslam tarihçilerinin bu peygamberlik tasl ıyanlara kar şı tarafsız hareket edemediklerini ispat için verdi ği bazı örnekler vardır. Müseylime'nin Kezzeıb Mizahım taşıması. İslam kaynakları onbirinci yılda Ebu B ekr'in ba ş arma ğa mecbur oldu ğu savaşları nakletmekle. Ridde'yi küçümsemek için Höhnerbach' ın sarfetti ği gayret bizce bo şuna olmu ştur. Es ve d' in davet edildi ği yeni dini reddetti ğini. Bunlar Müslümanlar'ın mürtedleri fizik ve ahlak bak ımından küçümsemeleri ve onlar hakkında tahkir dolu sözler sarfetmeleri gibi şeylerdir. kurdu ğu binanın çöküntülere maruz kald ığım göstermekle olmaz kanaatindeyiz. basık burunlu. "Allah düşmanı" sayılması. İ slam hakimiyetini kabul etmi şlerdi. yâni İ slam'ı kabul etmiş olan kabilelerin ço ğunun irtidad etti ğini ve İslamlık için büyük bir tehlike do ğduğunu yazmakla hakikati ifade etmi şlerdir. Ömer bin Hattab' ın teşvi92 . Böyle sıfatlar ve takma adlar hiç şüphesiz sonradan tarihçiler tarfından uydurulmayıp Tuleyha'n ın ve Müeylime'nin yaş adığı tarihlerde Müslümanlar tarafından bunlara verilmi ştir.mek ş artıyla Hristiyanlık. Tuleyha ve Malik bin Nüveyre gibi ş ahsiyetler için. Arabistan yar ımadası Hazret -i Muhammed' in hayatında. Yemâme sava şını bitirip Müccaa'nın kızı ile evlendikten sonra Ebu B ekir'den. o zaman Hazret-i Muhammed'in bu en önemli dü şmanlarının da islamiyet'i daha önce kabul ettikleri ayn ı kaynaklar tarafından iddia edilmek gerekirdi.kara ş emasının ortaya ç ıkması gibi örneklerdir. mürtedlerin "aptal" kabul edilmesi ve birincilerin. Tuleyha'n ı n Talha de ğil de Tuleyha olarak ça ğrılışı. cüce olarak gösterilmesi. Hazret-i Muhammed'in ş ahsiyetini idealle ştirmek. onun daha hayatta iken. S e call' ın ve Hevze'nin Hristiyan olduklarını. Müslimlerin "akıllı". böylece bir ak . saramuk. E ğer Höhnerbach'ın iddiaları yerinde olsaydı. Fakat yar ımadamn Hicaz'a en uzak bölgelerinde bile Hazret-i Muhammed'in dinini ş eklen de olsa kabul etmi ş topluluklar vardır.

Hanife kabilesi Müseylime ile birlikte (!) irtidad ettikleri zaman onun hakk ında Vesime bir hikâye anlatmaktadır. Beni Hanife ile yap ılan Akraba sava şının ise. 14 /55): "A bdura hm an bin el Mutarrah el. sırf Hâli d'in fetih arzular ından do ğmuş olduğunu ileriye sürmektedir. Hanife kabilesinden- dir. Gene E s edler. Peygamberin ölümünden sonra dininde sâbit kalm ıştır.. g. Bu zat aynı mektupta ş u beyti de söylemektedir: Ben S ıddık'a suçsuz olduğumu bildirir. Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman Müseylime'ye ve 163 Caetani. Konumuzla ilgili olan bu küçük misâller de bize gösteriyor ki.Sa'b bin Osman el-Suheymi el . kavmi arasında soyu yüksek." (S. Cahiliyye devrinde Hire hükümdarlarından el-Numan bin ül-Münzire'in kat ına çıktı. Vesime S. yalancı Müseylime'nin uydurduklar ı şeylerden dolay ı özür dilerim. Biz bunlardan Yem âme'nin irtidad ı ile yakından alâkalı olan bazılarını hemen gösterme ği yukarıda adları yazılı orientalistlerin iddialarına bir cevap te şkil edece ği düşüncesiyle faydal ı bulduk (Höhnerbach." (S. bu zat Müslüman oldu. Müslümanlar bu mektubu aldıkları zaman çok sevindiler. ikinci k ısım haks ızlığa uğramış müminlerdir. e.kiyle. parça parça bilgileri içine almaktadır. Bir de şimdi Höhnerb ach'ın yayınlamış olduğu Vesime'nin Kitab ür Ridde'sine bakalım Birinci derecede bir kaynak olan bu kitab belli bir gayeyi hedef gütmeksizin tek tek ş ahıslara ait. Aynı konuda Caetani'de '" Yemâ ıne'nin hiçbir zaman irtidad etmi ş sayılamıyacağını. kaynaklar. 13 /55): "El-Batin bin Abdullah el-Hanife. dini sa ğlam bir insandır. a. ağır bir mektup aldığı zaman. Müseylime peygamberlik iddia edince bu zat kavmine irtidad etmemeleri için nasihat etti. Müslüman olmuştur. şairleri de bu zat hakk ında ş u beyti söyledi: Suhbân bin Şems çok iyi bir insand ır. 14 /55): "Suhbân bin Ş ems bin Amr el-Hanefi el-Yemâmi. Ga t afanl ar ve sâir kabileler dinden dönünce "Biz o s ıska deve yavrusunun babas ına (=Ebu Fasil'e) zekat vermeyiz" demişlerdi. büyük bir ba şkan olup hayli yaşadı. Cahiliyye devrinde yaşamış . 26 v.Hanefi. biraz önce bahsetti ğimiz küçültücü isim ve s ıfatları kullanırlarken tarafgir olmaktan bir hayli uzakt ırlar. "Bu o solağın (= Uaysir'in) işidir" demişti. öt." (S. 93 . Birinci ılm kısım doğru yoldan ayrılmış kâfirlerdir. baz ı hususlarda tarafs ızlıklarını muhafaza edememekle beraber.Yemami. üçüncü k ısım ise üzüntü içinde kalan müteredditlerdir. Bu zat Ebu Bekr'e şöyle bir mektup yazm ış : "Halk burada üçe ayr ıştır. Sonra İslâmiyet geldi.. o. 13 / 55) : "El. IX.

Ye ş kuri. 13 / 53 : "Sümame bin Usal bin el-Numan bin Seleme. Hâlid bin Velid kendisini görerek. 21 / 63: "Muccet'a bin Mürrare el . Sadıklardan ve kabile şeflerinden biridir. onlar ın suçları nı kendisine anlatm ıştı r. (S.. İslam dininde sabit kaldı ve Müseylime ile (!) kavmini irtidad etmekten mene çal ıştı . Bunun üzerine Müslümanlarla birlikte el-Aldn ın yardımc ısı olarak yola çıkt ı .Sâ'ib bin Katâde el-Hanefi el.kendi kavmine kar şı gelmi ş ve Ebu Bekr'e mektup yazarak. esaretini affetti. 15/56): "El-Heysem el-Hanefi. 16 /58: " (İ nı eyr b. ona biat etmişti ve Yemâme gününde esir edilenlerdendir. Hâlid bin Velid ordusu tarafından esir edilmiş ve bu hususta ş u beyitleri söylemi ştir: Acaba Hâlid bizi yalancı. 15/56): "El.. 94 . Onlar Sümâme'yi dinlemeyip Müseylime'yi takip etme ğe karar verince. Hanife kabilesi başkanlarından olup Peygamber'in huzuruna gelmiş .." S.etmektedir: Sümâme Yemâme halk ı irtidad ettiği zaman kendisi dininde sâbit kald ı ve halka ş öyle vâzetti : "içinde ışık olm ıyan karanlık bir iş ten çekininiz! Bu karanl ık i şe başlamış olanlara. Heysem. Çok yaşlı idi. Halife olacak adamdın demi ş "." S. Sümâme de bunlardan ayrılmaya karar verdi. Bu konudaki haberi Buhari'den alan Vesime (Not 150'deki bilgiyi aynen kaydettikten sonra) İbni İshak'ın bu konudaki şu rivâyetini de k ısaltarak ilave .. Hâlid ona Kureyş 'lilerden olsaydın. Gayelerini bildiğim ve ş imdi tam buradan geçmekte olan ve Müslüman olanlardan geri kalmamak. Bu zat Yemâme sava şlarında esir edilmiştir. Sümâme el-AM ile birlikte el-Hutam'a karşı savaşa katıldı ." S. Beni Hanife'nin el-Alâ'ya yard ı m ettiğini duyan düş man ordusu sarsıldı .Yema ıni. Gerçekten Allah onlar ı mukavemet edilemez bir kötülükle vuracaktı r. Dabi el . Bu da İslâmiyet'cle sabit kaldığını ispat eder mahiyette baz ı ş iirler yazmış tır. el-Hanefi el-Ye ınâmi.. Bu şahıs büyük bir şeyh idi. ve sonunda satın aldığı bir ganimet hırkasını giymi ş olmasından dolayı düşmanın askerlerinden birisi onu şehit etti. Sümâme bunu haber al ı nca kabiledaş larına ş öyle dedi: Bu yenilik taraftar ı olanların yan ında daha fazla kalmak istemiyorum. ne de onu terkederek geriye döndük." (S. sarı adamın suçundan dolayı öldürecek midir? Biz Peygamber'in dinini b ı rakmadık. onlarla birlikte gitmekten ba şka birşey istemiyorum. Allah'ın göndermi ş olduğu bir kötülüktür ve içinizden bu yola sapacak olanları da ayni akibet beklemektedir.Hanefi el-Yema ıni. Tam bu sırada el'Ala bin el-Hadrami refaketindekilerle birlikte Bahreyn'e Hutam'ın idaresindeki mürtedlere doğru gitmek üzere Yemâme civar ından geçmekte idi.

a. Ş urahbil de ayn ı ş ekilde Ebu B ekir'den. Caetani'nin ve di ğer orientalistlerin Beni H anif e'nin irtidad etmediklerini. Ye ınânıelilere demi ş ki. suphan Allah. 164 Her ne kadar yukar ıya aldığımız rivâyetlerde Müseylime'nin de irtidad etmi ş olduğu bildirilmekte ise de. Fakat o da şeref pe şinde koştu ğundan İ krime . Şurahbil gelmeden önce. Yemânıe'deki Müslüman sayısının hiçte küçümsenmiyecek bir topluluk te şkil ettiğini açıklamamıza yardım etmektedir. Herbiri dikkatle gözden geçirildi ği zaman görülüyorki. Fakat Müseylime onu öldürttü 165 Bundan sonra Ebu Bekr Sümâme'ye yard ımcı olsun diye İ krime'yi bir miktar kuvvetle Yemâme'ye yollad ı ise de. Konumuzdan uzakla ş mamak için.Zimmâni.. Fakat Yemâmeliler onu bozguna u ğrattılar. nci Hicret yılında Ebu Bekir halife seçilince. İkrime ş eref ve ş öhret kazanmak ümidiyle acele edip Müseylime üzerine yürüdü. e. Arkasından Ş urahbil bin Hasene'yi gönderdi. Bir yalanc ı ise ondan çıkardı . Beni H anife'deki irtidada mani olmak için Yemâme'ye elçi olarak gönderdi. 165 Bu hususta ba şka rivâyetler de vard ır: bk. H. 17 / 58: "Muhriz bin Katade bin Meslemet el-Hanefi. Bir peygamber sizi dine soktu. bu husus ba şka kaynaklar tarafı ndan kesin bir ş ekilde teyid edilmemi ş olduğundan bunu bu kayana ğa yap ılmış bir ilâve kabul ederek göz önünde bulundurmal ıdır. Habib bin Abdullah el-Ensarryi. Bu zat. üçüncü k ısmının ise sadık kaldığını ö ğrenmemiz. S. Sizin için azaptan korkuyorum. biz seni babanı n hatırı yüzünden affediyoruz. Beni Hanife ileri gelenlerinin önlerinde Kur'anı okudu ve ate şli hitaplarda bulundu. Vallahi o hayatta olsaydı basık burunlu yalancı sizinle bu oyunu oyn ıyamazdı . S. Çünkü o bizim ba ş buğları m ızdandı". sizin durumunuz ne kadar acâip. g. çünkü bunlar ın esasen islâmiyet'i kabul etmemi ş bulundukları yolundaki iddiaları her hâlde haklı görülemez ' 64 Bilhassa Suhbân bin Şems'in mektubundan halk ın üç kfsma ayrılmış olduğunu. Bunun üzerine mürtedler ona dediler ki. Tavsiyelerini dinletemeyince Medine'ye do ğru yola çıkm ış fakat Sümâme onu geri çevirmi ştir". 95 . O da çekilip gitmek zorunda kald ı . Müseylime'ye (!) ve Beni Hanife'ye Ridde'ye sapmamalar ı için vâzeden adamd ır. 18/60: "Mu'ammer bin Kilâb el . Müseylime ile sava ş ve Müseylime'nin öldürülmesi: 11. yukarıdanberi verdi ğimiz misâllere daha pek çok ilâveler yapmaktan vazgeçiyoruz. yeni bir emir al ıncaya kadar yerinden ayr ılmamasını bildiren bir mektup ald ı . bir kısmının tereddüt içinde bulunup bir kısmının dinden döndüklerini. Sümâme'nin kom ş usu idi. bunun da tesiri olmadı . Höhnerbach.S. 61.

Müslüman oldum. 359 v. Bu konuda Ebu Hür e yr e'nin verdi ği haberlere.Yemâme'ye gidi şin tamamiyle Hâlid'in sava ş ve fetih arzularmın sonucu bulundu ğunu iddia etmesi. g. Bunlar mertlik gösterip hakikati söylediler.. a. Esirler Hâlid'in yan ına getirlince onlardan "İslamlar'a sığınmak üzere mi yola ç ıktınız"? diye soruldu.gibi emre itaat etmeyerek Müs eylime'nin üzerine sald ırdı ve bozguna uğradı . tür. a. S.S. öt.. demesi üzerine. hakiki vakıalara uygun düşmemektedir. I. Yâni Butah seferi sırsmda Ensâr'm Halid'e uymak istemeyi şi ve Hâlid'in bu seferi sanki kendili ğinden tertipledi ği şeklindeki mülâhazalar. a. İbn İshak şunları ilave etmektedir: Esir edilenler ertesi gün Halid'in kar şısına çıkarıldılar. "Sizde bir peygamber. Belâzüri'de Yemâme seferi hakkında anlatılmıştır Belâzûrrnin bu kaydı ise. Onlar. Bu sırada. e.96) deki Taberi ve di ğer tarihlere ayk ırı düşen Ensâr ve Muhacirler arasında cereyan eden ve Butah seferi s ırasında vuku bulmu ş olan münakaşadan do ğmuş olmalıdır. S. g. Hali d'in yakla şmakta olduğu haberini alınca. S. e. belki de Belâzûri (Fütuh. bizde bir peygamber" diye cevap verdiler.arap.. ter.. 400. V. Butah sava şını kazandıktan sonra öldürttü ğü Malik bin Nüv ey r e 'nin kar ısı ile evlenmesi yüzünden suçlu duruma dü şmüş bulunan Halid Medine'ye gelmişti. ne değiştirdim". Sonra Yemame'ye bakan bir kum tepesinin üzerine ordugâh kurdu. 154 ve Zehebi. Ebu Bekir onun suçunu affedip kendisini. küçük bir birli ğin başına geçmi ş ve yola çıkmıştı. Tabakat. onu zincirlerle köstekleyip komutanhk çadırındaki karısı Ummü T emim' e teslim etti 168 . ikiyüz kişilik bir birlikle gece baskını yaptırdı . Bunlar ba şlarında Muccâ' a bin Murr ar e el . 168 Ibni Sâ'd. "Ben Müseylime'nin akrabas ı veya adamı ... Müseylime.. Z ey d ile Ebu Huzeyfe'yi ordusunun sa ğ ve sol kanatlar ının başına geçirmiş bulunan Hâlid yan ında Ş ur a hbil de bulundu ğu halde savaş alanına do ğru ilerledi ve el. e. "ey Hanife oğulları! Siz bu hususta ne düşünüyorsunuz" diye sordu. Ensâr ve Muhacir'lerden meydana getirdi ği kuvvetlerin ba ş komutanlığına tâyin ederek Müseylime ile sava şması için Yem âme'ye yolladı "6 . Resulullah'a gittim. S. değilim. Hâlid de bunlar ın kendisine sığınmak maksadiyle yola çıkmadıklarını öğrenince Muccâ'a'dan ba şka hepsini öldürttü ve Akrab a'ya gitti. Halid onlara. 400). Sa ğ ve sol kanatlar ınııı başına Muhakkim ile Recc an geçirmi ş bulunan Müseylime ise 166 Caetani'nin.Ur d'da konaklad ı . Ondan sonra ne de ğiştim. Akraba' da ordugâh kurdu ve seferberlik ilan etti. İşte bu söz üzerine Hâlid. V. M âlikler'den ve T emimler' den öç almak için. 96 . g.Hâlid'in Ebu Bekir tarafmdan Yemâme üzerine harekete memur edilmediğini. onlar ın başlarını vurdurdu 167 Hâlid sadece Mucca'a 'n ın. 167 Taberi.Hanefi bulunan bir birli ği uykuda iken esir aldılar ( İbni Sa'd. Bu esnada Mucca'a bir takım ş ahsi sebeplerden dolayı.

Bir ara Hâlid. Hâlid savaşın yenilgi ile sonuçlanmasından fena hâlde endi ş eye kapıldığından E ns âr ve Muhacirlerin de tekliflerine uyarak zaaf ın nereden geldi ğini anlamak maksadiyle askerlerini göçebe ve şehirli olmak üzere ikiye ayırıp öylece sava şmağa başladı . göçebelerin mi yoksa şehirlilerin mi daha iyi çarp ıştığı farkedilmedi. arap. vaktiyle Peygamber'in amcas ı Hamz a'yı öldürmüş olan Vah ş i bin Harb bile onların bu kahramanhklarım şu sözlerle açıklamaktan kendini alamam ıştır: "Ölüme Müsey- lime'nin adamları kadar sabırlı ve tahammüllü kimseyi görmedim"" 9 İ bni S a' d' a göre (Tabakat. Müseylime öldürülmedikçe. Bu arada el . 358 v. Nihayet iki ordu karşılaştı. Müseylime'nin en önemli ve kahraman komutan ı mukavemet edebilmek için askerlerine "Hadikat ür . Hanifeliler onu öldüreceklerdi. S. Yemâme'liler canlar ını öyle heder edercesine çarp ışıyorlardı ki. 96. I.. a. g. düşman kuvvetlerinin arkalanmn bırakılmaması emrini verdi. Hanifeliler'in yumuş atmak için kılıçlarını güneş e tuttuklarını açıkladı . İki taraf sava şa katıldıktan bir müddet sonra Müslümanlar geri çekilmek mecburiyetinde kald ılar. E ğer "Yemâme Muccâ'ı" adı verilen Muccâ'a bin Murrare... 97 . 136 v. öt.. e. Peygamber'in sohbetinde bulunup Bakar a sûresini ezberledikten sonra. g. "Yenildi ğiniz takdirde kadın ve k ızlarınız esir edilip tahkir edileceklerdir. 2. S. s ü'rlardan dolayı Müseylime ile kar şılaş amıyorlardı .. İlmmü T emim'i himâye etmese idi. a. Hâlid çadınm hattâ e şini bile bırakarak geri çekildi. Hanifeliler onun çad ırına girdiler.Hanife o ğullarına.Mevt adı verilmiştir) etrafı çevrik bir ba ğın içine girmeleri emrini verdi. VII. irtidad eden ve Müseylime'nin en yak ın dostu hâline gelen El Reccâl de öncü kuvvetlerin ba şında ilerliyordu. Hanifeliler aras ında kıhç parıltıları gördü ve Beni Hanife aras ında anlaşmazlık çıktığını zannederek sevindi ise de esir Mu e câ' a bunun bir anla şmazlığı ifade etmedi ğini.B e169 Zehebi. S. bugün şerefinizi ve kad ınlarının korumak için savaşınız" diye onları iyi savaşmağa te şvik ediyordu.) Müslümanların bu geri çekilmeleri iki veya üç defa tekrarlanm ıştır. Savaş o kadar şiddetli ve her iki taraf için öylesine ölüm kal ım savaşı oldu ki. Müslümanlar aras ında o günün parolası "Ey Bakara süresinin sahipleri"idi170 . Müseylime de bu ba ğa sığınmıştı .Rahman" adı verilen (sonradan Hadikat ül . 170 Belazûrl.. sava şın sona ermeyece ğini anhyarı Hâlid. Büyük bir şiddetle "Rahmanın bahçesi" ne saldıran Müslümanlar. e. öt.

râbin el - Malik kendisini ba ğın sürlarmdan a ş ağıya attırıp çarpışa çarpış a sarun kapısına vardı . Kapıyı müslümanlara açıp onları içeriye aldıktan sonra tekrar kapay ıp anahtarı dış arı fırlatıp attı . İşte burada islamlar için hattâ islâmiyet için bir ölüm kalım davası görüldü. Bu arada biri yüksek sesle "Siyah bir köle Müseylime'yi öldürdü" diye ba ğırdı "°. Müseylime'nin öldürülmü ş olması Beni Hanifelilerin cesaretlerinin kırılmasına ve sonunda sava şı kaybetmelerine vesile oldu. Müslümanlar değerli hafızlarmdan birço ğunu bu sava şta kaybettiler (Ebu'l-Fidâ, Tarih, I., S. 166) Ebu Huzeyfe, Sabit bin Kays, Zeyd bin Hattab gibi kahramanlar da bu arada şehit düşenler aras ında bulunmakta idiler. Buna karşılık el- Muhakkim bin Tufeyl, el - Reccal bin Unfuva gibi Müseylime'nin en önemli komutanları , Müseylime'den önce öldürülmüşlerdi. Bu sava şta müslümanlar Hadikat ül-Mevt'de 7000 kişi katlettiler. Bir k ısım Hanifeliler de ba ğdan kaçıp kalelere sığındılar. Müseylime'yi kimin öldürmü ş olduğu tarihlerde kesin olarak belirtilmemi ştir. Eski tarihler ara ştırıldığı zaman bir çok kimselerin Müseylime'nin öldürülmesine bizzat i ştirak etmi ş olmak gayretini güttükleri görülür. Bu durum bize şunu gösterir: Dü şman islamiyet için o derece kuvvetli ve ürkütücü idi ki, sava şta bulunanlar onu yok etmenin şerefini bir türlü payla ş amamışlardır. Aş ağıya aldığımız misâller bunun bir delili sayılır: Taberi (arap., III., S. 245 - 50) Müseylime'yi katledenin Vah şi olduğunu, ayrıca Ensâr'dan bir adam ın onu vurarak öldürme ğe iştirak etti ğini kabul eder. Belazari' de (Arap., S. 96) de rivâyetler çok farkl ıdır ve mesela s ırasiyle ş öyledir: 1) Onu Haddâ ş , yarliBeni Âmir bin Luey'lerden biri öldürdü. Bunun râvii gene Beni Âmr bin Luey'lerden oldu ğu için bu şerefi kendi kabilesine tahsis etmek gayesini gütmü ş olsa gerektir; 2) Onu Sehhak bin Hare§ e öldürdü. Biraz sonra Sehhak ş ehit edildi; 3) Habib bin Zeyd'in karde şi Abdullah bin Z eyd bin As ı m onu öldürmüştür. Zira bir rivâyete göre Müseylime Habib'in iki kolu ile iki baca ğını kestirmişti; 4) Habe ş li Vah ş i bin Harb de Müseylime'yi öldürmü ş olduğunu iddia etmekte ve bu konuda şu sözleri söylemektedir: " İnsanların en iyisini (Peygamber'in amcas ı Hamza) ve en kötüsünü öldürdüm". Belazüri başka bir rivayeti naklederken, yukar ıda adları geçenlerin mü ş 171 Taberi' de bu husustaki rivâyetler müphemdir Bunlardan birisi Müseylime'nin Hadika'mn dışında , diğerleri ise Hadika'nm içinde öldürülmüş olduğun ifade etmektedirler. Müseylime'nin öldürüldüğü hakkındaki muhtelif rivâyetler için bk. Taberi, a. g. e., tür. ter., III., S. 153 165, 166.

98

tereken Müseylime'yi öldürdüklerini, hattâ Em ev i'ler bile onun Muavi ye tarafından katledildi ğini iddia etmektedirler, demektedir. İ bni Haldan ( İber, II., 2., S. 75), Ebu'l-Fidâ (Tarih, I., S. 166), İ bni Sa'd (Tabakat, VII., 2., S. 136 - 7) ve Muir (a. g. e. S. 44) onun Vahş i tarafından ve Ham z a' y ı öldüren mızrakla öldii.rülmüş olduğunu kabul etmektedirler. Biz de İ bni S a' d'ın bu kaydını esas tutarak onun Vah ş i tarafından öldürülmüş olduğunu kabul etmek zarureti kar şısındayız. Bu sava şta biraz mübala ğalı da olsa 40.000 kişilik Yemâme ordusu (C a et ani, IX, S. 24'de bunu 10.000 kabul eder) bütün kuvvetlerini harcayıncaya kadar ş eref ve ba ğımsızlıkları uğrunda çarp ışmıştır. Müseylime son nefesini verinceye kadar, "Ey Hanife oğulları ; şerefiniz için, asaletinizi korumak için çarp ışınız", diye ısrarla tekrarlamaktan geri durmamıştır. Akraba yahut Yem âme sava şımn vuku bulduğu tarih, baz ı yazarlara göre Hicri 11., baz ılarına göre ise 12. yıldır. İ bni Sa'd (Tabakat, III., 1, 274 - 5) bu sava şın 12. yılda olduğunu, Zeyd bin Hatt ab' ı n ş ehit düştüğü yılı yazmak suretiyle belirtmekte, B elazil ri de (Fütilh, S. 101) bunu teyid etmektedir. Z eheb (Tarih ül - İslam, I., S. 259) Ebu M a' ş er'in bu sava şı 12. yıhn Rebiülevvel ayında, V âki di ve daha ba şkalarının gene 12. yılda cerayan etti ğini kabul ettiklerini kaydettikten sonra, kendi kanaatine göre bu sava şın 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yılın başlarında son bulmuş olmasının muhtemel bulunduğunu belirtmektedir. El- N evevi (Tehzib el- Esma, S.95) Halid'in Müseylime üzerine komutan tâyin edilmesi tarihinin 11. y ılda olduğunu kaydetmiştir. Her halde Z ehebr nin ve Ca et ani'nin tahmin ettikleri gibi hadiseler 11. yılın sonlarında başlayıp 12. yıluı başlarında sona ermiş olmandır. Bu sava şta her iki tarafın kaybetti ği insan sayısı da savaşın yapıldığı tarih gibi kesinlikten uzakt ır. Me s 'udi (Et - Tenbih, S. 223) Yemarrie'de ölen Müslüman askerlerin sayısının 1200 oduğunu, T ab eri, Ensâr ve Muhacirlerden topyekan 600 ki şinin şehit düştüğünü, B ela z ûri 1700 veya 1200 Müslüman askeri zâyi oldu ğunu kaydetmektedirler. Beni Hanifenin kayıplar' ise daha çok idi. Taberi, Akraba'da 7000 Hadikat ül - Mevt'de 7000, sonra tâkipde de 7000 ki şinin öldürülmüş olduğunu kaydetmektedir. İ bni S ' d (Tabakat, III , 1., S. 274 - 5), Ebu Mery e m'e atfetti ği bir rivâyette, Beni Hanife'den 14.000 ki şiden fazla insan kayıp olduğunu zikretmektedir 172.
172 Caetani (a. g. e., IX., S. 227) Mirhond'un bu konuda hani bir mübâla ğa ile Hanifelilerden 70.000 kişinin "Hadika-i Mevt" de, 70.000'ninde d ışarıda katledildi ğini yazmakta olduğunu iddia etmekte ise de Mirhond bu rakam ı 70 000, 70.000 değil 7.000, 7.000, yâni bütün katledilenlerin 14.000 kişi olduğnu söylemiştir (bk. Mirhond, a. g. e., II., S. 228).

99

İ. Yemâmelilerle bar ış: Bu büyük sava ş sona erip de Müseylime'nin öldürüldü ğü haberi yayıldığı zaman Hâlid bin Velid, Yemâmeli Muccâ'a'yı çağırttı . Muccâ'a zincirler içinde idi. Sava şta ölmü ş bulunanlar aras ında Müseylime'yi arayıp bulmak üzere sava ş meydanında dolaşmaya ba şladılar. Nihayet Hâlid uzun boylu ve güzel yüzlü birinin önünde durdu ve "İşte peygamberiniz budur" dedi. Muccâ'a onun Muhakkim bin Tufeyl oldu ğunu söyleyince ba ğa girdiler; Muccâ'a s ıska ve burnunun ucu çok kalk ık birisinin önünde durarak, "Sizi uğraştıran adam işte budur" diyerek Müseylime'yi gösterdi. Hâlid ona: "Sizi kendisine itaat ettirerek bunca i şleri yaptıran adam bu mudur? diye sordu. Muccâ'a, "Ey Hâlid, iş dediğin

gibi oldu. Tanrıya andiçererek bu savaşa askerin henüz öncülerinin acele olarak katılmış olduğunu, asıl kuvvetlerin ve halk ın çoğunun kalelerde bulunduğunu temin ederim."dedi. Hâlid bu söz üzerine biraz ş aşırdı . Muccâ'a
onu, tekrar yemin ederek, hem söylediklerinin do ğru oldu ğuna hem de kavmi adına barış yapmaya ikna etti. Halid de ona, Beni Hanife'nin ellerinde bulunan bütün gümü ş , zrıh ve esirlerin yar ısının Müslümanlara bırakılması ş artıyla bu teklifi kabul edece ğini söyledi. Mu c câ' a, Hali d'den barışın ş artlarını bildirmek üzere Hanifelilerin yan ına gitmek için izin istedi. Kaleye girdikten sonra ne kadar genç kad ın varsa, onlara silâh kuş atıp zırh giydirerek kalelerin burçlar ına çıkmaları emrini verdi ve tekrar Hâlid'in yanına dönüp kalede bulunanlar ın yapılan barış tekliflerini kabule yana şmadıklarını bildirdi. İ bni İ s h ak'a göre Hâlid yeni bir anlaşma ile esirlerin dörtte birini al ıp diğer dörtte birinden vazgeçerek bar ışı kabul etti. Mu c c â' a, Beni Hanife'ye de bu andla şmayı kabul ettirmişti. Çünkü S eleme bin Umeyr onlara kalenin çok sa ğlam olduğunu ve bol miktarda yiyecek bulundu ğunu kışın da yaklaşmakta oldu ğunu söyliyerek, böyle a ğır ş artları kabul etmeme ği tavsiye etmişti. Fakat Hâlid'i yak ından tanımak fırsatını bulan Muccâ'a, onun gazabından kabileda şlarını korumak için bütün gücü ile çal ışıp Hanifelilere bar ışı kabul ettirme ğe muvaffak olmu ştu. Bundan sonra Hâlid Muccâ'a'ya, kızını kendisine vermesi talebinde bulundu ve bu teklifinde israr etti. Muccâ'a da k ızını vermek mecburiyetinde kaldı . Bu kadar büyük ba ş arılar kazand ığı hâlde, Ebu Bekir, H bu evlenmesini ho ş karşılamadı. Ona şiddetli bir dille şunları yazdı : "Sen kadınlarla evlenmekten kendini alam ıyorsun; hâlbuki evinin etrafında 1200 Müslüman ın kanı akıyor". Hâlid bu mektubu okuyunca, Ömer ibn-i Hattab' ı kast ederek "Bu Uaysir'in (solağın) işidir" 100

g.. 178 v. Bu yüzden elimizde bulunan bu ana kaynaklar ın verdikleri haberlerin mümkün mertebe do ğru olanını yanlış olanından ayırmak gibi çok güç bir iş ile karşı kar şıya bulunmaktayız. Müseylime bunun için gökten gelecek emri bekliyece ğim diyerek. S. Ebu Bekir'e Hanifelilerden heyetler tertip edip gönderdi. S. Tekmile. öt. Hicaz' ın haremine benzeyememi ştir. 359. e. e..... 101. İber. Hazret -i Muhammed'i örnek tutarak. Böylece Yem âme meselesi halledilmiş ve Arabistan' ın bu önemli bölgesi de İ slâmiy et' e kesin olarak kazan ılmış ve Medine'y e ba ğlanmış bulunuyordu. hattâ K ah° gibi bir de harem bölge (yasak bölge) ihdas etmişti ' 74. Konak yerini de Eb az'dan V aber'e ta şıdı ' 73 . 115). bunlar ın bazıları birbiriyle tezad halinde bulunan haberleri ihtiva etmektedir. I. IV. . 177. Müseylime'nin doktrini hakk ında bir fikir edinme ğe çalış aca ğız. Wellhausen. Bir tak ım dini kaide ve düsturlar koydu. Mesela: İ bni S a'd (Siret. Bu hal devam edince ahâli Mu s eylime'den buna engel olmas ını isteme ğe mecbur kalmıştı . Müseylime'nin vahy olduğunu iddia etti ği sözlerinden hanlar ın' kaynaklar bize kadar intikal ettirmi şlerdir. Hevz e bin Ali'den sonra siyasi iktidar ı eline geçiren Müs e ylimet ül . takip edildiklerini anlayınca da kaçıp hareme s ığınmışlardı.. III. 75. aralar ındaki tezatlar ı yukarıda iş aret etmi ş olduğumuz bilgilerden. İşte şimdi bize kadar gelmi ş olan bu Oya vahiylerle. J. İbni Haldûn. III. Bunların kendisine vahy edilen Kur'an olduğunu ilan etti. Taberi. elde etti ği bu siyasi nüfuz ve kudreti. ter. g. Tarih ül . Buna muhalefet edenleri de sorumlu tutmu ştu.K ezz âb. Harem içinde kalan baz ı obalar bolluk yıllarında Yem âme'nin meyvelerini yağma edip Haremi depo haline getirmi şler. onlara 173 Belâzûri. S. a. Müslüman namaz sistemine benzer bir sistem de kurmu ş . a. S.. Müseylime'nin doktrini: Müseylime'nin doktrini hakkında bize az da olsa bilgi verme ğe yarıyan kaynaklar mevcutsa da. 98. Ancak bu gûya vahiylerin hangilerinin hakikaten Müseylime tarafından söylenmi ş olduğunu hangilerinin raviler tarafından sonradan onun a ğzına yakıştırıldığırn ayırt etmek bugün bizim için hemen hemen imkans ızdır. İ bni Haldûn ve Taberi ile İ bni Hi ş am aynı konuda birbirine tamamen zıt rivâyetleri s ıralamaktadırlar.. 174 Taberi. S. IL. Halbuki. Kur an dilini taklid eden Müseylime. S. ter. e. tür. dini bir otoriteyle de takviyeye kalk ıştı ve evvelce de söyledi ğimiz gibi âyet ad ı altında bir takım seci'li sözleri yanyana dizme ğe başladı. arap. g. a. Zebebi. tür.dedi. ravilere göre Yem â m e haremi.

iyliklerde ve bağışlarda bulunarak komş uluk edeceğiz. ekinleri biçenler. III. S. temiz bir kavimdir.. O. buğdayları savuranlar.. "Haram olan mallar helâl saymak ve halk ın malları nı yağma etmek. salih insanlar uyumadan geceleri ibadetle geçirirler. Yeni gelen vahiy de. yeni bir vahiy beklemi şti. III. onları herkesin tecavüzünden koruyacağız.. insanların çoğu bu yüzden ziyana u ğrar ve lânete katlanırlar'"75 Kendisine Rahman ad ını vermiş bulunan Müseylime'nin cinsi bakımdan çekimser olmayı teşvik etti ğini de taraftarlar ına verdi ği bazı emirlerden anlamaktay ız. Binalarda ya şıyanlar da size üstün gelmediler. Bir gün oruçlu. haremin hürmetini çiğnememi ş olduklarını teyid eylerim" Halk ona. S. Biz sa ğ olduğumuz ğ müddetçe onlara. Onlara i rendirici ve hoş olmayan bir şey isabet etmez. karısına yaklaşmasını yasak etmi şti.. Tanrıy ı her eksikten tenzih ederim ki. 143. bir gün zahmetli ve yorucu i şlerle meşgul olacaksınız. ı tahrip etmek haram değil midir ?"diye sorunca o. biricisinin hemen hemen ayni idi: "Gece ve geceleyin çok gezen kurt ad ına andiçerek Us s eyy id'lerin yaş hurma ağaçlarını kesmediklerini" teyid ediyordu. sizin hardal tanesi kadar da olsa i lerinizi ş ve gönlünüzden geçeni bilir . sonra öğütenler. a. Müseylime Secâhla karşılaştığı zaman. tür.. III. onlardan ekmek yapanlar bu ekmeleri ufak ufak do ğrıyarak et suyunda ıslatanlar ve bunların üzerine sâde yağ dökerek yiyenler şerefine andiçerek temin ederim ki. gündüzleri de gökteki bulutlar ın ve yağmurların kuvvetli Tanr ısı için oruç tutarlar". ona vahiy ad ı altında şu sözleri söylemi şti: ".. 175 Taberi. ter." veya "Tohum ekerek. onlara şu emri verdim: Siz kad ınlara yaklaş m ıyacak ve şarap içmiyeceksiniz. ter. 243. S. Sizi göğün katına yükseltir. ten ve vücutlar ının saflaştığını ve ellerinin tertemiz oldu ğunu gördüğümde. arap. o dirilme zaman ı geldiğinde acaip bir şekilde diriltir. Müseylime çiftçilikle u ğraş an kavmine onun anhyaca ğı kavramlarla hitap etmi ştir: "Renkleri siyah olduğu hâlde sütleri beyaz olan koyunlar üzerine andiçerim ki.. ekin yeti ş tirenler.Oya vahiy olan şu sözleri söylemiştir: "Karanhkları basan gece. e.. Siz hay ı rlı ve salih bir toplulukstınuz. Halk yine şikâyetlerinin bir gerçe ği ifade ettiğini israrla söyleyince... Bizden sonrada esirgiyen Tanr ı onları korur" (Taberi tür.5). g.. 102 . Gene onun Beni Hanife için söyledi ği şu sözler dini prensipsipleri hakkında bize bilgi verme ğe yardım etmektedir: "Ben yüzlerinin güzelliğini. 144 . siz hayvan besliyerek çad ırda yaşıyanlardan daha meziyetlisiniz. Müseylime bu defa onlara vahiy diye şunları söyledi: "Beni Temim esir edilmemi ş hakir düşmemi ş. siyah kurt ve ya şına basan çatal tı rnaklı hayvan adına andiçerek Useyyid'lerin. O bir erkek çoçu ğu bulunan erke ğin.

Müseylime'nin birkaç müeezzin kulland ığı görülmektedir. 21. II. I. 125. S. Arab.. Belâzfı ri. Gene onun tek ve görünmiyen bir Tanr ı adına konuştuğunu. 17'de Nevvâha ile Hüceyr ayni kimse olarak gösterilmiştir) ve Hüceyr bin Vmeyr de onun müezzinlerindendirler. S. Müs e ylime'nin içki ve zinaya helal k ılmış olduğunu. 177 Taberi. 245.:>li3k3 j o33Ti y... Caetani (İbni Hbeyş'den).. g. a. ter. e.. onun iktidar mücadelesinde rakibi bulunan Sümâme bin Us âPin arkada şı Us âl el . VI. cennet. IX. tür. İ bni Hub e y ş 'in Zühri'den naklettiği177.Esir'de (El . III. ş arap içme ği meneden kaideler koymu ş bir insandı . s. yoksul olanları yurdunuza kondurunuz.. II. S. S.J l 9 o30C... ter. namazı kaldırdığını ve Beni Hanife'nin bu yolda ona uymu ş olduğunu söylemektedir. savap. tür. S.. Esasen onun vahy ad ı altında yukarıya aldığımız söilerinden riyâzet sahibi oldu ğu açık olarak anla şılmaktadır. IV.. 103 .. tekrar dirilme. a. Buraya kadar yazdıklarımızdan anla şılacağı üzere. 145. ter. e. IX. azgınları yurdunuzdan uzaklaştırınız" 176 ip„. Vsal'in S eyf yoluyla intikal eden bu rivayetlerinin tam aksine İ bni İ shak ( İbni Hiş am. ter. Müseylime müezzinleri vasıtasiyle taraftarlar ını namaza ça ğırdığma göre namaz ı kaldırmış olamaz.Mahstildar yerlerinizi koruyunuz. Müs eylime riyâzet sahibi. Ayrıca Abdullah bin Nevv âha (Wellhausen. 143) ve İ bni Hald fı n (İber. oruca kıymet veren. 178) Caetani ( İbni Hubeyş'den). g.Hanefi tarafından naklolunmuştur. e. III.. hardal tanesi ve hayat gibi dini mânada yükseltilmi ş tâbirler kullandığını da görüyoruz.!A 3 jftrA oji Yukarıdanberi örneklerini verdi ğimiz Müseylime'nin güya ayetleri. III. Kahire 1939. e. zina ve ş arab ı mübah kılmış olması da imkansız görünmektedir. Tab eri ve İ bni Haldisın'un da teyid ettikleri bir cihet var ki. III. S. 506. 148) ve İ b n ül . 222). 21. a. B elaz ılri'de (Tür. e. o . o da Müseylime'nin müezzinler kulland ığı cihetidir. Fakat İ bni İ s h ak'ın bu rivâyeti . S.4 ti J.Kamil. Şu halde. 75) yazmaktad ırlar. S. 2. S. a. ElRecc âl'in de bunlardan birisi olup Müseylime'nin peygamberli ğine tanıklık etti ğini T ab eri (Türk. g.S. elimizde bulunan di ğer kaynakların verdikleri oldukça geni ş bilgiler ile büyük bir tezad te şkil ettiğinden hemen hiçbir değer taşıyamamaktadır... arap. 176 Taberi. g.

Fütuh. Orientalistler. S. ş arap içmemek gibi kaideler bunu göstermektedir. Günde üç defa namaz kılmak.S. tür. İslam dinindeki prensiplerin hemen hemen aynını . VI." deyip burada durdu ğu. Hazret -i Muhammed'den önce ibadete bu ş ekilde bir davet mevcut olmad ığına göre. I. Müseylime kavmi olan Beni Hanife'nin ba ğımsızlığını Kureyş tehdidinden uzak bulundurmak ve kendi ş ahsi nüfuz ve iktidarını devam ettirmek için Hanifeliler'in kabile asabiyetinden ve kendi kâ179 Taberi. Wellahausen'a göre (Skizzen... Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i bu yolda da örnek tuttu ğ u elbette inkar edilemez bir gerçektir. Mekke ve Medine'de islamiyet'i meydana getiren sebeple aymd ır. Bu de ğerli orientalistler. 143 v. 17) ve Caet ani. g..Reccal. nihayet Muhakkim'in ona "Çabuk ol Hüceyr!" diye ba ğırdığı ve bu sözün Araplar aras ında bir tabir haline geldi ği kayıtlıdır 179 . Ayrıca müezzinler vas ıtasiyle namaza davet usulü de her halde islâmiyet'ten örnek al ınarak kabul edilmi ş bir sistemdir. ter. 104 . VI. Wellhausen (Skizzen. gayelerinin gerçekle şmesi uğruna canını fedaya raz ı gelmiş olmakla beraber hakiki bir peygamber de ğildir. Müseylime'nin Hazret-i Muhammed'i örnek tutmad ığını ileriye sürmektedirler. 148 v. müezzin kelimesini burada Arap tarihçilerinin kolay ına geldiği için Müseylime'nin dinindeki bir din memuru hakkında kulland ıklarını ileri sürmü şlerdir. öt. Muhammed Tanrının elçisidir ve Müseylime. 274) Hüceyr ezan okudu ğu zaman "Müseylime'nin kendisini Tanr ı elçisi diye iddia etmekte oldu ğuna tanıklık ederim" diye seslendi ğini. I.. belki biraz da Yemaıne'nin yabanc ı bulunmadığı Hristiyanlık'tan aldığı ilhamlarla zenginle ştirerek. S. S. ter... Halbuki. kendi kurmak istedi ği dinin içine almıştır. S e cal ı ve diğer peygamberlik iddia edenlerin tarih sahnesine ç ıkmalarındaki sebeb. oruç tutmak. Müseylime'nin de ona "Ey Hüceyr! Fasih konuş" dediği kay ıthdır.. müezzinin ödevlerini hiç göz önünde tutmam ış olacaklar. K. T ab errnin .. 19) Müseylime. Belazûri. bilhassa Wellhausen. o. S. öt. tür. Halbuki. a. İbni Hübeyş 'de ise Hüceyr'in Hanifelileri ilk defa namaza ça ğırdığı zaman: "Tanrı'dan başka Tanrı olmadığına tanıklık ederim. Netice: Müseylime'nin baştanberi inceleme ğe çalıştığımız dini ve siyasi hayatı bize gösteriyor ki. III.. İ bni Hubeyş 'in ve diğer tarihçilerin yukar ıya aldığımız misalleriyle El . Müseylime. e. Hüceyr ve di ğerlerinin tıpkı Müslüman müezzinler tarz ında iş gördüklerini açıklamış bulunuyoruz.

Zeki. kurmu ş olduğu dinin yaş aması gerekirdi. Kurey ş hâkimiyetine girmemek için sava şmaktaydılar. Müslüman namaz sistemini de taklit etmi ştir. Müseylime'nin vahiy oldu ğunu iddia etti ği sözleriyle Kur'an' ın âyetleri aras ında yapılacak basit bir mukayese Müseylime'nin bir mukallit ve sahte peygamber oldu ğunu isbata kâfidir. Sonra bunu Müseylime' nin âyet dedi ği şu sözlerle mukayese ederek gülünç fark ı tebarüz ettirmiş : "Ey kurbağa öt ne su içmemizi önlersin. Ama bunlardan hakiki peygamber olm ıyanları faaliyette bulundukları toplumlar ayıramamışlarsa bile. Akrab a sava şında Müslümanlar İ slâm dininin zaferini temin etmek için çarp ışırlarken.W 1. savaşta öldürüldükten sonra da. Müseylime ise yalanc ı. Hanifeliler ancak ş eref ve haysiyetlerini korumak. Fakat Ha zr et -i Muhammed hakiki bir peygamberdi. Beni Hanife için kahraman bir adamd ı . tarih onlar ı ayırd etme ğe muvaffak olmu ştur. Müseylime. E ğer o. hükümdar yarad ılışlı ve kabiliyetli bir adam olan Müseylime.I cj 115. Hazret -i Muhammed'in yapt ığını yapacak olursa. çarm ıha gerilmi ş olan Hazret-i İsa gibi. Kâbe'yi. tövbeyi kabul eden cezas ı şiddetli olan. 401) Tarih boyunca pek çok kimse peygamberlik iddias ında bulunagelmiştir. suçlar ı affeden. ş air. Tabakat. Müseylime Kur'an dilini.. aradaki bu büyük fark Yemâme'nin harab olmas ına ve İslâmiyet'in bu bölgede biraz daha geç yerle şmesine sebep oldu.hinlik kuvvetinden istifade ederek Hazret-i Muhammed'i taklit etmi ştir. Hanifeliler aras ında ş öyle vâzetmi şti: "Bir dâva üzerinde iki peygamberin gönderilmesi mümkün de ğildir ve Muhammed'in Allah' ın elçisi olup ondan sonra başka bir peygamberin gelmiyece ğini ve ona şerik olm ıyacağını söyle!" ve sonra şu âyeti okumu ştu: „ „ (= Aziz ve (ilim olan. pek cömert olan ve ondan başka Tanrı bulunm ıyan ve neticede ona varılan Tanrı'dan bu kitap nazil olmu ştur).4 " İşte vallahi görüyorsunuz ki. 105 . Yemâme'rlin bağımsızlığını koruyabilece ğini sandı . Nitekim daha kendisi hayatta iken bile kabileda şı Sümâme bin Üsâl. V. bu Tanr ı sözleri de ğildir" demişti (İbni Sa'd. S. Müseylime'nin savaş başlarken sarf etti ği sözlerden de anladığımız gibi. hakiki bir peygamber olsayd ı. j Q. ne de suyu buland ırırsın" .

onda küçük bir de ğer mevcut oldu ğunu sanmak bile büyük bir hatad ır. Yem âme'nin bile s ınırlarını aş amamıştır. Islâmiyet Yemen'de. Her nekadar Orta Arabistan'da bir y ıl seyahat edip ara ştırmalarda bulunan P al g r a ve. hiçbir iz kalmam ıştır. onun ölümünden sonra eserinden. 106 . Islâmiyet'irı kötü bir kopyesi olduğu için de.fakat peygamber de ğildi. hayal mahsülü iddia ve tasvirlerle dolu olan bu seyahatnameye güvenmek bir tarafa. Müseylime'nin Ne e i d bölgesinde hâlâ baz ı kimseler tarafından peygamber unvan ına lâyık görüldüğünü ve Ha zret-i Muhammed ile bir tutuldu ğunu yazmakta ise de. Esedler'de Temimler'de hatta Yem âm e'de Hanifeliler aras ında yayılırken Müseylime'nin kurma ğa çabaladığı din. Bahreyn'de.

krumaya çalıştığı dini ve dünyevi sistem derhal y ıkılmış . biri menfi olmak üzere üç önemli tesiri olmu ştur: 1) Hazret-i Muhammed'in hastalanmas ı ve Tanrı'ya kavuşması üzerine Muhacirün ile Ensâr aras ında çıkması beklenilen mücadele. bizzat bu hareketleriy. peygamber olarak bize tanıtmadığı kimselerin peygamberliklerinin sahte oldu ğunu ispata bile lüzum yoktur. Bu itibarla bahse konu olan dört yalancı peygamberin hepsi de Hazret-i Muhammed'in hastal ığı ve ölümü üzerine Arabistan'da duyulan huzursuzluktan ve birçok kabilelerin Riddeye sapmış olmalarından istifade ile ş ahsi arzularını tatmin etmek isteyen ve kabilelerini Kurey ş hâkimiyetinden kurtarm ıya çabalıyan birer mııkallit olmaktan ileriye geçememi şlerdir. Medine etrafında kendilerini 107 . Bunlardan birincisi olan Esve d'in öldürülmesi ile birlikte. Ancak bu sahte peygamberlerin faaliyetlerinin — Ridde hareketi ile birlikte mütalaa edilmekle beraber — Islam tarihi bak ımından ikisi müspet. bunlar ın dördünün de sahte olduklar ını objektif yollardan giderek ve objektif k ıstaslar kullanarak ispat etmi ş bulunuyoruz.V. Beni Hanife'nin ş eref ve haysiyeti u ğrunda can verme ğe davet etmi ş ve ölümünden sonra da k ısa zamanda kendisine ait bütün izler yok olmu ştur. İslam tarihindeki ilk dört sahte peygamberi incelerken. taraftarlar ım kurmak istedi ği din u ğrunda de ğil. . UMUMİ NETİCE Mümin bir Müslüman için Kur'an ve h a dis in. Bununla beraber biz. Tuleyha Ve Secâh ise sonradan Müslümanl ığı kabul ederek hakiki birer peygamber olmad ıklarını. Nihayet elinde kılıç Akraba sava şında ölmüş bulunan Mü s eylime de. tarihin ilk devirlerindenberi do ğru yoldan sapmış insan toplulukların hakiki ve tek Tanrı yoluna ça ğırmak için gönderilmi ş olan peygamberlerin sonuncusudur ve ondan sonra art ık bir peygamber gönderilmiyecektir. Ridde Eareketi ve bu harekete yer yer önderlik etmi ş olan sahte peygamberlerin faaliyetleriyle önlenmi ştir. le ispat etmi şlerdir. Çünkü her ş eyden önce Hazret -i Muhammed.

kısa da olsa. 180) Bk. kabileleri ile kendi aralar ındaki bağları koparmışlardır. g. E ğer Yemâme'de Müseylime büyük bir kuvvet toplamamış olsaydı. Müslüman ye ğen "Evet sen benim amcams ın ama Allah da efendimdir" diye cevap vermi ştir.nasıl bir tehlikenin tehdid etmek üzere oldu ğunu duyan ve gören bu iki grup. bir Yer b û'lu Müslüman. bu kuvvetlerle Suriye ve Irak bölgelerinde ba ş arılı fetih hareketlerine daha o zaman girişilmiş olacaktı. bir yandan da Arap kabilelerinin içlerindeki kabile ve aile ba ğlarının çözülnı esine ve bunun yerini bir dereceye kadr Müslüman Arapl ık hissinin almasına sebep olmuştur. a. Böylece islâmiyet veya Ridde yollarından birini seçmek mevkiinde kalanlar. 2) Gene sahte peygamberlerin ön ayak olduklar ı Ridde hareketi Arapları. o zaman Hâlid komutasındaki islâm kuvvetleri. Böylece bir yandan Muhacirtin ile Ensâr aras ında vuku bulması muhakkak gibi görünen mücadeleyi önleyen Ridde ve sahte peygamberMr. Höhnerbach. Orta Arabistan'da vakit kaybetmiyecek. ya o zamana kadar ba ğlı bulundukları kabileleri ile birlikte hareket etme ğe yahut da Islâmiyet'de sebat edip bizzat kendi kabilelerine karşı hareket etme ğe sevketmiştir. H emri altında bizzat kendi kabilesiyle sava şmış ve bir E s e d'li de Beni E s e d'in ma ğlubiyetini mısralarla terennüm ve tes'it etmi ştir. Böylece msl. Birinci yoldan gidenler çok kere kendi kabilelerine. Islâmiyeti ve kendi menfaatlerini korumak için Halife Ebu Bekir'in etrafında toplanmak ve birle şmek mecburiyetini hissetmi şlerdir. Bir yandan kabile ba ğları gev şerken bir yandan da Kur'an ın telkin etti ği Allah korkusu zaferi kazanmaya ba şlamıştır. hattâ yakın akrabalarına karşı hareket etmekten çekinmemi şlerdir. 3) Sahte peygamberlerin ortaya ç ıkışları ve Ridde hareketini benimsiyerek buna önderlik etmeleri islâmiyet'in yayılma ve genişlemesini. S. Bir Müslüman ye ğen ile mürted amcas ımn boğuşması sırasında amcası "Beni öldürmek mi istiyorsun? Ben senin amcanım" sözüne. bir müddet için geciktirmi ştir. e. 13 108 .

Brockelmann C. Buhl Frants. S. İstanbul 19089. C. Kahire 1901. 21 C. Butı ari. Hanif maddesi. 2 C.54E4.. Eyyûb Sabri. Encyclopedie de l' İslam. 102. Kehânet maddesi. Abdullah Cevdet. Dozy. Futiik al-Buldân. (Türkç. II. Schwally yayını. Draz M. 72-3. Semih Yaz ıcıoğlu). Dinet et Siliman ben İ brahim. Kahire 1323. İnitiation au Koran. S. Das Leben Muhammeds.. Tarih-i İslâmiyet (tercüme eden Dr. 274 Buhl Frants. Madjus maddesi. Paris 1951. III. Bodley R. İslam Ansiklopedisi. F. La vie de Muhammed.BIBL İ YOGRAFYA Kur'an İ ncîl Kitâb al-A ğöni. C. al-Diyûrbakri Ş ayl> Husayn ibn Muhammad bin al-Hasan. al-Matb at al. S. Büchner V. 4 cild. Encyclopedie de l' İslam. Heidelberg 1955. Leyden. Caetani Leone. C. Mahmüd al-Siyar. 4. İslam Tarihi (Tercüme eden H. Geschichte der arabischen Literatur. C.. III. 2 C. Paris 1947. . 2 C). Törik 1286. 2 C. İstanbul 1926. al-Bayhaki. İstanbul Balazûri.. cüz 55. 1955. Fidâ (al-M4ta şar fi Tarih al-Ba şar). 3 cild 1937-1949. 109 .. 10 C. V. Târih al-Hamis. Mısır 1302. Hazret-i Muhammed. (Türkç.. Zakir Kadiri Ogan.. C. S. Fischer A. va'/-Masfti. Musailima maddesi. 796. A. bası. Mısır baskısı 1320. Yalç ın). İst.Ş arkiya. Leipzig 1902. Buhl Frants. Encyclopedie de l' İslam. İstanbul 1287.

al-Mas`ud ı. 9 kısım. Texte et traduction par C. traduit de 1' Arabe par Emile Amar.Tikt aka. A115. 11 (Tafsir al-Kur'ffi ı. S.m al-Din al-Muttaki. 12 C. • Margoliouth. Kahire 1355. Mısır 1306. Kahire 1288. New Researches into the composition and exegesis of the Qoran. 5 C. 4 C. tIv. Paris 1912. Tahran 1333. Mahmud Esad. S.ndmir. Barbier de Meynard). İ bn H i ş â m . Kitdb al-Ma` drif. al-Mandr. 2 cild. Wellhausen te'icümesi ve yay ını. the Words Hanif end Muslim. Histoire des Arabes. 3 Cild. 773 v. 21. London 1902. al-Din bin Hus5. 1903. Ravzat al-Safd. 1903.. İ bn İ bn ljacar 8 C. Mısır 1284. Vaşima's Kitab al-Ridda aus İbn Hagar's İşdba. . 17. Juynboll. Kitdb al-Tabandt Leyden 1904. JRAS. C. On the Origin and İmport of Names Muslim and Hanif. al-Fahri. Mısır 1323. 110 . JRAS. 18. al-Kdmil İ bn Haldun Kitdb al-` Ibar. Wüstenfeld yayını 1850. Skizzen und Vorarbeiten. Raviat al-Ahbdb. Lyall Charles. İ bn Sa`d.t. I. MuntalAb al-Hindi Kanz al-e Ummdl fi Sunan al-Ahviil va'l-Af'dl. Tercüme eden Benlizade Manisavi. Habib al-Siyar. İ bn Sa`d. Paris 1814 (Les Prairies d'Or. Mirh vünd. Leknov 1914. Azdn'maddesi. İ bn al. İ bn Kutayba.Gaudefroy-Demombynes et Platanov. Hdşim.11.1 al-Din `A. 7 C. Usd al-gaba fi Ma' rifat al-Sahaba. Muhammad `Abduh. al-Mas`fı di. İstanbul 1288. Murdc al-zahab va Ma' ddin al-Cavhar. al-Niz. Wiesbaden 1951. Hirschfeld. Cild. al-Husayni Cam5. Encyclop Mie de l' İslam. Leyden 1867. Berlin 1899.'va'l-Tandsum fi md bayna bara Umayya va bani. Le Monde Musulman et Eyzantin jusqu'aux Croisades. C.. ve. Paris 1910. S. Mısır 1937. Tarih-i Din-i İskim İstanbul 1328. öt. Paris 1931. al-Hakim). IV. Höhnerbach. Huart Clement. öt. al-Makrizi Taki al-Din. 6 C. al-Sürat al-Nabaviya. İ bn al-Asir. Bağdat 1357. 4 Cild. al-Tanblh va'l-İsrcif. 4 C. S. 135. al-İsdba fi Tamyiz al-Sandba. 7 C. 484 v.

Paris 1956. C. Kitüb al-Ridda. Türi4 al-Umam va'l-Mulük. Tacrid Asma' al-Sallüba. Vacca V. al-Navavl !bn Zakaryâ Muhi al-Din bin va'l-Lugüt.a ve Urar al-Naka'4 al-Faiila. 46. IV. S. al-Zahabi. Wellhausen. Paris 1945. 5 cüz. Une anne de Voyage dans l'Arabie Centrale. al.. Encyclopdie de l' İslam. Kaşşüf. Schimmel Annemarie.. al-Zahabi.10 C. 6 kitap çıkmıştır. Kitüb Wellhausen yayını. as'amT. Kahire 136769. Berlin 1899. L'Essence du Proph &isme. les Origines de l'İslam et le Christianisme. V a c c a V. "(diş al-Camif alal-Zabidi Ahmed b. S. Mısır 1914. Gurar ı al.Muir. . çeviren Zâkir Kâdiri Ugan. Mısır (Tarihsiz) Ş araf. 2 C. Wiesbaden 1951. 13 C. Ankara 1955. par Jules Roche.. Trd. Şartı al-Makcimüt al-Uaririya. Reste arabischen Heidentums. 6 C.. al-Tabari. TürLlı al-İskim va Tabak& al-Ma şahir va'l-` Altun. Encyclop &lie de l' İslam Abna maddesi. 111 . Skizzen und Vorarbeiten.VCı ily. al-Tacrid Şahiti (tercümesi Kâmil Miras) İstanbul 1946. Berlin 1882. Palgrave William Gifford. 2 Cild. Annal of the early Caliphate. 1st. Tor Andrae. al-Hulüfa'. Tfırtii . 74. Mahomet sa vie et sa doctrine. 2 cild. al-Zamah ş ari. Mısır 1906. Kahire 1328. Dinler Tarihine Giriş . li. C. Tahzib al-Asmg Neher Andre. C. Kahire 1305. Yâkfı t bin `Abd Allâh 8 C. London 1883. Haydarabad 1315. Vasima. Paris 1862/3. Tulayha maddesi. Mısır 1318 (`Ayn al-Adab siyâsa ve zayn al-Hasab val-riyâsa) Wellhausen. Zettersteen.Ş ari ş i. Türkçe tercümesi "Milletler ve Hükümdarlar Tarihi. Mısır. 874. tercüme eden Ömer R ıza Do ğrul. I. al-Suhayli Ahmad Abi'l-Hasan `Abd al-Rahman bin `Abd Allâh bin al-`Unf. Alı fı İ shak Burlı ân al-Din İ brâhim. ı al-Suyüti Calâl al-Din. S. Ankara 1955. Nadvi Sulaymân. 2 C. 1 C. Mu` cam al-Buldün. 1928. Höhnerbach yay ını. Encyclop &lie de l' İslam. Berlin 1899. Paris 1955. Mısır 1307. Bulak 1384. 2 C. 2 C. IV. Ahmed. Sadjah maddesi. Asr-i Saeulet. Tor Andrae.

47. 93. 23. Avf (`Avf) 27. 27. 44. 70. 55. 66. 40. 58. Abdullah bin Kays (`Abd Allâh bin Kays). Bahreyn (Babrayn). 18. 69. 18. Aden (`Aden) 39. 68. 7. 23. 96. Arabistan. 58. 70. 24. 58. 25. 92. 33. 105. 15. 99. 84. 1. Ak (`Ak). 71. Amir bin Luey (qmir bin Lu'ay) 81. Abduh Muhammed (`Abduh Muhammad). 36. Azad (Azad). 22. 17. 35. 20. 41. 35. 8-14. Amr bin Temim (Amr bin Tamim). 30. 40. 37. 37. 29. Anbar ('Anbar). 79. 65. 18. 57. 92. 32. 12. 38. B Bâbil. 23. 70. Abhala bin Kaab bin Avf (`Abhala bin Ka`b bin'Avf). 89. Akra bin Hâbis (al-Akra' bin Hâbis). 38. 101. 23.INDEKS Abbad (`Abbâd). Bankipore. 34. 5. 8. Amir bin Şehr (`imir bin Ş ahr). 74. 15. 28. 13. 5. 26. Agramanyu. 29. 65. 20. 108. Anber bin Yerbu (`Anbar bin Yarbu`). Abdulmuttalib (`Abd al-Muttalib). Amr bin al-As (`Amr bin al-`A ş). 21. 48. 34. Ans (`Ans). 45. 9. 31. 57. 63. 64. 20. (` A'iş a). 24.ekşim). Avesta. Amr bin Hazm (`Amr bin Hazm) 19. 38. 16. 49. 56 Abd al-Kays (`Abd al-Kays). 43. 107. 14. 27. 74. Arfaca bin Hersume (`Arfaca bin Har şuma). 28. Abdullah bin Nevvaha (`Abd Allah bin Navviilıa). 46. 42. 42. 22. 39. 51. 38. 112 . 94. 98. 25. Adi bin Hatim (`Adi bin Hâtim). Amr bin Ma'dikerib (`Amr bin Ma`dikarib).Allâh bin Mas`iid). 2. 97. 23. 108. 28. 70. 12. 14. 37. 70. 72. 30. 91. 29. 75. 11. Aurelianus. 21. Azimen. 68. Amr bin Carüd (`Amr bin Cgtrüd). 26. Amr (`Amr) 69. 22. 27. 24-6. 87. 35. 28. 13. 57. 58. 58. 13. 103. Abdurrahman bin el-Hanefi (`Abd al-Rahman bin al-Hanafi). 68. 83. 53. Ayhala (`Ayhala). 106. Abdu Menat bin Kinane (`Abd Menitt bin Kinâna). 12. Abdullah bin Zeyd bin Asma (`Abd Allah bin Zayd bin `. 91. 57. 22. 48. 107. 73. 16. 40. 30. Abbas (`Abbâs). Alman. Abdullah bin Mes'ud (`Abd . Amr bin al-Ahtem (`Amr bin al-Aktam). Arap. 11. Ali bin Ebi Talib (`All bin Abi Talib). 28-9. Akraba (`Akrabâ). 26. 69. 91. al-Alâ bin al-Hadrami (al-`Ara bin al-Hairami). 90. 14. 18. 25. 4. Andrae Tor. 17. not. Bakara süresi (Bakara). 8. Amir (`Amir). 62. Ahuramazda. 60. Ay şe Hz. 48. 93. 6. 68. Abs (`Abs). 44. Aser. 36. Abrak (al-Abrak).. 106. 26. Amr bin Muaviye (Amr bin Mu'âviya).

11. 58. 70. 86. Dehna (Dalına). 101. 98 Beni Anber (Bana. 23. 72. 55.. 28. 50 Demet ül-Cendel (Dümat al-Candal). 46. 58-9. Ebu Bekr (Abil Bakr). 56. 84. 30. Berabin. 72. Bey-1mM (Bayhaki). 38. 51. 69. 37. 66. 23.. 60-3. 38. 78. 36. 14. 28 Dazaveyh (D azavayh) Deba (Daba). Belâzüri (Balazüri). C Caetani.Büchner. 72. 97. 20. 24. 63. 42. Diyarbekri (Diyarbakri). `Anbar). 70. 93. 90-1. 71. Beni Hıfaf (Banü Hifaf). 27. Cebrail (Cabra'il). Ebu'l-Fida (Abal-Ficla'). 93-5. 93. 59. 37. Ebu Ma' şer (Abil Ma` şar). 27. Bizans. 77. 98. 40. 46. Ebu'l-Ferec (Abü'l-Farac). 96. 73. 47. 104. 34. 28. 24. Ebu Meryem (Abü Maryam). 95. Dehani (Dahani). 49. 96. 74. Cemaat Y ılı (Cama'at). 69. Ceyfer (Cayfar). Cüheyne (Cuhayna). Beni Cariye (Banii Cariye). 35. 92. 56. 91. 36. 78. 95. 19. 24. Beni Hanife (Banü Hanifa). E Ebaz (Abaz). 80-9. 101 Ebna (Abna). 9. 66. 18-20. . 32. 27. Behda (Banda). 86. 48. Cahiliye (Cahiliya). 9. 47. 19. 13. 83. Cefne (Cafna). 60. 71. 40. 45. 39. Buhl Frants. 24. 75. Dicle. 71. 61. Beni Necear (Bana Nacear). 77. 45. 91. 24. Beni timeyye (Banit Umayya). Beeile (Bacila). Baban (Babür». 72. 93. Belka (Balka). 74. 86. 64. 21. 54. 24. 63. 76. 28 Cezem (Cazam). 77. 38. 103. 33. 51. 42. 4. 46. 27. 36. 12. 25. 83. Celüla (Calfila). 41. Beni Amir (Banü `:Limir). 96. 73. 108. 22. 60. 58. 85. 103. 64. 84. 19. Draz M. 73. 24. 83. 98. 80. Cenebe bin Havt Rryâhî (al-Canaba bin Havt al-Riyabi) Cere ş (Caraş). 15. 14. 55. Batin bin Abdullah el-Hanefi (al-Batin b. 70-1. 93. Dudan bin Esed (Dilan bin Asad). 94. 13. 4. 87. 99. 100. 11. 57. `Abd Allah al-Hanafi). 26. 21. 27. Deeani (Daearil). 26.kmir bin Lü'ay). 48. Beni Haşim (Banü Ha şim). 93. 8. 70. 27. 29. De Goeje. Ebu Hüreyre (Abü Hurayra). 55. 26. 99. 99. 72. 84. 56. 6. 96. 43. Dârin (Darin). 38. Cedile (Cadila). 25. 68. 20. 54. 45. 104. 54. 71. 70. 98-9. Buzaha (Buzaha). 30. 75 Carra de Vaux B. 65. 41. 54. 47. 85. 21. 96. 73. Bazan (Batan). 19. 37. 18. 25 Ciindub Fezari (Cundüb Fazarl). 88. 53. 85. D Dabbe (Zabba). 38. 46. 33. 61-4. 86. 4. 15. 25. 58. 70. 35. 67. Cendel (Candal). 97-100. el-Malik (Barabin al-Malik). 35-42. 47. 62. 61. 94. 63. 82. 25. 79. 15. 55. 113 . 82. Ca'fi (Ca'fi). Butlin (Butün). 29. Dinet E. Bekir bin Van (Bakr bin Va'il). 33. 6. 60. Beni İ smail (Bana isma`11). 45-6.Basra (Ba şra). A. 76. 24 Beni Amir bin Luey (Banu `. 11. Butah (Butab). 14. 33. 23. 25. 99. Ebu Huzeyfe (Abii Hugayfa). Cüş eyş al-Deylemi (Cu ş ayş al-Daylami) 38. 72. 5. 27. 90. 34. 73. 63. 102-106. Dinar bin el-Ezver (Z ırar bin al-Azvar). Dozy. 39. Cüşem (Cu şam). Cerir bin Abdullah Beeeli (Carir bin'Abd Allah Baeall). 22. 67. 71.. 18. 26. 52. Beni Ukfan (Banü Ukflin). Ebu Fasil Faşil).

25. Filistin. (Hadica) 15. 40. H Habbal (Tlabbâ1).. 51. 19. (Hâlid bin Valid). 13. 23. 96. 59. 34. 44. 26. 22. 24. 8. 79. 3. Firuz al-Deylemi (Firüz al-Daylami). 54. 108. 86. Gaudefroy-Demombynes. 26. 93. 54. 99. 53. 21. Eslem (Aslam). 34. Emeviler (Amavi'ler).Ebu Musa'l-Aş'ari (Abü Musal-Aş`ari). 14. Eyyub Sabri. G Galâfika (Galâfika). 93. 36. 52. Elcend (Alcand). 97. Gıfar (Gıfâr). 32. 25. 32. 98 Hadice Hz. 39. 66. 46. Halef bin Usâme (Halaf bin Usâma). 19. 99. Guneyz bin Yerbu ( Ğunayz bin Yarbu'). 59. 18. bin Kalbi). 33. 33. Evs bin Huzeyme ('Ave bin Hugnyma). 114 . 22. 55. 26. 37. 2. 6. 57. Hâlid bin Usâme (Hâlid bin Usâma). 59. 92. 63. 40. 43. *60. Hadis (Hadis). Ezan ('Atan). 63. 62. 61. 53. 47 F Fak'as bin Tureyf (Fak'as bin Turayf). Fischer A. Habib bin Zeyd (Habib bin Zayd). 55. 32. Fedek (Fadak).6. Eshab (Aşlıâb). 25. Galib bin Bişr ül-Esedi ( Ğülib bin Bi ş r alAsadi). 48. 29. 51. 60. Fırat. 39 Ebu Ömer (Abü 'Omar).. 19. Habeş. 50. 54. 32. 58. 70. 39. 107. 85. 53. Hacer-i Esved (Hacer Asvad). 49. 51. 70. 24. 27. Gavs (Gavs). 60. 37. 67. 14. Ebu Süfyan (Abü Sufyân). 23. 106. 38. 108. 67.. 18. 72. 79. 22. 97. 63. 11. 12. 9. 68. Faran (Fârân). Furat bin Hayyân (Furat bin Hayyân al-qcli). 77. 66. 99. 53. 59. Garfır (al-Garür). 45. 33. 67. 34. 98. 59. Esed (Asad). Ensar (An şâr). 60. 28. Haınkateyn (Haınkatayn). 58. 24. 82. 22. 37. 55. 50. 100. 91. 91. 41. Ebu Süıııame (Abü Sumâma). 57. Hacer (Hacar). Esved ül-A_nsi (Asvad al-'Ansi). 90. 98. 95 Habib bin Hanife (Habib bin Hanifa). 47. Esed bin Hüzeyme (Asad bin Tluzay ına) 50. 35. Elçi. " Hakim bin Kelbi (Haklııı. 54. 85. 98. 51. 21. 56. 63. Gatafan (Gatafân). 8. 107 Hadramavt (Hadramavt). 25. 26. Hâlid bin Velid . Eşca (Aşca`). Evs bin Hikk ('Avs bin Hikk). 82 Ehl al-Kitab (Ahl al-Kitâb). 30. 59. 58. 72. 84. Hadikat ül-Mevt (Hadikat al-Mavt). 14. 64. 81. Hâlid bin Said bin Al-As (Hâlid bin Sa`id bin al-qz). 26. 54. 51. Ezd (Azd). 58. Ezva ('Azvâ). 71. 96. 61. Ehrimen. 69. 47. 57. 30. 40. Ester bin Hevcan (al-A ştar bin Havcân). 20. 24. 73. 52. En'am Suresi (An'âm). 99. 50. 40-49. 25. 74. 13. 70. 54. 108. 79. 25. 14. Habib bin Abdullah el-Ensari (Habib bin'Abd Allâh al-Anşari). Habib (Habib). Fezare (Fazâra). 107. 82. 70. 50. 38. 85. 39. Haddâm (Hazzam). Eş 'as bin Kays (Aş'as bin Kays). 29. 25. 92-4. 98. 42. Evs (Avs). 45. 58. 67. 28. 97. Gassan (Gassün). 40. 65. 75. 70 Gu şna (Guşnü). 57. Habeşistan. 97. Fare (Fare). 24. 26. Halkedon. 82. 37. Gamr (Gamr). 45. 14. 37. Habib bin Sumâme (Habib bin Sumama). 65. 36. 22. Ferve bin Müsik al-Murâcli (Farva bin Musik al-Murâdi). 32. 30. 39. 65. 51. 104. Hadikat ür-Rahman (Hadikat al-Rahman). Haddaş (Haddâ ş).

54. 103. 21. Huart Clâment. 12. Himyar (Hinıyar). 76. 23. Hutay (Hutay'). Hazn (Bam). İbn İshak (bn İ shak). 5. 80. Havazin (Havazin). 18. 14. 30. 16. 22. 74. Harun. Hazrec (Hazrac). 22. 50. 103. 37. İbni Kelbi (İbn Kalbi). 50. 71. 27. 71. 56. 13. 61. 72. 38. 97. 21. 39. 50. 51. İbni Hubeyş (İbn Hubay ş). 62. 75. 44. 68. 69. Hevze bin Ali (Havza bin'Ali). 76. 70. 46. (Harun). 40. Haris bin Ukfan (al-Hariş bin `Ukfan). 115 . 47 Hayber (Haybar). Haris bin Kâab (Haris bin Ka`b). 2. Hermes. 92. 80. 82. 63. 53. Hudeybiye (Hudaybiya). 100. 21. 4. 24. 61.. Hanif (Hanif). 53. 55. 23. 71. 32. Hristiyan. 35. 14. Hire (Bira'). 54. 9. 38. 88. Huzeyl bin Umran (Huzayl bidUmran). 54. Horsabad (Horsabad). 11. İbn al-Esir (İbn al-Aşir). 83. 8. 88. İbni Kuteybe ( İbn Kutayba). Hubel (Hubal). Hüceyr bin Umeyr (Hucayr bin `Umayr). 65. 65. 101. 9. 91. 70. Ha'ris bin Süveyd bin Ukfan (Bar ış bin Suvayd bin Ukfan). 65. 82. 84. 67. 36. 15. 18. 71. 101. 84. 94. 13. 55. el-Heysem el-Hanefi (al-Hay şaın al-Hanafi) Hıkk bin Usame (Hikk bin Usama). 101. 19.. 69. 104. 103. 49. Hicaz haremi (Hicaz Haram'i). 59. 63. Huzeyl (Huzay1). 26. 26. 84. 80. 54. Hubeyş el-Esedi (Hubay ş al-Asadi). İbn Haldun (İbn Haldun) 2. 41. 14. Hâris (Haris. 81. 101. 34. 20. Huveylid bin Nevfel (Huvaylid bin Navfal). 25. 39. 94. 70. Hirschfeld H. 28. 81. 64. 33. Haris bin Malik üt-Tâi (al-Harış bin Malik al-Ta'i). Himar Mimar). 87. 82. 85. 58. 62. 54. 89. 20. 35. el-Hazreci Hecer (Hacar). Bassan bin Sâbit (Bassan bin Sabit). İbn Hacer el-Askalani ( İbn Nacar al-`Askalani). Hanife bin tel (Hanifa bin `Ic1). 92. İbn Hişam ( İbn Hiş am). 20. 86. 84. 25. 80. 13. 17. Hâris bin Dudan (Haris bin Dadan). 82 Has'am (Ha ş 'am) 25. 70. 27. 101. 71. 96. 64. 93. 93. 82. 63. Hendek (Handak). 88. 98. 37. 21. 26. 14. 89. 80. Harim bin Kutbe bin Sinan el-Fezari (Harim bin Kutba bin Sinan al-Fazari). 53. 78. Haris'in kı zı Secah (bk. 4. Hamza (Hamza). 28. 99. el-Hindi (al-Hindi). 60. Hariri (Halil. 103. 69. 64. 103. 51. 22. 67. Hicaz (Hicaz). 36. Secah) Harran (Harran). 15. 16. Hemdan (Hamclan). 39. 65. 69. 95. 103. 57. Hürmüz (Hurmuz). 104. 7. Höhnerbach. İbni Abbas (bn `Abbas). 20. 9. İ 'hadi (İbaii). Bana Necran'dan). 92. 72. 8. 13. 99. 5. 40. 26. 18. 83. 104. 71. 85. Hindistan. 108. 88. Hanzala (Hanzala). 12. 38. Havlan (Havlan). 70. 11. Huab (Hu'ab). Hüzeyme bin Müdrike (Huzayma bin Mudeika) Irak (` İrak) 59. Hârice bin Hısn ül-Fezari (Harica bin H ısn al-Fazari). 6. 27. 70.). 44. 26. Hevcan bin Fakas (Havcan bin Fakas). 76. Hanzala bin Malik (Hanzala bin Malik). 74. 89.Hammad bin Yezid (Hammad bin Yazid). 73. Huzeyfe bin Muhsan (kluzayfa bin Mul ışan). 81. 47. 92. 56. 76.'77. 14. 86. 71. 86. 28. 61. 77. Humran bin Câbir (Humran bin Cabir) Hutam (Hutam).

36. 27. 4. Kays bin Hubeyre Mak şuh Muradi (Kays bin Hubayra Makşüh Murâcli) 29. 81. 104. 20. Katada bin Meslemet el. 27. 63.86. 16. 21. 23. Malik bin Zeyd Menât (Malik bin Zayd Manat). 41. 92. 15. 78. 85. 34. 40. Kelb (Kalb. Kezzâb (Kazzab). 51. 27. 105. 49. 25. Idris ( İdris). 104. 16. 101. L Lahmi (Laini). 2. 88. 70. 107. 84. Mahmud Esad.1. 76. 101. 16. 60. 96. 72. 58. Kureyş (Kuray ş). 5. 57. 33 Makşuh (Makşüb). 69. 85. Isabe (i şaba). 8. 43. 90. İkrime ( İkrima). 73.İbn Sa'd (ibn Sai d). 26. 96. 27. 42. 30. İkra' bin Hâbis (al. 79. 52. 89. 105. 19. 105. 10. 24. 46. 94. 54. 94. 43. 15. 32. 116 . Lüceym (Lucaym). 14. 20 Kâbe (Kalia). 38. Kelbi (Kalbi). 27. 30. 33. 39 Malik bin Hanzala (Malik bin Hanzala). 90. 27. 22. 96. 57. 29. blâmiyet. 10. 106. 30. 45. 47. 9. 67. 12.Hanefi (Kat ada bin Maslama't al-Hanafi). 16. 28. 64. 58. 23. 38. 14. 17. 11. 80. 46. İkrime bin Ebi Cehl (iktima bin Abi Cahl). 57. 90. 84. 61. (İbrahim). 92. 15. 12. 45. İ sa Hz. 23. 47. 25 Kâab al-Ahbar (Kal) al-Alibar). 19. 81. 29. 38. 35. 90. 96. İ stahri (İştahri). 49. Lakit bin Malik el-Ezdi (Lakit bin Malik alAzdi). 62. 21. 11'. 31. 91. 58. 77. 33. 98. 63. 54. Kays bin Asım (Kays bin 'Asım). 104. 28. 95. 48. 83. 23. 52. 15. 25. 25. 67. 65. 8. 33. 78. 83. 51. 24. 8. 11. 86. 65. 9. 39. 53. 77. Malik bin Huzeyfe bin Bedr (Malik bin Huzayfa bin Badr). Kıpti (Kıhri). Kerkenez (Karkanaz). 95. 74. Ka'ka' (Ka'ka`). 101. 52. ( İ sa). 92. 95.91. 39. 73. 6. İ slam. 89. 25. 35. 105. Iran. 25. 70. 25. 31. Kays bin Sa'lebe (Kays bin Sa ilaba). 88. 67. 59. Lât (Lat). 15. 19. 65. 1. 73. 69. 69. 26. 55. 14. 80. 13. 28. 50. 15. 75. 64. M Ma'an bin Hâcis (Ma'n bin taciz). İbni Selma ( İ bn Salma). 17. 8. 15. 3. 108. 44. Mbndeen. Katif (Katil). 1. 21. Kus bin Saide (Kiıss bin Srı`ida). 49. 85. 37. 82. 37. 30. iıııru'ul-Kays (Imra'al-Kays). 21. 40. 26. Kızıldeniz. 54. 59. 25. Kehf-i Hubban (Kahf Hubban). 27. Malik bin Nliveyre (Malik bin Nuvayra). 77. Makrizi (Makrizi). 105. 98. 70. İbrahim Hz. 54. 47. Kehânet (Kahanat). 108. 45. 10. 69. Kadir gecesi (Kadir). 20. Kinane (Kinana). Kazvin (Kazvin). Incil. 92.) 9. 107. 28. 105. 24. Kale (Kafa). 38. 101. 57. 82. Katade (Katada). Millik'ler (Malik). 19. 38. 11. 99. 70. 85. 22. 49. 69. 50. 1. 14. Kinde (Kinda). 64. 88. 82. 50. 5.. 86. 80. 97. İki Mescid ( İki Mascid). 49. 39. Kuzaa (Kuia`a). 13. Kadisiye (Kiidisiya). 66. Manzur bin Z ıbyan iil-Fezari (Manzür bin Zibyân al-Fazari). 60. 9. 9. 55. 86. 16. 83. 51. Kesir bin Habib (Kadir 'bin Habib). 53. 80. 21. Kays bin Abd-i Yegus (Kays bin'Abd Yagü ş). 62. 18. 60. 79. 95. 12. 8. 2. 68.İkra' bin Habis) 69. 28. 26. 11. 24. 54. 36. 105. 82. 72. 70. 13. Kisra (Kisrâ). Kur'an (Kur'an). 62. 1. 13. K Kâab (Kal)). 26. 57. 39. 77. 56. Keşş af (Ka şşâf). 58. 92. İlyas bin Mudar ül-Esedi ül-Fakasi Xilys bin al-Asadi al-Faka şi). Korintos. 25. 47. 22. 107. 13.

13. 8. 39. 6. 54. 88. 104. 85. 99. 36. 37. Mezopotamya. Nemr bin Kasit (Nami bin. Mirhond (Mır Hvând). 38. 50. Musevi. 72. Fu'üd'Abd Muharib (Mulıürib). 11. Nevfel bin Nadlet ül-Esedi ül-Fakasi (Navfal bin Naila al-Asadi al-Fakasi). 27. 106. Muhriz bin Katade bin Meselemet el-Hanefi (Muhriz bin Katüda bin Maslamat al Hanafi). 8. 66. 80. 71. 14. Muharrem (Muliarram). 92. 84. 99. 37. 108. 39. 107. 33. Musabbih (al-Musabbih). Mesleme bin Habib veya Hayyib (Maslama bin \ Müdrike (Mudrika). 36. 88. 40-42. 45-47. 1. Nadle bin ili-Ester (Nazla bin. 49. 6. Murad (Murüd). 13. 96. 44. 20. 30-33. 49. 1. 46. Nevvâha (Navvülia). 42. Muir. 33. 71. Müseylime (Musaylima). 26. 12. Mescid (Mascid). 71. 40. 45. 65. 37. 73-76. 11. Musa (Müsü). 57. Monofizit. 80-108. 68. 62. Matta. 66. 117 . 92. 96. 14. 15. 5. 86. 64. 31. 91. -52. 81. 64. Nedvi Süleyman (Nadvi Sulaymiin). 104. 60. al-Astar). Neher Andre. Mes'udi (Mas`fıdi). 107. 58. 90. 75. 92. 27. Küsit). 89. 20. 3638.88. 23. 23. 105. Mudar (Muzar). 11. 25. 95. 40. 89. 4. Necran (Nacrgın). 71. 81. 23. N Naciye (Nü. Mubicir bin Umeyye (Mulıücir bin Umayya). 97. 76. Münzir bin Sâva (al-Munzir bin Süvü). Monoteist. 80. 76. Müseyl bin ül-Hâris (Musayl bin al-Haris). 8. 46. 9. 99. 42. Marcus.18. Mısır. 39. 84. 99. 21. Memun el-Hürisi (al-Ma'mün al-Halisi). 68. 15. 15. 69. 28. 23. 20. Maveraünnehr (Mavarü al-Nahr). 104. 54. 21. 69. 36. 96. 46. 63. 5. 21. 30. 18. 91. Mekke (Makka). 43. 101. 14. 95. 86. 97. 24. 25. 84. 50. 21. 96. 70. Merzubâne Azad (Margübüna kzüd). 65. 28. 49. 26. 22.-38. 9. Muka-is (Mukü'is). Muhakkim bin Tufeyl (Muliakkim bin Tufayl). 85.. Mücca'a bin Mürrare el-Hanefi el-Yem ıimi (Muccii`a bin Murrüra al-Hanafi alYamılıni) 82. 83. 2. 75 77. Margoliouth. 38. 104. 35. 99. 63. Melek (Malak). 100. 47. Habib veya Hayyib). 50. 29. Monoteizm. 67. Mehre (Mabra). 83. 91. 80. 24. 40. 57-60. Mârib (Ma'rib). 20. Nevevi ( al-Navavi). 16. 24. 72. 50. 98. 106. 69. 26.ciya). 77. 81. 103. Menât --(Manga). Müslim (Muslim). 83-92. Medine (Madina). Muaviye bin Kays ül-Cenbi (Mu`iiviya bin Kays al-Canbi). 68. 52-55. 48. Mecusi (Maciisi). 67. 39. 3. 11. 39. 58. 71. 44. 7. 13. 64. 66. 14. 46. 39. 32. Necid (Nacid). 95. 28. 100. 52. 58. 14. 32. . 88. Muaz bin Cebe] (Mu`gtz bin Cabal). 94. 11. 12. 34. 76. 68. 6. 29.Marcianus. 63. 59. 20. 28. 39. 34. 22. 50. 58. 73. 33. 78. 75. Mezhic (Mazbic). Nevâkil (Navülı11). 80-1. 50. 90. 69. Meryem (Maryam). Mu'ammer bin Kilâb el-Zimmâni (Mu`a ınmar bin Kilüb al-Zimmüni). 52. 72. 11. 2. 70. 16. Muhammed Hz. 14. Müzeyne (Muzayna). Melkit. 101. 29. 37. 14-25. Mukatil (Mukütil). 79. Nesturi. 43. 8. 73. 77. 45. 8. 92. 14. 2. Nebâc (Nabrıc). 99. 53. 53. 62. 57. 70. Medâini (al-Madü'ini). Muhacirün (Muhücirrın). Muaviye bin Ebi Süfyan (Mu`tıviya bin Abi Sufyün). 83. 32. 81. 56. 35. 81. 25. 18. 62. 78. 35. Muhammed Fuad Abdülbaki (Mulıammad 90. 74. 50. 18. 48.

86. 16. Numan bin Mukarrin (Nu`mrın bin Mukarrin). 27. 12. 64. 58. Nu'aym bin Zeyd (Nu'aym bin Zayd). 38. S Sa'b bin Osman el-Suheymi el-Yemâmi (alSalo bin `Osman al-Suhaymi al-Yamruni) 93 Sahil' (Sabri). Nu'aym bin Yezid (Nu'aym bin Yazid). 107. 56.'47. Selam (Sakün). 81. Roma. 42. 27. 33. 23. Nihavend (Nihrıvand). 36. 82. 6. Semira (Samira). Sakif (Sakif). 56. Peygamber Hz.. Onasya.Nevvar (Navvar). 4. 60. 68. 76. 68. 58. 30. 33. 82. Sekâsik (Sakrısik). 21. 5. 31. 28. 70. 35. 54. 21. 37. 49. 6. Set. 43. Resülullah (Rasül Allah). Sebabice. Sliman ibn İbrahim. 70. 81. 6. 33. 65. Pehlevi. 64. 74. 65. 89. Sa'd-u Huzeyme (Sa`d-u Hugayma). Senet ül-Vüfud (Sanad al-Vufüd). 53. 63. Sehhâk bin Hare şe (Sahhak bin Hara şa) Seri (al-Sari). Rahman ül-Yemen (Rahman al-Yaman). G. 102. 30. 25. 74. Bâhçesi). Numan bin ül-Münzir (al-Nu' ınrua bin alMunzir). 54. Ö Ömer bin Hattab (`Omer bin al-Hattrıb). 82. 12. 92. 43. 39. 11. 47. 52. 12. 105-107. Salit bin Amr al-Amiri (Salit bin 'An ır al-'Amiri). 44. 13. 1 Nihar ür-Reccal bin Unfuva (Nildir al-Raccal bin 'Unfuva). ( Şadaf).. Sâbit bin Kays ( Şabit bin Kays). 63. 69. 100. 55. el-Hanefi el-Yemami (al-Nu`ndin bin Salama. Sinan (Sinan). 41. Numan bin Seleme. Sclıevalli F. 65. 81. 26. 81-86. 24. 23. 86. 20. 93. Rehhal bin Unfuva (al-Rahhal bin 'Unfılva). Seyf bin Ömer (Sayf bin `Omar). 98. 15. 46. 46-49. 42. Secah (Sacalı). 118 . 5. 11. 32. Rahman Bahçesi (Rahman. 33. 44. 30. 16. Sehâbe (Sahaba). 73. Sadef. 75. 63. 93-98. 21.. 34. 72. 69. 94. 23. 52-57. 69. 103-4. Sa'd al-Aşire Sa'd bin Bekr (Sa`d bin Bakr). 33. 25. 93. 108. 78. 68. 96. Rahman (Rahman). 12. 40. 58. 62. 68-79. Satih (Satih). 95. 3. 39. 16. 59. 74. Sandler. 18-24. 107. 32. Rebia'nın yalancısı (Rabra'nın yalancısı). 49. '20. 27.79. 14. 87. 36 Ravd ül-Unf (Ravi al-Unf). Reccid bin Unfuva (al-Raccal bin `Unfuva). Seleme (Salama). Subba. 52. 70. 68. 2. 18. 27. Seleme bin Umeyr (Salama bin `Umayr).). Sarrad bin Abdullah al-Ezdi (Sarrad bin 'Abd Allah al-Azdi). 59. 36. 64. 50. 47.. 39. Ridde (Ridda). Rebia (Rabra). 60. 18. Sikaye (Sikaya). 96-98. 55. 64.. Saib bin Katâde el Hanefi el-Yemami (alSa'ib bin Katada al-Hanafi al-Yamrımi. Seleme bin Hanzale es-Suheynd (Salama bin Hanzala al-Sulıaymi). Selil bin Kays (Sahil bin Kays). 72. 29. Ribab (Ribâb). Sa'd bin Zeyd Menat (Sa'd bin Zayd Manat). Regal (Rasül). 68.. 88. al-Hanafi al-Yamami) 94. 40. (siva San'a (San'a). 87. 41. 60. 78. 97. 43. 51. 74. 69. 76. 10. 89. 92. Sabit bin Ekram (Sabit bin Akram). P Palgrave V. 106. 91. 103. al-'Aşira). 12. 37. 92. 71. 33. 34. 33. 40. 69. 39. 102. 27. 81. 17. 71 Selma (Salma). 56. 27. 85. 45. Schimmel Annemarie. 57. R Rabb (Rabb). 58. 104. 27. 48. 88. 81. Sıddık (Siddik).

Tebale (Tabrıla). 37. 59. 23. Umeyye bin Ebi Salt (Umayya bin Abi Şalt). 107. 64. 29. 82. 19. 33. Süveyd bin ül-Hâris (Suvayd bin al-Hari ş). 72. 44. 108. 48. 102. Usal bin Habib (Uşül bin Habib). Şemsi (Şamsi). 119 . 80. 26. Talhacık. Tuleyha'ya da). 71. U Ubade bin Haris (`Ubacla bin Haris). 25. 29. 104. Tanuh (Tanül3). 73. Turayfa bin Haciz (Turayfa bin Haciz). 86. Talhat ün-Nemri (Talhat al-Namri). 64. 105. 19. Şeyban (Sayhan). 6. 70. 18.al bin al-Nu`man bin S^lama. 4. 76-79. 33. 28. 22. 32. 49. Sümame bin Usal bin el-Nu'man bin Seleme el-Hanefi el-Yemâmi (Sumama bin Usal bin al-Nu`man bin Salama al-Hanafi al-Yamann) Süveyd bin Halef (Suvayd bin Halaf). 26. 33. 63. 85. 14. Tuleyha bin Huveylid (Tulayha bin Huvaylid). 24. Sümâme bin Kesir (Suratıma bin Kaşir). 33. 61. 91. 65. Taglib (Taglib). 20. 32. 14. 28. 17.-55. 11. 54. 91.. 63. 79. 32. 27. Teyma (Taymü). Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemami ( Şams bin `Amr al-Banafi al-Yamami). 55. 42. Suyun (Sayan). 82. Tâhir bin Ebi Hale (Tahir bin Abi Hala). el-Hanefi el-Yemami (U ş. 32. Taban (Taban). 54. 58. 38. 85. 82. 39. 71. Usal bin el-Nu'man bin Seleme. 103. 60. Ukfan bin Süveyd (`UIsfrın bin Suvayd). 26. 95. 74. Ubeydullah bin Cahş (`Ubayd Allah bin Cahş). Süveyd bin Hâlid (Suvayd bin Halid). Şurahbil bin Hasene ( Şurahbil bin Hasana). Serisi ( Şarişi). Umre (`Umra). 92. 69. 96. 74. 14. 40. Süveyd bin Makarna (Suvayd bin MulFarrin). 70. 37. 60. Talha (Talha). 8. 80. 81. 24. 83. Sümâle bin Kesir (Sumrıla bin Ka şir). 75. 37. Ugan Zâkir Kadiri. 59. Şehristani ( Şahristâni). 14. 27. 89. Tayy (Tayy). Temim (Tamim). 57. 100. 75. Şebes bin Rib'i ( Şabas bin 76. 60. 98. 37. Süheyli (Suhayli). Tihame (Tihama). 51. 28. Tufeyl (al-Tufayl). 15. Şeytan ( Şay(an). 50. 58. esame bin ül-Anbar (Usama bin al-Anbar). 50. Ukbe bin Hilal (`Ukba bin Hilal). 33.Suhlirın bin Şems bin Amr el-Hanefi el-Yemarni ( Şuhban bin Ş ams 'Anar al-Hanafi al-Yamami). 68. 13. 18. 71. 73. Tureyf bin Amr (Turayf bin 'Anar). 56. 56. 55. 40-48. Talha (bk. 22-25. Talk bin Ali (Talk bin 'Ali). 51. 26. 25. 104. 56. Tebük (Tabak). Ustıl ül-Hanefi (U şal al-Hanafi). 71. 101-4. 16. Şehr bin Bâzan ( Şahr bin B45n). Ukayl (`Ukay1). 56. 92. 57. 42 . 70. 15. 89. 50. 2.. 85. 103. 33. 63. 25. 23. Taif (Ta'if). 59. al-Hanafi al-Yamami). 96. 95. 89. 53. Tedmür (Tadmur). 41. 25. 9. 70.. 58. 71. 24. 55. 99. 94. 3. 59-65. 39.. 26. 14. 21. 65. 39. 14. 67. 50. el-Urd (al-`Uri). 36. 93. 68. 34. Şaub (Şa`ub). 39.. 68. 48. Şerce ( Şarca). Suriye. 58. 22. 67. 45. 38. 15. 91. 70. 37. Tann Elçisi. 70-78. 57-67. Tevrat. Ukkâşe (`Ukkaşa). 45. 32. 8489. 63. 58. 102. 96. 9. 58. 26. 106. 64. 96. 57. 13. S Şam. 107. 10. 74. 85. 86. Süleym (Sulaym). 26. Tann. Şehrit (Şahrit). 16-19. 29. 60-2. 93. 51. 75. 35. Ukka (`Ukka). 32.

62. 65. 46. 13. 51. 73. 24. 25. 23. 70. 77. Zeyd bin Asım (Zayd bin 'A şım). 54. Yemâme (Yamüma). 71. 46. 53. 104. 30. 93. 22. 96. 77. 71. Yezid bin el-Efkel el-Ezdi (Yazid bin al-Afkal al-Azdi). 99. 27. 70 Usame bin Zeyd (Usina bin Zayd). 74. 89. 120 . 52. 108. 73. 33. 55. 27. 5. 63. 62. 4. 99. 78. 99. 54. 27. Umm ül-Heysem (Umm al-Hay ş am). 89. 32. 26. 32. 80. 15. 39. 34. 51. 17. 40. 68. 48. Uyeyne bin H ısn el-Fezâri (`Uyayna bin H ı sn al-Fazüri). 101. 39. 80-86. 86. Zend-Avesta. 9. Y Yahudi. 67. 21. 94 Vüfut (Vufüt). 8. 72. 39. 23. 38-41. 32. Yezid bin Huseyn el-Hürisi (Yazid bin Hu şayn al-Harisi). 98. 45 53. 15. 38. Usayyid (Usayyid). 77. 72. 51. 89. 70. 28. 74. 29. 72. 74. 20. 93. 39. Zerdüşt. Uded (Udad). 14. Zekvân (Zakvün). 36. Zi'l-Hunarin Avf Cezmi (Zi'l-Him ğrin `Avf Cazmi) Zi Merran (Zi Marrün). Varaka bin Nevfel (Varaka bin Navfal).Usame bin ül-Gunayz (Usürna bin al-Gunayz). 106. 61. 72-75. 69. 5. 88. 105.kim). 35. 38. 70. Zeyd bin Hattab (Zayd bin Hattüb). 91. 71. 26. 20. Zenobiya (Zanobiya). 13. 32. Yezid bin Huzeyfe el-Esedi (Yazid bin Hu?ayfa al-'Asqdi). Ziyad bin Lebid (Ziyüd bin Labid). 14. Uzza (`Uzzü). 69. 37. Vacca. Vahşi bin Harb (Vahşi bin Harb). 27. 106. 72. 18. 41. 97. 37. 59. 78. Zibrikan bin Bedr (al-Zibrikün bin Badr). Vedia (Vadra). Yemen (Yaman). 43. 26. Zeyd Menât bin Temim (Zayd Manüt bin Tamim). Yakubi (Ya`kübi). 72. 87. 69 Yakut (Yüküt). 108. 94. 77. Zebid (Zabid). 24-26. 90. 6. 65. 68. Vatvat (el-Vütvüt). Vâkıdi (Vükidi). 91. 76. 102. Wellhausen. 73. 13. 51. 63. 101. 12. 35. 5. 37. 59. 30. 65. 73. 78. 17-20. Varidat (Vüridüt). 57. 68. 58. 75. 21. 61. 58. Ummü Temim (Umm Tamim). 46. tImmü Zeml Selma binti Mâlik (Umm Zaml Salma binti Mâlik). 100. 34. Yerbu bin Hanzale (Yarbu`bin Hanzala). 54. 96. 70. Z Zâhir bin Amr (Zühir bin '. 24 Zemahşeri (Zamah şari). 91. 74. 23. Yesrib (Ya şrib). Zebibi (Zabibi). 68. 63. Zeyd bin Amr bin Nevfel (Zayd bin'Amr bin Navfal). 66. 66. 101. 96. 84. 104. 47. 64. Yalâ bin İlmeyye (Ya`lü bin Umayya). 99. 17. 72. Ziyad bin Bilül (Ziyüd bin Bilül). 56. 26. Utârid bin Hâcib (`Utürid bin Hücib). 9. 32. 15. 83. 55. 60. 27. Veber bin Juhannes (Vabar bin Yubannas). 80. 94-97. 54. 98. 23. 62. 23. 45. 70. Yazır Hamdi. Ummü Sadır (Umm Süt:lir). 39. 73. 54. 92. 8. 101. Zemzem (Zamzam). 40. 36. 12. 6. 18. 35. 72. 99. 16. Yerbu (Yarbu`). 17. Umeyr bin Dübi el-Ye şkûri (`Uıııayr bin 2übi al-Ya şküri). 50. Ummü Kırfe binti Rebi'a (Umm Kırfa bint Rabr a). 49. Zimman bin Ammar el-Fezâri (Zimmün bin `Amnür al-Fazüri). 74. 72. V Vâber. 70. Zehebi (Zahabi). 69. Vesime (Vasima). Veki bin Mâlik (Vaki bin Mâlik). 70. 78. 25.

38. Züby'an (Zubyün). 57. 58. 39. Zu'l-Hulüsa (Zül-Hulü ş a). 53. Zübyân bin Rebia el-Esedi (Zubyün bin Rabia al-Asadi). 38. 54.Ziyad (Ziyüd al-Kindi). 61. 41. 35. Zu (Zü). 103. Zübeyr (Zubayr). 121 . Zu'n-Nun (Zül-Nüri). 41. 41. Zufar (Zufar). 43. 65. 47. Zühri (Zuhri). 66. 27. Zu'l-Kilâ (Zü'l-Kilü'). 59. Zübeyr bin Avvam (Zubayr bin `Avvüm).assa). Zu'l-Himar (Zu'l-Ijimür). 47. 58. 58. 25. Zi Zûd (Zi Züd). 41. Zu'l-Kassa (Zül-R. Zi Zuleym (Zi Zulaym). 53. 21. 85. 57. Züt (Züt).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful