FREZECİLİK

BÖLME AYGITLARI: Tanımı : Freze tezgahlarında, silindirik yüzeyler üzerinde bulunan kanallar, profiller, çizgiler ve gereken işaretlerin yapılması ile, dişli çarklar, freze çakıları, raybalar ve vidaların işlenmesinde bölme teorilerinden yararlanılarak çeşitli bölmeler yapılır. Bu bölmeleri yapabilmek için bazı araçlara (aygıtlara) gerek vardır. Makineyi oluşturan makine parçaları içinde birçok daire kesitli parçalar vardır. Bu parçaların alın ve çevrelerinde birçok işlemlerin yapılmaları, seri olarak hatasız üretilmeleri için bu aparatlardan yararlanılır. Silindirik kesitli parça yüzeylerinde bulunan bölme işlemlerini yapan araçların, çalışma prensipleri bakımından birbirlerinden büyük farkları yoktur. Bunlar , üzerlerine bağlanan işin konumuna ve işlemin çeşidine göre yatay ve düşey olarak kullanılırlar. Genel olarak ; A. Basit Bölme Aparatları B. Üniversal Bölme Aparatlarıdır. Basit bölme aparatları ile, yapıları bakımından belirli sayılardaki bölmeler yapılabilir. Üniversal olanları ise daha çeşitli ve her türlü bölme işlemlerine uygundur.

Şekil 39:Basit düşey bölme aparatı

Şekil 40: Üniversal bölme aparatı

Bölme işlemlerinin sınıflandırılması 1. Çevresel Bölme ( Eşit ve eşit olmayan farklı aralıklarda ) 2. Yüzeysel Bölme ( Doğrusal Bölme ), (Kremayerler, Modül, Milimetrik, İnç ölçü sistemi içinde yapılan eşit aralıklar ) Olmak üzere iki ana kısımda incelenir. Çevresel Bölme: Daire kesitli iş parçaları çevresine yapılan bu işlem, beş kısımda incelenir. 1. 2. 3. 4. 5. Direkt Bölme ( Basit aracısız bölme ) Endirekt Bölme ( Aracılı bölme ) Yedirmeli Bölme ( Diferansiyel bölme) Açısal Bölme Eşit Aralıkta Olmayan Bölme

Direkt Bölme: Bu bölme işlemini yapmakta kullanılan aparatlar , işin önemine ve işleme uygun konumda , pratik olarak ayarlanabilmek amacıyla; 1) Yatay bölme aparatı 2) Düşey bölme aparatı 3) Divizörle basit bölme aparatı , biçiminde üretilirler. Dolayısıyla parça, işlenme şekline, hangisi uygunsa ona bağlanır. Burada kullanılan aparatların basit oluşu, işlemlerin pratik olarak yapılabilmesindendir, adına “Basit Aracısız Bölme” işlemi ve aparatı da denir. Aygıt; basit bir gövde, fener mili, eşit aralıkta bölünmüş kertikli veya delikli disk (plaka) ile iş parçalarını bağlama araçlarından ibarettir. Aparatın eksen konumuna göre iş parçaları yatay veya dikey olarak bağlanabilir. Kertikli veya delikli disk, aygıtın miline tespit edilir. gövdede ise, bu çentik veya delikleri sabitleyecek biçimde, bir pim bulunur. Bu pim küçük bir kolla idare edilerek, kertiklere veya deliklere sıkıca boşluksuz bir şekilde oturur. Dolayısıyla bu aygıtlar ile belirli sayıda çevresel bölme işlemleri yapılır. Makine üretiminde sık kullanılan bazı sayılardan; çevrede 2 , 3 , 4 , 6 , 8 , 12 ve 24 bölüm bulunan iş parçalarından, cıvata başları, somunlar, anahtar ağızları, boru birleştirme flanşlarının delikleri v.s gibi işler seri olarak yapılır. Bölme işleminin yapılabilmesi için; pimle diskin işaretleri arasında bağıntı bulunması gerekir. Yapılacak bölüm disk üzerinde atlatılacak işarete bağlıdır. Bu sayı olarak ; K Z Formülü ile hesaplanır. Bu formülde; T = Atlatılacak delik sayısı, K = Kertikli veya delikli diskteki kertik veya delik sayısı, Z = Yapılmak istenilen bölüntü. Genel olarak diskte “24 aralık” bulunur. Yapılacak bölümler 24’ün alt katlarına ve kendisine göre olabilir. Ancak bazı disklerde 16, 18, 30, 36, 42, ve 60 bölüm bulunabilir. Bunlar özel işlere aittir ve yapılacak bölüm sayısına göre değişir. Örnek : Bir aracısız bölme aparatı ile altı köşe cıvata başları işlenecektir. Bölme aygıtındaki diskte bulunan işaret 24 olduğuna göre, her yüzün işlenebilmesi için atlatılacak aralık sayısını bulunuz. Çözüm : Verilenler K 24 4aralık T= = = Z 6 atlatılacak K = 24

T=

.. bölme işlemleri delikli ayna yardımıyla yapılır. Makine endüstrisinde 1/40. Bölme oranı 1/40 olan bir divizörde : 4 0 4 1 = 3 = 3 1 1 2 2 3 Bulunan bu değerde. Delikli aynaların üzerindeki delik sayıları freze tezgahlarına göre değişik olabilmektedir. Yüz : 15-16-17-18-19-20 . Böylece basit işlemlerde divizörün tüm parçalarının kullanılarak aşınması ve yıpranması önlenmiş olur. yalnız bölmeler her zaman yukarıdaki örnekte olduğu gibi tam sayılarda olmazlar.. çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde .. 1 rakamı sonsuz vidanın ağız sayısını. sonsuz vida çarkına dolayısıyla aygıtın fener miline ( iş mili ) kırkta bir ( 1/40 ) devir yaptırır... Dolayısıyla divizör içindeki “Sonsuz vida ve Çarkı sistemi” bağlantısı dışarıdan bir kol yardımıyla kesilerek. yatay ve düşey konumda kullanma olanağı sağlanmıştır. Örneğin: Bir silindirin çevresini 12 eşit parçaya bölmek gerekirse.AYNA: 21-23-27-29-31-33 3... Kesirli kısmı çevirmek kolay olmaz. Sonsuz vidanın bağlı olduğu çevirme kolunun bir turu. bağlanan aynaların flanşları delinerek işaretlenmiştir. Sonsuz vida ve çarkının oranına. bölme aparatında “Çevirme oranı” denir.Z=6 T=? Zamandan tasarruf ve çok sayıda bölme aparatı yapımından kaçınmak amacıyla Endirekt Bölme aparatlarının fener millerine de bu “Basit aparat diskleri” bağlanarak Divizörü basit bölme aparatı gibi... 40 rakamı ise.. Endirekt Bölme Çevresel bölme işlemleri. 1/80 ile döner tablalarda . Ancak bu bölme işlemi düşünüldüğü gibi pek mümkün değildir. Üniversal bölme aparatlarında.. ALCERA FREZE 1.AYNA: 37-39-41-43-47-49 TOS FREZE I.. Bunları yapabilmek (bölebilmek) için kullanılan aparatlara “Üniversal Bölme Aparatı veya Divizör” de denir.1. Bazı divizörlerin fener millerine... yani bölüm sayılar her zaman “Direkt Bölme” işlemine uyacak bölüm sayılarında yapılmayabilirler. İşte bu gibi durumlarda “Delikli ayna” adını verdiğimiz ve üzerinde eşit aralıklarda delinmiş çeşitli sayıda delikler bulunan disklerden yaralanılır. Bizim atölyelerimizde kullanılan frezelerin divizörlerinde kullanılan delikli ayna delik sayıları aşağıdadır. bir parçanın çevresini 10 eşit parçaya bölmek için. Sonsuz vida 40 defa döndürülürse aygıt mili bir defa döner. çevirme kolu 3 tam tur ve bir turun 1/3’ü kadar kesirli olarak dönecektir. çevirme kolunun her bölümde 40/10= 4 defa döndürüleceği basit olarak bulunur. basit bölme sistemine dönüştürülüp kullanılmaktadır. çarkının diş sayısıdır.. Bunun temelini “Sonsuz vida ve çarkı” sistemi oluşturur. Bu açıklanan bilgiler ışığında.Delikli ayna. 1/90 ve 1/120 oranlarıdır. Örneğin : 1/40 çevirme oranında. 1/60. Çevirme oranları gelişigüzel olmazlar.AYNA: 15-16-17-18-19-20 2..

16 bölümü yapabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir. Bu bölme sistemine “Diferansiyel bölme” adı da verilir. Bu mile “Divizör Kuyruk Mili” denir. endirekt bölmenin genişletilmiş şekli olan “Yedirmeli Bölme” sistemi ile yapmak mümkündür. Bu sistem... Çözüm : T= = K = 4 1 2 8 1 0 Z 6 6 Verilenler: K = 40 Z = 16 T=? 16 delikli aynada 2 tam tur attırılacak 8 delik atlatılacak Örnek 2: Sonsuz vida dişlisinin diş sayısı 40 olan bir divizörde diş sayısı 56 olan bir dişli çarkın kanallarını açmak için . Divizörde iki tane mil vardır.2. Yüz : 21-23-27-29-31-33 II.( Verilenler: K = 40 Z = . T: Divizörün çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı ( Çevirme kolunun dönme miktarı ) K: Divizörün Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) veya çevirme oranı ( 1/40 ) Z: Yapılmak istenilen bölüntü’yü ifade eder. çevirme kolunu döndürme miktarını bulunuz . Çözüm : T= = K = 5 = 4 3 5 x 7x 4 0 5 Z 6 7 7 9 16 T=? 49 delikli aynada 35 delik atlatılacak Yedirmeli Bölme : Direkt ve endirekt bölme metotlarıyla yapılamayan bölümleri ..Yüz : 24-25-28-30-34-37-38-39-41-42-43 2. T= K Z 1.. Bunlardan birincisi divizörün fener milinin arkasına takılan mildir.. 59-62-66 Bu bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır. yapacağımız bölmeyi elimizdeki mevcut delikli aynaların delik sayıları yeterli olmadığı zaman kullanırız... Örnek 1 : Çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde ....Yüz : 46-47-49-51-53-54-58- Bu formülde . çoğunlukla 50’den büyük asal sayıları . Delikli ayna..

A.M ) Bu sistemde. yapacağımız bölmeyi eldeki mevcut delikli aynaların.K. Z3 =120 Z 1 Z 2 Z K ( Z3 Z) Z3 40 ( 120 127 ) 120 40 .K.M ) Diğeri ise divizörün delikli aynasının çevirme koluna bağlı olarak çalışan ve onunla beraber dönen mildir. Bu işlem ise. delikli aynanın ileri geri hareketleriyle yedirilerek çevirme kolu asıl bölme için döndürülmüş olur. delik sayıları yeterli olmadığı zaman buna yardımcı bir sayı alınır. Buna da “Delikli Ayna Kuyruk Mili” denir. Z K ( Z3 1 Z) = Z 2 Z3 Takılacak dişli çarklar yukarıdaki formül ile hesaplanır.M ) takılacak dişli çark ( çeviren ) Z2 = Delikli ayna kuyruk miline ( D.M ) takılacak dişli çark ( çevrilen ) Z = Yapılacak bölüm sayısı Z3 = Seçilen yardımcı bölüm sayısı K = Divizör sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) K Z3 Çevirme miktarı hesabında yapılacak bölüm sayısı olarak “seçilen yardımcı bölüm sayısı” kullanılır.(7) 120 28 0 = =12 0 = = = 56 24 5 6 1 = Z 2 4 2 .A.D. Z1 = Divizör kuyruk miline ( D. ( D.K. Bu formülde .K. Z3 =120 seçiniz. T= Frezelerdeki mevcut dişli çark takımının diş sayıları ALCERA freze : 24(2)-30-32-35-36-40(2)-45-50-55(2)-60-65-70-80(2)-100-120-127 TOS freze : 24(2)-25-28(2)-30-32-36-40(2)-48-49-56(2)-60-6466-68-72-76-78-80(2)-84-86-88-90-96-100-120-127 Örnek1: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 127 dişli bir dişli çark yapabilmek için yedirmeli bölme işlemini yapınız. Divizör kuyruk mili çevirme kolu aracılığıyla fazla veya az çevrilir. Delikli ayna üzerinde yapılması mümkün olmayan bölümler . Bu fark kadar dönme miktarı . hesaplamayla bulunan dişli çarkların ait oldukları mile takılmasıyla sağlanır. Z = 127 . delikli aynaya dişli çarklarla iletilir. Çözüm : Verilenler K = 40 . az veya çok dönme farkı .

Z = 71 . Ancak bazı durumlarda divizörün yapısına göre bir veya iki vasat dişli kullanılabilir.A . Bu durumda 120 dişli açmamız gerekir. Burada kullanılan vasat (ara ) dişlisi Z1 ve Z2 dişlilerini kavuşturmak ve aynayla kolun dönme yönünü aynı yönlü dönmesini sağlamak için kullanılmıştır.Dişli çarkları bulunur.71 = . Z3 = 72 4 = 1 = (8). Yani aradaki fark yedirilmiş olur. K . = 40x2 = K ( Z3 . Bulunan dişli çarklarda işaretin ( . Bu şekilde iki dişli çark bulunmasına ikili çark donanımı hesabı denir.M ) Şekil 41: Dişlilerin takılış şeması Şekilde dişli çarkların yerlerine takılışları gösterilmektedir. Z1 ( D . Z3 yardımcı sayının küçük alınmasından dolayıdır ve bu durumda delikli ayna ile çevirme kolu birbirinin tersi yönünde döner. Çevirme kolu hesabı ise .5x2. 1x1 1 40 1 1 T K = = = = 12 3x1 3 Z 0 1 3 33 delikli aynada 11 delik atlatılacak Hesaplamada da görüleceği gibi çevirme kolu hesabı seçtiğimiz dişli sayısına (120)göre yapılmaktadır.M ) V a s a t(A r a ) D işli Z2 ( D . K . Çözüm: Verilenler: K = 40 Z . Fakat hesapladığımız ve divizör kuyruk miline ve delikli ayna kuyruk miline taktığımız dişli çarklar sayesinde çevirme kolunu her döndürdüğümüzde dişli çarklar sayesinde olması gerenden fazla dönerek sonuçta 127 dişli yapılmasını sağlar.) negatif olması .= 40 ( 72 . Örnek2: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 71 dişli yedirmeli bölme yöntemiyle yapılacaktır. Yardımcı sayının 72 alınarak bölmenin yapılabilmesi için a) Dörtlü çark donanımı hesabını yapınız b) Çevirme kolu hesabını yapınız c) Çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz.

M ) 36 Şekil 42: Dişlilerin takılış şeması Şekilde görüldüğü gibi dişli çarklar Paraçol yardımıyla sırasıyla takılır.A . M ) 48 24 A R A M İL (D .Bu işlemde delikli ayna dönüş yönünün çevirme kolu dönüş yönüne göre hangi yönde dönmesi gereği belirtilmelidir. Yardımcı sayı büyük alındığı zaman ikisi de “AYNI” yöne döndürülür. Çevirme kolu hesabı ise .6x3. K . T = Çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) α = İki bölüntü arasındaki açı değeri veya yapılmak istenilen açı bölüntüsü. (Gerekirse vasat dişli takılabilir. NOT: Yedirmeli bölme yöntemindeki çark donanımı hesaplamasında seçilen yardımcı sayı küçük alındığı zaman delikli ayna çevirme kolunun “TERSİ” yönünde döndürülür. 40 5x3 15 T K = = = = Z 72 9x3 27 27 delikli aynada 15 delik atlatılacak Açısal Bölme:( Farklı Bölümler) Genellikle bölümler arası açı değerlerinden gidilerek yapılan bu işleme “Açısal Bölme” veya adımlar farklı olacağından “Farklı Bölme” de denir.).1 Z 2 Z) Z3 ) 72 0 7 2 0 1 8 (12) (8). K x T α = 360o Bu formülde.K . 360o = Daireni çevresinin açı olarak değeri . (12) 4 48x36 40 ( D .

45 26.Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde çevresinde 30 o derecelik açı bulunan .30 23 23. genel bölüm sayıları ile bu bölümler için eşit olmayan (α ) merkez açıları standartlaştırılmış ve değerleri çizelgelerde gösterilmiştir.32 28. 4 kanalı açabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir? Çözüm: Verilenler: K = 40 . Raybanın dişlerinin merkez açıları çizelgeden alınmıştır.30 22. raybanın bütün kanalları için delikli aynanın aynı delik sayısından yararlanılması düşünülmelidir. raybaların yapımında rastlanır.30 31. ο ο ο ο α 1= 42 .30 Çizelge 4: Rayba yapımında kullanılan bölüm sayısı ve merkez açı değerleri Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde sekiz dişli bir raybanın yapılabilmesi için divizör çevirme kolu hesabını yapınız.30 27. α 3 = 46 .15 28 16 20 21 21. Kx α Z 40x3 0 360 α = 30o 3x 1 30 6 8 = =3 =3 9x 5 9 6 4 T = = = 120 36 54 delikli aynada 3 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır. Eşit aralıkta olmayan bölme: Bu şekilde bölmelere. rayba kanalları çoğunlukla çift sayıda ve biri diğerinden farklı olarak yapılırlar.30 30. Raybalar. α 4 = 48 Çözüm : Verilenler : .30 24 24. DİŞ SAYISI HER DİŞTEKİ MERKEZ AÇI ( DERECE VE DAKİKA OLARAK ) 1 2 3 4 5 6 7 8 6 58 60 62 8 42 44 46 48 10 33 34. α 2= 44 . delik yüzeylerinin hassas olarak işlenmesinde kesici olarak kullanılır. Raybalar için kullanılan.30 39 12 27.30 29. Ancak çevirme kolu aralık miktarları her kanal için ayrı ayrı bulunur ve sıra takip edilerek açılır. Delik yüzeylerinin temiz olması için.30 14 23.25 25 25.30 32.33 36 37.30 24. Bölme hesabında.

α 3 = 46 .diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 4 360 176 36 8x 4 44 6 8 = =4 =4 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 48 delik atlatılacaktır. ο . Doğrudan doğruya mengeneye veya tezgah tablasına bağlanan iş parçalarının üzerine üç şekilde doğrusal bölme yapılabilir.diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 6 360 184 36 46 9 1x 6 6 =5 =5 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 6 delik atlatılacaktır. Bu tür bölüntülere örnek olarak cetvel ve kremayer dişlileri gösterebiliriz. 3.diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 8 360 192 36 3x 1 48 6 8 = =5 =5 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır. . α 2= 44 . α 4 = 48 (Çizelgeden) sıra ile aynı açılardadır. 4. 2. diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 2 360 168 36 42 9 6x 3 6 6 =4 =3 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 36 delik atlatılacaktır. 4 dişin hesaplanması ο ο ο 1. DOĞRUSAL BÖLME VE KREMAYER DİŞLİ AÇMAK Freze tezgah tablasına bağlanan iş parçaları üzerine yüzeysel (doğrusal) olarak bölme yapmak mümkündür.K = 40 α 1= 42 Geriye kalan 4 diş de yeterlidir. Bu nedenle .

Mikrometrik bileziklerle cetvel bölüntüsü yapmak: Cetvel bölüntülerini yapabilmek için freze tezgahına. Divizörle doğrusal bölme: Doğrusal bölmeler yapabilmek için divizörlerden yararlanılır. Bölüntülü tambur aracılığı ile. Çevirme koluna 2 devir yaptırılacaktır. Divizör ile. uygun olarak hazırlanmış bir torna kalemi veya özel bir çizici uç bağlanır. Doğrusal bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır. Ht = 6 mm. freze tezgahına özel olarak hazırlanmış bir kater veya flanşlar ile yahut ta malafa bilezikleri yardımıyla bağlanır. n 2 Ht Bu formülde. ( Mikrometrik bilezik ) 2. Çözüm : Verilenler: K = 40 . T = 2 devir. Divizör kuyruk mili ile tabla mili arasına dişliler takılarak istenilen doğrusal bölüntüler yapılabilir. Çevire Z n 1 t. 3. Kaşem veya uç . olan bir freze tezgahında 1’er mm aralıklarla bir cetvel bölüntüsü yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılışlarını şekil çizerek gösteriniz.K Çevrile = Z = T .K T. Mikrometrik bileziklerden de uygun ilerlemeler verilerek. istenilen cetvel bölüntüsü elde edilir. t = 1 mm. Özel aparat ile. Z 1 Z 2 t. Z1= Divizör kuyruk miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çeviren) Z2= Frezenin tabla miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çevrilen) t = İstenilen bölüm aralığı ( adım ) K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) T = Çevirme koluna yaptırılacak devir sayısı Ht = Tezgah tabla mili adımı Örnek 1 :Freze tezgahının tabla mili adımı 6 mm.1. 80 24 = = = 40 x (2) 12 x (2) = .H . 1 x 40 2x6 .

K T.M V A S A T D İŞ L İ 24 T A B L A M İL İ Şekil 43: Dişlilerin takılış şeması Örnek 2: Tabla mili adımı 5 mm. 8 x 20 .4 x 40 40 (2) 80 = = = = 2 x 16 x 5 8 x 20 (5) . Kremayer dişliler birçok yerlerde kullanılır. 25.K . Örneğin.4/16 40 2x5 25. 127 x 25.4 x 40 . Ht = 5 mm x . bazı kumanda mekanizmalarında kremayer dişlilerden . Çözüm: Verilenler: K = 40 .H = 25.8 0 D . vinçlerin ileri geri hareketlerinde. (2) 40 x 40 127 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 40 A R A M İL T A B L A M İL İ 40 Şekil 44: Dişlilerin takılış şeması Kremayer Dişliler: Düzlem bir yüzey üzerine modül profilinde açılan sonsuz sayıdaki dişlilere Kremayer dişli denir. olan bir freze tezgahında 1/16’’ ölçüsünde cetvel yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz. t = 1/16’’ Z 1 . T = 1 devir Z 2 = t. Çevirme kolu bir devir döndürülecektir. birçok iş tezgahında.4 x (5) .

m h1 = m h2 = 1. Düz dişli çarklarla çalışanlara düz dişli kremayer dişliler.yararlanılır. π Diş derinliği: h = 2. Ht Çizelge 5: Kremayer dişli formülleri . Aşağıdaki şekilde bir kremayerin elemanları görülmektedir. Şekil 46:Kremayer dişli elemanları Elemanların hesaplanması: Modül: m = t/π Adım: t = m .167 . helis dişli çarklarla çalışanlara helis dişli kremayerler denir. m Diş üstü derinliği: Diş dibi derinliği: Çark donanımı hesabı: Çevire Z n t.167 .K 1 Çevrile = Z = 2 n T . Şekil 45: Kremayer dişliler Kremayer dişliler bir dişli çark ile birlikte çalışırlar.

14 = 6.167 .167 . = 2 t = m . (4) 28 x 24 Z 1 2 Z = t. 3. h = 2.Örnek: Tabla mili adımı 6 mm. Çark donanımı hesabı sonucunda bulunan dişli çarklar paraçol yardımıyla divizörün kuyruk mili ile tabla mili arasına bağlanır.167 . Çevirme koluna 4 devir yaptırılacaktır. Not: Kremayer dişli açarken modül freze çakısı takımından 134ve~(sonsuz) dişliyi açan 8 numaralı modül freze çakısı seçilir. 6. 4. İş parçası tezgahın tablasına hareketi yönünde bağlanır. Daha sonra uygun talaş derinliği verilerek dişler sıra ile açılır. m = 1. . T = 4 devir t = m . .334 mm.H 88 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 28 A R A M İL T A B L A M İL İ 24 Şekil 47: Dişlilerin takılış şeması Kremayer dişli açmak için işlem sırası: 1. π = 2 . 3. 2 . 7 x 6 . h1 = m = 2 mm. Çözüm: Verilenler: K = 40 . Freze çakısı iş parçası üzerine sıfırlanır.167 . 2. = (4) = 88 x 80 (4) . olan bir freze tezgahında modülü 2 olan bir kremayeri açmak için kremayerin elemanlarını ve çark donanımı hesabını yapınız.334 mm. m = 2 . h2 = 1. 5. 2 = 4.28 mm. m = 2. İlk önce iş parçası üzerine izler meydana getirilerek adım kontrol edilir. Freze tezgahının malafasına modül freze çakısı yatay konumda bağlanır. Ht = 6 mm. 2 = 2.π m 7 (22/7) x 2 x = 22 x 2 x = 22 x 20 40 = 40 4x6 7x4x6 7x6 Çark donanımı hesabı (4) . 22 x 20 . Divizörün sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 tır.K T.

küçük düz dişlilere de “pinyon dişli” adı verilir. Eksenleri birbirine paralel olan düz dişli çarklar bir milden diğer bir mile hareket iletiminde kullanılırlar. eksenine paralel doğrultuda . İçten çalışan düz dişli çarklar Şekil 49: İçten çalışan düz dişli çark Düz dişli çarkın elemanları ve hesaplanması: .Modül Frezesinin 1 Numarası Açılacak Diş 12 Sayısı 13 2 14 16 3 17 20 4 21 25 5 26 34 6 35 54 7 55 134 8 135 ~ Çizelge 6: Modül freze takımındaki modül numaraları ve açacakları diş sayısı DÜZ DİŞLİ ÇARK AÇMAK Düz dişli çarklar ve kullanılma yerleri: Silindirin çevresi üzerinde . Büyük düz dişlilere “Çark” . Düz dişli çarklar iki şekilde birbirleriyle çalışırlar 1. eşit aralıklı ve uygun profildeki girinti ve çıkıntıların meydana getirilmesi ile düz dişli çarklar elde edilir. Dıştan çalışan düz dişli çarklar Şekil 48: Dıştan çalışan düz dişli çark 2.

Z = 48 t = m ..33 .. Z Da = Do + 2.. m h1 = m h2 = 1.m veya Da = m ( Z + 2 ) Df = Do – 2.167 . Çözüm : Verilenler : m= 2 ... . 3.π Do = m . m veya Df = m ( Z – 2....167 .33 ) h = 2.( Z1 + Z2 )/2 b = Az yük gelenlerde Çok yük gelenlerde 6.14 = 6.8m 8. π = 2 .12m Diş üstü dairesi çapı : Diş dibi dairesi çapı : Diş derinliği Diş üstü derinliği Diş dibi derinliği Eksenler arası Diş genişliği : : : : : Çizelge 7: Düz dişli çark formülleri Örnek 1 : Modülü 2 ve diş sayısı 48 olan bir düz dişli çarkı yapabilmek için gerekli hesaplamaları yapınız.28 mm.Şekil 50: Düz dişli çark elemanları Modül Adım Bölüm dairesi çapı : m = t/π : : t=m.m a = Do1 + Do2 / 2 veya a = m .

b) Çevrilen dişlinin diş sayısını .33 ) = 91.33 ) = 2 ( 48 – 2.334 mm 1 40 5x3 5 T K = = = = 1 Z 48 6x3 8 18 delikli aynada 15 delik atlatılacak Örnek 2: Birbirini çeviren iki düz dişlinin eksenler arası 160 mm. 2.167 . Divizör ve karşılık puntası frezenin tablasına bağlanır. a) Bu dişlilerin modülünü . Çözüm : Verilenler: a = 160 mm. m = 1. 54 = 135 mm.5 ) – 74 = 54 c) Do2 = m .5 ( 54 + 2 ) = 140 mm. b) a = m ( Z1 + Z2 ) / 2 formülünden Z2 = ( 2 .34 mm h = 2. d) Da2 = m ( Z2 + 2 ) = 2. Dişli taslağı . 3. Df = m ( Z – 2. h2 = 1. diş sayısı 74 olduğuna göre . Açacağı diş sayısına göre seçilen modül freze çakısı.167 . a) Da1 = m ( Z1 + 2 ) formülünden m = Da1 / ( Z1 + 2 ) = 190 / 74 + 2 = 2. Z2 = 2. .334 mm h1 = m = 2 mm. Freze tezgahında düz dişli açmak için işlem sırası: 1. . 160 / 2. 2 = 2.Z = 2 . 48 = 96 mm Da = m ( Z + 2 ) = 2 ( 48 + 2 ) = 100 mm.167 . Da1 = 190 mm. a / m ) – Z1 = ( 2 .Do = m . d) Çevrilen dişlinin diş üstü çapını.5 modül. diş üstü çapı ve dişli genişliğine göre tornada bir malafa yardımıyla tornalanır.167 . delik çapındaki bir malafa üzerine takılır. çeviren dişlinin diş üstü çapı 190 mm. Z1 = 74 . m = 2. c) Çevrilen dişlinin bölüm dairesi çapını .5 . Bulunuz. 2 = 4.

çevirme kolunun dönme yönü açılan diş kanallarını görebilecek yönde olmalıdır. temizlendikten sonra malafa presinde mil ve dişli zedelenmeden dikkatlice çıkarılır. Eğer çevirme kolu yaylı pimin konacağı delik azda olsa geçirilmişse bile çevirme kolu ters yönde çeyrek veya yarım tur döndürülerek boşluklar alınmalı ve tekrar uygun yönde döndürülmelidir.4. Dişli taslağı divizörün aynası ve karşılık puntası arasına sıkıca bağlanır. İki diş boşluğu açılarak bir diş dolusu elde edilir. 6. Bu dişin uygunluğu modül kumpası veya mevcut aletlerle kontrol edilir ve varsa eksiklikler tamamlanarak dişlerin açılmasına devam edilir. 11. ( Diş derinliği bir veya birkaç defada verilebilir. ( Çevirmeden önce açmayı unutmamalıdır. Tezgah uygun devir sayısına ayarlanır. 8. Modül freze çakısı iş parçası bağlanmadan önce punta ucuna yaklaştırılarak eksen ayarı yapılmalıdır. Modül freze çakısı iş parçasının üzerine bir kağıt yardımıyla sıfırlanır. 9. Bölme işlemine başladıktan sonra çevirme kolu kesinlikle geriye çevrilmemelidir. 5.) Şekil 51: Modül freze çakısının punta eksenine ayarlanması . Not: Bölme sırasında işin titreşimlerden dolayı gevşeyebileceği unutulmamalı. Her çevirmeden sonra divizör fener mili sıkılmalıdır. Çevirme kolu uygun delik sayısına getirilerek tespit edilir. Dişlinin diş sayısına göre çevirme kolu hesabı yapılır. Eksenlemeyi iyi gözleyebilmek için tablaya beyaz bir kağıt koyup bakmak doğrudur. istenilen delik aralığına ayarlanır. 7. Dişliyi açmaya başlamadan önce birkaç tur boşta döndürülerek dişli sistemindeki boşluklar alınmalıdır. Bulunan değerlerde divizör makası . Dişler tamamlandığında tezgahtan alınır . ) 10. Uygun diş derinliği verilerek dişli açılmaya başlanır.

silindir üzerine sarılması ile .b. . 1. Böyle bir küçük adımda kullanılan isim ve semboller aşağıdaki şekilde verilmiştir. Helisel kanalları daha sistemli öğrenebilmek için frezeleme işlemini iki kısımda incelemek daha doğru olur. çeşitli profildeki Vidalar gösterilebilir. helisel oluklar ) 2. b) Ekseni etrafında sabit bir hızla dönen silindirin çevresi üzerindeki bir noktanın . ( Milimetre . parmak ve modül cinsinden adıma sahip olan küçük adımlı dönel makine elemanlarına uygulanır. Küçük adımlı helisel kanallar. Modül cinsinden vida v. Helisel oluklara örnek olarak Helis dişliler . Makinelerde . Helis Raybalar . Parmak . silindir eksenine paralel olarak değişmeyen bir hızla ilerlemesi sonucu meydana gelen eğriye de “Helis” eğrisi denir. Matkap uçları . hipotenüsün meydana getirdiği eğri “Helis” eğrisidir.Şekil 52: Modül freze çakısının iş parçasına göre sıfırlanması HELİSEL OLUK ( KANAL ) VE HELİS DİŞLİ AÇMAK Helisel olukların tanımı ve kullanılma alanları: a) Dik kenarlarından biri silindir çevresine eşit olan bir dik üçgenin . (Helis dişliler . Helisel oluklar ve çeşitli yağ kanalları) Küçük adımlı helisel kanallar: Genel olarak milimetrik . helisel olukların açılması bu esasa dayanılarak yapılır. Büyük adımlı helisel kanallar.

helis adımı kadar olur. a= Helis eğrisi b= Dik üçgende hipotenüs H= Helis adımı ( Helisi çizen noktanın bir dönüşte eksen boyunca ilerleme miktarına helis adımı denir. adım ile hipotenüs arasında kalan açıdır.) d= Silindirin çapı Ç= Silindirin çevresi ( π . d ) α = Helis açısı ( Helisin bir dik üçgen tarafından oluşturulduğu düşünülecek olursa.α ) ) Şekil 54:Küçük adımlı helislerin frezede açılırken divizör ve tablanın konumu Küçük adımlı helislerin frezede yapılabilmesi için . tezgah tablasına veya başlığa verilecek açı bu açıdır. İş parçasının her devirde aldığı yol . divizörün sonsuz vidası çarkından kurtarılır. Helis dişlinin açılmasında. Takılacak olan Z ve Z1 dişlilerinin hesaplanması aşağıdaki formül yardımıyla yapılır.) β = Helis ayar açısı ( Bu açı.Şekil 53: Helis ve elemanları Bir dik üçgenin silindir üzerine sarılmasıyla hipotenüsün silindir üzerinde oluşturduğu çizgisel yol helis eğrisini oluşturur. Ayrıca helis ile iş ekseninin yaptığı açı olarak da tanımlanabilir. Helis eğrisindeki sembollerin anlamları şunlardır. Frezenin tabla miline Z dişlisi . ( 90o . Çevire Z n = Çevrile Z = Ht H . divizörün kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılarak tabla milinin döndürülmesi ile tabla üzerindeki iş parçası ilerleme hareketi . Z ve Z1 dişlileri yardımıyla da ekseni etrafında dönme hareketi alır. hipotenüs ile taban arasındaki açıya veya helis adımı karşısındaki açıya Halis açısı denir.

Kural olarak aşağıdaki gibi düşünülür. 4 6 = 4 25. H = 12 mm Çevire Z n 1 Ht 8 = Çevrile = Z = n 2 H 12 32 = 48 32 dişlisi çeviren çarktır ve tabla miline takılır. Z1= Divizörün kuyruk malafasına takılacak dişli sayısı. 48 dişlisi çevrilen çarktır ve kuyruk malafasına takılır. Bu gibi durumlarda eğim açısı mutlaka tezgahın tablasına veya başlığa verilmelidir. adımlı bir helisel kanalı açabilmek için gereken çarkları bulunuz. Çünkü parmak freze çapı büyüklüğünde bir kanal açmaktadır. Çakının altında da dönerek ilerleyen iş parçasına da bu kanal açılır. tabla . kesici kendi ekseni etrafında döndüğünden eğim açısının verilmesine gerek yoktur. Takılacak dişli çarkları bulunuz. Ht= Frezenin tabla mili adımı. Çözüm : Verilenler Ht = 8 mm. Örnek 2 : Tabla mili adımı parmakta 6 diş olan bir freze tezgahında 4 mm. 25. .4 5 24 x 5 x 12 7 = 12 0 Z Z 1 = Ht H Frezede vida kanalı bir “parmak freze” çakısı ile açılıyorsa. Helis ayar açısı 45o’den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. Vida veya helisel kanal açarken önemli olan işin divizördeki dönüş yönünü karıştırmamaktır. 2 Z= Tabla miline takılacak dişli sayısı. çalışanın yüzü tezgaha dönük iken sağ helisler için sol el ile .4 = = 6 x 4 25. olan bir freze tezgahında 12 mm adımlı bir helisel kanal açılacaktır. . Vidalar genellikle “Testere freze çakıları” veya “Kanal freze çakıları” ile açılırlar. Eğer eğim açısı tablaya verilecekse. sol helisler için sağ el ile itilerek eğim açısı verilir. H= Helis adımı veya yapılacak vidanın adımı Örnek 1 : Tabla mili adımı 8 mm. Çözüm : Verilenler Ht = Parmakta 6 diş (1/6) .n Bu formülde . H = 4 mm.

açılacak kanal sağ helis yönlüdür. iş parçası bir devir dönmüş olur. Z1 için H = 40/2 . Z Z =2 . Sonrada sonsuz vida çarkına ve sonsuz vida çarkının miline bağlanmış olan iş parçasına iletilmiş olur.Sağ Helis. Z1 ) alınarak Z dişlisi bir devir döndürülürse. Ht Bu formüllerden . Sonsuz vida çarkının diş sayısı . Ht kadardır ki bu iş parçası üzerindeki H = 40 . hatayı azaltmak için freze çakısının çapı küçük seçilir. Ht Z = 2 . Z = 40 . açılan kanal sol helis yönlüdür. divizörün sonsuz vidası da çarkına kavratılır. Ht helis eğrisinin adımıdır. seri olarak açılabilir. Z = Z1 tabla mili 40 defa döndüğünde . Sol Helis. iş parçası divizöre bağlanır. trapez vidalar ve sonsuz vidaların açılması kolaydır. Ancak iyi ayarlama ve çakı seçimi uygun olmamışsa vida profili bozuk olabilir. . Frezelerde vidaların açılması: Freze tezgahlarında . Tezgahın tabla miline Z dişlisi . Z dişlisi. Bu yönlerin sağlanabilmesi için takılan dişi çarkların arsına bir veya iki vasat çark takılır. Büyük adımlı helislerin açılması: Büyük adımlı helisler açmak için . 1 40 . Bunu önlemek . oradan da delikli aynaya ulaşır. Ht =2 H Bu eşitliklerin sağ tarafları birbirine eşit olduğu için sol tarafları da birbirine eşit olur. Z1 dişlisinin iki katı ( Z = 2 . Z dişlisinden sırasıyla ara dişlilere ve Z1 dişlisine . göğüs seviyesinde tutarak tabla milini çevirirken . Delikli aynadan yaylı pim ve çevirme kolu aracılığıyla sonsuz vidaya geçer. Torna tezgahlarında sık sık kalem bileme ve bunun sonucu her bağlamada hata yapma olasılığı fazla olabileceğinden . K = 40 ise . 40/2 = 20 devir döndüğü zaman . Divizör kuyruk milini . Z1 dişlisinden de delikli ayna konik dişlilerine . ( Şekilde görüldüğü gibi ) Tabla mili çevrildiği zaman hareket . divizör bizden uzaklaşıyor ve iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa . Divizör bizden uzaklaşırken iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa . delikli ayna kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılır. Tabla mili 40 defa döndüğünde tablanın almış olduğu yol ise . vida profilne uygun freze çakısı bulunan her vida . Z = Z1 için H = 40 . Dolayısıyla kare vidalar . freze tezgahlarında vida çekme çok daha hassas ve ekonomik olur. iş parçası bir devir yapar. Z1 dişlisi iki devir döner . böylece Z dişlisi. 40 .

α = 40o . 8 0 32 (3) = = 52 = = (20) 2 x 26 = Z = 1 H 520 0 52 (3) 80 dişlisi tezgah tabla kiline. 0. Çözüm : Verilenler: D = 200 mm. Buradaki helis adımı aşağıdaki formül ile hesaplanır. Tabla mili adımı 8 mm. D .14 .83 = 521. 40 ve 24 dişlisi ara mile. 78 dişlisi de delikli ayna kuyruk miline takılır. tg α = 3. dir.14 veya 22/7 Örnek: Çapı 200 mm. D . Z1 = Delikli ayna kuyruk miline takılacak dişli sayısını. tg 40o = 628 . 40 = Divizörün sonsuz vida karşılık dişisi diş sayısını. H = Helis adımını ifade eder.Ht Z 1 H Formülü bulunur. π = 3. H = π . H = Helis adımını. D = helisel kanalın açılacağı parçanın çapını. Ht 40 . tg α Bu formülde . Z = Tezgahın tabla miline takılacak dişli sayısını. olan bir silindir üzerine helis açısı 40o olan bir helisel kanal açılacaktır.24 = ~ 520 mm 32 (20) 4 x 8 Z 40 . Bu formülde. Ht = Tezgahın tabla mili adımını. Ht = 8 mm. tg α = Helis açısının tanjantını. Helis adımı ile takılacak çarkları hesaplayınız. . 200 . . 80 24 40 78 x x H = π .

küçük adımlarda olduğu gibi . Ancak . Başlığın çevrilme yönü küçük adımlıların aksine . Tabla . Kesme iş parçasının üst tarafından değil .Şekil 55: Büyük adımlı helisel kanalları frezede açarken helis ayar açısının tablaya verilmesi Helis ayar açısı 45o den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. ( Şekilde görüldüğü gibi) Bu işlemde freze çakısının eksen ayarı . küçük çaplı iş parçalarında fırdöndü ve divizör aynası malafaya veya üniversal başlığa çarpar. freze çakısının helis doğrultusuna göre ayarlanmasıdır. sağ helis için sol el . Not: Bu çevirmelerde amaç . Bu durumda başlık β helis ayar açısı kadar çevrilir. sağ helisler için sağ . sol helisler için sol el ile çevrilmelidir. Bu gibi durumlarda freze çakısı üniversal başlığa bağlanır. . sol helis için sağ el ile itilerek çevrilir. yan tarafından olur. Şekil 56: Büyük adımlı helisel kanallar frezede açılırken helis ayar açısının başlığa verilmesi Tabla çevirme açısı 35o~ 40onin üstüne çıktığı zaman . helis ayar açısı 45oden büyük olduğu zaman . Dolayısıyla işin yapılması mümkün olmaz. iş parçasının yatay eksenine göre yapılır. tabla 45oden fazla çevrilemediği için freze çakısı üniversal başlığa bağlanır.

Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde. diş kavramalarını yavaş . düzgün olması nedeniyle yüksek hızlarda dönmeye uygun olması ve sessiz çalışarak güç ve kuvvetleri zorlanmadan iletmiş olmalarıdır. düz dişliler gibi eksenlerinin paralel olma şartı toktur. Birbirleri üzerinde yuvarlanarak çalıştıklarından açı büyük seçilirse . 2. Eksenleri paralel olan millerde. Şekil 57: Helis dişli çifti Şekil 58: Ok ( çavuş ) dişlisi Helis dişlilerin birbirleriyle çalışma konumları: Eksenleri birbirini kesmeyen düzlemler içinde takıldıkları millerin durumuna göre üç şekilde birbirleriyle çalışırlar. Birisi dağ helis yönlü ise diğeri sol helis yönlüdür. 3. Helis dişlilerin diğer dişli sistemlerine göre tercih edilmelerinin amacı . değişik işlerde kullanılmasını sağlamaktadır. Dolayısıyla hem paralel millerde hem de eksenleri aynı düzlemde olmayan millerde kullanılırlar. Eksenleri paralel olan millerde: Bu dişli çarkları helis ayar açıları “β 1 ” ve “β 2 ” birbirine eşit olur. Bunun için kullanım alanları çoktur. Bu durumda olan dişlilerin helis açıları birbirine eşit fakat ters yöndedir. Şekil 59: Eksenleri paralel olan millerde helis dişlilerin konumu . Helis dişlilerin üretiminde . silindir çevresindeki diş profilleri eksen doğrultusuna göre eğik olan dişlilerdir. Eksenlerinin değişik konumda olmaları makine üretiminde . Eksenleri dikey olan millerde . 1. eksenleri doğrultusunda itme kuvveti “Eksenel Kuvvet” çoğalarak dişlerin çabuk bozulmasına neden olur. Bu dişlilerin helis açıları 15o ile 20o dereceye kadar seçilirler.Helis dişli çarklar: Tanımı ve kullanıldığı yerler: Büyük kuvvetlerin iletilmesinde ve güçlerin taşınmasında genellikle helis dişliler kullanılır. Şekilde görülen dişlilerin mil eksenleri paraleldir. Bu dişliler düz dişlilerin aksine .

Bir sağ helis ise diğeri de sağ helistir. δ = Eksenler arasındaki açıdır. ο β 1 + β 2 = 9 0 dir. Aşağıdaki şekildedir ve β 1 + β 2 = δ dır ve Şekil 61: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu b) δ < β 1 > β 2 ise aşağıdaki şekildedir ve β birbiri ile ters yönlüdür. Dişlerin helisleri aynı yönlüdür.Eksenleri dikey olan millerde: Eksenleri dikey konumda olan bu dişlilere . 1 − β 2 = δ dır ve helisler . Şekilde böyle bir dişli çifti görülmektedir. birbiri ile dik çalışan dişliler denir. Şekil 60: Eksenleri dikey olan millerde helis dişlilerin konumu Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde: a) β 1 < δ > β 2 ise helisler aynı yönlüdür.

Diş üstü çapı: Diş üstlerinden geçen çaptır ve ( Da ) ile gösterilir. Sanal diş sayısı: ( Zi ) ile gösterilen bu diş sayısı hesaplanır ve ayrıca hesaplama sonucu bulunan bu diş sayısına göre modül freze çakısı numarası seçilir. Diş yüksekliği: ( h ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile diş üstü çapı arasında kalan ölçüdür. . Diş sayısı: Dişlinin üzerindeki diş sayısını ifade eder ve ( Z ) ile gösterilir.Şekil 62: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu Helis dişli elemanları : Normal adım: Helis eğimine dik olarak ölçülen adımdır ve ( tn ) ile gösterilir. Helis ayar açısı: Helis açısını 90o ye tamamlayan veya adım ile helis arasında kalan açıdır ve ( β ) ile gösterilir. Helis açısı: Helis ile taban arasındaki açıdır ve ( α ) ile gösterilir. Alın adımı: Dişlinin alnındaki bölüm dairesi üzerinden ölçülen adım olup ( ts ) ile gösterilir. Bölüm dairesi çapı: ( Do ) ile gösterilen bu çap dişli çarkların birbirleriyle çalışırken birbirlerine değdiği çaptır. Alın modülü: ( ms ) ile gösterilir ve bölüm dairesi hesaplamasında kullanılır. Diş dibi çapı: Diş diplerinden geçen çaptır ve ( Df ) ile gösterilir. Diş üstü yüksekliği: ( h1 ) ile gösterilir ve diş üstü çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür. Normal modül: ( mn ) ile gösterilen bu modül dişlinin açılmasında ve hesaplanmasında verilen modüldür.

cosβ Da = ms . . Helis adımı: ( H ) ile gösterilir ve silindirin çevresine açılan helisel dişlerin bir tur sonunda aynı noktaya geldiğinde aldığı yolu ifade eder. cosβ . . ms mn = tn / π ms = ts / π Do = ms . Şekil 63: Helis dişli elemanları Helis ayar açısı Normal adım Alın adımı Normal modül Alın modülü Bölüm dairesi çapı Diş üstü çapı Diş dibi çapı Diş yüksekliği Helis adımı Diş sayısı İdeal diş sayısı Eksenler arası cosβ = mn / ms tn = π .(Z+2. mn / cosβ mn = Do .33. − cosβ ) h = 2. tn / π . Do. ts = π .(Z1 + Z2 ) / 2 mn. mt .Η = π cotgβ β) Ζ = Do Z = Do / ms cosβ / mn Zi = Z / cos3β a = Do1 + Do2 / 2 − a = ms .167 . cosβ ) Df = ms . cosβ ms = mn / cosβ Do = mn .Diş dibi yüksekliği: ( h2 ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür. cosβ Do.167 . cosβ / Ζ ms = Do / Z Do = Z . H = π . Do / tanβ . Z / cosβ tn = π cosβ / Ζ .33 .(Z-2. Z Da = Do + 2. − Η = π − − a = (Z1+Z2) / 2. mn h = 2. Diş genişliği: ( b ) ile gösterilir. mn ts = π . cosβ ts = tn / cosβ mn = ms . tan(90. mn cosβ = tn / ts tn = ts . Do .mn Df = Do – 2.

57.14 .256 .46 bulunan bu değere göre modül freze çakısı takımından 6 numaralı freze çakısı numarası seçilir. mn = 2 .936 mm. mn = 3. İki punta arasına bağlanan dişli taslağının salgısı komparatör ile kontrol edilir. Dişli taslağı bir malafaya takılarak hesaplanan diş üstü çapı ve diş genişliğine göre tornalanır. b = 3 .mn = 57. Çözüm : Verilenler: Z = 25 . Zi = Z / cos3β = 25 / cos330 = 25 / 0.14 .725 mm. mn Çizelge 8: Helis dişli formülleri Örnek : Z = 25 . tn = 3 . 25 = 57. 2. ο . β = 30o . cos30 = 0. 40 .Dişli genişliği b = 3 .725 – 2.84 mm. = = 3. β = 30o .725 – 4.309 Do = ms . cotgβ 40 Ht H 40 . K = 40 . mn = 57.28 mm. 6 315 16 21 (12) 4 x4 48 (10) 40 = = = (12) 3 x 7 36 3x7 (10) 70 4x4 x x = = = T K 1 5 = = 1 2 25 Z 5 25 delikli aynada 1 tam tur attırılacak 15 delik atlatılacaktır.8663 = 25 / 0.309 . Verilen değerlere göre gerekli hesaplamalar yapılır. 1.2 = 61. 2.725 . cotg 30o = 181. 2 = 6. Η = π Z Z 1 .650 = 38. 4.2 =57. 3.28 = 18. Malafa miline takılı olan dişli taslağı divizör ve punta arasına ayna punta veya iki punta arasına bağlanır.725 . Df = Do – 2.33 .065 mm.725 mm. tn b = 10 .732 = 313. Helisel dişli çarkların üniversal freze tezgahında açılabilmesi için işlem sırası: 1.66 = 53. mn = 2 ve helisi sağ olan helisel dişli çarkın tabla mili adımı 6 mm olan bir üniversal freze tezgahında yapılabilmesi için gerekli hesaplamaları yapınız. 6. tn = π .33.866 = 2. Z = 2. Do. Da = Do + 2.866 ο ms = mn / cosβ = 2 / cos 30o = 2 / 0.

çakı – punta ve dişli eksenlenmiş olur. Bu işlem. İkinci diş için tabla tekrar yukarı kaldırılır ve çevirme kolundan uygun çevirme yapılarak ikinci diş açılır. Eğer helis ayar açısı tezgahın tablasına( masaya ) verilecekse . Tezgah çalıştırılarak iş parçası çakıya yaklaştırılır. Birinci diş açılır. Eğer helis ayar açısı başlığa verilecekse . İdeal diş sayısına göre seçilen modül çakısı kesme yönüne uygun olarak freze malafasına takılır. açı önce başlığa verilir. Bu durum dikkatlice gözlenerek çakının bu elipsin tam ortasına getirilmesine çalışılarak. Bu şekilde diğer dişler de sırasıyla açılır ve dişli açma işlemi tamamlanır. değdiğinde mikrometrik bilezik sıfırlanır. c. İkinci diş açmak için tabla başa alınmadan önce tabla aşağıya indirilir.( Helis dişli açarken delikli aynanın divizör mili ile birlikte dönebilmesi için delikli ayna tespit cıvatası gevşetilmelidir. çakı puntaya eksenlendikten sonra döndürülmelidir. b. (Modül çakısı tabla indirilmeden geri alınırsa vidadaki boşluktan dolayı çakı açtığı kanalın kenarlarından talaş kaldırır ve dişlinin profili bozulur. Freze malafasına takılan modül çakısı dişlinin eksenine göre punta ucuna ayarlanır. a. Dişli çark diş sayısına göre bulunan delikli ayna sayısı divizöre takılarak delikli ayna düzenlenir. 8. Bu işlem sırasında çakı ile dişli arasına beyaz kağıt konulursa daha iyi gözlem yapılır. Sonra freze çakısı punta ucuna veya dişli üzerinde eksenlenir. Hesaplama sonucu bulunan dişli çarklar Tezgahın tabla mili ile divizör mili arasına takılır. 11. açı masaya veya başlığa verildikten sonra . 10. dişlinin en üst noktasına çakı teğet konumda değdirilerek orada . En hassas eksenleme . Dişleri bir veya iki pasoda açacak şekilde ( kaba ve ince talaş ) talaş derinliği verilir. 7.5. 6. küçük bir elips yüzey (1 – 2 mm2 lik) meydana getirilir.) 9. .) 12. Helis ayar açısı helis yönüne göre tezgah tablasına veya başlığa verilir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful