FREZECİLİK

BÖLME AYGITLARI: Tanımı : Freze tezgahlarında, silindirik yüzeyler üzerinde bulunan kanallar, profiller, çizgiler ve gereken işaretlerin yapılması ile, dişli çarklar, freze çakıları, raybalar ve vidaların işlenmesinde bölme teorilerinden yararlanılarak çeşitli bölmeler yapılır. Bu bölmeleri yapabilmek için bazı araçlara (aygıtlara) gerek vardır. Makineyi oluşturan makine parçaları içinde birçok daire kesitli parçalar vardır. Bu parçaların alın ve çevrelerinde birçok işlemlerin yapılmaları, seri olarak hatasız üretilmeleri için bu aparatlardan yararlanılır. Silindirik kesitli parça yüzeylerinde bulunan bölme işlemlerini yapan araçların, çalışma prensipleri bakımından birbirlerinden büyük farkları yoktur. Bunlar , üzerlerine bağlanan işin konumuna ve işlemin çeşidine göre yatay ve düşey olarak kullanılırlar. Genel olarak ; A. Basit Bölme Aparatları B. Üniversal Bölme Aparatlarıdır. Basit bölme aparatları ile, yapıları bakımından belirli sayılardaki bölmeler yapılabilir. Üniversal olanları ise daha çeşitli ve her türlü bölme işlemlerine uygundur.

Şekil 39:Basit düşey bölme aparatı

Şekil 40: Üniversal bölme aparatı

Bölme işlemlerinin sınıflandırılması 1. Çevresel Bölme ( Eşit ve eşit olmayan farklı aralıklarda ) 2. Yüzeysel Bölme ( Doğrusal Bölme ), (Kremayerler, Modül, Milimetrik, İnç ölçü sistemi içinde yapılan eşit aralıklar ) Olmak üzere iki ana kısımda incelenir. Çevresel Bölme: Daire kesitli iş parçaları çevresine yapılan bu işlem, beş kısımda incelenir. 1. 2. 3. 4. 5. Direkt Bölme ( Basit aracısız bölme ) Endirekt Bölme ( Aracılı bölme ) Yedirmeli Bölme ( Diferansiyel bölme) Açısal Bölme Eşit Aralıkta Olmayan Bölme

Direkt Bölme: Bu bölme işlemini yapmakta kullanılan aparatlar , işin önemine ve işleme uygun konumda , pratik olarak ayarlanabilmek amacıyla; 1) Yatay bölme aparatı 2) Düşey bölme aparatı 3) Divizörle basit bölme aparatı , biçiminde üretilirler. Dolayısıyla parça, işlenme şekline, hangisi uygunsa ona bağlanır. Burada kullanılan aparatların basit oluşu, işlemlerin pratik olarak yapılabilmesindendir, adına “Basit Aracısız Bölme” işlemi ve aparatı da denir. Aygıt; basit bir gövde, fener mili, eşit aralıkta bölünmüş kertikli veya delikli disk (plaka) ile iş parçalarını bağlama araçlarından ibarettir. Aparatın eksen konumuna göre iş parçaları yatay veya dikey olarak bağlanabilir. Kertikli veya delikli disk, aygıtın miline tespit edilir. gövdede ise, bu çentik veya delikleri sabitleyecek biçimde, bir pim bulunur. Bu pim küçük bir kolla idare edilerek, kertiklere veya deliklere sıkıca boşluksuz bir şekilde oturur. Dolayısıyla bu aygıtlar ile belirli sayıda çevresel bölme işlemleri yapılır. Makine üretiminde sık kullanılan bazı sayılardan; çevrede 2 , 3 , 4 , 6 , 8 , 12 ve 24 bölüm bulunan iş parçalarından, cıvata başları, somunlar, anahtar ağızları, boru birleştirme flanşlarının delikleri v.s gibi işler seri olarak yapılır. Bölme işleminin yapılabilmesi için; pimle diskin işaretleri arasında bağıntı bulunması gerekir. Yapılacak bölüm disk üzerinde atlatılacak işarete bağlıdır. Bu sayı olarak ; K Z Formülü ile hesaplanır. Bu formülde; T = Atlatılacak delik sayısı, K = Kertikli veya delikli diskteki kertik veya delik sayısı, Z = Yapılmak istenilen bölüntü. Genel olarak diskte “24 aralık” bulunur. Yapılacak bölümler 24’ün alt katlarına ve kendisine göre olabilir. Ancak bazı disklerde 16, 18, 30, 36, 42, ve 60 bölüm bulunabilir. Bunlar özel işlere aittir ve yapılacak bölüm sayısına göre değişir. Örnek : Bir aracısız bölme aparatı ile altı köşe cıvata başları işlenecektir. Bölme aygıtındaki diskte bulunan işaret 24 olduğuna göre, her yüzün işlenebilmesi için atlatılacak aralık sayısını bulunuz. Çözüm : Verilenler K 24 4aralık T= = = Z 6 atlatılacak K = 24

T=

Sonsuz vida ve çarkının oranına. bir parçanın çevresini 10 eşit parçaya bölmek için. Bunları yapabilmek (bölebilmek) için kullanılan aparatlara “Üniversal Bölme Aparatı veya Divizör” de denir.AYNA: 37-39-41-43-47-49 TOS FREZE I. çarkının diş sayısıdır.. 1/60.. Makine endüstrisinde 1/40. çevirme kolunun her bölümde 40/10= 4 defa döndürüleceği basit olarak bulunur..AYNA: 15-16-17-18-19-20 2.. Örneğin : 1/40 çevirme oranında. Böylece basit işlemlerde divizörün tüm parçalarının kullanılarak aşınması ve yıpranması önlenmiş olur. Bunun temelini “Sonsuz vida ve çarkı” sistemi oluşturur.. yani bölüm sayılar her zaman “Direkt Bölme” işlemine uyacak bölüm sayılarında yapılmayabilirler. yatay ve düşey konumda kullanma olanağı sağlanmıştır. 1 rakamı sonsuz vidanın ağız sayısını. 1/90 ve 1/120 oranlarıdır..Z=6 T=? Zamandan tasarruf ve çok sayıda bölme aparatı yapımından kaçınmak amacıyla Endirekt Bölme aparatlarının fener millerine de bu “Basit aparat diskleri” bağlanarak Divizörü basit bölme aparatı gibi. Dolayısıyla divizör içindeki “Sonsuz vida ve Çarkı sistemi” bağlantısı dışarıdan bir kol yardımıyla kesilerek.. Kesirli kısmı çevirmek kolay olmaz.. Çevirme oranları gelişigüzel olmazlar. Delikli aynaların üzerindeki delik sayıları freze tezgahlarına göre değişik olabilmektedir. Yüz : 15-16-17-18-19-20 . Endirekt Bölme Çevresel bölme işlemleri.. çevirme kolu 3 tam tur ve bir turun 1/3’ü kadar kesirli olarak dönecektir. Örneğin: Bir silindirin çevresini 12 eşit parçaya bölmek gerekirse. Sonsuz vida 40 defa döndürülürse aygıt mili bir defa döner..Delikli ayna. Bu açıklanan bilgiler ışığında. bölme aparatında “Çevirme oranı” denir. 40 rakamı ise... yalnız bölmeler her zaman yukarıdaki örnekte olduğu gibi tam sayılarda olmazlar. bölme işlemleri delikli ayna yardımıyla yapılır. Bazı divizörlerin fener millerine.. Bölme oranı 1/40 olan bir divizörde : 4 0 4 1 = 3 = 3 1 1 2 2 3 Bulunan bu değerde.AYNA: 21-23-27-29-31-33 3. ALCERA FREZE 1.. Sonsuz vidanın bağlı olduğu çevirme kolunun bir turu. Üniversal bölme aparatlarında. 1/80 ile döner tablalarda .. İşte bu gibi durumlarda “Delikli ayna” adını verdiğimiz ve üzerinde eşit aralıklarda delinmiş çeşitli sayıda delikler bulunan disklerden yaralanılır. çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde . sonsuz vida çarkına dolayısıyla aygıtın fener miline ( iş mili ) kırkta bir ( 1/40 ) devir yaptırır. Bizim atölyelerimizde kullanılan frezelerin divizörlerinde kullanılan delikli ayna delik sayıları aşağıdadır.1. Ancak bu bölme işlemi düşünüldüğü gibi pek mümkün değildir... basit bölme sistemine dönüştürülüp kullanılmaktadır. bağlanan aynaların flanşları delinerek işaretlenmiştir.

Divizörde iki tane mil vardır. endirekt bölmenin genişletilmiş şekli olan “Yedirmeli Bölme” sistemi ile yapmak mümkündür. yapacağımız bölmeyi elimizdeki mevcut delikli aynaların delik sayıları yeterli olmadığı zaman kullanırız. çoğunlukla 50’den büyük asal sayıları . Yüz : 21-23-27-29-31-33 II.. çevirme kolunu döndürme miktarını bulunuz . Bunlardan birincisi divizörün fener milinin arkasına takılan mildir.Yüz : 46-47-49-51-53-54-58- Bu formülde ... 59-62-66 Bu bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır.. 16 bölümü yapabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir..( Verilenler: K = 40 Z = . T= K Z 1. Çözüm : T= = K = 4 1 2 8 1 0 Z 6 6 Verilenler: K = 40 Z = 16 T=? 16 delikli aynada 2 tam tur attırılacak 8 delik atlatılacak Örnek 2: Sonsuz vida dişlisinin diş sayısı 40 olan bir divizörde diş sayısı 56 olan bir dişli çarkın kanallarını açmak için . Bu mile “Divizör Kuyruk Mili” denir..... Bu sistem.. Bu bölme sistemine “Diferansiyel bölme” adı da verilir. Delikli ayna.. T: Divizörün çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı ( Çevirme kolunun dönme miktarı ) K: Divizörün Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) veya çevirme oranı ( 1/40 ) Z: Yapılmak istenilen bölüntü’yü ifade eder.Yüz : 24-25-28-30-34-37-38-39-41-42-43 2. Çözüm : T= = K = 5 = 4 3 5 x 7x 4 0 5 Z 6 7 7 9 16 T=? 49 delikli aynada 35 delik atlatılacak Yedirmeli Bölme : Direkt ve endirekt bölme metotlarıyla yapılamayan bölümleri .2. Örnek 1 : Çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde .

az veya çok dönme farkı .M ) takılacak dişli çark ( çevrilen ) Z = Yapılacak bölüm sayısı Z3 = Seçilen yardımcı bölüm sayısı K = Divizör sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) K Z3 Çevirme miktarı hesabında yapılacak bölüm sayısı olarak “seçilen yardımcı bölüm sayısı” kullanılır. Divizör kuyruk mili çevirme kolu aracılığıyla fazla veya az çevrilir. ( D. Bu işlem ise. Z = 127 .K. Z3 =120 seçiniz.K. delikli aynanın ileri geri hareketleriyle yedirilerek çevirme kolu asıl bölme için döndürülmüş olur.M ) Bu sistemde.D. T= Frezelerdeki mevcut dişli çark takımının diş sayıları ALCERA freze : 24(2)-30-32-35-36-40(2)-45-50-55(2)-60-65-70-80(2)-100-120-127 TOS freze : 24(2)-25-28(2)-30-32-36-40(2)-48-49-56(2)-60-6466-68-72-76-78-80(2)-84-86-88-90-96-100-120-127 Örnek1: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 127 dişli bir dişli çark yapabilmek için yedirmeli bölme işlemini yapınız. Z K ( Z3 1 Z) = Z 2 Z3 Takılacak dişli çarklar yukarıdaki formül ile hesaplanır. hesaplamayla bulunan dişli çarkların ait oldukları mile takılmasıyla sağlanır.M ) takılacak dişli çark ( çeviren ) Z2 = Delikli ayna kuyruk miline ( D. Z3 =120 Z 1 Z 2 Z K ( Z3 Z) Z3 40 ( 120 127 ) 120 40 . delik sayıları yeterli olmadığı zaman buna yardımcı bir sayı alınır.M ) Diğeri ise divizörün delikli aynasının çevirme koluna bağlı olarak çalışan ve onunla beraber dönen mildir.K. Delikli ayna üzerinde yapılması mümkün olmayan bölümler .A.(7) 120 28 0 = =12 0 = = = 56 24 5 6 1 = Z 2 4 2 . Bu formülde . Buna da “Delikli Ayna Kuyruk Mili” denir.K.A. delikli aynaya dişli çarklarla iletilir. Z1 = Divizör kuyruk miline ( D. Bu fark kadar dönme miktarı . yapacağımız bölmeyi eldeki mevcut delikli aynaların. Çözüm : Verilenler K = 40 .

Z = 71 .= 40 ( 72 .M ) Şekil 41: Dişlilerin takılış şeması Şekilde dişli çarkların yerlerine takılışları gösterilmektedir. Yardımcı sayının 72 alınarak bölmenin yapılabilmesi için a) Dörtlü çark donanımı hesabını yapınız b) Çevirme kolu hesabını yapınız c) Çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz.71 = . Bu durumda 120 dişli açmamız gerekir. Yani aradaki fark yedirilmiş olur.5x2. K . Çözüm: Verilenler: K = 40 Z .Dişli çarkları bulunur. Z3 yardımcı sayının küçük alınmasından dolayıdır ve bu durumda delikli ayna ile çevirme kolu birbirinin tersi yönünde döner. Bulunan dişli çarklarda işaretin ( . K . Bu şekilde iki dişli çark bulunmasına ikili çark donanımı hesabı denir. Burada kullanılan vasat (ara ) dişlisi Z1 ve Z2 dişlilerini kavuşturmak ve aynayla kolun dönme yönünü aynı yönlü dönmesini sağlamak için kullanılmıştır. 1x1 1 40 1 1 T K = = = = 12 3x1 3 Z 0 1 3 33 delikli aynada 11 delik atlatılacak Hesaplamada da görüleceği gibi çevirme kolu hesabı seçtiğimiz dişli sayısına (120)göre yapılmaktadır. = 40x2 = K ( Z3 .M ) V a s a t(A r a ) D işli Z2 ( D . Ancak bazı durumlarda divizörün yapısına göre bir veya iki vasat dişli kullanılabilir. Z1 ( D . Çevirme kolu hesabı ise . Z3 = 72 4 = 1 = (8).A . Fakat hesapladığımız ve divizör kuyruk miline ve delikli ayna kuyruk miline taktığımız dişli çarklar sayesinde çevirme kolunu her döndürdüğümüzde dişli çarklar sayesinde olması gerenden fazla dönerek sonuçta 127 dişli yapılmasını sağlar.) negatif olması . Örnek2: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 71 dişli yedirmeli bölme yöntemiyle yapılacaktır.

40 5x3 15 T K = = = = Z 72 9x3 27 27 delikli aynada 15 delik atlatılacak Açısal Bölme:( Farklı Bölümler) Genellikle bölümler arası açı değerlerinden gidilerek yapılan bu işleme “Açısal Bölme” veya adımlar farklı olacağından “Farklı Bölme” de denir. M ) 48 24 A R A M İL (D . K x T α = 360o Bu formülde. K . Çevirme kolu hesabı ise . Yardımcı sayı büyük alındığı zaman ikisi de “AYNI” yöne döndürülür.Bu işlemde delikli ayna dönüş yönünün çevirme kolu dönüş yönüne göre hangi yönde dönmesi gereği belirtilmelidir. (12) 4 48x36 40 ( D . 360o = Daireni çevresinin açı olarak değeri .6x3. T = Çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) α = İki bölüntü arasındaki açı değeri veya yapılmak istenilen açı bölüntüsü.).1 Z 2 Z) Z3 ) 72 0 7 2 0 1 8 (12) (8).M ) 36 Şekil 42: Dişlilerin takılış şeması Şekilde görüldüğü gibi dişli çarklar Paraçol yardımıyla sırasıyla takılır. NOT: Yedirmeli bölme yöntemindeki çark donanımı hesaplamasında seçilen yardımcı sayı küçük alındığı zaman delikli ayna çevirme kolunun “TERSİ” yönünde döndürülür. (Gerekirse vasat dişli takılabilir.K .A .

DİŞ SAYISI HER DİŞTEKİ MERKEZ AÇI ( DERECE VE DAKİKA OLARAK ) 1 2 3 4 5 6 7 8 6 58 60 62 8 42 44 46 48 10 33 34. Ancak çevirme kolu aralık miktarları her kanal için ayrı ayrı bulunur ve sıra takip edilerek açılır.15 28 16 20 21 21.30 31. Bölme hesabında. α 2= 44 . Delik yüzeylerinin temiz olması için. Raybanın dişlerinin merkez açıları çizelgeden alınmıştır. α 3 = 46 . Raybalar. genel bölüm sayıları ile bu bölümler için eşit olmayan (α ) merkez açıları standartlaştırılmış ve değerleri çizelgelerde gösterilmiştir.30 24.25 25 25.30 30.30 14 23.30 24 24. ο ο ο ο α 1= 42 . α 4 = 48 Çözüm : Verilenler : .30 29.30 22. Kx α Z 40x3 0 360 α = 30o 3x 1 30 6 8 = =3 =3 9x 5 9 6 4 T = = = 120 36 54 delikli aynada 3 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır. 4 kanalı açabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir? Çözüm: Verilenler: K = 40 .Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde çevresinde 30 o derecelik açı bulunan .30 27. raybaların yapımında rastlanır.30 23 23.30 32. rayba kanalları çoğunlukla çift sayıda ve biri diğerinden farklı olarak yapılırlar.32 28. Raybalar için kullanılan.33 36 37. raybanın bütün kanalları için delikli aynanın aynı delik sayısından yararlanılması düşünülmelidir.30 39 12 27.30 Çizelge 4: Rayba yapımında kullanılan bölüm sayısı ve merkez açı değerleri Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde sekiz dişli bir raybanın yapılabilmesi için divizör çevirme kolu hesabını yapınız.45 26. Eşit aralıkta olmayan bölme: Bu şekilde bölmelere. delik yüzeylerinin hassas olarak işlenmesinde kesici olarak kullanılır.

2. ο . 4 dişin hesaplanması ο ο ο 1. α 3 = 46 .diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 6 360 184 36 46 9 1x 6 6 =5 =5 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 6 delik atlatılacaktır.K = 40 α 1= 42 Geriye kalan 4 diş de yeterlidir.diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 4 360 176 36 8x 4 44 6 8 = =4 =4 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 48 delik atlatılacaktır. 4. . Doğrudan doğruya mengeneye veya tezgah tablasına bağlanan iş parçalarının üzerine üç şekilde doğrusal bölme yapılabilir. DOĞRUSAL BÖLME VE KREMAYER DİŞLİ AÇMAK Freze tezgah tablasına bağlanan iş parçaları üzerine yüzeysel (doğrusal) olarak bölme yapmak mümkündür. Bu nedenle . 3. α 2= 44 .diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 8 360 192 36 3x 1 48 6 8 = =5 =5 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır. diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 2 360 168 36 42 9 6x 3 6 6 =4 =3 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 36 delik atlatılacaktır. α 4 = 48 (Çizelgeden) sıra ile aynı açılardadır. Bu tür bölüntülere örnek olarak cetvel ve kremayer dişlileri gösterebiliriz.

Z1= Divizör kuyruk miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çeviren) Z2= Frezenin tabla miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çevrilen) t = İstenilen bölüm aralığı ( adım ) K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) T = Çevirme koluna yaptırılacak devir sayısı Ht = Tezgah tabla mili adımı Örnek 1 :Freze tezgahının tabla mili adımı 6 mm. uygun olarak hazırlanmış bir torna kalemi veya özel bir çizici uç bağlanır. Mikrometrik bileziklerden de uygun ilerlemeler verilerek. Özel aparat ile. olan bir freze tezgahında 1’er mm aralıklarla bir cetvel bölüntüsü yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılışlarını şekil çizerek gösteriniz.1. Ht = 6 mm. Çevire Z n 1 t. Çevirme koluna 2 devir yaptırılacaktır. 1 x 40 2x6 .H . n 2 Ht Bu formülde.K T. t = 1 mm. Divizör ile. Mikrometrik bileziklerle cetvel bölüntüsü yapmak: Cetvel bölüntülerini yapabilmek için freze tezgahına. Z 1 Z 2 t.K Çevrile = Z = T . Çözüm : Verilenler: K = 40 . Divizörle doğrusal bölme: Doğrusal bölmeler yapabilmek için divizörlerden yararlanılır. Bölüntülü tambur aracılığı ile. 3. freze tezgahına özel olarak hazırlanmış bir kater veya flanşlar ile yahut ta malafa bilezikleri yardımıyla bağlanır. ( Mikrometrik bilezik ) 2. istenilen cetvel bölüntüsü elde edilir. T = 2 devir. 80 24 = = = 40 x (2) 12 x (2) = . Kaşem veya uç . Doğrusal bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır. Divizör kuyruk mili ile tabla mili arasına dişliler takılarak istenilen doğrusal bölüntüler yapılabilir.

4 x 40 .4 x 40 40 (2) 80 = = = = 2 x 16 x 5 8 x 20 (5) .4 x (5) .K . Ht = 5 mm x .H = 25. 25. bazı kumanda mekanizmalarında kremayer dişlilerden . Kremayer dişliler birçok yerlerde kullanılır.K T.M V A S A T D İŞ L İ 24 T A B L A M İL İ Şekil 43: Dişlilerin takılış şeması Örnek 2: Tabla mili adımı 5 mm.4/16 40 2x5 25. Çözüm: Verilenler: K = 40 . birçok iş tezgahında. vinçlerin ileri geri hareketlerinde. Çevirme kolu bir devir döndürülecektir. olan bir freze tezgahında 1/16’’ ölçüsünde cetvel yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz. 127 x 25. T = 1 devir Z 2 = t. (2) 40 x 40 127 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 40 A R A M İL T A B L A M İL İ 40 Şekil 44: Dişlilerin takılış şeması Kremayer Dişliler: Düzlem bir yüzey üzerine modül profilinde açılan sonsuz sayıdaki dişlilere Kremayer dişli denir. Örneğin. t = 1/16’’ Z 1 . 8 x 20 .8 0 D .

m h1 = m h2 = 1. Şekil 45: Kremayer dişliler Kremayer dişliler bir dişli çark ile birlikte çalışırlar.yararlanılır. m Diş üstü derinliği: Diş dibi derinliği: Çark donanımı hesabı: Çevire Z n t. Düz dişli çarklarla çalışanlara düz dişli kremayer dişliler.167 . Aşağıdaki şekilde bir kremayerin elemanları görülmektedir. helis dişli çarklarla çalışanlara helis dişli kremayerler denir.167 . Şekil 46:Kremayer dişli elemanları Elemanların hesaplanması: Modül: m = t/π Adım: t = m . Ht Çizelge 5: Kremayer dişli formülleri . π Diş derinliği: h = 2.K 1 Çevrile = Z = 2 n T .

167 . 2 = 4. Ht = 6 mm. m = 2 .167 . h2 = 1. = (4) = 88 x 80 (4) . m = 2. Çözüm: Verilenler: K = 40 . Çark donanımı hesabı sonucunda bulunan dişli çarklar paraçol yardımıyla divizörün kuyruk mili ile tabla mili arasına bağlanır. Daha sonra uygun talaş derinliği verilerek dişler sıra ile açılır.334 mm. İş parçası tezgahın tablasına hareketi yönünde bağlanır.334 mm. İlk önce iş parçası üzerine izler meydana getirilerek adım kontrol edilir. m = 1.14 = 6. 2 . h1 = m = 2 mm.π m 7 (22/7) x 2 x = 22 x 2 x = 22 x 20 40 = 40 4x6 7x4x6 7x6 Çark donanımı hesabı (4) . 4.28 mm. = 2 t = m . 7 x 6 . T = 4 devir t = m . olan bir freze tezgahında modülü 2 olan bir kremayeri açmak için kremayerin elemanlarını ve çark donanımı hesabını yapınız.H 88 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 28 A R A M İL T A B L A M İL İ 24 Şekil 47: Dişlilerin takılış şeması Kremayer dişli açmak için işlem sırası: 1. 22 x 20 . 5. Freze tezgahının malafasına modül freze çakısı yatay konumda bağlanır. Çevirme koluna 4 devir yaptırılacaktır. (4) 28 x 24 Z 1 2 Z = t. Freze çakısı iş parçası üzerine sıfırlanır.167 . 6. . 2. 3. π = 2 . .K T. Not: Kremayer dişli açarken modül freze çakısı takımından 134ve~(sonsuz) dişliyi açan 8 numaralı modül freze çakısı seçilir. Divizörün sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 tır. 2 = 2.Örnek: Tabla mili adımı 6 mm. 3.167 . h = 2.

Düz dişli çarklar iki şekilde birbirleriyle çalışırlar 1. eşit aralıklı ve uygun profildeki girinti ve çıkıntıların meydana getirilmesi ile düz dişli çarklar elde edilir. küçük düz dişlilere de “pinyon dişli” adı verilir. Eksenleri birbirine paralel olan düz dişli çarklar bir milden diğer bir mile hareket iletiminde kullanılırlar. Dıştan çalışan düz dişli çarklar Şekil 48: Dıştan çalışan düz dişli çark 2.Modül Frezesinin 1 Numarası Açılacak Diş 12 Sayısı 13 2 14 16 3 17 20 4 21 25 5 26 34 6 35 54 7 55 134 8 135 ~ Çizelge 6: Modül freze takımındaki modül numaraları ve açacakları diş sayısı DÜZ DİŞLİ ÇARK AÇMAK Düz dişli çarklar ve kullanılma yerleri: Silindirin çevresi üzerinde . İçten çalışan düz dişli çarklar Şekil 49: İçten çalışan düz dişli çark Düz dişli çarkın elemanları ve hesaplanması: . eksenine paralel doğrultuda . Büyük düz dişlilere “Çark” .

. . Z = 48 t = m .. 3..( Z1 + Z2 )/2 b = Az yük gelenlerde Çok yük gelenlerde 6. π = 2 . m veya Df = m ( Z – 2.m a = Do1 + Do2 / 2 veya a = m .12m Diş üstü dairesi çapı : Diş dibi dairesi çapı : Diş derinliği Diş üstü derinliği Diş dibi derinliği Eksenler arası Diş genişliği : : : : : Çizelge 7: Düz dişli çark formülleri Örnek 1 : Modülü 2 ve diş sayısı 48 olan bir düz dişli çarkı yapabilmek için gerekli hesaplamaları yapınız.Şekil 50: Düz dişli çark elemanları Modül Adım Bölüm dairesi çapı : m = t/π : : t=m...33 ) h = 2.m veya Da = m ( Z + 2 ) Df = Do – 2.167 .28 mm.14 = 6.π Do = m .. Çözüm : Verilenler : m= 2 .. m h1 = m h2 = 1.. Z Da = Do + 2.8m 8.167 .33 .

çeviren dişlinin diş üstü çapı 190 mm.5 ( 54 + 2 ) = 140 mm. diş sayısı 74 olduğuna göre .5 . d) Da2 = m ( Z2 + 2 ) = 2. b) a = m ( Z1 + Z2 ) / 2 formülünden Z2 = ( 2 . Çözüm : Verilenler: a = 160 mm. 2 = 2. 48 = 96 mm Da = m ( Z + 2 ) = 2 ( 48 + 2 ) = 100 mm. 2. Df = m ( Z – 2. m = 1.33 ) = 2 ( 48 – 2. h2 = 1. delik çapındaki bir malafa üzerine takılır. diş üstü çapı ve dişli genişliğine göre tornada bir malafa yardımıyla tornalanır. Freze tezgahında düz dişli açmak için işlem sırası: 1. . m = 2.Do = m .33 ) = 91.167 . Açacağı diş sayısına göre seçilen modül freze çakısı. Bulunuz. c) Çevrilen dişlinin bölüm dairesi çapını . 160 / 2.334 mm h1 = m = 2 mm.167 .5 ) – 74 = 54 c) Do2 = m . . Divizör ve karşılık puntası frezenin tablasına bağlanır. Da1 = 190 mm. b) Çevrilen dişlinin diş sayısını . Dişli taslağı . Z1 = 74 . a) Da1 = m ( Z1 + 2 ) formülünden m = Da1 / ( Z1 + 2 ) = 190 / 74 + 2 = 2. Z2 = 2. a / m ) – Z1 = ( 2 .167 .5 modül.Z = 2 . d) Çevrilen dişlinin diş üstü çapını.34 mm h = 2.334 mm 1 40 5x3 5 T K = = = = 1 Z 48 6x3 8 18 delikli aynada 15 delik atlatılacak Örnek 2: Birbirini çeviren iki düz dişlinin eksenler arası 160 mm. 3.167 . 2 = 4. a) Bu dişlilerin modülünü . 54 = 135 mm.

11.) Şekil 51: Modül freze çakısının punta eksenine ayarlanması . 9. Modül freze çakısı iş parçası bağlanmadan önce punta ucuna yaklaştırılarak eksen ayarı yapılmalıdır. istenilen delik aralığına ayarlanır. ( Diş derinliği bir veya birkaç defada verilebilir. Modül freze çakısı iş parçasının üzerine bir kağıt yardımıyla sıfırlanır. Uygun diş derinliği verilerek dişli açılmaya başlanır. Her çevirmeden sonra divizör fener mili sıkılmalıdır. Dişli taslağı divizörün aynası ve karşılık puntası arasına sıkıca bağlanır. Not: Bölme sırasında işin titreşimlerden dolayı gevşeyebileceği unutulmamalı. Eğer çevirme kolu yaylı pimin konacağı delik azda olsa geçirilmişse bile çevirme kolu ters yönde çeyrek veya yarım tur döndürülerek boşluklar alınmalı ve tekrar uygun yönde döndürülmelidir. Bulunan değerlerde divizör makası . Eksenlemeyi iyi gözleyebilmek için tablaya beyaz bir kağıt koyup bakmak doğrudur. Dişlinin diş sayısına göre çevirme kolu hesabı yapılır. İki diş boşluğu açılarak bir diş dolusu elde edilir. ( Çevirmeden önce açmayı unutmamalıdır. Dişler tamamlandığında tezgahtan alınır . Bu dişin uygunluğu modül kumpası veya mevcut aletlerle kontrol edilir ve varsa eksiklikler tamamlanarak dişlerin açılmasına devam edilir. 7. 8. Çevirme kolu uygun delik sayısına getirilerek tespit edilir. ) 10. Tezgah uygun devir sayısına ayarlanır. 6. 5. Bölme işlemine başladıktan sonra çevirme kolu kesinlikle geriye çevrilmemelidir. Dişliyi açmaya başlamadan önce birkaç tur boşta döndürülerek dişli sistemindeki boşluklar alınmalıdır. temizlendikten sonra malafa presinde mil ve dişli zedelenmeden dikkatlice çıkarılır. çevirme kolunun dönme yönü açılan diş kanallarını görebilecek yönde olmalıdır.4.

hipotenüsün meydana getirdiği eğri “Helis” eğrisidir. . Büyük adımlı helisel kanallar. helisel oluklar ) 2. Böyle bir küçük adımda kullanılan isim ve semboller aşağıdaki şekilde verilmiştir. ( Milimetre .Şekil 52: Modül freze çakısının iş parçasına göre sıfırlanması HELİSEL OLUK ( KANAL ) VE HELİS DİŞLİ AÇMAK Helisel olukların tanımı ve kullanılma alanları: a) Dik kenarlarından biri silindir çevresine eşit olan bir dik üçgenin . silindir üzerine sarılması ile . helisel olukların açılması bu esasa dayanılarak yapılır. (Helis dişliler . b) Ekseni etrafında sabit bir hızla dönen silindirin çevresi üzerindeki bir noktanın . çeşitli profildeki Vidalar gösterilebilir. Modül cinsinden vida v. Helisel oluklar ve çeşitli yağ kanalları) Küçük adımlı helisel kanallar: Genel olarak milimetrik . Helisel oluklara örnek olarak Helis dişliler . Parmak . parmak ve modül cinsinden adıma sahip olan küçük adımlı dönel makine elemanlarına uygulanır. Makinelerde . Küçük adımlı helisel kanallar. Helisel kanalları daha sistemli öğrenebilmek için frezeleme işlemini iki kısımda incelemek daha doğru olur.b. Helis Raybalar . 1. silindir eksenine paralel olarak değişmeyen bir hızla ilerlemesi sonucu meydana gelen eğriye de “Helis” eğrisi denir. Matkap uçları .

Takılacak olan Z ve Z1 dişlilerinin hesaplanması aşağıdaki formül yardımıyla yapılır.) d= Silindirin çapı Ç= Silindirin çevresi ( π . hipotenüs ile taban arasındaki açıya veya helis adımı karşısındaki açıya Halis açısı denir. Z ve Z1 dişlileri yardımıyla da ekseni etrafında dönme hareketi alır. divizörün kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılarak tabla milinin döndürülmesi ile tabla üzerindeki iş parçası ilerleme hareketi . İş parçasının her devirde aldığı yol . tezgah tablasına veya başlığa verilecek açı bu açıdır. Helis eğrisindeki sembollerin anlamları şunlardır.α ) ) Şekil 54:Küçük adımlı helislerin frezede açılırken divizör ve tablanın konumu Küçük adımlı helislerin frezede yapılabilmesi için . ( 90o . d ) α = Helis açısı ( Helisin bir dik üçgen tarafından oluşturulduğu düşünülecek olursa. a= Helis eğrisi b= Dik üçgende hipotenüs H= Helis adımı ( Helisi çizen noktanın bir dönüşte eksen boyunca ilerleme miktarına helis adımı denir. helis adımı kadar olur. adım ile hipotenüs arasında kalan açıdır. Frezenin tabla miline Z dişlisi .Şekil 53: Helis ve elemanları Bir dik üçgenin silindir üzerine sarılmasıyla hipotenüsün silindir üzerinde oluşturduğu çizgisel yol helis eğrisini oluşturur. Ayrıca helis ile iş ekseninin yaptığı açı olarak da tanımlanabilir. Çevire Z n = Çevrile Z = Ht H . Helis dişlinin açılmasında.) β = Helis ayar açısı ( Bu açı. divizörün sonsuz vidası çarkından kurtarılır.

25. 48 dişlisi çevrilen çarktır ve kuyruk malafasına takılır. çalışanın yüzü tezgaha dönük iken sağ helisler için sol el ile . Helis ayar açısı 45o’den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. adımlı bir helisel kanalı açabilmek için gereken çarkları bulunuz.4 5 24 x 5 x 12 7 = 12 0 Z Z 1 = Ht H Frezede vida kanalı bir “parmak freze” çakısı ile açılıyorsa. . Çözüm : Verilenler Ht = Parmakta 6 diş (1/6) . Takılacak dişli çarkları bulunuz. . Vidalar genellikle “Testere freze çakıları” veya “Kanal freze çakıları” ile açılırlar. Eğer eğim açısı tablaya verilecekse. Vida veya helisel kanal açarken önemli olan işin divizördeki dönüş yönünü karıştırmamaktır. Çözüm : Verilenler Ht = 8 mm. 2 Z= Tabla miline takılacak dişli sayısı. 4 6 = 4 25. tabla . H= Helis adımı veya yapılacak vidanın adımı Örnek 1 : Tabla mili adımı 8 mm.4 = = 6 x 4 25. Örnek 2 : Tabla mili adımı parmakta 6 diş olan bir freze tezgahında 4 mm. H = 4 mm. olan bir freze tezgahında 12 mm adımlı bir helisel kanal açılacaktır. H = 12 mm Çevire Z n 1 Ht 8 = Çevrile = Z = n 2 H 12 32 = 48 32 dişlisi çeviren çarktır ve tabla miline takılır. kesici kendi ekseni etrafında döndüğünden eğim açısının verilmesine gerek yoktur. sol helisler için sağ el ile itilerek eğim açısı verilir. Çünkü parmak freze çapı büyüklüğünde bir kanal açmaktadır. Z1= Divizörün kuyruk malafasına takılacak dişli sayısı. Kural olarak aşağıdaki gibi düşünülür.n Bu formülde . Bu gibi durumlarda eğim açısı mutlaka tezgahın tablasına veya başlığa verilmelidir. Çakının altında da dönerek ilerleyen iş parçasına da bu kanal açılır. Ht= Frezenin tabla mili adımı.

Sağ Helis. . oradan da delikli aynaya ulaşır. Ht Z = 2 . iş parçası bir devir dönmüş olur. divizör bizden uzaklaşıyor ve iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa . Delikli aynadan yaylı pim ve çevirme kolu aracılığıyla sonsuz vidaya geçer. Z Z =2 . Frezelerde vidaların açılması: Freze tezgahlarında . göğüs seviyesinde tutarak tabla milini çevirirken . Ancak iyi ayarlama ve çakı seçimi uygun olmamışsa vida profili bozuk olabilir. böylece Z dişlisi. 1 40 . Z = 40 . freze tezgahlarında vida çekme çok daha hassas ve ekonomik olur. Büyük adımlı helislerin açılması: Büyük adımlı helisler açmak için . Divizör bizden uzaklaşırken iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa . vida profilne uygun freze çakısı bulunan her vida . Z1 dişlisinden de delikli ayna konik dişlilerine . Z = Z1 için H = 40 . hatayı azaltmak için freze çakısının çapı küçük seçilir. iş parçası divizöre bağlanır. 40/2 = 20 devir döndüğü zaman . Z dişlisinden sırasıyla ara dişlilere ve Z1 dişlisine . Divizör kuyruk milini . açılacak kanal sağ helis yönlüdür. Ht kadardır ki bu iş parçası üzerindeki H = 40 . 40 . Z1 dişlisinin iki katı ( Z = 2 . açılan kanal sol helis yönlüdür. Z1 dişlisi iki devir döner . Ht Bu formüllerden . Sonrada sonsuz vida çarkına ve sonsuz vida çarkının miline bağlanmış olan iş parçasına iletilmiş olur. iş parçası bir devir yapar. divizörün sonsuz vidası da çarkına kavratılır. ( Şekilde görüldüğü gibi ) Tabla mili çevrildiği zaman hareket . Bunu önlemek . Ht helis eğrisinin adımıdır. Torna tezgahlarında sık sık kalem bileme ve bunun sonucu her bağlamada hata yapma olasılığı fazla olabileceğinden . Sol Helis. Z dişlisi. Z = Z1 tabla mili 40 defa döndüğünde . Tabla mili 40 defa döndüğünde tablanın almış olduğu yol ise . Bu yönlerin sağlanabilmesi için takılan dişi çarkların arsına bir veya iki vasat çark takılır. Z1 ) alınarak Z dişlisi bir devir döndürülürse. K = 40 ise . delikli ayna kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılır. Z1 için H = 40/2 . Ht =2 H Bu eşitliklerin sağ tarafları birbirine eşit olduğu için sol tarafları da birbirine eşit olur. trapez vidalar ve sonsuz vidaların açılması kolaydır. Tezgahın tabla miline Z dişlisi . Sonsuz vida çarkının diş sayısı . Dolayısıyla kare vidalar . seri olarak açılabilir.

80 24 40 78 x x H = π . . Tabla mili adımı 8 mm. Z = Tezgahın tabla miline takılacak dişli sayısını. H = Helis adımını.24 = ~ 520 mm 32 (20) 4 x 8 Z 40 . D . Ht = Tezgahın tabla mili adımını. Ht 40 . D = helisel kanalın açılacağı parçanın çapını. . 78 dişlisi de delikli ayna kuyruk miline takılır. H = Helis adımını ifade eder. 200 .14 veya 22/7 Örnek: Çapı 200 mm.Ht Z 1 H Formülü bulunur. D . tg α = 3. Buradaki helis adımı aşağıdaki formül ile hesaplanır. tg α = Helis açısının tanjantını.83 = 521. 40 = Divizörün sonsuz vida karşılık dişisi diş sayısını. Çözüm : Verilenler: D = 200 mm. α = 40o . 8 0 32 (3) = = 52 = = (20) 2 x 26 = Z = 1 H 520 0 52 (3) 80 dişlisi tezgah tabla kiline. olan bir silindir üzerine helis açısı 40o olan bir helisel kanal açılacaktır. tg 40o = 628 . Bu formülde. Z1 = Delikli ayna kuyruk miline takılacak dişli sayısını. Ht = 8 mm. 40 ve 24 dişlisi ara mile. Helis adımı ile takılacak çarkları hesaplayınız.14 . dir. π = 3. tg α Bu formülde . H = π . 0.

küçük adımlarda olduğu gibi . freze çakısının helis doğrultusuna göre ayarlanmasıdır. sol helisler için sol el ile çevrilmelidir. Dolayısıyla işin yapılması mümkün olmaz. Bu durumda başlık β helis ayar açısı kadar çevrilir. sağ helis için sol el . Not: Bu çevirmelerde amaç . . iş parçasının yatay eksenine göre yapılır. sağ helisler için sağ . yan tarafından olur. Başlığın çevrilme yönü küçük adımlıların aksine . Ancak . Bu gibi durumlarda freze çakısı üniversal başlığa bağlanır. helis ayar açısı 45oden büyük olduğu zaman . Kesme iş parçasının üst tarafından değil .Şekil 55: Büyük adımlı helisel kanalları frezede açarken helis ayar açısının tablaya verilmesi Helis ayar açısı 45o den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. Şekil 56: Büyük adımlı helisel kanallar frezede açılırken helis ayar açısının başlığa verilmesi Tabla çevirme açısı 35o~ 40onin üstüne çıktığı zaman . küçük çaplı iş parçalarında fırdöndü ve divizör aynası malafaya veya üniversal başlığa çarpar. Tabla . tabla 45oden fazla çevrilemediği için freze çakısı üniversal başlığa bağlanır. sol helis için sağ el ile itilerek çevrilir. ( Şekilde görüldüğü gibi) Bu işlemde freze çakısının eksen ayarı .

Bu durumda olan dişlilerin helis açıları birbirine eşit fakat ters yöndedir. silindir çevresindeki diş profilleri eksen doğrultusuna göre eğik olan dişlilerdir. Şekilde görülen dişlilerin mil eksenleri paraleldir. Helis dişlilerin üretiminde . 2. Birisi dağ helis yönlü ise diğeri sol helis yönlüdür. Helis dişlilerin diğer dişli sistemlerine göre tercih edilmelerinin amacı . diş kavramalarını yavaş . Şekil 59: Eksenleri paralel olan millerde helis dişlilerin konumu . Eksenlerinin değişik konumda olmaları makine üretiminde . Bu dişliler düz dişlilerin aksine . Şekil 57: Helis dişli çifti Şekil 58: Ok ( çavuş ) dişlisi Helis dişlilerin birbirleriyle çalışma konumları: Eksenleri birbirini kesmeyen düzlemler içinde takıldıkları millerin durumuna göre üç şekilde birbirleriyle çalışırlar. eksenleri doğrultusunda itme kuvveti “Eksenel Kuvvet” çoğalarak dişlerin çabuk bozulmasına neden olur. Eksenleri paralel olan millerde: Bu dişli çarkları helis ayar açıları “β 1 ” ve “β 2 ” birbirine eşit olur. Bunun için kullanım alanları çoktur. Birbirleri üzerinde yuvarlanarak çalıştıklarından açı büyük seçilirse . 3. Bu dişlilerin helis açıları 15o ile 20o dereceye kadar seçilirler. değişik işlerde kullanılmasını sağlamaktadır.Helis dişli çarklar: Tanımı ve kullanıldığı yerler: Büyük kuvvetlerin iletilmesinde ve güçlerin taşınmasında genellikle helis dişliler kullanılır. Eksenleri paralel olan millerde. düz dişliler gibi eksenlerinin paralel olma şartı toktur. düzgün olması nedeniyle yüksek hızlarda dönmeye uygun olması ve sessiz çalışarak güç ve kuvvetleri zorlanmadan iletmiş olmalarıdır. Dolayısıyla hem paralel millerde hem de eksenleri aynı düzlemde olmayan millerde kullanılırlar. 1. Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde. Eksenleri dikey olan millerde .

1 − β 2 = δ dır ve helisler . Dişlerin helisleri aynı yönlüdür. δ = Eksenler arasındaki açıdır. Bir sağ helis ise diğeri de sağ helistir.Eksenleri dikey olan millerde: Eksenleri dikey konumda olan bu dişlilere . birbiri ile dik çalışan dişliler denir. Şekilde böyle bir dişli çifti görülmektedir. Şekil 60: Eksenleri dikey olan millerde helis dişlilerin konumu Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde: a) β 1 < δ > β 2 ise helisler aynı yönlüdür. ο β 1 + β 2 = 9 0 dir. Aşağıdaki şekildedir ve β 1 + β 2 = δ dır ve Şekil 61: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu b) δ < β 1 > β 2 ise aşağıdaki şekildedir ve β birbiri ile ters yönlüdür.

Normal modül: ( mn ) ile gösterilen bu modül dişlinin açılmasında ve hesaplanmasında verilen modüldür. Diş üstü çapı: Diş üstlerinden geçen çaptır ve ( Da ) ile gösterilir. Diş üstü yüksekliği: ( h1 ) ile gösterilir ve diş üstü çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür. Alın adımı: Dişlinin alnındaki bölüm dairesi üzerinden ölçülen adım olup ( ts ) ile gösterilir. Helis ayar açısı: Helis açısını 90o ye tamamlayan veya adım ile helis arasında kalan açıdır ve ( β ) ile gösterilir. Sanal diş sayısı: ( Zi ) ile gösterilen bu diş sayısı hesaplanır ve ayrıca hesaplama sonucu bulunan bu diş sayısına göre modül freze çakısı numarası seçilir. Diş dibi çapı: Diş diplerinden geçen çaptır ve ( Df ) ile gösterilir.Şekil 62: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu Helis dişli elemanları : Normal adım: Helis eğimine dik olarak ölçülen adımdır ve ( tn ) ile gösterilir. . Helis açısı: Helis ile taban arasındaki açıdır ve ( α ) ile gösterilir. Diş yüksekliği: ( h ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile diş üstü çapı arasında kalan ölçüdür. Alın modülü: ( ms ) ile gösterilir ve bölüm dairesi hesaplamasında kullanılır. Bölüm dairesi çapı: ( Do ) ile gösterilen bu çap dişli çarkların birbirleriyle çalışırken birbirlerine değdiği çaptır. Diş sayısı: Dişlinin üzerindeki diş sayısını ifade eder ve ( Z ) ile gösterilir.

.167 . cosβ ) Df = ms . . Do / tanβ . Z / cosβ tn = π cosβ / Ζ .167 .Diş dibi yüksekliği: ( h2 ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür.33 . tan(90. mn h = 2. Do . mn / cosβ mn = Do . cosβ . tn / π . cosβ Da = ms .(Z+2. mt . ms mn = tn / π ms = ts / π Do = ms .Η = π cotgβ β) Ζ = Do Z = Do / ms cosβ / mn Zi = Z / cos3β a = Do1 + Do2 / 2 − a = ms . cosβ Do. Diş genişliği: ( b ) ile gösterilir.33. mn cosβ = tn / ts tn = ts .(Z1 + Z2 ) / 2 mn. cosβ / Ζ ms = Do / Z Do = Z . H = π . Helis adımı: ( H ) ile gösterilir ve silindirin çevresine açılan helisel dişlerin bir tur sonunda aynı noktaya geldiğinde aldığı yolu ifade eder. cosβ ts = tn / cosβ mn = ms . cosβ ms = mn / cosβ Do = mn .(Z-2.mn Df = Do – 2. − Η = π − − a = (Z1+Z2) / 2. mn ts = π . Şekil 63: Helis dişli elemanları Helis ayar açısı Normal adım Alın adımı Normal modül Alın modülü Bölüm dairesi çapı Diş üstü çapı Diş dibi çapı Diş yüksekliği Helis adımı Diş sayısı İdeal diş sayısı Eksenler arası cosβ = mn / ms tn = π . Z Da = Do + 2. Do. ts = π . − cosβ ) h = 2.

Dişli genişliği b = 3 . Zi = Z / cos3β = 25 / cos330 = 25 / 0. b = 3 . cos30 = 0. 2. 2 = 6. ο . tn = π . İki punta arasına bağlanan dişli taslağının salgısı komparatör ile kontrol edilir.2 = 61. Dişli taslağı bir malafaya takılarak hesaplanan diş üstü çapı ve diş genişliğine göre tornalanır. mn = 3.309 Do = ms . 2. 4. Df = Do – 2.936 mm.065 mm. β = 30o .866 = 2.33. Helisel dişli çarkların üniversal freze tezgahında açılabilmesi için işlem sırası: 1.46 bulunan bu değere göre modül freze çakısı takımından 6 numaralı freze çakısı numarası seçilir.725 mm. tn b = 10 . Verilen değerlere göre gerekli hesaplamalar yapılır. Η = π Z Z 1 .28 mm. tn = 3 .650 = 38. 6 315 16 21 (12) 4 x4 48 (10) 40 = = = (12) 3 x 7 36 3x7 (10) 70 4x4 x x = = = T K 1 5 = = 1 2 25 Z 5 25 delikli aynada 1 tam tur attırılacak 15 delik atlatılacaktır. mn = 2 ve helisi sağ olan helisel dişli çarkın tabla mili adımı 6 mm olan bir üniversal freze tezgahında yapılabilmesi için gerekli hesaplamaları yapınız. 40 .256 . cotg 30o = 181. Z = 2.309 .84 mm.866 ο ms = mn / cosβ = 2 / cos 30o = 2 / 0.mn = 57. 3.8663 = 25 / 0.725 – 2.725 mm. cotgβ 40 Ht H 40 .732 = 313. Da = Do + 2. Çözüm : Verilenler: Z = 25 . 1.33 . mn Çizelge 8: Helis dişli formülleri Örnek : Z = 25 .66 = 53.725 – 4.28 = 18.725 . Do.14 . mn = 2 .2 =57. 57. β = 30o . = = 3.725 .14 . mn = 57. 25 = 57. K = 40 . 6. Malafa miline takılı olan dişli taslağı divizör ve punta arasına ayna punta veya iki punta arasına bağlanır.

Bu işlem. dişlinin en üst noktasına çakı teğet konumda değdirilerek orada . 6. Bu durum dikkatlice gözlenerek çakının bu elipsin tam ortasına getirilmesine çalışılarak. Eğer helis ayar açısı başlığa verilecekse . İdeal diş sayısına göre seçilen modül çakısı kesme yönüne uygun olarak freze malafasına takılır. Bu işlem sırasında çakı ile dişli arasına beyaz kağıt konulursa daha iyi gözlem yapılır. 8. Hesaplama sonucu bulunan dişli çarklar Tezgahın tabla mili ile divizör mili arasına takılır. İkinci diş için tabla tekrar yukarı kaldırılır ve çevirme kolundan uygun çevirme yapılarak ikinci diş açılır. küçük bir elips yüzey (1 – 2 mm2 lik) meydana getirilir. 10. 7. (Modül çakısı tabla indirilmeden geri alınırsa vidadaki boşluktan dolayı çakı açtığı kanalın kenarlarından talaş kaldırır ve dişlinin profili bozulur. İkinci diş açmak için tabla başa alınmadan önce tabla aşağıya indirilir.) 12. Bu şekilde diğer dişler de sırasıyla açılır ve dişli açma işlemi tamamlanır.( Helis dişli açarken delikli aynanın divizör mili ile birlikte dönebilmesi için delikli ayna tespit cıvatası gevşetilmelidir. Helis ayar açısı helis yönüne göre tezgah tablasına veya başlığa verilir. Sonra freze çakısı punta ucuna veya dişli üzerinde eksenlenir. Birinci diş açılır. c.) 9. Eğer helis ayar açısı tezgahın tablasına( masaya ) verilecekse . Freze malafasına takılan modül çakısı dişlinin eksenine göre punta ucuna ayarlanır. En hassas eksenleme . çakı puntaya eksenlendikten sonra döndürülmelidir. Tezgah çalıştırılarak iş parçası çakıya yaklaştırılır. b. açı masaya veya başlığa verildikten sonra . değdiğinde mikrometrik bilezik sıfırlanır. çakı – punta ve dişli eksenlenmiş olur. 11. açı önce başlığa verilir. Dişleri bir veya iki pasoda açacak şekilde ( kaba ve ince talaş ) talaş derinliği verilir. . a.5. Dişli çark diş sayısına göre bulunan delikli ayna sayısı divizöre takılarak delikli ayna düzenlenir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful