FREZECİLİK

BÖLME AYGITLARI: Tanımı : Freze tezgahlarında, silindirik yüzeyler üzerinde bulunan kanallar, profiller, çizgiler ve gereken işaretlerin yapılması ile, dişli çarklar, freze çakıları, raybalar ve vidaların işlenmesinde bölme teorilerinden yararlanılarak çeşitli bölmeler yapılır. Bu bölmeleri yapabilmek için bazı araçlara (aygıtlara) gerek vardır. Makineyi oluşturan makine parçaları içinde birçok daire kesitli parçalar vardır. Bu parçaların alın ve çevrelerinde birçok işlemlerin yapılmaları, seri olarak hatasız üretilmeleri için bu aparatlardan yararlanılır. Silindirik kesitli parça yüzeylerinde bulunan bölme işlemlerini yapan araçların, çalışma prensipleri bakımından birbirlerinden büyük farkları yoktur. Bunlar , üzerlerine bağlanan işin konumuna ve işlemin çeşidine göre yatay ve düşey olarak kullanılırlar. Genel olarak ; A. Basit Bölme Aparatları B. Üniversal Bölme Aparatlarıdır. Basit bölme aparatları ile, yapıları bakımından belirli sayılardaki bölmeler yapılabilir. Üniversal olanları ise daha çeşitli ve her türlü bölme işlemlerine uygundur.

Şekil 39:Basit düşey bölme aparatı

Şekil 40: Üniversal bölme aparatı

Bölme işlemlerinin sınıflandırılması 1. Çevresel Bölme ( Eşit ve eşit olmayan farklı aralıklarda ) 2. Yüzeysel Bölme ( Doğrusal Bölme ), (Kremayerler, Modül, Milimetrik, İnç ölçü sistemi içinde yapılan eşit aralıklar ) Olmak üzere iki ana kısımda incelenir. Çevresel Bölme: Daire kesitli iş parçaları çevresine yapılan bu işlem, beş kısımda incelenir. 1. 2. 3. 4. 5. Direkt Bölme ( Basit aracısız bölme ) Endirekt Bölme ( Aracılı bölme ) Yedirmeli Bölme ( Diferansiyel bölme) Açısal Bölme Eşit Aralıkta Olmayan Bölme

Direkt Bölme: Bu bölme işlemini yapmakta kullanılan aparatlar , işin önemine ve işleme uygun konumda , pratik olarak ayarlanabilmek amacıyla; 1) Yatay bölme aparatı 2) Düşey bölme aparatı 3) Divizörle basit bölme aparatı , biçiminde üretilirler. Dolayısıyla parça, işlenme şekline, hangisi uygunsa ona bağlanır. Burada kullanılan aparatların basit oluşu, işlemlerin pratik olarak yapılabilmesindendir, adına “Basit Aracısız Bölme” işlemi ve aparatı da denir. Aygıt; basit bir gövde, fener mili, eşit aralıkta bölünmüş kertikli veya delikli disk (plaka) ile iş parçalarını bağlama araçlarından ibarettir. Aparatın eksen konumuna göre iş parçaları yatay veya dikey olarak bağlanabilir. Kertikli veya delikli disk, aygıtın miline tespit edilir. gövdede ise, bu çentik veya delikleri sabitleyecek biçimde, bir pim bulunur. Bu pim küçük bir kolla idare edilerek, kertiklere veya deliklere sıkıca boşluksuz bir şekilde oturur. Dolayısıyla bu aygıtlar ile belirli sayıda çevresel bölme işlemleri yapılır. Makine üretiminde sık kullanılan bazı sayılardan; çevrede 2 , 3 , 4 , 6 , 8 , 12 ve 24 bölüm bulunan iş parçalarından, cıvata başları, somunlar, anahtar ağızları, boru birleştirme flanşlarının delikleri v.s gibi işler seri olarak yapılır. Bölme işleminin yapılabilmesi için; pimle diskin işaretleri arasında bağıntı bulunması gerekir. Yapılacak bölüm disk üzerinde atlatılacak işarete bağlıdır. Bu sayı olarak ; K Z Formülü ile hesaplanır. Bu formülde; T = Atlatılacak delik sayısı, K = Kertikli veya delikli diskteki kertik veya delik sayısı, Z = Yapılmak istenilen bölüntü. Genel olarak diskte “24 aralık” bulunur. Yapılacak bölümler 24’ün alt katlarına ve kendisine göre olabilir. Ancak bazı disklerde 16, 18, 30, 36, 42, ve 60 bölüm bulunabilir. Bunlar özel işlere aittir ve yapılacak bölüm sayısına göre değişir. Örnek : Bir aracısız bölme aparatı ile altı köşe cıvata başları işlenecektir. Bölme aygıtındaki diskte bulunan işaret 24 olduğuna göre, her yüzün işlenebilmesi için atlatılacak aralık sayısını bulunuz. Çözüm : Verilenler K 24 4aralık T= = = Z 6 atlatılacak K = 24

T=

Bunun temelini “Sonsuz vida ve çarkı” sistemi oluşturur.Z=6 T=? Zamandan tasarruf ve çok sayıda bölme aparatı yapımından kaçınmak amacıyla Endirekt Bölme aparatlarının fener millerine de bu “Basit aparat diskleri” bağlanarak Divizörü basit bölme aparatı gibi.. 1/90 ve 1/120 oranlarıdır. Örneğin : 1/40 çevirme oranında.1.. yalnız bölmeler her zaman yukarıdaki örnekte olduğu gibi tam sayılarda olmazlar. 40 rakamı ise.AYNA: 37-39-41-43-47-49 TOS FREZE I.. Ancak bu bölme işlemi düşünüldüğü gibi pek mümkün değildir. bir parçanın çevresini 10 eşit parçaya bölmek için. Böylece basit işlemlerde divizörün tüm parçalarının kullanılarak aşınması ve yıpranması önlenmiş olur. Örneğin: Bir silindirin çevresini 12 eşit parçaya bölmek gerekirse. çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde . Sonsuz vida ve çarkının oranına. Bölme oranı 1/40 olan bir divizörde : 4 0 4 1 = 3 = 3 1 1 2 2 3 Bulunan bu değerde. Bunları yapabilmek (bölebilmek) için kullanılan aparatlara “Üniversal Bölme Aparatı veya Divizör” de denir. Endirekt Bölme Çevresel bölme işlemleri. Üniversal bölme aparatlarında. yatay ve düşey konumda kullanma olanağı sağlanmıştır. Bizim atölyelerimizde kullanılan frezelerin divizörlerinde kullanılan delikli ayna delik sayıları aşağıdadır.. Sonsuz vidanın bağlı olduğu çevirme kolunun bir turu. Delikli aynaların üzerindeki delik sayıları freze tezgahlarına göre değişik olabilmektedir. ALCERA FREZE 1. bölme aparatında “Çevirme oranı” denir... 1/80 ile döner tablalarda . bölme işlemleri delikli ayna yardımıyla yapılır. Bu açıklanan bilgiler ışığında.AYNA: 21-23-27-29-31-33 3. Bazı divizörlerin fener millerine.. sonsuz vida çarkına dolayısıyla aygıtın fener miline ( iş mili ) kırkta bir ( 1/40 ) devir yaptırır.. İşte bu gibi durumlarda “Delikli ayna” adını verdiğimiz ve üzerinde eşit aralıklarda delinmiş çeşitli sayıda delikler bulunan disklerden yaralanılır. basit bölme sistemine dönüştürülüp kullanılmaktadır. çarkının diş sayısıdır.. 1/60. Sonsuz vida 40 defa döndürülürse aygıt mili bir defa döner. 1 rakamı sonsuz vidanın ağız sayısını.. yani bölüm sayılar her zaman “Direkt Bölme” işlemine uyacak bölüm sayılarında yapılmayabilirler. Kesirli kısmı çevirmek kolay olmaz.Delikli ayna... Çevirme oranları gelişigüzel olmazlar. Yüz : 15-16-17-18-19-20 . Dolayısıyla divizör içindeki “Sonsuz vida ve Çarkı sistemi” bağlantısı dışarıdan bir kol yardımıyla kesilerek... bağlanan aynaların flanşları delinerek işaretlenmiştir..AYNA: 15-16-17-18-19-20 2.. çevirme kolunun her bölümde 40/10= 4 defa döndürüleceği basit olarak bulunur. çevirme kolu 3 tam tur ve bir turun 1/3’ü kadar kesirli olarak dönecektir. Makine endüstrisinde 1/40..

.. Bu mile “Divizör Kuyruk Mili” denir. T: Divizörün çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı ( Çevirme kolunun dönme miktarı ) K: Divizörün Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) veya çevirme oranı ( 1/40 ) Z: Yapılmak istenilen bölüntü’yü ifade eder.. çevirme kolunu döndürme miktarını bulunuz . Çözüm : T= = K = 5 = 4 3 5 x 7x 4 0 5 Z 6 7 7 9 16 T=? 49 delikli aynada 35 delik atlatılacak Yedirmeli Bölme : Direkt ve endirekt bölme metotlarıyla yapılamayan bölümleri .Yüz : 24-25-28-30-34-37-38-39-41-42-43 2. 59-62-66 Bu bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır.( Verilenler: K = 40 Z = . endirekt bölmenin genişletilmiş şekli olan “Yedirmeli Bölme” sistemi ile yapmak mümkündür. Çözüm : T= = K = 4 1 2 8 1 0 Z 6 6 Verilenler: K = 40 Z = 16 T=? 16 delikli aynada 2 tam tur attırılacak 8 delik atlatılacak Örnek 2: Sonsuz vida dişlisinin diş sayısı 40 olan bir divizörde diş sayısı 56 olan bir dişli çarkın kanallarını açmak için .. Bu bölme sistemine “Diferansiyel bölme” adı da verilir..Yüz : 46-47-49-51-53-54-58- Bu formülde . çoğunlukla 50’den büyük asal sayıları ... Örnek 1 : Çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde . Delikli ayna. T= K Z 1. yapacağımız bölmeyi elimizdeki mevcut delikli aynaların delik sayıları yeterli olmadığı zaman kullanırız.2.. Bu sistem.. Yüz : 21-23-27-29-31-33 II. Bunlardan birincisi divizörün fener milinin arkasına takılan mildir.. Divizörde iki tane mil vardır. 16 bölümü yapabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir..

K. Bu fark kadar dönme miktarı . Z = 127 . hesaplamayla bulunan dişli çarkların ait oldukları mile takılmasıyla sağlanır.M ) takılacak dişli çark ( çevrilen ) Z = Yapılacak bölüm sayısı Z3 = Seçilen yardımcı bölüm sayısı K = Divizör sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) K Z3 Çevirme miktarı hesabında yapılacak bölüm sayısı olarak “seçilen yardımcı bölüm sayısı” kullanılır. T= Frezelerdeki mevcut dişli çark takımının diş sayıları ALCERA freze : 24(2)-30-32-35-36-40(2)-45-50-55(2)-60-65-70-80(2)-100-120-127 TOS freze : 24(2)-25-28(2)-30-32-36-40(2)-48-49-56(2)-60-6466-68-72-76-78-80(2)-84-86-88-90-96-100-120-127 Örnek1: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 127 dişli bir dişli çark yapabilmek için yedirmeli bölme işlemini yapınız.A.K. Z K ( Z3 1 Z) = Z 2 Z3 Takılacak dişli çarklar yukarıdaki formül ile hesaplanır.M ) Diğeri ise divizörün delikli aynasının çevirme koluna bağlı olarak çalışan ve onunla beraber dönen mildir.M ) Bu sistemde. Delikli ayna üzerinde yapılması mümkün olmayan bölümler . Z1 = Divizör kuyruk miline ( D. Çözüm : Verilenler K = 40 . Buna da “Delikli Ayna Kuyruk Mili” denir. Bu formülde . delik sayıları yeterli olmadığı zaman buna yardımcı bir sayı alınır. yapacağımız bölmeyi eldeki mevcut delikli aynaların.D. Z3 =120 Z 1 Z 2 Z K ( Z3 Z) Z3 40 ( 120 127 ) 120 40 .M ) takılacak dişli çark ( çeviren ) Z2 = Delikli ayna kuyruk miline ( D.(7) 120 28 0 = =12 0 = = = 56 24 5 6 1 = Z 2 4 2 .K.K. ( D. Z3 =120 seçiniz. delikli aynaya dişli çarklarla iletilir. Divizör kuyruk mili çevirme kolu aracılığıyla fazla veya az çevrilir. Bu işlem ise. delikli aynanın ileri geri hareketleriyle yedirilerek çevirme kolu asıl bölme için döndürülmüş olur. az veya çok dönme farkı .A.

M ) Şekil 41: Dişlilerin takılış şeması Şekilde dişli çarkların yerlerine takılışları gösterilmektedir. K . 1x1 1 40 1 1 T K = = = = 12 3x1 3 Z 0 1 3 33 delikli aynada 11 delik atlatılacak Hesaplamada da görüleceği gibi çevirme kolu hesabı seçtiğimiz dişli sayısına (120)göre yapılmaktadır. Çevirme kolu hesabı ise . Bulunan dişli çarklarda işaretin ( . = 40x2 = K ( Z3 . Fakat hesapladığımız ve divizör kuyruk miline ve delikli ayna kuyruk miline taktığımız dişli çarklar sayesinde çevirme kolunu her döndürdüğümüzde dişli çarklar sayesinde olması gerenden fazla dönerek sonuçta 127 dişli yapılmasını sağlar. Yardımcı sayının 72 alınarak bölmenin yapılabilmesi için a) Dörtlü çark donanımı hesabını yapınız b) Çevirme kolu hesabını yapınız c) Çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz.Dişli çarkları bulunur. Ancak bazı durumlarda divizörün yapısına göre bir veya iki vasat dişli kullanılabilir.M ) V a s a t(A r a ) D işli Z2 ( D .= 40 ( 72 . Z1 ( D . Z = 71 . Z3 yardımcı sayının küçük alınmasından dolayıdır ve bu durumda delikli ayna ile çevirme kolu birbirinin tersi yönünde döner. Bu durumda 120 dişli açmamız gerekir. Bu şekilde iki dişli çark bulunmasına ikili çark donanımı hesabı denir.5x2.) negatif olması . Yani aradaki fark yedirilmiş olur. Burada kullanılan vasat (ara ) dişlisi Z1 ve Z2 dişlilerini kavuşturmak ve aynayla kolun dönme yönünü aynı yönlü dönmesini sağlamak için kullanılmıştır.71 = .A . K . Z3 = 72 4 = 1 = (8). Çözüm: Verilenler: K = 40 Z . Örnek2: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 71 dişli yedirmeli bölme yöntemiyle yapılacaktır.

(12) 4 48x36 40 ( D . 360o = Daireni çevresinin açı olarak değeri .).K . T = Çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) α = İki bölüntü arasındaki açı değeri veya yapılmak istenilen açı bölüntüsü. K x T α = 360o Bu formülde. 40 5x3 15 T K = = = = Z 72 9x3 27 27 delikli aynada 15 delik atlatılacak Açısal Bölme:( Farklı Bölümler) Genellikle bölümler arası açı değerlerinden gidilerek yapılan bu işleme “Açısal Bölme” veya adımlar farklı olacağından “Farklı Bölme” de denir. NOT: Yedirmeli bölme yöntemindeki çark donanımı hesaplamasında seçilen yardımcı sayı küçük alındığı zaman delikli ayna çevirme kolunun “TERSİ” yönünde döndürülür.6x3.M ) 36 Şekil 42: Dişlilerin takılış şeması Şekilde görüldüğü gibi dişli çarklar Paraçol yardımıyla sırasıyla takılır.1 Z 2 Z) Z3 ) 72 0 7 2 0 1 8 (12) (8).A . M ) 48 24 A R A M İL (D .Bu işlemde delikli ayna dönüş yönünün çevirme kolu dönüş yönüne göre hangi yönde dönmesi gereği belirtilmelidir. K . Çevirme kolu hesabı ise . Yardımcı sayı büyük alındığı zaman ikisi de “AYNI” yöne döndürülür. (Gerekirse vasat dişli takılabilir.

30 27. ο ο ο ο α 1= 42 .30 22.30 23 23. delik yüzeylerinin hassas olarak işlenmesinde kesici olarak kullanılır.30 24. Eşit aralıkta olmayan bölme: Bu şekilde bölmelere.30 39 12 27.32 28. Kx α Z 40x3 0 360 α = 30o 3x 1 30 6 8 = =3 =3 9x 5 9 6 4 T = = = 120 36 54 delikli aynada 3 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır. Delik yüzeylerinin temiz olması için. α 2= 44 . 4 kanalı açabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir? Çözüm: Verilenler: K = 40 .30 29. α 3 = 46 .30 32.15 28 16 20 21 21.30 30. genel bölüm sayıları ile bu bölümler için eşit olmayan (α ) merkez açıları standartlaştırılmış ve değerleri çizelgelerde gösterilmiştir.30 24 24. DİŞ SAYISI HER DİŞTEKİ MERKEZ AÇI ( DERECE VE DAKİKA OLARAK ) 1 2 3 4 5 6 7 8 6 58 60 62 8 42 44 46 48 10 33 34. Ancak çevirme kolu aralık miktarları her kanal için ayrı ayrı bulunur ve sıra takip edilerek açılır.33 36 37. α 4 = 48 Çözüm : Verilenler : . Bölme hesabında.Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde çevresinde 30 o derecelik açı bulunan . raybaların yapımında rastlanır.25 25 25. raybanın bütün kanalları için delikli aynanın aynı delik sayısından yararlanılması düşünülmelidir. rayba kanalları çoğunlukla çift sayıda ve biri diğerinden farklı olarak yapılırlar.30 31.45 26.30 Çizelge 4: Rayba yapımında kullanılan bölüm sayısı ve merkez açı değerleri Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde sekiz dişli bir raybanın yapılabilmesi için divizör çevirme kolu hesabını yapınız. Raybalar için kullanılan. Raybanın dişlerinin merkez açıları çizelgeden alınmıştır.30 14 23. Raybalar.

Bu tür bölüntülere örnek olarak cetvel ve kremayer dişlileri gösterebiliriz.diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 6 360 184 36 46 9 1x 6 6 =5 =5 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 6 delik atlatılacaktır.K = 40 α 1= 42 Geriye kalan 4 diş de yeterlidir.diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 4 360 176 36 8x 4 44 6 8 = =4 =4 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 48 delik atlatılacaktır. 4 dişin hesaplanması ο ο ο 1. diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 2 360 168 36 42 9 6x 3 6 6 =4 =3 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 36 delik atlatılacaktır. Bu nedenle . 4. α 4 = 48 (Çizelgeden) sıra ile aynı açılardadır. 2. α 2= 44 . Doğrudan doğruya mengeneye veya tezgah tablasına bağlanan iş parçalarının üzerine üç şekilde doğrusal bölme yapılabilir. 3. ο . α 3 = 46 . DOĞRUSAL BÖLME VE KREMAYER DİŞLİ AÇMAK Freze tezgah tablasına bağlanan iş parçaları üzerine yüzeysel (doğrusal) olarak bölme yapmak mümkündür.diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 8 360 192 36 3x 1 48 6 8 = =5 =5 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır. .

freze tezgahına özel olarak hazırlanmış bir kater veya flanşlar ile yahut ta malafa bilezikleri yardımıyla bağlanır. Çevire Z n 1 t.K Çevrile = Z = T . Çözüm : Verilenler: K = 40 . Divizörle doğrusal bölme: Doğrusal bölmeler yapabilmek için divizörlerden yararlanılır. ( Mikrometrik bilezik ) 2. 3. Doğrusal bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır. Z1= Divizör kuyruk miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çeviren) Z2= Frezenin tabla miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çevrilen) t = İstenilen bölüm aralığı ( adım ) K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) T = Çevirme koluna yaptırılacak devir sayısı Ht = Tezgah tabla mili adımı Örnek 1 :Freze tezgahının tabla mili adımı 6 mm. olan bir freze tezgahında 1’er mm aralıklarla bir cetvel bölüntüsü yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılışlarını şekil çizerek gösteriniz. Bölüntülü tambur aracılığı ile. T = 2 devir. Kaşem veya uç .1. istenilen cetvel bölüntüsü elde edilir.H . Divizör kuyruk mili ile tabla mili arasına dişliler takılarak istenilen doğrusal bölüntüler yapılabilir.K T. uygun olarak hazırlanmış bir torna kalemi veya özel bir çizici uç bağlanır. Ht = 6 mm. Özel aparat ile. Mikrometrik bileziklerden de uygun ilerlemeler verilerek. 1 x 40 2x6 . Mikrometrik bileziklerle cetvel bölüntüsü yapmak: Cetvel bölüntülerini yapabilmek için freze tezgahına. n 2 Ht Bu formülde. 80 24 = = = 40 x (2) 12 x (2) = . Z 1 Z 2 t. t = 1 mm. Çevirme koluna 2 devir yaptırılacaktır. Divizör ile.

8 x 20 . Örneğin.4/16 40 2x5 25. Ht = 5 mm x . birçok iş tezgahında. bazı kumanda mekanizmalarında kremayer dişlilerden . Kremayer dişliler birçok yerlerde kullanılır.K .8 0 D .H = 25.M V A S A T D İŞ L İ 24 T A B L A M İL İ Şekil 43: Dişlilerin takılış şeması Örnek 2: Tabla mili adımı 5 mm. (2) 40 x 40 127 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 40 A R A M İL T A B L A M İL İ 40 Şekil 44: Dişlilerin takılış şeması Kremayer Dişliler: Düzlem bir yüzey üzerine modül profilinde açılan sonsuz sayıdaki dişlilere Kremayer dişli denir. 127 x 25.4 x 40 . vinçlerin ileri geri hareketlerinde.4 x 40 40 (2) 80 = = = = 2 x 16 x 5 8 x 20 (5) .K T. 25. T = 1 devir Z 2 = t.4 x (5) . olan bir freze tezgahında 1/16’’ ölçüsünde cetvel yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz. t = 1/16’’ Z 1 . Çevirme kolu bir devir döndürülecektir. Çözüm: Verilenler: K = 40 .

Düz dişli çarklarla çalışanlara düz dişli kremayer dişliler. m h1 = m h2 = 1.167 . π Diş derinliği: h = 2. Aşağıdaki şekilde bir kremayerin elemanları görülmektedir. helis dişli çarklarla çalışanlara helis dişli kremayerler denir. m Diş üstü derinliği: Diş dibi derinliği: Çark donanımı hesabı: Çevire Z n t.K 1 Çevrile = Z = 2 n T . Şekil 46:Kremayer dişli elemanları Elemanların hesaplanması: Modül: m = t/π Adım: t = m . Şekil 45: Kremayer dişliler Kremayer dişliler bir dişli çark ile birlikte çalışırlar.167 .yararlanılır. Ht Çizelge 5: Kremayer dişli formülleri .

m = 2. 6. 3.167 . İlk önce iş parçası üzerine izler meydana getirilerek adım kontrol edilir. Freze çakısı iş parçası üzerine sıfırlanır. 4. olan bir freze tezgahında modülü 2 olan bir kremayeri açmak için kremayerin elemanlarını ve çark donanımı hesabını yapınız. 7 x 6 .28 mm. Not: Kremayer dişli açarken modül freze çakısı takımından 134ve~(sonsuz) dişliyi açan 8 numaralı modül freze çakısı seçilir. Çevirme koluna 4 devir yaptırılacaktır. π = 2 . h2 = 1. 5.π m 7 (22/7) x 2 x = 22 x 2 x = 22 x 20 40 = 40 4x6 7x4x6 7x6 Çark donanımı hesabı (4) .K T. Freze tezgahının malafasına modül freze çakısı yatay konumda bağlanır. 2. = (4) = 88 x 80 (4) .334 mm.334 mm. h1 = m = 2 mm. 22 x 20 .Örnek: Tabla mili adımı 6 mm.167 . Divizörün sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 tır. (4) 28 x 24 Z 1 2 Z = t.H 88 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 28 A R A M İL T A B L A M İL İ 24 Şekil 47: Dişlilerin takılış şeması Kremayer dişli açmak için işlem sırası: 1. . 2 = 4. 2 = 2.167 .167 . 3. . Çözüm: Verilenler: K = 40 . = 2 t = m . m = 2 . Ht = 6 mm. Çark donanımı hesabı sonucunda bulunan dişli çarklar paraçol yardımıyla divizörün kuyruk mili ile tabla mili arasına bağlanır. m = 1. 2 . İş parçası tezgahın tablasına hareketi yönünde bağlanır. T = 4 devir t = m . h = 2.14 = 6. Daha sonra uygun talaş derinliği verilerek dişler sıra ile açılır.

eksenine paralel doğrultuda .Modül Frezesinin 1 Numarası Açılacak Diş 12 Sayısı 13 2 14 16 3 17 20 4 21 25 5 26 34 6 35 54 7 55 134 8 135 ~ Çizelge 6: Modül freze takımındaki modül numaraları ve açacakları diş sayısı DÜZ DİŞLİ ÇARK AÇMAK Düz dişli çarklar ve kullanılma yerleri: Silindirin çevresi üzerinde . Dıştan çalışan düz dişli çarklar Şekil 48: Dıştan çalışan düz dişli çark 2. eşit aralıklı ve uygun profildeki girinti ve çıkıntıların meydana getirilmesi ile düz dişli çarklar elde edilir. Eksenleri birbirine paralel olan düz dişli çarklar bir milden diğer bir mile hareket iletiminde kullanılırlar. küçük düz dişlilere de “pinyon dişli” adı verilir. İçten çalışan düz dişli çarklar Şekil 49: İçten çalışan düz dişli çark Düz dişli çarkın elemanları ve hesaplanması: . Büyük düz dişlilere “Çark” . Düz dişli çarklar iki şekilde birbirleriyle çalışırlar 1.

...12m Diş üstü dairesi çapı : Diş dibi dairesi çapı : Diş derinliği Diş üstü derinliği Diş dibi derinliği Eksenler arası Diş genişliği : : : : : Çizelge 7: Düz dişli çark formülleri Örnek 1 : Modülü 2 ve diş sayısı 48 olan bir düz dişli çarkı yapabilmek için gerekli hesaplamaları yapınız.. π = 2 .8m 8.167 ..167 . .π Do = m . Çözüm : Verilenler : m= 2 .28 mm. m h1 = m h2 = 1. Z Da = Do + 2.33 ) h = 2..( Z1 + Z2 )/2 b = Az yük gelenlerde Çok yük gelenlerde 6. m veya Df = m ( Z – 2.14 = 6.Şekil 50: Düz dişli çark elemanları Modül Adım Bölüm dairesi çapı : m = t/π : : t=m...m a = Do1 + Do2 / 2 veya a = m . Z = 48 t = m . 3.33 .m veya Da = m ( Z + 2 ) Df = Do – 2.

167 . 2. a / m ) – Z1 = ( 2 . . 2 = 2. a) Da1 = m ( Z1 + 2 ) formülünden m = Da1 / ( Z1 + 2 ) = 190 / 74 + 2 = 2.5 modül.5 . m = 1. d) Da2 = m ( Z2 + 2 ) = 2. Bulunuz. m = 2. 54 = 135 mm. Divizör ve karşılık puntası frezenin tablasına bağlanır.33 ) = 91.334 mm 1 40 5x3 5 T K = = = = 1 Z 48 6x3 8 18 delikli aynada 15 delik atlatılacak Örnek 2: Birbirini çeviren iki düz dişlinin eksenler arası 160 mm. 3. c) Çevrilen dişlinin bölüm dairesi çapını .167 . Z2 = 2. 2 = 4. a) Bu dişlilerin modülünü . b) Çevrilen dişlinin diş sayısını .167 . 48 = 96 mm Da = m ( Z + 2 ) = 2 ( 48 + 2 ) = 100 mm. Df = m ( Z – 2. diş üstü çapı ve dişli genişliğine göre tornada bir malafa yardımıyla tornalanır.167 .334 mm h1 = m = 2 mm.5 ( 54 + 2 ) = 140 mm.Z = 2 . Dişli taslağı .5 ) – 74 = 54 c) Do2 = m . 160 / 2. h2 = 1. . Açacağı diş sayısına göre seçilen modül freze çakısı.34 mm h = 2. Z1 = 74 . Da1 = 190 mm. Freze tezgahında düz dişli açmak için işlem sırası: 1. d) Çevrilen dişlinin diş üstü çapını. Çözüm : Verilenler: a = 160 mm.33 ) = 2 ( 48 – 2. b) a = m ( Z1 + Z2 ) / 2 formülünden Z2 = ( 2 . çeviren dişlinin diş üstü çapı 190 mm.Do = m . diş sayısı 74 olduğuna göre . delik çapındaki bir malafa üzerine takılır.

Not: Bölme sırasında işin titreşimlerden dolayı gevşeyebileceği unutulmamalı. Dişliyi açmaya başlamadan önce birkaç tur boşta döndürülerek dişli sistemindeki boşluklar alınmalıdır. Eğer çevirme kolu yaylı pimin konacağı delik azda olsa geçirilmişse bile çevirme kolu ters yönde çeyrek veya yarım tur döndürülerek boşluklar alınmalı ve tekrar uygun yönde döndürülmelidir. 8. Çevirme kolu uygun delik sayısına getirilerek tespit edilir. Her çevirmeden sonra divizör fener mili sıkılmalıdır. Modül freze çakısı iş parçası bağlanmadan önce punta ucuna yaklaştırılarak eksen ayarı yapılmalıdır. istenilen delik aralığına ayarlanır. Uygun diş derinliği verilerek dişli açılmaya başlanır. Bu dişin uygunluğu modül kumpası veya mevcut aletlerle kontrol edilir ve varsa eksiklikler tamamlanarak dişlerin açılmasına devam edilir. Dişli taslağı divizörün aynası ve karşılık puntası arasına sıkıca bağlanır. 7. ( Çevirmeden önce açmayı unutmamalıdır. 5. Eksenlemeyi iyi gözleyebilmek için tablaya beyaz bir kağıt koyup bakmak doğrudur.) Şekil 51: Modül freze çakısının punta eksenine ayarlanması . 9. çevirme kolunun dönme yönü açılan diş kanallarını görebilecek yönde olmalıdır. İki diş boşluğu açılarak bir diş dolusu elde edilir. Dişlinin diş sayısına göre çevirme kolu hesabı yapılır. 11. 6. Bölme işlemine başladıktan sonra çevirme kolu kesinlikle geriye çevrilmemelidir. Dişler tamamlandığında tezgahtan alınır . Tezgah uygun devir sayısına ayarlanır. ( Diş derinliği bir veya birkaç defada verilebilir. Bulunan değerlerde divizör makası . ) 10. Modül freze çakısı iş parçasının üzerine bir kağıt yardımıyla sıfırlanır.4. temizlendikten sonra malafa presinde mil ve dişli zedelenmeden dikkatlice çıkarılır.

b) Ekseni etrafında sabit bir hızla dönen silindirin çevresi üzerindeki bir noktanın . çeşitli profildeki Vidalar gösterilebilir. Helisel oluklara örnek olarak Helis dişliler . parmak ve modül cinsinden adıma sahip olan küçük adımlı dönel makine elemanlarına uygulanır. (Helis dişliler . Modül cinsinden vida v. Büyük adımlı helisel kanallar. Küçük adımlı helisel kanallar. helisel olukların açılması bu esasa dayanılarak yapılır. . Helisel oluklar ve çeşitli yağ kanalları) Küçük adımlı helisel kanallar: Genel olarak milimetrik . 1. Böyle bir küçük adımda kullanılan isim ve semboller aşağıdaki şekilde verilmiştir. hipotenüsün meydana getirdiği eğri “Helis” eğrisidir. Helis Raybalar . silindir üzerine sarılması ile . silindir eksenine paralel olarak değişmeyen bir hızla ilerlemesi sonucu meydana gelen eğriye de “Helis” eğrisi denir. Matkap uçları .b. helisel oluklar ) 2.Şekil 52: Modül freze çakısının iş parçasına göre sıfırlanması HELİSEL OLUK ( KANAL ) VE HELİS DİŞLİ AÇMAK Helisel olukların tanımı ve kullanılma alanları: a) Dik kenarlarından biri silindir çevresine eşit olan bir dik üçgenin . Parmak . ( Milimetre . Makinelerde . Helisel kanalları daha sistemli öğrenebilmek için frezeleme işlemini iki kısımda incelemek daha doğru olur.

Çevire Z n = Çevrile Z = Ht H . Takılacak olan Z ve Z1 dişlilerinin hesaplanması aşağıdaki formül yardımıyla yapılır. hipotenüs ile taban arasındaki açıya veya helis adımı karşısındaki açıya Halis açısı denir. adım ile hipotenüs arasında kalan açıdır. Frezenin tabla miline Z dişlisi .) β = Helis ayar açısı ( Bu açı. Z ve Z1 dişlileri yardımıyla da ekseni etrafında dönme hareketi alır. divizörün kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılarak tabla milinin döndürülmesi ile tabla üzerindeki iş parçası ilerleme hareketi . tezgah tablasına veya başlığa verilecek açı bu açıdır.α ) ) Şekil 54:Küçük adımlı helislerin frezede açılırken divizör ve tablanın konumu Küçük adımlı helislerin frezede yapılabilmesi için . Helis eğrisindeki sembollerin anlamları şunlardır. d ) α = Helis açısı ( Helisin bir dik üçgen tarafından oluşturulduğu düşünülecek olursa.) d= Silindirin çapı Ç= Silindirin çevresi ( π . İş parçasının her devirde aldığı yol .Şekil 53: Helis ve elemanları Bir dik üçgenin silindir üzerine sarılmasıyla hipotenüsün silindir üzerinde oluşturduğu çizgisel yol helis eğrisini oluşturur. ( 90o . helis adımı kadar olur. divizörün sonsuz vidası çarkından kurtarılır. Ayrıca helis ile iş ekseninin yaptığı açı olarak da tanımlanabilir. Helis dişlinin açılmasında. a= Helis eğrisi b= Dik üçgende hipotenüs H= Helis adımı ( Helisi çizen noktanın bir dönüşte eksen boyunca ilerleme miktarına helis adımı denir.

Vidalar genellikle “Testere freze çakıları” veya “Kanal freze çakıları” ile açılırlar. olan bir freze tezgahında 12 mm adımlı bir helisel kanal açılacaktır. . Kural olarak aşağıdaki gibi düşünülür. . Bu gibi durumlarda eğim açısı mutlaka tezgahın tablasına veya başlığa verilmelidir. Ht= Frezenin tabla mili adımı. Z1= Divizörün kuyruk malafasına takılacak dişli sayısı. Çözüm : Verilenler Ht = 8 mm. Örnek 2 : Tabla mili adımı parmakta 6 diş olan bir freze tezgahında 4 mm. kesici kendi ekseni etrafında döndüğünden eğim açısının verilmesine gerek yoktur. 4 6 = 4 25. H = 12 mm Çevire Z n 1 Ht 8 = Çevrile = Z = n 2 H 12 32 = 48 32 dişlisi çeviren çarktır ve tabla miline takılır. Çakının altında da dönerek ilerleyen iş parçasına da bu kanal açılır. sol helisler için sağ el ile itilerek eğim açısı verilir. 2 Z= Tabla miline takılacak dişli sayısı. çalışanın yüzü tezgaha dönük iken sağ helisler için sol el ile . Eğer eğim açısı tablaya verilecekse. H = 4 mm. Takılacak dişli çarkları bulunuz.4 = = 6 x 4 25. 25. Çözüm : Verilenler Ht = Parmakta 6 diş (1/6) . Vida veya helisel kanal açarken önemli olan işin divizördeki dönüş yönünü karıştırmamaktır. Helis ayar açısı 45o’den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. Çünkü parmak freze çapı büyüklüğünde bir kanal açmaktadır. tabla .n Bu formülde . H= Helis adımı veya yapılacak vidanın adımı Örnek 1 : Tabla mili adımı 8 mm.4 5 24 x 5 x 12 7 = 12 0 Z Z 1 = Ht H Frezede vida kanalı bir “parmak freze” çakısı ile açılıyorsa. 48 dişlisi çevrilen çarktır ve kuyruk malafasına takılır. adımlı bir helisel kanalı açabilmek için gereken çarkları bulunuz.

Divizör bizden uzaklaşırken iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa . Ht Bu formüllerden . Ht kadardır ki bu iş parçası üzerindeki H = 40 . divizörün sonsuz vidası da çarkına kavratılır. Ancak iyi ayarlama ve çakı seçimi uygun olmamışsa vida profili bozuk olabilir. açılan kanal sol helis yönlüdür. Ht helis eğrisinin adımıdır. Ht Z = 2 . Z Z =2 . 40/2 = 20 devir döndüğü zaman . Tabla mili 40 defa döndüğünde tablanın almış olduğu yol ise . Ht =2 H Bu eşitliklerin sağ tarafları birbirine eşit olduğu için sol tarafları da birbirine eşit olur. Delikli aynadan yaylı pim ve çevirme kolu aracılığıyla sonsuz vidaya geçer. Z1 için H = 40/2 . Z = Z1 tabla mili 40 defa döndüğünde . iş parçası divizöre bağlanır. açılacak kanal sağ helis yönlüdür. oradan da delikli aynaya ulaşır. Z = 40 . Dolayısıyla kare vidalar . trapez vidalar ve sonsuz vidaların açılması kolaydır. hatayı azaltmak için freze çakısının çapı küçük seçilir. 40 . iş parçası bir devir yapar. Sonsuz vida çarkının diş sayısı . Torna tezgahlarında sık sık kalem bileme ve bunun sonucu her bağlamada hata yapma olasılığı fazla olabileceğinden . Z1 dişlisi iki devir döner . böylece Z dişlisi. Z1 dişlisinin iki katı ( Z = 2 . ( Şekilde görüldüğü gibi ) Tabla mili çevrildiği zaman hareket . delikli ayna kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılır. Tezgahın tabla miline Z dişlisi . seri olarak açılabilir. vida profilne uygun freze çakısı bulunan her vida . iş parçası bir devir dönmüş olur. göğüs seviyesinde tutarak tabla milini çevirirken . K = 40 ise . Sol Helis. Büyük adımlı helislerin açılması: Büyük adımlı helisler açmak için .Sağ Helis. Frezelerde vidaların açılması: Freze tezgahlarında . Bu yönlerin sağlanabilmesi için takılan dişi çarkların arsına bir veya iki vasat çark takılır. Bunu önlemek . freze tezgahlarında vida çekme çok daha hassas ve ekonomik olur. Z1 ) alınarak Z dişlisi bir devir döndürülürse. Sonrada sonsuz vida çarkına ve sonsuz vida çarkının miline bağlanmış olan iş parçasına iletilmiş olur. . Z1 dişlisinden de delikli ayna konik dişlilerine . Z dişlisinden sırasıyla ara dişlilere ve Z1 dişlisine . Z dişlisi. Divizör kuyruk milini . 1 40 . Z = Z1 için H = 40 . divizör bizden uzaklaşıyor ve iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa .

40 = Divizörün sonsuz vida karşılık dişisi diş sayısını.Ht Z 1 H Formülü bulunur. Z = Tezgahın tabla miline takılacak dişli sayısını. Buradaki helis adımı aşağıdaki formül ile hesaplanır. H = π . tg α Bu formülde . Z1 = Delikli ayna kuyruk miline takılacak dişli sayısını. Ht = Tezgahın tabla mili adımını. tg α = Helis açısının tanjantını. dir. . Çözüm : Verilenler: D = 200 mm. 78 dişlisi de delikli ayna kuyruk miline takılır. 8 0 32 (3) = = 52 = = (20) 2 x 26 = Z = 1 H 520 0 52 (3) 80 dişlisi tezgah tabla kiline. 0.24 = ~ 520 mm 32 (20) 4 x 8 Z 40 .83 = 521. . Bu formülde. D = helisel kanalın açılacağı parçanın çapını. π = 3. Tabla mili adımı 8 mm.14 veya 22/7 Örnek: Çapı 200 mm. Helis adımı ile takılacak çarkları hesaplayınız. Ht = 8 mm. H = Helis adımını. D .14 . 200 . D . H = Helis adımını ifade eder. tg 40o = 628 . Ht 40 . tg α = 3. 40 ve 24 dişlisi ara mile. olan bir silindir üzerine helis açısı 40o olan bir helisel kanal açılacaktır. α = 40o . 80 24 40 78 x x H = π .

Dolayısıyla işin yapılması mümkün olmaz. freze çakısının helis doğrultusuna göre ayarlanmasıdır. sağ helisler için sağ . sol helisler için sol el ile çevrilmelidir. Not: Bu çevirmelerde amaç . yan tarafından olur. iş parçasının yatay eksenine göre yapılır. helis ayar açısı 45oden büyük olduğu zaman . Şekil 56: Büyük adımlı helisel kanallar frezede açılırken helis ayar açısının başlığa verilmesi Tabla çevirme açısı 35o~ 40onin üstüne çıktığı zaman . Tabla . . küçük adımlarda olduğu gibi . ( Şekilde görüldüğü gibi) Bu işlemde freze çakısının eksen ayarı . Başlığın çevrilme yönü küçük adımlıların aksine . Kesme iş parçasının üst tarafından değil . Ancak . sol helis için sağ el ile itilerek çevrilir. Bu gibi durumlarda freze çakısı üniversal başlığa bağlanır. Bu durumda başlık β helis ayar açısı kadar çevrilir.Şekil 55: Büyük adımlı helisel kanalları frezede açarken helis ayar açısının tablaya verilmesi Helis ayar açısı 45o den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. sağ helis için sol el . küçük çaplı iş parçalarında fırdöndü ve divizör aynası malafaya veya üniversal başlığa çarpar. tabla 45oden fazla çevrilemediği için freze çakısı üniversal başlığa bağlanır.

Birbirleri üzerinde yuvarlanarak çalıştıklarından açı büyük seçilirse . Helis dişlilerin diğer dişli sistemlerine göre tercih edilmelerinin amacı . Birisi dağ helis yönlü ise diğeri sol helis yönlüdür. diş kavramalarını yavaş . düz dişliler gibi eksenlerinin paralel olma şartı toktur. 3. Eksenleri paralel olan millerde: Bu dişli çarkları helis ayar açıları “β 1 ” ve “β 2 ” birbirine eşit olur. Bu durumda olan dişlilerin helis açıları birbirine eşit fakat ters yöndedir. Bu dişlilerin helis açıları 15o ile 20o dereceye kadar seçilirler. değişik işlerde kullanılmasını sağlamaktadır. Şekil 57: Helis dişli çifti Şekil 58: Ok ( çavuş ) dişlisi Helis dişlilerin birbirleriyle çalışma konumları: Eksenleri birbirini kesmeyen düzlemler içinde takıldıkları millerin durumuna göre üç şekilde birbirleriyle çalışırlar. Eksenleri paralel olan millerde.Helis dişli çarklar: Tanımı ve kullanıldığı yerler: Büyük kuvvetlerin iletilmesinde ve güçlerin taşınmasında genellikle helis dişliler kullanılır. Şekil 59: Eksenleri paralel olan millerde helis dişlilerin konumu . Eksenleri dikey olan millerde . eksenleri doğrultusunda itme kuvveti “Eksenel Kuvvet” çoğalarak dişlerin çabuk bozulmasına neden olur. 1. Helis dişlilerin üretiminde . Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde. Eksenlerinin değişik konumda olmaları makine üretiminde . silindir çevresindeki diş profilleri eksen doğrultusuna göre eğik olan dişlilerdir. Bunun için kullanım alanları çoktur. düzgün olması nedeniyle yüksek hızlarda dönmeye uygun olması ve sessiz çalışarak güç ve kuvvetleri zorlanmadan iletmiş olmalarıdır. Bu dişliler düz dişlilerin aksine . Dolayısıyla hem paralel millerde hem de eksenleri aynı düzlemde olmayan millerde kullanılırlar. Şekilde görülen dişlilerin mil eksenleri paraleldir. 2.

Eksenleri dikey olan millerde: Eksenleri dikey konumda olan bu dişlilere . Şekilde böyle bir dişli çifti görülmektedir. δ = Eksenler arasındaki açıdır. Dişlerin helisleri aynı yönlüdür. Aşağıdaki şekildedir ve β 1 + β 2 = δ dır ve Şekil 61: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu b) δ < β 1 > β 2 ise aşağıdaki şekildedir ve β birbiri ile ters yönlüdür. 1 − β 2 = δ dır ve helisler . ο β 1 + β 2 = 9 0 dir. birbiri ile dik çalışan dişliler denir. Şekil 60: Eksenleri dikey olan millerde helis dişlilerin konumu Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde: a) β 1 < δ > β 2 ise helisler aynı yönlüdür. Bir sağ helis ise diğeri de sağ helistir.

Şekil 62: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu Helis dişli elemanları : Normal adım: Helis eğimine dik olarak ölçülen adımdır ve ( tn ) ile gösterilir. Sanal diş sayısı: ( Zi ) ile gösterilen bu diş sayısı hesaplanır ve ayrıca hesaplama sonucu bulunan bu diş sayısına göre modül freze çakısı numarası seçilir. Diş sayısı: Dişlinin üzerindeki diş sayısını ifade eder ve ( Z ) ile gösterilir. Bölüm dairesi çapı: ( Do ) ile gösterilen bu çap dişli çarkların birbirleriyle çalışırken birbirlerine değdiği çaptır. Diş dibi çapı: Diş diplerinden geçen çaptır ve ( Df ) ile gösterilir. Diş üstü yüksekliği: ( h1 ) ile gösterilir ve diş üstü çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür. Helis açısı: Helis ile taban arasındaki açıdır ve ( α ) ile gösterilir. Diş yüksekliği: ( h ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile diş üstü çapı arasında kalan ölçüdür. Diş üstü çapı: Diş üstlerinden geçen çaptır ve ( Da ) ile gösterilir. Helis ayar açısı: Helis açısını 90o ye tamamlayan veya adım ile helis arasında kalan açıdır ve ( β ) ile gösterilir. Alın adımı: Dişlinin alnındaki bölüm dairesi üzerinden ölçülen adım olup ( ts ) ile gösterilir. . Alın modülü: ( ms ) ile gösterilir ve bölüm dairesi hesaplamasında kullanılır. Normal modül: ( mn ) ile gösterilen bu modül dişlinin açılmasında ve hesaplanmasında verilen modüldür.

ms mn = tn / π ms = ts / π Do = ms . . tan(90. Z Da = Do + 2. Diş genişliği: ( b ) ile gösterilir.(Z-2. cosβ .33. mn / cosβ mn = Do . Do. mn cosβ = tn / ts tn = ts . − Η = π − − a = (Z1+Z2) / 2. mn h = 2. cosβ ) Df = ms . − cosβ ) h = 2.Η = π cotgβ β) Ζ = Do Z = Do / ms cosβ / mn Zi = Z / cos3β a = Do1 + Do2 / 2 − a = ms . Şekil 63: Helis dişli elemanları Helis ayar açısı Normal adım Alın adımı Normal modül Alın modülü Bölüm dairesi çapı Diş üstü çapı Diş dibi çapı Diş yüksekliği Helis adımı Diş sayısı İdeal diş sayısı Eksenler arası cosβ = mn / ms tn = π .mn Df = Do – 2.33 . cosβ ms = mn / cosβ Do = mn . mn ts = π . Z / cosβ tn = π cosβ / Ζ . cosβ ts = tn / cosβ mn = ms .(Z1 + Z2 ) / 2 mn. tn / π .Diş dibi yüksekliği: ( h2 ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür. cosβ / Ζ ms = Do / Z Do = Z . Helis adımı: ( H ) ile gösterilir ve silindirin çevresine açılan helisel dişlerin bir tur sonunda aynı noktaya geldiğinde aldığı yolu ifade eder. .167 .(Z+2. Do . mt . H = π . ts = π . Do / tanβ . cosβ Da = ms .167 . cosβ Do.

tn b = 10 . 1. cotgβ 40 Ht H 40 .725 . 2 = 6. mn = 3.650 = 38. Dişli taslağı bir malafaya takılarak hesaplanan diş üstü çapı ve diş genişliğine göre tornalanır. 2.28 mm. mn = 2 ve helisi sağ olan helisel dişli çarkın tabla mili adımı 6 mm olan bir üniversal freze tezgahında yapılabilmesi için gerekli hesaplamaları yapınız.866 ο ms = mn / cosβ = 2 / cos 30o = 2 / 0.46 bulunan bu değere göre modül freze çakısı takımından 6 numaralı freze çakısı numarası seçilir.256 . İki punta arasına bağlanan dişli taslağının salgısı komparatör ile kontrol edilir. 6. 4. 40 . mn = 2 .309 Do = ms . b = 3 . tn = 3 . mn Çizelge 8: Helis dişli formülleri Örnek : Z = 25 . Malafa miline takılı olan dişli taslağı divizör ve punta arasına ayna punta veya iki punta arasına bağlanır. Zi = Z / cos3β = 25 / cos330 = 25 / 0.Dişli genişliği b = 3 . ο . 3.725 mm.66 = 53.8663 = 25 / 0.866 = 2. = = 3.33 . Verilen değerlere göre gerekli hesaplamalar yapılır.84 mm.725 – 4. 57. mn = 57. Do. cotg 30o = 181.725 mm. Çözüm : Verilenler: Z = 25 .309 .28 = 18.14 . Z = 2. 6 315 16 21 (12) 4 x4 48 (10) 40 = = = (12) 3 x 7 36 3x7 (10) 70 4x4 x x = = = T K 1 5 = = 1 2 25 Z 5 25 delikli aynada 1 tam tur attırılacak 15 delik atlatılacaktır. 2.065 mm.2 =57. Helisel dişli çarkların üniversal freze tezgahında açılabilmesi için işlem sırası: 1.2 = 61.936 mm. cos30 = 0.725 .14 . Da = Do + 2. K = 40 .33.mn = 57. Df = Do – 2. β = 30o .725 – 2. 25 = 57. tn = π . β = 30o .732 = 313. Η = π Z Z 1 .

dişlinin en üst noktasına çakı teğet konumda değdirilerek orada . açı önce başlığa verilir. . İkinci diş açmak için tabla başa alınmadan önce tabla aşağıya indirilir. Bu şekilde diğer dişler de sırasıyla açılır ve dişli açma işlemi tamamlanır. Bu durum dikkatlice gözlenerek çakının bu elipsin tam ortasına getirilmesine çalışılarak. Helis ayar açısı helis yönüne göre tezgah tablasına veya başlığa verilir. Hesaplama sonucu bulunan dişli çarklar Tezgahın tabla mili ile divizör mili arasına takılır. 10. çakı puntaya eksenlendikten sonra döndürülmelidir. 11. Sonra freze çakısı punta ucuna veya dişli üzerinde eksenlenir. a.) 12. Eğer helis ayar açısı tezgahın tablasına( masaya ) verilecekse . Birinci diş açılır. b. İdeal diş sayısına göre seçilen modül çakısı kesme yönüne uygun olarak freze malafasına takılır. Bu işlem sırasında çakı ile dişli arasına beyaz kağıt konulursa daha iyi gözlem yapılır. Freze malafasına takılan modül çakısı dişlinin eksenine göre punta ucuna ayarlanır. Dişli çark diş sayısına göre bulunan delikli ayna sayısı divizöre takılarak delikli ayna düzenlenir. Dişleri bir veya iki pasoda açacak şekilde ( kaba ve ince talaş ) talaş derinliği verilir. küçük bir elips yüzey (1 – 2 mm2 lik) meydana getirilir. 6. açı masaya veya başlığa verildikten sonra . c. 7. çakı – punta ve dişli eksenlenmiş olur.( Helis dişli açarken delikli aynanın divizör mili ile birlikte dönebilmesi için delikli ayna tespit cıvatası gevşetilmelidir. Bu işlem. (Modül çakısı tabla indirilmeden geri alınırsa vidadaki boşluktan dolayı çakı açtığı kanalın kenarlarından talaş kaldırır ve dişlinin profili bozulur. Eğer helis ayar açısı başlığa verilecekse .) 9.5. 8. En hassas eksenleme . değdiğinde mikrometrik bilezik sıfırlanır. Tezgah çalıştırılarak iş parçası çakıya yaklaştırılır. İkinci diş için tabla tekrar yukarı kaldırılır ve çevirme kolundan uygun çevirme yapılarak ikinci diş açılır.