FREZECİLİK

BÖLME AYGITLARI: Tanımı : Freze tezgahlarında, silindirik yüzeyler üzerinde bulunan kanallar, profiller, çizgiler ve gereken işaretlerin yapılması ile, dişli çarklar, freze çakıları, raybalar ve vidaların işlenmesinde bölme teorilerinden yararlanılarak çeşitli bölmeler yapılır. Bu bölmeleri yapabilmek için bazı araçlara (aygıtlara) gerek vardır. Makineyi oluşturan makine parçaları içinde birçok daire kesitli parçalar vardır. Bu parçaların alın ve çevrelerinde birçok işlemlerin yapılmaları, seri olarak hatasız üretilmeleri için bu aparatlardan yararlanılır. Silindirik kesitli parça yüzeylerinde bulunan bölme işlemlerini yapan araçların, çalışma prensipleri bakımından birbirlerinden büyük farkları yoktur. Bunlar , üzerlerine bağlanan işin konumuna ve işlemin çeşidine göre yatay ve düşey olarak kullanılırlar. Genel olarak ; A. Basit Bölme Aparatları B. Üniversal Bölme Aparatlarıdır. Basit bölme aparatları ile, yapıları bakımından belirli sayılardaki bölmeler yapılabilir. Üniversal olanları ise daha çeşitli ve her türlü bölme işlemlerine uygundur.

Şekil 39:Basit düşey bölme aparatı

Şekil 40: Üniversal bölme aparatı

Bölme işlemlerinin sınıflandırılması 1. Çevresel Bölme ( Eşit ve eşit olmayan farklı aralıklarda ) 2. Yüzeysel Bölme ( Doğrusal Bölme ), (Kremayerler, Modül, Milimetrik, İnç ölçü sistemi içinde yapılan eşit aralıklar ) Olmak üzere iki ana kısımda incelenir. Çevresel Bölme: Daire kesitli iş parçaları çevresine yapılan bu işlem, beş kısımda incelenir. 1. 2. 3. 4. 5. Direkt Bölme ( Basit aracısız bölme ) Endirekt Bölme ( Aracılı bölme ) Yedirmeli Bölme ( Diferansiyel bölme) Açısal Bölme Eşit Aralıkta Olmayan Bölme

Direkt Bölme: Bu bölme işlemini yapmakta kullanılan aparatlar , işin önemine ve işleme uygun konumda , pratik olarak ayarlanabilmek amacıyla; 1) Yatay bölme aparatı 2) Düşey bölme aparatı 3) Divizörle basit bölme aparatı , biçiminde üretilirler. Dolayısıyla parça, işlenme şekline, hangisi uygunsa ona bağlanır. Burada kullanılan aparatların basit oluşu, işlemlerin pratik olarak yapılabilmesindendir, adına “Basit Aracısız Bölme” işlemi ve aparatı da denir. Aygıt; basit bir gövde, fener mili, eşit aralıkta bölünmüş kertikli veya delikli disk (plaka) ile iş parçalarını bağlama araçlarından ibarettir. Aparatın eksen konumuna göre iş parçaları yatay veya dikey olarak bağlanabilir. Kertikli veya delikli disk, aygıtın miline tespit edilir. gövdede ise, bu çentik veya delikleri sabitleyecek biçimde, bir pim bulunur. Bu pim küçük bir kolla idare edilerek, kertiklere veya deliklere sıkıca boşluksuz bir şekilde oturur. Dolayısıyla bu aygıtlar ile belirli sayıda çevresel bölme işlemleri yapılır. Makine üretiminde sık kullanılan bazı sayılardan; çevrede 2 , 3 , 4 , 6 , 8 , 12 ve 24 bölüm bulunan iş parçalarından, cıvata başları, somunlar, anahtar ağızları, boru birleştirme flanşlarının delikleri v.s gibi işler seri olarak yapılır. Bölme işleminin yapılabilmesi için; pimle diskin işaretleri arasında bağıntı bulunması gerekir. Yapılacak bölüm disk üzerinde atlatılacak işarete bağlıdır. Bu sayı olarak ; K Z Formülü ile hesaplanır. Bu formülde; T = Atlatılacak delik sayısı, K = Kertikli veya delikli diskteki kertik veya delik sayısı, Z = Yapılmak istenilen bölüntü. Genel olarak diskte “24 aralık” bulunur. Yapılacak bölümler 24’ün alt katlarına ve kendisine göre olabilir. Ancak bazı disklerde 16, 18, 30, 36, 42, ve 60 bölüm bulunabilir. Bunlar özel işlere aittir ve yapılacak bölüm sayısına göre değişir. Örnek : Bir aracısız bölme aparatı ile altı köşe cıvata başları işlenecektir. Bölme aygıtındaki diskte bulunan işaret 24 olduğuna göre, her yüzün işlenebilmesi için atlatılacak aralık sayısını bulunuz. Çözüm : Verilenler K 24 4aralık T= = = Z 6 atlatılacak K = 24

T=

Örneğin: Bir silindirin çevresini 12 eşit parçaya bölmek gerekirse.. İşte bu gibi durumlarda “Delikli ayna” adını verdiğimiz ve üzerinde eşit aralıklarda delinmiş çeşitli sayıda delikler bulunan disklerden yaralanılır. bölme işlemleri delikli ayna yardımıyla yapılır. Kesirli kısmı çevirmek kolay olmaz.. Delikli aynaların üzerindeki delik sayıları freze tezgahlarına göre değişik olabilmektedir.. yatay ve düşey konumda kullanma olanağı sağlanmıştır.. bir parçanın çevresini 10 eşit parçaya bölmek için. yani bölüm sayılar her zaman “Direkt Bölme” işlemine uyacak bölüm sayılarında yapılmayabilirler. çevirme kolu 3 tam tur ve bir turun 1/3’ü kadar kesirli olarak dönecektir.AYNA: 15-16-17-18-19-20 2.. Dolayısıyla divizör içindeki “Sonsuz vida ve Çarkı sistemi” bağlantısı dışarıdan bir kol yardımıyla kesilerek.. Çevirme oranları gelişigüzel olmazlar.. Bölme oranı 1/40 olan bir divizörde : 4 0 4 1 = 3 = 3 1 1 2 2 3 Bulunan bu değerde. Böylece basit işlemlerde divizörün tüm parçalarının kullanılarak aşınması ve yıpranması önlenmiş olur.. Sonsuz vidanın bağlı olduğu çevirme kolunun bir turu. Sonsuz vida ve çarkının oranına. Yüz : 15-16-17-18-19-20 . çarkının diş sayısıdır. Ancak bu bölme işlemi düşünüldüğü gibi pek mümkün değildir.. çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde . Bunun temelini “Sonsuz vida ve çarkı” sistemi oluşturur. ALCERA FREZE 1. Sonsuz vida 40 defa döndürülürse aygıt mili bir defa döner.... Bu açıklanan bilgiler ışığında. Örneğin : 1/40 çevirme oranında. bağlanan aynaların flanşları delinerek işaretlenmiştir.AYNA: 21-23-27-29-31-33 3.AYNA: 37-39-41-43-47-49 TOS FREZE I.. 1/80 ile döner tablalarda . sonsuz vida çarkına dolayısıyla aygıtın fener miline ( iş mili ) kırkta bir ( 1/40 ) devir yaptırır. 1/90 ve 1/120 oranlarıdır. Bazı divizörlerin fener millerine. 1/60.Delikli ayna.. yalnız bölmeler her zaman yukarıdaki örnekte olduğu gibi tam sayılarda olmazlar.Z=6 T=? Zamandan tasarruf ve çok sayıda bölme aparatı yapımından kaçınmak amacıyla Endirekt Bölme aparatlarının fener millerine de bu “Basit aparat diskleri” bağlanarak Divizörü basit bölme aparatı gibi. Makine endüstrisinde 1/40. çevirme kolunun her bölümde 40/10= 4 defa döndürüleceği basit olarak bulunur.1. basit bölme sistemine dönüştürülüp kullanılmaktadır. Bizim atölyelerimizde kullanılan frezelerin divizörlerinde kullanılan delikli ayna delik sayıları aşağıdadır. 1 rakamı sonsuz vidanın ağız sayısını. 40 rakamı ise. Bunları yapabilmek (bölebilmek) için kullanılan aparatlara “Üniversal Bölme Aparatı veya Divizör” de denir.. bölme aparatında “Çevirme oranı” denir. Endirekt Bölme Çevresel bölme işlemleri... Üniversal bölme aparatlarında.

59-62-66 Bu bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır. Delikli ayna. Bunlardan birincisi divizörün fener milinin arkasına takılan mildir. 16 bölümü yapabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir. T: Divizörün çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı ( Çevirme kolunun dönme miktarı ) K: Divizörün Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) veya çevirme oranı ( 1/40 ) Z: Yapılmak istenilen bölüntü’yü ifade eder.. çoğunlukla 50’den büyük asal sayıları . T= K Z 1.Yüz : 24-25-28-30-34-37-38-39-41-42-43 2. Bu bölme sistemine “Diferansiyel bölme” adı da verilir.. Divizörde iki tane mil vardır.. Yüz : 21-23-27-29-31-33 II. çevirme kolunu döndürme miktarını bulunuz . yapacağımız bölmeyi elimizdeki mevcut delikli aynaların delik sayıları yeterli olmadığı zaman kullanırız. endirekt bölmenin genişletilmiş şekli olan “Yedirmeli Bölme” sistemi ile yapmak mümkündür. Çözüm : T= = K = 5 = 4 3 5 x 7x 4 0 5 Z 6 7 7 9 16 T=? 49 delikli aynada 35 delik atlatılacak Yedirmeli Bölme : Direkt ve endirekt bölme metotlarıyla yapılamayan bölümleri ..( Verilenler: K = 40 Z = ...2. Çözüm : T= = K = 4 1 2 8 1 0 Z 6 6 Verilenler: K = 40 Z = 16 T=? 16 delikli aynada 2 tam tur attırılacak 8 delik atlatılacak Örnek 2: Sonsuz vida dişlisinin diş sayısı 40 olan bir divizörde diş sayısı 56 olan bir dişli çarkın kanallarını açmak için ... Bu sistem. Bu mile “Divizör Kuyruk Mili” denir.... Örnek 1 : Çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde .Yüz : 46-47-49-51-53-54-58- Bu formülde .

delikli aynaya dişli çarklarla iletilir. Z3 =120 seçiniz.A. Buna da “Delikli Ayna Kuyruk Mili” denir.D. hesaplamayla bulunan dişli çarkların ait oldukları mile takılmasıyla sağlanır.A. yapacağımız bölmeyi eldeki mevcut delikli aynaların.(7) 120 28 0 = =12 0 = = = 56 24 5 6 1 = Z 2 4 2 .M ) takılacak dişli çark ( çevrilen ) Z = Yapılacak bölüm sayısı Z3 = Seçilen yardımcı bölüm sayısı K = Divizör sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) K Z3 Çevirme miktarı hesabında yapılacak bölüm sayısı olarak “seçilen yardımcı bölüm sayısı” kullanılır. Z K ( Z3 1 Z) = Z 2 Z3 Takılacak dişli çarklar yukarıdaki formül ile hesaplanır. Z = 127 . T= Frezelerdeki mevcut dişli çark takımının diş sayıları ALCERA freze : 24(2)-30-32-35-36-40(2)-45-50-55(2)-60-65-70-80(2)-100-120-127 TOS freze : 24(2)-25-28(2)-30-32-36-40(2)-48-49-56(2)-60-6466-68-72-76-78-80(2)-84-86-88-90-96-100-120-127 Örnek1: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 127 dişli bir dişli çark yapabilmek için yedirmeli bölme işlemini yapınız.K. Divizör kuyruk mili çevirme kolu aracılığıyla fazla veya az çevrilir. Bu fark kadar dönme miktarı . Bu işlem ise. Delikli ayna üzerinde yapılması mümkün olmayan bölümler .M ) Diğeri ise divizörün delikli aynasının çevirme koluna bağlı olarak çalışan ve onunla beraber dönen mildir. ( D.M ) Bu sistemde.K. Z3 =120 Z 1 Z 2 Z K ( Z3 Z) Z3 40 ( 120 127 ) 120 40 . Bu formülde .K.M ) takılacak dişli çark ( çeviren ) Z2 = Delikli ayna kuyruk miline ( D. Z1 = Divizör kuyruk miline ( D. az veya çok dönme farkı . delikli aynanın ileri geri hareketleriyle yedirilerek çevirme kolu asıl bölme için döndürülmüş olur. delik sayıları yeterli olmadığı zaman buna yardımcı bir sayı alınır.K. Çözüm : Verilenler K = 40 .

) negatif olması .= 40 ( 72 .M ) Şekil 41: Dişlilerin takılış şeması Şekilde dişli çarkların yerlerine takılışları gösterilmektedir.A . Z3 = 72 4 = 1 = (8). Fakat hesapladığımız ve divizör kuyruk miline ve delikli ayna kuyruk miline taktığımız dişli çarklar sayesinde çevirme kolunu her döndürdüğümüzde dişli çarklar sayesinde olması gerenden fazla dönerek sonuçta 127 dişli yapılmasını sağlar. Çevirme kolu hesabı ise . Bu şekilde iki dişli çark bulunmasına ikili çark donanımı hesabı denir. K . 1x1 1 40 1 1 T K = = = = 12 3x1 3 Z 0 1 3 33 delikli aynada 11 delik atlatılacak Hesaplamada da görüleceği gibi çevirme kolu hesabı seçtiğimiz dişli sayısına (120)göre yapılmaktadır.5x2. Yardımcı sayının 72 alınarak bölmenin yapılabilmesi için a) Dörtlü çark donanımı hesabını yapınız b) Çevirme kolu hesabını yapınız c) Çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz. Z1 ( D . Yani aradaki fark yedirilmiş olur.71 = . Bu durumda 120 dişli açmamız gerekir. K . Örnek2: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 71 dişli yedirmeli bölme yöntemiyle yapılacaktır. = 40x2 = K ( Z3 . Bulunan dişli çarklarda işaretin ( .M ) V a s a t(A r a ) D işli Z2 ( D . Çözüm: Verilenler: K = 40 Z . Burada kullanılan vasat (ara ) dişlisi Z1 ve Z2 dişlilerini kavuşturmak ve aynayla kolun dönme yönünü aynı yönlü dönmesini sağlamak için kullanılmıştır. Z = 71 .Dişli çarkları bulunur. Z3 yardımcı sayının küçük alınmasından dolayıdır ve bu durumda delikli ayna ile çevirme kolu birbirinin tersi yönünde döner. Ancak bazı durumlarda divizörün yapısına göre bir veya iki vasat dişli kullanılabilir.

K .A . NOT: Yedirmeli bölme yöntemindeki çark donanımı hesaplamasında seçilen yardımcı sayı küçük alındığı zaman delikli ayna çevirme kolunun “TERSİ” yönünde döndürülür.Bu işlemde delikli ayna dönüş yönünün çevirme kolu dönüş yönüne göre hangi yönde dönmesi gereği belirtilmelidir. (12) 4 48x36 40 ( D . T = Çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) α = İki bölüntü arasındaki açı değeri veya yapılmak istenilen açı bölüntüsü. (Gerekirse vasat dişli takılabilir.6x3.M ) 36 Şekil 42: Dişlilerin takılış şeması Şekilde görüldüğü gibi dişli çarklar Paraçol yardımıyla sırasıyla takılır. Çevirme kolu hesabı ise .1 Z 2 Z) Z3 ) 72 0 7 2 0 1 8 (12) (8). 360o = Daireni çevresinin açı olarak değeri . K x T α = 360o Bu formülde. Yardımcı sayı büyük alındığı zaman ikisi de “AYNI” yöne döndürülür. M ) 48 24 A R A M İL (D .K . 40 5x3 15 T K = = = = Z 72 9x3 27 27 delikli aynada 15 delik atlatılacak Açısal Bölme:( Farklı Bölümler) Genellikle bölümler arası açı değerlerinden gidilerek yapılan bu işleme “Açısal Bölme” veya adımlar farklı olacağından “Farklı Bölme” de denir.).

α 2= 44 . Bölme hesabında. α 3 = 46 .33 36 37.30 31. Eşit aralıkta olmayan bölme: Bu şekilde bölmelere.45 26. rayba kanalları çoğunlukla çift sayıda ve biri diğerinden farklı olarak yapılırlar. ο ο ο ο α 1= 42 .30 39 12 27. DİŞ SAYISI HER DİŞTEKİ MERKEZ AÇI ( DERECE VE DAKİKA OLARAK ) 1 2 3 4 5 6 7 8 6 58 60 62 8 42 44 46 48 10 33 34.30 27. Ancak çevirme kolu aralık miktarları her kanal için ayrı ayrı bulunur ve sıra takip edilerek açılır.15 28 16 20 21 21. raybaların yapımında rastlanır.25 25 25. raybanın bütün kanalları için delikli aynanın aynı delik sayısından yararlanılması düşünülmelidir.30 14 23. Kx α Z 40x3 0 360 α = 30o 3x 1 30 6 8 = =3 =3 9x 5 9 6 4 T = = = 120 36 54 delikli aynada 3 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır.Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde çevresinde 30 o derecelik açı bulunan .30 29.30 24. α 4 = 48 Çözüm : Verilenler : . Raybalar.30 22.30 32.30 30. delik yüzeylerinin hassas olarak işlenmesinde kesici olarak kullanılır.30 23 23.32 28. Raybanın dişlerinin merkez açıları çizelgeden alınmıştır. Raybalar için kullanılan.30 24 24. genel bölüm sayıları ile bu bölümler için eşit olmayan (α ) merkez açıları standartlaştırılmış ve değerleri çizelgelerde gösterilmiştir. Delik yüzeylerinin temiz olması için. 4 kanalı açabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir? Çözüm: Verilenler: K = 40 .30 Çizelge 4: Rayba yapımında kullanılan bölüm sayısı ve merkez açı değerleri Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde sekiz dişli bir raybanın yapılabilmesi için divizör çevirme kolu hesabını yapınız.

Doğrudan doğruya mengeneye veya tezgah tablasına bağlanan iş parçalarının üzerine üç şekilde doğrusal bölme yapılabilir. 3. α 2= 44 . 2. α 4 = 48 (Çizelgeden) sıra ile aynı açılardadır.diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 6 360 184 36 46 9 1x 6 6 =5 =5 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 6 delik atlatılacaktır. ο . Bu nedenle . 4. 4 dişin hesaplanması ο ο ο 1.diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 8 360 192 36 3x 1 48 6 8 = =5 =5 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır. DOĞRUSAL BÖLME VE KREMAYER DİŞLİ AÇMAK Freze tezgah tablasına bağlanan iş parçaları üzerine yüzeysel (doğrusal) olarak bölme yapmak mümkündür.K = 40 α 1= 42 Geriye kalan 4 diş de yeterlidir. . α 3 = 46 .diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 4 360 176 36 8x 4 44 6 8 = =4 =4 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 48 delik atlatılacaktır. Bu tür bölüntülere örnek olarak cetvel ve kremayer dişlileri gösterebiliriz. diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 2 360 168 36 42 9 6x 3 6 6 =4 =3 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 36 delik atlatılacaktır.

Divizör ile. Doğrusal bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır. Divizörle doğrusal bölme: Doğrusal bölmeler yapabilmek için divizörlerden yararlanılır. Z1= Divizör kuyruk miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çeviren) Z2= Frezenin tabla miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çevrilen) t = İstenilen bölüm aralığı ( adım ) K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) T = Çevirme koluna yaptırılacak devir sayısı Ht = Tezgah tabla mili adımı Örnek 1 :Freze tezgahının tabla mili adımı 6 mm. Çevire Z n 1 t. 80 24 = = = 40 x (2) 12 x (2) = . Kaşem veya uç . Mikrometrik bileziklerle cetvel bölüntüsü yapmak: Cetvel bölüntülerini yapabilmek için freze tezgahına. 3.1. Çözüm : Verilenler: K = 40 . Mikrometrik bileziklerden de uygun ilerlemeler verilerek. Divizör kuyruk mili ile tabla mili arasına dişliler takılarak istenilen doğrusal bölüntüler yapılabilir.K Çevrile = Z = T . Çevirme koluna 2 devir yaptırılacaktır. istenilen cetvel bölüntüsü elde edilir.K T. freze tezgahına özel olarak hazırlanmış bir kater veya flanşlar ile yahut ta malafa bilezikleri yardımıyla bağlanır. Bölüntülü tambur aracılığı ile. ( Mikrometrik bilezik ) 2. 1 x 40 2x6 . t = 1 mm. olan bir freze tezgahında 1’er mm aralıklarla bir cetvel bölüntüsü yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılışlarını şekil çizerek gösteriniz. uygun olarak hazırlanmış bir torna kalemi veya özel bir çizici uç bağlanır. Ht = 6 mm.H . T = 2 devir. n 2 Ht Bu formülde. Z 1 Z 2 t. Özel aparat ile.

127 x 25. 8 x 20 . T = 1 devir Z 2 = t.K T.K . Çevirme kolu bir devir döndürülecektir. birçok iş tezgahında. Çözüm: Verilenler: K = 40 . Ht = 5 mm x . (2) 40 x 40 127 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 40 A R A M İL T A B L A M İL İ 40 Şekil 44: Dişlilerin takılış şeması Kremayer Dişliler: Düzlem bir yüzey üzerine modül profilinde açılan sonsuz sayıdaki dişlilere Kremayer dişli denir.H = 25. 25.8 0 D .M V A S A T D İŞ L İ 24 T A B L A M İL İ Şekil 43: Dişlilerin takılış şeması Örnek 2: Tabla mili adımı 5 mm.4 x 40 .4/16 40 2x5 25. Örneğin. olan bir freze tezgahında 1/16’’ ölçüsünde cetvel yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz. vinçlerin ileri geri hareketlerinde. Kremayer dişliler birçok yerlerde kullanılır. t = 1/16’’ Z 1 . bazı kumanda mekanizmalarında kremayer dişlilerden .4 x (5) .4 x 40 40 (2) 80 = = = = 2 x 16 x 5 8 x 20 (5) .

Düz dişli çarklarla çalışanlara düz dişli kremayer dişliler.K 1 Çevrile = Z = 2 n T . Şekil 45: Kremayer dişliler Kremayer dişliler bir dişli çark ile birlikte çalışırlar.167 . m h1 = m h2 = 1. π Diş derinliği: h = 2. Şekil 46:Kremayer dişli elemanları Elemanların hesaplanması: Modül: m = t/π Adım: t = m . helis dişli çarklarla çalışanlara helis dişli kremayerler denir.167 .yararlanılır. m Diş üstü derinliği: Diş dibi derinliği: Çark donanımı hesabı: Çevire Z n t. Aşağıdaki şekilde bir kremayerin elemanları görülmektedir. Ht Çizelge 5: Kremayer dişli formülleri .

π = 2 . Ht = 6 mm. T = 4 devir t = m . = (4) = 88 x 80 (4) . 3.28 mm. İş parçası tezgahın tablasına hareketi yönünde bağlanır. Çark donanımı hesabı sonucunda bulunan dişli çarklar paraçol yardımıyla divizörün kuyruk mili ile tabla mili arasına bağlanır. 6. m = 2 . m = 1. h = 2. 2 = 4. olan bir freze tezgahında modülü 2 olan bir kremayeri açmak için kremayerin elemanlarını ve çark donanımı hesabını yapınız. Divizörün sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 tır.π m 7 (22/7) x 2 x = 22 x 2 x = 22 x 20 40 = 40 4x6 7x4x6 7x6 Çark donanımı hesabı (4) .334 mm. 2 .334 mm.14 = 6.H 88 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 28 A R A M İL T A B L A M İL İ 24 Şekil 47: Dişlilerin takılış şeması Kremayer dişli açmak için işlem sırası: 1. m = 2. Çözüm: Verilenler: K = 40 . h2 = 1. Freze çakısı iş parçası üzerine sıfırlanır. 5.K T. .167 . (4) 28 x 24 Z 1 2 Z = t. . 3.167 . 2. 22 x 20 .Örnek: Tabla mili adımı 6 mm.167 .167 . Daha sonra uygun talaş derinliği verilerek dişler sıra ile açılır. 4. 2 = 2. Çevirme koluna 4 devir yaptırılacaktır. İlk önce iş parçası üzerine izler meydana getirilerek adım kontrol edilir. = 2 t = m . h1 = m = 2 mm. 7 x 6 . Not: Kremayer dişli açarken modül freze çakısı takımından 134ve~(sonsuz) dişliyi açan 8 numaralı modül freze çakısı seçilir. Freze tezgahının malafasına modül freze çakısı yatay konumda bağlanır.

Düz dişli çarklar iki şekilde birbirleriyle çalışırlar 1. eksenine paralel doğrultuda . Eksenleri birbirine paralel olan düz dişli çarklar bir milden diğer bir mile hareket iletiminde kullanılırlar. küçük düz dişlilere de “pinyon dişli” adı verilir.Modül Frezesinin 1 Numarası Açılacak Diş 12 Sayısı 13 2 14 16 3 17 20 4 21 25 5 26 34 6 35 54 7 55 134 8 135 ~ Çizelge 6: Modül freze takımındaki modül numaraları ve açacakları diş sayısı DÜZ DİŞLİ ÇARK AÇMAK Düz dişli çarklar ve kullanılma yerleri: Silindirin çevresi üzerinde . eşit aralıklı ve uygun profildeki girinti ve çıkıntıların meydana getirilmesi ile düz dişli çarklar elde edilir. Büyük düz dişlilere “Çark” . Dıştan çalışan düz dişli çarklar Şekil 48: Dıştan çalışan düz dişli çark 2. İçten çalışan düz dişli çarklar Şekil 49: İçten çalışan düz dişli çark Düz dişli çarkın elemanları ve hesaplanması: .

.33 .. π = 2 .167 . m veya Df = m ( Z – 2. 3.167 .. m h1 = m h2 = 1. Z Da = Do + 2.28 mm.Şekil 50: Düz dişli çark elemanları Modül Adım Bölüm dairesi çapı : m = t/π : : t=m.14 = 6.π Do = m . Çözüm : Verilenler : m= 2 ...m veya Da = m ( Z + 2 ) Df = Do – 2.m a = Do1 + Do2 / 2 veya a = m .8m 8.( Z1 + Z2 )/2 b = Az yük gelenlerde Çok yük gelenlerde 6.33 ) h = 2. ... Z = 48 t = m .12m Diş üstü dairesi çapı : Diş dibi dairesi çapı : Diş derinliği Diş üstü derinliği Diş dibi derinliği Eksenler arası Diş genişliği : : : : : Çizelge 7: Düz dişli çark formülleri Örnek 1 : Modülü 2 ve diş sayısı 48 olan bir düz dişli çarkı yapabilmek için gerekli hesaplamaları yapınız..

b) Çevrilen dişlinin diş sayısını . .167 .334 mm h1 = m = 2 mm. 3. m = 2. Bulunuz. 2 = 4. . b) a = m ( Z1 + Z2 ) / 2 formülünden Z2 = ( 2 . m = 1. Çözüm : Verilenler: a = 160 mm.5 ( 54 + 2 ) = 140 mm.167 . çeviren dişlinin diş üstü çapı 190 mm. diş üstü çapı ve dişli genişliğine göre tornada bir malafa yardımıyla tornalanır.5 modül. 160 / 2.334 mm 1 40 5x3 5 T K = = = = 1 Z 48 6x3 8 18 delikli aynada 15 delik atlatılacak Örnek 2: Birbirini çeviren iki düz dişlinin eksenler arası 160 mm. a / m ) – Z1 = ( 2 . h2 = 1. 48 = 96 mm Da = m ( Z + 2 ) = 2 ( 48 + 2 ) = 100 mm.34 mm h = 2.33 ) = 91.5 ) – 74 = 54 c) Do2 = m .167 . Z2 = 2. d) Da2 = m ( Z2 + 2 ) = 2. Freze tezgahında düz dişli açmak için işlem sırası: 1. Dişli taslağı .33 ) = 2 ( 48 – 2.5 . Df = m ( Z – 2. a) Bu dişlilerin modülünü . 2.Do = m . Z1 = 74 . 54 = 135 mm.167 .Z = 2 . Açacağı diş sayısına göre seçilen modül freze çakısı. d) Çevrilen dişlinin diş üstü çapını. delik çapındaki bir malafa üzerine takılır. c) Çevrilen dişlinin bölüm dairesi çapını . diş sayısı 74 olduğuna göre . Divizör ve karşılık puntası frezenin tablasına bağlanır. Da1 = 190 mm. a) Da1 = m ( Z1 + 2 ) formülünden m = Da1 / ( Z1 + 2 ) = 190 / 74 + 2 = 2. 2 = 2.

çevirme kolunun dönme yönü açılan diş kanallarını görebilecek yönde olmalıdır. ( Çevirmeden önce açmayı unutmamalıdır.4. Modül freze çakısı iş parçasının üzerine bir kağıt yardımıyla sıfırlanır. Not: Bölme sırasında işin titreşimlerden dolayı gevşeyebileceği unutulmamalı. Eksenlemeyi iyi gözleyebilmek için tablaya beyaz bir kağıt koyup bakmak doğrudur. Dişliyi açmaya başlamadan önce birkaç tur boşta döndürülerek dişli sistemindeki boşluklar alınmalıdır. 11. Dişlinin diş sayısına göre çevirme kolu hesabı yapılır. ( Diş derinliği bir veya birkaç defada verilebilir. Bu dişin uygunluğu modül kumpası veya mevcut aletlerle kontrol edilir ve varsa eksiklikler tamamlanarak dişlerin açılmasına devam edilir.) Şekil 51: Modül freze çakısının punta eksenine ayarlanması . 6. Uygun diş derinliği verilerek dişli açılmaya başlanır. 8. Modül freze çakısı iş parçası bağlanmadan önce punta ucuna yaklaştırılarak eksen ayarı yapılmalıdır. istenilen delik aralığına ayarlanır. Bölme işlemine başladıktan sonra çevirme kolu kesinlikle geriye çevrilmemelidir. 9. 5. Çevirme kolu uygun delik sayısına getirilerek tespit edilir. temizlendikten sonra malafa presinde mil ve dişli zedelenmeden dikkatlice çıkarılır. Eğer çevirme kolu yaylı pimin konacağı delik azda olsa geçirilmişse bile çevirme kolu ters yönde çeyrek veya yarım tur döndürülerek boşluklar alınmalı ve tekrar uygun yönde döndürülmelidir. ) 10. Tezgah uygun devir sayısına ayarlanır. Bulunan değerlerde divizör makası . Dişler tamamlandığında tezgahtan alınır . Her çevirmeden sonra divizör fener mili sıkılmalıdır. İki diş boşluğu açılarak bir diş dolusu elde edilir. 7. Dişli taslağı divizörün aynası ve karşılık puntası arasına sıkıca bağlanır.

Helisel oluklara örnek olarak Helis dişliler . Parmak . Makinelerde . silindir üzerine sarılması ile . helisel olukların açılması bu esasa dayanılarak yapılır. Küçük adımlı helisel kanallar. parmak ve modül cinsinden adıma sahip olan küçük adımlı dönel makine elemanlarına uygulanır. Helis Raybalar . Büyük adımlı helisel kanallar.b. hipotenüsün meydana getirdiği eğri “Helis” eğrisidir. Helisel oluklar ve çeşitli yağ kanalları) Küçük adımlı helisel kanallar: Genel olarak milimetrik . Modül cinsinden vida v. Matkap uçları . silindir eksenine paralel olarak değişmeyen bir hızla ilerlemesi sonucu meydana gelen eğriye de “Helis” eğrisi denir.Şekil 52: Modül freze çakısının iş parçasına göre sıfırlanması HELİSEL OLUK ( KANAL ) VE HELİS DİŞLİ AÇMAK Helisel olukların tanımı ve kullanılma alanları: a) Dik kenarlarından biri silindir çevresine eşit olan bir dik üçgenin . 1. . (Helis dişliler . Helisel kanalları daha sistemli öğrenebilmek için frezeleme işlemini iki kısımda incelemek daha doğru olur. çeşitli profildeki Vidalar gösterilebilir. ( Milimetre . helisel oluklar ) 2. b) Ekseni etrafında sabit bir hızla dönen silindirin çevresi üzerindeki bir noktanın . Böyle bir küçük adımda kullanılan isim ve semboller aşağıdaki şekilde verilmiştir.

Çevire Z n = Çevrile Z = Ht H . Frezenin tabla miline Z dişlisi .) β = Helis ayar açısı ( Bu açı. Takılacak olan Z ve Z1 dişlilerinin hesaplanması aşağıdaki formül yardımıyla yapılır. helis adımı kadar olur. Z ve Z1 dişlileri yardımıyla da ekseni etrafında dönme hareketi alır. Ayrıca helis ile iş ekseninin yaptığı açı olarak da tanımlanabilir.Şekil 53: Helis ve elemanları Bir dik üçgenin silindir üzerine sarılmasıyla hipotenüsün silindir üzerinde oluşturduğu çizgisel yol helis eğrisini oluşturur. divizörün kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılarak tabla milinin döndürülmesi ile tabla üzerindeki iş parçası ilerleme hareketi . ( 90o . Helis eğrisindeki sembollerin anlamları şunlardır.α ) ) Şekil 54:Küçük adımlı helislerin frezede açılırken divizör ve tablanın konumu Küçük adımlı helislerin frezede yapılabilmesi için . hipotenüs ile taban arasındaki açıya veya helis adımı karşısındaki açıya Halis açısı denir. İş parçasının her devirde aldığı yol . tezgah tablasına veya başlığa verilecek açı bu açıdır. Helis dişlinin açılmasında. d ) α = Helis açısı ( Helisin bir dik üçgen tarafından oluşturulduğu düşünülecek olursa. a= Helis eğrisi b= Dik üçgende hipotenüs H= Helis adımı ( Helisi çizen noktanın bir dönüşte eksen boyunca ilerleme miktarına helis adımı denir. divizörün sonsuz vidası çarkından kurtarılır.) d= Silindirin çapı Ç= Silindirin çevresi ( π . adım ile hipotenüs arasında kalan açıdır.

tabla .4 5 24 x 5 x 12 7 = 12 0 Z Z 1 = Ht H Frezede vida kanalı bir “parmak freze” çakısı ile açılıyorsa. Çünkü parmak freze çapı büyüklüğünde bir kanal açmaktadır. Eğer eğim açısı tablaya verilecekse. Çözüm : Verilenler Ht = 8 mm. olan bir freze tezgahında 12 mm adımlı bir helisel kanal açılacaktır. Örnek 2 : Tabla mili adımı parmakta 6 diş olan bir freze tezgahında 4 mm. H = 12 mm Çevire Z n 1 Ht 8 = Çevrile = Z = n 2 H 12 32 = 48 32 dişlisi çeviren çarktır ve tabla miline takılır. Vidalar genellikle “Testere freze çakıları” veya “Kanal freze çakıları” ile açılırlar.n Bu formülde . H= Helis adımı veya yapılacak vidanın adımı Örnek 1 : Tabla mili adımı 8 mm. Vida veya helisel kanal açarken önemli olan işin divizördeki dönüş yönünü karıştırmamaktır. H = 4 mm. Çakının altında da dönerek ilerleyen iş parçasına da bu kanal açılır. Çözüm : Verilenler Ht = Parmakta 6 diş (1/6) . Ht= Frezenin tabla mili adımı. Kural olarak aşağıdaki gibi düşünülür. Helis ayar açısı 45o’den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. 25. . sol helisler için sağ el ile itilerek eğim açısı verilir. kesici kendi ekseni etrafında döndüğünden eğim açısının verilmesine gerek yoktur. . çalışanın yüzü tezgaha dönük iken sağ helisler için sol el ile . 4 6 = 4 25. 2 Z= Tabla miline takılacak dişli sayısı. Z1= Divizörün kuyruk malafasına takılacak dişli sayısı. Takılacak dişli çarkları bulunuz. 48 dişlisi çevrilen çarktır ve kuyruk malafasına takılır. Bu gibi durumlarda eğim açısı mutlaka tezgahın tablasına veya başlığa verilmelidir.4 = = 6 x 4 25. adımlı bir helisel kanalı açabilmek için gereken çarkları bulunuz.

açılan kanal sol helis yönlüdür. ( Şekilde görüldüğü gibi ) Tabla mili çevrildiği zaman hareket . Tezgahın tabla miline Z dişlisi . Sonrada sonsuz vida çarkına ve sonsuz vida çarkının miline bağlanmış olan iş parçasına iletilmiş olur. Z1 dişlisinin iki katı ( Z = 2 . 1 40 . divizörün sonsuz vidası da çarkına kavratılır. . divizör bizden uzaklaşıyor ve iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa . Z dişlisi.Sağ Helis. iş parçası bir devir dönmüş olur. Ht Z = 2 . Ht kadardır ki bu iş parçası üzerindeki H = 40 . Torna tezgahlarında sık sık kalem bileme ve bunun sonucu her bağlamada hata yapma olasılığı fazla olabileceğinden . Ancak iyi ayarlama ve çakı seçimi uygun olmamışsa vida profili bozuk olabilir. trapez vidalar ve sonsuz vidaların açılması kolaydır. açılacak kanal sağ helis yönlüdür. göğüs seviyesinde tutarak tabla milini çevirirken . freze tezgahlarında vida çekme çok daha hassas ve ekonomik olur. Z1 ) alınarak Z dişlisi bir devir döndürülürse. Z1 dişlisinden de delikli ayna konik dişlilerine . Divizör bizden uzaklaşırken iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa . 40 . vida profilne uygun freze çakısı bulunan her vida . böylece Z dişlisi. hatayı azaltmak için freze çakısının çapı küçük seçilir. Frezelerde vidaların açılması: Freze tezgahlarında . Delikli aynadan yaylı pim ve çevirme kolu aracılığıyla sonsuz vidaya geçer. Z = 40 . 40/2 = 20 devir döndüğü zaman . Z = Z1 için H = 40 . Divizör kuyruk milini . iş parçası bir devir yapar. iş parçası divizöre bağlanır. Sonsuz vida çarkının diş sayısı . Z1 dişlisi iki devir döner . Ht =2 H Bu eşitliklerin sağ tarafları birbirine eşit olduğu için sol tarafları da birbirine eşit olur. oradan da delikli aynaya ulaşır. delikli ayna kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılır. Büyük adımlı helislerin açılması: Büyük adımlı helisler açmak için . Ht helis eğrisinin adımıdır. Dolayısıyla kare vidalar . Ht Bu formüllerden . Z = Z1 tabla mili 40 defa döndüğünde . Tabla mili 40 defa döndüğünde tablanın almış olduğu yol ise . Z1 için H = 40/2 . Sol Helis. K = 40 ise . Bunu önlemek . Z Z =2 . Bu yönlerin sağlanabilmesi için takılan dişi çarkların arsına bir veya iki vasat çark takılır. Z dişlisinden sırasıyla ara dişlilere ve Z1 dişlisine . seri olarak açılabilir.

Helis adımı ile takılacak çarkları hesaplayınız. Tabla mili adımı 8 mm. Bu formülde.14 veya 22/7 Örnek: Çapı 200 mm. dir.24 = ~ 520 mm 32 (20) 4 x 8 Z 40 . H = Helis adımını. α = 40o . Buradaki helis adımı aşağıdaki formül ile hesaplanır. H = π . Z = Tezgahın tabla miline takılacak dişli sayısını. tg α = Helis açısının tanjantını. . H = Helis adımını ifade eder. π = 3. 78 dişlisi de delikli ayna kuyruk miline takılır. Çözüm : Verilenler: D = 200 mm.83 = 521. Ht = 8 mm. 40 ve 24 dişlisi ara mile. tg α Bu formülde . 200 . Ht 40 . Ht = Tezgahın tabla mili adımını. tg 40o = 628 . tg α = 3. olan bir silindir üzerine helis açısı 40o olan bir helisel kanal açılacaktır. . Z1 = Delikli ayna kuyruk miline takılacak dişli sayısını.Ht Z 1 H Formülü bulunur. 80 24 40 78 x x H = π .14 . D . D . 8 0 32 (3) = = 52 = = (20) 2 x 26 = Z = 1 H 520 0 52 (3) 80 dişlisi tezgah tabla kiline. D = helisel kanalın açılacağı parçanın çapını. 40 = Divizörün sonsuz vida karşılık dişisi diş sayısını. 0.

Şekil 56: Büyük adımlı helisel kanallar frezede açılırken helis ayar açısının başlığa verilmesi Tabla çevirme açısı 35o~ 40onin üstüne çıktığı zaman . yan tarafından olur. ( Şekilde görüldüğü gibi) Bu işlemde freze çakısının eksen ayarı . Bu gibi durumlarda freze çakısı üniversal başlığa bağlanır. sağ helisler için sağ . Tabla . sol helisler için sol el ile çevrilmelidir. tabla 45oden fazla çevrilemediği için freze çakısı üniversal başlığa bağlanır. Dolayısıyla işin yapılması mümkün olmaz. küçük çaplı iş parçalarında fırdöndü ve divizör aynası malafaya veya üniversal başlığa çarpar. Bu durumda başlık β helis ayar açısı kadar çevrilir. sol helis için sağ el ile itilerek çevrilir.Şekil 55: Büyük adımlı helisel kanalları frezede açarken helis ayar açısının tablaya verilmesi Helis ayar açısı 45o den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. . iş parçasının yatay eksenine göre yapılır. sağ helis için sol el . Not: Bu çevirmelerde amaç . Başlığın çevrilme yönü küçük adımlıların aksine . küçük adımlarda olduğu gibi . Kesme iş parçasının üst tarafından değil . freze çakısının helis doğrultusuna göre ayarlanmasıdır. Ancak . helis ayar açısı 45oden büyük olduğu zaman .

1. Eksenleri paralel olan millerde: Bu dişli çarkları helis ayar açıları “β 1 ” ve “β 2 ” birbirine eşit olur. 2. Bu dişlilerin helis açıları 15o ile 20o dereceye kadar seçilirler. eksenleri doğrultusunda itme kuvveti “Eksenel Kuvvet” çoğalarak dişlerin çabuk bozulmasına neden olur. Bu durumda olan dişlilerin helis açıları birbirine eşit fakat ters yöndedir. Şekilde görülen dişlilerin mil eksenleri paraleldir. Helis dişlilerin diğer dişli sistemlerine göre tercih edilmelerinin amacı . Eksenleri paralel olan millerde. Bunun için kullanım alanları çoktur. değişik işlerde kullanılmasını sağlamaktadır. Birbirleri üzerinde yuvarlanarak çalıştıklarından açı büyük seçilirse . Helis dişlilerin üretiminde . Eksenleri dikey olan millerde . diş kavramalarını yavaş . Şekil 59: Eksenleri paralel olan millerde helis dişlilerin konumu . Şekil 57: Helis dişli çifti Şekil 58: Ok ( çavuş ) dişlisi Helis dişlilerin birbirleriyle çalışma konumları: Eksenleri birbirini kesmeyen düzlemler içinde takıldıkları millerin durumuna göre üç şekilde birbirleriyle çalışırlar. 3. Bu dişliler düz dişlilerin aksine . düzgün olması nedeniyle yüksek hızlarda dönmeye uygun olması ve sessiz çalışarak güç ve kuvvetleri zorlanmadan iletmiş olmalarıdır. Dolayısıyla hem paralel millerde hem de eksenleri aynı düzlemde olmayan millerde kullanılırlar. Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde. Birisi dağ helis yönlü ise diğeri sol helis yönlüdür. düz dişliler gibi eksenlerinin paralel olma şartı toktur. silindir çevresindeki diş profilleri eksen doğrultusuna göre eğik olan dişlilerdir.Helis dişli çarklar: Tanımı ve kullanıldığı yerler: Büyük kuvvetlerin iletilmesinde ve güçlerin taşınmasında genellikle helis dişliler kullanılır. Eksenlerinin değişik konumda olmaları makine üretiminde .

ο β 1 + β 2 = 9 0 dir. Aşağıdaki şekildedir ve β 1 + β 2 = δ dır ve Şekil 61: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu b) δ < β 1 > β 2 ise aşağıdaki şekildedir ve β birbiri ile ters yönlüdür. Şekil 60: Eksenleri dikey olan millerde helis dişlilerin konumu Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde: a) β 1 < δ > β 2 ise helisler aynı yönlüdür. 1 − β 2 = δ dır ve helisler . δ = Eksenler arasındaki açıdır.Eksenleri dikey olan millerde: Eksenleri dikey konumda olan bu dişlilere . Bir sağ helis ise diğeri de sağ helistir. Şekilde böyle bir dişli çifti görülmektedir. Dişlerin helisleri aynı yönlüdür. birbiri ile dik çalışan dişliler denir.

Normal modül: ( mn ) ile gösterilen bu modül dişlinin açılmasında ve hesaplanmasında verilen modüldür. Alın adımı: Dişlinin alnındaki bölüm dairesi üzerinden ölçülen adım olup ( ts ) ile gösterilir. Diş yüksekliği: ( h ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile diş üstü çapı arasında kalan ölçüdür. Helis açısı: Helis ile taban arasındaki açıdır ve ( α ) ile gösterilir. Sanal diş sayısı: ( Zi ) ile gösterilen bu diş sayısı hesaplanır ve ayrıca hesaplama sonucu bulunan bu diş sayısına göre modül freze çakısı numarası seçilir. Diş üstü çapı: Diş üstlerinden geçen çaptır ve ( Da ) ile gösterilir. Diş sayısı: Dişlinin üzerindeki diş sayısını ifade eder ve ( Z ) ile gösterilir. Diş dibi çapı: Diş diplerinden geçen çaptır ve ( Df ) ile gösterilir. Bölüm dairesi çapı: ( Do ) ile gösterilen bu çap dişli çarkların birbirleriyle çalışırken birbirlerine değdiği çaptır. Diş üstü yüksekliği: ( h1 ) ile gösterilir ve diş üstü çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür. .Şekil 62: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu Helis dişli elemanları : Normal adım: Helis eğimine dik olarak ölçülen adımdır ve ( tn ) ile gösterilir. Helis ayar açısı: Helis açısını 90o ye tamamlayan veya adım ile helis arasında kalan açıdır ve ( β ) ile gösterilir. Alın modülü: ( ms ) ile gösterilir ve bölüm dairesi hesaplamasında kullanılır.

− Η = π − − a = (Z1+Z2) / 2. mn h = 2.(Z-2. Z Da = Do + 2.Diş dibi yüksekliği: ( h2 ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür.167 . cosβ / Ζ ms = Do / Z Do = Z . cosβ ) Df = ms . mt . cosβ ts = tn / cosβ mn = ms . Şekil 63: Helis dişli elemanları Helis ayar açısı Normal adım Alın adımı Normal modül Alın modülü Bölüm dairesi çapı Diş üstü çapı Diş dibi çapı Diş yüksekliği Helis adımı Diş sayısı İdeal diş sayısı Eksenler arası cosβ = mn / ms tn = π . tn / π . Helis adımı: ( H ) ile gösterilir ve silindirin çevresine açılan helisel dişlerin bir tur sonunda aynı noktaya geldiğinde aldığı yolu ifade eder. Do . Z / cosβ tn = π cosβ / Ζ . .Η = π cotgβ β) Ζ = Do Z = Do / ms cosβ / mn Zi = Z / cos3β a = Do1 + Do2 / 2 − a = ms . cosβ ms = mn / cosβ Do = mn . cosβ Do.33 . cosβ . cosβ Da = ms . mn cosβ = tn / ts tn = ts . Do.(Z1 + Z2 ) / 2 mn.mn Df = Do – 2. tan(90. ts = π . H = π . . mn / cosβ mn = Do . Diş genişliği: ( b ) ile gösterilir.(Z+2. ms mn = tn / π ms = ts / π Do = ms . mn ts = π . Do / tanβ .33. − cosβ ) h = 2.167 .

1. tn = π . 40 . tn b = 10 .309 Do = ms . 4.mn = 57. = = 3.33 . mn = 2 ve helisi sağ olan helisel dişli çarkın tabla mili adımı 6 mm olan bir üniversal freze tezgahında yapılabilmesi için gerekli hesaplamaları yapınız.725 mm.28 mm.065 mm.28 = 18. Η = π Z Z 1 . β = 30o . İki punta arasına bağlanan dişli taslağının salgısı komparatör ile kontrol edilir.309 .2 = 61.14 . 6.725 – 2. cos30 = 0. ο . 2. Dişli taslağı bir malafaya takılarak hesaplanan diş üstü çapı ve diş genişliğine göre tornalanır.725 . Helisel dişli çarkların üniversal freze tezgahında açılabilmesi için işlem sırası: 1. b = 3 .256 .936 mm. Malafa miline takılı olan dişli taslağı divizör ve punta arasına ayna punta veya iki punta arasına bağlanır.650 = 38.866 = 2.732 = 313.725 . 57. 2.8663 = 25 / 0. Do.33.725 – 4. K = 40 . Çözüm : Verilenler: Z = 25 . 2 = 6. tn = 3 . Zi = Z / cos3β = 25 / cos330 = 25 / 0. mn Çizelge 8: Helis dişli formülleri Örnek : Z = 25 . Verilen değerlere göre gerekli hesaplamalar yapılır. mn = 57. cotgβ 40 Ht H 40 .725 mm. mn = 3.866 ο ms = mn / cosβ = 2 / cos 30o = 2 / 0. 6 315 16 21 (12) 4 x4 48 (10) 40 = = = (12) 3 x 7 36 3x7 (10) 70 4x4 x x = = = T K 1 5 = = 1 2 25 Z 5 25 delikli aynada 1 tam tur attırılacak 15 delik atlatılacaktır.Dişli genişliği b = 3 .46 bulunan bu değere göre modül freze çakısı takımından 6 numaralı freze çakısı numarası seçilir. 25 = 57.2 =57. Z = 2. β = 30o . Df = Do – 2. Da = Do + 2.84 mm. 3. mn = 2 .66 = 53.14 . cotg 30o = 181.

Eğer helis ayar açısı başlığa verilecekse . Bu durum dikkatlice gözlenerek çakının bu elipsin tam ortasına getirilmesine çalışılarak. çakı puntaya eksenlendikten sonra döndürülmelidir. Freze malafasına takılan modül çakısı dişlinin eksenine göre punta ucuna ayarlanır. 6. 8. (Modül çakısı tabla indirilmeden geri alınırsa vidadaki boşluktan dolayı çakı açtığı kanalın kenarlarından talaş kaldırır ve dişlinin profili bozulur. b. Sonra freze çakısı punta ucuna veya dişli üzerinde eksenlenir. Dişli çark diş sayısına göre bulunan delikli ayna sayısı divizöre takılarak delikli ayna düzenlenir. açı masaya veya başlığa verildikten sonra . İkinci diş açmak için tabla başa alınmadan önce tabla aşağıya indirilir. Helis ayar açısı helis yönüne göre tezgah tablasına veya başlığa verilir. değdiğinde mikrometrik bilezik sıfırlanır. Birinci diş açılır. 7. Tezgah çalıştırılarak iş parçası çakıya yaklaştırılır. açı önce başlığa verilir.( Helis dişli açarken delikli aynanın divizör mili ile birlikte dönebilmesi için delikli ayna tespit cıvatası gevşetilmelidir. çakı – punta ve dişli eksenlenmiş olur. dişlinin en üst noktasına çakı teğet konumda değdirilerek orada .) 12. En hassas eksenleme . 11. Hesaplama sonucu bulunan dişli çarklar Tezgahın tabla mili ile divizör mili arasına takılır. Bu işlem sırasında çakı ile dişli arasına beyaz kağıt konulursa daha iyi gözlem yapılır. . Bu işlem. 10. c. a. Dişleri bir veya iki pasoda açacak şekilde ( kaba ve ince talaş ) talaş derinliği verilir. Eğer helis ayar açısı tezgahın tablasına( masaya ) verilecekse . küçük bir elips yüzey (1 – 2 mm2 lik) meydana getirilir.) 9. İkinci diş için tabla tekrar yukarı kaldırılır ve çevirme kolundan uygun çevirme yapılarak ikinci diş açılır.5. Bu şekilde diğer dişler de sırasıyla açılır ve dişli açma işlemi tamamlanır. İdeal diş sayısına göre seçilen modül çakısı kesme yönüne uygun olarak freze malafasına takılır.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful