FREZECİLİK

BÖLME AYGITLARI: Tanımı : Freze tezgahlarında, silindirik yüzeyler üzerinde bulunan kanallar, profiller, çizgiler ve gereken işaretlerin yapılması ile, dişli çarklar, freze çakıları, raybalar ve vidaların işlenmesinde bölme teorilerinden yararlanılarak çeşitli bölmeler yapılır. Bu bölmeleri yapabilmek için bazı araçlara (aygıtlara) gerek vardır. Makineyi oluşturan makine parçaları içinde birçok daire kesitli parçalar vardır. Bu parçaların alın ve çevrelerinde birçok işlemlerin yapılmaları, seri olarak hatasız üretilmeleri için bu aparatlardan yararlanılır. Silindirik kesitli parça yüzeylerinde bulunan bölme işlemlerini yapan araçların, çalışma prensipleri bakımından birbirlerinden büyük farkları yoktur. Bunlar , üzerlerine bağlanan işin konumuna ve işlemin çeşidine göre yatay ve düşey olarak kullanılırlar. Genel olarak ; A. Basit Bölme Aparatları B. Üniversal Bölme Aparatlarıdır. Basit bölme aparatları ile, yapıları bakımından belirli sayılardaki bölmeler yapılabilir. Üniversal olanları ise daha çeşitli ve her türlü bölme işlemlerine uygundur.

Şekil 39:Basit düşey bölme aparatı

Şekil 40: Üniversal bölme aparatı

Bölme işlemlerinin sınıflandırılması 1. Çevresel Bölme ( Eşit ve eşit olmayan farklı aralıklarda ) 2. Yüzeysel Bölme ( Doğrusal Bölme ), (Kremayerler, Modül, Milimetrik, İnç ölçü sistemi içinde yapılan eşit aralıklar ) Olmak üzere iki ana kısımda incelenir. Çevresel Bölme: Daire kesitli iş parçaları çevresine yapılan bu işlem, beş kısımda incelenir. 1. 2. 3. 4. 5. Direkt Bölme ( Basit aracısız bölme ) Endirekt Bölme ( Aracılı bölme ) Yedirmeli Bölme ( Diferansiyel bölme) Açısal Bölme Eşit Aralıkta Olmayan Bölme

Direkt Bölme: Bu bölme işlemini yapmakta kullanılan aparatlar , işin önemine ve işleme uygun konumda , pratik olarak ayarlanabilmek amacıyla; 1) Yatay bölme aparatı 2) Düşey bölme aparatı 3) Divizörle basit bölme aparatı , biçiminde üretilirler. Dolayısıyla parça, işlenme şekline, hangisi uygunsa ona bağlanır. Burada kullanılan aparatların basit oluşu, işlemlerin pratik olarak yapılabilmesindendir, adına “Basit Aracısız Bölme” işlemi ve aparatı da denir. Aygıt; basit bir gövde, fener mili, eşit aralıkta bölünmüş kertikli veya delikli disk (plaka) ile iş parçalarını bağlama araçlarından ibarettir. Aparatın eksen konumuna göre iş parçaları yatay veya dikey olarak bağlanabilir. Kertikli veya delikli disk, aygıtın miline tespit edilir. gövdede ise, bu çentik veya delikleri sabitleyecek biçimde, bir pim bulunur. Bu pim küçük bir kolla idare edilerek, kertiklere veya deliklere sıkıca boşluksuz bir şekilde oturur. Dolayısıyla bu aygıtlar ile belirli sayıda çevresel bölme işlemleri yapılır. Makine üretiminde sık kullanılan bazı sayılardan; çevrede 2 , 3 , 4 , 6 , 8 , 12 ve 24 bölüm bulunan iş parçalarından, cıvata başları, somunlar, anahtar ağızları, boru birleştirme flanşlarının delikleri v.s gibi işler seri olarak yapılır. Bölme işleminin yapılabilmesi için; pimle diskin işaretleri arasında bağıntı bulunması gerekir. Yapılacak bölüm disk üzerinde atlatılacak işarete bağlıdır. Bu sayı olarak ; K Z Formülü ile hesaplanır. Bu formülde; T = Atlatılacak delik sayısı, K = Kertikli veya delikli diskteki kertik veya delik sayısı, Z = Yapılmak istenilen bölüntü. Genel olarak diskte “24 aralık” bulunur. Yapılacak bölümler 24’ün alt katlarına ve kendisine göre olabilir. Ancak bazı disklerde 16, 18, 30, 36, 42, ve 60 bölüm bulunabilir. Bunlar özel işlere aittir ve yapılacak bölüm sayısına göre değişir. Örnek : Bir aracısız bölme aparatı ile altı köşe cıvata başları işlenecektir. Bölme aygıtındaki diskte bulunan işaret 24 olduğuna göre, her yüzün işlenebilmesi için atlatılacak aralık sayısını bulunuz. Çözüm : Verilenler K 24 4aralık T= = = Z 6 atlatılacak K = 24

T=

Kesirli kısmı çevirmek kolay olmaz.. Örneğin : 1/40 çevirme oranında.AYNA: 37-39-41-43-47-49 TOS FREZE I. Bizim atölyelerimizde kullanılan frezelerin divizörlerinde kullanılan delikli ayna delik sayıları aşağıdadır.Delikli ayna... çarkının diş sayısıdır. Sonsuz vida ve çarkının oranına. çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde . basit bölme sistemine dönüştürülüp kullanılmaktadır. Böylece basit işlemlerde divizörün tüm parçalarının kullanılarak aşınması ve yıpranması önlenmiş olur.. bağlanan aynaların flanşları delinerek işaretlenmiştir. Bu açıklanan bilgiler ışığında.1. Sonsuz vida 40 defa döndürülürse aygıt mili bir defa döner. Delikli aynaların üzerindeki delik sayıları freze tezgahlarına göre değişik olabilmektedir. 1/60.. 1 rakamı sonsuz vidanın ağız sayısını.. Dolayısıyla divizör içindeki “Sonsuz vida ve Çarkı sistemi” bağlantısı dışarıdan bir kol yardımıyla kesilerek.AYNA: 21-23-27-29-31-33 3. ALCERA FREZE 1. Endirekt Bölme Çevresel bölme işlemleri. Sonsuz vidanın bağlı olduğu çevirme kolunun bir turu. yatay ve düşey konumda kullanma olanağı sağlanmıştır.. Çevirme oranları gelişigüzel olmazlar.. yalnız bölmeler her zaman yukarıdaki örnekte olduğu gibi tam sayılarda olmazlar.. Bunun temelini “Sonsuz vida ve çarkı” sistemi oluşturur. bölme işlemleri delikli ayna yardımıyla yapılır. sonsuz vida çarkına dolayısıyla aygıtın fener miline ( iş mili ) kırkta bir ( 1/40 ) devir yaptırır. bölme aparatında “Çevirme oranı” denir.Z=6 T=? Zamandan tasarruf ve çok sayıda bölme aparatı yapımından kaçınmak amacıyla Endirekt Bölme aparatlarının fener millerine de bu “Basit aparat diskleri” bağlanarak Divizörü basit bölme aparatı gibi... Ancak bu bölme işlemi düşünüldüğü gibi pek mümkün değildir. Üniversal bölme aparatlarında.. Bazı divizörlerin fener millerine. Bölme oranı 1/40 olan bir divizörde : 4 0 4 1 = 3 = 3 1 1 2 2 3 Bulunan bu değerde. çevirme kolunun her bölümde 40/10= 4 defa döndürüleceği basit olarak bulunur. yani bölüm sayılar her zaman “Direkt Bölme” işlemine uyacak bölüm sayılarında yapılmayabilirler. Örneğin: Bir silindirin çevresini 12 eşit parçaya bölmek gerekirse.AYNA: 15-16-17-18-19-20 2. İşte bu gibi durumlarda “Delikli ayna” adını verdiğimiz ve üzerinde eşit aralıklarda delinmiş çeşitli sayıda delikler bulunan disklerden yaralanılır. çevirme kolu 3 tam tur ve bir turun 1/3’ü kadar kesirli olarak dönecektir. Makine endüstrisinde 1/40.. 1/80 ile döner tablalarda . Bunları yapabilmek (bölebilmek) için kullanılan aparatlara “Üniversal Bölme Aparatı veya Divizör” de denir. 40 rakamı ise.. bir parçanın çevresini 10 eşit parçaya bölmek için.. Yüz : 15-16-17-18-19-20 . 1/90 ve 1/120 oranlarıdır...

Bu mile “Divizör Kuyruk Mili” denir.. T= K Z 1. Divizörde iki tane mil vardır. endirekt bölmenin genişletilmiş şekli olan “Yedirmeli Bölme” sistemi ile yapmak mümkündür... çoğunlukla 50’den büyük asal sayıları . Çözüm : T= = K = 4 1 2 8 1 0 Z 6 6 Verilenler: K = 40 Z = 16 T=? 16 delikli aynada 2 tam tur attırılacak 8 delik atlatılacak Örnek 2: Sonsuz vida dişlisinin diş sayısı 40 olan bir divizörde diş sayısı 56 olan bir dişli çarkın kanallarını açmak için .2. 16 bölümü yapabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir...Yüz : 46-47-49-51-53-54-58- Bu formülde . T: Divizörün çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı ( Çevirme kolunun dönme miktarı ) K: Divizörün Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) veya çevirme oranı ( 1/40 ) Z: Yapılmak istenilen bölüntü’yü ifade eder.. Yüz : 21-23-27-29-31-33 II. yapacağımız bölmeyi elimizdeki mevcut delikli aynaların delik sayıları yeterli olmadığı zaman kullanırız.Yüz : 24-25-28-30-34-37-38-39-41-42-43 2. Bu sistem..( Verilenler: K = 40 Z = . 59-62-66 Bu bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır.. çevirme kolunu döndürme miktarını bulunuz .... Delikli ayna. Bunlardan birincisi divizörün fener milinin arkasına takılan mildir. Bu bölme sistemine “Diferansiyel bölme” adı da verilir. Örnek 1 : Çevirme oranı 1/40 olan bir divizörde . Çözüm : T= = K = 5 = 4 3 5 x 7x 4 0 5 Z 6 7 7 9 16 T=? 49 delikli aynada 35 delik atlatılacak Yedirmeli Bölme : Direkt ve endirekt bölme metotlarıyla yapılamayan bölümleri .

delikli aynanın ileri geri hareketleriyle yedirilerek çevirme kolu asıl bölme için döndürülmüş olur.K.A.M ) takılacak dişli çark ( çevrilen ) Z = Yapılacak bölüm sayısı Z3 = Seçilen yardımcı bölüm sayısı K = Divizör sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) K Z3 Çevirme miktarı hesabında yapılacak bölüm sayısı olarak “seçilen yardımcı bölüm sayısı” kullanılır. yapacağımız bölmeyi eldeki mevcut delikli aynaların.D.K. Z K ( Z3 1 Z) = Z 2 Z3 Takılacak dişli çarklar yukarıdaki formül ile hesaplanır.M ) Diğeri ise divizörün delikli aynasının çevirme koluna bağlı olarak çalışan ve onunla beraber dönen mildir.M ) Bu sistemde. delik sayıları yeterli olmadığı zaman buna yardımcı bir sayı alınır.K. T= Frezelerdeki mevcut dişli çark takımının diş sayıları ALCERA freze : 24(2)-30-32-35-36-40(2)-45-50-55(2)-60-65-70-80(2)-100-120-127 TOS freze : 24(2)-25-28(2)-30-32-36-40(2)-48-49-56(2)-60-6466-68-72-76-78-80(2)-84-86-88-90-96-100-120-127 Örnek1: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 127 dişli bir dişli çark yapabilmek için yedirmeli bölme işlemini yapınız.M ) takılacak dişli çark ( çeviren ) Z2 = Delikli ayna kuyruk miline ( D. Bu formülde . Z1 = Divizör kuyruk miline ( D. Z3 =120 seçiniz. delikli aynaya dişli çarklarla iletilir.(7) 120 28 0 = =12 0 = = = 56 24 5 6 1 = Z 2 4 2 . Divizör kuyruk mili çevirme kolu aracılığıyla fazla veya az çevrilir. Z3 =120 Z 1 Z 2 Z K ( Z3 Z) Z3 40 ( 120 127 ) 120 40 .K. az veya çok dönme farkı .A. Bu fark kadar dönme miktarı . Çözüm : Verilenler K = 40 . hesaplamayla bulunan dişli çarkların ait oldukları mile takılmasıyla sağlanır. Z = 127 . Delikli ayna üzerinde yapılması mümkün olmayan bölümler . Buna da “Delikli Ayna Kuyruk Mili” denir. Bu işlem ise. ( D.

M ) Şekil 41: Dişlilerin takılış şeması Şekilde dişli çarkların yerlerine takılışları gösterilmektedir. Bu şekilde iki dişli çark bulunmasına ikili çark donanımı hesabı denir. Çözüm: Verilenler: K = 40 Z .) negatif olması .71 = . 1x1 1 40 1 1 T K = = = = 12 3x1 3 Z 0 1 3 33 delikli aynada 11 delik atlatılacak Hesaplamada da görüleceği gibi çevirme kolu hesabı seçtiğimiz dişli sayısına (120)göre yapılmaktadır. Yardımcı sayının 72 alınarak bölmenin yapılabilmesi için a) Dörtlü çark donanımı hesabını yapınız b) Çevirme kolu hesabını yapınız c) Çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz. Z3 yardımcı sayının küçük alınmasından dolayıdır ve bu durumda delikli ayna ile çevirme kolu birbirinin tersi yönünde döner. Bu durumda 120 dişli açmamız gerekir.= 40 ( 72 . Fakat hesapladığımız ve divizör kuyruk miline ve delikli ayna kuyruk miline taktığımız dişli çarklar sayesinde çevirme kolunu her döndürdüğümüzde dişli çarklar sayesinde olması gerenden fazla dönerek sonuçta 127 dişli yapılmasını sağlar.Dişli çarkları bulunur. Z3 = 72 4 = 1 = (8). Z1 ( D . Z = 71 .5x2. Burada kullanılan vasat (ara ) dişlisi Z1 ve Z2 dişlilerini kavuşturmak ve aynayla kolun dönme yönünü aynı yönlü dönmesini sağlamak için kullanılmıştır. Ancak bazı durumlarda divizörün yapısına göre bir veya iki vasat dişli kullanılabilir.M ) V a s a t(A r a ) D işli Z2 ( D . Yani aradaki fark yedirilmiş olur. K . K . Çevirme kolu hesabı ise . Örnek2: Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde 71 dişli yedirmeli bölme yöntemiyle yapılacaktır. Bulunan dişli çarklarda işaretin ( .A . = 40x2 = K ( Z3 .

40 5x3 15 T K = = = = Z 72 9x3 27 27 delikli aynada 15 delik atlatılacak Açısal Bölme:( Farklı Bölümler) Genellikle bölümler arası açı değerlerinden gidilerek yapılan bu işleme “Açısal Bölme” veya adımlar farklı olacağından “Farklı Bölme” de denir. Yardımcı sayı büyük alındığı zaman ikisi de “AYNI” yöne döndürülür. NOT: Yedirmeli bölme yöntemindeki çark donanımı hesaplamasında seçilen yardımcı sayı küçük alındığı zaman delikli ayna çevirme kolunun “TERSİ” yönünde döndürülür.Bu işlemde delikli ayna dönüş yönünün çevirme kolu dönüş yönüne göre hangi yönde dönmesi gereği belirtilmelidir. M ) 48 24 A R A M İL (D .A .6x3. Çevirme kolu hesabı ise . K . K x T α = 360o Bu formülde.1 Z 2 Z) Z3 ) 72 0 7 2 0 1 8 (12) (8).). (Gerekirse vasat dişli takılabilir. T = Çevirme koluna attırılacak tam tur sayısı veya atlatılacak delik sayısı K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı (40) α = İki bölüntü arasındaki açı değeri veya yapılmak istenilen açı bölüntüsü. (12) 4 48x36 40 ( D .K . 360o = Daireni çevresinin açı olarak değeri .M ) 36 Şekil 42: Dişlilerin takılış şeması Şekilde görüldüğü gibi dişli çarklar Paraçol yardımıyla sırasıyla takılır.

raybaların yapımında rastlanır.30 32.30 24 24. Raybalar için kullanılan. Eşit aralıkta olmayan bölme: Bu şekilde bölmelere.25 25 25.30 Çizelge 4: Rayba yapımında kullanılan bölüm sayısı ve merkez açı değerleri Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde sekiz dişli bir raybanın yapılabilmesi için divizör çevirme kolu hesabını yapınız. DİŞ SAYISI HER DİŞTEKİ MERKEZ AÇI ( DERECE VE DAKİKA OLARAK ) 1 2 3 4 5 6 7 8 6 58 60 62 8 42 44 46 48 10 33 34.30 24. genel bölüm sayıları ile bu bölümler için eşit olmayan (α ) merkez açıları standartlaştırılmış ve değerleri çizelgelerde gösterilmiştir. rayba kanalları çoğunlukla çift sayıda ve biri diğerinden farklı olarak yapılırlar. Raybanın dişlerinin merkez açıları çizelgeden alınmıştır. delik yüzeylerinin hassas olarak işlenmesinde kesici olarak kullanılır. Bölme hesabında. ο ο ο ο α 1= 42 . raybanın bütün kanalları için delikli aynanın aynı delik sayısından yararlanılması düşünülmelidir. Ancak çevirme kolu aralık miktarları her kanal için ayrı ayrı bulunur ve sıra takip edilerek açılır.30 27. α 2= 44 .30 30. Delik yüzeylerinin temiz olması için.33 36 37.Örnek : Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 olan bir divizörde çevresinde 30 o derecelik açı bulunan . Kx α Z 40x3 0 360 α = 30o 3x 1 30 6 8 = =3 =3 9x 5 9 6 4 T = = = 120 36 54 delikli aynada 3 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır. 4 kanalı açabilmek için çevirme kolu ne kadar döndürülmelidir? Çözüm: Verilenler: K = 40 .30 22. α 3 = 46 .30 29.30 31.45 26. Raybalar.30 23 23.32 28. α 4 = 48 Çözüm : Verilenler : .15 28 16 20 21 21.30 39 12 27.30 14 23.

diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 4 360 176 36 8x 4 44 6 8 = =4 =4 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 48 delik atlatılacaktır.K = 40 α 1= 42 Geriye kalan 4 diş de yeterlidir. 3. Bu nedenle . α 3 = 46 .diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 6 360 184 36 46 9 1x 6 6 =5 =5 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 6 delik atlatılacaktır. 2. ο . Doğrudan doğruya mengeneye veya tezgah tablasına bağlanan iş parçalarının üzerine üç şekilde doğrusal bölme yapılabilir. DOĞRUSAL BÖLME VE KREMAYER DİŞLİ AÇMAK Freze tezgah tablasına bağlanan iş parçaları üzerine yüzeysel (doğrusal) olarak bölme yapmak mümkündür. α 4 = 48 (Çizelgeden) sıra ile aynı açılardadır.diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 8 360 192 36 3x 1 48 6 8 = =5 =5 9x 5 9 6 4 = = 54 delikli aynada 5 tam tur attırılacak ve 18 delik atlatılacaktır. 4 dişin hesaplanması ο ο ο 1. diş için çevirme kolu hesabı T = Kx α Z 40x4 2 360 168 36 42 9 6x 3 6 6 =4 =3 9x 5 6 4 = = = 54 delikli aynada 4 tam tur attırılacak ve 36 delik atlatılacaktır. α 2= 44 . . Bu tür bölüntülere örnek olarak cetvel ve kremayer dişlileri gösterebiliriz. 4.

uygun olarak hazırlanmış bir torna kalemi veya özel bir çizici uç bağlanır. 80 24 = = = 40 x (2) 12 x (2) = . 1 x 40 2x6 . Özel aparat ile. Z1= Divizör kuyruk miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çeviren) Z2= Frezenin tabla miline takılacak dişli çark diş sayısı (Çevrilen) t = İstenilen bölüm aralığı ( adım ) K = Sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı ( 40 ) T = Çevirme koluna yaptırılacak devir sayısı Ht = Tezgah tabla mili adımı Örnek 1 :Freze tezgahının tabla mili adımı 6 mm. n 2 Ht Bu formülde.K T. T = 2 devir. Divizör kuyruk mili ile tabla mili arasına dişliler takılarak istenilen doğrusal bölüntüler yapılabilir. olan bir freze tezgahında 1’er mm aralıklarla bir cetvel bölüntüsü yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılışlarını şekil çizerek gösteriniz. Ht = 6 mm. Çözüm : Verilenler: K = 40 . Kaşem veya uç . t = 1 mm. Çevire Z n 1 t. Divizörle doğrusal bölme: Doğrusal bölmeler yapabilmek için divizörlerden yararlanılır. Z 1 Z 2 t. ( Mikrometrik bilezik ) 2. freze tezgahına özel olarak hazırlanmış bir kater veya flanşlar ile yahut ta malafa bilezikleri yardımıyla bağlanır. 3.H . Divizör ile.K Çevrile = Z = T . istenilen cetvel bölüntüsü elde edilir.1. Mikrometrik bileziklerden de uygun ilerlemeler verilerek. Mikrometrik bileziklerle cetvel bölüntüsü yapmak: Cetvel bölüntülerini yapabilmek için freze tezgahına. Çevirme koluna 2 devir yaptırılacaktır. Doğrusal bölme işleminde aşağıdaki formül kullanılır. Bölüntülü tambur aracılığı ile.

Çevirme kolu bir devir döndürülecektir.M V A S A T D İŞ L İ 24 T A B L A M İL İ Şekil 43: Dişlilerin takılış şeması Örnek 2: Tabla mili adımı 5 mm.H = 25. 8 x 20 .K . Çözüm: Verilenler: K = 40 . 25. olan bir freze tezgahında 1/16’’ ölçüsünde cetvel yapabilmek için gerekli dişli çarkları hesaplayınız ve çarkların takılış şemasını çizerek gösteriniz. T = 1 devir Z 2 = t.4 x (5) . (2) 40 x 40 127 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 40 A R A M İL T A B L A M İL İ 40 Şekil 44: Dişlilerin takılış şeması Kremayer Dişliler: Düzlem bir yüzey üzerine modül profilinde açılan sonsuz sayıdaki dişlilere Kremayer dişli denir. vinçlerin ileri geri hareketlerinde. birçok iş tezgahında.K T. Örneğin.4/16 40 2x5 25. Kremayer dişliler birçok yerlerde kullanılır.4 x 40 40 (2) 80 = = = = 2 x 16 x 5 8 x 20 (5) . t = 1/16’’ Z 1 . Ht = 5 mm x .4 x 40 . 127 x 25. bazı kumanda mekanizmalarında kremayer dişlilerden .8 0 D .

Şekil 45: Kremayer dişliler Kremayer dişliler bir dişli çark ile birlikte çalışırlar. π Diş derinliği: h = 2.167 . Aşağıdaki şekilde bir kremayerin elemanları görülmektedir. Şekil 46:Kremayer dişli elemanları Elemanların hesaplanması: Modül: m = t/π Adım: t = m .K 1 Çevrile = Z = 2 n T . Ht Çizelge 5: Kremayer dişli formülleri . m Diş üstü derinliği: Diş dibi derinliği: Çark donanımı hesabı: Çevire Z n t. Düz dişli çarklarla çalışanlara düz dişli kremayer dişliler.yararlanılır.167 . helis dişli çarklarla çalışanlara helis dişli kremayerler denir. m h1 = m h2 = 1.

T = 4 devir t = m . h2 = 1. İş parçası tezgahın tablasına hareketi yönünde bağlanır. Çark donanımı hesabı sonucunda bulunan dişli çarklar paraçol yardımıyla divizörün kuyruk mili ile tabla mili arasına bağlanır. Ht = 6 mm.167 .14 = 6.167 . h = 2. 2 = 2.π m 7 (22/7) x 2 x = 22 x 2 x = 22 x 20 40 = 40 4x6 7x4x6 7x6 Çark donanımı hesabı (4) . h1 = m = 2 mm.334 mm. 3. olan bir freze tezgahında modülü 2 olan bir kremayeri açmak için kremayerin elemanlarını ve çark donanımı hesabını yapınız. 7 x 6 . .Örnek: Tabla mili adımı 6 mm. İlk önce iş parçası üzerine izler meydana getirilerek adım kontrol edilir. Çevirme koluna 4 devir yaptırılacaktır. 2. (4) 28 x 24 Z 1 2 Z = t.H 88 D İV İZ Ö R K U Y R U K M İL İ 80 28 A R A M İL T A B L A M İL İ 24 Şekil 47: Dişlilerin takılış şeması Kremayer dişli açmak için işlem sırası: 1. m = 2. Freze tezgahının malafasına modül freze çakısı yatay konumda bağlanır. 3. Not: Kremayer dişli açarken modül freze çakısı takımından 134ve~(sonsuz) dişliyi açan 8 numaralı modül freze çakısı seçilir. Freze çakısı iş parçası üzerine sıfırlanır. 2 = 4. 4. m = 2 . Çözüm: Verilenler: K = 40 .K T. = (4) = 88 x 80 (4) . 6.167 . m = 1. = 2 t = m .28 mm. 2 . Daha sonra uygun talaş derinliği verilerek dişler sıra ile açılır. 22 x 20 . π = 2 . 5.334 mm. . Divizörün sonsuz vida karşılık dişlisi diş sayısı 40 tır.167 .

Düz dişli çarklar iki şekilde birbirleriyle çalışırlar 1. Büyük düz dişlilere “Çark” . İçten çalışan düz dişli çarklar Şekil 49: İçten çalışan düz dişli çark Düz dişli çarkın elemanları ve hesaplanması: . eşit aralıklı ve uygun profildeki girinti ve çıkıntıların meydana getirilmesi ile düz dişli çarklar elde edilir. Eksenleri birbirine paralel olan düz dişli çarklar bir milden diğer bir mile hareket iletiminde kullanılırlar. eksenine paralel doğrultuda . Dıştan çalışan düz dişli çarklar Şekil 48: Dıştan çalışan düz dişli çark 2.Modül Frezesinin 1 Numarası Açılacak Diş 12 Sayısı 13 2 14 16 3 17 20 4 21 25 5 26 34 6 35 54 7 55 134 8 135 ~ Çizelge 6: Modül freze takımındaki modül numaraları ve açacakları diş sayısı DÜZ DİŞLİ ÇARK AÇMAK Düz dişli çarklar ve kullanılma yerleri: Silindirin çevresi üzerinde . küçük düz dişlilere de “pinyon dişli” adı verilir.

( Z1 + Z2 )/2 b = Az yük gelenlerde Çok yük gelenlerde 6.... m veya Df = m ( Z – 2.8m 8.π Do = m .167 .m veya Da = m ( Z + 2 ) Df = Do – 2.14 = 6. m h1 = m h2 = 1. 3. Çözüm : Verilenler : m= 2 .12m Diş üstü dairesi çapı : Diş dibi dairesi çapı : Diş derinliği Diş üstü derinliği Diş dibi derinliği Eksenler arası Diş genişliği : : : : : Çizelge 7: Düz dişli çark formülleri Örnek 1 : Modülü 2 ve diş sayısı 48 olan bir düz dişli çarkı yapabilmek için gerekli hesaplamaları yapınız.167 . . Z = 48 t = m . π = 2 . Z Da = Do + 2.m a = Do1 + Do2 / 2 veya a = m .33 ) h = 2.Şekil 50: Düz dişli çark elemanları Modül Adım Bölüm dairesi çapı : m = t/π : : t=m.28 mm....33 ...

m = 2. a) Bu dişlilerin modülünü . Da1 = 190 mm. d) Çevrilen dişlinin diş üstü çapını. .167 . delik çapındaki bir malafa üzerine takılır. h2 = 1. m = 1. Divizör ve karşılık puntası frezenin tablasına bağlanır. Dişli taslağı .5 . diş sayısı 74 olduğuna göre . diş üstü çapı ve dişli genişliğine göre tornada bir malafa yardımıyla tornalanır.334 mm 1 40 5x3 5 T K = = = = 1 Z 48 6x3 8 18 delikli aynada 15 delik atlatılacak Örnek 2: Birbirini çeviren iki düz dişlinin eksenler arası 160 mm.5 ( 54 + 2 ) = 140 mm. Freze tezgahında düz dişli açmak için işlem sırası: 1.334 mm h1 = m = 2 mm. 48 = 96 mm Da = m ( Z + 2 ) = 2 ( 48 + 2 ) = 100 mm.Do = m .167 . b) a = m ( Z1 + Z2 ) / 2 formülünden Z2 = ( 2 . c) Çevrilen dişlinin bölüm dairesi çapını . Açacağı diş sayısına göre seçilen modül freze çakısı.34 mm h = 2. çeviren dişlinin diş üstü çapı 190 mm.167 . 3. 54 = 135 mm.5 modül.33 ) = 2 ( 48 – 2. 2 = 4. 160 / 2.33 ) = 91.5 ) – 74 = 54 c) Do2 = m . b) Çevrilen dişlinin diş sayısını . Çözüm : Verilenler: a = 160 mm. Z1 = 74 . 2 = 2. 2. a / m ) – Z1 = ( 2 . . d) Da2 = m ( Z2 + 2 ) = 2. Df = m ( Z – 2. Z2 = 2.Z = 2 .167 . a) Da1 = m ( Z1 + 2 ) formülünden m = Da1 / ( Z1 + 2 ) = 190 / 74 + 2 = 2. Bulunuz.

temizlendikten sonra malafa presinde mil ve dişli zedelenmeden dikkatlice çıkarılır. ( Çevirmeden önce açmayı unutmamalıdır. 9. Eğer çevirme kolu yaylı pimin konacağı delik azda olsa geçirilmişse bile çevirme kolu ters yönde çeyrek veya yarım tur döndürülerek boşluklar alınmalı ve tekrar uygun yönde döndürülmelidir. Bulunan değerlerde divizör makası . Eksenlemeyi iyi gözleyebilmek için tablaya beyaz bir kağıt koyup bakmak doğrudur. Not: Bölme sırasında işin titreşimlerden dolayı gevşeyebileceği unutulmamalı. Tezgah uygun devir sayısına ayarlanır. 7. Modül freze çakısı iş parçası bağlanmadan önce punta ucuna yaklaştırılarak eksen ayarı yapılmalıdır. Uygun diş derinliği verilerek dişli açılmaya başlanır. Her çevirmeden sonra divizör fener mili sıkılmalıdır.4. Çevirme kolu uygun delik sayısına getirilerek tespit edilir. Dişliyi açmaya başlamadan önce birkaç tur boşta döndürülerek dişli sistemindeki boşluklar alınmalıdır. Dişler tamamlandığında tezgahtan alınır . 11. ) 10. 6. istenilen delik aralığına ayarlanır. Dişlinin diş sayısına göre çevirme kolu hesabı yapılır. çevirme kolunun dönme yönü açılan diş kanallarını görebilecek yönde olmalıdır. Bölme işlemine başladıktan sonra çevirme kolu kesinlikle geriye çevrilmemelidir.) Şekil 51: Modül freze çakısının punta eksenine ayarlanması . Dişli taslağı divizörün aynası ve karşılık puntası arasına sıkıca bağlanır. 8. ( Diş derinliği bir veya birkaç defada verilebilir. Modül freze çakısı iş parçasının üzerine bir kağıt yardımıyla sıfırlanır. İki diş boşluğu açılarak bir diş dolusu elde edilir. Bu dişin uygunluğu modül kumpası veya mevcut aletlerle kontrol edilir ve varsa eksiklikler tamamlanarak dişlerin açılmasına devam edilir. 5.

Helis Raybalar . Matkap uçları . ( Milimetre . silindir eksenine paralel olarak değişmeyen bir hızla ilerlemesi sonucu meydana gelen eğriye de “Helis” eğrisi denir. helisel olukların açılması bu esasa dayanılarak yapılır. Parmak . hipotenüsün meydana getirdiği eğri “Helis” eğrisidir. Helisel kanalları daha sistemli öğrenebilmek için frezeleme işlemini iki kısımda incelemek daha doğru olur. parmak ve modül cinsinden adıma sahip olan küçük adımlı dönel makine elemanlarına uygulanır. Böyle bir küçük adımda kullanılan isim ve semboller aşağıdaki şekilde verilmiştir. b) Ekseni etrafında sabit bir hızla dönen silindirin çevresi üzerindeki bir noktanın . çeşitli profildeki Vidalar gösterilebilir.Şekil 52: Modül freze çakısının iş parçasına göre sıfırlanması HELİSEL OLUK ( KANAL ) VE HELİS DİŞLİ AÇMAK Helisel olukların tanımı ve kullanılma alanları: a) Dik kenarlarından biri silindir çevresine eşit olan bir dik üçgenin . .b. Makinelerde . (Helis dişliler . Büyük adımlı helisel kanallar. Küçük adımlı helisel kanallar. helisel oluklar ) 2. Modül cinsinden vida v. Helisel oluklara örnek olarak Helis dişliler . 1. Helisel oluklar ve çeşitli yağ kanalları) Küçük adımlı helisel kanallar: Genel olarak milimetrik . silindir üzerine sarılması ile .

a= Helis eğrisi b= Dik üçgende hipotenüs H= Helis adımı ( Helisi çizen noktanın bir dönüşte eksen boyunca ilerleme miktarına helis adımı denir. Frezenin tabla miline Z dişlisi .Şekil 53: Helis ve elemanları Bir dik üçgenin silindir üzerine sarılmasıyla hipotenüsün silindir üzerinde oluşturduğu çizgisel yol helis eğrisini oluşturur. ( 90o .α ) ) Şekil 54:Küçük adımlı helislerin frezede açılırken divizör ve tablanın konumu Küçük adımlı helislerin frezede yapılabilmesi için . tezgah tablasına veya başlığa verilecek açı bu açıdır. İş parçasının her devirde aldığı yol . Ayrıca helis ile iş ekseninin yaptığı açı olarak da tanımlanabilir. helis adımı kadar olur. Çevire Z n = Çevrile Z = Ht H . Takılacak olan Z ve Z1 dişlilerinin hesaplanması aşağıdaki formül yardımıyla yapılır. Z ve Z1 dişlileri yardımıyla da ekseni etrafında dönme hareketi alır.) β = Helis ayar açısı ( Bu açı. Helis dişlinin açılmasında. d ) α = Helis açısı ( Helisin bir dik üçgen tarafından oluşturulduğu düşünülecek olursa. divizörün kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılarak tabla milinin döndürülmesi ile tabla üzerindeki iş parçası ilerleme hareketi .) d= Silindirin çapı Ç= Silindirin çevresi ( π . adım ile hipotenüs arasında kalan açıdır. hipotenüs ile taban arasındaki açıya veya helis adımı karşısındaki açıya Halis açısı denir. divizörün sonsuz vidası çarkından kurtarılır. Helis eğrisindeki sembollerin anlamları şunlardır.

Bu gibi durumlarda eğim açısı mutlaka tezgahın tablasına veya başlığa verilmelidir. Örnek 2 : Tabla mili adımı parmakta 6 diş olan bir freze tezgahında 4 mm. 48 dişlisi çevrilen çarktır ve kuyruk malafasına takılır. kesici kendi ekseni etrafında döndüğünden eğim açısının verilmesine gerek yoktur. . Kural olarak aşağıdaki gibi düşünülür. 2 Z= Tabla miline takılacak dişli sayısı. Takılacak dişli çarkları bulunuz. H = 4 mm. tabla . sol helisler için sağ el ile itilerek eğim açısı verilir.4 = = 6 x 4 25.n Bu formülde . Çözüm : Verilenler Ht = Parmakta 6 diş (1/6) . H = 12 mm Çevire Z n 1 Ht 8 = Çevrile = Z = n 2 H 12 32 = 48 32 dişlisi çeviren çarktır ve tabla miline takılır. Çakının altında da dönerek ilerleyen iş parçasına da bu kanal açılır. Eğer eğim açısı tablaya verilecekse. Çünkü parmak freze çapı büyüklüğünde bir kanal açmaktadır. olan bir freze tezgahında 12 mm adımlı bir helisel kanal açılacaktır. çalışanın yüzü tezgaha dönük iken sağ helisler için sol el ile . . 25. 4 6 = 4 25. Ht= Frezenin tabla mili adımı. Vida veya helisel kanal açarken önemli olan işin divizördeki dönüş yönünü karıştırmamaktır. H= Helis adımı veya yapılacak vidanın adımı Örnek 1 : Tabla mili adımı 8 mm. adımlı bir helisel kanalı açabilmek için gereken çarkları bulunuz. Helis ayar açısı 45o’den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. Vidalar genellikle “Testere freze çakıları” veya “Kanal freze çakıları” ile açılırlar. Z1= Divizörün kuyruk malafasına takılacak dişli sayısı. Çözüm : Verilenler Ht = 8 mm.4 5 24 x 5 x 12 7 = 12 0 Z Z 1 = Ht H Frezede vida kanalı bir “parmak freze” çakısı ile açılıyorsa.

hatayı azaltmak için freze çakısının çapı küçük seçilir. Z1 için H = 40/2 . freze tezgahlarında vida çekme çok daha hassas ve ekonomik olur. 1 40 . oradan da delikli aynaya ulaşır. Dolayısıyla kare vidalar . Tezgahın tabla miline Z dişlisi . Ht =2 H Bu eşitliklerin sağ tarafları birbirine eşit olduğu için sol tarafları da birbirine eşit olur. ( Şekilde görüldüğü gibi ) Tabla mili çevrildiği zaman hareket . Z = Z1 için H = 40 . Delikli aynadan yaylı pim ve çevirme kolu aracılığıyla sonsuz vidaya geçer. Z Z =2 . Z1 ) alınarak Z dişlisi bir devir döndürülürse. delikli ayna kuyruk malafasına da Z 1 dişlisi takılır. Sonsuz vida çarkının diş sayısı . K = 40 ise . iş parçası divizöre bağlanır. Sol Helis. Bu yönlerin sağlanabilmesi için takılan dişi çarkların arsına bir veya iki vasat çark takılır. Ancak iyi ayarlama ve çakı seçimi uygun olmamışsa vida profili bozuk olabilir. Divizör bizden uzaklaşırken iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa . açılacak kanal sağ helis yönlüdür. Z = Z1 tabla mili 40 defa döndüğünde . Z1 dişlisinin iki katı ( Z = 2 . Torna tezgahlarında sık sık kalem bileme ve bunun sonucu her bağlamada hata yapma olasılığı fazla olabileceğinden . divizörün sonsuz vidası da çarkına kavratılır. . Bunu önlemek . iş parçası bir devir yapar. iş parçası bir devir dönmüş olur. seri olarak açılabilir.Sağ Helis. 40/2 = 20 devir döndüğü zaman . Tabla mili 40 defa döndüğünde tablanın almış olduğu yol ise . Ht Z = 2 . 40 . trapez vidalar ve sonsuz vidaların açılması kolaydır. divizör bizden uzaklaşıyor ve iş parçası saat ibresi yönünde dönüyorsa . göğüs seviyesinde tutarak tabla milini çevirirken . Z dişlisi. Frezelerde vidaların açılması: Freze tezgahlarında . Ht kadardır ki bu iş parçası üzerindeki H = 40 . Büyük adımlı helislerin açılması: Büyük adımlı helisler açmak için . Z1 dişlisinden de delikli ayna konik dişlilerine . Z dişlisinden sırasıyla ara dişlilere ve Z1 dişlisine . Sonrada sonsuz vida çarkına ve sonsuz vida çarkının miline bağlanmış olan iş parçasına iletilmiş olur. böylece Z dişlisi. açılan kanal sol helis yönlüdür. Z = 40 . vida profilne uygun freze çakısı bulunan her vida . Z1 dişlisi iki devir döner . Ht helis eğrisinin adımıdır. Ht Bu formüllerden . Divizör kuyruk milini .

8 0 32 (3) = = 52 = = (20) 2 x 26 = Z = 1 H 520 0 52 (3) 80 dişlisi tezgah tabla kiline. H = Helis adımını ifade eder. Çözüm : Verilenler: D = 200 mm. 40 ve 24 dişlisi ara mile. tg α = 3. 0. tg α = Helis açısının tanjantını. 78 dişlisi de delikli ayna kuyruk miline takılır. D = helisel kanalın açılacağı parçanın çapını.14 veya 22/7 Örnek: Çapı 200 mm. tg 40o = 628 . 200 . Z1 = Delikli ayna kuyruk miline takılacak dişli sayısını. Tabla mili adımı 8 mm.24 = ~ 520 mm 32 (20) 4 x 8 Z 40 . H = Helis adımını. 80 24 40 78 x x H = π . olan bir silindir üzerine helis açısı 40o olan bir helisel kanal açılacaktır. tg α Bu formülde .83 = 521. dir. α = 40o . H = π . Ht = 8 mm. D . Z = Tezgahın tabla miline takılacak dişli sayısını. Helis adımı ile takılacak çarkları hesaplayınız. Buradaki helis adımı aşağıdaki formül ile hesaplanır. D . Bu formülde.Ht Z 1 H Formülü bulunur. . Ht 40 . π = 3.14 . 40 = Divizörün sonsuz vida karşılık dişisi diş sayısını. Ht = Tezgahın tabla mili adımını. .

küçük adımlarda olduğu gibi . sağ helis için sol el . sol helis için sağ el ile itilerek çevrilir. freze çakısının helis doğrultusuna göre ayarlanmasıdır. Kesme iş parçasının üst tarafından değil . Not: Bu çevirmelerde amaç . ( Şekilde görüldüğü gibi) Bu işlemde freze çakısının eksen ayarı . . sol helisler için sol el ile çevrilmelidir. helis ayar açısı 45oden büyük olduğu zaman . Bu durumda başlık β helis ayar açısı kadar çevrilir. Tabla . tabla 45oden fazla çevrilemediği için freze çakısı üniversal başlığa bağlanır. Dolayısıyla işin yapılması mümkün olmaz.Şekil 55: Büyük adımlı helisel kanalları frezede açarken helis ayar açısının tablaya verilmesi Helis ayar açısı 45o den küçük olduğu zaman freze çakısı malafaya veya üniversal başlığa bağlanır. Şekil 56: Büyük adımlı helisel kanallar frezede açılırken helis ayar açısının başlığa verilmesi Tabla çevirme açısı 35o~ 40onin üstüne çıktığı zaman . yan tarafından olur. küçük çaplı iş parçalarında fırdöndü ve divizör aynası malafaya veya üniversal başlığa çarpar. Bu gibi durumlarda freze çakısı üniversal başlığa bağlanır. Başlığın çevrilme yönü küçük adımlıların aksine . sağ helisler için sağ . iş parçasının yatay eksenine göre yapılır. Ancak .

Helis dişli çarklar: Tanımı ve kullanıldığı yerler: Büyük kuvvetlerin iletilmesinde ve güçlerin taşınmasında genellikle helis dişliler kullanılır. Bu dişliler düz dişlilerin aksine . Dolayısıyla hem paralel millerde hem de eksenleri aynı düzlemde olmayan millerde kullanılırlar. Şekil 59: Eksenleri paralel olan millerde helis dişlilerin konumu . eksenleri doğrultusunda itme kuvveti “Eksenel Kuvvet” çoğalarak dişlerin çabuk bozulmasına neden olur. Helis dişlilerin diğer dişli sistemlerine göre tercih edilmelerinin amacı . diş kavramalarını yavaş . Şekilde görülen dişlilerin mil eksenleri paraleldir. 2. silindir çevresindeki diş profilleri eksen doğrultusuna göre eğik olan dişlilerdir. Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde. değişik işlerde kullanılmasını sağlamaktadır. Helis dişlilerin üretiminde . düzgün olması nedeniyle yüksek hızlarda dönmeye uygun olması ve sessiz çalışarak güç ve kuvvetleri zorlanmadan iletmiş olmalarıdır. Bunun için kullanım alanları çoktur. Eksenleri dikey olan millerde . Şekil 57: Helis dişli çifti Şekil 58: Ok ( çavuş ) dişlisi Helis dişlilerin birbirleriyle çalışma konumları: Eksenleri birbirini kesmeyen düzlemler içinde takıldıkları millerin durumuna göre üç şekilde birbirleriyle çalışırlar. 1. 3. Eksenlerinin değişik konumda olmaları makine üretiminde . Eksenleri paralel olan millerde. Birbirleri üzerinde yuvarlanarak çalıştıklarından açı büyük seçilirse . Birisi dağ helis yönlü ise diğeri sol helis yönlüdür. Eksenleri paralel olan millerde: Bu dişli çarkları helis ayar açıları “β 1 ” ve “β 2 ” birbirine eşit olur. Bu dişlilerin helis açıları 15o ile 20o dereceye kadar seçilirler. Bu durumda olan dişlilerin helis açıları birbirine eşit fakat ters yöndedir. düz dişliler gibi eksenlerinin paralel olma şartı toktur.

Aşağıdaki şekildedir ve β 1 + β 2 = δ dır ve Şekil 61: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu b) δ < β 1 > β 2 ise aşağıdaki şekildedir ve β birbiri ile ters yönlüdür. Bir sağ helis ise diğeri de sağ helistir. 1 − β 2 = δ dır ve helisler . Şekilde böyle bir dişli çifti görülmektedir. Dişlerin helisleri aynı yönlüdür. δ = Eksenler arasındaki açıdır. ο β 1 + β 2 = 9 0 dir.Eksenleri dikey olan millerde: Eksenleri dikey konumda olan bu dişlilere . Şekil 60: Eksenleri dikey olan millerde helis dişlilerin konumu Eksenleri birbirini herhangi bir açı ile kesen aykırı millerde: a) β 1 < δ > β 2 ise helisler aynı yönlüdür. birbiri ile dik çalışan dişliler denir.

Şekil 62: Eksenleri birbirini herhangi bir açıda kesen aykırı millerde helis dişlilerin konumu Helis dişli elemanları : Normal adım: Helis eğimine dik olarak ölçülen adımdır ve ( tn ) ile gösterilir. Bölüm dairesi çapı: ( Do ) ile gösterilen bu çap dişli çarkların birbirleriyle çalışırken birbirlerine değdiği çaptır. Alın adımı: Dişlinin alnındaki bölüm dairesi üzerinden ölçülen adım olup ( ts ) ile gösterilir. Diş yüksekliği: ( h ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile diş üstü çapı arasında kalan ölçüdür. Diş üstü çapı: Diş üstlerinden geçen çaptır ve ( Da ) ile gösterilir. . Helis ayar açısı: Helis açısını 90o ye tamamlayan veya adım ile helis arasında kalan açıdır ve ( β ) ile gösterilir. Alın modülü: ( ms ) ile gösterilir ve bölüm dairesi hesaplamasında kullanılır. Normal modül: ( mn ) ile gösterilen bu modül dişlinin açılmasında ve hesaplanmasında verilen modüldür. Diş dibi çapı: Diş diplerinden geçen çaptır ve ( Df ) ile gösterilir. Sanal diş sayısı: ( Zi ) ile gösterilen bu diş sayısı hesaplanır ve ayrıca hesaplama sonucu bulunan bu diş sayısına göre modül freze çakısı numarası seçilir. Diş sayısı: Dişlinin üzerindeki diş sayısını ifade eder ve ( Z ) ile gösterilir. Helis açısı: Helis ile taban arasındaki açıdır ve ( α ) ile gösterilir. Diş üstü yüksekliği: ( h1 ) ile gösterilir ve diş üstü çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür.

mt . Do. cosβ ) Df = ms . cosβ ms = mn / cosβ Do = mn . Do .(Z-2. cosβ Do.33 . Z Da = Do + 2. − Η = π − − a = (Z1+Z2) / 2.(Z1 + Z2 ) / 2 mn. cosβ / Ζ ms = Do / Z Do = Z .Diş dibi yüksekliği: ( h2 ) ile gösterilir ve diş dibi çapı ile bölüm dairesi çapı arasında kalan ölçüdür. . cosβ Da = ms .Η = π cotgβ β) Ζ = Do Z = Do / ms cosβ / mn Zi = Z / cos3β a = Do1 + Do2 / 2 − a = ms . ms mn = tn / π ms = ts / π Do = ms .(Z+2.mn Df = Do – 2.33. H = π . Diş genişliği: ( b ) ile gösterilir.167 . cosβ ts = tn / cosβ mn = ms . mn / cosβ mn = Do . ts = π . Z / cosβ tn = π cosβ / Ζ . − cosβ ) h = 2. mn ts = π . cosβ . mn h = 2.167 . . Helis adımı: ( H ) ile gösterilir ve silindirin çevresine açılan helisel dişlerin bir tur sonunda aynı noktaya geldiğinde aldığı yolu ifade eder. Do / tanβ . tan(90. Şekil 63: Helis dişli elemanları Helis ayar açısı Normal adım Alın adımı Normal modül Alın modülü Bölüm dairesi çapı Diş üstü çapı Diş dibi çapı Diş yüksekliği Helis adımı Diş sayısı İdeal diş sayısı Eksenler arası cosβ = mn / ms tn = π . mn cosβ = tn / ts tn = ts . tn / π .

6.256 . mn = 57. K = 40 .065 mm. ο . 2 = 6.84 mm. 25 = 57. 2.2 =57. Malafa miline takılı olan dişli taslağı divizör ve punta arasına ayna punta veya iki punta arasına bağlanır. İki punta arasına bağlanan dişli taslağının salgısı komparatör ile kontrol edilir. 2. tn b = 10 .2 = 61.33 . cos30 = 0. Do. cotgβ 40 Ht H 40 .14 . tn = 3 . b = 3 . mn = 3.46 bulunan bu değere göre modül freze çakısı takımından 6 numaralı freze çakısı numarası seçilir. β = 30o . Z = 2.725 – 2. 40 .866 ο ms = mn / cosβ = 2 / cos 30o = 2 / 0.8663 = 25 / 0. Dişli taslağı bir malafaya takılarak hesaplanan diş üstü çapı ve diş genişliğine göre tornalanır.28 mm.725 .33.725 – 4. Zi = Z / cos3β = 25 / cos330 = 25 / 0. Çözüm : Verilenler: Z = 25 .725 .28 = 18.Dişli genişliği b = 3 .mn = 57. 3.725 mm. Verilen değerlere göre gerekli hesaplamalar yapılır.309 Do = ms .732 = 313. β = 30o .66 = 53. 6 315 16 21 (12) 4 x4 48 (10) 40 = = = (12) 3 x 7 36 3x7 (10) 70 4x4 x x = = = T K 1 5 = = 1 2 25 Z 5 25 delikli aynada 1 tam tur attırılacak 15 delik atlatılacaktır.936 mm.866 = 2. Da = Do + 2.725 mm.309 . = = 3.650 = 38. 4. tn = π . 57. Η = π Z Z 1 . Df = Do – 2. mn = 2 . mn = 2 ve helisi sağ olan helisel dişli çarkın tabla mili adımı 6 mm olan bir üniversal freze tezgahında yapılabilmesi için gerekli hesaplamaları yapınız.14 . mn Çizelge 8: Helis dişli formülleri Örnek : Z = 25 . Helisel dişli çarkların üniversal freze tezgahında açılabilmesi için işlem sırası: 1. cotg 30o = 181. 1.

( Helis dişli açarken delikli aynanın divizör mili ile birlikte dönebilmesi için delikli ayna tespit cıvatası gevşetilmelidir. 6. İdeal diş sayısına göre seçilen modül çakısı kesme yönüne uygun olarak freze malafasına takılır. 8.5. Freze malafasına takılan modül çakısı dişlinin eksenine göre punta ucuna ayarlanır. . Tezgah çalıştırılarak iş parçası çakıya yaklaştırılır. İkinci diş için tabla tekrar yukarı kaldırılır ve çevirme kolundan uygun çevirme yapılarak ikinci diş açılır. En hassas eksenleme . Bu işlem sırasında çakı ile dişli arasına beyaz kağıt konulursa daha iyi gözlem yapılır. dişlinin en üst noktasına çakı teğet konumda değdirilerek orada . açı masaya veya başlığa verildikten sonra . Bu durum dikkatlice gözlenerek çakının bu elipsin tam ortasına getirilmesine çalışılarak. 10. Birinci diş açılır. 7. İkinci diş açmak için tabla başa alınmadan önce tabla aşağıya indirilir. küçük bir elips yüzey (1 – 2 mm2 lik) meydana getirilir. Helis ayar açısı helis yönüne göre tezgah tablasına veya başlığa verilir. Bu şekilde diğer dişler de sırasıyla açılır ve dişli açma işlemi tamamlanır. Hesaplama sonucu bulunan dişli çarklar Tezgahın tabla mili ile divizör mili arasına takılır. Sonra freze çakısı punta ucuna veya dişli üzerinde eksenlenir. değdiğinde mikrometrik bilezik sıfırlanır.) 12. çakı – punta ve dişli eksenlenmiş olur. Eğer helis ayar açısı başlığa verilecekse . (Modül çakısı tabla indirilmeden geri alınırsa vidadaki boşluktan dolayı çakı açtığı kanalın kenarlarından talaş kaldırır ve dişlinin profili bozulur. c. Bu işlem. b. 11. Dişli çark diş sayısına göre bulunan delikli ayna sayısı divizöre takılarak delikli ayna düzenlenir. Eğer helis ayar açısı tezgahın tablasına( masaya ) verilecekse .) 9. a. açı önce başlığa verilir. Dişleri bir veya iki pasoda açacak şekilde ( kaba ve ince talaş ) talaş derinliği verilir. çakı puntaya eksenlendikten sonra döndürülmelidir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful