TOPOGRAFYA DERS NOTLARI

1. ÖLÇÜ BİRİMLERİ- ÖLÇEK KAVRAMI
Yeryüzünde bulunan veya yeryüzüne yakın dogal ve yapay noktalar ile bunların oluşturduğu cisimlerin belirli bir karşılaştırma düzlem veya yüzeyine göre konumlarının saptanması ve belirli bir oran(ölçek) ile küçültülerek kağıt üzerine geçirilmesi için gerekli arazi ölçmeleri, hesap ve çizim yöntemleri, kağıt üzerindeki ölçülerin araziye uygulanması (aplikasyon) dağ ve çığ haritaları vb ninın hazırlanması navigasyon, gps öçmeleri ve değerlendirilmesi ,cbs, topografya dersinin konusunu oluşturmaktadır. ÖLÇÜ BİRİMLERİ 1-Uzunluk Birimleri (m) 2-Alan Birimleri (m2) (1 ar=100 m2, 1 dönüm=1000 m2, 1 hektar=10000 m2 ) 3-Açı Birimleri 3a.Altmışlık Sistem (birimi derece) 3b.Yüzlük Sistem (birimi grad) 4-Yay Birimi

Altmışlık Sistem Bir daire çevresinin 360 da birini gören merkez açıya 1 ‘derece’denir. ( 0 ) ile gösterilir. (alt birimleri dakika ( ' ) ve saniye ( " ) dir). Yüzlük Sistem Bir daire çevresinin 400 de birini gören merkez açıya 1 ‘grad’ denir. ( g ) ile gösterilir. (alt birimleri santigrad ( c ) ve santisanti grad ( cc ) dır). Yay Birimi Bir dairede yarıçap uzunluğundaki yayı gören merkez açıya bir ‘radyan’ denir.

r

b α

b/r=α/ρ

3600 = 400g = 2π π= bir dairenin çevresinin çapına olan oranını ifade eder.
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 1

ρ (dönüştürme katsayısı) olmak üzere, bir açının yay değeri (arcα) ile sayısal değeri arasında

arc α= α°/ρ° = αg /ρg
ilişkileri vardır. ρ°= 1800/τ ρ’ =180*60/ τ ρ’ ’ =180*60*60/τ ρg=200/τ ρc=200*100/τ ρcc=200*100*100/τ

UYGULAMA Arcα=1.4214 ün açı değerini hesaplayınız. arc α= α°/ρ° =αg /ρg αg= ρgarc α= 90g.4892

ÖLÇEK KAVRAMI

ölçek= Plan üzerindeki uzunluk/Arazi üzerindeki uzunluk(gerçek uzunluk)

s′ 1 = M s
Ölçekle alan arasındaki ilişki 1/M2 =çizim alanı/gerçek alan

F′ 1 = 2 F M
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 2

Uygulamalar
1- Plan üzerinden 4.2 cm olarak ölçülen bir parsel kenarının arazi üzerindeki değeri 84 m olduğuna göre planın ölçeğini hesaplayınız.

1 s′ = M s

1/M = 0.042(m)/84(m) =0.0005

M=1/0.0005=2000 2- 1/500 ölçeğindeki plan üzerinde 4.2 cm gelen bir bina kenarının arazideki değeri kaç metredir.
1 s′ = M s
s=M*s’ = 500*0.042= 21 m.

3- 1/500 ölçekli plan üzerinde alanı F1=41480 mm2 olan bir arsa, 1/M2 ölçeğindeki başkabir plan üzerinde ölçülmüş ve F2=2592 mm2 bulunmuştur.

a) Gerçek alan kaç dekardır.
b) 1/M2 =?

Çözüm: a)
1/M12 = F1/F F= M12* F1 = 0.04148*5002 =10370 m2 1 dekar(dönüm) =1000 m2 F=10.37 dekar. b) 1/M22 = F2/F M22= F/ F2 = 10370/0.002592 1/M2 = 1/2000 M2= 2000.19

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

3

Bu durumda yapılan ölçme hatası hangi türdendir ve ne kadardır.nem vb) Hata Türleri 1.2237 γ= 67. ölçme hatalarının ortaya çıkması kaçınılmazdır. Yöneltme hatası) 2. Ölçmeler yapılırken.mira boyu) ve kısmende ölçme araçlarının hatalı kullanılmasından ileri gelirler. gerçek hata ε=x .4525 β=57.13cc dır.Aletsel hatalar (Aletin yapımındaki bir eksiklik veya herhangi bir parçasının oynamasından ileri gelmektedir) 3. Bir üçgenin iç açıları toplamı 1800(200g) olduğuna göre x=200g dır. Gerçek hata ise.Düzenli hatalar (Alet hataları(şeridin standart boydan farklı olması.2. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 4 .Düzensiz hatalar ( Bu hatalar tam olarak giderilemiyen alet hatalarından ileri gelirler) Gerçek Hata (ε): Ölçülen bir ‘l’ büyüklüğünün gerçek değeri ‘x’ biliniyor ise.0013g = .sıcaklık.l şeklinde tanımlanır. aranan bir büyüklüğün . ε=200-(α+β+γ)= .0. ÖLÇME HATALARI Hata kaynakları. kullanılan ölçme biriminin katları cinsinden bulunmasıdır.Kaba hatalar (Dikkatsizlik ve yorgunluk gibi nedenlerle ileri gelen hatalı ölçme ve okumalardır.Doğal hatalar (rüzgar.3251 değerleri elde edilmiştir. UYGULAMA Bir üçgenin iç açıları ölçülmüş ve α=75. kişisel dikkatsizlik ve yeteneğin sınırlı olmasından ileri gelmektedir. Hata Türleri ve Doğruluk Ölçütleri Ölçme. 2.Kişisel hatalar (İnsan duyu organlarının tam olmaması nedeniyle. 3. Bu hataların bir kısmı ölçme sırasındaki yanlışlık ve dikkatsizlikten diğer bir bölümü ise insan duyu organlarındaki ve alet yapısındaki eksiklikler ile dogal etkilerden ileri gelmektedir Ölçmelerde Hata Kaynakları 1.

h. Cebirsel toplamı 0 olmalıdır..h... En olasılıklı değerin k.h. Görünen hata v=x-l şeklinde tanımlanır..Karesel Ortalama Hata (m) 2..o. + ε n n m= ± [εε ] n Bir ölçmenin k. En olasılıklı değer x= [li]/n = ∑ li/n dir (ölçmelerin aritmetik ortalaması) DOĞRULUK ÖLÇÜTLERİ 1.. (M) M= m/ n UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 5 . + v n [vv] m= ± n −1 n −1 2. v n   n   n= ölçme sayısı t=  t= ± [v ] n 2.o.1.Görünen Hata (düzeltme)(vi) Hesap edilen en olasılıklı değerden(en ihtimalli değer) ölçülen değerin farkına görünen hata denilmektedir. görünen hatalardan m= ± 2 2 v12 + v 2 + . ε n   n   t= ± [ε ] n  v1 + v 2 + .h.2. t=   ε 1 + ε 2 + .Ortalama Hata (t) ε gerçek hataların(veya vi görünen hataların) mutlak değerlerinin basit aritmetik ortalaması ‘ortalama hata’ olarak adlandırılır.. (m) Bir ölçmenin k.o.o. Bir ölçünün k.. gerçek hatalardan m= ± 2 2 ε 12 + ε 2 + .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 6 .1614 a)Olasılıklı değeri (x) b)Ortalama hatayı (t) c)Bir ölçünün karesel ortalama hatasını (m) d)En olasılıklı değerin karesel ortalama hatasını (M) e)Olasılıklı hatayı (r) hesaplayınız.1610 l5 = 125.3.1615 l 2 = 125. T= mi l UYGULAMA Bir doğrultu 7 kez ölçülmüş aşağıdaki değerler elde edilmiştir.1611 l 6 = 125.Oransal Hata (T) Karesel ortalama hatanın ölçülen büyüklüğe oranıdır. n tek ise rε= ± ε ( n+1) / 2 rv= ± v ( n+1) / 2 n çift ise rε = ± 1 ε 2 n/2 +ε ( n + 2) / 2 rv = ± 1 v + v ( n+ 2) / 2 2 n/2 4. Bu değerlere göre Ölçüler: l1 = 125.Olasılıklı Hata (r) Gerçek veya görünen hataların mutlak değerleri büyüklük derecesine göre sıralandığında ortadaki değere olasılıklı(ihtimalli)hata denir.1612 l3 = 125. 1613 l 7 = 125.1616 l 4 = 125.

1610 125. 2.81cc e)n tek ise r= ± v ( n+1) / 2 4. Düzeltme değerlerinin mutlak değerleri tekrarlanan sayılarda dikkate alınarak sıralanır (n=7 için.1614 -2 1 -3 3 2 0 -1 0 4 1 9 9 4 0 1 28 t= ± [ v ] = ±12/7 n =±1. r= ± v 4 ) 0 .1611 125. Eleman aranan değerdir.1616 125.a) x= [l]/n =125.1613 125.1 .71cc c) m= ± [vv] n −1 = ± 28/(7-1) = ±2.1615 125.1613 b) ölçü no ölçüler(l)(g rad) olasılıklı değer(x) Düzeltme v=x-l vv (cc) 1 2 3 4 5 6 7 Toplam(∑) 125.3 r= ± 2cc UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 7 .1.16cc d) M= m/ n = ±0.1612 125. 3 .1613 125. 2.

Serbest elle yaklaşık ölçekte ve göz kararı kuzeye yöneltilmiş olarak çizilir. kuzey yönü. detaylar işaretlenerek çizilir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 8 . plan veya haritada gösterilmesi istenen yollar. ölçmeler bittikten sonra da uzun süre arazide yaşaması gereken noktalardır. üst yapı tesisleri. binalar. demir çivi. yerleşim bölgesi dışında ise. Tesisi ve Röperlenmesi Ölçmelerde kullanılacak arazi noktaları.Geçici Noktalar. arazide ölçmeler süresince (kısa bir süre için) yararlanılan noktalardır. Bu noktalar.3. Krokinin ismi. Arazi krokisi. ahşap kazık.1 : Arazi Krokisi Örneği Arazide Ölçme Noktalarının Seçimi. meskun alanlarda demir çivi ve demir boru gibi zemin işaretleri ile .2). kroki tarihi ve krokiyi çizen gibi bilgiler de bu krokide yer alır(Şekil3. ARAZİDE NOKTALARIN İŞARETLENMESİ. alt yapı.1) Şekil3. 2.RÖPERLEME Öncelikle çalışma bölgesi gezilir ve bir ön araştırma(istikşaf) yapılarak arazinin krokisi hazırlanır. Bu krokide. nokta tesisleri ile zemine işaretlenirler. eğim değişimleri vb. 1. boyalı işaret vb. özel beton taşlar kullanılarak zemine tesis edilirler(Şekil3. geçici ve kalıcı noktalar olmak üzere iki tür noktadan oluşurlar. ağaçlar.Kalıcı Noktalar.

a b Şekil3.) Bu biçimde seçilen noktalara’ röper noktaları’ denir. Noktaların sabit tesislere olan uzaklıklarının ölçülmesi işine de ‘röperleme’ denir.3).arazide kolaylıkla bulunacak noktalara olan yatay uzaklıkları ölçülmek suretiyle bağlanırlar.telefon. Röperlemede en önemli noktalar. kaybolmayacak yerlerde seçilmeli • Röper uzaklıkları ölçme şeritinin boyundan daha fazla olmamalıdır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 9 .elektrik direkleri. Röper ölçüleri uygun bir formattaki röper çizelgesine geçirilir(Şekil3.(bina köşeleri.2ab : Geçici ve Kalıcı Nokta İşaretleri Noktaların röperlenmesi Arazide işaretlenen ölçme noktaları herhangi bir nedenle kayboldukları zaman yeniden tesis edilmelerini sağlamak amacıyla. bu noktalar ‘röper(sigorta)’ olarak adlandırılan yerleri değişmeyecek.ağaç vb. • Röperler arazide kolaylıkla bulunabilmeli • Röperler sağlam zeminde.

Üzerinde Görüş Bulunmayan ve Arada Engel Olması Durumunda Jalonlama. ara noktaların jalonlanması sırasında jalon aralıklarının çelik şerit metrenin boyundan daha fazla olmamasına dikkat edilmelidir.3 Röper Çizelgesi ARAZİDE DOĞRULARIN BELİRTİLMESİ(JALONLAMA) Arazide bir doğru. Jalonlamada önemli olan bir nokta. Bu biçimde belirtilen bir doğrunun ya uzunluğunu ölçmek amacı ile veya doğru üzerinde yapılan bir ölçme için gerekli olan.• Yerleşimin olmadığı bölgelerde röperler. jalonların noktada düşey olarak tutulması veya dikilmesidir. Şekil3. genellikle 2m boyunda her 50cm’si ayrı renkte olmak üzere çift renkte boyanmış dairesel kesitli demir boru veya nadiren ahşap malzemeden imal edilmiş çubuklardır. başlangıç ve son noktalarından başka arada veya doğrunun uzanımında noktaların belirtilmesi gerekebilir. röper noktası ile yaklaşık 1200 açı oluşturacak şekilde şeçilmelidir. Doğrultman Yöntemi veya Kutupsal Yöntem adı verilen yöntemle yapılır. Ayrıca. Jalon. Arazide doğruların ara noktalarının bu jalonlar yardımıyla işaretlenmesi işlemine ‘jalonlama’ denir. başlangıç ve son noktalarına jalon dikilmek suretiyle belirtilir. Arazide bu işler genellikle jalonlar ile yapılır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 10 .

∆ H 2 ) 1 /2 F v e y ao r e x a m p le : s = s 3= .1 .50 . Araziyi düz ve eğimli olarak ikiye ayırmak mümkündür.5 ) 0 3 60 m h = 3 0 .UZUNLUKLARIN ÖLÇÜLMESİ Uzunlukların ölçülmesinden.5 8 9 m 0 3 89 m o ∆ Hθ == 12 . bu açının tanjantı olarak yüzde cinsinden ifade edilir. %10 dan fazla ise çok eğimli araziden sözedilebilir.5 8 9 c o s (2 .3 3 4 m s o n ra th e n S = (3 0 .4 : Uzunlukların doğrudan ölçülmesinde kullanılan çelik metre ve çekül Elde sallantısız tutulan çekül ipinin gösterdiği doğrultu yerçekimi doğrultusudur. Bu işleme ‘yataya indirgeme’ denir. trigonometrik değeri yanında.50 . demiryollarında %ο cinsinden verilir.3 3 4 2 ) 1 /2 S =h 3= . Ölçme biçimini etkileyen bir husus arazinin eğimli veya eğimsiz olmasıdır . ∆H S Eğim karayollarında %. yeryüzünün belirli iki noktası arasındaki yatay uzunluğun bulunması anlaşılır. jalon ve çeküldür(Şekil3.5 8 9 2 .4). tan α = Uzunluklar genel olarak ya ölçme aracının doğrudan kullanılması ile yada optik veya elektromagnetik dalgaların kullanıldığı araç ve yöntemlerle ölçülür.Düz arazide uzunluk ölçmesi 2. 1. Y a ta y U z u n lu k uzu ğik ) n lu s k = ö lç ü le n (e ∆H α Y a ta y u z u n lu k = S Y a ta y u z u n lu ğ u h e s a p l a m a k iç in : S = s cosα veya S = (s 2 .Eğimli arazide uzunluk ölçmesi UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 11 .5 6 0 m Çıkış durumunda eğim açısı (+) iniş durumunda (-) dır. Şekil3. Uzunlukların doğrudan dogruya ölçülmesinde kullanılan araçlar 20-30 m’lik çelik şerit metre.5 4 m . Eğim %2-%10 arasında ise orta eğimli. Çelikşerit metre ile boy ölçme işine ‘şenaj’ da denir. Mühendislikte eğim açısı. Yatay uzunluk olarak ölçme yapılamadığı durumlarda uzunluk önce eğik olarak ölçülür sonra gerekli hesaplar yapılarak eğik boya karşılık gelen yatay uzunluk bulunur.3 3 ∆ H = 1 . Düz arazi ortalama eğimi% 2 ye kadar olan arazidir.

Aşağıdaki şekillerde arazinin çıkış ve iniş durumlarına göre uzunlukların (jalon + çelik şerit metre) nasıl ölçülmesi gerektiği şematik olarak verilmektedir( Şekil3. Uzunluk ölçmeleri gidiş-dönüş olarak yapılır.Eğimli arazide uzunluk ölçmesi a. Ölçülen değerler ölçme karnelerine yazılır 2.Düz arazide uzunluk ölçmesi Ölçülecek uzunluk başlangıç ve son noktaları belli olduğundan. Şekil3. Ölçmeler sırasında önemli olan şeridin yatay tutulmasıdır. ölçülen boyun eğimi bulunur sonra da bu eğimden yararlanılarak eğik boy yataya indirgenir.1. gidiş-dönüş farkı verilen hatasınırı değerinden küçük olmalıdır.5.Bu yöntemde. Bunun için çekül ipi veya jalonun şeritle oluşturduğu açı 900 olacak biçimde şerit aşağı yukarı indirilir. çelik şerit metre yatay tutulmak suretiyle uzunluk parça parça ölçülür.İndirgeme yönteminde ise. kaldırılır.6) jalon Çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 12 . b. Bu yöntem ancak zorunlu durumlarda uygulanır.İndirgeme yöntemi a.Basamaklı ölçme yöntemi b. çelik şerit metre yere yatırılarak uzunluk ölçmesi yapılır. ara noktaları uzunluk ölçmeleri sırasında işaretlenir ve bu ara noktalar arası çelik şerit metre ile ölçülür. Ölçülen uzunluğun kullanılan çelikşerit metrenin uzunluğu geçmesi durumunda ölçülecek uzunluk üzerinde ara noktalar işaretlenerek istenen uzunluk parça parça ölçülerek bulunur. Eğer büyük çıkarsa ölçmeler tekrarlanır.

5 Çıkış durumunda uzunluk ölçmeleri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 13 .Basamaklı ölçme yönteminde iki durum söz konusudur -Çıkış durumu -İniş durumu Şekil3.

7 Yatay bazmirası ve teodolit kullanılarak uzunlukların ölçülmesi Baz mirasının yataylığı bir küresel düzeçle sağlanır ve uzunluğu ölçülecek kenara yaklaşık dik olarak yerleştirilir.7).Şekil3. Yöntemin sağladığı yaklaşık doğruluk.8). Şekil3. için ± 10 cm civarındadır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 14 . 100 m. yaklaşık 750 metreye kadar uzunluklar ölçülebilir. Optik yöntemle uzunlukların ölçülmesinde kenarın bir ucuna teodolit (açı ölçme aleti) diğer ucuna da baz mirası merkezlendirilir (Şekil3. Yöntemin prensibi çok basittir (Şekil3. Bu yöntemle.6 İniş durumunda uzunluk ölçmeleri UZUNLUKLARIN OPTİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Yer yüzünde iki nokta arasındaki uzunluğun ölçülmesinde doğrudan yöntem diyebileceğimiz Şenaj(çelik şerit metre ile uzunlukların ölçülmesi) yanında sabit bilinen bir uzunluğun(baz mirası) iki ucunda yapılan doğrultu okumaları ile de iki nokta arasındaki uzunluk dolaylı yöntemle de belirlenebilir.

α1 b d α2 Şekil3. Ölçülen tepe açısı α ve baz uzunluğu b = 2m.9 100-200 m uzunlukların ölçülmesi Bu durumda.A α d b Şekil3. olmak üzere d yatay uzunluğunu veren formül aşağıdaki şekilde yazılabilir.8 Yöntemin Prensibi d(yatay uzunluğu) d = ½ b cot α/2 dir Hesaplarda kolaylık sağlamak amacı ile yatay miranın iki gözleme plakası arası 2 m olacak biçimde imal edilmiştir. yatay uzunluğu veren formül. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 15 . Sabit uzunluğun(baz mirasının) iki ucuna yapılan doğrultu gözlemeleri 2cc okuma yapabilen saniye teodoliti ile aletin her iki durumundaki ölçmelerle yapılmalıdır. 100-200 metreye kadarki uzunluklarda baz mirası kenarın yaklaşık ortasına kurularak kenarın her iki ucundan yapılacak doğrultu okumaları ile tepe açıları ölçülmelidir (Şekil3.9) . d= cot α/2 baz mirasının uzunluğu presizyonlu bir şekilde belirlenmiş olup sıcaklık değişiminden çok az etkilenen malzemeden yapılmıştır.

Bu iki nokta arasındaki düşey açı veya yükseklik farkı ölçülüyor veya biliniyorsa. Yardımcı baz uzunlukları kullanılarak bu yöntemle ölçülebilen uzunluk yaklaşık 750 metreye kadar çıkarılabilir. 2. yatay uzunluk hesapla bulunur. Bu yöntemle iki nokta arasındaki eğik uzunluk ölçülür. t seyir süresinin 10-8 ve daha iyi doğrulukla ölçülebilmesidir. tam dalga boyu sayısı. Bu zor ve pahalıdır.10). Bu yöntem. Burada n.λ +R UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 16 .t olur. λ : dalga boyu ve R dalga boyunun kesir değeridir. c dalga hızı. t seyir süresi olmak üzere d = ½ c. Bunun yerine daha presizyonlu uzunluk ölçmelerinde Faz farkı ölçme yöntemi kullanılır.d = b/2 (cot α1/2 + cot α2/2) şeklinde olur. ölçülere atmosferik düzeltme gibi gerekli düzeltmeler de getirilir. Burada zorluk. yansıtıldıktan sonra alınan dalga boyunun gönderilen dalgaya göre. bir ana aletten gönderilen elektromagnetik dalganın bir yansıtıcıdan(reflektörden) yansıtıldıktan sonra geriye alınması ve gönderilen ve alınan sinyalin karşılaştırılması prensibine dayanır (Şekil 3. faz farkı kayması ve gidiş dönüşteki toplam dalga boyu sayısı belirlenir. klasik uzunluk ölçme yöntemlerinin yerini almış ve özellikle engebeli arazilerde çok büyük kolaylıklar sağlamıştır. İki nokta arasındaki eğik uzunluk ise. UZUNLUKLARIN ELEKTRMAGNETİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Ikinci dünya savaşı sonrasında 1960 yıllarında elektromagnetik dalgaların atmosfer içindeki yayılma özellikleri ve hızları belirlendikten sonra bundan yararlanılarak şu an topografyada yaygın olarak kullanılan uzaklık ölçerler geliştirilmiştir. 1. Ayrıca. aşağıdaki eşitliğe gore belirlenir. Elektromagnetik yöntemle uzunlukların belirlenmesinde iki yöntem söz konusudur. Şekil 3. Faz Farkı Ölçme Yöntemi: Bu yöntemde. İmpuls Yöntemi(Seyir müddeti Yöntemi): Ölçmelerde kullanılan elektromagnetik dalganın seyir süresi belirlenmek suretiyle uzunluğun belirlenmesidir.10 Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçülmesi Ölçmelerde alet ve reflektör ölçülecek kenarın iki ucuna merkezlendirilir. Bu yöntemin ana ilkesi. n . d = ½ .

1.Küresel düzeç silindirsel bir cam tüp biçiminde olup silindirin üst kısmının iç yüzü küre kapağı biçimindedir. Bu yöntemle ölçme yapan bazı aletlerin ölçme presizyonu.ÖLÇME ALETLERİNİN ORTAK PARÇALARI 4.Bu yöntemle uzunlukların presizyonlu olarak ölçülmesi mümkündür. 4. Bu bölümler arası 1 veya 2 mm dir.1 Kaba tesviye 2.1) Şekil4. Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçmelerinde genellikle kızıl ötesi dalga veya görünen Laser dalgası kullanılır.KABARCIKLI DÜZEÇ Doğru ve düzlemlerin yatay ve düşey tutulmalarını sağlayan yardımcı parçadır. Küresel düzecin ortalanması için. Kabarcık. kabarcığın dairenin tam ortasına getirilmesi gerekir. 1 kilometrelik uzunluk için 1 cm den daha küçük değerde kalabilmektedir. Bu cam tüpün üst kısmında bölümler bulunur. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 17 .Silindir düzeç iç yüzünün üst kısmı tor biçiminde tıraş edilmiş silindirsel bir cam borudur. yaklaşık 2 mm çapında hava kabarcığı kalacak biçimde alkol veya eter gibi bir sıvı ile doldurulmuştur. 2 tür kabarcıklı düzeç vardır 1.Küresel düzeç 2. Küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemine ‘kaba tesviye’ denir (Şekil4. sıvının buharından oluşmaktadır. Silindirin içi. Silindir düzecin ortalanması işlemine ‘ince tesviye’ denir.Silindir düzeç 1.

Bu çizgilere ‘gözleme çizgileri’ denilmektedir( Şekil 4. 4.Çizgili Mikroskop -. Teodolit diyafram Görüntü netleştirme vidası Optik eksen oküler İçbükey mercek objektif Gözleme çizgileri Şekil 4. Çizgi plağı bir cam levha olup.2. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 18 . Okuler tarafındaki borunun içine.2).Optik Mikrometreli Mikroskop şeklinde ayırt edilebilir. boru eksenine dik biçimde bir cam levha yerleştirilmiş ve bu cam levhanın üzerine birbirine dik iki çizgi çizilmiştir. üzerine tek bir okuma çizgisi çizilmiştir.Verniyerli Mikroskop (eski tip teodolitlerde kullanımaktadır) -.2.4.AÇI ÖLÇME VE OKUMA DONATIMLARI Okuma Mikroskoplu donatımlar -. gözden uzak olan kısım ise objektif ismini alır. Çizgili Mikroskop En basit okuma mikroskopudur. Dürbünden bakış doğrultusunda göze yakın olan oküler.3.DÜRBÜN Topografya aletlerinde dürbünler genellikle ters görüntü verirler. Dürbün Objektif merkezi ile gözleme çizgilerinin kesim noktası gözleme doğrultusu verir.Skalalı Mikroskop -.

Bu öteleme miktarı mikromeytre vidasının skalasından okunabilmektedir. Verniyerli Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir verniyer çizildiği zaman verniyerli mikroskop elde edilir. Böylelikle bölüm çizgileri yana doğru bir miktar ötelenmektedir. Düşey açı: Bir düşey düzlem içinde ölçülen açıdır. Yatay ve Düşey Açılar ltu Basu cu (z enit) (z) acisi Ya ta yd og K uzey do grultus ru l tu u cisi (t) Aciklik a Yatay aci (ί ) im Eg is ac Go a i( z le ) ne nd og y Y a ta d og r u ltu Y a tay d uzlem Istasyon noktasi Ayakucu (nadir) acisi (N) mi duzle Gozleme D uz yd u se le m Düşey doğrultu: Yeryüzünün herhangi bir noktasındaki yerçekimi doğrultusudur. Yatay doğrultu: Herhangi bir noktada düşey doğrultuya dik olan doğrultudur. Düşey düzlem: Herhangi bir noktada düşey doğrultuyu üzerinde bulunduran düzlemdir. Ν(ayakucu acısı)) (α+z=100g. Skala bölüm sayılarının artma yönü yatay daire bölümlerinin artma yönü ile ters doğrultudadır. Yatay düzlem: Düşey doğrultuya herhangi bir noktada dik olan düzlemdir. bu plak bir mikrometre vidasının döndürülmesi ile çevrilebilmektedir.Skalalı Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir skala (ince bölümler) çizilmiştir. Optik Mikrometreli Mikroskop Bu mikroskopta yatay daireden geçip mikroskopa gelen ışınların doğrultusu üzerine paralel yüzlü bir cam plak konulmuş olup. Yatay açı: İki düşey düzlem arasında kalan ve yatay bir düzlem içinde ölçülen açıdır. z(başucu acısı). (α(eğim acısı). z+Ν=200g ve de N-α=100g) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 19 ru Cekul dogrultusu Go zle n ne do gr u ult .

Yatay açıyı ölçmek için dürbün. yatay eksen. yatay durumda konulmuş olan bölümlü dairenin merkezi üzerinde bulunmalı ve düşey bir UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 20 . Donatımlar TEODOLIT Mikrometre Tamburu Dönüş Düşey Daire DİKME LER Objektif Yatay Eksen Yatay/Düşey Daire Okumaları Değiştirme Vidası Yatay Az Hareket Vidası Bakış Doğ rultusu Düşey Az Hareket Vidası Üst Kısım Silindir Düzeç Açı Tablası Döndürme Vidası Kapağı Yatay Daire Optik Çekül Küresel Düzeç Asal Eksen Sökülebilir Alt Kısım Tesviye Vidaları Şekil 4.3. silindir düzeç ekseni ve optik(gözleme)eksenlerine sahiptir.4. Ayrıca asal eksen. Teodolit Yatay ve düşey açıları ölçmeye yarayan topografya aleti ‘Teodolit’ olarak adlandırılır. 3 Teodolit. gözlemeye yarayan bir dürbün. ayaklı bir sehpa üzerine tespit vidası yardımıyla monte edilirler. Teodolitte Eksenler. söz konusu açıları ölçmek için bölümlü yatay ve düşey daireler ile bunlara ait gösterge donatımlarından oluşur.4.

ME||DE Yatay ve düşey daireler ile eksenlerin yatay ve düşey duruma getirilebilmeleri için gerekli yerlere küresel ve silindir düzeçler konmuştur. Teodolitin Kullanılması -İstasyon noktasında yapılan ön işler . Asal Eksen (AE) Optik Eksen (OE) Muylu Eksen (ME) Düzeç ekseni (DE) DİKLİK ŞARTLARI: AE⊥ DE (ana eksen şartı). yatay bir eksen etrafında aşağı yukarı hareket edebilmektedir.) ve ‘**ince tesviye’ (silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir.Teodolitin tesviyesi . Bu eksene ‘Muylu eksen’ veya ‘Yatay eksen’ denir. Merkezlendirme: Teodolit yatay dairesi merkezinin(Asal eksenin) istasyon noktasından geçen düşey doğrultu (çekül doğrultusu) üzerine getirilmesidir. Bu bölümlü daireye ‘Yatay daire’ ve eksene ‘Asal eksen’ denir. Bu düzeçler yardımıyla ‘*kaba tesviye’. Silindir düzeç kabarçığının ortalanmasında tesviye vidalarından yararlanılır. Muylu eksen.eksen etrafında dönebilmelidir.Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi . AE⊥ME.) işlemleri yapılır. Optik çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 21 . düşey açıları ölçmeye yarayan bölümlü düşey dairenin merkezinden geçer. 4. Baston çekül 3. bir düzlem içinde kalarak. Farklı yükseklikte bulunan noktaları gözleyebilmek için dürbün.(küresel düzeç kabarçığının ortalanması işlemidir. OE⊥ ME.Dürbünün göze uydurulması -Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi Ölçmelere başlamadan önce teodolitin ölçme yapılacak ve daha önceden arazi üzerinde belirlenmiş noktalar(istasyon noktaları) üzerine getirilmesi ve bu noktalar üzerine merkezlendirilmesi gerekir. Sehpa ayakları aşağı yukarı kaldırılıp indirilerek ortalama işlemi gerçekleştirilir. 3 çeşit çekül vardır 1. Bu işlem için çeküllerden yararlanılır. İpli çekül 2.5.

Teodolitin tesviyesi Asal eksenin düşey konuma getirilmesine ‘teodolitin tesviyesi’ denir. Bu vidalar içe-dışa çevirilerek silindir düzeç kabarcığının ortanması sağlanır daha sonra teodolit 900 çevirilerek diğer tesviye vidasıyla ortalama işlemi yapılır. Merkezlendirme ve kaba tesviye işlemlerinin aynı anda tamamlanıp. Silindir düzeç ekseni herhangi 2 tesviye vidasına paralel konuma getirilir.yukarı hareket ettirilerek kabarcığın ortalanma işlemi yapılır. teodolitin merkezlendirileceği noktanın görünmesi sağlanarak ayaklar yavaşca indirilir ve zemin üzerine bırakılır ve de sehpa ayaklarına kuvvetlice basılır. Böylece ölçmeler bitene kadar teodolitin hareket etmemesi sağlanır. Bu iş silindir düzeç ve tesviye vidaları yardımıyla yapılır.Bu işlemler birkaç kez tekrarlanarak kaba tesviye ve merkezlendirme işlemleri aynı anda tamamlanır.yapılır. Sehpa üzerine monte edilmiş teodolit istasyon noktası üzerine getirilir. Bu sırada optik çekülden bakılarak optik çekülün üzerindeki merkezlendirme dairesinin istasyon noktası ile çakıştırılması tesviye vidaları yardımıyla gerçekleştirilir.(küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir). optik çekülden bakılarak. Bu işlemler. Sehpa ayaklarından birinin sehpa pabuclarına basılarak toprağa girmesi sağlanır. konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 22 . ince tesviye denilen silindir düzeç kabarçığının ortalanması işlemine geçilmelidir. Bu işlem birkaçkez tekrarlanarak ince tesviye tamamlanmış olur. Bu sırada küresel düzeç bozulabilir. Küresel düzeç kabarcığının kaçma doğrultusu hangi ayak doğrultusunda ise o ayak aşağı. Eller yardımıyla diğer iki ayak havaya kaldırılıp..Tekrar ayaklar yardımıyla küresel düzeç ortalanır ve optik çekülden bakılarak merkezlendirmenin bozulup bozulmadığı kontrol edilir. Önce sehpa ayakları yardımıyla *kaba tesviye. Daha sonra **ince tesviye dediğimiz silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemine geçilir.

silindir düzeç optik çekül tesviye vidası Konum Konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 23 .

900 Tesviye vidaları 900 Teodolit açı ölçmeye hazır hale getirildikten sonra dürbünün göze uydurulması gerekir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 24 .

İnce yöneltme yatay ve düşey az hareket vidaları yardımıyla yapılır.(1 Tam seri : Teodolitin 1.durumuyla yapılan açı ölçmesidir).Kaba yöneltme . Paralaksın giderilmesi (Paralaks:Görüntünün gözleme çizgileri düzlemine düşmemesi durumudur. Yatay açılar 1 Tam seri ölçülür. Şekil 4. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sağ tarafda kalması durumudur UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 25 .4 Paralaksın giderilmesi Bu işlemlerden sonra gözlenen noktaya . Tüm bu işlemlerden sonra yatay açı ve düşey açı ölçmelerine geçilir.4). Paralaks var ise görüntü netleştirme vidası ile giderilir( Şekil 4. Paralaksın giderilmesi Gözleme çizgileri netleştirilir Paralaks giderildi görüntü iyi Görüntü netleştirilir Göz okülerden aşağı yukarı hareket ettirilir. Bu işlem yatay ve düşey genel hareket bağlama vidaları ile yapılır. görüntü netleştirme vidası ile giderilir. paralaks var ise .Dürbünün Göze Uydurulması 3 adımda yapılır 1.İnce yöneltme yapılır. İnce yöneltme : Gözleme çizgilerinin kesim noktasının gözlenen nokta üzerine getirilmesidir. Okülerin göze uydurulması 2. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sol tarafda kalması durumudur Teodolitin 2. Görüntünün netleştirilmesi 3. Kaba yöneltme : Dürbünün arpaçık ve gez yardımıyla gözlenen noktaya yöneltilmesidir. ve 2. Teodolitin 1.

yakın noktalarda ise nokta üstünde sallandırılan bir çekül ile belirtilmelidir.noktanın üzerinde düşey tutulan bir jalon. Her gözlemeden önce teodolitin tesviyesi kontrol edilmeli. 3.Yatay açı ölçmelerinde gözönünde bulundurulması gereken noktalar: 1.Durum II. Gözleme noktaları. uzak noktalarda . POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: Alet: Seri No: Tarih: / /2007 İstasyon Gözlenen Nokta Nokta No. No.Durum (Ι + (ΙΙ − 200) / 2) Ortalama Sıfıra İndirgenmiş Ortalama Seriler Ortalaması Sayfa No: UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 26 . bozulmuşsa yenilenmelidir. 2. Gözlemeler jalon veya çekülün mümkün olduğunca noktaya yakın alt kısmına yapılmalıdır. Teodolit asal eksen etrafında daima saat akrebi yönünde döndürülmelidir. Seri Sayısı Doğrultu Okumaları I.

2445 24.2460 132.Durum II.2446 24.0000 132.0010 50.1400 24.0000 132.1390 0.Durum Seri No: Tarih: 15 / 03 /2007 Sıfıra Ortalama İndirgenmiş Seriler ( I + ( II − 200)) / 2 Ortalama Ortalaması 100.24455 24. Durumu I + ( II − 200) 2 Sıfıra Seriler İndirgenmiş Ortalaması değer A A 1 2 3 1 2 3 1 2 0.1456 300.1458 100.0010 82.1403 250.13895 A ß2 ß1 3 2 DÜŞEY AÇI KARNESİ HESABI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 27 .1448 B A ß 1 POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Durulan Nokta Bakılan Nokta Seri sayısı Teodolitin I.0000 382. Durumu II.1400 1 200.0012 132.0000 132.2457 274.0008 282.2458 182.2456 24.0011 382.1448 0.0014 0.0012 182.1400 50.0000 382.0009 82. Sayısı No.1406 24.2456 74.0013 332.POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: İstasyon Gözlenen Seri Nokta Nokta No.1457 0.1389 0. 1 A B 1 Alet: Doğrultu Okumaları I.2458 224.1400 0.

z=65.Başucu açısı ölçülüyorsa teodolitin I.896 399.102g olur.102 çizelgede başucu açısı (z): z= I+ bağıntısı ile hesaplanır. ve II. Gözlenen nokta ve alet durumu A I II Σ Düşey daire okuması(grad) 65.100 334. 400 − ( I + II ) 2 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 28 .996 Başucu açısı (z) (grad) 65.durumlarında yapılan okumaların toplamı 400g eğim açısı ölçülüyor ise 200g(600g) olmalıdır.

1. Arazi işleri a) Poligon noktalarının belirlenmesi b) Poligon kenarlarının ölçülmesi c) Poligon açılarının ölçülmesi d) Arazide yapılan ölçmelerin kontrolu e) Poligona ait bir kenarın açıklık açısının ölçülmesi Büro işleri a)Poligonların hesaplanması ve hesapların kontrolü b)Çizim işleri olmak üzere 2 grupta toplanır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 29 . Poligon noktalarını ardışık olarak birleştiren doğrulara ‘poligon kenarları’ ve bu kenarlar arasında ölçme(gidiş)yönünün sol tarafında kalan açılara da ‘poligon açıları’ denir.5.Konum ve eşyükselti eğrili planların çıkarılması 2. POLİGONASYON Yeryüzündeki doğal ve yapay cisimlerin yatay konumlarının bir dik koordinat sisteminde belirlenebilmesi için veya plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilebilmesi için. Poligonasyon ise. arazide işaretlenmiş olan poligon noktaların yatay konumlarının saptanması amacıyla uygulanan bir ölçme yöntemidir. Bu amaçla arazide tesis edilen noktalara ‘poligon noktaları’ denir 5. Poligonların tesis edilme amaçları: 1. 5.Arazide konumları belli noktaların birbirinden çok uzak olması ve bu iki nokta arasında konumları bilinen noktalara gerek duyulması durumunda ara noktaların tesis edilmesi 4. arazide amaca yetecek sayıda doğrunun belirlenmiş olması gerekir.2. Bir doğrunun belirlenebilmesi için de iki noktasının arazide işaretlenmiş olması yeterlidir.Plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilmesidir.Arazide konumu belli noktalara veya doğrulara göre diğer noktaların belirtilmesi 3. Poligon noktaların yatay konumlarının belirlenmesi amacıyla yapılan işler.

(Açılar 1 Tam seri ölçülmelidir) Poligonlar yeryüzündeki geometrik şekillerine göre (Şekil 5.) 3. 1 3 2 Şekil 5.) 2.1 operatör(teodoliti kullanır).Poligon kenarları zorunluk olmadıkça yol ve benzeri tesisleri kesmemeli. 2. 5. Poligon kenarlarının ölçülmesi Poligon kenarları 20-30 m’lik çelik şerit metrelerle gidiş-dönüş olarak ölçülür.1 Poligonlar UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 30 . Poligon noktalarının seçiminde dikkat edilecek hususlar: 1.Bağlı poligonlar (Başında veya sonunda en az 2 tane koordinatı bilinen noktaya bağlanan poligonlardır).Kapalı poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışan poligonlardır.uzunluk değerleri uzunluk ölçme çizelgesine yazılır. 4.Poligon noktalarını seçerken bu noktalardan çok sayıda arazi detay noktasının gözlenebilmesine dikkat edilmelidir.Poligon kenarları 50-300m arasında olmalıdır.Açık poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışmayan poligonlardır.Poligon noktaları sağlam zeminde seçilmeli.1yazıcı. 3.Arazi işleri Poligonasyon ölçmeleri sırasında (1ekip başı. 2 şenör (uzunlukları ölçerler)ve yeteri sayıda yardımcıdan) oluşan poligonasyon ekibi oluşturulur. Poligon açılarının ölçülmesi Bir poligon kenarının kendinden önceki kenarla oluşturduğu ve ölçme doğrultusunun sol yanında kalan açıya‘poligon açısı’denir genellikle β ile gösterilir.Bir poligon noktasından bir önceki ve bir sonraki poligon noktası gözlenebilmeli. 1. Oluşturan ekip araziye giderek çalışma yapacağı bölge de poligon noktalarını seçer.1).

en karmaşık matematik formülleri ile dahi ifade edilmeyecek kadar karmaşık bir yüzeydir. İlk olarak Gauss tarafından yapılan bu tanımla referans yüzeyi tek anlamlı olarak belirlenmiş olmaktadır. Çalışma alanı 50 km2 den küçükse Düzlem 50 km2 < Çalışma alanı ≤5000 km2 Küre Ülke ölçmeleri için Elipsoit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 31 .5.3. fırtına. sıcaklık farkı vb. REFERANS SİSTEMLERİ Fiziksel yeryüzü. etkilerden arınmış olarak düşünülen durgun haldeki okyanuslar yüzeyinin kara parçalarının altında da devam ettiği düşünülürse kapalı ve sürekli bir nivo yüzeyi elde edilir. Elde edilen bu yüzeye "Geoit" denir. Gelgit. Geometrik olarak tanımlanamayan geoit üzerinde işlem yapılamadığı için hesap yüzeyi olarak farklı geometrik yüzeyler kullanılır.

kullanılır. · İki nokta arasındaki yerel saat farkının hesaplanmasında. · Koordinatları belli noktalar arasındaki kenar uzunluğu ve bu kenarın kuzeyden olan açıklığını (açıklık açısını) hesaplamakta. Yeryüzü için tek anlamlı ve kesin olarak tanımlanmalı Kapalı bir fonksiyonla geometrik olarak ifade edilmeli yani üstünde hesap yapılabilmelidir.geometrik tanımlı dönel elipsoid yüzeyi kullanılabilir. Referans yüzeyi. Bir koordinat sistemini tanımlamak için: • Başlangıç noktasını (origin) • Dönüklüğünü (orientation) • Birimini (units) tanımlamak gerekir. Bu nedenle konum koordinatları için referans yüzeyi olarak dünyanın şekline en yakın ve geoiti en iyi temsil edebilen ve matematiksel. · Harita üzerinde bir noktanın yerini belirtmekte. bir elipsin küçük ekseni etrafında dönmesiyle meydana gelen yüzeydir. Koordinat Sistemleri Koordinatlar. üstünde hesap yapılabilecek düzgün bir yüzey değildir. Dönel elipsoid.Geoit. · Koordinatları hesaplanmış noktaları haritaya geçirmekte. Bir elipsoid büyükyarı ekseni (a). KOORDİNATLARIN KULLANIM YERLERİ : · Yeryüzünde bir noktanın ya da bir bölgenin yerinin tarifinde. küçük-yarı ekseni (b). bir noktanın belirli bir referans sisteminde konumunu tanımlayan doğrusal ve açısal büyüklüklerdir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 32 . • • • Bir nivo yüzeyi (Durgun su yüzeyi)olmalı. basıklığı (f) ve dışmerkezliği (e) ile tanımlanır.

5.3.1. BAŞLICA KOORDİNAT SİSTEMLERİ :
· Dik koordinat Sistemi, · Kutupsal Koordinat Sistemi

· Coğrafi Koordinat Sistemi . UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi

5.3.1.1.Dik Koordinat Sistemi Karşılıklı birbirine dik 3 referans düzlemi tarafından tanımlanan ve uzayda yer alan noktaların tanımlandığı koordinat sistemidir.

Başlangıç meridyeni

Z

Y
Ekvator

Koordinat sistemleri çok çeşitli olmasına karşın, günümüzde en çok kullanılan klasik sistem dik koordinat yada kartezyen koordinat sistemidir. Bu sistemler plan veya düzlem koordinat sistemi olarakta bilinirler. Buna göre dik konumdaki eksenler referans sınır olarak alınırlar ve herhangi bir noktanın düzlem koordinatı (x, y) uzaydaki konumu da (x, y, z) değerleri ile tanımlanır. Dik koordinat sistemi daha çok büyük ölçekli haritalar ve küçük alanlar için kullanılır.

5.3.1.2 Kutupsal Koordinat Sistemi
Elemanları yatay açı(β) ve yatay uzunluktur(S). Ölçme işlerinde kullanılır

β S

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

33

5.3.1.2. Coğrafi Koordinat Sistemi

Bu sistem paralel (enlem dairesi) ve meridyen (boylam dairesi) dairelerinden oluşur.

Enlem ve Boylam Daireleri : Dünyayı kuzey ve güney yarım küre diye ikiye
ayıran ekvatora paralel dairelere ‘paralel’ ya da ‘enlem daireleri’ denir. Ekvatorun kuzeyindeki paraleller kuzey paraleli, güneyindekiler ise güney paraleli olarak adlandırılır. Paralel daireleri kuzey ve güneyde 1° aralıklı 90'ar tane olmak üzere toplam 180 tanedir. Ekvatora dik ve kutuplarda birleşen dairelere de ‘meridyen’ ya da ‘boylam daireleri’ denir. Londra'da Greenwich'teki gözlem evinden geçen meridyen,başlangıç meridyenidir, (Londra'da Greenwich gözlemevinde bulunan bir gök dürbününün ekseninden
geçtiği varsayılan meridyen, başlangıç yani 0° meridyenidir)

Başlangıç meridyeninin doğusundaki meridyenler doğu, batısındaki meridyenler ise batı meridyeni olarak adlandırılır. Meridyenler 1° aralıklı 180 doğu ve 180 batı meridyeni olmak üzere toplam 360 tanedir . 1°'lik aralıkla geçen meridyenler arasında zaman farkı 4 dakikadır Bu koordinat sisteminin başlangıcı Greenwich meridyeni ile ekvatorun kesim noktasıdır. Koordinat eksenleri de Greenwich meridyeni ve ekvatordur. Yer'in merkezi başlangıç noktasıdır. Bir noktadan geçen paralel dairesinin ekvatora olan açısal uzaklığına enlem(ϕ), bir
noktadan geçen meridyenin başlangıç meridyeni düzlemi ile arasındaki açıya boylam(λ )denir.

Enlemler ve Boylamlar

Paralel ve Meridyen Daireleri

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

34

Elipsoidin basıklığı nedeniyle P noktasından geçen ve elipsoide dik olan doğrultu ile merkez kesişmez. Küresel Koordinatlarda ise bunlar çakışıktır.

Greenwich Başlangıç Meridyeni

Meridyen Paralel

5.3.1.4. UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi
Eğri bir yüzey üzerindeki bilgilerin matematik ve geometrik kurallardan faydalanarak harita düzlemine geçirilmesine "Harita Projeksiyonu" denilir UTM Sistemi Gauss-Krüger projeksiyonu esas alınarak geliştirilmiştir İkinci dünya savaşından sonra bütün dünya ülkeleri için ortak bir harita projeksiyonunun geliştirilmesi düşüncesiyle Gauss-Krüger projeksiyonunda bazı değişiklikler yapılarak UTM ortaya çıkarılmıştır. Projeksiyonun referans yüzeyi elipsoittir. Başlangıçta sadece ABD tarafından benimsenmiş daha sonra uluslararası düzeyde kullanılmıştır

Türkiyede ülke nirengi ağına dayalı 1/25000 ölçekli temel haritalarda düzlem koordinatlar 6°'lik dilim genişlikli Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir UTM projeksiyonunda, 180° meridyeninden başlamak üzere dünya, 6° boylam aralıklı 60 dilime ayrılmıştır. 1 / 5.000 ölçekli Standart Topoğrafik (ST) ve Standart Topoğrafik Kadastral Haritalar (STK) 3°'lik dilimler halinde Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir Türkiye 35, 36, 37, 38 zonlarda yer alır.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

35

Büro İşleri Poligonların Hesaplanması ve Hesapların Kontrolu

Dik Koordinatlar Dik koordinat eksen sisteminde X ekseninin pozitif yönü kuzey olarak şeçilir. Y ekseni nin pozitif yönü ise doğuyu gösterir. Bir kenarın açıklık açısı, kuzey yönünden(X eksenininden) itibaren saat akrebinin dönüşü yönünde kenar üzerine kadar taranan (0grad - 400grad) arasında değerler alan yatay bir açıdır.

IV

I

III
t AB

II

A B
t BA

tBA= tAB +200grad

1. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
B ( X B , YB )

A ( X A , YA ) S AB t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

36

X

XB XA A

tAB SAB

B

YA

YB

Y

X B = X A + S AB cos t AB YB = Y A + S AB sin t AB
II. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
S AB , t AB , t BA

A ( X A , YA ) B ( X B , YB )

∆X AB = X B − X A ∆Y AB = YB − Y A

tan t AB =

∆Y AB ∆X AB

t AB = arctan(

∆Y AB ) ∆X AB

S AB = (∆Y AB ) 2 + (∆X AB ) 2

tBA= tAB +200grad
AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ
t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB

1. bölgedeki değeri

BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI

I.bölge +/+
' t AB = t AB

II.bölge +/' t AB = 200 − t AB

III.bölge -/' t AB = 200 + t AB

IV.bölge -/+
' t AB = 400 − t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

37

III. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 38 . Gidiş yönünü belirleyen ilk kenarın açıklık açısıdır. YC ) X B t AB t AC α α A C α = t AC − t AB IV.Y) yardımıyla ∆Y ve ∆X koordinat farkları kullanılarak ilk kenarın açıklık açısı hesaplanır. (Bölgelere dikkat edilecek. verilen koordinatlar (X. YA ) B( X B .β i ) karneye yazılır ve hesaba başlanır. ∆Y ve ∆X’in işaretlerine göre) poligon dizisinin gidiş yönü belirlenir. Poligon hesabında kullanılacak olan poligon açılarının ( β i ) gidiş yönünün solunda kalmasına dikkat edilmelidir. Açıklık açısının direkt olarak verilmediği durumlarda. Hesap Yöntemi Verilenler: İstenenler A ( X A .Eğer poligon açıları gidiş yönünün sağ tarafında kalıyorsa poligon hesabında kullanılacak olan poligon açıları 400’den çıkarılarak ( 400 . YB ) C ( X C .Hesap Yöntemi İki doğru arasındaki açı ve doğrulardan birinin açıklık açısı bilindiğine göre doğrunun açıklık açısının bulunması Verilenler: t AB İstenenler β t BC t BC = t AB + β + n * 200 grad t AB + β = K olsun K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 Açık-Kapalı veya Bağlı Poligon’un (Koordinat Hesap Çizelgesinin) hesaplanabilmesi için: Öncelikle poligon dizisinde gidiş yönünün belirlenmesi gerekir.

A βB 1 β1 B β2 2 3 verilenler istenenler A ( X A .bölge -/' t AB = 200 + t AB IV. tB1+(400-β1)<200 ise t12= tB1+(400-β1)+200 200<tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -200 tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -600 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 39 .t 23 ) t12 = t B1 + (400 − β1 ) irdeleme yapılarak belirlenir.bölge +/' t AB = 200 − t AB III. YB ) 1.bölge -/+ ' t AB = 400 − t AB N. ( t12 . tB1’ in hesabı: t AB + β B = K olsun K <200 ise K +200 200< K <600 ise K -200 K >600 ise K -600 aynı şekilde diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır. Yİ ) AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI I. A B 1 2 3 β(grad) t(grad) t AB S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) βB 400 − β 1 β2 Daha sonra ilk kenarın açıklık açısına kendisinden bir sonra gelen noktadaki poligon dizisinin sol tarafında kalan poligon açısı eklenerek ve irdelemeler yapılarak diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır.N. YA ) B ( X B .3( X İ .bölge +/+ ' t AB = t AB II.2.

Y) β3 N.Y) 4 2 1 βB A(X. Herhangi bir noktadaki açıklık açısı. Açıklık açılarının 1. 2.Açıklık açılarının hesabı n n Bir kenarın ileri açıklık açısı ( t n +1 ).Açıklık açılarının hesabının kontrolü ve 1.N. bir önceki açıklık açısına. bir önceki kenarın açıklık açısı ( t n −1 ) ve n noktasındaki poligon açısı( β n ) olmak üzere n n t n +1 = t n −1 + β n + k 200 g bağıntısı ile bulunur. bölge karşılıklarının bulunması n t son = t n −1 + ∑ β ± k 200 g ifadesi ile kontrol edilir. ∆X koordinat farklarının hesabı n n ∆Xn-1 = S n −1 cos t n −1 n n ∆Yn-1 = S n −1 sin t n −1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 40 . o noktadaki poligon açısı eklenip 200g veya katları ile düzeltilmesiyle elde edilir.bölgeye karşılık gelen değerleri hesaplanır. 3.∆Y. A B 1 2 3 4 β(grad) 3 β1 S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) t(grad) t AB βB β1 400 − β 2 β3 α = t 31 − t 32 Açık Poligonda Koordinat Hesapları ve Kontrolleri 1.β2 B(X.

00 .XA=9300.510 298.durum B A 0.n+1 βn+1 tson n Örnek:Açık poligon koordinat hesabı B ve C noktaları arasında açılacak tünelin doğrultusunu belirlemek amacıyla B ve C noktaları arasında poligon dizisi geçirilmiştir.XB=9125.75) γ s3 B C yatay açı çizelgesi I.N II.156 200.Poligon dizisine ait veriler ve ölçülenler aşağıda verilmiştir β2 Verilenler 1 s2 A 2 A(YA=8450.n n+1 n-1 βn Sn.durum D.50) βB s1 β1 B(YB=8575.Koordinat hesaplarının kontrolü ∑∆Y=YSON-YİLK . B.Yn. ∑∆X= XSON-XİLK Xn= Xn-1+∆Xn-1 tn-1. Xn koordinatlarının hesabı Yn= Yn-1+∆Yn-1 5.N.160 1 98.357 olarak çizelgeden hesaplanır.4. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 41 .520 1) βB= 98.00 .

t AB = 160.373 YC − YB = ∑ ∆Y .50 9129.18 m .529 ' t AB = 200.58 140. γ= t BC − t B1 = 99. Bölge) ' t BC = t BC = 99.75 164.828= 40.627 grad c) S BC = ∆X 2 + ∆Y 2 =478.75 t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB ile ' t AB = 125/174.09 Σ t 2C = t AB + ∑ β ± n 200 = 122.893 122.58m s2=168.84 YC − YB XC − XB ile ' tan t BC = 478. tBC) tAB nin hesabı: ∆Y AB = YB − Y A =125 ∆X AB = X B − X A = -174.C noktalarının koordinatlarını hesaplayınız.16 4.00 1 255.828 175. X C − X B = ∑ ∆X b) γ= t BC − t B1 ' tan t BC = X(m) 9300.357 58.75 ( +/.16 / 4.373 184.II.55 9193.75m s3=184.05 8715.652 114.2.471 grad AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESAP ÇİZELGESİ t(grad) S(m) Y(m) N.40 -38.BÖLGE) ' t AB = 39.ölçülenler β1= 144. t BC = 99.( SBC .52 C 9053.80 8575. b) γ c) Tünelin uzunluğunu ve doğrultusunu hesaplayınız.94 173.75 9231.12 **2 207.94m a)1.348 β2= 207. β(grad) ∆Y ∆X A 160.455 grad 42 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 .455 grad t B1 = 58.00 B 98.828 (tablodan alınır).16 478.50 9125.893 s1=175.64 -63.66 8879.N.09 (+/+ I.480 168.12 105.455-58.471 8450.

bölge) tBA= 200+ tAB=89.00 3420.44 1 tA1 =tBA+Σβ ± n*200= 89.48 Y(m) 1250.990 S(m) 40.33m s3 =70.YB=1210.880 179.48 t23 =tAB+Σβ ± n*200= 688.54 1110.70 Y(m) 1210.54 tant’AB= |∆ΥAB/ ∆ΧAB | tAB=200+t’AB=289.AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESABI βB 3 B βA β2 s1 s2 2 A 1 s3 Yukarıda verilen poligon dizisinde A ve B noktalarının koordinatları bilinmektedir.43) ölçülenler β 2 = 220.257 70.73 Y3-YB X(m) 3420.00 1310.89 -59.72 ∆Y -39. t(grad) S(m) β(grad) ∆Y B 89.YA=1250.462 β B = 180.43 1250.11 m 1 NOLU NOKTANIN KOORDİNAT HESABI: N./ .572 2 2 2 ∆ΥAB =ΥB-ΥA=-39.3.43 1170. VERİLENLER A(XA=3420.00 1210.572+175.57 S AB= ∆Υ AB+ ∆Χ AB= 40.452 288.45 -4.00) B (XB=3414.97 3409.572 309. ∑∆X= X3-XB=-4.418 t(grad) 289.7 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 43 .N.685 tAB'nin hesabı: s1 =60.685-200=65.71m ∆ΧAB =ΧB-ΧA=-6.54.97 -10.72m s 2 =40.N. Diğer noktaların koordinatlarını hesaplayınız.81 -99.33 60.572 (.52 X3-XB .99-2*200=288.24 2 VE 3 NOLU NOKTALARIN KOORDİNAT HESABI: N.120 β A = 175.00 3419.54 3414.7 ∆X 5.00.257 ∆X 36.572 A 175.990 ∑∆Y= Y3-YB =-99.71 60. A B 2 3 Σ β(grad) 219.538 399.685 65.44 X(m) 3414.54 3457.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 44 .

. ∆Y. Açı kapanma hatasının poligon açılarına dağıtılması f β ≤ Dβ ise vβ = − fβ n ifadesi ile poligon açılarına dağıtılacak düzeltme miktarı bulunur. 2. Düzeltilmiş poligon açılarının hesabı β i ' = β i + vβ 4.KAPALI POLİGON HESABI 1. 3. Açıklık açılarının hesabı (t’) n n t n +1 = t n −1 + β n' + k 200 g n t n −1 + β n' = K K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 6. Düzeltilmiş poligon açılarınınkontrolu ∑β olmalıdır. ∆X koordinat farklarının hesabı ∆X = S cos t ' ∆Y = S sin t ' UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 45 . Poligon Açılarının Kontrolü f β = ∑ β − (n ± 2)200 grad (Açı kapanma hatası) Dβ = 1c + 150 (n − 1) n ∑S f β ile ilgili kapanma hatası sınır değeri Dβ ise f β ≤ Dβ olmalıdır. ' = (n ± 2)200 grad 5.

02 ise f s ≤ Ds olmalıdır. ∑∆Y’ =0 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 46 .0003S + 0. Koordinatların hesabı Yn= Yn-1+∆Y’ Xn= Xn-1+∆X’ . ∑∆Y =0 olmalıdır 7.Kapalı poligonda ∑∆X=0 . Lineer Kapanma Hatasının Hesabı fx=∑∆X . fy= ∑∆Y koordinat kapanma hataları fs = f x2 + f y2 lineer kapanma hatası lineer kapanma hatası sınır değeri DS = 0. 10. düzeltme miktarları v yi = − ifadeleri ile hesaplanır. Koordinat farklarına uygulanacak düzeltme miktarının hesabı f s ≤ Ds şartı sağlanıyorsa. ∑S= poligon kenarlarının toplamı Sİ= ∆Yi ve ∆X i ye ait olan poligon kenar uzunluğu 9. Düzeltilmiş koordinat farklarının bulunması ∆Yi ' = ∆Yi + v yi ∆X i' = ∆X i + v xi ∑S fy Si v xi = − fx Si ∑S Sonuçta ∑∆X’=0 olmalıdır. 8.004 S + 0.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 47 .

• Fenkalaj vidalı UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 48 . bu yükseklik farklarının ölçülmesine ise ‘nivelman’ ismi verilmektedir. Yükseklik farklarının ölçülmesinde 4 yöntem vardır. Noktalar arsındaki düşey uzaklık farkına ‘yükseklik farkı’ .YÜKSEKLİKLERİN ÖLÇÜLMESİ – NİVELMAN Yeryüzü noktalarının karaların altında da devam ettiği varsayılan ortalama deniz yüzeyinden ( karşılaştırma yüzeyi) olan düşey uzaklığına ‘yükseltisi’. herhangi bir noktadan geçtiği düşünülen bir yüzey veya karşılaştırma düzleminden olan düşey uzaklığına ise ‘yüksekliği’ veya ‘kotu’ denilmektedir. 1234- Geometrik nivelman Trigonometrik nivelman Barometrik nivelman Prezisyonlu nivelman NİVOLAR Gözleme ekseninin yatay konuma getirilmesi için kullanılan düzenlere göre nivo tipleri: Düzeci ve dürbünü sabit nivolar • Fenkalaj vidalı • Fenkalaj vidasız Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolar dir.

Üst kısım alt kısım üzerinde ve asal eksen etrafında döner. Silindir düzeç kabarcığı dürbün doğrultusuna en yakın tesviye vidası yardımı ile ortalanır. Alette yatay hareketi tespit vidası ile az hareket vidası bulunmaktadır • Fenkalaj vidasız Bu tip nivolarda düzeç dürbüne ve dürbün de alete tespit edilmiştir.Bu tip nivolarda üst kısım bir eklem ve ince dişli bir vida ile alt kısma bağlıdır. Tesviye vidaları yardımı ile küresel kabarcığı ortalanır 3. Az hareket vidası yardımı ile yatay gözleme çizgisi mira bölümlerini kesecek ve düşey gözleme çizgisi bu bölümleri ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. Dürbün miraya yöneltilerek okuma yapılır. 5. Kompansatörlü(Otomatik)nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolarda kaba tesviyeden sonar optik eksen. Dürbün ekseni etrafında düzeç ile birlikte dönebilmektedir. dürbün göze uydurulur. Kaba tesviye bir küresel düzeç ve üç tesviye vidası ile yapılır. Düzeç kabarcığı tesviye vidaları ile ortalanır. 2. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajsız nivonun kullanılması 1. Kaba yöneltme yapılır. 4. Dürbün miraya yöneltildikten sonra silindir düzeç kabarçığı fenkalaj vidası ile ortalanır. Bu dönme hareketinde bağlama ve az hareket vidaları kullanılmaktadır. Ters görüntü veren nivo ve mirası kullanılıyor ise mira bölümlerinin yukarıdan aşağıya doğru arttığına dikkat edilmelidir. Bu vida yardımı ile dürbünün bir ucu düşey doğrultuda belirli bir miktar hareket ettirilebilmekte ve düzeç kabarcığının ortalanması sağlanmaktadır. Düzeç bir fenkalaj vidası ile ortalanmaktadır. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 49 . Alt yapı üç tane tesviye vidası üzerinde bulunmaktadır. Nivo okuma yapılacak noktalara yaklaşık eşit uzaklıkta konur ve sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak biçimde sehpa ayakları açılır. Okumalar metre cinsinden yazılır. Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar 1. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajlı nivonun kullanılması Bu tip nivolar fenkalajsız nivolar gibi kullanılır. Kompansatör olarak kolaylıkla salınım yapan bir sarkaç kullanılmaktadır. Bu tip nivolar yalnız küresel düzeç ile tesviye edilirler. Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Bu tip nivolarda silindir düzeç dürbüne tespit edilmiştir. 6. Bu vidaya ‘fenkalaj vidası’ denir. kompansatör denen bir düzen ile kendi kendine prezisyonlu bir biçimde yatay duruma gelmektedir. Dürbün ve düzeç üst yapıyı oluşturur.

Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır Miraya kaba yöneltme yapılır. Silindir düzeç solda iken (normal durum) fenkalaj vidası yardımı ile silindir düzeç kabarcığı ortalanır ve 1. 7. 4. yükseklik farkları bulunacak noktalar üzerine düşey olarak tutulan ve mira adı verilen (MİRA: yüksekliği bilinen yada yüksekliği bulunacak noktalar üzerinde düşey durumda tutulan üzerinde dm. Nivelmanda nivonun herhangi bir konumu sırasında. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 50 .Geometrik nivelman Geometrik nivelmanda genel olarak aletler kullanılır. 4. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. 3.cm bölümleri bulunan bir latadır). dürbün göze uydurulur. Bunlara ‘nivo’ denir. 6. 5.2. okuma yapılır. Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır 3. Yatay gözleme çizgisi ile okuma yapılır.okuma) Kompansatörlü(Otomatik)nivolar 1. Bölümlü latalardan. durum) fenkalaj vidası yardımı kabarcık tekrar ortalanır ve ikinci okuma yapılır. yatay gözlemeler yapabilen dürbünlü Dürbünün taradığı düzleme de Geometrik nivelman. 1. dürbün göze uydurulur. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. ‘gözleme düzlemi’ denir. Nivelman ölçmeleri gidiş-dönüş yapılır. bölümlerin dürbünün yatay gözleme çizgisi ile okunup ve bu okumaların farkından iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunmasına dayanmaktadır.okuma+2. 5. Okuma=1/2(1. Miraya kaba yöneltme yapılır. Dürbün kendi ekseni etrafında yarım devir döndürülerek silindir düzeç sağa alınır (2. ilk yapılan okumaya ‘geri okuma’ ve nivonun yerini değiştirmeden yapılan son okumaya ‘ileri okuma’ denir. 2.

iB WB ∆hAB WA( nivo yüzeyi) W0(ortalama deniz yüzeyi. B noktasının kotu (HB) HB= HA+∆hAB dir.geoit) A ve B gibi iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunması isteniyorsa. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 51 ∆hAB = gA.B noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (iB) Bu durumda A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı (∆hAB) dir.Nivo sehpa başlığı yaklaşık olarak yatay olacak bir biçimde uygun bir yere konur. A noktasının kotu HA ise.A noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (gA) 3.mira 1.932 ufuk-ceng_2005 yatay gözleme çizgisi mira gA nivo iB B A HA karşılaştırma düzlemi HB ∆hAB = gA. 2.iB . AB doğrultusu üzerinde olması şart değildir. 1.

o noktanın hem ileri hem de geri mira okuması olarak alınabilir.2. ∆h< 0 ise arazi inişdir.) Geometrik nivelman yönteminin prezisyonu. (∆h> 0 ise arazi çıkış. Nivelman geri okuma ile başlamakta ve ileri okuma ile bitmektedir.3. birbirinden 1km uzaklıkta bulunan iki nokta arasındaki yükseklik farkının karesel ortalama hatası cinsinden verilmektedir.B UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 52 . 1.3 değişim noktaları Geri okumalar A.3 İleri okumalar 1. ilk okuma geri okuma. Prezisyon ±0. Arazide yapılan bu ölçmeler nivelman karnesine yazılarak hesaplanır. Orta okuma .2. nivonun yeri değişmeden yapılan son okuma ileri okuma ve bu okumaların arasında yapılan bütün mira okumalarına ‘orta okuma’denir.2.2mm/km ile ±20 mm/km arasındadır.Nivonun herhangi bir durumunda ikiden fazla noktada mira okuması yapılmış ise.1.

A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı: • ∆h = ∆h1 + ∆h2 + ∆h3 + ∆h4=(gA-i1)+(g1-i2)+(g2-i3)+(g3-iB) =∑geri-∑ileri NİVELMAN KARNELERİNİN HESAPLAMA YÖNTEMLERİ 1.Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi (GDK) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 53 .Yükseklik Farkı Yöntemi (∆h) 2.

∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H SON − H İLK B ∆h2B 2 1 ∆hA1 ∆h12 HB H2 A HA H1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 54 .YÜKSEKLİK FARKI YÖNTEMİNE GÖRE NİVELMAN KARNESİ HESABI Kontrol Eşitlikleri Yükseklik Farkı Yöntemi için.

Bu yatay düzleme ‘gözleme düzlemi ’ismi verilir. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No.743 ∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H B − H A =3.623 1. miranın tutulduğu noktaların kotları bulunur. Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi için kontrol eşitliği .702 2.743 GÖZLEME DÜZLEMİ KOTU YÖNTEMİ Gözleme düzlemi yönteminde her nivo kuruluşu için dürbünün optik ekseninden geçen yatay düzlemden yararlanılır.Aşağıda verilen nivelman karnesini yükseklik farkı yöntemine göre hesaplayınız.975 3. Nivonun yeri değiştiği zaman GDK da değişir.743 110. Ara Uzaklık Mira Okumaları (m) Geri Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri A 1 2 B Σ 2. ∑ GDK + H İLK = ∑ H + ∑ ortaokuma + ∑ ileriokuma UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 55 .743 HB-HA=3.516 2.325 0.915 3.702 111.781 113.718 0.437 1.079 1.962 7.000 110. Nokta yüksekliğine (HA) o noktada yapılan geri okuma (gA) eklenerek ‘‘GDK’’ bulunur GDK = HA + gA Bu gözleme düzlemi kotundan o nivo kuruluşunda yapılmış olan orta ve ileri okumalar çıkarılarak.877 1.

NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 56 .

KAPALI NİVELMAN POLİGONUNDA Nivelmana yüksekliği (kotu) bilinen noktadan başlanıp tekrar aynı noktaya gelindiğinden ∑ ∆h olmalıdır 3.ise ∑ ∆h .BAĞLI NİVELMAN POLİGONUNDA =0 Kotu bilinen A noktasından kotu bilinen B noktasına gidildiğinde ∑ ∆h = HB − HA olmalıdır. Kaçınılamayan ölçme hataları ve atmosferik etkiler nedeniyle söz konusu edilen koşullar sağlanamaz ve kapanma hataları ortaya çıkar. dönüş nivelmanındaki ∑ ∆hd .Bu durumda gidiş nivelmanındaki yükseklik farkları toplamı ∑ ∆hg .∑ ∆h g d =0 olmalıdır. NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI Bunlar Açık nivelman poligonunda fh= ∑ ∆hg − ∑ ∆h d Kapalı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − 0 Bağlı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − ( H B − H A ) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 57 .1.AÇIK NİVELMAN POLİGONUNDA Açık poligonda gidiş nivelmanının kontrolu için ters doğrultuda dönüş nivelmanı yapılır. 2.

322 0.80 102 102 52.560 -1.221 1. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No.697 1.363 0.30 103 103 46.00 104 104 67.192 -2.459 2.651 0.80 101 3.852 1.781 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 58 .Nivelman ölçmelerine ait hata sınırı Dh=20mm L(km) L=nivelman boyu fh ≤ Dh olmalıdır.060 2. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 52.530 0.

684 -2.457 0. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 67.622 2.90 104 104 46.047 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 59 .368 2.893 0.NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (DÖNÜŞ) Nokta No.00 101 1.322 1.20 103 103 51.90 102 102 53.363 3.222 0.571 -1.590 1.165 00.

361 148.10 67.30 46.223 145.363 -1.221 52. Gidiş Nivelmanı (m) Sg ∆hg Dönüş Nivelmanı (m) Sd ∆hd Fark (mm) Hata Sınırı Ortalama (m) So ∆ho Düzeltme vh(mm) Düzeltilmiş ∆h’(m) Nokta Yüksekliği(H) 101 102 103 104 101 ∑ 2.322 -2.80 -2.6 4.321 -2.458 -1.457 1.3 5.000 147.222 53.223 0 145.90 52.90 0 0 -2 -1 4.459 -1.322 -2.363 1.2 2.005 52.363 1.459 -1.000 f hi ≤ d hi d hi = 20mm S (km) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 61 .80 52.361 1.KAPALI POLİGON NİVELMAN ÖZET ÇİZELGESİ Nokta No.6 4.85 -2 -1 -1 -1 -5 2.00 51.10 46.322 2.90 46.00 67.20 67.682 146.222 0.

Prezisyon ±1 cm ile ±10 cm arasındadır. t ZAB a B A HA SAB karşılaştırma düzlemi HB HB -HA= ∆hAB =SAB cotzAB +a-t HB= HA+ SAB cotzAB +a-t UYGULAMA HA=100 m zAB=86. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 62 .47m HB= ? HB= HA+ SAB cotzAB +a-t =127.67 m.TRİGONOMETRİK NİVELMAN Düşey açıların ölçülmesi ile yüksekliklerin belirlenmesi yöntemidir.144g SAB=125 m a=1.50 m t= 1.

250 m ye kadar uzaklıklarda düşey açılar ve yatay uzunlukların ölçülmesi suretiyle noktalar arasındaki yükseklik farkları bulunur. poligonasyon ağları) nokta yüksekliklerinin belirlenmesinde ve sağladığı prezisyon yeterli olduğu sürece mühendislik hizmetlerinde ve geometrik nivelmanın uygulanamadığı dağlık arazideki her türlü yükseklik ölçmesinde kullanılır. kenar ağı. Trigonometrik nivelman konum koordinatlarının elde edilmesi için kurulan ağlarda( Açı ağı. Basınç barometre ile ölçülür ve basınç farklarından yükseklik farkları hesaplanır. Bu yöntemle iki nokta arsındaki yükseklik farkları ±1-2 metre prezisyonla bulunabilmektedir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 63 .SAB> 250 m ise ∆hAB =SAB cotzAB +a-t + 1 − k S2AB 2R k=0.13 . Keşif işlerinde kullanılır.Sg cotzg ti=tg BAROMETRİK NİVELMAN Atmosfer basıncının yükseklikle değişmesinden yararlanılır. mira hg zg zi a B A HA Sg Si HB hi ti Teodolit tg ∆hAB karşılaştırma düzlemi ∆hAB= Sİ cotzi . R=6370 km TRİGONOMETRİK NİVELMAN İLE İKİ NOKTA ARASINDAKİ YÜKSEKLİK FARKININ BULUNMASI: Trigonometrik nivelmanda.

Demiryolu. Boyuna kesit noktalarının kotlarının hesaplanabilmesi ve boyuna kesitlerin çizimi için. Enine kesit nivelmanında mira okumaları daha çok orta okuma olduğundan gözleme düzlemi kotu yöntemi kullanılarak kotlar hesaplanır. kanal. Boyuna kesit proje ekseni boyunca arazinin topografik yapısını gösterir. • uzunluk ölçmelerinin yapılması • açık veya bağlı nivelman poligonu yardımı ile nivelmanın yapılması gerekir. Boyuna kesit doğrultusuna dik bir düzlem ile yeryüzünün ara kesidine ‘enine kesit’ denir. Enine kesit nivelman karnesinin hesabı için boyuna kesit kesit nivelman karnesinden eksen kazığının kot değeri alınır. Bu arakesit doğru. • boyuna kesit noktalarının arazi üzerinde belirlenmesi( arazinin eğim değiştiren noktaları). gibi birleştirme eğrilerinden oluşur. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 64 .sağve sol yana doğru belirli uzunlukta alınır. Arazinin eğiminin net olarak görünebilmesi için yatay ölçek düşey ölçeğin 5 veya 10 katı olarak alınır. Ölçmelerden sonra boyuna kesit nivelman karnesi hesaplanır. Boyuna kesitte. klotoid vb. arazinin engebe durumunu gösteren çizgiye ‘siyah çizgi’. Karşılaştırma çizgisine uygun bir kot değeri verilerek ölçek dikkate alınarak uzunluklar işaretlenir. karayolu vb.BOYKESİT-ENKESİT Yeryüzünün düşey bir yüzey ile arakesitine ‘boy kesit’ denir. eğimli doğrular ile bunları birbirine bağlayan eğrilerden oluşur. Bu çizgiye ait noktaların kotlarına da ‘kırmızı kot=proje kotu’ denir. Daha sonra dik koordinat sisteminde yatay eksen uzunlukları düşey eksen yükseklik farklarını göstermek suretiyle çizim yapılır. kübik parabol. Enkesitler boyuna kesit eksen kazığından boyuna kesit doğrultusuna dik. bu çizgiye ait nokta kotlarına ‘siyah kot=arazi kotu’ denir. yapıların inşaat projelerinin hazırlanması ve herhangi bir sebeple toprak hacminin bulunması amacıyla kesitler alınır. daire yayı. bu çizgi toprak işleri sonucunda boyuna kesit eksen çizgisinin alacağı durumu gösterir. Boyuna kesit üzerinde kırmızı çizgi geçirilir.

BOYUNA KESİT ÇİZİMİ Enkesit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 65 .

A5 noktaları işaretlenir.KARELER AĞI İLE YÜZEY NİVELMANI Elde herhangi bir konum planı bulunmuyor veya eldeki planda gösterilmiş olan detay noktaları az ya da amacına uygun değilse. nivelmanın amacına.A3.B3. Bu şekilde elde edilen kareler ağı detay noktalarının (yollar. bina vb) ölçülmesi için iskeleti oluşturur. Kareler ağında.05 m lik uzunluklar alınarak E1.20 m lik fark dört ara boya eşit olarak dağıtılır.E2. arazinin biçimine ve planın ölçeğine bağlıdır. B4C4=60 m olmalıdır. karelerin kenar uzunlukları.şevler. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 66 .B4ve C1. Kareler ağı köşe noktaları birer kazık ile belirlenir ve üzerine noktaların numaraları yazılır. arazinin tamamını kaplayan bir kareler ağı oluşturulur. Kareler ağında. B4C4 üzerinde 15.A4. Genellikle karelerin kenar uzunlukları 10 m ile 50 m arasında değişebilir. dik doğrultular prizma veya teodolit ile işaretlenir.Bu dikler üzerinde B1.su yolları.C4 noktaları işaretlenir.B2. A1 ve A5 noktalarından A1A5 doğrultusuna dikler çıkılır. Çerceve bu biçimde hazırlandıktan sonra iç noktalar birbirine dik durumda bulunan iki doğrultunun kesim noktası olarak jalonlar( her 50 cm si farklı renkte boyanmış 1 veya 2 m lik çubuklar) yardımıyla belirlenir ve işaretlenir.E3. Şekildeki ağı oluşturmak için A1A5 kenarı üzerinde örneğin 15 m ara ile A2.C2. Fakat çoğu kez bu sağlanmaz Örneğin B4C4=60.C3.20 m ise 0.E4 noktaları bulunur.

Bu kroki üzerine ölçülen tüm büyüklükler yazılmalıdır. uygun bir istasyon noktasına nivo konur. Nivelman işleminde silindir düzeç kabarcığı devamlı ortalanmalıdır. Arazideki detay noktalarında mira okumaları cm prezisyonunda. Nivo ile yükseklik ölçmeleri konum ölçmelerinden bağımsız olarak yapılır. Arazide nivo için seçilen istasyon noktalarından bütün kareler ağı noktaları UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 67 .. İlk istasyon noktasında kotu bilinen noktada tutulan miraya okuma yapılır. İlk istasyon nokta kazığına mira tutularak okuma yapılmalıdır. Daha sonra ölçülmesi gereken noktaların üzerinde mira tutularak mira okumaları yapılır. Bir arazi krokisi hazırlanır.Kareler ağı köşe noktalarından başka arazi detay noktaları ile kesişme noktalarının da konumu ve yükseklikleri belirlenir. İlk istasyon noktasında ölçmeler bittikten sonra arazide 2. Konum planı arazi krokisine dayanılarak herhangi bir ölçekte çizilebilir. ağın olurunca büyük bir kısmını görebilecek şekilde uygun bir yere konmalıdır. buna karşılık kareler ağı noktalarında mm prezisyonunda yapılmalıdır. Nivo. Aynı şekilde gerekli noktalarda mira okumaları yapılır.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 68 .2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. Son istasyon noktasından.görülebilmelidir. Kareler ağı içindeki. yükseklik olarak kareler ağı noktalarına göre ölçülüp saptandıktan sonra kareler ağı çizilmiş plan kağıdı üzerinde işaretlenir.(kotlu plan) Detay noktaları haritada en az 0. arazi biçiminin gösterimi için önemli olan noktalar. önceden yüksekliği belirlenmiş olan noktada tutulan miraya bir okuma yapılmalıdır.

196 1. Her 20 noktada bir bu ölçme tekrarlanır. TAKEOMETRİDE BİR İSTASYON NOKTASINDA YAPILMASI GEREKEN İŞLER 1-Teodolit bir poligon noktası üzerine kurulur. Takeometri işleminde kullanılan teodolite ‘takeometre’ ismi verilir.TAKEOMETRİ Takeometri .) kutupsal koordinatlarının (yatay açı ve yatay uzunluk) ve yüksekliklerinin belirlenmesi işlemidir.b.) yatay açı.arazi üzerindeki detay noktalarının (elektrik direği.kanalizasyon ve ptt kapakları.) Açı röperi için uzakta bir nokta seçilerek sadece yatay açı değeri okunur. teodolitin muylu ekseninin poligon noktasına olan uzaklığıdır.113 okuması) da yapılır. Bu noktada düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi 1.1 krokici ve yeterli sayıda miracıdan oluşan takeometri postası oluşturulur. arazi noktası v.paralaks giderilir.telefon direği vb.158 1. paralaks görüntünün gözleme çizgileri üzerine düşmemesi durumudur. Ölçmelere başlamadan önce çalışılacak bölgenin A3(297X420mm) boyutunda çizim kağıdına detaylı bir krokisi hazırlanır ve 1 alet operatörü.düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi okuması) yapılır.000 m gibi tam bir sayı ile çakıştırılarak orta çizgi okuması (OORTA) ve -alt çizgi okuması (OALT) yapılır. Alet donanını (teodolit+mira ) dır. Okumalar yapılırken yazıcı ve krokicinin birbirleriyle iletişim içinde olması gerekir(Krokide işaretlenen detay noktası numaraları ile takeometri çizelgesinde açıklamalar kısmında da özelliği belirtilen detay nokta UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 69 . yol kenarı. 3-En yakındaki poligon noktasına bakılarak yatay doğrultu değeri 0g.görüntü netleştirilir.yol kenarı.) 2-Alet yüksekliği (a) ölçülür. ufuk-ceng_2005 4-Daha sonra her bir detay noktasında (arazinin eğim değiştiren noktaları.00 ile çakıştırılır. merkezlendirilir.000 m veya 2.1 yazıcı. Mira okumaları yapılırken üst çizgi okuması(OÜST) 1. tesviye edilir ve dürbün göze uydurulur (Oküler göze uydurulur.( Alet yüksekliği(a).

5) k= 1 (sabit) dir. Yatay açıların iki hane (örng.785) dikkat edilmelidir.123. Sİ= k l sin2z OÜST > OALT OALT >OÜST l= OÜST.78).numaraları aynı olmalıdır). OORTA=1/2(OÜST+ OALT) 5-Okunan değerler takeometri çizelgesine yazılarak her bir detay noktasının yüksekliği (Hİ) ve yatay uzunluğu( Sİ )hesaplanır.OALT l= OALT -OÜST z= başucu açısı (düşey açı) Mira okumaları metre biriminde yapılmış ise (örneğin . hi= ½ k l sin2z = Sİ/tanz Hİ= HİSTASYON+ a +(hi – T) HİSTASYON= teodolitin kurulduğu noktanın yüksekliği a=alet yüksekliği T= orta okumanın metre cinsinden değeri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 70 . 1.123. 134.345) k=100 (sabit) Mira okumaları cm biriminde yapılmış ise (örneğin .düşey açıların ise üç hane okunmasına(örng.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 71 .

Eş yükseklik eğrileri.9 vb.Arazinin eğimi üniform ise eğri aralıkları eşittir. Bir eş yükseklik eğrisi üzerindeki bütün noktalar aynı kottadır. 2-Takeometri karnelerinden yararlanılarak açıölçer hangi poligon noktasından hangisine 0g. açıölçer hareket ettirilmeden diğer detay noktalarının yatay açıları ve hesaplanan yatay uzunlukları (ölçek dikkate alınarak) plan kağıdı üzerinde işaretlenir ve böylece bu detay noktalarının gerçek yerleri belirlenir ve sadece yükseklikleri desimetre mertebesinde (123. seyrekleştiği yerler ise eğimin azaldığını gösterir.00 ile bakılmışsa o doğrultu ile çakıştırılarak. Eş yükseklik eğrilerinin sıklaştığı yerler eğimin arttığını.Bu işlemlerden sonra çizim işlemine geçilir. Bütün eş yükseklik eğrileri kapalı eğrilerdir. Eş yükseklik eğrileri birbirlerini kesmezler. 1234- her hangi bir arazi resmi eşyükseklik eğrili haritası UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 72 . yeryüzünde aynı yükseklikteki noktaların çizim kağıdı üzerindeki izdüşümlerinin oluşturduğu eğrilerdir. 5.) yazılarak kotlu plan (takeometrik plan(plankote)) elde edilir. Daha sonra kotlu plandan yararlanılarak arazinin eş yükseklik eğrili haritası hazırlanır. 1-Dik koordinat sisteminde önce poligon noktaları plan kağıdına işaretlenir.

A ve noktaları arasındaki uzaklık kotlu plan üzerinden ölçülerek bulunur. Bu noktalar arasındaki yükseklik farkı (∆h) bellidir. AB uzunluğunu ölçek ile çarparak gerçek uzunluğu bulmak gerekli değildir. A ve B noktaları arasınada tamsayılı kotta olan noktalar eş yükselti eğrilerine ait noktaları oluşturur. Tamsayılı kottaki bir C noktasının yerinin belirlenmesi için. l1=AC. l2=CB.EŞ YÜKSELTİ EĞRİLERİNİN ÇİZİMİ Hesap yöntemi: Arazide eğimi değişen ardışık noktalara mira tutulmuş olması nedeniyle kotlu plan üzerindeki ardışık ve en yakın iki nokta arasında arazi eğimi sabittir. Böyle iki nokta A ve B olsun. l=AB olmak üzere l l1 l = 2 = = k (1) ∆h1 ∆h2 ∆h B C ∆h2 ∆h1 A l1 A C l2 B l ifadesi ile bulunur l1=k∆h1 l2=k∆h2 (2) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 73 .

B noktasının kotu=170.4 mm l2=46.3 metredir AB arasındaki 169 ve 170 m kotundaki noktaların yerleri aranmaktadır Yükseklik farkı: ∆hAB=HB-HA=170. 1.4 m. Planda A noktasından itibaren l1 ve l2 uzunlukları alınarak 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri işaretlenir. Metrede bir eşyükselti eğrisi geçirilmek istendiğine göre AB noktaları arasındaki tam kottataki noktalarının yerlerinin saptanması A noktasının kotu=168.4=1.9 m dir l l1 l 55 = 2 = = k ile k = ≈ 29 olur.4 mm bulunur.3-168. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 74 .9 ∆h1 ∆h2 ∆hAB (2) nolu eşitliklerden l1=17.Örnek AB arası planda 55 mm olarak ölçülmüştür.

B ve C noktaları nivelmanla belirlenmiştir 0.41 A 1.1.5 m aralıklarla eş yükselti eğrisi geçirmek istiyoruz 1.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(1.9 6.410 DAB = 10 m 1.1.41 = 9.1)/1.51 .41 = 6.93 0.100 A 10 m UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 75 .5 .510 B 2.10 = 1.93 1.1)/1.84 0.41 = 2.1.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.4 B 1.4 2.5 – 1.905 C A.100 A Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.84 2.510 B AB hattı ∆HAB = 2.1)/1.0 .38 2.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.38 9.0 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.

5 m için eş yükselti eğrisi : 1.805 = 3.905 .14 m 1.100 A D = 14.1)/1.100 = 1.5 m için eş yükselti eğrisi: D = 14.100 A UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 76 .14*(1.905 .5 .13 2.805 DAC = 14.805 = 7.510 B 2.0 .510 B 2.97 Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.510 = 0.1)/1.1)/1.395 DBC = 10 m Bu hatta eş yükselti eğrisi geçmez.14*(2.905 C AC hattı ∆HAC = 2.905 C BC hattı DHBC = 2.1.805 = 10.0 m için eş yükselti eğrisi : 2.1.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.5 .1.14*(2.05 D = 14.1. 1.2.

kotlu plandaki en küçük kottan başlayıp en büyük kota doğru artmak üzere değerler verilir ve çizgilerin sağ ucuna aşağıdan yukarıya doğru sayılar artacak biçimde yazılır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 77 . olarak sayılandırılır ..905 C 2. 0 1. 5 1.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2. seyrek olduğu yerlerde büyük olması gerekir..100 A Paralel çizgili şeffaf kağıt yöntemi Hesap yönteminin kulanılması zaman alacağından prezisyon aranan işlerde bu yöntem uygulanır. Bu nedenle aralıkları 2 ila 10 mm arasında değişen değerlerde olmak üzere paralel çizgili şeffaf kağıtlar kullanılır(milimetrik aydınger). Bu yöntemde üzerine eşit aralıklarla paralel çizgiler çizilmiş şeffaf kağıtlardan yararlanılır. Bu çizgiler 1.2.3.510 B 2. Eş yükselti eğrilerinin sık olduğu yerlerde bu aralıkların küçük. 5 2. Paralel çizgilere ..

170 ile 3 sayılarının arasındaki nokta 170 ve 171 kot çizgileri arasına gelecek biçimde iğne etrafında döndürülür. Bu durumda 168. 170 kotlu çizgiyi aralığın onda üçü kadar geçer. Bundan sonra bu nokta ile iğne doğrultusuna bir cetvel konur. 1ve 2 çizgisi arasındaki bu noktaya bir iğne batırılır.4 m kotunun hem virgülünü hemde yerini göstermekte olan nokta 1 ve 2 çizgisi arasında ve 12 aralığının 1 çizgisinden itibaren onda dördü uzaklığında bulunmaktadır. Bu durumda170 ile 3 sayıları arasındaki nokta. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 78 . Bu işe en yakın noktalar arasında devam edilerek tam metre kotundaki noktalar bulunur ve eşit kotlu noktalar birleştirilir. Kotlu plan üzerindeki paralel çizgili şeffaf kağıt. Cetvelin 169 ve 170 kotlu çizgileri kestiği noktalar iğne ile delinerek 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri kotlu plan üzerinde işaretlenmiş olur.Paralel çizgili şeffaf kağıt kotlu plan üzerine konur.

Detay noktaları haritada enaz 0.2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 79 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 80 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 81 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 82 .

. kesit alanlarının ortalaması uç alanlar arasındaki yükseklik ile çarpılarak bulunur. + Fn H n eşitliği ile hesaplanır. Uygulamada kullanılan hacim hesabı yöntemleri aşağıda özetlenmiştir..... Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Arazi yüzeyi düşey düzlemlerle kesilerek..... Paralel kesitlerin belirlediği alanlar F1.. F1 ve F2 uç alanları (Şekil 1) arasında kalan hacim (V)...... -Ortalama alanlar yöntemi(Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı) -Uç alanlar yöntemi -Simpson yöntemi Ortalama alanlar yöntemi Bu yöntemde hacim.... paralel kesitler elde edilir.. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 83 ..TOPRAK HACMİNİN HESABI Hacim hesabı eldeki verinin yapısına uygun bir yöntemle yapılmalıdır.. Bu çalışmada yüzey modellemesinde kullanılan kontrol(dayanak) noktaları.... + Fn L n (1) eşitliği ile hesaplanır... kesit alanlarının ortalaması ile iki uç arasındaki yatay uzaklık çarpılarak bulunur.Fn-1....Fn ve uç alanlar arasındaki yükseklik H ise. hacim (V) V = F1 + F2 + . F2.. Alanlar F1.....F2..Fn ve uç alanlar arasındaki uzaklık L ise V = F1 + F2 + ... düzenli grid köşelerinde ve düzensiz(rasgele) dağılmış noktalar şeklinde belirlenmiştir.......

F1 ve Fn uç alanları arasındaki toplam V hacmi (2) den 1 ( F1 + 2 F2 + 2 F3 + .=ln-1=ln..n-1 (2) formülü ile ifade edilirse.....2...... ardışık kesitler arasındaki yatay uzaklıkların genel olarak birbirine eşit olduğu (l1=l2=...... Şekildeki ardışık Fi ile Fi+1 alanları arasında kalan hacim V = Fi + Fi +1 li 2 i=1. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 84 .. bu durumda (1) nolu eşitlik (n − 1)∑ Fi i =1 n V = n l (1a) şeklini alır.... L=(n-1)l)........=ln-1=ln) varsayımı ile..Şekil 1 Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Uç alanlar yöntemi Ardışık kesitler arasındaki yatay uzunluklar birbirine eşit olursa (l1=l2=... + 2 Fn −1 + Fn ) 2 V = (3) şeklini alır (trapozoidal formül) (Press ve diğ 1988)....

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 85 .. Fi ile Fi+1 alanları arasındaki orta kesitin alanını gösterdiğine göre Fi ile Fİ+1 alanları arasında kalan hacim Vi = li ( Fi + 4 Fim + Fi +1 ) 6 (4) olur.. hacim Simpson Formülü ile hesaplanabilir. Noktalardaki kazı derinlikleri belirlendikten sonra düzenli dağılmış dayanak noktaları yardımıyla arazi yüzeyi üçgen veya dörtgen prizmalara ayrılır. (4) nolu eşitliklten yararlanarak toplam hacim. hava meydanları vb yerlerde uygulanır Bu amaçla alan 10-20-50 m lik karelere bölünür.Simpson yöntemi Ardışık iki alan arasındaki şekil kesik prizma kabul edilirse. Fi ile Fi+1 alanları arasındaki yatay uzaklıktır... + n − 2 n −1 ( Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 6 6 6 Kesitler arasındaki uzaklıkların birbirine eşit olduğu varsayımı ile l Vi = ( F1 + 4 F2 + 2 F3 + 4 F4 + 2 F5 + 4 F6 + . spor alanları. Vi = l +l l +l l1 + l 2 ( F1 + 4 F2 + F3 ) + 3 4 ( F3 + 4 F4 + F5 ) + .. Karelerin köşe noktalarına kot taşınır. + 2 Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 3 genişletilmiş simpson yöntemi elde edilir. Şekil 1 deki çift sayı indisli alanlar ortalama orta alan ( Fim )olarak kabul edilirse. Kazı veya dolgu hacimleri.. üçgen veya dörtgen prizmaların hacimleri hesaplanıp bunların toplamları alınmak suretiyle bulunur. Buradaki li. Düzenli dağılmış dayanak noktaları ile hacim hesabı (Yüzey nivelmanı ile toprak hacmi hesabı) Maden ocakları.. Fim. Bu prizmaların taban alanları plandaki ölçülerden elde edilir.

Düzenli üçgenler ağı Düzenli dikdörtgenler ağı F= Taban Alanı h2 h3 h1 h2 h3 h1 F h4 F hi= kazı derinlikleri olmak üzere hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) proje kotu(Kırmızı kot)) Hacim üçgen prizma için. V =F h1 + h2 + h3 3 Hacim dörtgen prizma için. h1 + h2 + h3 + h4 4 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 86 . V =F eşitlikleri ile hesaplanır.

014 2.060 0. (Temel kotu=proje kotu=33 m dir.852 0.208 36. P101 1 2 3 4 5 6 7 8 Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Nokta Yükseklikleri (H) Farkı Temel Kotu Temel Kotu(H*) 3.temel kot)) h7 h8 h6 h5 h4 h3 ∆ P101 h1 h2 Ara Uzaklık Geri Nokta No.322 0.794 38.690 36.095 0.275 38.) hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) .697 36.proje kotu(Kırmızı kot.ÖRNEK: Bir bina inşaatında arsanın temel kotuna indirilmesi amacı ile arsa 10 m genişliğinde karelere bölünmüş ve kare köşe noktalarının kotları geometrik nivelmanla belirlenmiştir.086 0.222 1.530 2. Verilerden yaralanarak gerekli kazı derinliklerini ve kazılacak toprak hacmini hesaplayınız.308 1.489 2.987 0.363 -0.785 0.752 37.697 2.370 33 33 33 33 33 33 33 33 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 87 .738 36.202 0.00 36.099 0.703 38.

hi= Hi.H* = 3.794 m h6= H6.H* = 3.1 4 V2 = F h3 + h4 + h7 + h8 =453.H* kazı derinlikleri hesaplanır.H* = 4.703 m h7= H7.H* = 5. h1= H1.370 m V1 = F h1 + h2 + h4 + h5 =359.9 4 h +h +h +h V3 = F 4 5 6 7 =488.275 m h8= H8.208 m h3= H3.H* = 3.H* = 5.697 m h2= H2.H* = 5.4 m3 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 88 .738 m h4= H4.4 4 V= V1+V2+V3= 1301.H* = 3.752 m h5= H5.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 89 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 90 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 91 . Yİ noktaların koordinatlarıdır.B-KOORDİNATLARLA ALAN HESABI 2F= ΣXN(YN+1-YN-1)= ΣYN(XN-1-XN+1) Xİ.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful