TOPOGRAFYA DERS NOTLARI

1. ÖLÇÜ BİRİMLERİ- ÖLÇEK KAVRAMI
Yeryüzünde bulunan veya yeryüzüne yakın dogal ve yapay noktalar ile bunların oluşturduğu cisimlerin belirli bir karşılaştırma düzlem veya yüzeyine göre konumlarının saptanması ve belirli bir oran(ölçek) ile küçültülerek kağıt üzerine geçirilmesi için gerekli arazi ölçmeleri, hesap ve çizim yöntemleri, kağıt üzerindeki ölçülerin araziye uygulanması (aplikasyon) dağ ve çığ haritaları vb ninın hazırlanması navigasyon, gps öçmeleri ve değerlendirilmesi ,cbs, topografya dersinin konusunu oluşturmaktadır. ÖLÇÜ BİRİMLERİ 1-Uzunluk Birimleri (m) 2-Alan Birimleri (m2) (1 ar=100 m2, 1 dönüm=1000 m2, 1 hektar=10000 m2 ) 3-Açı Birimleri 3a.Altmışlık Sistem (birimi derece) 3b.Yüzlük Sistem (birimi grad) 4-Yay Birimi

Altmışlık Sistem Bir daire çevresinin 360 da birini gören merkez açıya 1 ‘derece’denir. ( 0 ) ile gösterilir. (alt birimleri dakika ( ' ) ve saniye ( " ) dir). Yüzlük Sistem Bir daire çevresinin 400 de birini gören merkez açıya 1 ‘grad’ denir. ( g ) ile gösterilir. (alt birimleri santigrad ( c ) ve santisanti grad ( cc ) dır). Yay Birimi Bir dairede yarıçap uzunluğundaki yayı gören merkez açıya bir ‘radyan’ denir.

r

b α

b/r=α/ρ

3600 = 400g = 2π π= bir dairenin çevresinin çapına olan oranını ifade eder.
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 1

ρ (dönüştürme katsayısı) olmak üzere, bir açının yay değeri (arcα) ile sayısal değeri arasında

arc α= α°/ρ° = αg /ρg
ilişkileri vardır. ρ°= 1800/τ ρ’ =180*60/ τ ρ’ ’ =180*60*60/τ ρg=200/τ ρc=200*100/τ ρcc=200*100*100/τ

UYGULAMA Arcα=1.4214 ün açı değerini hesaplayınız. arc α= α°/ρ° =αg /ρg αg= ρgarc α= 90g.4892

ÖLÇEK KAVRAMI

ölçek= Plan üzerindeki uzunluk/Arazi üzerindeki uzunluk(gerçek uzunluk)

s′ 1 = M s
Ölçekle alan arasındaki ilişki 1/M2 =çizim alanı/gerçek alan

F′ 1 = 2 F M
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 2

Uygulamalar
1- Plan üzerinden 4.2 cm olarak ölçülen bir parsel kenarının arazi üzerindeki değeri 84 m olduğuna göre planın ölçeğini hesaplayınız.

1 s′ = M s

1/M = 0.042(m)/84(m) =0.0005

M=1/0.0005=2000 2- 1/500 ölçeğindeki plan üzerinde 4.2 cm gelen bir bina kenarının arazideki değeri kaç metredir.
1 s′ = M s
s=M*s’ = 500*0.042= 21 m.

3- 1/500 ölçekli plan üzerinde alanı F1=41480 mm2 olan bir arsa, 1/M2 ölçeğindeki başkabir plan üzerinde ölçülmüş ve F2=2592 mm2 bulunmuştur.

a) Gerçek alan kaç dekardır.
b) 1/M2 =?

Çözüm: a)
1/M12 = F1/F F= M12* F1 = 0.04148*5002 =10370 m2 1 dekar(dönüm) =1000 m2 F=10.37 dekar. b) 1/M22 = F2/F M22= F/ F2 = 10370/0.002592 1/M2 = 1/2000 M2= 2000.19

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

3

Kaba hatalar (Dikkatsizlik ve yorgunluk gibi nedenlerle ileri gelen hatalı ölçme ve okumalardır.3251 değerleri elde edilmiştir. Bir üçgenin iç açıları toplamı 1800(200g) olduğuna göre x=200g dır.0013g = .mira boyu) ve kısmende ölçme araçlarının hatalı kullanılmasından ileri gelirler. Hata Türleri ve Doğruluk Ölçütleri Ölçme. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 4 .Düzensiz hatalar ( Bu hatalar tam olarak giderilemiyen alet hatalarından ileri gelirler) Gerçek Hata (ε): Ölçülen bir ‘l’ büyüklüğünün gerçek değeri ‘x’ biliniyor ise.13cc dır. ÖLÇME HATALARI Hata kaynakları. ölçme hatalarının ortaya çıkması kaçınılmazdır. Bu durumda yapılan ölçme hatası hangi türdendir ve ne kadardır.sıcaklık.l şeklinde tanımlanır.4525 β=57. Gerçek hata ise.Düzenli hatalar (Alet hataları(şeridin standart boydan farklı olması.0. UYGULAMA Bir üçgenin iç açıları ölçülmüş ve α=75. Yöneltme hatası) 2.2. ε=200-(α+β+γ)= . Bu hataların bir kısmı ölçme sırasındaki yanlışlık ve dikkatsizlikten diğer bir bölümü ise insan duyu organlarındaki ve alet yapısındaki eksiklikler ile dogal etkilerden ileri gelmektedir Ölçmelerde Hata Kaynakları 1.Doğal hatalar (rüzgar.Aletsel hatalar (Aletin yapımındaki bir eksiklik veya herhangi bir parçasının oynamasından ileri gelmektedir) 3. kişisel dikkatsizlik ve yeteneğin sınırlı olmasından ileri gelmektedir.nem vb) Hata Türleri 1.Kişisel hatalar (İnsan duyu organlarının tam olmaması nedeniyle. gerçek hata ε=x . 3. aranan bir büyüklüğün .2237 γ= 67. 2. Ölçmeler yapılırken. kullanılan ölçme biriminin katları cinsinden bulunmasıdır.

o. Cebirsel toplamı 0 olmalıdır.. görünen hatalardan m= ± 2 2 v12 + v 2 + .h. En olasılıklı değerin k.. gerçek hatalardan m= ± 2 2 ε 12 + ε 2 + .2.h. v n   n   n= ölçme sayısı t=  t= ± [v ] n 2. t=   ε 1 + ε 2 + . En olasılıklı değer x= [li]/n = ∑ li/n dir (ölçmelerin aritmetik ortalaması) DOĞRULUK ÖLÇÜTLERİ 1.Görünen Hata (düzeltme)(vi) Hesap edilen en olasılıklı değerden(en ihtimalli değer) ölçülen değerin farkına görünen hata denilmektedir.Ortalama Hata (t) ε gerçek hataların(veya vi görünen hataların) mutlak değerlerinin basit aritmetik ortalaması ‘ortalama hata’ olarak adlandırılır..Karesel Ortalama Hata (m) 2...o. ε n   n   t= ± [ε ] n  v1 + v 2 + . (M) M= m/ n UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 5 .h.o. Bir ölçünün k. + v n [vv] m= ± n −1 n −1 2.. Görünen hata v=x-l şeklinde tanımlanır..o..h. + ε n n m= ± [εε ] n Bir ölçmenin k.1. (m) Bir ölçmenin k.

n tek ise rε= ± ε ( n+1) / 2 rv= ± v ( n+1) / 2 n çift ise rε = ± 1 ε 2 n/2 +ε ( n + 2) / 2 rv = ± 1 v + v ( n+ 2) / 2 2 n/2 4.3.1614 a)Olasılıklı değeri (x) b)Ortalama hatayı (t) c)Bir ölçünün karesel ortalama hatasını (m) d)En olasılıklı değerin karesel ortalama hatasını (M) e)Olasılıklı hatayı (r) hesaplayınız. Bu değerlere göre Ölçüler: l1 = 125.1611 l 6 = 125.1615 l 2 = 125.1616 l 4 = 125.Oransal Hata (T) Karesel ortalama hatanın ölçülen büyüklüğe oranıdır.1612 l3 = 125. 1613 l 7 = 125.1610 l5 = 125. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 6 . T= mi l UYGULAMA Bir doğrultu 7 kez ölçülmüş aşağıdaki değerler elde edilmiştir.Olasılıklı Hata (r) Gerçek veya görünen hataların mutlak değerleri büyüklük derecesine göre sıralandığında ortadaki değere olasılıklı(ihtimalli)hata denir.

81cc e)n tek ise r= ± v ( n+1) / 2 4.1615 125.1616 125.a) x= [l]/n =125.1. Düzeltme değerlerinin mutlak değerleri tekrarlanan sayılarda dikkate alınarak sıralanır (n=7 için. Eleman aranan değerdir.1612 125.71cc c) m= ± [vv] n −1 = ± 28/(7-1) = ±2.1 . r= ± v 4 ) 0 .1613 125.1613 125.16cc d) M= m/ n = ±0.1611 125. 3 . 2.1610 125. 2.1613 b) ölçü no ölçüler(l)(g rad) olasılıklı değer(x) Düzeltme v=x-l vv (cc) 1 2 3 4 5 6 7 Toplam(∑) 125.3 r= ± 2cc UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 7 .1614 -2 1 -3 3 2 0 -1 0 4 1 9 9 4 0 1 28 t= ± [ v ] = ±12/7 n =±1.

2.1) Şekil3.1 : Arazi Krokisi Örneği Arazide Ölçme Noktalarının Seçimi. meskun alanlarda demir çivi ve demir boru gibi zemin işaretleri ile .2). Tesisi ve Röperlenmesi Ölçmelerde kullanılacak arazi noktaları. demir çivi. Arazi krokisi. geçici ve kalıcı noktalar olmak üzere iki tür noktadan oluşurlar. arazide ölçmeler süresince (kısa bir süre için) yararlanılan noktalardır. ölçmeler bittikten sonra da uzun süre arazide yaşaması gereken noktalardır. üst yapı tesisleri. alt yapı. kroki tarihi ve krokiyi çizen gibi bilgiler de bu krokide yer alır(Şekil3. detaylar işaretlenerek çizilir. Serbest elle yaklaşık ölçekte ve göz kararı kuzeye yöneltilmiş olarak çizilir. ağaçlar.3. yerleşim bölgesi dışında ise. özel beton taşlar kullanılarak zemine tesis edilirler(Şekil3. Bu noktalar. 1. kuzey yönü. ahşap kazık. plan veya haritada gösterilmesi istenen yollar. nokta tesisleri ile zemine işaretlenirler. ARAZİDE NOKTALARIN İŞARETLENMESİ.Kalıcı Noktalar.Geçici Noktalar. binalar. boyalı işaret vb. Bu krokide. eğim değişimleri vb. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 8 .RÖPERLEME Öncelikle çalışma bölgesi gezilir ve bir ön araştırma(istikşaf) yapılarak arazinin krokisi hazırlanır. Krokinin ismi.

arazide kolaylıkla bulunacak noktalara olan yatay uzaklıkları ölçülmek suretiyle bağlanırlar.(bina köşeleri.ağaç vb.elektrik direkleri.a b Şekil3.telefon. Röper ölçüleri uygun bir formattaki röper çizelgesine geçirilir(Şekil3. • Röperler arazide kolaylıkla bulunabilmeli • Röperler sağlam zeminde. Noktaların sabit tesislere olan uzaklıklarının ölçülmesi işine de ‘röperleme’ denir. Röperlemede en önemli noktalar. bu noktalar ‘röper(sigorta)’ olarak adlandırılan yerleri değişmeyecek.) Bu biçimde seçilen noktalara’ röper noktaları’ denir.2ab : Geçici ve Kalıcı Nokta İşaretleri Noktaların röperlenmesi Arazide işaretlenen ölçme noktaları herhangi bir nedenle kayboldukları zaman yeniden tesis edilmelerini sağlamak amacıyla. kaybolmayacak yerlerde seçilmeli • Röper uzaklıkları ölçme şeritinin boyundan daha fazla olmamalıdır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 9 .3).

başlangıç ve son noktalarından başka arada veya doğrunun uzanımında noktaların belirtilmesi gerekebilir. Jalon. Ayrıca.3 Röper Çizelgesi ARAZİDE DOĞRULARIN BELİRTİLMESİ(JALONLAMA) Arazide bir doğru. jalonların noktada düşey olarak tutulması veya dikilmesidir. genellikle 2m boyunda her 50cm’si ayrı renkte olmak üzere çift renkte boyanmış dairesel kesitli demir boru veya nadiren ahşap malzemeden imal edilmiş çubuklardır.• Yerleşimin olmadığı bölgelerde röperler. Arazide doğruların ara noktalarının bu jalonlar yardımıyla işaretlenmesi işlemine ‘jalonlama’ denir. Bu biçimde belirtilen bir doğrunun ya uzunluğunu ölçmek amacı ile veya doğru üzerinde yapılan bir ölçme için gerekli olan. Üzerinde Görüş Bulunmayan ve Arada Engel Olması Durumunda Jalonlama. Jalonlamada önemli olan bir nokta. başlangıç ve son noktalarına jalon dikilmek suretiyle belirtilir. Doğrultman Yöntemi veya Kutupsal Yöntem adı verilen yöntemle yapılır. röper noktası ile yaklaşık 1200 açı oluşturacak şekilde şeçilmelidir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 10 . ara noktaların jalonlanması sırasında jalon aralıklarının çelik şerit metrenin boyundan daha fazla olmamasına dikkat edilmelidir. Şekil3. Arazide bu işler genellikle jalonlar ile yapılır.

50 .4 : Uzunlukların doğrudan ölçülmesinde kullanılan çelik metre ve çekül Elde sallantısız tutulan çekül ipinin gösterdiği doğrultu yerçekimi doğrultusudur.3 3 4 m s o n ra th e n S = (3 0 . tan α = Uzunluklar genel olarak ya ölçme aracının doğrudan kullanılması ile yada optik veya elektromagnetik dalgaların kullanıldığı araç ve yöntemlerle ölçülür.Düz arazide uzunluk ölçmesi 2.Eğimli arazide uzunluk ölçmesi UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 11 . Yatay uzunluk olarak ölçme yapılamadığı durumlarda uzunluk önce eğik olarak ölçülür sonra gerekli hesaplar yapılarak eğik boya karşılık gelen yatay uzunluk bulunur.∆ H 2 ) 1 /2 F v e y ao r e x a m p le : s = s 3= .5 6 0 m Çıkış durumunda eğim açısı (+) iniş durumunda (-) dır. 1. jalon ve çeküldür(Şekil3. Y a ta y U z u n lu k uzu ğik ) n lu s k = ö lç ü le n (e ∆H α Y a ta y u z u n lu k = S Y a ta y u z u n lu ğ u h e s a p l a m a k iç in : S = s cosα veya S = (s 2 . Ölçme biçimini etkileyen bir husus arazinin eğimli veya eğimsiz olmasıdır .4). Çelikşerit metre ile boy ölçme işine ‘şenaj’ da denir.5 8 9 2 .50 . %10 dan fazla ise çok eğimli araziden sözedilebilir. Uzunlukların doğrudan dogruya ölçülmesinde kullanılan araçlar 20-30 m’lik çelik şerit metre. ∆H S Eğim karayollarında %.5 8 9 m 0 3 89 m o ∆ Hθ == 12 . demiryollarında %ο cinsinden verilir. Araziyi düz ve eğimli olarak ikiye ayırmak mümkündür.3 3 4 2 ) 1 /2 S =h 3= . Düz arazi ortalama eğimi% 2 ye kadar olan arazidir. yeryüzünün belirli iki noktası arasındaki yatay uzunluğun bulunması anlaşılır. bu açının tanjantı olarak yüzde cinsinden ifade edilir.5 4 m .1 . Mühendislikte eğim açısı.UZUNLUKLARIN ÖLÇÜLMESİ Uzunlukların ölçülmesinden.3 3 ∆ H = 1 . Bu işleme ‘yataya indirgeme’ denir. Eğim %2-%10 arasında ise orta eğimli. trigonometrik değeri yanında.5 ) 0 3 60 m h = 3 0 . Şekil3.5 8 9 c o s (2 .

gidiş-dönüş farkı verilen hatasınırı değerinden küçük olmalıdır. ara noktaları uzunluk ölçmeleri sırasında işaretlenir ve bu ara noktalar arası çelik şerit metre ile ölçülür.Basamaklı ölçme yöntemi b. çelik şerit metre yatay tutulmak suretiyle uzunluk parça parça ölçülür.İndirgeme yönteminde ise. çelik şerit metre yere yatırılarak uzunluk ölçmesi yapılır. kaldırılır.Düz arazide uzunluk ölçmesi Ölçülecek uzunluk başlangıç ve son noktaları belli olduğundan.1.5. Ölçmeler sırasında önemli olan şeridin yatay tutulmasıdır. Ölçülen uzunluğun kullanılan çelikşerit metrenin uzunluğu geçmesi durumunda ölçülecek uzunluk üzerinde ara noktalar işaretlenerek istenen uzunluk parça parça ölçülerek bulunur. Uzunluk ölçmeleri gidiş-dönüş olarak yapılır. Bunun için çekül ipi veya jalonun şeritle oluşturduğu açı 900 olacak biçimde şerit aşağı yukarı indirilir.Eğimli arazide uzunluk ölçmesi a. Eğer büyük çıkarsa ölçmeler tekrarlanır. Aşağıdaki şekillerde arazinin çıkış ve iniş durumlarına göre uzunlukların (jalon + çelik şerit metre) nasıl ölçülmesi gerektiği şematik olarak verilmektedir( Şekil3.İndirgeme yöntemi a. b.6) jalon Çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 12 . ölçülen boyun eğimi bulunur sonra da bu eğimden yararlanılarak eğik boy yataya indirgenir. Şekil3. Ölçülen değerler ölçme karnelerine yazılır 2.Bu yöntemde. Bu yöntem ancak zorunlu durumlarda uygulanır.

Basamaklı ölçme yönteminde iki durum söz konusudur -Çıkış durumu -İniş durumu Şekil3.5 Çıkış durumunda uzunluk ölçmeleri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 13 .

7 Yatay bazmirası ve teodolit kullanılarak uzunlukların ölçülmesi Baz mirasının yataylığı bir küresel düzeçle sağlanır ve uzunluğu ölçülecek kenara yaklaşık dik olarak yerleştirilir. Yöntemin prensibi çok basittir (Şekil3. 100 m.7). UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 14 .Şekil3.8). Şekil3. Optik yöntemle uzunlukların ölçülmesinde kenarın bir ucuna teodolit (açı ölçme aleti) diğer ucuna da baz mirası merkezlendirilir (Şekil3. Yöntemin sağladığı yaklaşık doğruluk. Bu yöntemle.6 İniş durumunda uzunluk ölçmeleri UZUNLUKLARIN OPTİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Yer yüzünde iki nokta arasındaki uzunluğun ölçülmesinde doğrudan yöntem diyebileceğimiz Şenaj(çelik şerit metre ile uzunlukların ölçülmesi) yanında sabit bilinen bir uzunluğun(baz mirası) iki ucunda yapılan doğrultu okumaları ile de iki nokta arasındaki uzunluk dolaylı yöntemle de belirlenebilir. için ± 10 cm civarındadır. yaklaşık 750 metreye kadar uzunluklar ölçülebilir.

yatay uzunluğu veren formül. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 15 . d= cot α/2 baz mirasının uzunluğu presizyonlu bir şekilde belirlenmiş olup sıcaklık değişiminden çok az etkilenen malzemeden yapılmıştır.8 Yöntemin Prensibi d(yatay uzunluğu) d = ½ b cot α/2 dir Hesaplarda kolaylık sağlamak amacı ile yatay miranın iki gözleme plakası arası 2 m olacak biçimde imal edilmiştir. olmak üzere d yatay uzunluğunu veren formül aşağıdaki şekilde yazılabilir. α1 b d α2 Şekil3. Sabit uzunluğun(baz mirasının) iki ucuna yapılan doğrultu gözlemeleri 2cc okuma yapabilen saniye teodoliti ile aletin her iki durumundaki ölçmelerle yapılmalıdır.9) .A α d b Şekil3.9 100-200 m uzunlukların ölçülmesi Bu durumda. 100-200 metreye kadarki uzunluklarda baz mirası kenarın yaklaşık ortasına kurularak kenarın her iki ucundan yapılacak doğrultu okumaları ile tepe açıları ölçülmelidir (Şekil3. Ölçülen tepe açısı α ve baz uzunluğu b = 2m.

n . bir ana aletten gönderilen elektromagnetik dalganın bir yansıtıcıdan(reflektörden) yansıtıldıktan sonra geriye alınması ve gönderilen ve alınan sinyalin karşılaştırılması prensibine dayanır (Şekil 3. İmpuls Yöntemi(Seyir müddeti Yöntemi): Ölçmelerde kullanılan elektromagnetik dalganın seyir süresi belirlenmek suretiyle uzunluğun belirlenmesidir. 1. Bu yöntemin ana ilkesi.10). Burada zorluk. Yardımcı baz uzunlukları kullanılarak bu yöntemle ölçülebilen uzunluk yaklaşık 750 metreye kadar çıkarılabilir. Bu zor ve pahalıdır. yansıtıldıktan sonra alınan dalga boyunun gönderilen dalgaya göre. t seyir süresi olmak üzere d = ½ c.λ +R UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 16 . Bu yöntem. λ : dalga boyu ve R dalga boyunun kesir değeridir. ölçülere atmosferik düzeltme gibi gerekli düzeltmeler de getirilir.t olur. Burada n.d = b/2 (cot α1/2 + cot α2/2) şeklinde olur. Elektromagnetik yöntemle uzunlukların belirlenmesinde iki yöntem söz konusudur. İki nokta arasındaki eğik uzunluk ise. aşağıdaki eşitliğe gore belirlenir. Faz Farkı Ölçme Yöntemi: Bu yöntemde. faz farkı kayması ve gidiş dönüşteki toplam dalga boyu sayısı belirlenir. Bunun yerine daha presizyonlu uzunluk ölçmelerinde Faz farkı ölçme yöntemi kullanılır. t seyir süresinin 10-8 ve daha iyi doğrulukla ölçülebilmesidir. Şekil 3. 2. Bu yöntemle iki nokta arasındaki eğik uzunluk ölçülür. UZUNLUKLARIN ELEKTRMAGNETİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Ikinci dünya savaşı sonrasında 1960 yıllarında elektromagnetik dalgaların atmosfer içindeki yayılma özellikleri ve hızları belirlendikten sonra bundan yararlanılarak şu an topografyada yaygın olarak kullanılan uzaklık ölçerler geliştirilmiştir. klasik uzunluk ölçme yöntemlerinin yerini almış ve özellikle engebeli arazilerde çok büyük kolaylıklar sağlamıştır. d = ½ . Ayrıca. c dalga hızı.10 Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçülmesi Ölçmelerde alet ve reflektör ölçülecek kenarın iki ucuna merkezlendirilir. Bu iki nokta arasındaki düşey açı veya yükseklik farkı ölçülüyor veya biliniyorsa. yatay uzunluk hesapla bulunur. tam dalga boyu sayısı.

4.Bu yöntemle uzunlukların presizyonlu olarak ölçülmesi mümkündür.Küresel düzeç 2. Kabarcık.1 Kaba tesviye 2. 1 kilometrelik uzunluk için 1 cm den daha küçük değerde kalabilmektedir. kabarcığın dairenin tam ortasına getirilmesi gerekir.Silindir düzeç iç yüzünün üst kısmı tor biçiminde tıraş edilmiş silindirsel bir cam borudur. 2 tür kabarcıklı düzeç vardır 1. Silindirin içi. sıvının buharından oluşmaktadır. Küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemine ‘kaba tesviye’ denir (Şekil4. Bu yöntemle ölçme yapan bazı aletlerin ölçme presizyonu.ÖLÇME ALETLERİNİN ORTAK PARÇALARI 4. Silindir düzecin ortalanması işlemine ‘ince tesviye’ denir. Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçmelerinde genellikle kızıl ötesi dalga veya görünen Laser dalgası kullanılır.Küresel düzeç silindirsel bir cam tüp biçiminde olup silindirin üst kısmının iç yüzü küre kapağı biçimindedir.1) Şekil4.KABARCIKLI DÜZEÇ Doğru ve düzlemlerin yatay ve düşey tutulmalarını sağlayan yardımcı parçadır. Bu bölümler arası 1 veya 2 mm dir.Silindir düzeç 1. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 17 . Küresel düzecin ortalanması için. yaklaşık 2 mm çapında hava kabarcığı kalacak biçimde alkol veya eter gibi bir sıvı ile doldurulmuştur.1. Bu cam tüpün üst kısmında bölümler bulunur.

4. Dürbün Objektif merkezi ile gözleme çizgilerinin kesim noktası gözleme doğrultusu verir. Teodolit diyafram Görüntü netleştirme vidası Optik eksen oküler İçbükey mercek objektif Gözleme çizgileri Şekil 4.Verniyerli Mikroskop (eski tip teodolitlerde kullanımaktadır) -. Okuler tarafındaki borunun içine.2. gözden uzak olan kısım ise objektif ismini alır.2). UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 18 .Skalalı Mikroskop -.3.AÇI ÖLÇME VE OKUMA DONATIMLARI Okuma Mikroskoplu donatımlar -.Çizgili Mikroskop -. Çizgi plağı bir cam levha olup.DÜRBÜN Topografya aletlerinde dürbünler genellikle ters görüntü verirler.Optik Mikrometreli Mikroskop şeklinde ayırt edilebilir. Dürbünden bakış doğrultusunda göze yakın olan oküler. Çizgili Mikroskop En basit okuma mikroskopudur. boru eksenine dik biçimde bir cam levha yerleştirilmiş ve bu cam levhanın üzerine birbirine dik iki çizgi çizilmiştir.4.2. Bu çizgilere ‘gözleme çizgileri’ denilmektedir( Şekil 4. üzerine tek bir okuma çizgisi çizilmiştir.

Optik Mikrometreli Mikroskop Bu mikroskopta yatay daireden geçip mikroskopa gelen ışınların doğrultusu üzerine paralel yüzlü bir cam plak konulmuş olup.Skalalı Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir skala (ince bölümler) çizilmiştir. Verniyerli Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir verniyer çizildiği zaman verniyerli mikroskop elde edilir. Yatay ve Düşey Açılar ltu Basu cu (z enit) (z) acisi Ya ta yd og K uzey do grultus ru l tu u cisi (t) Aciklik a Yatay aci (ί ) im Eg is ac Go a i( z le ) ne nd og y Y a ta d og r u ltu Y a tay d uzlem Istasyon noktasi Ayakucu (nadir) acisi (N) mi duzle Gozleme D uz yd u se le m Düşey doğrultu: Yeryüzünün herhangi bir noktasındaki yerçekimi doğrultusudur. Bu öteleme miktarı mikromeytre vidasının skalasından okunabilmektedir. Yatay açı: İki düşey düzlem arasında kalan ve yatay bir düzlem içinde ölçülen açıdır. Ν(ayakucu acısı)) (α+z=100g. z(başucu acısı). Düşey açı: Bir düşey düzlem içinde ölçülen açıdır. bu plak bir mikrometre vidasının döndürülmesi ile çevrilebilmektedir. (α(eğim acısı). Skala bölüm sayılarının artma yönü yatay daire bölümlerinin artma yönü ile ters doğrultudadır. z+Ν=200g ve de N-α=100g) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 19 ru Cekul dogrultusu Go zle n ne do gr u ult . Böylelikle bölüm çizgileri yana doğru bir miktar ötelenmektedir. Yatay düzlem: Düşey doğrultuya herhangi bir noktada dik olan düzlemdir. Yatay doğrultu: Herhangi bir noktada düşey doğrultuya dik olan doğrultudur. Düşey düzlem: Herhangi bir noktada düşey doğrultuyu üzerinde bulunduran düzlemdir.

4.4.3. Teodolit Yatay ve düşey açıları ölçmeye yarayan topografya aleti ‘Teodolit’ olarak adlandırılır. Ayrıca asal eksen. ayaklı bir sehpa üzerine tespit vidası yardımıyla monte edilirler.Yatay açıyı ölçmek için dürbün. Donatımlar TEODOLIT Mikrometre Tamburu Dönüş Düşey Daire DİKME LER Objektif Yatay Eksen Yatay/Düşey Daire Okumaları Değiştirme Vidası Yatay Az Hareket Vidası Bakış Doğ rultusu Düşey Az Hareket Vidası Üst Kısım Silindir Düzeç Açı Tablası Döndürme Vidası Kapağı Yatay Daire Optik Çekül Küresel Düzeç Asal Eksen Sökülebilir Alt Kısım Tesviye Vidaları Şekil 4. Teodolitte Eksenler. yatay eksen. söz konusu açıları ölçmek için bölümlü yatay ve düşey daireler ile bunlara ait gösterge donatımlarından oluşur. silindir düzeç ekseni ve optik(gözleme)eksenlerine sahiptir. 3 Teodolit. gözlemeye yarayan bir dürbün. yatay durumda konulmuş olan bölümlü dairenin merkezi üzerinde bulunmalı ve düşey bir UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 20 .

4. Baston çekül 3. Muylu eksen. ME||DE Yatay ve düşey daireler ile eksenlerin yatay ve düşey duruma getirilebilmeleri için gerekli yerlere küresel ve silindir düzeçler konmuştur. Bu eksene ‘Muylu eksen’ veya ‘Yatay eksen’ denir. Asal Eksen (AE) Optik Eksen (OE) Muylu Eksen (ME) Düzeç ekseni (DE) DİKLİK ŞARTLARI: AE⊥ DE (ana eksen şartı).(küresel düzeç kabarçığının ortalanması işlemidir. 3 çeşit çekül vardır 1. OE⊥ ME. Merkezlendirme: Teodolit yatay dairesi merkezinin(Asal eksenin) istasyon noktasından geçen düşey doğrultu (çekül doğrultusu) üzerine getirilmesidir. İpli çekül 2. Teodolitin Kullanılması -İstasyon noktasında yapılan ön işler .Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi . Silindir düzeç kabarçığının ortalanmasında tesviye vidalarından yararlanılır. düşey açıları ölçmeye yarayan bölümlü düşey dairenin merkezinden geçer.Dürbünün göze uydurulması -Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi Ölçmelere başlamadan önce teodolitin ölçme yapılacak ve daha önceden arazi üzerinde belirlenmiş noktalar(istasyon noktaları) üzerine getirilmesi ve bu noktalar üzerine merkezlendirilmesi gerekir. Bu düzeçler yardımıyla ‘*kaba tesviye’. Bu bölümlü daireye ‘Yatay daire’ ve eksene ‘Asal eksen’ denir. Optik çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 21 .) işlemleri yapılır. AE⊥ME. Bu işlem için çeküllerden yararlanılır.eksen etrafında dönebilmelidir.) ve ‘**ince tesviye’ (silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir. Farklı yükseklikte bulunan noktaları gözleyebilmek için dürbün. yatay bir eksen etrafında aşağı yukarı hareket edebilmektedir.5. bir düzlem içinde kalarak. Sehpa ayakları aşağı yukarı kaldırılıp indirilerek ortalama işlemi gerçekleştirilir.Teodolitin tesviyesi .

Tekrar ayaklar yardımıyla küresel düzeç ortalanır ve optik çekülden bakılarak merkezlendirmenin bozulup bozulmadığı kontrol edilir. Sehpa üzerine monte edilmiş teodolit istasyon noktası üzerine getirilir. teodolitin merkezlendirileceği noktanın görünmesi sağlanarak ayaklar yavaşca indirilir ve zemin üzerine bırakılır ve de sehpa ayaklarına kuvvetlice basılır. Bu işlem birkaçkez tekrarlanarak ince tesviye tamamlanmış olur.. Eller yardımıyla diğer iki ayak havaya kaldırılıp. Sehpa ayaklarından birinin sehpa pabuclarına basılarak toprağa girmesi sağlanır. Daha sonra **ince tesviye dediğimiz silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemine geçilir.(küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir).yukarı hareket ettirilerek kabarcığın ortalanma işlemi yapılır. ince tesviye denilen silindir düzeç kabarçığının ortalanması işlemine geçilmelidir. konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 22 .Bu işlemler birkaç kez tekrarlanarak kaba tesviye ve merkezlendirme işlemleri aynı anda tamamlanır. Merkezlendirme ve kaba tesviye işlemlerinin aynı anda tamamlanıp. Bu sırada optik çekülden bakılarak optik çekülün üzerindeki merkezlendirme dairesinin istasyon noktası ile çakıştırılması tesviye vidaları yardımıyla gerçekleştirilir. Bu işlemler. Silindir düzeç ekseni herhangi 2 tesviye vidasına paralel konuma getirilir.yapılır. Bu vidalar içe-dışa çevirilerek silindir düzeç kabarcığının ortanması sağlanır daha sonra teodolit 900 çevirilerek diğer tesviye vidasıyla ortalama işlemi yapılır. Böylece ölçmeler bitene kadar teodolitin hareket etmemesi sağlanır. Önce sehpa ayakları yardımıyla *kaba tesviye. Küresel düzeç kabarcığının kaçma doğrultusu hangi ayak doğrultusunda ise o ayak aşağı. Bu sırada küresel düzeç bozulabilir. optik çekülden bakılarak.Teodolitin tesviyesi Asal eksenin düşey konuma getirilmesine ‘teodolitin tesviyesi’ denir. Bu iş silindir düzeç ve tesviye vidaları yardımıyla yapılır.

silindir düzeç optik çekül tesviye vidası Konum Konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 23 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 24 .900 Tesviye vidaları 900 Teodolit açı ölçmeye hazır hale getirildikten sonra dürbünün göze uydurulması gerekir.

(1 Tam seri : Teodolitin 1.İnce yöneltme yapılır. Kaba yöneltme : Dürbünün arpaçık ve gez yardımıyla gözlenen noktaya yöneltilmesidir. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sol tarafda kalması durumudur Teodolitin 2. Paralaks var ise görüntü netleştirme vidası ile giderilir( Şekil 4.4). Paralaksın giderilmesi (Paralaks:Görüntünün gözleme çizgileri düzlemine düşmemesi durumudur. Paralaksın giderilmesi Gözleme çizgileri netleştirilir Paralaks giderildi görüntü iyi Görüntü netleştirilir Göz okülerden aşağı yukarı hareket ettirilir. İnce yöneltme yatay ve düşey az hareket vidaları yardımıyla yapılır. ve 2. Görüntünün netleştirilmesi 3. Yatay açılar 1 Tam seri ölçülür. Teodolitin 1. görüntü netleştirme vidası ile giderilir. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sağ tarafda kalması durumudur UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 25 .Dürbünün Göze Uydurulması 3 adımda yapılır 1. Şekil 4.Kaba yöneltme . Tüm bu işlemlerden sonra yatay açı ve düşey açı ölçmelerine geçilir. İnce yöneltme : Gözleme çizgilerinin kesim noktasının gözlenen nokta üzerine getirilmesidir. paralaks var ise . Okülerin göze uydurulması 2.4 Paralaksın giderilmesi Bu işlemlerden sonra gözlenen noktaya .durumuyla yapılan açı ölçmesidir). Bu işlem yatay ve düşey genel hareket bağlama vidaları ile yapılır.

Yatay açı ölçmelerinde gözönünde bulundurulması gereken noktalar: 1.Durum II. yakın noktalarda ise nokta üstünde sallandırılan bir çekül ile belirtilmelidir. Her gözlemeden önce teodolitin tesviyesi kontrol edilmeli. No. 2. Gözleme noktaları. bozulmuşsa yenilenmelidir. 3.Durum (Ι + (ΙΙ − 200) / 2) Ortalama Sıfıra İndirgenmiş Ortalama Seriler Ortalaması Sayfa No: UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 26 . Seri Sayısı Doğrultu Okumaları I. uzak noktalarda . POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: Alet: Seri No: Tarih: / /2007 İstasyon Gözlenen Nokta Nokta No.noktanın üzerinde düşey tutulan bir jalon. Gözlemeler jalon veya çekülün mümkün olduğunca noktaya yakın alt kısmına yapılmalıdır. Teodolit asal eksen etrafında daima saat akrebi yönünde döndürülmelidir.

Durum II.0000 382.1389 0.0009 82.0012 182.0014 0.0012 132.1456 300.0008 282.POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: İstasyon Gözlenen Seri Nokta Nokta No.2446 24.1400 24.13895 A ß2 ß1 3 2 DÜŞEY AÇI KARNESİ HESABI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 27 .Durum Seri No: Tarih: 15 / 03 /2007 Sıfıra Ortalama İndirgenmiş Seriler ( I + ( II − 200)) / 2 Ortalama Ortalaması 100.2458 182.0010 50.0010 82.0011 382.2457 274.1457 0.2456 74.2460 132.1406 24.1390 0.0000 132. 1 A B 1 Alet: Doğrultu Okumaları I.0000 132.1400 0.1458 100.2456 24.2458 224.0013 332.0000 132.1403 250. Durumu I + ( II − 200) 2 Sıfıra Seriler İndirgenmiş Ortalaması değer A A 1 2 3 1 2 3 1 2 0.1448 B A ß 1 POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Durulan Nokta Bakılan Nokta Seri sayısı Teodolitin I. Sayısı No.24455 24.1400 50.1400 1 200.0000 382.1448 0. Durumu II.2445 24.

896 399.100 334. Gözlenen nokta ve alet durumu A I II Σ Düşey daire okuması(grad) 65.996 Başucu açısı (z) (grad) 65. 400 − ( I + II ) 2 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 28 .102 çizelgede başucu açısı (z): z= I+ bağıntısı ile hesaplanır.Başucu açısı ölçülüyorsa teodolitin I. ve II.102g olur.durumlarında yapılan okumaların toplamı 400g eğim açısı ölçülüyor ise 200g(600g) olmalıdır. z=65.

5. Bir doğrunun belirlenebilmesi için de iki noktasının arazide işaretlenmiş olması yeterlidir. Poligonların tesis edilme amaçları: 1. Arazi işleri a) Poligon noktalarının belirlenmesi b) Poligon kenarlarının ölçülmesi c) Poligon açılarının ölçülmesi d) Arazide yapılan ölçmelerin kontrolu e) Poligona ait bir kenarın açıklık açısının ölçülmesi Büro işleri a)Poligonların hesaplanması ve hesapların kontrolü b)Çizim işleri olmak üzere 2 grupta toplanır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 29 .5.Konum ve eşyükselti eğrili planların çıkarılması 2. arazide işaretlenmiş olan poligon noktaların yatay konumlarının saptanması amacıyla uygulanan bir ölçme yöntemidir.Plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilmesidir. Poligon noktalarını ardışık olarak birleştiren doğrulara ‘poligon kenarları’ ve bu kenarlar arasında ölçme(gidiş)yönünün sol tarafında kalan açılara da ‘poligon açıları’ denir.Arazide konumları belli noktaların birbirinden çok uzak olması ve bu iki nokta arasında konumları bilinen noktalara gerek duyulması durumunda ara noktaların tesis edilmesi 4. Poligonasyon ise. Poligon noktaların yatay konumlarının belirlenmesi amacıyla yapılan işler. Bu amaçla arazide tesis edilen noktalara ‘poligon noktaları’ denir 5. arazide amaca yetecek sayıda doğrunun belirlenmiş olması gerekir. POLİGONASYON Yeryüzündeki doğal ve yapay cisimlerin yatay konumlarının bir dik koordinat sisteminde belirlenebilmesi için veya plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilebilmesi için.2.Arazide konumu belli noktalara veya doğrulara göre diğer noktaların belirtilmesi 3.1.

Oluşturan ekip araziye giderek çalışma yapacağı bölge de poligon noktalarını seçer. 4.Bir poligon noktasından bir önceki ve bir sonraki poligon noktası gözlenebilmeli.1 Poligonlar UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 30 . Poligon açılarının ölçülmesi Bir poligon kenarının kendinden önceki kenarla oluşturduğu ve ölçme doğrultusunun sol yanında kalan açıya‘poligon açısı’denir genellikle β ile gösterilir.1).uzunluk değerleri uzunluk ölçme çizelgesine yazılır. 5.) 2.1 operatör(teodoliti kullanır).Poligon kenarları 50-300m arasında olmalıdır.Arazi işleri Poligonasyon ölçmeleri sırasında (1ekip başı. 3. 2 şenör (uzunlukları ölçerler)ve yeteri sayıda yardımcıdan) oluşan poligonasyon ekibi oluşturulur. 2.Poligon noktalarını seçerken bu noktalardan çok sayıda arazi detay noktasının gözlenebilmesine dikkat edilmelidir. 1.Kapalı poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışan poligonlardır.1yazıcı.Poligon noktaları sağlam zeminde seçilmeli.(Açılar 1 Tam seri ölçülmelidir) Poligonlar yeryüzündeki geometrik şekillerine göre (Şekil 5. 1 3 2 Şekil 5.Bağlı poligonlar (Başında veya sonunda en az 2 tane koordinatı bilinen noktaya bağlanan poligonlardır). Poligon kenarlarının ölçülmesi Poligon kenarları 20-30 m’lik çelik şerit metrelerle gidiş-dönüş olarak ölçülür.) 3.Poligon kenarları zorunluk olmadıkça yol ve benzeri tesisleri kesmemeli. Poligon noktalarının seçiminde dikkat edilecek hususlar: 1.Açık poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışmayan poligonlardır.

3. Geometrik olarak tanımlanamayan geoit üzerinde işlem yapılamadığı için hesap yüzeyi olarak farklı geometrik yüzeyler kullanılır. sıcaklık farkı vb. Gelgit. etkilerden arınmış olarak düşünülen durgun haldeki okyanuslar yüzeyinin kara parçalarının altında da devam ettiği düşünülürse kapalı ve sürekli bir nivo yüzeyi elde edilir. en karmaşık matematik formülleri ile dahi ifade edilmeyecek kadar karmaşık bir yüzeydir. fırtına. Çalışma alanı 50 km2 den küçükse Düzlem 50 km2 < Çalışma alanı ≤5000 km2 Küre Ülke ölçmeleri için Elipsoit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 31 . REFERANS SİSTEMLERİ Fiziksel yeryüzü. Elde edilen bu yüzeye "Geoit" denir. İlk olarak Gauss tarafından yapılan bu tanımla referans yüzeyi tek anlamlı olarak belirlenmiş olmaktadır.5.

Bir koordinat sistemini tanımlamak için: • Başlangıç noktasını (origin) • Dönüklüğünü (orientation) • Birimini (units) tanımlamak gerekir. · Koordinatları hesaplanmış noktaları haritaya geçirmekte. Bu nedenle konum koordinatları için referans yüzeyi olarak dünyanın şekline en yakın ve geoiti en iyi temsil edebilen ve matematiksel. bir noktanın belirli bir referans sisteminde konumunu tanımlayan doğrusal ve açısal büyüklüklerdir. basıklığı (f) ve dışmerkezliği (e) ile tanımlanır. kullanılır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 32 . Yeryüzü için tek anlamlı ve kesin olarak tanımlanmalı Kapalı bir fonksiyonla geometrik olarak ifade edilmeli yani üstünde hesap yapılabilmelidir. üstünde hesap yapılabilecek düzgün bir yüzey değildir. Dönel elipsoid. · Harita üzerinde bir noktanın yerini belirtmekte.Geoit. Referans yüzeyi. bir elipsin küçük ekseni etrafında dönmesiyle meydana gelen yüzeydir. · İki nokta arasındaki yerel saat farkının hesaplanmasında. · Koordinatları belli noktalar arasındaki kenar uzunluğu ve bu kenarın kuzeyden olan açıklığını (açıklık açısını) hesaplamakta. küçük-yarı ekseni (b). • • • Bir nivo yüzeyi (Durgun su yüzeyi)olmalı. KOORDİNATLARIN KULLANIM YERLERİ : · Yeryüzünde bir noktanın ya da bir bölgenin yerinin tarifinde. Koordinat Sistemleri Koordinatlar. Bir elipsoid büyükyarı ekseni (a).geometrik tanımlı dönel elipsoid yüzeyi kullanılabilir.

5.3.1. BAŞLICA KOORDİNAT SİSTEMLERİ :
· Dik koordinat Sistemi, · Kutupsal Koordinat Sistemi

· Coğrafi Koordinat Sistemi . UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi

5.3.1.1.Dik Koordinat Sistemi Karşılıklı birbirine dik 3 referans düzlemi tarafından tanımlanan ve uzayda yer alan noktaların tanımlandığı koordinat sistemidir.

Başlangıç meridyeni

Z

Y
Ekvator

Koordinat sistemleri çok çeşitli olmasına karşın, günümüzde en çok kullanılan klasik sistem dik koordinat yada kartezyen koordinat sistemidir. Bu sistemler plan veya düzlem koordinat sistemi olarakta bilinirler. Buna göre dik konumdaki eksenler referans sınır olarak alınırlar ve herhangi bir noktanın düzlem koordinatı (x, y) uzaydaki konumu da (x, y, z) değerleri ile tanımlanır. Dik koordinat sistemi daha çok büyük ölçekli haritalar ve küçük alanlar için kullanılır.

5.3.1.2 Kutupsal Koordinat Sistemi
Elemanları yatay açı(β) ve yatay uzunluktur(S). Ölçme işlerinde kullanılır

β S

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

33

5.3.1.2. Coğrafi Koordinat Sistemi

Bu sistem paralel (enlem dairesi) ve meridyen (boylam dairesi) dairelerinden oluşur.

Enlem ve Boylam Daireleri : Dünyayı kuzey ve güney yarım küre diye ikiye
ayıran ekvatora paralel dairelere ‘paralel’ ya da ‘enlem daireleri’ denir. Ekvatorun kuzeyindeki paraleller kuzey paraleli, güneyindekiler ise güney paraleli olarak adlandırılır. Paralel daireleri kuzey ve güneyde 1° aralıklı 90'ar tane olmak üzere toplam 180 tanedir. Ekvatora dik ve kutuplarda birleşen dairelere de ‘meridyen’ ya da ‘boylam daireleri’ denir. Londra'da Greenwich'teki gözlem evinden geçen meridyen,başlangıç meridyenidir, (Londra'da Greenwich gözlemevinde bulunan bir gök dürbününün ekseninden
geçtiği varsayılan meridyen, başlangıç yani 0° meridyenidir)

Başlangıç meridyeninin doğusundaki meridyenler doğu, batısındaki meridyenler ise batı meridyeni olarak adlandırılır. Meridyenler 1° aralıklı 180 doğu ve 180 batı meridyeni olmak üzere toplam 360 tanedir . 1°'lik aralıkla geçen meridyenler arasında zaman farkı 4 dakikadır Bu koordinat sisteminin başlangıcı Greenwich meridyeni ile ekvatorun kesim noktasıdır. Koordinat eksenleri de Greenwich meridyeni ve ekvatordur. Yer'in merkezi başlangıç noktasıdır. Bir noktadan geçen paralel dairesinin ekvatora olan açısal uzaklığına enlem(ϕ), bir
noktadan geçen meridyenin başlangıç meridyeni düzlemi ile arasındaki açıya boylam(λ )denir.

Enlemler ve Boylamlar

Paralel ve Meridyen Daireleri

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

34

Elipsoidin basıklığı nedeniyle P noktasından geçen ve elipsoide dik olan doğrultu ile merkez kesişmez. Küresel Koordinatlarda ise bunlar çakışıktır.

Greenwich Başlangıç Meridyeni

Meridyen Paralel

5.3.1.4. UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi
Eğri bir yüzey üzerindeki bilgilerin matematik ve geometrik kurallardan faydalanarak harita düzlemine geçirilmesine "Harita Projeksiyonu" denilir UTM Sistemi Gauss-Krüger projeksiyonu esas alınarak geliştirilmiştir İkinci dünya savaşından sonra bütün dünya ülkeleri için ortak bir harita projeksiyonunun geliştirilmesi düşüncesiyle Gauss-Krüger projeksiyonunda bazı değişiklikler yapılarak UTM ortaya çıkarılmıştır. Projeksiyonun referans yüzeyi elipsoittir. Başlangıçta sadece ABD tarafından benimsenmiş daha sonra uluslararası düzeyde kullanılmıştır

Türkiyede ülke nirengi ağına dayalı 1/25000 ölçekli temel haritalarda düzlem koordinatlar 6°'lik dilim genişlikli Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir UTM projeksiyonunda, 180° meridyeninden başlamak üzere dünya, 6° boylam aralıklı 60 dilime ayrılmıştır. 1 / 5.000 ölçekli Standart Topoğrafik (ST) ve Standart Topoğrafik Kadastral Haritalar (STK) 3°'lik dilimler halinde Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir Türkiye 35, 36, 37, 38 zonlarda yer alır.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

35

Büro İşleri Poligonların Hesaplanması ve Hesapların Kontrolu

Dik Koordinatlar Dik koordinat eksen sisteminde X ekseninin pozitif yönü kuzey olarak şeçilir. Y ekseni nin pozitif yönü ise doğuyu gösterir. Bir kenarın açıklık açısı, kuzey yönünden(X eksenininden) itibaren saat akrebinin dönüşü yönünde kenar üzerine kadar taranan (0grad - 400grad) arasında değerler alan yatay bir açıdır.

IV

I

III
t AB

II

A B
t BA

tBA= tAB +200grad

1. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
B ( X B , YB )

A ( X A , YA ) S AB t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

36

X

XB XA A

tAB SAB

B

YA

YB

Y

X B = X A + S AB cos t AB YB = Y A + S AB sin t AB
II. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
S AB , t AB , t BA

A ( X A , YA ) B ( X B , YB )

∆X AB = X B − X A ∆Y AB = YB − Y A

tan t AB =

∆Y AB ∆X AB

t AB = arctan(

∆Y AB ) ∆X AB

S AB = (∆Y AB ) 2 + (∆X AB ) 2

tBA= tAB +200grad
AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ
t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB

1. bölgedeki değeri

BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI

I.bölge +/+
' t AB = t AB

II.bölge +/' t AB = 200 − t AB

III.bölge -/' t AB = 200 + t AB

IV.bölge -/+
' t AB = 400 − t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

37

(Bölgelere dikkat edilecek.Y) yardımıyla ∆Y ve ∆X koordinat farkları kullanılarak ilk kenarın açıklık açısı hesaplanır. YA ) B( X B .Hesap Yöntemi İki doğru arasındaki açı ve doğrulardan birinin açıklık açısı bilindiğine göre doğrunun açıklık açısının bulunması Verilenler: t AB İstenenler β t BC t BC = t AB + β + n * 200 grad t AB + β = K olsun K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 Açık-Kapalı veya Bağlı Poligon’un (Koordinat Hesap Çizelgesinin) hesaplanabilmesi için: Öncelikle poligon dizisinde gidiş yönünün belirlenmesi gerekir.III. Açıklık açısının direkt olarak verilmediği durumlarda. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 38 . YC ) X B t AB t AC α α A C α = t AC − t AB IV. Gidiş yönünü belirleyen ilk kenarın açıklık açısıdır. YB ) C ( X C . ∆Y ve ∆X’in işaretlerine göre) poligon dizisinin gidiş yönü belirlenir. verilen koordinatlar (X. Poligon hesabında kullanılacak olan poligon açılarının ( β i ) gidiş yönünün solunda kalmasına dikkat edilmelidir. Hesap Yöntemi Verilenler: İstenenler A ( X A .Eğer poligon açıları gidiş yönünün sağ tarafında kalıyorsa poligon hesabında kullanılacak olan poligon açıları 400’den çıkarılarak ( 400 .β i ) karneye yazılır ve hesaba başlanır.

Yİ ) AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI I.t 23 ) t12 = t B1 + (400 − β1 ) irdeleme yapılarak belirlenir. ( t12 .A βB 1 β1 B β2 2 3 verilenler istenenler A ( X A .2. A B 1 2 3 β(grad) t(grad) t AB S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) βB 400 − β 1 β2 Daha sonra ilk kenarın açıklık açısına kendisinden bir sonra gelen noktadaki poligon dizisinin sol tarafında kalan poligon açısı eklenerek ve irdelemeler yapılarak diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır. tB1’ in hesabı: t AB + β B = K olsun K <200 ise K +200 200< K <600 ise K -200 K >600 ise K -600 aynı şekilde diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır.bölge +/+ ' t AB = t AB II.3( X İ . tB1+(400-β1)<200 ise t12= tB1+(400-β1)+200 200<tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -200 tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -600 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 39 .bölge -/' t AB = 200 + t AB IV. YA ) B ( X B .bölge -/+ ' t AB = 400 − t AB N. YB ) 1.N.bölge +/' t AB = 200 − t AB III.

2. bir önceki kenarın açıklık açısı ( t n −1 ) ve n noktasındaki poligon açısı( β n ) olmak üzere n n t n +1 = t n −1 + β n + k 200 g bağıntısı ile bulunur.Açıklık açılarının hesabının kontrolü ve 1. Açıklık açılarının 1.Açıklık açılarının hesabı n n Bir kenarın ileri açıklık açısı ( t n +1 ).β2 B(X. ∆X koordinat farklarının hesabı n n ∆Xn-1 = S n −1 cos t n −1 n n ∆Yn-1 = S n −1 sin t n −1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 40 .N. A B 1 2 3 4 β(grad) 3 β1 S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) t(grad) t AB βB β1 400 − β 2 β3 α = t 31 − t 32 Açık Poligonda Koordinat Hesapları ve Kontrolleri 1.bölgeye karşılık gelen değerleri hesaplanır. Herhangi bir noktadaki açıklık açısı. bölge karşılıklarının bulunması n t son = t n −1 + ∑ β ± k 200 g ifadesi ile kontrol edilir.Y) β3 N. bir önceki açıklık açısına. 3. o noktadaki poligon açısı eklenip 200g veya katları ile düzeltilmesiyle elde edilir.∆Y.Y) 4 2 1 βB A(X.

N.00 .Koordinat hesaplarının kontrolü ∑∆Y=YSON-YİLK .durum D.XA=9300.357 olarak çizelgeden hesaplanır.4.durum B A 0.510 298.156 200.75) γ s3 B C yatay açı çizelgesi I.Yn. B.N II.160 1 98.XB=9125.n+1 βn+1 tson n Örnek:Açık poligon koordinat hesabı B ve C noktaları arasında açılacak tünelin doğrultusunu belirlemek amacıyla B ve C noktaları arasında poligon dizisi geçirilmiştir.50) βB s1 β1 B(YB=8575. ∑∆X= XSON-XİLK Xn= Xn-1+∆Xn-1 tn-1. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 41 .00 . Xn koordinatlarının hesabı Yn= Yn-1+∆Yn-1 5.Poligon dizisine ait veriler ve ölçülenler aşağıda verilmiştir β2 Verilenler 1 s2 A 2 A(YA=8450.n n+1 n-1 βn Sn.520 1) βB= 98.

C noktalarının koordinatlarını hesaplayınız.94 173.75 9231.66 8879.455 grad t B1 = 58.16 / 4.828 (tablodan alınır).471 8450.58 140.12 **2 207.75 164.348 β2= 207.( SBC .828 175.50 9129.357 58. β(grad) ∆Y ∆X A 160.52 C 9053.16 478.75 ( +/.18 m .55 9193. b) γ c) Tünelin uzunluğunu ve doğrultusunu hesaplayınız.455-58.471 grad AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESAP ÇİZELGESİ t(grad) S(m) Y(m) N. t BC = 99.373 184.ölçülenler β1= 144.II.BÖLGE) ' t AB = 39.64 -63. tBC) tAB nin hesabı: ∆Y AB = YB − Y A =125 ∆X AB = X B − X A = -174. γ= t BC − t B1 = 99.50 9125.05 8715.893 s1=175.N.2.94m a)1.40 -38. Bölge) ' t BC = t BC = 99.75m s3=184.00 1 255. X C − X B = ∑ ∆X b) γ= t BC − t B1 ' tan t BC = X(m) 9300.09 Σ t 2C = t AB + ∑ β ± n 200 = 122.652 114.00 B 98.84 YC − YB XC − XB ile ' tan t BC = 478.480 168.t AB = 160.16 4.893 122.75 t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB ile ' t AB = 125/174.58m s2=168.627 grad c) S BC = ∆X 2 + ∆Y 2 =478.455 grad 42 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 .529 ' t AB = 200.80 8575.09 (+/+ I.828= 40.12 105.373 YC − YB = ∑ ∆Y .

bölge) tBA= 200+ tAB=89.33 60.43 1250.72m s 2 =40.00) B (XB=3414.48 t23 =tAB+Σβ ± n*200= 688.33m s3 =70.00 3419.3. VERİLENLER A(XA=3420.48 Y(m) 1250.YB=1210.572+175. ∑∆X= X3-XB=-4.81 -99.11 m 1 NOLU NOKTANIN KOORDİNAT HESABI: N.572 309.N.72 ∆Y -39.52 X3-XB .257 ∆X 36. A B 2 3 Σ β(grad) 219.54 1110.24 2 VE 3 NOLU NOKTALARIN KOORDİNAT HESABI: N.45 -4.685 65.00 1310.44 1 tA1 =tBA+Σβ ± n*200= 89./ .71 60.538 399.70 Y(m) 1210.54 tant’AB= |∆ΥAB/ ∆ΧAB | tAB=200+t’AB=289.880 179.89 -59.990 S(m) 40.572 A 175.54 3457.685 tAB'nin hesabı: s1 =60. t(grad) S(m) β(grad) ∆Y B 89.685-200=65.N.YA=1250.990 ∑∆Y= Y3-YB =-99.54 3414.572 2 2 2 ∆ΥAB =ΥB-ΥA=-39.257 70.462 β B = 180.120 β A = 175.7 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 43 .00.97 -10.99-2*200=288.452 288.73 Y3-YB X(m) 3420.43 1170.44 X(m) 3414.97 3409.00 1210.7 ∆X 5.418 t(grad) 289. Diğer noktaların koordinatlarını hesaplayınız.54.00 3420.AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESABI βB 3 B βA β2 s1 s2 2 A 1 s3 Yukarıda verilen poligon dizisinde A ve B noktalarının koordinatları bilinmektedir.43) ölçülenler β 2 = 220.57 S AB= ∆Υ AB+ ∆Χ AB= 40.572 (.71m ∆ΧAB =ΧB-ΧA=-6.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 44 .

Açıklık açılarının hesabı (t’) n n t n +1 = t n −1 + β n' + k 200 g n t n −1 + β n' = K K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 6. . Poligon Açılarının Kontrolü f β = ∑ β − (n ± 2)200 grad (Açı kapanma hatası) Dβ = 1c + 150 (n − 1) n ∑S f β ile ilgili kapanma hatası sınır değeri Dβ ise f β ≤ Dβ olmalıdır. Düzeltilmiş poligon açılarınınkontrolu ∑β olmalıdır. ' = (n ± 2)200 grad 5. Düzeltilmiş poligon açılarının hesabı β i ' = β i + vβ 4. 3. 2. ∆X koordinat farklarının hesabı ∆X = S cos t ' ∆Y = S sin t ' UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 45 .KAPALI POLİGON HESABI 1. ∆Y. Açı kapanma hatasının poligon açılarına dağıtılması f β ≤ Dβ ise vβ = − fβ n ifadesi ile poligon açılarına dağıtılacak düzeltme miktarı bulunur.

Lineer Kapanma Hatasının Hesabı fx=∑∆X . ∑S= poligon kenarlarının toplamı Sİ= ∆Yi ve ∆X i ye ait olan poligon kenar uzunluğu 9.004 S + 0. ∑∆Y =0 olmalıdır 7. 10.0003S + 0. fy= ∑∆Y koordinat kapanma hataları fs = f x2 + f y2 lineer kapanma hatası lineer kapanma hatası sınır değeri DS = 0.Kapalı poligonda ∑∆X=0 . Koordinatların hesabı Yn= Yn-1+∆Y’ Xn= Xn-1+∆X’ . ∑∆Y’ =0 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 46 .02 ise f s ≤ Ds olmalıdır. Düzeltilmiş koordinat farklarının bulunması ∆Yi ' = ∆Yi + v yi ∆X i' = ∆X i + v xi ∑S fy Si v xi = − fx Si ∑S Sonuçta ∑∆X’=0 olmalıdır. 8. Koordinat farklarına uygulanacak düzeltme miktarının hesabı f s ≤ Ds şartı sağlanıyorsa. düzeltme miktarları v yi = − ifadeleri ile hesaplanır.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 47 .

Yükseklik farklarının ölçülmesinde 4 yöntem vardır. herhangi bir noktadan geçtiği düşünülen bir yüzey veya karşılaştırma düzleminden olan düşey uzaklığına ise ‘yüksekliği’ veya ‘kotu’ denilmektedir. • Fenkalaj vidalı UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 48 . Noktalar arsındaki düşey uzaklık farkına ‘yükseklik farkı’ . bu yükseklik farklarının ölçülmesine ise ‘nivelman’ ismi verilmektedir. 1234- Geometrik nivelman Trigonometrik nivelman Barometrik nivelman Prezisyonlu nivelman NİVOLAR Gözleme ekseninin yatay konuma getirilmesi için kullanılan düzenlere göre nivo tipleri: Düzeci ve dürbünü sabit nivolar • Fenkalaj vidalı • Fenkalaj vidasız Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolar dir.YÜKSEKLİKLERİN ÖLÇÜLMESİ – NİVELMAN Yeryüzü noktalarının karaların altında da devam ettiği varsayılan ortalama deniz yüzeyinden ( karşılaştırma yüzeyi) olan düşey uzaklığına ‘yükseltisi’.

Kaba tesviye bir küresel düzeç ve üç tesviye vidası ile yapılır. Dürbün miraya yöneltilerek okuma yapılır. Bu dönme hareketinde bağlama ve az hareket vidaları kullanılmaktadır. Dürbün ve düzeç üst yapıyı oluşturur. 2. Kompansatörlü(Otomatik)nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolarda kaba tesviyeden sonar optik eksen. Bu vida yardımı ile dürbünün bir ucu düşey doğrultuda belirli bir miktar hareket ettirilebilmekte ve düzeç kabarcığının ortalanması sağlanmaktadır. Alette yatay hareketi tespit vidası ile az hareket vidası bulunmaktadır • Fenkalaj vidasız Bu tip nivolarda düzeç dürbüne ve dürbün de alete tespit edilmiştir. Tesviye vidaları yardımı ile küresel kabarcığı ortalanır 3. 4. Bu tip nivolar yalnız küresel düzeç ile tesviye edilirler. Ters görüntü veren nivo ve mirası kullanılıyor ise mira bölümlerinin yukarıdan aşağıya doğru arttığına dikkat edilmelidir.Bu tip nivolarda üst kısım bir eklem ve ince dişli bir vida ile alt kısma bağlıdır. Alt yapı üç tane tesviye vidası üzerinde bulunmaktadır. Okumalar metre cinsinden yazılır. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 49 . Kompansatör olarak kolaylıkla salınım yapan bir sarkaç kullanılmaktadır. 6. kompansatör denen bir düzen ile kendi kendine prezisyonlu bir biçimde yatay duruma gelmektedir. Düzeç bir fenkalaj vidası ile ortalanmaktadır. Dürbün ekseni etrafında düzeç ile birlikte dönebilmektedir. Az hareket vidası yardımı ile yatay gözleme çizgisi mira bölümlerini kesecek ve düşey gözleme çizgisi bu bölümleri ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. Düzeç kabarcığı tesviye vidaları ile ortalanır. Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar 1. Kaba yöneltme yapılır. Dürbün miraya yöneltildikten sonra silindir düzeç kabarçığı fenkalaj vidası ile ortalanır. Nivo okuma yapılacak noktalara yaklaşık eşit uzaklıkta konur ve sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak biçimde sehpa ayakları açılır. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajsız nivonun kullanılması 1. Silindir düzeç kabarcığı dürbün doğrultusuna en yakın tesviye vidası yardımı ile ortalanır. Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Bu tip nivolarda silindir düzeç dürbüne tespit edilmiştir. 5. Bu vidaya ‘fenkalaj vidası’ denir. Üst kısım alt kısım üzerinde ve asal eksen etrafında döner. dürbün göze uydurulur. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajlı nivonun kullanılması Bu tip nivolar fenkalajsız nivolar gibi kullanılır.

3.2.cm bölümleri bulunan bir latadır). Yatay gözleme çizgisi ile okuma yapılır. Okuma=1/2(1. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. Miraya kaba yöneltme yapılır. Dürbün kendi ekseni etrafında yarım devir döndürülerek silindir düzeç sağa alınır (2. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 50 . ‘gözleme düzlemi’ denir. Bunlara ‘nivo’ denir.okuma) Kompansatörlü(Otomatik)nivolar 1. Silindir düzeç solda iken (normal durum) fenkalaj vidası yardımı ile silindir düzeç kabarcığı ortalanır ve 1. durum) fenkalaj vidası yardımı kabarcık tekrar ortalanır ve ikinci okuma yapılır. 6.Geometrik nivelman Geometrik nivelmanda genel olarak aletler kullanılır. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. dürbün göze uydurulur. 5. 5. Nivelman ölçmeleri gidiş-dönüş yapılır. 4. Nivelmanda nivonun herhangi bir konumu sırasında. yükseklik farkları bulunacak noktalar üzerine düşey olarak tutulan ve mira adı verilen (MİRA: yüksekliği bilinen yada yüksekliği bulunacak noktalar üzerinde düşey durumda tutulan üzerinde dm. Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır 3. Bölümlü latalardan. 4. 2.okuma+2. ilk yapılan okumaya ‘geri okuma’ ve nivonun yerini değiştirmeden yapılan son okumaya ‘ileri okuma’ denir. yatay gözlemeler yapabilen dürbünlü Dürbünün taradığı düzleme de Geometrik nivelman. 1. okuma yapılır. 7. bölümlerin dürbünün yatay gözleme çizgisi ile okunup ve bu okumaların farkından iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunmasına dayanmaktadır. dürbün göze uydurulur. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır Miraya kaba yöneltme yapılır.

AB doğrultusu üzerinde olması şart değildir.Nivo sehpa başlığı yaklaşık olarak yatay olacak bir biçimde uygun bir yere konur. 1.B noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (iB) Bu durumda A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı (∆hAB) dir.iB . A noktasının kotu HA ise. B noktasının kotu (HB) HB= HA+∆hAB dir.mira 1. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 51 ∆hAB = gA.iB WB ∆hAB WA( nivo yüzeyi) W0(ortalama deniz yüzeyi.932 ufuk-ceng_2005 yatay gözleme çizgisi mira gA nivo iB B A HA karşılaştırma düzlemi HB ∆hAB = gA.A noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (gA) 3.geoit) A ve B gibi iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunması isteniyorsa. 2.

Nivelman geri okuma ile başlamakta ve ileri okuma ile bitmektedir.B UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 52 . 1. nivonun yeri değişmeden yapılan son okuma ileri okuma ve bu okumaların arasında yapılan bütün mira okumalarına ‘orta okuma’denir. Prezisyon ±0. o noktanın hem ileri hem de geri mira okuması olarak alınabilir. Arazide yapılan bu ölçmeler nivelman karnesine yazılarak hesaplanır.3 değişim noktaları Geri okumalar A.1.2mm/km ile ±20 mm/km arasındadır. ∆h< 0 ise arazi inişdir.3. ilk okuma geri okuma. (∆h> 0 ise arazi çıkış.2.2.Nivonun herhangi bir durumunda ikiden fazla noktada mira okuması yapılmış ise.2. Orta okuma . birbirinden 1km uzaklıkta bulunan iki nokta arasındaki yükseklik farkının karesel ortalama hatası cinsinden verilmektedir.3 İleri okumalar 1.) Geometrik nivelman yönteminin prezisyonu.

A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı: • ∆h = ∆h1 + ∆h2 + ∆h3 + ∆h4=(gA-i1)+(g1-i2)+(g2-i3)+(g3-iB) =∑geri-∑ileri NİVELMAN KARNELERİNİN HESAPLAMA YÖNTEMLERİ 1.Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi (GDK) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 53 .Yükseklik Farkı Yöntemi (∆h) 2.

YÜKSEKLİK FARKI YÖNTEMİNE GÖRE NİVELMAN KARNESİ HESABI Kontrol Eşitlikleri Yükseklik Farkı Yöntemi için. ∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H SON − H İLK B ∆h2B 2 1 ∆hA1 ∆h12 HB H2 A HA H1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 54 .

702 111.877 1.743 110.702 2.915 3. Ara Uzaklık Mira Okumaları (m) Geri Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri A 1 2 B Σ 2. miranın tutulduğu noktaların kotları bulunur.437 1.325 0.962 7.623 1. Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi için kontrol eşitliği .000 110.718 0.Aşağıda verilen nivelman karnesini yükseklik farkı yöntemine göre hesaplayınız.743 GÖZLEME DÜZLEMİ KOTU YÖNTEMİ Gözleme düzlemi yönteminde her nivo kuruluşu için dürbünün optik ekseninden geçen yatay düzlemden yararlanılır.975 3.079 1.781 113. Bu yatay düzleme ‘gözleme düzlemi ’ismi verilir. Nivonun yeri değiştiği zaman GDK da değişir. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No.743 ∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H B − H A =3. ∑ GDK + H İLK = ∑ H + ∑ ortaokuma + ∑ ileriokuma UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 55 .516 2.743 HB-HA=3. Nokta yüksekliğine (HA) o noktada yapılan geri okuma (gA) eklenerek ‘‘GDK’’ bulunur GDK = HA + gA Bu gözleme düzlemi kotundan o nivo kuruluşunda yapılmış olan orta ve ileri okumalar çıkarılarak.

NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 56 .

ise ∑ ∆h .BAĞLI NİVELMAN POLİGONUNDA =0 Kotu bilinen A noktasından kotu bilinen B noktasına gidildiğinde ∑ ∆h = HB − HA olmalıdır. 2.Bu durumda gidiş nivelmanındaki yükseklik farkları toplamı ∑ ∆hg .1. NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI Bunlar Açık nivelman poligonunda fh= ∑ ∆hg − ∑ ∆h d Kapalı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − 0 Bağlı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − ( H B − H A ) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 57 . dönüş nivelmanındaki ∑ ∆hd .∑ ∆h g d =0 olmalıdır. Kaçınılamayan ölçme hataları ve atmosferik etkiler nedeniyle söz konusu edilen koşullar sağlanamaz ve kapanma hataları ortaya çıkar.AÇIK NİVELMAN POLİGONUNDA Açık poligonda gidiş nivelmanının kontrolu için ters doğrultuda dönüş nivelmanı yapılır.KAPALI NİVELMAN POLİGONUNDA Nivelmana yüksekliği (kotu) bilinen noktadan başlanıp tekrar aynı noktaya gelindiğinden ∑ ∆h olmalıdır 3.

363 0.781 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 58 .322 0.00 104 104 67.697 1.192 -2.459 2.060 2.Nivelman ölçmelerine ait hata sınırı Dh=20mm L(km) L=nivelman boyu fh ≤ Dh olmalıdır. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 52. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No.221 1.80 101 3.530 0.852 1.80 102 102 52.30 103 103 46.560 -1.651 0.

571 -1.90 104 104 46.684 -2.368 2.222 0.322 1.90 102 102 53.363 3.047 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 59 .165 00.590 1. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 67.20 103 103 51.00 101 1.457 0.622 2.893 0.NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (DÖNÜŞ) Nokta No.

000 f hi ≤ d hi d hi = 20mm S (km) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 61 .221 52.223 0 145.459 -1. Gidiş Nivelmanı (m) Sg ∆hg Dönüş Nivelmanı (m) Sd ∆hd Fark (mm) Hata Sınırı Ortalama (m) So ∆ho Düzeltme vh(mm) Düzeltilmiş ∆h’(m) Nokta Yüksekliği(H) 101 102 103 104 101 ∑ 2.90 52.6 4.457 1.363 1.85 -2 -1 -1 -1 -5 2.6 4.10 67.005 52.222 53.2 2.000 147.80 -2.322 -2.00 67.322 2.361 1.321 -2.30 46.361 148.00 51.90 46.KAPALI POLİGON NİVELMAN ÖZET ÇİZELGESİ Nokta No.222 0.3 5.459 -1.458 -1.682 146.80 52.363 -1.10 46.20 67.90 0 0 -2 -1 4.322 -2.363 1.223 145.

TRİGONOMETRİK NİVELMAN Düşey açıların ölçülmesi ile yüksekliklerin belirlenmesi yöntemidir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 62 . t ZAB a B A HA SAB karşılaştırma düzlemi HB HB -HA= ∆hAB =SAB cotzAB +a-t HB= HA+ SAB cotzAB +a-t UYGULAMA HA=100 m zAB=86.67 m. Prezisyon ±1 cm ile ±10 cm arasındadır.144g SAB=125 m a=1.47m HB= ? HB= HA+ SAB cotzAB +a-t =127.50 m t= 1.

13 . UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 63 . Bu yöntemle iki nokta arsındaki yükseklik farkları ±1-2 metre prezisyonla bulunabilmektedir. 250 m ye kadar uzaklıklarda düşey açılar ve yatay uzunlukların ölçülmesi suretiyle noktalar arasındaki yükseklik farkları bulunur.SAB> 250 m ise ∆hAB =SAB cotzAB +a-t + 1 − k S2AB 2R k=0. kenar ağı. Keşif işlerinde kullanılır. mira hg zg zi a B A HA Sg Si HB hi ti Teodolit tg ∆hAB karşılaştırma düzlemi ∆hAB= Sİ cotzi . R=6370 km TRİGONOMETRİK NİVELMAN İLE İKİ NOKTA ARASINDAKİ YÜKSEKLİK FARKININ BULUNMASI: Trigonometrik nivelmanda. Trigonometrik nivelman konum koordinatlarının elde edilmesi için kurulan ağlarda( Açı ağı.Sg cotzg ti=tg BAROMETRİK NİVELMAN Atmosfer basıncının yükseklikle değişmesinden yararlanılır. Basınç barometre ile ölçülür ve basınç farklarından yükseklik farkları hesaplanır. poligonasyon ağları) nokta yüksekliklerinin belirlenmesinde ve sağladığı prezisyon yeterli olduğu sürece mühendislik hizmetlerinde ve geometrik nivelmanın uygulanamadığı dağlık arazideki her türlü yükseklik ölçmesinde kullanılır.

Demiryolu. Bu çizgiye ait noktaların kotlarına da ‘kırmızı kot=proje kotu’ denir.sağve sol yana doğru belirli uzunlukta alınır. Boyuna kesit noktalarının kotlarının hesaplanabilmesi ve boyuna kesitlerin çizimi için. gibi birleştirme eğrilerinden oluşur. Arazinin eğiminin net olarak görünebilmesi için yatay ölçek düşey ölçeğin 5 veya 10 katı olarak alınır. Daha sonra dik koordinat sisteminde yatay eksen uzunlukları düşey eksen yükseklik farklarını göstermek suretiyle çizim yapılır. Enine kesit nivelman karnesinin hesabı için boyuna kesit kesit nivelman karnesinden eksen kazığının kot değeri alınır. • uzunluk ölçmelerinin yapılması • açık veya bağlı nivelman poligonu yardımı ile nivelmanın yapılması gerekir. bu çizgi toprak işleri sonucunda boyuna kesit eksen çizgisinin alacağı durumu gösterir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 64 . Bu arakesit doğru. • boyuna kesit noktalarının arazi üzerinde belirlenmesi( arazinin eğim değiştiren noktaları). arazinin engebe durumunu gösteren çizgiye ‘siyah çizgi’. karayolu vb. Boyuna kesit doğrultusuna dik bir düzlem ile yeryüzünün ara kesidine ‘enine kesit’ denir. bu çizgiye ait nokta kotlarına ‘siyah kot=arazi kotu’ denir. Enine kesit nivelmanında mira okumaları daha çok orta okuma olduğundan gözleme düzlemi kotu yöntemi kullanılarak kotlar hesaplanır. kanal. Ölçmelerden sonra boyuna kesit nivelman karnesi hesaplanır. Karşılaştırma çizgisine uygun bir kot değeri verilerek ölçek dikkate alınarak uzunluklar işaretlenir. eğimli doğrular ile bunları birbirine bağlayan eğrilerden oluşur. Boyuna kesitte. klotoid vb.BOYKESİT-ENKESİT Yeryüzünün düşey bir yüzey ile arakesitine ‘boy kesit’ denir. daire yayı. kübik parabol. yapıların inşaat projelerinin hazırlanması ve herhangi bir sebeple toprak hacminin bulunması amacıyla kesitler alınır. Enkesitler boyuna kesit eksen kazığından boyuna kesit doğrultusuna dik. Boyuna kesit üzerinde kırmızı çizgi geçirilir. Boyuna kesit proje ekseni boyunca arazinin topografik yapısını gösterir.

BOYUNA KESİT ÇİZİMİ Enkesit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 65 .

Çerceve bu biçimde hazırlandıktan sonra iç noktalar birbirine dik durumda bulunan iki doğrultunun kesim noktası olarak jalonlar( her 50 cm si farklı renkte boyanmış 1 veya 2 m lik çubuklar) yardımıyla belirlenir ve işaretlenir. B4C4 üzerinde 15.E3. arazinin biçimine ve planın ölçeğine bağlıdır.C4 noktaları işaretlenir.05 m lik uzunluklar alınarak E1. karelerin kenar uzunlukları.A4. Şekildeki ağı oluşturmak için A1A5 kenarı üzerinde örneğin 15 m ara ile A2. Genellikle karelerin kenar uzunlukları 10 m ile 50 m arasında değişebilir. Kareler ağı köşe noktaları birer kazık ile belirlenir ve üzerine noktaların numaraları yazılır.C2.B4ve C1.E4 noktaları bulunur.B3.Bu dikler üzerinde B1. bina vb) ölçülmesi için iskeleti oluşturur.KARELER AĞI İLE YÜZEY NİVELMANI Elde herhangi bir konum planı bulunmuyor veya eldeki planda gösterilmiş olan detay noktaları az ya da amacına uygun değilse.20 m ise 0.B2. dik doğrultular prizma veya teodolit ile işaretlenir.A3.E2.A5 noktaları işaretlenir.su yolları. arazinin tamamını kaplayan bir kareler ağı oluşturulur. Kareler ağında. Bu şekilde elde edilen kareler ağı detay noktalarının (yollar.C3. A1 ve A5 noktalarından A1A5 doğrultusuna dikler çıkılır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 66 . nivelmanın amacına.şevler. Fakat çoğu kez bu sağlanmaz Örneğin B4C4=60.20 m lik fark dört ara boya eşit olarak dağıtılır. B4C4=60 m olmalıdır. Kareler ağında.

ağın olurunca büyük bir kısmını görebilecek şekilde uygun bir yere konmalıdır. buna karşılık kareler ağı noktalarında mm prezisyonunda yapılmalıdır. Nivelman işleminde silindir düzeç kabarcığı devamlı ortalanmalıdır. Nivo. Konum planı arazi krokisine dayanılarak herhangi bir ölçekte çizilebilir.Kareler ağı köşe noktalarından başka arazi detay noktaları ile kesişme noktalarının da konumu ve yükseklikleri belirlenir. Daha sonra ölçülmesi gereken noktaların üzerinde mira tutularak mira okumaları yapılır. Nivo ile yükseklik ölçmeleri konum ölçmelerinden bağımsız olarak yapılır. Arazide nivo için seçilen istasyon noktalarından bütün kareler ağı noktaları UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 67 . İlk istasyon noktasında kotu bilinen noktada tutulan miraya okuma yapılır. İlk istasyon nokta kazığına mira tutularak okuma yapılmalıdır. Aynı şekilde gerekli noktalarda mira okumaları yapılır. Bir arazi krokisi hazırlanır.. İlk istasyon noktasında ölçmeler bittikten sonra arazide 2. Bu kroki üzerine ölçülen tüm büyüklükler yazılmalıdır. Arazideki detay noktalarında mira okumaları cm prezisyonunda. uygun bir istasyon noktasına nivo konur.

arazi biçiminin gösterimi için önemli olan noktalar.2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. Kareler ağı içindeki. önceden yüksekliği belirlenmiş olan noktada tutulan miraya bir okuma yapılmalıdır. Son istasyon noktasından. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 68 . yükseklik olarak kareler ağı noktalarına göre ölçülüp saptandıktan sonra kareler ağı çizilmiş plan kağıdı üzerinde işaretlenir.(kotlu plan) Detay noktaları haritada en az 0.görülebilmelidir.

Okumalar yapılırken yazıcı ve krokicinin birbirleriyle iletişim içinde olması gerekir(Krokide işaretlenen detay noktası numaraları ile takeometri çizelgesinde açıklamalar kısmında da özelliği belirtilen detay nokta UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 69 .000 m veya 2.paralaks giderilir. paralaks görüntünün gözleme çizgileri üzerine düşmemesi durumudur. Ölçmelere başlamadan önce çalışılacak bölgenin A3(297X420mm) boyutunda çizim kağıdına detaylı bir krokisi hazırlanır ve 1 alet operatörü. 3-En yakındaki poligon noktasına bakılarak yatay doğrultu değeri 0g.( Alet yüksekliği(a).113 okuması) da yapılır. tesviye edilir ve dürbün göze uydurulur (Oküler göze uydurulur.telefon direği vb.) yatay açı. ufuk-ceng_2005 4-Daha sonra her bir detay noktasında (arazinin eğim değiştiren noktaları.196 1.1 krokici ve yeterli sayıda miracıdan oluşan takeometri postası oluşturulur. merkezlendirilir.görüntü netleştirilir.arazi üzerindeki detay noktalarının (elektrik direği. Her 20 noktada bir bu ölçme tekrarlanır. Alet donanını (teodolit+mira ) dır. Takeometri işleminde kullanılan teodolite ‘takeometre’ ismi verilir.yol kenarı. teodolitin muylu ekseninin poligon noktasına olan uzaklığıdır.158 1. yol kenarı. arazi noktası v.b.) 2-Alet yüksekliği (a) ölçülür. Bu noktada düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi 1.kanalizasyon ve ptt kapakları.) kutupsal koordinatlarının (yatay açı ve yatay uzunluk) ve yüksekliklerinin belirlenmesi işlemidir.düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi okuması) yapılır.) Açı röperi için uzakta bir nokta seçilerek sadece yatay açı değeri okunur.1 yazıcı.000 m gibi tam bir sayı ile çakıştırılarak orta çizgi okuması (OORTA) ve -alt çizgi okuması (OALT) yapılır.TAKEOMETRİ Takeometri . Mira okumaları yapılırken üst çizgi okuması(OÜST) 1.00 ile çakıştırılır. TAKEOMETRİDE BİR İSTASYON NOKTASINDA YAPILMASI GEREKEN İŞLER 1-Teodolit bir poligon noktası üzerine kurulur.

78).5) k= 1 (sabit) dir. 134.123.düşey açıların ise üç hane okunmasına(örng.785) dikkat edilmelidir. OORTA=1/2(OÜST+ OALT) 5-Okunan değerler takeometri çizelgesine yazılarak her bir detay noktasının yüksekliği (Hİ) ve yatay uzunluğu( Sİ )hesaplanır. hi= ½ k l sin2z = Sİ/tanz Hİ= HİSTASYON+ a +(hi – T) HİSTASYON= teodolitin kurulduğu noktanın yüksekliği a=alet yüksekliği T= orta okumanın metre cinsinden değeri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 70 . Sİ= k l sin2z OÜST > OALT OALT >OÜST l= OÜST.OALT l= OALT -OÜST z= başucu açısı (düşey açı) Mira okumaları metre biriminde yapılmış ise (örneğin .123.numaraları aynı olmalıdır). Yatay açıların iki hane (örng. 1.345) k=100 (sabit) Mira okumaları cm biriminde yapılmış ise (örneğin .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 71 .

9 vb. 5.Bu işlemlerden sonra çizim işlemine geçilir. 1234- her hangi bir arazi resmi eşyükseklik eğrili haritası UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 72 . Eş yükseklik eğrileri birbirlerini kesmezler. açıölçer hareket ettirilmeden diğer detay noktalarının yatay açıları ve hesaplanan yatay uzunlukları (ölçek dikkate alınarak) plan kağıdı üzerinde işaretlenir ve böylece bu detay noktalarının gerçek yerleri belirlenir ve sadece yükseklikleri desimetre mertebesinde (123. 1-Dik koordinat sisteminde önce poligon noktaları plan kağıdına işaretlenir. Bütün eş yükseklik eğrileri kapalı eğrilerdir. 2-Takeometri karnelerinden yararlanılarak açıölçer hangi poligon noktasından hangisine 0g.00 ile bakılmışsa o doğrultu ile çakıştırılarak.Arazinin eğimi üniform ise eğri aralıkları eşittir. Daha sonra kotlu plandan yararlanılarak arazinin eş yükseklik eğrili haritası hazırlanır. Bir eş yükseklik eğrisi üzerindeki bütün noktalar aynı kottadır. Eş yükseklik eğrileri. yeryüzünde aynı yükseklikteki noktaların çizim kağıdı üzerindeki izdüşümlerinin oluşturduğu eğrilerdir.) yazılarak kotlu plan (takeometrik plan(plankote)) elde edilir. Eş yükseklik eğrilerinin sıklaştığı yerler eğimin arttığını. seyrekleştiği yerler ise eğimin azaldığını gösterir.

l2=CB. Bu noktalar arasındaki yükseklik farkı (∆h) bellidir.EŞ YÜKSELTİ EĞRİLERİNİN ÇİZİMİ Hesap yöntemi: Arazide eğimi değişen ardışık noktalara mira tutulmuş olması nedeniyle kotlu plan üzerindeki ardışık ve en yakın iki nokta arasında arazi eğimi sabittir. Tamsayılı kottaki bir C noktasının yerinin belirlenmesi için. l1=AC. A ve noktaları arasındaki uzaklık kotlu plan üzerinden ölçülerek bulunur. A ve B noktaları arasınada tamsayılı kotta olan noktalar eş yükselti eğrilerine ait noktaları oluşturur. l=AB olmak üzere l l1 l = 2 = = k (1) ∆h1 ∆h2 ∆h B C ∆h2 ∆h1 A l1 A C l2 B l ifadesi ile bulunur l1=k∆h1 l2=k∆h2 (2) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 73 . Böyle iki nokta A ve B olsun. AB uzunluğunu ölçek ile çarparak gerçek uzunluğu bulmak gerekli değildir.

9 ∆h1 ∆h2 ∆hAB (2) nolu eşitliklerden l1=17.9 m dir l l1 l 55 = 2 = = k ile k = ≈ 29 olur. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 74 .4 m.4=1. Metrede bir eşyükselti eğrisi geçirilmek istendiğine göre AB noktaları arasındaki tam kottataki noktalarının yerlerinin saptanması A noktasının kotu=168. B noktasının kotu=170.3 metredir AB arasındaki 169 ve 170 m kotundaki noktaların yerleri aranmaktadır Yükseklik farkı: ∆hAB=HB-HA=170.3-168.4 mm bulunur. 1.Örnek AB arası planda 55 mm olarak ölçülmüştür.4 mm l2=46. Planda A noktasından itibaren l1 ve l2 uzunlukları alınarak 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri işaretlenir.

84 2.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.41 = 9.84 0. B ve C noktaları nivelmanla belirlenmiştir 0.510 B 2.5 – 1.93 0.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(1.1)/1.0 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.41 A 1.1)/1.4 2.1.410 DAB = 10 m 1.1)/1.38 2.100 A 10 m UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 75 .10 = 1.93 1.510 B AB hattı ∆HAB = 2.38 9.1.41 = 6.41 = 2.5 .51 .100 A Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.1.5 m aralıklarla eş yükselti eğrisi geçirmek istiyoruz 1.9 6.905 C A.4 B 1.0 .

14*(2.5 .100 A UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 76 .510 = 0.905 .1)/1.0 .905 C AC hattı ∆HAC = 2.805 = 10.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.905 .5 .1.805 = 3.13 2.1)/1.905 C BC hattı DHBC = 2.100 = 1.510 B 2.14*(1.97 Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.510 B 2.5 m için eş yükselti eğrisi : 1.5 m için eş yükselti eğrisi: D = 14.0 m için eş yükselti eğrisi : 2.2.1.05 D = 14.805 = 7.1)/1.395 DBC = 10 m Bu hatta eş yükselti eğrisi geçmez.14*(2.1.1.805 DAC = 14.100 A D = 14. 1.14 m 1.

Paralel çizgilere . kotlu plandaki en küçük kottan başlayıp en büyük kota doğru artmak üzere değerler verilir ve çizgilerin sağ ucuna aşağıdan yukarıya doğru sayılar artacak biçimde yazılır. 0 1. seyrek olduğu yerlerde büyük olması gerekir. Bu nedenle aralıkları 2 ila 10 mm arasında değişen değerlerde olmak üzere paralel çizgili şeffaf kağıtlar kullanılır(milimetrik aydınger).3..905 C 2. 5 2.100 A Paralel çizgili şeffaf kağıt yöntemi Hesap yönteminin kulanılması zaman alacağından prezisyon aranan işlerde bu yöntem uygulanır.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.2. Eş yükselti eğrilerinin sık olduğu yerlerde bu aralıkların küçük. olarak sayılandırılır . 5 1. Bu yöntemde üzerine eşit aralıklarla paralel çizgiler çizilmiş şeffaf kağıtlardan yararlanılır.510 B 2. Bu çizgiler 1.. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 77 ..

170 ile 3 sayılarının arasındaki nokta 170 ve 171 kot çizgileri arasına gelecek biçimde iğne etrafında döndürülür. Bu işe en yakın noktalar arasında devam edilerek tam metre kotundaki noktalar bulunur ve eşit kotlu noktalar birleştirilir. Bu durumda170 ile 3 sayıları arasındaki nokta. Kotlu plan üzerindeki paralel çizgili şeffaf kağıt.Paralel çizgili şeffaf kağıt kotlu plan üzerine konur. Bundan sonra bu nokta ile iğne doğrultusuna bir cetvel konur. Cetvelin 169 ve 170 kotlu çizgileri kestiği noktalar iğne ile delinerek 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri kotlu plan üzerinde işaretlenmiş olur. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 78 .4 m kotunun hem virgülünü hemde yerini göstermekte olan nokta 1 ve 2 çizgisi arasında ve 12 aralığının 1 çizgisinden itibaren onda dördü uzaklığında bulunmaktadır. 1ve 2 çizgisi arasındaki bu noktaya bir iğne batırılır. Bu durumda 168. 170 kotlu çizgiyi aralığın onda üçü kadar geçer.

2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 79 .Detay noktaları haritada enaz 0.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 80 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 81 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 82 .

..... Bu çalışmada yüzey modellemesinde kullanılan kontrol(dayanak) noktaları... + Fn L n (1) eşitliği ile hesaplanır. F2. kesit alanlarının ortalaması ile iki uç arasındaki yatay uzaklık çarpılarak bulunur........TOPRAK HACMİNİN HESABI Hacim hesabı eldeki verinin yapısına uygun bir yöntemle yapılmalıdır...... Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Arazi yüzeyi düşey düzlemlerle kesilerek. Uygulamada kullanılan hacim hesabı yöntemleri aşağıda özetlenmiştir... + Fn H n eşitliği ile hesaplanır.... hacim (V) V = F1 + F2 + .Fn ve uç alanlar arasındaki yükseklik H ise. kesit alanlarının ortalaması uç alanlar arasındaki yükseklik ile çarpılarak bulunur. paralel kesitler elde edilir... düzenli grid köşelerinde ve düzensiz(rasgele) dağılmış noktalar şeklinde belirlenmiştir...Fn ve uç alanlar arasındaki uzaklık L ise V = F1 + F2 + ..Fn-1... Paralel kesitlerin belirlediği alanlar F1....... F1 ve F2 uç alanları (Şekil 1) arasında kalan hacim (V)... Alanlar F1..F2... UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 83 .. -Ortalama alanlar yöntemi(Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı) -Uç alanlar yöntemi -Simpson yöntemi Ortalama alanlar yöntemi Bu yöntemde hacim.

L=(n-1)l).n-1 (2) formülü ile ifade edilirse..... + 2 Fn −1 + Fn ) 2 V = (3) şeklini alır (trapozoidal formül) (Press ve diğ 1988).=ln-1=ln) varsayımı ile.....=ln-1=ln.................2.Şekil 1 Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Uç alanlar yöntemi Ardışık kesitler arasındaki yatay uzunluklar birbirine eşit olursa (l1=l2=....... F1 ve Fn uç alanları arasındaki toplam V hacmi (2) den 1 ( F1 + 2 F2 + 2 F3 + . UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 84 . ardışık kesitler arasındaki yatay uzaklıkların genel olarak birbirine eşit olduğu (l1=l2=. bu durumda (1) nolu eşitlik (n − 1)∑ Fi i =1 n V = n l (1a) şeklini alır... Şekildeki ardışık Fi ile Fi+1 alanları arasında kalan hacim V = Fi + Fi +1 li 2 i=1.

Düzenli dağılmış dayanak noktaları ile hacim hesabı (Yüzey nivelmanı ile toprak hacmi hesabı) Maden ocakları.. Karelerin köşe noktalarına kot taşınır. Fi ile Fi+1 alanları arasındaki yatay uzaklıktır.. Fi ile Fi+1 alanları arasındaki orta kesitin alanını gösterdiğine göre Fi ile Fİ+1 alanları arasında kalan hacim Vi = li ( Fi + 4 Fim + Fi +1 ) 6 (4) olur.. Buradaki li. Kazı veya dolgu hacimleri.. spor alanları.. + n − 2 n −1 ( Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 6 6 6 Kesitler arasındaki uzaklıkların birbirine eşit olduğu varsayımı ile l Vi = ( F1 + 4 F2 + 2 F3 + 4 F4 + 2 F5 + 4 F6 + . UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 85 . Bu prizmaların taban alanları plandaki ölçülerden elde edilir. Şekil 1 deki çift sayı indisli alanlar ortalama orta alan ( Fim )olarak kabul edilirse.Simpson yöntemi Ardışık iki alan arasındaki şekil kesik prizma kabul edilirse. Fim. üçgen veya dörtgen prizmaların hacimleri hesaplanıp bunların toplamları alınmak suretiyle bulunur. Noktalardaki kazı derinlikleri belirlendikten sonra düzenli dağılmış dayanak noktaları yardımıyla arazi yüzeyi üçgen veya dörtgen prizmalara ayrılır. hava meydanları vb yerlerde uygulanır Bu amaçla alan 10-20-50 m lik karelere bölünür... hacim Simpson Formülü ile hesaplanabilir. (4) nolu eşitliklten yararlanarak toplam hacim. + 2 Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 3 genişletilmiş simpson yöntemi elde edilir. Vi = l +l l +l l1 + l 2 ( F1 + 4 F2 + F3 ) + 3 4 ( F3 + 4 F4 + F5 ) + .

V =F h1 + h2 + h3 3 Hacim dörtgen prizma için. h1 + h2 + h3 + h4 4 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 86 .Düzenli üçgenler ağı Düzenli dikdörtgenler ağı F= Taban Alanı h2 h3 h1 h2 h3 h1 F h4 F hi= kazı derinlikleri olmak üzere hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) proje kotu(Kırmızı kot)) Hacim üçgen prizma için. V =F eşitlikleri ile hesaplanır.

489 2.) hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) . Verilerden yaralanarak gerekli kazı derinliklerini ve kazılacak toprak hacmini hesaplayınız.308 1.738 36.697 2.752 37.275 38.794 38.690 36.095 0.00 36.099 0.987 0.ÖRNEK: Bir bina inşaatında arsanın temel kotuna indirilmesi amacı ile arsa 10 m genişliğinde karelere bölünmüş ve kare köşe noktalarının kotları geometrik nivelmanla belirlenmiştir. P101 1 2 3 4 5 6 7 8 Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Nokta Yükseklikleri (H) Farkı Temel Kotu Temel Kotu(H*) 3.temel kot)) h7 h8 h6 h5 h4 h3 ∆ P101 h1 h2 Ara Uzaklık Geri Nokta No. (Temel kotu=proje kotu=33 m dir.060 0.363 -0.208 36.086 0.322 0.222 1.014 2.202 0.852 0.703 38.697 36.530 2.370 33 33 33 33 33 33 33 33 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 87 .785 0.proje kotu(Kırmızı kot.

H* kazı derinlikleri hesaplanır.738 m h4= H4.208 m h3= H3. h1= H1.794 m h6= H6.H* = 3.4 4 V= V1+V2+V3= 1301.4 m3 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 88 .703 m h7= H7.H* = 3.H* = 5.hi= Hi.752 m h5= H5.H* = 5.1 4 V2 = F h3 + h4 + h7 + h8 =453.H* = 4.370 m V1 = F h1 + h2 + h4 + h5 =359.697 m h2= H2.275 m h8= H8.H* = 3.9 4 h +h +h +h V3 = F 4 5 6 7 =488.H* = 3.H* = 5.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 89 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 90 .

B-KOORDİNATLARLA ALAN HESABI 2F= ΣXN(YN+1-YN-1)= ΣYN(XN-1-XN+1) Xİ. Yİ noktaların koordinatlarıdır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 91 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful