TOPOGRAFYA DERS NOTLARI

1. ÖLÇÜ BİRİMLERİ- ÖLÇEK KAVRAMI
Yeryüzünde bulunan veya yeryüzüne yakın dogal ve yapay noktalar ile bunların oluşturduğu cisimlerin belirli bir karşılaştırma düzlem veya yüzeyine göre konumlarının saptanması ve belirli bir oran(ölçek) ile küçültülerek kağıt üzerine geçirilmesi için gerekli arazi ölçmeleri, hesap ve çizim yöntemleri, kağıt üzerindeki ölçülerin araziye uygulanması (aplikasyon) dağ ve çığ haritaları vb ninın hazırlanması navigasyon, gps öçmeleri ve değerlendirilmesi ,cbs, topografya dersinin konusunu oluşturmaktadır. ÖLÇÜ BİRİMLERİ 1-Uzunluk Birimleri (m) 2-Alan Birimleri (m2) (1 ar=100 m2, 1 dönüm=1000 m2, 1 hektar=10000 m2 ) 3-Açı Birimleri 3a.Altmışlık Sistem (birimi derece) 3b.Yüzlük Sistem (birimi grad) 4-Yay Birimi

Altmışlık Sistem Bir daire çevresinin 360 da birini gören merkez açıya 1 ‘derece’denir. ( 0 ) ile gösterilir. (alt birimleri dakika ( ' ) ve saniye ( " ) dir). Yüzlük Sistem Bir daire çevresinin 400 de birini gören merkez açıya 1 ‘grad’ denir. ( g ) ile gösterilir. (alt birimleri santigrad ( c ) ve santisanti grad ( cc ) dır). Yay Birimi Bir dairede yarıçap uzunluğundaki yayı gören merkez açıya bir ‘radyan’ denir.

r

b α

b/r=α/ρ

3600 = 400g = 2π π= bir dairenin çevresinin çapına olan oranını ifade eder.
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 1

ρ (dönüştürme katsayısı) olmak üzere, bir açının yay değeri (arcα) ile sayısal değeri arasında

arc α= α°/ρ° = αg /ρg
ilişkileri vardır. ρ°= 1800/τ ρ’ =180*60/ τ ρ’ ’ =180*60*60/τ ρg=200/τ ρc=200*100/τ ρcc=200*100*100/τ

UYGULAMA Arcα=1.4214 ün açı değerini hesaplayınız. arc α= α°/ρ° =αg /ρg αg= ρgarc α= 90g.4892

ÖLÇEK KAVRAMI

ölçek= Plan üzerindeki uzunluk/Arazi üzerindeki uzunluk(gerçek uzunluk)

s′ 1 = M s
Ölçekle alan arasındaki ilişki 1/M2 =çizim alanı/gerçek alan

F′ 1 = 2 F M
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 2

Uygulamalar
1- Plan üzerinden 4.2 cm olarak ölçülen bir parsel kenarının arazi üzerindeki değeri 84 m olduğuna göre planın ölçeğini hesaplayınız.

1 s′ = M s

1/M = 0.042(m)/84(m) =0.0005

M=1/0.0005=2000 2- 1/500 ölçeğindeki plan üzerinde 4.2 cm gelen bir bina kenarının arazideki değeri kaç metredir.
1 s′ = M s
s=M*s’ = 500*0.042= 21 m.

3- 1/500 ölçekli plan üzerinde alanı F1=41480 mm2 olan bir arsa, 1/M2 ölçeğindeki başkabir plan üzerinde ölçülmüş ve F2=2592 mm2 bulunmuştur.

a) Gerçek alan kaç dekardır.
b) 1/M2 =?

Çözüm: a)
1/M12 = F1/F F= M12* F1 = 0.04148*5002 =10370 m2 1 dekar(dönüm) =1000 m2 F=10.37 dekar. b) 1/M22 = F2/F M22= F/ F2 = 10370/0.002592 1/M2 = 1/2000 M2= 2000.19

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

3

Düzenli hatalar (Alet hataları(şeridin standart boydan farklı olması.mira boyu) ve kısmende ölçme araçlarının hatalı kullanılmasından ileri gelirler.4525 β=57. aranan bir büyüklüğün . kişisel dikkatsizlik ve yeteneğin sınırlı olmasından ileri gelmektedir.0.2237 γ= 67.Doğal hatalar (rüzgar. ÖLÇME HATALARI Hata kaynakları.Düzensiz hatalar ( Bu hatalar tam olarak giderilemiyen alet hatalarından ileri gelirler) Gerçek Hata (ε): Ölçülen bir ‘l’ büyüklüğünün gerçek değeri ‘x’ biliniyor ise. Hata Türleri ve Doğruluk Ölçütleri Ölçme. ε=200-(α+β+γ)= . Bir üçgenin iç açıları toplamı 1800(200g) olduğuna göre x=200g dır. Ölçmeler yapılırken. Gerçek hata ise.sıcaklık.Kaba hatalar (Dikkatsizlik ve yorgunluk gibi nedenlerle ileri gelen hatalı ölçme ve okumalardır. 2.nem vb) Hata Türleri 1. kullanılan ölçme biriminin katları cinsinden bulunmasıdır.0013g = . ölçme hatalarının ortaya çıkması kaçınılmazdır. gerçek hata ε=x .Kişisel hatalar (İnsan duyu organlarının tam olmaması nedeniyle. Yöneltme hatası) 2.2.13cc dır.3251 değerleri elde edilmiştir. UYGULAMA Bir üçgenin iç açıları ölçülmüş ve α=75. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 4 . 3.Aletsel hatalar (Aletin yapımındaki bir eksiklik veya herhangi bir parçasının oynamasından ileri gelmektedir) 3. Bu hataların bir kısmı ölçme sırasındaki yanlışlık ve dikkatsizlikten diğer bir bölümü ise insan duyu organlarındaki ve alet yapısındaki eksiklikler ile dogal etkilerden ileri gelmektedir Ölçmelerde Hata Kaynakları 1.l şeklinde tanımlanır. Bu durumda yapılan ölçme hatası hangi türdendir ve ne kadardır.

..Ortalama Hata (t) ε gerçek hataların(veya vi görünen hataların) mutlak değerlerinin basit aritmetik ortalaması ‘ortalama hata’ olarak adlandırılır. + v n [vv] m= ± n −1 n −1 2.h. + ε n n m= ± [εε ] n Bir ölçmenin k. Görünen hata v=x-l şeklinde tanımlanır... Bir ölçünün k.o.h. v n   n   n= ölçme sayısı t=  t= ± [v ] n 2. (m) Bir ölçmenin k.Karesel Ortalama Hata (m) 2.. ε n   n   t= ± [ε ] n  v1 + v 2 + .o..Görünen Hata (düzeltme)(vi) Hesap edilen en olasılıklı değerden(en ihtimalli değer) ölçülen değerin farkına görünen hata denilmektedir. Cebirsel toplamı 0 olmalıdır.. gerçek hatalardan m= ± 2 2 ε 12 + ε 2 + . (M) M= m/ n UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 5 .o. En olasılıklı değer x= [li]/n = ∑ li/n dir (ölçmelerin aritmetik ortalaması) DOĞRULUK ÖLÇÜTLERİ 1. t=   ε 1 + ε 2 + .h..h. En olasılıklı değerin k. görünen hatalardan m= ± 2 2 v12 + v 2 + .1.2.o.

Olasılıklı Hata (r) Gerçek veya görünen hataların mutlak değerleri büyüklük derecesine göre sıralandığında ortadaki değere olasılıklı(ihtimalli)hata denir.1612 l3 = 125. T= mi l UYGULAMA Bir doğrultu 7 kez ölçülmüş aşağıdaki değerler elde edilmiştir.Oransal Hata (T) Karesel ortalama hatanın ölçülen büyüklüğe oranıdır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 6 .3.1611 l 6 = 125.1610 l5 = 125.1614 a)Olasılıklı değeri (x) b)Ortalama hatayı (t) c)Bir ölçünün karesel ortalama hatasını (m) d)En olasılıklı değerin karesel ortalama hatasını (M) e)Olasılıklı hatayı (r) hesaplayınız. Bu değerlere göre Ölçüler: l1 = 125. n tek ise rε= ± ε ( n+1) / 2 rv= ± v ( n+1) / 2 n çift ise rε = ± 1 ε 2 n/2 +ε ( n + 2) / 2 rv = ± 1 v + v ( n+ 2) / 2 2 n/2 4. 1613 l 7 = 125.1615 l 2 = 125.1616 l 4 = 125.

Eleman aranan değerdir.1614 -2 1 -3 3 2 0 -1 0 4 1 9 9 4 0 1 28 t= ± [ v ] = ±12/7 n =±1.a) x= [l]/n =125.1611 125.71cc c) m= ± [vv] n −1 = ± 28/(7-1) = ±2. r= ± v 4 ) 0 . 3 . 2.81cc e)n tek ise r= ± v ( n+1) / 2 4. Düzeltme değerlerinin mutlak değerleri tekrarlanan sayılarda dikkate alınarak sıralanır (n=7 için.1613 125.1610 125.3 r= ± 2cc UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 7 .16cc d) M= m/ n = ±0.1612 125.1613 b) ölçü no ölçüler(l)(g rad) olasılıklı değer(x) Düzeltme v=x-l vv (cc) 1 2 3 4 5 6 7 Toplam(∑) 125.1. 2.1616 125.1615 125.1613 125.1 .

kroki tarihi ve krokiyi çizen gibi bilgiler de bu krokide yer alır(Şekil3. meskun alanlarda demir çivi ve demir boru gibi zemin işaretleri ile . detaylar işaretlenerek çizilir. Tesisi ve Röperlenmesi Ölçmelerde kullanılacak arazi noktaları. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 8 . Bu krokide.Kalıcı Noktalar. özel beton taşlar kullanılarak zemine tesis edilirler(Şekil3. Arazi krokisi. 2.RÖPERLEME Öncelikle çalışma bölgesi gezilir ve bir ön araştırma(istikşaf) yapılarak arazinin krokisi hazırlanır. ölçmeler bittikten sonra da uzun süre arazide yaşaması gereken noktalardır. plan veya haritada gösterilmesi istenen yollar. geçici ve kalıcı noktalar olmak üzere iki tür noktadan oluşurlar. Krokinin ismi. ahşap kazık. ağaçlar.Geçici Noktalar. eğim değişimleri vb.1) Şekil3. Bu noktalar. nokta tesisleri ile zemine işaretlenirler. 1. binalar.3. alt yapı. arazide ölçmeler süresince (kısa bir süre için) yararlanılan noktalardır. Serbest elle yaklaşık ölçekte ve göz kararı kuzeye yöneltilmiş olarak çizilir. yerleşim bölgesi dışında ise.2). kuzey yönü.1 : Arazi Krokisi Örneği Arazide Ölçme Noktalarının Seçimi. üst yapı tesisleri. ARAZİDE NOKTALARIN İŞARETLENMESİ. boyalı işaret vb. demir çivi.

arazide kolaylıkla bulunacak noktalara olan yatay uzaklıkları ölçülmek suretiyle bağlanırlar.) Bu biçimde seçilen noktalara’ röper noktaları’ denir.telefon. Noktaların sabit tesislere olan uzaklıklarının ölçülmesi işine de ‘röperleme’ denir.3). bu noktalar ‘röper(sigorta)’ olarak adlandırılan yerleri değişmeyecek. Röperlemede en önemli noktalar.a b Şekil3.ağaç vb. Röper ölçüleri uygun bir formattaki röper çizelgesine geçirilir(Şekil3.2ab : Geçici ve Kalıcı Nokta İşaretleri Noktaların röperlenmesi Arazide işaretlenen ölçme noktaları herhangi bir nedenle kayboldukları zaman yeniden tesis edilmelerini sağlamak amacıyla. kaybolmayacak yerlerde seçilmeli • Röper uzaklıkları ölçme şeritinin boyundan daha fazla olmamalıdır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 9 .(bina köşeleri. • Röperler arazide kolaylıkla bulunabilmeli • Röperler sağlam zeminde.elektrik direkleri.

ara noktaların jalonlanması sırasında jalon aralıklarının çelik şerit metrenin boyundan daha fazla olmamasına dikkat edilmelidir. Arazide bu işler genellikle jalonlar ile yapılır. röper noktası ile yaklaşık 1200 açı oluşturacak şekilde şeçilmelidir. başlangıç ve son noktalarına jalon dikilmek suretiyle belirtilir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 10 . jalonların noktada düşey olarak tutulması veya dikilmesidir. Doğrultman Yöntemi veya Kutupsal Yöntem adı verilen yöntemle yapılır. Üzerinde Görüş Bulunmayan ve Arada Engel Olması Durumunda Jalonlama. başlangıç ve son noktalarından başka arada veya doğrunun uzanımında noktaların belirtilmesi gerekebilir. Ayrıca. Jalon.• Yerleşimin olmadığı bölgelerde röperler. Arazide doğruların ara noktalarının bu jalonlar yardımıyla işaretlenmesi işlemine ‘jalonlama’ denir. genellikle 2m boyunda her 50cm’si ayrı renkte olmak üzere çift renkte boyanmış dairesel kesitli demir boru veya nadiren ahşap malzemeden imal edilmiş çubuklardır. Şekil3.3 Röper Çizelgesi ARAZİDE DOĞRULARIN BELİRTİLMESİ(JALONLAMA) Arazide bir doğru. Bu biçimde belirtilen bir doğrunun ya uzunluğunu ölçmek amacı ile veya doğru üzerinde yapılan bir ölçme için gerekli olan. Jalonlamada önemli olan bir nokta.

Mühendislikte eğim açısı.3 3 ∆ H = 1 . trigonometrik değeri yanında. ∆H S Eğim karayollarında %.5 8 9 c o s (2 . 1. Düz arazi ortalama eğimi% 2 ye kadar olan arazidir. Şekil3. Çelikşerit metre ile boy ölçme işine ‘şenaj’ da denir. Araziyi düz ve eğimli olarak ikiye ayırmak mümkündür. %10 dan fazla ise çok eğimli araziden sözedilebilir.Eğimli arazide uzunluk ölçmesi UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 11 . bu açının tanjantı olarak yüzde cinsinden ifade edilir.5 ) 0 3 60 m h = 3 0 . demiryollarında %ο cinsinden verilir. jalon ve çeküldür(Şekil3. tan α = Uzunluklar genel olarak ya ölçme aracının doğrudan kullanılması ile yada optik veya elektromagnetik dalgaların kullanıldığı araç ve yöntemlerle ölçülür.5 8 9 m 0 3 89 m o ∆ Hθ == 12 .5 8 9 2 .50 .UZUNLUKLARIN ÖLÇÜLMESİ Uzunlukların ölçülmesinden.Düz arazide uzunluk ölçmesi 2. Bu işleme ‘yataya indirgeme’ denir.5 6 0 m Çıkış durumunda eğim açısı (+) iniş durumunda (-) dır. Eğim %2-%10 arasında ise orta eğimli.∆ H 2 ) 1 /2 F v e y ao r e x a m p le : s = s 3= . Uzunlukların doğrudan dogruya ölçülmesinde kullanılan araçlar 20-30 m’lik çelik şerit metre.3 3 4 2 ) 1 /2 S =h 3= .4).1 . yeryüzünün belirli iki noktası arasındaki yatay uzunluğun bulunması anlaşılır. Yatay uzunluk olarak ölçme yapılamadığı durumlarda uzunluk önce eğik olarak ölçülür sonra gerekli hesaplar yapılarak eğik boya karşılık gelen yatay uzunluk bulunur. Ölçme biçimini etkileyen bir husus arazinin eğimli veya eğimsiz olmasıdır .4 : Uzunlukların doğrudan ölçülmesinde kullanılan çelik metre ve çekül Elde sallantısız tutulan çekül ipinin gösterdiği doğrultu yerçekimi doğrultusudur.50 .5 4 m .3 3 4 m s o n ra th e n S = (3 0 . Y a ta y U z u n lu k uzu ğik ) n lu s k = ö lç ü le n (e ∆H α Y a ta y u z u n lu k = S Y a ta y u z u n lu ğ u h e s a p l a m a k iç in : S = s cosα veya S = (s 2 .

kaldırılır. gidiş-dönüş farkı verilen hatasınırı değerinden küçük olmalıdır. Şekil3. çelik şerit metre yere yatırılarak uzunluk ölçmesi yapılır. Bu yöntem ancak zorunlu durumlarda uygulanır.Bu yöntemde.Eğimli arazide uzunluk ölçmesi a. Ölçülen değerler ölçme karnelerine yazılır 2. Eğer büyük çıkarsa ölçmeler tekrarlanır. Aşağıdaki şekillerde arazinin çıkış ve iniş durumlarına göre uzunlukların (jalon + çelik şerit metre) nasıl ölçülmesi gerektiği şematik olarak verilmektedir( Şekil3. Bunun için çekül ipi veya jalonun şeritle oluşturduğu açı 900 olacak biçimde şerit aşağı yukarı indirilir.6) jalon Çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 12 .İndirgeme yönteminde ise. Ölçmeler sırasında önemli olan şeridin yatay tutulmasıdır. ara noktaları uzunluk ölçmeleri sırasında işaretlenir ve bu ara noktalar arası çelik şerit metre ile ölçülür.5.Basamaklı ölçme yöntemi b. b.Düz arazide uzunluk ölçmesi Ölçülecek uzunluk başlangıç ve son noktaları belli olduğundan.İndirgeme yöntemi a. Uzunluk ölçmeleri gidiş-dönüş olarak yapılır. Ölçülen uzunluğun kullanılan çelikşerit metrenin uzunluğu geçmesi durumunda ölçülecek uzunluk üzerinde ara noktalar işaretlenerek istenen uzunluk parça parça ölçülerek bulunur.1. ölçülen boyun eğimi bulunur sonra da bu eğimden yararlanılarak eğik boy yataya indirgenir. çelik şerit metre yatay tutulmak suretiyle uzunluk parça parça ölçülür.

5 Çıkış durumunda uzunluk ölçmeleri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 13 .Basamaklı ölçme yönteminde iki durum söz konusudur -Çıkış durumu -İniş durumu Şekil3.

7). yaklaşık 750 metreye kadar uzunluklar ölçülebilir. Şekil3. Yöntemin prensibi çok basittir (Şekil3. için ± 10 cm civarındadır. 100 m.6 İniş durumunda uzunluk ölçmeleri UZUNLUKLARIN OPTİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Yer yüzünde iki nokta arasındaki uzunluğun ölçülmesinde doğrudan yöntem diyebileceğimiz Şenaj(çelik şerit metre ile uzunlukların ölçülmesi) yanında sabit bilinen bir uzunluğun(baz mirası) iki ucunda yapılan doğrultu okumaları ile de iki nokta arasındaki uzunluk dolaylı yöntemle de belirlenebilir. Bu yöntemle. Yöntemin sağladığı yaklaşık doğruluk.7 Yatay bazmirası ve teodolit kullanılarak uzunlukların ölçülmesi Baz mirasının yataylığı bir küresel düzeçle sağlanır ve uzunluğu ölçülecek kenara yaklaşık dik olarak yerleştirilir.8).Şekil3. Optik yöntemle uzunlukların ölçülmesinde kenarın bir ucuna teodolit (açı ölçme aleti) diğer ucuna da baz mirası merkezlendirilir (Şekil3. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 14 .

α1 b d α2 Şekil3. Ölçülen tepe açısı α ve baz uzunluğu b = 2m.9) . Sabit uzunluğun(baz mirasının) iki ucuna yapılan doğrultu gözlemeleri 2cc okuma yapabilen saniye teodoliti ile aletin her iki durumundaki ölçmelerle yapılmalıdır.8 Yöntemin Prensibi d(yatay uzunluğu) d = ½ b cot α/2 dir Hesaplarda kolaylık sağlamak amacı ile yatay miranın iki gözleme plakası arası 2 m olacak biçimde imal edilmiştir.A α d b Şekil3. olmak üzere d yatay uzunluğunu veren formül aşağıdaki şekilde yazılabilir. d= cot α/2 baz mirasının uzunluğu presizyonlu bir şekilde belirlenmiş olup sıcaklık değişiminden çok az etkilenen malzemeden yapılmıştır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 15 . 100-200 metreye kadarki uzunluklarda baz mirası kenarın yaklaşık ortasına kurularak kenarın her iki ucundan yapılacak doğrultu okumaları ile tepe açıları ölçülmelidir (Şekil3.9 100-200 m uzunlukların ölçülmesi Bu durumda. yatay uzunluğu veren formül.

UZUNLUKLARIN ELEKTRMAGNETİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Ikinci dünya savaşı sonrasında 1960 yıllarında elektromagnetik dalgaların atmosfer içindeki yayılma özellikleri ve hızları belirlendikten sonra bundan yararlanılarak şu an topografyada yaygın olarak kullanılan uzaklık ölçerler geliştirilmiştir. Bunun yerine daha presizyonlu uzunluk ölçmelerinde Faz farkı ölçme yöntemi kullanılır. yatay uzunluk hesapla bulunur.t olur. t seyir süresinin 10-8 ve daha iyi doğrulukla ölçülebilmesidir. λ : dalga boyu ve R dalga boyunun kesir değeridir.10). bir ana aletten gönderilen elektromagnetik dalganın bir yansıtıcıdan(reflektörden) yansıtıldıktan sonra geriye alınması ve gönderilen ve alınan sinyalin karşılaştırılması prensibine dayanır (Şekil 3. tam dalga boyu sayısı. faz farkı kayması ve gidiş dönüşteki toplam dalga boyu sayısı belirlenir. c dalga hızı. 2. Şekil 3. Faz Farkı Ölçme Yöntemi: Bu yöntemde. İki nokta arasındaki eğik uzunluk ise. Bu yöntemin ana ilkesi. ölçülere atmosferik düzeltme gibi gerekli düzeltmeler de getirilir. t seyir süresi olmak üzere d = ½ c. Yardımcı baz uzunlukları kullanılarak bu yöntemle ölçülebilen uzunluk yaklaşık 750 metreye kadar çıkarılabilir.10 Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçülmesi Ölçmelerde alet ve reflektör ölçülecek kenarın iki ucuna merkezlendirilir. Bu yöntemle iki nokta arasındaki eğik uzunluk ölçülür. Bu iki nokta arasındaki düşey açı veya yükseklik farkı ölçülüyor veya biliniyorsa. yansıtıldıktan sonra alınan dalga boyunun gönderilen dalgaya göre. Bu zor ve pahalıdır. İmpuls Yöntemi(Seyir müddeti Yöntemi): Ölçmelerde kullanılan elektromagnetik dalganın seyir süresi belirlenmek suretiyle uzunluğun belirlenmesidir. 1. Burada n. klasik uzunluk ölçme yöntemlerinin yerini almış ve özellikle engebeli arazilerde çok büyük kolaylıklar sağlamıştır. n . Ayrıca.d = b/2 (cot α1/2 + cot α2/2) şeklinde olur. aşağıdaki eşitliğe gore belirlenir. d = ½ . Bu yöntem.λ +R UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 16 . Elektromagnetik yöntemle uzunlukların belirlenmesinde iki yöntem söz konusudur. Burada zorluk.

Bu cam tüpün üst kısmında bölümler bulunur. Kabarcık. sıvının buharından oluşmaktadır. Küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemine ‘kaba tesviye’ denir (Şekil4.Küresel düzeç silindirsel bir cam tüp biçiminde olup silindirin üst kısmının iç yüzü küre kapağı biçimindedir.1. Silindirin içi.Küresel düzeç 2.ÖLÇME ALETLERİNİN ORTAK PARÇALARI 4. 2 tür kabarcıklı düzeç vardır 1. Bu bölümler arası 1 veya 2 mm dir. Küresel düzecin ortalanması için. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 17 . Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçmelerinde genellikle kızıl ötesi dalga veya görünen Laser dalgası kullanılır. 4. Bu yöntemle ölçme yapan bazı aletlerin ölçme presizyonu. Silindir düzecin ortalanması işlemine ‘ince tesviye’ denir. yaklaşık 2 mm çapında hava kabarcığı kalacak biçimde alkol veya eter gibi bir sıvı ile doldurulmuştur.Silindir düzeç 1.KABARCIKLI DÜZEÇ Doğru ve düzlemlerin yatay ve düşey tutulmalarını sağlayan yardımcı parçadır.Silindir düzeç iç yüzünün üst kısmı tor biçiminde tıraş edilmiş silindirsel bir cam borudur.1 Kaba tesviye 2. 1 kilometrelik uzunluk için 1 cm den daha küçük değerde kalabilmektedir. kabarcığın dairenin tam ortasına getirilmesi gerekir.1) Şekil4.Bu yöntemle uzunlukların presizyonlu olarak ölçülmesi mümkündür.

gözden uzak olan kısım ise objektif ismini alır.Verniyerli Mikroskop (eski tip teodolitlerde kullanımaktadır) -. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 18 . üzerine tek bir okuma çizgisi çizilmiştir.4. Bu çizgilere ‘gözleme çizgileri’ denilmektedir( Şekil 4. Çizgi plağı bir cam levha olup.2).DÜRBÜN Topografya aletlerinde dürbünler genellikle ters görüntü verirler. Okuler tarafındaki borunun içine.Skalalı Mikroskop -. 4. boru eksenine dik biçimde bir cam levha yerleştirilmiş ve bu cam levhanın üzerine birbirine dik iki çizgi çizilmiştir. Teodolit diyafram Görüntü netleştirme vidası Optik eksen oküler İçbükey mercek objektif Gözleme çizgileri Şekil 4. Çizgili Mikroskop En basit okuma mikroskopudur.Çizgili Mikroskop -.Optik Mikrometreli Mikroskop şeklinde ayırt edilebilir.2.AÇI ÖLÇME VE OKUMA DONATIMLARI Okuma Mikroskoplu donatımlar -.3. Dürbün Objektif merkezi ile gözleme çizgilerinin kesim noktası gözleme doğrultusu verir.2. Dürbünden bakış doğrultusunda göze yakın olan oküler.

Ν(ayakucu acısı)) (α+z=100g. Bu öteleme miktarı mikromeytre vidasının skalasından okunabilmektedir. Düşey düzlem: Herhangi bir noktada düşey doğrultuyu üzerinde bulunduran düzlemdir. Skala bölüm sayılarının artma yönü yatay daire bölümlerinin artma yönü ile ters doğrultudadır. Yatay doğrultu: Herhangi bir noktada düşey doğrultuya dik olan doğrultudur. bu plak bir mikrometre vidasının döndürülmesi ile çevrilebilmektedir. z(başucu acısı). Böylelikle bölüm çizgileri yana doğru bir miktar ötelenmektedir. Verniyerli Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir verniyer çizildiği zaman verniyerli mikroskop elde edilir. Yatay açı: İki düşey düzlem arasında kalan ve yatay bir düzlem içinde ölçülen açıdır. (α(eğim acısı). Düşey açı: Bir düşey düzlem içinde ölçülen açıdır. Yatay ve Düşey Açılar ltu Basu cu (z enit) (z) acisi Ya ta yd og K uzey do grultus ru l tu u cisi (t) Aciklik a Yatay aci (ί ) im Eg is ac Go a i( z le ) ne nd og y Y a ta d og r u ltu Y a tay d uzlem Istasyon noktasi Ayakucu (nadir) acisi (N) mi duzle Gozleme D uz yd u se le m Düşey doğrultu: Yeryüzünün herhangi bir noktasındaki yerçekimi doğrultusudur.Skalalı Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir skala (ince bölümler) çizilmiştir. Yatay düzlem: Düşey doğrultuya herhangi bir noktada dik olan düzlemdir. z+Ν=200g ve de N-α=100g) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 19 ru Cekul dogrultusu Go zle n ne do gr u ult . Optik Mikrometreli Mikroskop Bu mikroskopta yatay daireden geçip mikroskopa gelen ışınların doğrultusu üzerine paralel yüzlü bir cam plak konulmuş olup.

Ayrıca asal eksen. Teodolit Yatay ve düşey açıları ölçmeye yarayan topografya aleti ‘Teodolit’ olarak adlandırılır. yatay eksen. silindir düzeç ekseni ve optik(gözleme)eksenlerine sahiptir. gözlemeye yarayan bir dürbün.4.4.Yatay açıyı ölçmek için dürbün. yatay durumda konulmuş olan bölümlü dairenin merkezi üzerinde bulunmalı ve düşey bir UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 20 . ayaklı bir sehpa üzerine tespit vidası yardımıyla monte edilirler. söz konusu açıları ölçmek için bölümlü yatay ve düşey daireler ile bunlara ait gösterge donatımlarından oluşur.3. Donatımlar TEODOLIT Mikrometre Tamburu Dönüş Düşey Daire DİKME LER Objektif Yatay Eksen Yatay/Düşey Daire Okumaları Değiştirme Vidası Yatay Az Hareket Vidası Bakış Doğ rultusu Düşey Az Hareket Vidası Üst Kısım Silindir Düzeç Açı Tablası Döndürme Vidası Kapağı Yatay Daire Optik Çekül Küresel Düzeç Asal Eksen Sökülebilir Alt Kısım Tesviye Vidaları Şekil 4. Teodolitte Eksenler. 3 Teodolit.

Baston çekül 3. 4. Sehpa ayakları aşağı yukarı kaldırılıp indirilerek ortalama işlemi gerçekleştirilir. Bu işlem için çeküllerden yararlanılır. yatay bir eksen etrafında aşağı yukarı hareket edebilmektedir.) ve ‘**ince tesviye’ (silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir. OE⊥ ME. düşey açıları ölçmeye yarayan bölümlü düşey dairenin merkezinden geçer.) işlemleri yapılır.eksen etrafında dönebilmelidir. ME||DE Yatay ve düşey daireler ile eksenlerin yatay ve düşey duruma getirilebilmeleri için gerekli yerlere küresel ve silindir düzeçler konmuştur. Silindir düzeç kabarçığının ortalanmasında tesviye vidalarından yararlanılır.5. Optik çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 21 . Muylu eksen. Merkezlendirme: Teodolit yatay dairesi merkezinin(Asal eksenin) istasyon noktasından geçen düşey doğrultu (çekül doğrultusu) üzerine getirilmesidir. İpli çekül 2.Dürbünün göze uydurulması -Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi Ölçmelere başlamadan önce teodolitin ölçme yapılacak ve daha önceden arazi üzerinde belirlenmiş noktalar(istasyon noktaları) üzerine getirilmesi ve bu noktalar üzerine merkezlendirilmesi gerekir. Bu bölümlü daireye ‘Yatay daire’ ve eksene ‘Asal eksen’ denir. Bu düzeçler yardımıyla ‘*kaba tesviye’. Teodolitin Kullanılması -İstasyon noktasında yapılan ön işler . Asal Eksen (AE) Optik Eksen (OE) Muylu Eksen (ME) Düzeç ekseni (DE) DİKLİK ŞARTLARI: AE⊥ DE (ana eksen şartı). 3 çeşit çekül vardır 1. Bu eksene ‘Muylu eksen’ veya ‘Yatay eksen’ denir. bir düzlem içinde kalarak.Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi . Farklı yükseklikte bulunan noktaları gözleyebilmek için dürbün.(küresel düzeç kabarçığının ortalanması işlemidir.Teodolitin tesviyesi . AE⊥ME.

teodolitin merkezlendirileceği noktanın görünmesi sağlanarak ayaklar yavaşca indirilir ve zemin üzerine bırakılır ve de sehpa ayaklarına kuvvetlice basılır. Bu sırada optik çekülden bakılarak optik çekülün üzerindeki merkezlendirme dairesinin istasyon noktası ile çakıştırılması tesviye vidaları yardımıyla gerçekleştirilir. konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 22 . Bu işlem birkaçkez tekrarlanarak ince tesviye tamamlanmış olur. Bu işlemler. Böylece ölçmeler bitene kadar teodolitin hareket etmemesi sağlanır. Bu vidalar içe-dışa çevirilerek silindir düzeç kabarcığının ortanması sağlanır daha sonra teodolit 900 çevirilerek diğer tesviye vidasıyla ortalama işlemi yapılır.(küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir). Bu iş silindir düzeç ve tesviye vidaları yardımıyla yapılır. Silindir düzeç ekseni herhangi 2 tesviye vidasına paralel konuma getirilir. Sehpa ayaklarından birinin sehpa pabuclarına basılarak toprağa girmesi sağlanır. ince tesviye denilen silindir düzeç kabarçığının ortalanması işlemine geçilmelidir. Merkezlendirme ve kaba tesviye işlemlerinin aynı anda tamamlanıp. Eller yardımıyla diğer iki ayak havaya kaldırılıp. Sehpa üzerine monte edilmiş teodolit istasyon noktası üzerine getirilir. Daha sonra **ince tesviye dediğimiz silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemine geçilir.yukarı hareket ettirilerek kabarcığın ortalanma işlemi yapılır. optik çekülden bakılarak.Tekrar ayaklar yardımıyla küresel düzeç ortalanır ve optik çekülden bakılarak merkezlendirmenin bozulup bozulmadığı kontrol edilir.Bu işlemler birkaç kez tekrarlanarak kaba tesviye ve merkezlendirme işlemleri aynı anda tamamlanır. Küresel düzeç kabarcığının kaçma doğrultusu hangi ayak doğrultusunda ise o ayak aşağı..Teodolitin tesviyesi Asal eksenin düşey konuma getirilmesine ‘teodolitin tesviyesi’ denir. Önce sehpa ayakları yardımıyla *kaba tesviye.yapılır. Bu sırada küresel düzeç bozulabilir.

silindir düzeç optik çekül tesviye vidası Konum Konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 23 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 24 .900 Tesviye vidaları 900 Teodolit açı ölçmeye hazır hale getirildikten sonra dürbünün göze uydurulması gerekir.

paralaks var ise . görüntü netleştirme vidası ile giderilir. Paralaksın giderilmesi (Paralaks:Görüntünün gözleme çizgileri düzlemine düşmemesi durumudur.İnce yöneltme yapılır. Şekil 4. Teodolitin 1.4 Paralaksın giderilmesi Bu işlemlerden sonra gözlenen noktaya . Görüntünün netleştirilmesi 3.Kaba yöneltme . Paralaksın giderilmesi Gözleme çizgileri netleştirilir Paralaks giderildi görüntü iyi Görüntü netleştirilir Göz okülerden aşağı yukarı hareket ettirilir. İnce yöneltme yatay ve düşey az hareket vidaları yardımıyla yapılır. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sol tarafda kalması durumudur Teodolitin 2.Dürbünün Göze Uydurulması 3 adımda yapılır 1. Paralaks var ise görüntü netleştirme vidası ile giderilir( Şekil 4. ve 2. İnce yöneltme : Gözleme çizgilerinin kesim noktasının gözlenen nokta üzerine getirilmesidir.4). Bu işlem yatay ve düşey genel hareket bağlama vidaları ile yapılır. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sağ tarafda kalması durumudur UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 25 . Kaba yöneltme : Dürbünün arpaçık ve gez yardımıyla gözlenen noktaya yöneltilmesidir. Tüm bu işlemlerden sonra yatay açı ve düşey açı ölçmelerine geçilir.durumuyla yapılan açı ölçmesidir).(1 Tam seri : Teodolitin 1. Okülerin göze uydurulması 2. Yatay açılar 1 Tam seri ölçülür.

Seri Sayısı Doğrultu Okumaları I.Durum (Ι + (ΙΙ − 200) / 2) Ortalama Sıfıra İndirgenmiş Ortalama Seriler Ortalaması Sayfa No: UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 26 . 3.Durum II. POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: Alet: Seri No: Tarih: / /2007 İstasyon Gözlenen Nokta Nokta No.Yatay açı ölçmelerinde gözönünde bulundurulması gereken noktalar: 1. Gözlemeler jalon veya çekülün mümkün olduğunca noktaya yakın alt kısmına yapılmalıdır. Teodolit asal eksen etrafında daima saat akrebi yönünde döndürülmelidir. 2. Gözleme noktaları. bozulmuşsa yenilenmelidir. Her gözlemeden önce teodolitin tesviyesi kontrol edilmeli. No. yakın noktalarda ise nokta üstünde sallandırılan bir çekül ile belirtilmelidir. uzak noktalarda .noktanın üzerinde düşey tutulan bir jalon.

0000 382.24455 24.POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: İstasyon Gözlenen Seri Nokta Nokta No.13895 A ß2 ß1 3 2 DÜŞEY AÇI KARNESİ HESABI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 27 .1400 0.1400 24.2457 274.0008 282.0009 82.0011 382. Durumu I + ( II − 200) 2 Sıfıra Seriler İndirgenmiş Ortalaması değer A A 1 2 3 1 2 3 1 2 0.1400 1 200.1400 50.0000 382.0012 182.1389 0.2456 24.2458 224.0010 82.Durum II.0014 0.0000 132.0012 132.0013 332.1448 B A ß 1 POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Durulan Nokta Bakılan Nokta Seri sayısı Teodolitin I.1457 0.1406 24.2456 74. 1 A B 1 Alet: Doğrultu Okumaları I.1458 100. Durumu II.0000 132.1390 0.1456 300. Sayısı No.1448 0.2446 24.2460 132.2458 182.Durum Seri No: Tarih: 15 / 03 /2007 Sıfıra Ortalama İndirgenmiş Seriler ( I + ( II − 200)) / 2 Ortalama Ortalaması 100.0000 132.1403 250.0010 50.2445 24.

durumlarında yapılan okumaların toplamı 400g eğim açısı ölçülüyor ise 200g(600g) olmalıdır. Gözlenen nokta ve alet durumu A I II Σ Düşey daire okuması(grad) 65. z=65.102g olur. 400 − ( I + II ) 2 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 28 . ve II.Başucu açısı ölçülüyorsa teodolitin I.996 Başucu açısı (z) (grad) 65.102 çizelgede başucu açısı (z): z= I+ bağıntısı ile hesaplanır.100 334.896 399.

Plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilmesidir. Arazi işleri a) Poligon noktalarının belirlenmesi b) Poligon kenarlarının ölçülmesi c) Poligon açılarının ölçülmesi d) Arazide yapılan ölçmelerin kontrolu e) Poligona ait bir kenarın açıklık açısının ölçülmesi Büro işleri a)Poligonların hesaplanması ve hesapların kontrolü b)Çizim işleri olmak üzere 2 grupta toplanır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 29 . arazide işaretlenmiş olan poligon noktaların yatay konumlarının saptanması amacıyla uygulanan bir ölçme yöntemidir.Arazide konumu belli noktalara veya doğrulara göre diğer noktaların belirtilmesi 3. arazide amaca yetecek sayıda doğrunun belirlenmiş olması gerekir. POLİGONASYON Yeryüzündeki doğal ve yapay cisimlerin yatay konumlarının bir dik koordinat sisteminde belirlenebilmesi için veya plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilebilmesi için.Konum ve eşyükselti eğrili planların çıkarılması 2. Poligonların tesis edilme amaçları: 1.5. Bir doğrunun belirlenebilmesi için de iki noktasının arazide işaretlenmiş olması yeterlidir.Arazide konumları belli noktaların birbirinden çok uzak olması ve bu iki nokta arasında konumları bilinen noktalara gerek duyulması durumunda ara noktaların tesis edilmesi 4. Poligon noktalarını ardışık olarak birleştiren doğrulara ‘poligon kenarları’ ve bu kenarlar arasında ölçme(gidiş)yönünün sol tarafında kalan açılara da ‘poligon açıları’ denir. Poligon noktaların yatay konumlarının belirlenmesi amacıyla yapılan işler.1. 5. Poligonasyon ise.2. Bu amaçla arazide tesis edilen noktalara ‘poligon noktaları’ denir 5.

Bir poligon noktasından bir önceki ve bir sonraki poligon noktası gözlenebilmeli.) 3. 4.Bağlı poligonlar (Başında veya sonunda en az 2 tane koordinatı bilinen noktaya bağlanan poligonlardır). 1 3 2 Şekil 5. Poligon açılarının ölçülmesi Bir poligon kenarının kendinden önceki kenarla oluşturduğu ve ölçme doğrultusunun sol yanında kalan açıya‘poligon açısı’denir genellikle β ile gösterilir.) 2. 5.Kapalı poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışan poligonlardır.Poligon kenarları 50-300m arasında olmalıdır.1 operatör(teodoliti kullanır).Poligon noktalarını seçerken bu noktalardan çok sayıda arazi detay noktasının gözlenebilmesine dikkat edilmelidir. Poligon noktalarının seçiminde dikkat edilecek hususlar: 1. 1. 3. Poligon kenarlarının ölçülmesi Poligon kenarları 20-30 m’lik çelik şerit metrelerle gidiş-dönüş olarak ölçülür.uzunluk değerleri uzunluk ölçme çizelgesine yazılır.Poligon kenarları zorunluk olmadıkça yol ve benzeri tesisleri kesmemeli.1). Oluşturan ekip araziye giderek çalışma yapacağı bölge de poligon noktalarını seçer.Poligon noktaları sağlam zeminde seçilmeli.1yazıcı.1 Poligonlar UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 30 . 2 şenör (uzunlukları ölçerler)ve yeteri sayıda yardımcıdan) oluşan poligonasyon ekibi oluşturulur.Arazi işleri Poligonasyon ölçmeleri sırasında (1ekip başı.(Açılar 1 Tam seri ölçülmelidir) Poligonlar yeryüzündeki geometrik şekillerine göre (Şekil 5.Açık poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışmayan poligonlardır. 2.

İlk olarak Gauss tarafından yapılan bu tanımla referans yüzeyi tek anlamlı olarak belirlenmiş olmaktadır.3. en karmaşık matematik formülleri ile dahi ifade edilmeyecek kadar karmaşık bir yüzeydir. fırtına. Elde edilen bu yüzeye "Geoit" denir. Gelgit. sıcaklık farkı vb. etkilerden arınmış olarak düşünülen durgun haldeki okyanuslar yüzeyinin kara parçalarının altında da devam ettiği düşünülürse kapalı ve sürekli bir nivo yüzeyi elde edilir. Çalışma alanı 50 km2 den küçükse Düzlem 50 km2 < Çalışma alanı ≤5000 km2 Küre Ülke ölçmeleri için Elipsoit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 31 . REFERANS SİSTEMLERİ Fiziksel yeryüzü. Geometrik olarak tanımlanamayan geoit üzerinde işlem yapılamadığı için hesap yüzeyi olarak farklı geometrik yüzeyler kullanılır.5.

Koordinat Sistemleri Koordinatlar. Referans yüzeyi. • • • Bir nivo yüzeyi (Durgun su yüzeyi)olmalı. KOORDİNATLARIN KULLANIM YERLERİ : · Yeryüzünde bir noktanın ya da bir bölgenin yerinin tarifinde.Geoit. Bu nedenle konum koordinatları için referans yüzeyi olarak dünyanın şekline en yakın ve geoiti en iyi temsil edebilen ve matematiksel. · Koordinatları hesaplanmış noktaları haritaya geçirmekte. Yeryüzü için tek anlamlı ve kesin olarak tanımlanmalı Kapalı bir fonksiyonla geometrik olarak ifade edilmeli yani üstünde hesap yapılabilmelidir. · Harita üzerinde bir noktanın yerini belirtmekte. Bir elipsoid büyükyarı ekseni (a). Bir koordinat sistemini tanımlamak için: • Başlangıç noktasını (origin) • Dönüklüğünü (orientation) • Birimini (units) tanımlamak gerekir. Dönel elipsoid. · İki nokta arasındaki yerel saat farkının hesaplanmasında. bir noktanın belirli bir referans sisteminde konumunu tanımlayan doğrusal ve açısal büyüklüklerdir. küçük-yarı ekseni (b). · Koordinatları belli noktalar arasındaki kenar uzunluğu ve bu kenarın kuzeyden olan açıklığını (açıklık açısını) hesaplamakta. kullanılır. bir elipsin küçük ekseni etrafında dönmesiyle meydana gelen yüzeydir. basıklığı (f) ve dışmerkezliği (e) ile tanımlanır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 32 .geometrik tanımlı dönel elipsoid yüzeyi kullanılabilir. üstünde hesap yapılabilecek düzgün bir yüzey değildir.

5.3.1. BAŞLICA KOORDİNAT SİSTEMLERİ :
· Dik koordinat Sistemi, · Kutupsal Koordinat Sistemi

· Coğrafi Koordinat Sistemi . UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi

5.3.1.1.Dik Koordinat Sistemi Karşılıklı birbirine dik 3 referans düzlemi tarafından tanımlanan ve uzayda yer alan noktaların tanımlandığı koordinat sistemidir.

Başlangıç meridyeni

Z

Y
Ekvator

Koordinat sistemleri çok çeşitli olmasına karşın, günümüzde en çok kullanılan klasik sistem dik koordinat yada kartezyen koordinat sistemidir. Bu sistemler plan veya düzlem koordinat sistemi olarakta bilinirler. Buna göre dik konumdaki eksenler referans sınır olarak alınırlar ve herhangi bir noktanın düzlem koordinatı (x, y) uzaydaki konumu da (x, y, z) değerleri ile tanımlanır. Dik koordinat sistemi daha çok büyük ölçekli haritalar ve küçük alanlar için kullanılır.

5.3.1.2 Kutupsal Koordinat Sistemi
Elemanları yatay açı(β) ve yatay uzunluktur(S). Ölçme işlerinde kullanılır

β S

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

33

5.3.1.2. Coğrafi Koordinat Sistemi

Bu sistem paralel (enlem dairesi) ve meridyen (boylam dairesi) dairelerinden oluşur.

Enlem ve Boylam Daireleri : Dünyayı kuzey ve güney yarım küre diye ikiye
ayıran ekvatora paralel dairelere ‘paralel’ ya da ‘enlem daireleri’ denir. Ekvatorun kuzeyindeki paraleller kuzey paraleli, güneyindekiler ise güney paraleli olarak adlandırılır. Paralel daireleri kuzey ve güneyde 1° aralıklı 90'ar tane olmak üzere toplam 180 tanedir. Ekvatora dik ve kutuplarda birleşen dairelere de ‘meridyen’ ya da ‘boylam daireleri’ denir. Londra'da Greenwich'teki gözlem evinden geçen meridyen,başlangıç meridyenidir, (Londra'da Greenwich gözlemevinde bulunan bir gök dürbününün ekseninden
geçtiği varsayılan meridyen, başlangıç yani 0° meridyenidir)

Başlangıç meridyeninin doğusundaki meridyenler doğu, batısındaki meridyenler ise batı meridyeni olarak adlandırılır. Meridyenler 1° aralıklı 180 doğu ve 180 batı meridyeni olmak üzere toplam 360 tanedir . 1°'lik aralıkla geçen meridyenler arasında zaman farkı 4 dakikadır Bu koordinat sisteminin başlangıcı Greenwich meridyeni ile ekvatorun kesim noktasıdır. Koordinat eksenleri de Greenwich meridyeni ve ekvatordur. Yer'in merkezi başlangıç noktasıdır. Bir noktadan geçen paralel dairesinin ekvatora olan açısal uzaklığına enlem(ϕ), bir
noktadan geçen meridyenin başlangıç meridyeni düzlemi ile arasındaki açıya boylam(λ )denir.

Enlemler ve Boylamlar

Paralel ve Meridyen Daireleri

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

34

Elipsoidin basıklığı nedeniyle P noktasından geçen ve elipsoide dik olan doğrultu ile merkez kesişmez. Küresel Koordinatlarda ise bunlar çakışıktır.

Greenwich Başlangıç Meridyeni

Meridyen Paralel

5.3.1.4. UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi
Eğri bir yüzey üzerindeki bilgilerin matematik ve geometrik kurallardan faydalanarak harita düzlemine geçirilmesine "Harita Projeksiyonu" denilir UTM Sistemi Gauss-Krüger projeksiyonu esas alınarak geliştirilmiştir İkinci dünya savaşından sonra bütün dünya ülkeleri için ortak bir harita projeksiyonunun geliştirilmesi düşüncesiyle Gauss-Krüger projeksiyonunda bazı değişiklikler yapılarak UTM ortaya çıkarılmıştır. Projeksiyonun referans yüzeyi elipsoittir. Başlangıçta sadece ABD tarafından benimsenmiş daha sonra uluslararası düzeyde kullanılmıştır

Türkiyede ülke nirengi ağına dayalı 1/25000 ölçekli temel haritalarda düzlem koordinatlar 6°'lik dilim genişlikli Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir UTM projeksiyonunda, 180° meridyeninden başlamak üzere dünya, 6° boylam aralıklı 60 dilime ayrılmıştır. 1 / 5.000 ölçekli Standart Topoğrafik (ST) ve Standart Topoğrafik Kadastral Haritalar (STK) 3°'lik dilimler halinde Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir Türkiye 35, 36, 37, 38 zonlarda yer alır.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

35

Büro İşleri Poligonların Hesaplanması ve Hesapların Kontrolu

Dik Koordinatlar Dik koordinat eksen sisteminde X ekseninin pozitif yönü kuzey olarak şeçilir. Y ekseni nin pozitif yönü ise doğuyu gösterir. Bir kenarın açıklık açısı, kuzey yönünden(X eksenininden) itibaren saat akrebinin dönüşü yönünde kenar üzerine kadar taranan (0grad - 400grad) arasında değerler alan yatay bir açıdır.

IV

I

III
t AB

II

A B
t BA

tBA= tAB +200grad

1. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
B ( X B , YB )

A ( X A , YA ) S AB t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

36

X

XB XA A

tAB SAB

B

YA

YB

Y

X B = X A + S AB cos t AB YB = Y A + S AB sin t AB
II. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
S AB , t AB , t BA

A ( X A , YA ) B ( X B , YB )

∆X AB = X B − X A ∆Y AB = YB − Y A

tan t AB =

∆Y AB ∆X AB

t AB = arctan(

∆Y AB ) ∆X AB

S AB = (∆Y AB ) 2 + (∆X AB ) 2

tBA= tAB +200grad
AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ
t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB

1. bölgedeki değeri

BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI

I.bölge +/+
' t AB = t AB

II.bölge +/' t AB = 200 − t AB

III.bölge -/' t AB = 200 + t AB

IV.bölge -/+
' t AB = 400 − t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

37

Hesap Yöntemi İki doğru arasındaki açı ve doğrulardan birinin açıklık açısı bilindiğine göre doğrunun açıklık açısının bulunması Verilenler: t AB İstenenler β t BC t BC = t AB + β + n * 200 grad t AB + β = K olsun K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 Açık-Kapalı veya Bağlı Poligon’un (Koordinat Hesap Çizelgesinin) hesaplanabilmesi için: Öncelikle poligon dizisinde gidiş yönünün belirlenmesi gerekir.Eğer poligon açıları gidiş yönünün sağ tarafında kalıyorsa poligon hesabında kullanılacak olan poligon açıları 400’den çıkarılarak ( 400 . YB ) C ( X C .Y) yardımıyla ∆Y ve ∆X koordinat farkları kullanılarak ilk kenarın açıklık açısı hesaplanır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 38 . Poligon hesabında kullanılacak olan poligon açılarının ( β i ) gidiş yönünün solunda kalmasına dikkat edilmelidir. Açıklık açısının direkt olarak verilmediği durumlarda. YA ) B( X B . Hesap Yöntemi Verilenler: İstenenler A ( X A . Gidiş yönünü belirleyen ilk kenarın açıklık açısıdır.β i ) karneye yazılır ve hesaba başlanır.III. ∆Y ve ∆X’in işaretlerine göre) poligon dizisinin gidiş yönü belirlenir. YC ) X B t AB t AC α α A C α = t AC − t AB IV. verilen koordinatlar (X. (Bölgelere dikkat edilecek.

bölge +/' t AB = 200 − t AB III.N.3( X İ . Yİ ) AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI I.bölge -/+ ' t AB = 400 − t AB N.bölge -/' t AB = 200 + t AB IV. tB1+(400-β1)<200 ise t12= tB1+(400-β1)+200 200<tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -200 tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -600 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 39 .t 23 ) t12 = t B1 + (400 − β1 ) irdeleme yapılarak belirlenir.bölge +/+ ' t AB = t AB II. ( t12 . tB1’ in hesabı: t AB + β B = K olsun K <200 ise K +200 200< K <600 ise K -200 K >600 ise K -600 aynı şekilde diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır. A B 1 2 3 β(grad) t(grad) t AB S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) βB 400 − β 1 β2 Daha sonra ilk kenarın açıklık açısına kendisinden bir sonra gelen noktadaki poligon dizisinin sol tarafında kalan poligon açısı eklenerek ve irdelemeler yapılarak diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır.2. YB ) 1.A βB 1 β1 B β2 2 3 verilenler istenenler A ( X A . YA ) B ( X B .

Y) β3 N. bir önceki kenarın açıklık açısı ( t n −1 ) ve n noktasındaki poligon açısı( β n ) olmak üzere n n t n +1 = t n −1 + β n + k 200 g bağıntısı ile bulunur.∆Y. Açıklık açılarının 1.Y) 4 2 1 βB A(X. Herhangi bir noktadaki açıklık açısı. o noktadaki poligon açısı eklenip 200g veya katları ile düzeltilmesiyle elde edilir. bir önceki açıklık açısına. 3. A B 1 2 3 4 β(grad) 3 β1 S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) t(grad) t AB βB β1 400 − β 2 β3 α = t 31 − t 32 Açık Poligonda Koordinat Hesapları ve Kontrolleri 1.Açıklık açılarının hesabının kontrolü ve 1.Açıklık açılarının hesabı n n Bir kenarın ileri açıklık açısı ( t n +1 ).β2 B(X.bölgeye karşılık gelen değerleri hesaplanır. bölge karşılıklarının bulunması n t son = t n −1 + ∑ β ± k 200 g ifadesi ile kontrol edilir. ∆X koordinat farklarının hesabı n n ∆Xn-1 = S n −1 cos t n −1 n n ∆Yn-1 = S n −1 sin t n −1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 40 . 2.N.

XB=9125.00 .156 200.Poligon dizisine ait veriler ve ölçülenler aşağıda verilmiştir β2 Verilenler 1 s2 A 2 A(YA=8450.XA=9300. ∑∆X= XSON-XİLK Xn= Xn-1+∆Xn-1 tn-1.durum B A 0.160 1 98.357 olarak çizelgeden hesaplanır.Koordinat hesaplarının kontrolü ∑∆Y=YSON-YİLK .75) γ s3 B C yatay açı çizelgesi I.n n+1 n-1 βn Sn.n+1 βn+1 tson n Örnek:Açık poligon koordinat hesabı B ve C noktaları arasında açılacak tünelin doğrultusunu belirlemek amacıyla B ve C noktaları arasında poligon dizisi geçirilmiştir.durum D. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 41 . B.520 1) βB= 98.N II.510 298.50) βB s1 β1 B(YB=8575.N. Xn koordinatlarının hesabı Yn= Yn-1+∆Yn-1 5.4.00 .Yn.

75 t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB ile ' t AB = 125/174.t AB = 160.09 Σ t 2C = t AB + ∑ β ± n 200 = 122.471 8450. γ= t BC − t B1 = 99.66 8879.64 -63.652 114.373 YC − YB = ∑ ∆Y .16 478.75 164.C noktalarının koordinatlarını hesaplayınız. X C − X B = ∑ ∆X b) γ= t BC − t B1 ' tan t BC = X(m) 9300. β(grad) ∆Y ∆X A 160.357 58.16 / 4.58 140.58m s2=168.52 C 9053.828 (tablodan alınır).828 175.455-58.ölçülenler β1= 144.00 1 255. Bölge) ' t BC = t BC = 99. tBC) tAB nin hesabı: ∆Y AB = YB − Y A =125 ∆X AB = X B − X A = -174.16 4.75 9231.627 grad c) S BC = ∆X 2 + ∆Y 2 =478.828= 40.00 B 98.480 168.2.94m a)1.18 m .893 122.55 9193.84 YC − YB XC − XB ile ' tan t BC = 478.348 β2= 207. t BC = 99.BÖLGE) ' t AB = 39.( SBC . b) γ c) Tünelin uzunluğunu ve doğrultusunu hesaplayınız.373 184.75m s3=184.455 grad t B1 = 58.50 9125.II.75 ( +/.09 (+/+ I.50 9129.94 173.80 8575.12 105.893 s1=175.N.40 -38.471 grad AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESAP ÇİZELGESİ t(grad) S(m) Y(m) N.455 grad 42 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 .12 **2 207.529 ' t AB = 200.05 8715.

N.N.54 3414.72m s 2 =40. A B 2 3 Σ β(grad) 219.72 ∆Y -39.45 -4. VERİLENLER A(XA=3420.00 1310.33m s3 =70.538 399.71 60./ .43) ölçülenler β 2 = 220.7 ∆X 5.685 65.71m ∆ΧAB =ΧB-ΧA=-6.24 2 VE 3 NOLU NOKTALARIN KOORDİNAT HESABI: N.685-200=65.572 A 175.00 1210.43 1250.48 t23 =tAB+Σβ ± n*200= 688.54 1110.7 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 43 . t(grad) S(m) β(grad) ∆Y B 89.257 ∆X 36.120 β A = 175.00) B (XB=3414.44 X(m) 3414.89 -59.572 (.YA=1250.44 1 tA1 =tBA+Σβ ± n*200= 89.48 Y(m) 1250.572 2 2 2 ∆ΥAB =ΥB-ΥA=-39.43 1170.990 ∑∆Y= Y3-YB =-99.11 m 1 NOLU NOKTANIN KOORDİNAT HESABI: N.70 Y(m) 1210.257 70.AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESABI βB 3 B βA β2 s1 s2 2 A 1 s3 Yukarıda verilen poligon dizisinde A ve B noktalarının koordinatları bilinmektedir.572 309.00 3420.99-2*200=288.54.572+175.52 X3-XB .97 -10.00 3419.418 t(grad) 289.3.73 Y3-YB X(m) 3420.bölge) tBA= 200+ tAB=89.452 288.54 3457.462 β B = 180. ∑∆X= X3-XB=-4.97 3409.33 60. Diğer noktaların koordinatlarını hesaplayınız.00.YB=1210.880 179.685 tAB'nin hesabı: s1 =60.54 tant’AB= |∆ΥAB/ ∆ΧAB | tAB=200+t’AB=289.57 S AB= ∆Υ AB+ ∆Χ AB= 40.990 S(m) 40.81 -99.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 44 .

Açıklık açılarının hesabı (t’) n n t n +1 = t n −1 + β n' + k 200 g n t n −1 + β n' = K K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 6. 3. Poligon Açılarının Kontrolü f β = ∑ β − (n ± 2)200 grad (Açı kapanma hatası) Dβ = 1c + 150 (n − 1) n ∑S f β ile ilgili kapanma hatası sınır değeri Dβ ise f β ≤ Dβ olmalıdır.KAPALI POLİGON HESABI 1. ∆X koordinat farklarının hesabı ∆X = S cos t ' ∆Y = S sin t ' UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 45 . ∆Y. Açı kapanma hatasının poligon açılarına dağıtılması f β ≤ Dβ ise vβ = − fβ n ifadesi ile poligon açılarına dağıtılacak düzeltme miktarı bulunur. Düzeltilmiş poligon açılarınınkontrolu ∑β olmalıdır. Düzeltilmiş poligon açılarının hesabı β i ' = β i + vβ 4. . 2. ' = (n ± 2)200 grad 5.

02 ise f s ≤ Ds olmalıdır. Koordinat farklarına uygulanacak düzeltme miktarının hesabı f s ≤ Ds şartı sağlanıyorsa. fy= ∑∆Y koordinat kapanma hataları fs = f x2 + f y2 lineer kapanma hatası lineer kapanma hatası sınır değeri DS = 0. 10.004 S + 0. düzeltme miktarları v yi = − ifadeleri ile hesaplanır. Koordinatların hesabı Yn= Yn-1+∆Y’ Xn= Xn-1+∆X’ . ∑S= poligon kenarlarının toplamı Sİ= ∆Yi ve ∆X i ye ait olan poligon kenar uzunluğu 9.Kapalı poligonda ∑∆X=0 . Lineer Kapanma Hatasının Hesabı fx=∑∆X . 8. ∑∆Y’ =0 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 46 . ∑∆Y =0 olmalıdır 7. Düzeltilmiş koordinat farklarının bulunması ∆Yi ' = ∆Yi + v yi ∆X i' = ∆X i + v xi ∑S fy Si v xi = − fx Si ∑S Sonuçta ∑∆X’=0 olmalıdır.0003S + 0.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 47 .

Noktalar arsındaki düşey uzaklık farkına ‘yükseklik farkı’ . • Fenkalaj vidalı UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 48 . bu yükseklik farklarının ölçülmesine ise ‘nivelman’ ismi verilmektedir. herhangi bir noktadan geçtiği düşünülen bir yüzey veya karşılaştırma düzleminden olan düşey uzaklığına ise ‘yüksekliği’ veya ‘kotu’ denilmektedir.YÜKSEKLİKLERİN ÖLÇÜLMESİ – NİVELMAN Yeryüzü noktalarının karaların altında da devam ettiği varsayılan ortalama deniz yüzeyinden ( karşılaştırma yüzeyi) olan düşey uzaklığına ‘yükseltisi’. Yükseklik farklarının ölçülmesinde 4 yöntem vardır. 1234- Geometrik nivelman Trigonometrik nivelman Barometrik nivelman Prezisyonlu nivelman NİVOLAR Gözleme ekseninin yatay konuma getirilmesi için kullanılan düzenlere göre nivo tipleri: Düzeci ve dürbünü sabit nivolar • Fenkalaj vidalı • Fenkalaj vidasız Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolar dir.

Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar 1. Kompansatör olarak kolaylıkla salınım yapan bir sarkaç kullanılmaktadır. Dürbün miraya yöneltildikten sonra silindir düzeç kabarçığı fenkalaj vidası ile ortalanır. Dürbün miraya yöneltilerek okuma yapılır. kompansatör denen bir düzen ile kendi kendine prezisyonlu bir biçimde yatay duruma gelmektedir. Kaba tesviye bir küresel düzeç ve üç tesviye vidası ile yapılır. 2. Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Bu tip nivolarda silindir düzeç dürbüne tespit edilmiştir. Nivo okuma yapılacak noktalara yaklaşık eşit uzaklıkta konur ve sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak biçimde sehpa ayakları açılır. Dürbün ve düzeç üst yapıyı oluşturur. Az hareket vidası yardımı ile yatay gözleme çizgisi mira bölümlerini kesecek ve düşey gözleme çizgisi bu bölümleri ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. Ters görüntü veren nivo ve mirası kullanılıyor ise mira bölümlerinin yukarıdan aşağıya doğru arttığına dikkat edilmelidir. Okumalar metre cinsinden yazılır. Alette yatay hareketi tespit vidası ile az hareket vidası bulunmaktadır • Fenkalaj vidasız Bu tip nivolarda düzeç dürbüne ve dürbün de alete tespit edilmiştir. 4. Kaba yöneltme yapılır. Bu vida yardımı ile dürbünün bir ucu düşey doğrultuda belirli bir miktar hareket ettirilebilmekte ve düzeç kabarcığının ortalanması sağlanmaktadır.Bu tip nivolarda üst kısım bir eklem ve ince dişli bir vida ile alt kısma bağlıdır. Düzeç bir fenkalaj vidası ile ortalanmaktadır. Tesviye vidaları yardımı ile küresel kabarcığı ortalanır 3. 6. Kompansatörlü(Otomatik)nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolarda kaba tesviyeden sonar optik eksen. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajsız nivonun kullanılması 1. Silindir düzeç kabarcığı dürbün doğrultusuna en yakın tesviye vidası yardımı ile ortalanır. Alt yapı üç tane tesviye vidası üzerinde bulunmaktadır. Düzeç kabarcığı tesviye vidaları ile ortalanır. Bu vidaya ‘fenkalaj vidası’ denir. Bu dönme hareketinde bağlama ve az hareket vidaları kullanılmaktadır. Üst kısım alt kısım üzerinde ve asal eksen etrafında döner. dürbün göze uydurulur. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajlı nivonun kullanılması Bu tip nivolar fenkalajsız nivolar gibi kullanılır. Dürbün ekseni etrafında düzeç ile birlikte dönebilmektedir. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 49 . 5. Bu tip nivolar yalnız küresel düzeç ile tesviye edilirler.

okuma) Kompansatörlü(Otomatik)nivolar 1.cm bölümleri bulunan bir latadır). Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır.2. 3. ilk yapılan okumaya ‘geri okuma’ ve nivonun yerini değiştirmeden yapılan son okumaya ‘ileri okuma’ denir. okuma yapılır. Bölümlü latalardan. yatay gözlemeler yapabilen dürbünlü Dürbünün taradığı düzleme de Geometrik nivelman. Yatay gözleme çizgisi ile okuma yapılır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 50 . 2. Nivelmanda nivonun herhangi bir konumu sırasında. Silindir düzeç solda iken (normal durum) fenkalaj vidası yardımı ile silindir düzeç kabarcığı ortalanır ve 1. durum) fenkalaj vidası yardımı kabarcık tekrar ortalanır ve ikinci okuma yapılır. Miraya kaba yöneltme yapılır. 7. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. 1. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır Miraya kaba yöneltme yapılır. yükseklik farkları bulunacak noktalar üzerine düşey olarak tutulan ve mira adı verilen (MİRA: yüksekliği bilinen yada yüksekliği bulunacak noktalar üzerinde düşey durumda tutulan üzerinde dm.Geometrik nivelman Geometrik nivelmanda genel olarak aletler kullanılır. ‘gözleme düzlemi’ denir. bölümlerin dürbünün yatay gözleme çizgisi ile okunup ve bu okumaların farkından iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunmasına dayanmaktadır. 6. 4.okuma+2. Nivelman ölçmeleri gidiş-dönüş yapılır. Bunlara ‘nivo’ denir. Okuma=1/2(1. Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır 3. 5. 4. 5. dürbün göze uydurulur. Dürbün kendi ekseni etrafında yarım devir döndürülerek silindir düzeç sağa alınır (2. dürbün göze uydurulur.

B noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (iB) Bu durumda A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı (∆hAB) dir. 1. B noktasının kotu (HB) HB= HA+∆hAB dir.A noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (gA) 3.932 ufuk-ceng_2005 yatay gözleme çizgisi mira gA nivo iB B A HA karşılaştırma düzlemi HB ∆hAB = gA. AB doğrultusu üzerinde olması şart değildir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 51 ∆hAB = gA. 2.iB .Nivo sehpa başlığı yaklaşık olarak yatay olacak bir biçimde uygun bir yere konur.iB WB ∆hAB WA( nivo yüzeyi) W0(ortalama deniz yüzeyi.geoit) A ve B gibi iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunması isteniyorsa.mira 1. A noktasının kotu HA ise.

2mm/km ile ±20 mm/km arasındadır. Nivelman geri okuma ile başlamakta ve ileri okuma ile bitmektedir. ∆h< 0 ise arazi inişdir.2.3 İleri okumalar 1.2. nivonun yeri değişmeden yapılan son okuma ileri okuma ve bu okumaların arasında yapılan bütün mira okumalarına ‘orta okuma’denir. ilk okuma geri okuma. Orta okuma . o noktanın hem ileri hem de geri mira okuması olarak alınabilir. birbirinden 1km uzaklıkta bulunan iki nokta arasındaki yükseklik farkının karesel ortalama hatası cinsinden verilmektedir.) Geometrik nivelman yönteminin prezisyonu. Prezisyon ±0.3.2.B UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 52 .1.3 değişim noktaları Geri okumalar A. 1. Arazide yapılan bu ölçmeler nivelman karnesine yazılarak hesaplanır. (∆h> 0 ise arazi çıkış.Nivonun herhangi bir durumunda ikiden fazla noktada mira okuması yapılmış ise.

Yükseklik Farkı Yöntemi (∆h) 2.A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı: • ∆h = ∆h1 + ∆h2 + ∆h3 + ∆h4=(gA-i1)+(g1-i2)+(g2-i3)+(g3-iB) =∑geri-∑ileri NİVELMAN KARNELERİNİN HESAPLAMA YÖNTEMLERİ 1.Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi (GDK) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 53 .

YÜKSEKLİK FARKI YÖNTEMİNE GÖRE NİVELMAN KARNESİ HESABI Kontrol Eşitlikleri Yükseklik Farkı Yöntemi için. ∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H SON − H İLK B ∆h2B 2 1 ∆hA1 ∆h12 HB H2 A HA H1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 54 .

743 110.718 0.975 3.623 1. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No. Bu yatay düzleme ‘gözleme düzlemi ’ismi verilir. Ara Uzaklık Mira Okumaları (m) Geri Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri A 1 2 B Σ 2.000 110.516 2. Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi için kontrol eşitliği .743 GÖZLEME DÜZLEMİ KOTU YÖNTEMİ Gözleme düzlemi yönteminde her nivo kuruluşu için dürbünün optik ekseninden geçen yatay düzlemden yararlanılır. miranın tutulduğu noktaların kotları bulunur.702 111.743 HB-HA=3.079 1.Aşağıda verilen nivelman karnesini yükseklik farkı yöntemine göre hesaplayınız. Nivonun yeri değiştiği zaman GDK da değişir.325 0.743 ∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H B − H A =3. ∑ GDK + H İLK = ∑ H + ∑ ortaokuma + ∑ ileriokuma UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 55 .877 1.437 1. Nokta yüksekliğine (HA) o noktada yapılan geri okuma (gA) eklenerek ‘‘GDK’’ bulunur GDK = HA + gA Bu gözleme düzlemi kotundan o nivo kuruluşunda yapılmış olan orta ve ileri okumalar çıkarılarak.915 3.781 113.962 7.702 2.

NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 56 .

∑ ∆h g d =0 olmalıdır. NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI Bunlar Açık nivelman poligonunda fh= ∑ ∆hg − ∑ ∆h d Kapalı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − 0 Bağlı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − ( H B − H A ) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 57 .1.KAPALI NİVELMAN POLİGONUNDA Nivelmana yüksekliği (kotu) bilinen noktadan başlanıp tekrar aynı noktaya gelindiğinden ∑ ∆h olmalıdır 3.ise ∑ ∆h .BAĞLI NİVELMAN POLİGONUNDA =0 Kotu bilinen A noktasından kotu bilinen B noktasına gidildiğinde ∑ ∆h = HB − HA olmalıdır. dönüş nivelmanındaki ∑ ∆hd .Bu durumda gidiş nivelmanındaki yükseklik farkları toplamı ∑ ∆hg .AÇIK NİVELMAN POLİGONUNDA Açık poligonda gidiş nivelmanının kontrolu için ters doğrultuda dönüş nivelmanı yapılır. 2. Kaçınılamayan ölçme hataları ve atmosferik etkiler nedeniyle söz konusu edilen koşullar sağlanamaz ve kapanma hataları ortaya çıkar.

781 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 58 .00 104 104 67.560 -1.651 0.322 0.060 2.852 1.530 0.363 0.Nivelman ölçmelerine ait hata sınırı Dh=20mm L(km) L=nivelman boyu fh ≤ Dh olmalıdır.221 1. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No.30 103 103 46. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 52.697 1.192 -2.80 101 3.459 2.80 102 102 52.

90 102 102 53.90 104 104 46.368 2.20 103 103 51.00 101 1.165 00.NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (DÖNÜŞ) Nokta No.590 1.684 -2.047 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 59 .622 2.222 0.363 3.571 -1.893 0.457 0.322 1. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 67.

459 -1.682 146.000 147.KAPALI POLİGON NİVELMAN ÖZET ÇİZELGESİ Nokta No.10 67.005 52.223 0 145.223 145.90 46.361 148.6 4.6 4.322 -2.00 67.000 f hi ≤ d hi d hi = 20mm S (km) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 61 .222 0.2 2.90 0 0 -2 -1 4.363 1. Gidiş Nivelmanı (m) Sg ∆hg Dönüş Nivelmanı (m) Sd ∆hd Fark (mm) Hata Sınırı Ortalama (m) So ∆ho Düzeltme vh(mm) Düzeltilmiş ∆h’(m) Nokta Yüksekliği(H) 101 102 103 104 101 ∑ 2.80 52.321 -2.221 52.322 -2.80 -2.90 52.459 -1.30 46.85 -2 -1 -1 -1 -5 2.20 67.222 53.361 1.458 -1.322 2.457 1.3 5.10 46.363 1.00 51.363 -1.

50 m t= 1.144g SAB=125 m a=1.67 m.TRİGONOMETRİK NİVELMAN Düşey açıların ölçülmesi ile yüksekliklerin belirlenmesi yöntemidir. t ZAB a B A HA SAB karşılaştırma düzlemi HB HB -HA= ∆hAB =SAB cotzAB +a-t HB= HA+ SAB cotzAB +a-t UYGULAMA HA=100 m zAB=86. Prezisyon ±1 cm ile ±10 cm arasındadır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 62 .47m HB= ? HB= HA+ SAB cotzAB +a-t =127.

Bu yöntemle iki nokta arsındaki yükseklik farkları ±1-2 metre prezisyonla bulunabilmektedir. Basınç barometre ile ölçülür ve basınç farklarından yükseklik farkları hesaplanır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 63 . 250 m ye kadar uzaklıklarda düşey açılar ve yatay uzunlukların ölçülmesi suretiyle noktalar arasındaki yükseklik farkları bulunur. mira hg zg zi a B A HA Sg Si HB hi ti Teodolit tg ∆hAB karşılaştırma düzlemi ∆hAB= Sİ cotzi .SAB> 250 m ise ∆hAB =SAB cotzAB +a-t + 1 − k S2AB 2R k=0.13 . Trigonometrik nivelman konum koordinatlarının elde edilmesi için kurulan ağlarda( Açı ağı. Keşif işlerinde kullanılır. kenar ağı.Sg cotzg ti=tg BAROMETRİK NİVELMAN Atmosfer basıncının yükseklikle değişmesinden yararlanılır. R=6370 km TRİGONOMETRİK NİVELMAN İLE İKİ NOKTA ARASINDAKİ YÜKSEKLİK FARKININ BULUNMASI: Trigonometrik nivelmanda. poligonasyon ağları) nokta yüksekliklerinin belirlenmesinde ve sağladığı prezisyon yeterli olduğu sürece mühendislik hizmetlerinde ve geometrik nivelmanın uygulanamadığı dağlık arazideki her türlü yükseklik ölçmesinde kullanılır.

Bu çizgiye ait noktaların kotlarına da ‘kırmızı kot=proje kotu’ denir. • uzunluk ölçmelerinin yapılması • açık veya bağlı nivelman poligonu yardımı ile nivelmanın yapılması gerekir. Boyuna kesit doğrultusuna dik bir düzlem ile yeryüzünün ara kesidine ‘enine kesit’ denir. gibi birleştirme eğrilerinden oluşur. Enine kesit nivelmanında mira okumaları daha çok orta okuma olduğundan gözleme düzlemi kotu yöntemi kullanılarak kotlar hesaplanır.sağve sol yana doğru belirli uzunlukta alınır. Ölçmelerden sonra boyuna kesit nivelman karnesi hesaplanır. Demiryolu. klotoid vb. Bu arakesit doğru. Boyuna kesitte. yapıların inşaat projelerinin hazırlanması ve herhangi bir sebeple toprak hacminin bulunması amacıyla kesitler alınır. Daha sonra dik koordinat sisteminde yatay eksen uzunlukları düşey eksen yükseklik farklarını göstermek suretiyle çizim yapılır. bu çizgi toprak işleri sonucunda boyuna kesit eksen çizgisinin alacağı durumu gösterir. arazinin engebe durumunu gösteren çizgiye ‘siyah çizgi’. karayolu vb. bu çizgiye ait nokta kotlarına ‘siyah kot=arazi kotu’ denir. kanal. Enine kesit nivelman karnesinin hesabı için boyuna kesit kesit nivelman karnesinden eksen kazığının kot değeri alınır. Enkesitler boyuna kesit eksen kazığından boyuna kesit doğrultusuna dik. • boyuna kesit noktalarının arazi üzerinde belirlenmesi( arazinin eğim değiştiren noktaları). kübik parabol. daire yayı. eğimli doğrular ile bunları birbirine bağlayan eğrilerden oluşur. Karşılaştırma çizgisine uygun bir kot değeri verilerek ölçek dikkate alınarak uzunluklar işaretlenir. Arazinin eğiminin net olarak görünebilmesi için yatay ölçek düşey ölçeğin 5 veya 10 katı olarak alınır. Boyuna kesit üzerinde kırmızı çizgi geçirilir. Boyuna kesit noktalarının kotlarının hesaplanabilmesi ve boyuna kesitlerin çizimi için. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 64 . Boyuna kesit proje ekseni boyunca arazinin topografik yapısını gösterir.BOYKESİT-ENKESİT Yeryüzünün düşey bir yüzey ile arakesitine ‘boy kesit’ denir.

BOYUNA KESİT ÇİZİMİ Enkesit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 65 .

Genellikle karelerin kenar uzunlukları 10 m ile 50 m arasında değişebilir.B2. A1 ve A5 noktalarından A1A5 doğrultusuna dikler çıkılır.E4 noktaları bulunur. karelerin kenar uzunlukları. nivelmanın amacına. Çerceve bu biçimde hazırlandıktan sonra iç noktalar birbirine dik durumda bulunan iki doğrultunun kesim noktası olarak jalonlar( her 50 cm si farklı renkte boyanmış 1 veya 2 m lik çubuklar) yardımıyla belirlenir ve işaretlenir.B4ve C1. Fakat çoğu kez bu sağlanmaz Örneğin B4C4=60.su yolları.A4. Bu şekilde elde edilen kareler ağı detay noktalarının (yollar. bina vb) ölçülmesi için iskeleti oluşturur. Kareler ağında. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 66 .C4 noktaları işaretlenir.E2. Kareler ağı köşe noktaları birer kazık ile belirlenir ve üzerine noktaların numaraları yazılır.Bu dikler üzerinde B1.şevler.C3.20 m lik fark dört ara boya eşit olarak dağıtılır. Kareler ağında. B4C4 üzerinde 15. dik doğrultular prizma veya teodolit ile işaretlenir.20 m ise 0.KARELER AĞI İLE YÜZEY NİVELMANI Elde herhangi bir konum planı bulunmuyor veya eldeki planda gösterilmiş olan detay noktaları az ya da amacına uygun değilse. arazinin tamamını kaplayan bir kareler ağı oluşturulur.B3.E3.A3.05 m lik uzunluklar alınarak E1.A5 noktaları işaretlenir.C2. B4C4=60 m olmalıdır. arazinin biçimine ve planın ölçeğine bağlıdır. Şekildeki ağı oluşturmak için A1A5 kenarı üzerinde örneğin 15 m ara ile A2.

İlk istasyon noktasında kotu bilinen noktada tutulan miraya okuma yapılır. ağın olurunca büyük bir kısmını görebilecek şekilde uygun bir yere konmalıdır. Bir arazi krokisi hazırlanır. Arazide nivo için seçilen istasyon noktalarından bütün kareler ağı noktaları UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 67 . Daha sonra ölçülmesi gereken noktaların üzerinde mira tutularak mira okumaları yapılır.. Konum planı arazi krokisine dayanılarak herhangi bir ölçekte çizilebilir. Bu kroki üzerine ölçülen tüm büyüklükler yazılmalıdır. Nivelman işleminde silindir düzeç kabarcığı devamlı ortalanmalıdır. Arazideki detay noktalarında mira okumaları cm prezisyonunda. uygun bir istasyon noktasına nivo konur. İlk istasyon noktasında ölçmeler bittikten sonra arazide 2. Nivo ile yükseklik ölçmeleri konum ölçmelerinden bağımsız olarak yapılır. Nivo. buna karşılık kareler ağı noktalarında mm prezisyonunda yapılmalıdır.Kareler ağı köşe noktalarından başka arazi detay noktaları ile kesişme noktalarının da konumu ve yükseklikleri belirlenir. Aynı şekilde gerekli noktalarda mira okumaları yapılır. İlk istasyon nokta kazığına mira tutularak okuma yapılmalıdır.

arazi biçiminin gösterimi için önemli olan noktalar.görülebilmelidir.(kotlu plan) Detay noktaları haritada en az 0.2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. önceden yüksekliği belirlenmiş olan noktada tutulan miraya bir okuma yapılmalıdır. Son istasyon noktasından. Kareler ağı içindeki. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 68 . yükseklik olarak kareler ağı noktalarına göre ölçülüp saptandıktan sonra kareler ağı çizilmiş plan kağıdı üzerinde işaretlenir.

00 ile çakıştırılır.paralaks giderilir.b.000 m gibi tam bir sayı ile çakıştırılarak orta çizgi okuması (OORTA) ve -alt çizgi okuması (OALT) yapılır.1 krokici ve yeterli sayıda miracıdan oluşan takeometri postası oluşturulur.arazi üzerindeki detay noktalarının (elektrik direği.1 yazıcı. tesviye edilir ve dürbün göze uydurulur (Oküler göze uydurulur.kanalizasyon ve ptt kapakları. Alet donanını (teodolit+mira ) dır.TAKEOMETRİ Takeometri .) 2-Alet yüksekliği (a) ölçülür.telefon direği vb.000 m veya 2.düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi okuması) yapılır. arazi noktası v.196 1. Okumalar yapılırken yazıcı ve krokicinin birbirleriyle iletişim içinde olması gerekir(Krokide işaretlenen detay noktası numaraları ile takeometri çizelgesinde açıklamalar kısmında da özelliği belirtilen detay nokta UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 69 .yol kenarı. TAKEOMETRİDE BİR İSTASYON NOKTASINDA YAPILMASI GEREKEN İŞLER 1-Teodolit bir poligon noktası üzerine kurulur. Bu noktada düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi 1. ufuk-ceng_2005 4-Daha sonra her bir detay noktasında (arazinin eğim değiştiren noktaları. paralaks görüntünün gözleme çizgileri üzerine düşmemesi durumudur. 3-En yakındaki poligon noktasına bakılarak yatay doğrultu değeri 0g. Mira okumaları yapılırken üst çizgi okuması(OÜST) 1. Her 20 noktada bir bu ölçme tekrarlanır.158 1. Ölçmelere başlamadan önce çalışılacak bölgenin A3(297X420mm) boyutunda çizim kağıdına detaylı bir krokisi hazırlanır ve 1 alet operatörü. yol kenarı. merkezlendirilir. teodolitin muylu ekseninin poligon noktasına olan uzaklığıdır.113 okuması) da yapılır.) Açı röperi için uzakta bir nokta seçilerek sadece yatay açı değeri okunur.görüntü netleştirilir.) kutupsal koordinatlarının (yatay açı ve yatay uzunluk) ve yüksekliklerinin belirlenmesi işlemidir. Takeometri işleminde kullanılan teodolite ‘takeometre’ ismi verilir.) yatay açı.( Alet yüksekliği(a).

345) k=100 (sabit) Mira okumaları cm biriminde yapılmış ise (örneğin .78). Sİ= k l sin2z OÜST > OALT OALT >OÜST l= OÜST.OALT l= OALT -OÜST z= başucu açısı (düşey açı) Mira okumaları metre biriminde yapılmış ise (örneğin . hi= ½ k l sin2z = Sİ/tanz Hİ= HİSTASYON+ a +(hi – T) HİSTASYON= teodolitin kurulduğu noktanın yüksekliği a=alet yüksekliği T= orta okumanın metre cinsinden değeri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 70 .5) k= 1 (sabit) dir.numaraları aynı olmalıdır). OORTA=1/2(OÜST+ OALT) 5-Okunan değerler takeometri çizelgesine yazılarak her bir detay noktasının yüksekliği (Hİ) ve yatay uzunluğu( Sİ )hesaplanır.düşey açıların ise üç hane okunmasına(örng. 1. Yatay açıların iki hane (örng.123.123. 134.785) dikkat edilmelidir.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 71 .

Eş yükseklik eğrileri. Eş yükseklik eğrilerinin sıklaştığı yerler eğimin arttığını. yeryüzünde aynı yükseklikteki noktaların çizim kağıdı üzerindeki izdüşümlerinin oluşturduğu eğrilerdir. Eş yükseklik eğrileri birbirlerini kesmezler. 1234- her hangi bir arazi resmi eşyükseklik eğrili haritası UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 72 .9 vb. Bir eş yükseklik eğrisi üzerindeki bütün noktalar aynı kottadır. 5. 2-Takeometri karnelerinden yararlanılarak açıölçer hangi poligon noktasından hangisine 0g.) yazılarak kotlu plan (takeometrik plan(plankote)) elde edilir.00 ile bakılmışsa o doğrultu ile çakıştırılarak. Bütün eş yükseklik eğrileri kapalı eğrilerdir. seyrekleştiği yerler ise eğimin azaldığını gösterir. 1-Dik koordinat sisteminde önce poligon noktaları plan kağıdına işaretlenir. Daha sonra kotlu plandan yararlanılarak arazinin eş yükseklik eğrili haritası hazırlanır.Bu işlemlerden sonra çizim işlemine geçilir.Arazinin eğimi üniform ise eğri aralıkları eşittir. açıölçer hareket ettirilmeden diğer detay noktalarının yatay açıları ve hesaplanan yatay uzunlukları (ölçek dikkate alınarak) plan kağıdı üzerinde işaretlenir ve böylece bu detay noktalarının gerçek yerleri belirlenir ve sadece yükseklikleri desimetre mertebesinde (123.

l=AB olmak üzere l l1 l = 2 = = k (1) ∆h1 ∆h2 ∆h B C ∆h2 ∆h1 A l1 A C l2 B l ifadesi ile bulunur l1=k∆h1 l2=k∆h2 (2) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 73 . l1=AC. Böyle iki nokta A ve B olsun. Tamsayılı kottaki bir C noktasının yerinin belirlenmesi için. A ve B noktaları arasınada tamsayılı kotta olan noktalar eş yükselti eğrilerine ait noktaları oluşturur. AB uzunluğunu ölçek ile çarparak gerçek uzunluğu bulmak gerekli değildir. l2=CB. Bu noktalar arasındaki yükseklik farkı (∆h) bellidir. A ve noktaları arasındaki uzaklık kotlu plan üzerinden ölçülerek bulunur.EŞ YÜKSELTİ EĞRİLERİNİN ÇİZİMİ Hesap yöntemi: Arazide eğimi değişen ardışık noktalara mira tutulmuş olması nedeniyle kotlu plan üzerindeki ardışık ve en yakın iki nokta arasında arazi eğimi sabittir.

4 mm bulunur. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 74 .9 ∆h1 ∆h2 ∆hAB (2) nolu eşitliklerden l1=17.Örnek AB arası planda 55 mm olarak ölçülmüştür. 1.9 m dir l l1 l 55 = 2 = = k ile k = ≈ 29 olur.3-168. Metrede bir eşyükselti eğrisi geçirilmek istendiğine göre AB noktaları arasındaki tam kottataki noktalarının yerlerinin saptanması A noktasının kotu=168.3 metredir AB arasındaki 169 ve 170 m kotundaki noktaların yerleri aranmaktadır Yükseklik farkı: ∆hAB=HB-HA=170. Planda A noktasından itibaren l1 ve l2 uzunlukları alınarak 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri işaretlenir.4=1.4 mm l2=46.4 m. B noktasının kotu=170.

5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(1. B ve C noktaları nivelmanla belirlenmiştir 0.1.1.9 6.1)/1.5 – 1.41 = 9.41 = 6.41 = 2.38 2.51 .0 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.1)/1.0 .10 = 1.84 2.100 A 10 m UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 75 .Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.84 0.1)/1.4 2.1.41 A 1.510 B 2.38 9.410 DAB = 10 m 1.4 B 1.5 .5 m aralıklarla eş yükselti eğrisi geçirmek istiyoruz 1.100 A Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.905 C A.93 0.93 1.510 B AB hattı ∆HAB = 2.

05 D = 14.100 = 1.510 = 0.395 DBC = 10 m Bu hatta eş yükselti eğrisi geçmez.2.14*(2.1)/1.805 = 7.510 B 2.1)/1.14*(2.97 Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.905 .1.1.14*(1.5 m için eş yükselti eğrisi : 1.5 .805 DAC = 14. 1.1)/1.5 .Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.905 .510 B 2.805 = 10.0 m için eş yükselti eğrisi : 2.905 C BC hattı DHBC = 2.14 m 1.1.13 2.5 m için eş yükselti eğrisi: D = 14.0 .100 A UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 76 .100 A D = 14.1.805 = 3.905 C AC hattı ∆HAC = 2.

510 B 2.. Bu çizgiler 1. Bu yöntemde üzerine eşit aralıklarla paralel çizgiler çizilmiş şeffaf kağıtlardan yararlanılır. seyrek olduğu yerlerde büyük olması gerekir. Eş yükselti eğrilerinin sık olduğu yerlerde bu aralıkların küçük. 5 1.905 C 2.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2. kotlu plandaki en küçük kottan başlayıp en büyük kota doğru artmak üzere değerler verilir ve çizgilerin sağ ucuna aşağıdan yukarıya doğru sayılar artacak biçimde yazılır. olarak sayılandırılır . Paralel çizgilere . 0 1.3. 5 2.2.100 A Paralel çizgili şeffaf kağıt yöntemi Hesap yönteminin kulanılması zaman alacağından prezisyon aranan işlerde bu yöntem uygulanır.. Bu nedenle aralıkları 2 ila 10 mm arasında değişen değerlerde olmak üzere paralel çizgili şeffaf kağıtlar kullanılır(milimetrik aydınger).. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 77 .

4 m kotunun hem virgülünü hemde yerini göstermekte olan nokta 1 ve 2 çizgisi arasında ve 12 aralığının 1 çizgisinden itibaren onda dördü uzaklığında bulunmaktadır. Bu durumda170 ile 3 sayıları arasındaki nokta. Cetvelin 169 ve 170 kotlu çizgileri kestiği noktalar iğne ile delinerek 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri kotlu plan üzerinde işaretlenmiş olur. Bundan sonra bu nokta ile iğne doğrultusuna bir cetvel konur. Bu işe en yakın noktalar arasında devam edilerek tam metre kotundaki noktalar bulunur ve eşit kotlu noktalar birleştirilir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 78 .Paralel çizgili şeffaf kağıt kotlu plan üzerine konur. 170 ile 3 sayılarının arasındaki nokta 170 ve 171 kot çizgileri arasına gelecek biçimde iğne etrafında döndürülür. 170 kotlu çizgiyi aralığın onda üçü kadar geçer. Bu durumda 168. Kotlu plan üzerindeki paralel çizgili şeffaf kağıt. 1ve 2 çizgisi arasındaki bu noktaya bir iğne batırılır.

2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 79 .Detay noktaları haritada enaz 0.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 80 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 81 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 82 .

kesit alanlarının ortalaması ile iki uç arasındaki yatay uzaklık çarpılarak bulunur... hacim (V) V = F1 + F2 + ..Fn ve uç alanlar arasındaki uzaklık L ise V = F1 + F2 + .... paralel kesitler elde edilir......... Uygulamada kullanılan hacim hesabı yöntemleri aşağıda özetlenmiştir.Fn-1... düzenli grid köşelerinde ve düzensiz(rasgele) dağılmış noktalar şeklinde belirlenmiştir.. -Ortalama alanlar yöntemi(Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı) -Uç alanlar yöntemi -Simpson yöntemi Ortalama alanlar yöntemi Bu yöntemde hacim....TOPRAK HACMİNİN HESABI Hacim hesabı eldeki verinin yapısına uygun bir yöntemle yapılmalıdır.. + Fn L n (1) eşitliği ile hesaplanır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 83 ..... Bu çalışmada yüzey modellemesinde kullanılan kontrol(dayanak) noktaları. F2. kesit alanlarının ortalaması uç alanlar arasındaki yükseklik ile çarpılarak bulunur...Fn ve uç alanlar arasındaki yükseklik H ise...... Alanlar F1.... Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Arazi yüzeyi düşey düzlemlerle kesilerek. F1 ve F2 uç alanları (Şekil 1) arasında kalan hacim (V)..... + Fn H n eşitliği ile hesaplanır. Paralel kesitlerin belirlediği alanlar F1.....F2.

F1 ve Fn uç alanları arasındaki toplam V hacmi (2) den 1 ( F1 + 2 F2 + 2 F3 + ..... ardışık kesitler arasındaki yatay uzaklıkların genel olarak birbirine eşit olduğu (l1=l2=.n-1 (2) formülü ile ifade edilirse.. L=(n-1)l).....Şekil 1 Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Uç alanlar yöntemi Ardışık kesitler arasındaki yatay uzunluklar birbirine eşit olursa (l1=l2=. + 2 Fn −1 + Fn ) 2 V = (3) şeklini alır (trapozoidal formül) (Press ve diğ 1988).2.............. Şekildeki ardışık Fi ile Fi+1 alanları arasında kalan hacim V = Fi + Fi +1 li 2 i=1...... UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 84 ....=ln-1=ln) varsayımı ile..=ln-1=ln. bu durumda (1) nolu eşitlik (n − 1)∑ Fi i =1 n V = n l (1a) şeklini alır..

spor alanları. + 2 Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 3 genişletilmiş simpson yöntemi elde edilir. üçgen veya dörtgen prizmaların hacimleri hesaplanıp bunların toplamları alınmak suretiyle bulunur. hava meydanları vb yerlerde uygulanır Bu amaçla alan 10-20-50 m lik karelere bölünür. Bu prizmaların taban alanları plandaki ölçülerden elde edilir. (4) nolu eşitliklten yararlanarak toplam hacim... Fi ile Fi+1 alanları arasındaki yatay uzaklıktır.... Noktalardaki kazı derinlikleri belirlendikten sonra düzenli dağılmış dayanak noktaları yardımıyla arazi yüzeyi üçgen veya dörtgen prizmalara ayrılır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 85 . hacim Simpson Formülü ile hesaplanabilir. Fim. Vi = l +l l +l l1 + l 2 ( F1 + 4 F2 + F3 ) + 3 4 ( F3 + 4 F4 + F5 ) + . Fi ile Fi+1 alanları arasındaki orta kesitin alanını gösterdiğine göre Fi ile Fİ+1 alanları arasında kalan hacim Vi = li ( Fi + 4 Fim + Fi +1 ) 6 (4) olur.. Düzenli dağılmış dayanak noktaları ile hacim hesabı (Yüzey nivelmanı ile toprak hacmi hesabı) Maden ocakları. Kazı veya dolgu hacimleri..Simpson yöntemi Ardışık iki alan arasındaki şekil kesik prizma kabul edilirse. Şekil 1 deki çift sayı indisli alanlar ortalama orta alan ( Fim )olarak kabul edilirse. + n − 2 n −1 ( Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 6 6 6 Kesitler arasındaki uzaklıkların birbirine eşit olduğu varsayımı ile l Vi = ( F1 + 4 F2 + 2 F3 + 4 F4 + 2 F5 + 4 F6 + . Buradaki li. Karelerin köşe noktalarına kot taşınır.

h1 + h2 + h3 + h4 4 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 86 . V =F eşitlikleri ile hesaplanır. V =F h1 + h2 + h3 3 Hacim dörtgen prizma için.Düzenli üçgenler ağı Düzenli dikdörtgenler ağı F= Taban Alanı h2 h3 h1 h2 h3 h1 F h4 F hi= kazı derinlikleri olmak üzere hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) proje kotu(Kırmızı kot)) Hacim üçgen prizma için.

703 38.370 33 33 33 33 33 33 33 33 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 87 .308 1.752 37. Verilerden yaralanarak gerekli kazı derinliklerini ve kazılacak toprak hacmini hesaplayınız.temel kot)) h7 h8 h6 h5 h4 h3 ∆ P101 h1 h2 Ara Uzaklık Geri Nokta No.530 2.852 0.785 0.794 38.697 2.proje kotu(Kırmızı kot.086 0.738 36.060 0.322 0.) hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) . (Temel kotu=proje kotu=33 m dir.095 0.00 36.275 38.ÖRNEK: Bir bina inşaatında arsanın temel kotuna indirilmesi amacı ile arsa 10 m genişliğinde karelere bölünmüş ve kare köşe noktalarının kotları geometrik nivelmanla belirlenmiştir. P101 1 2 3 4 5 6 7 8 Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Nokta Yükseklikleri (H) Farkı Temel Kotu Temel Kotu(H*) 3.363 -0.987 0.690 36.489 2.099 0.208 36.697 36.014 2.202 0.222 1.

703 m h7= H7.208 m h3= H3.4 4 V= V1+V2+V3= 1301.H* = 4.1 4 V2 = F h3 + h4 + h7 + h8 =453.752 m h5= H5. h1= H1.9 4 h +h +h +h V3 = F 4 5 6 7 =488.H* = 3.794 m h6= H6.H* = 3.hi= Hi.H* = 3.H* = 3.738 m h4= H4.H* = 5.370 m V1 = F h1 + h2 + h4 + h5 =359.H* kazı derinlikleri hesaplanır.4 m3 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 88 .697 m h2= H2.H* = 5.275 m h8= H8.H* = 5.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 89 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 90 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 91 . Yİ noktaların koordinatlarıdır.B-KOORDİNATLARLA ALAN HESABI 2F= ΣXN(YN+1-YN-1)= ΣYN(XN-1-XN+1) Xİ.