P. 1
TOPOGRAFYA_DERS_NOTLARI_08

TOPOGRAFYA_DERS_NOTLARI_08

|Views: 85|Likes:
Yayınlayan: Servan Görücü

More info:

Published by: Servan Görücü on Feb 23, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/23/2012

pdf

text

original

TOPOGRAFYA DERS NOTLARI

1. ÖLÇÜ BİRİMLERİ- ÖLÇEK KAVRAMI
Yeryüzünde bulunan veya yeryüzüne yakın dogal ve yapay noktalar ile bunların oluşturduğu cisimlerin belirli bir karşılaştırma düzlem veya yüzeyine göre konumlarının saptanması ve belirli bir oran(ölçek) ile küçültülerek kağıt üzerine geçirilmesi için gerekli arazi ölçmeleri, hesap ve çizim yöntemleri, kağıt üzerindeki ölçülerin araziye uygulanması (aplikasyon) dağ ve çığ haritaları vb ninın hazırlanması navigasyon, gps öçmeleri ve değerlendirilmesi ,cbs, topografya dersinin konusunu oluşturmaktadır. ÖLÇÜ BİRİMLERİ 1-Uzunluk Birimleri (m) 2-Alan Birimleri (m2) (1 ar=100 m2, 1 dönüm=1000 m2, 1 hektar=10000 m2 ) 3-Açı Birimleri 3a.Altmışlık Sistem (birimi derece) 3b.Yüzlük Sistem (birimi grad) 4-Yay Birimi

Altmışlık Sistem Bir daire çevresinin 360 da birini gören merkez açıya 1 ‘derece’denir. ( 0 ) ile gösterilir. (alt birimleri dakika ( ' ) ve saniye ( " ) dir). Yüzlük Sistem Bir daire çevresinin 400 de birini gören merkez açıya 1 ‘grad’ denir. ( g ) ile gösterilir. (alt birimleri santigrad ( c ) ve santisanti grad ( cc ) dır). Yay Birimi Bir dairede yarıçap uzunluğundaki yayı gören merkez açıya bir ‘radyan’ denir.

r

b α

b/r=α/ρ

3600 = 400g = 2π π= bir dairenin çevresinin çapına olan oranını ifade eder.
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 1

ρ (dönüştürme katsayısı) olmak üzere, bir açının yay değeri (arcα) ile sayısal değeri arasında

arc α= α°/ρ° = αg /ρg
ilişkileri vardır. ρ°= 1800/τ ρ’ =180*60/ τ ρ’ ’ =180*60*60/τ ρg=200/τ ρc=200*100/τ ρcc=200*100*100/τ

UYGULAMA Arcα=1.4214 ün açı değerini hesaplayınız. arc α= α°/ρ° =αg /ρg αg= ρgarc α= 90g.4892

ÖLÇEK KAVRAMI

ölçek= Plan üzerindeki uzunluk/Arazi üzerindeki uzunluk(gerçek uzunluk)

s′ 1 = M s
Ölçekle alan arasındaki ilişki 1/M2 =çizim alanı/gerçek alan

F′ 1 = 2 F M
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 2

Uygulamalar
1- Plan üzerinden 4.2 cm olarak ölçülen bir parsel kenarının arazi üzerindeki değeri 84 m olduğuna göre planın ölçeğini hesaplayınız.

1 s′ = M s

1/M = 0.042(m)/84(m) =0.0005

M=1/0.0005=2000 2- 1/500 ölçeğindeki plan üzerinde 4.2 cm gelen bir bina kenarının arazideki değeri kaç metredir.
1 s′ = M s
s=M*s’ = 500*0.042= 21 m.

3- 1/500 ölçekli plan üzerinde alanı F1=41480 mm2 olan bir arsa, 1/M2 ölçeğindeki başkabir plan üzerinde ölçülmüş ve F2=2592 mm2 bulunmuştur.

a) Gerçek alan kaç dekardır.
b) 1/M2 =?

Çözüm: a)
1/M12 = F1/F F= M12* F1 = 0.04148*5002 =10370 m2 1 dekar(dönüm) =1000 m2 F=10.37 dekar. b) 1/M22 = F2/F M22= F/ F2 = 10370/0.002592 1/M2 = 1/2000 M2= 2000.19

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

3

0.Düzenli hatalar (Alet hataları(şeridin standart boydan farklı olması. Bu durumda yapılan ölçme hatası hangi türdendir ve ne kadardır. UYGULAMA Bir üçgenin iç açıları ölçülmüş ve α=75. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 4 . ε=200-(α+β+γ)= .l şeklinde tanımlanır. 2. Bir üçgenin iç açıları toplamı 1800(200g) olduğuna göre x=200g dır.Doğal hatalar (rüzgar. ÖLÇME HATALARI Hata kaynakları.Düzensiz hatalar ( Bu hatalar tam olarak giderilemiyen alet hatalarından ileri gelirler) Gerçek Hata (ε): Ölçülen bir ‘l’ büyüklüğünün gerçek değeri ‘x’ biliniyor ise.2237 γ= 67. ölçme hatalarının ortaya çıkması kaçınılmazdır. kişisel dikkatsizlik ve yeteneğin sınırlı olmasından ileri gelmektedir.0013g = .13cc dır.nem vb) Hata Türleri 1. Gerçek hata ise. 3. aranan bir büyüklüğün .3251 değerleri elde edilmiştir. Yöneltme hatası) 2.4525 β=57.Kaba hatalar (Dikkatsizlik ve yorgunluk gibi nedenlerle ileri gelen hatalı ölçme ve okumalardır.mira boyu) ve kısmende ölçme araçlarının hatalı kullanılmasından ileri gelirler. Hata Türleri ve Doğruluk Ölçütleri Ölçme. Bu hataların bir kısmı ölçme sırasındaki yanlışlık ve dikkatsizlikten diğer bir bölümü ise insan duyu organlarındaki ve alet yapısındaki eksiklikler ile dogal etkilerden ileri gelmektedir Ölçmelerde Hata Kaynakları 1.sıcaklık.2.Kişisel hatalar (İnsan duyu organlarının tam olmaması nedeniyle. gerçek hata ε=x .Aletsel hatalar (Aletin yapımındaki bir eksiklik veya herhangi bir parçasının oynamasından ileri gelmektedir) 3. Ölçmeler yapılırken. kullanılan ölçme biriminin katları cinsinden bulunmasıdır.

v n   n   n= ölçme sayısı t=  t= ± [v ] n 2. t=   ε 1 + ε 2 + ..h.o..h.... En olasılıklı değerin k. Görünen hata v=x-l şeklinde tanımlanır..o.h.h.Karesel Ortalama Hata (m) 2. ε n   n   t= ± [ε ] n  v1 + v 2 + . Cebirsel toplamı 0 olmalıdır. Bir ölçünün k.. + v n [vv] m= ± n −1 n −1 2..o.Görünen Hata (düzeltme)(vi) Hesap edilen en olasılıklı değerden(en ihtimalli değer) ölçülen değerin farkına görünen hata denilmektedir. (m) Bir ölçmenin k. (M) M= m/ n UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 5 .o.2. + ε n n m= ± [εε ] n Bir ölçmenin k.1. En olasılıklı değer x= [li]/n = ∑ li/n dir (ölçmelerin aritmetik ortalaması) DOĞRULUK ÖLÇÜTLERİ 1. gerçek hatalardan m= ± 2 2 ε 12 + ε 2 + . görünen hatalardan m= ± 2 2 v12 + v 2 + .Ortalama Hata (t) ε gerçek hataların(veya vi görünen hataların) mutlak değerlerinin basit aritmetik ortalaması ‘ortalama hata’ olarak adlandırılır.

1610 l5 = 125.1616 l 4 = 125. n tek ise rε= ± ε ( n+1) / 2 rv= ± v ( n+1) / 2 n çift ise rε = ± 1 ε 2 n/2 +ε ( n + 2) / 2 rv = ± 1 v + v ( n+ 2) / 2 2 n/2 4.3.Oransal Hata (T) Karesel ortalama hatanın ölçülen büyüklüğe oranıdır. Bu değerlere göre Ölçüler: l1 = 125.Olasılıklı Hata (r) Gerçek veya görünen hataların mutlak değerleri büyüklük derecesine göre sıralandığında ortadaki değere olasılıklı(ihtimalli)hata denir.1614 a)Olasılıklı değeri (x) b)Ortalama hatayı (t) c)Bir ölçünün karesel ortalama hatasını (m) d)En olasılıklı değerin karesel ortalama hatasını (M) e)Olasılıklı hatayı (r) hesaplayınız. T= mi l UYGULAMA Bir doğrultu 7 kez ölçülmüş aşağıdaki değerler elde edilmiştir. 1613 l 7 = 125.1615 l 2 = 125. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 6 .1611 l 6 = 125.1612 l3 = 125.

1616 125. 2.1610 125.1615 125.1613 125.1613 b) ölçü no ölçüler(l)(g rad) olasılıklı değer(x) Düzeltme v=x-l vv (cc) 1 2 3 4 5 6 7 Toplam(∑) 125.3 r= ± 2cc UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 7 .16cc d) M= m/ n = ±0.1613 125. 3 .81cc e)n tek ise r= ± v ( n+1) / 2 4.1 .1614 -2 1 -3 3 2 0 -1 0 4 1 9 9 4 0 1 28 t= ± [ v ] = ±12/7 n =±1. Düzeltme değerlerinin mutlak değerleri tekrarlanan sayılarda dikkate alınarak sıralanır (n=7 için.71cc c) m= ± [vv] n −1 = ± 28/(7-1) = ±2.1612 125. r= ± v 4 ) 0 . 2.1611 125.a) x= [l]/n =125.1. Eleman aranan değerdir.

demir çivi.Kalıcı Noktalar. kroki tarihi ve krokiyi çizen gibi bilgiler de bu krokide yer alır(Şekil3.1 : Arazi Krokisi Örneği Arazide Ölçme Noktalarının Seçimi. özel beton taşlar kullanılarak zemine tesis edilirler(Şekil3. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 8 . ölçmeler bittikten sonra da uzun süre arazide yaşaması gereken noktalardır. eğim değişimleri vb. meskun alanlarda demir çivi ve demir boru gibi zemin işaretleri ile . arazide ölçmeler süresince (kısa bir süre için) yararlanılan noktalardır. üst yapı tesisleri. kuzey yönü. binalar. yerleşim bölgesi dışında ise. Bu krokide.1) Şekil3. 1. ARAZİDE NOKTALARIN İŞARETLENMESİ. geçici ve kalıcı noktalar olmak üzere iki tür noktadan oluşurlar. alt yapı. boyalı işaret vb.2).RÖPERLEME Öncelikle çalışma bölgesi gezilir ve bir ön araştırma(istikşaf) yapılarak arazinin krokisi hazırlanır. Arazi krokisi. ağaçlar. Tesisi ve Röperlenmesi Ölçmelerde kullanılacak arazi noktaları.3. Serbest elle yaklaşık ölçekte ve göz kararı kuzeye yöneltilmiş olarak çizilir. detaylar işaretlenerek çizilir. 2. nokta tesisleri ile zemine işaretlenirler. ahşap kazık. plan veya haritada gösterilmesi istenen yollar. Bu noktalar.Geçici Noktalar. Krokinin ismi.

2ab : Geçici ve Kalıcı Nokta İşaretleri Noktaların röperlenmesi Arazide işaretlenen ölçme noktaları herhangi bir nedenle kayboldukları zaman yeniden tesis edilmelerini sağlamak amacıyla. Noktaların sabit tesislere olan uzaklıklarının ölçülmesi işine de ‘röperleme’ denir. Röperlemede en önemli noktalar. • Röperler arazide kolaylıkla bulunabilmeli • Röperler sağlam zeminde.elektrik direkleri.a b Şekil3. bu noktalar ‘röper(sigorta)’ olarak adlandırılan yerleri değişmeyecek.arazide kolaylıkla bulunacak noktalara olan yatay uzaklıkları ölçülmek suretiyle bağlanırlar.ağaç vb.) Bu biçimde seçilen noktalara’ röper noktaları’ denir. kaybolmayacak yerlerde seçilmeli • Röper uzaklıkları ölçme şeritinin boyundan daha fazla olmamalıdır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 9 .(bina köşeleri.telefon. Röper ölçüleri uygun bir formattaki röper çizelgesine geçirilir(Şekil3.3).

3 Röper Çizelgesi ARAZİDE DOĞRULARIN BELİRTİLMESİ(JALONLAMA) Arazide bir doğru. jalonların noktada düşey olarak tutulması veya dikilmesidir. Jalonlamada önemli olan bir nokta. röper noktası ile yaklaşık 1200 açı oluşturacak şekilde şeçilmelidir. Jalon. Üzerinde Görüş Bulunmayan ve Arada Engel Olması Durumunda Jalonlama. Arazide doğruların ara noktalarının bu jalonlar yardımıyla işaretlenmesi işlemine ‘jalonlama’ denir. Ayrıca.• Yerleşimin olmadığı bölgelerde röperler. ara noktaların jalonlanması sırasında jalon aralıklarının çelik şerit metrenin boyundan daha fazla olmamasına dikkat edilmelidir. başlangıç ve son noktalarından başka arada veya doğrunun uzanımında noktaların belirtilmesi gerekebilir. Doğrultman Yöntemi veya Kutupsal Yöntem adı verilen yöntemle yapılır. Şekil3. Bu biçimde belirtilen bir doğrunun ya uzunluğunu ölçmek amacı ile veya doğru üzerinde yapılan bir ölçme için gerekli olan. başlangıç ve son noktalarına jalon dikilmek suretiyle belirtilir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 10 . genellikle 2m boyunda her 50cm’si ayrı renkte olmak üzere çift renkte boyanmış dairesel kesitli demir boru veya nadiren ahşap malzemeden imal edilmiş çubuklardır. Arazide bu işler genellikle jalonlar ile yapılır.

Eğim %2-%10 arasında ise orta eğimli. demiryollarında %ο cinsinden verilir. Ölçme biçimini etkileyen bir husus arazinin eğimli veya eğimsiz olmasıdır .3 3 4 m s o n ra th e n S = (3 0 .Eğimli arazide uzunluk ölçmesi UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 11 .5 ) 0 3 60 m h = 3 0 . 1.50 .4 : Uzunlukların doğrudan ölçülmesinde kullanılan çelik metre ve çekül Elde sallantısız tutulan çekül ipinin gösterdiği doğrultu yerçekimi doğrultusudur. Yatay uzunluk olarak ölçme yapılamadığı durumlarda uzunluk önce eğik olarak ölçülür sonra gerekli hesaplar yapılarak eğik boya karşılık gelen yatay uzunluk bulunur. Y a ta y U z u n lu k uzu ğik ) n lu s k = ö lç ü le n (e ∆H α Y a ta y u z u n lu k = S Y a ta y u z u n lu ğ u h e s a p l a m a k iç in : S = s cosα veya S = (s 2 . yeryüzünün belirli iki noktası arasındaki yatay uzunluğun bulunması anlaşılır.5 8 9 m 0 3 89 m o ∆ Hθ == 12 .UZUNLUKLARIN ÖLÇÜLMESİ Uzunlukların ölçülmesinden.4). Düz arazi ortalama eğimi% 2 ye kadar olan arazidir. Uzunlukların doğrudan dogruya ölçülmesinde kullanılan araçlar 20-30 m’lik çelik şerit metre. trigonometrik değeri yanında.5 8 9 2 . Çelikşerit metre ile boy ölçme işine ‘şenaj’ da denir.50 .5 8 9 c o s (2 . ∆H S Eğim karayollarında %. %10 dan fazla ise çok eğimli araziden sözedilebilir.5 6 0 m Çıkış durumunda eğim açısı (+) iniş durumunda (-) dır.∆ H 2 ) 1 /2 F v e y ao r e x a m p le : s = s 3= . Mühendislikte eğim açısı. tan α = Uzunluklar genel olarak ya ölçme aracının doğrudan kullanılması ile yada optik veya elektromagnetik dalgaların kullanıldığı araç ve yöntemlerle ölçülür.3 3 4 2 ) 1 /2 S =h 3= .5 4 m .3 3 ∆ H = 1 . Araziyi düz ve eğimli olarak ikiye ayırmak mümkündür.Düz arazide uzunluk ölçmesi 2. jalon ve çeküldür(Şekil3. bu açının tanjantı olarak yüzde cinsinden ifade edilir.1 . Bu işleme ‘yataya indirgeme’ denir. Şekil3.

Eğimli arazide uzunluk ölçmesi a. Ölçülen uzunluğun kullanılan çelikşerit metrenin uzunluğu geçmesi durumunda ölçülecek uzunluk üzerinde ara noktalar işaretlenerek istenen uzunluk parça parça ölçülerek bulunur. ölçülen boyun eğimi bulunur sonra da bu eğimden yararlanılarak eğik boy yataya indirgenir.İndirgeme yöntemi a. çelik şerit metre yatay tutulmak suretiyle uzunluk parça parça ölçülür. Ölçmeler sırasında önemli olan şeridin yatay tutulmasıdır. ara noktaları uzunluk ölçmeleri sırasında işaretlenir ve bu ara noktalar arası çelik şerit metre ile ölçülür.5.İndirgeme yönteminde ise. Bu yöntem ancak zorunlu durumlarda uygulanır.Bu yöntemde. gidiş-dönüş farkı verilen hatasınırı değerinden küçük olmalıdır. çelik şerit metre yere yatırılarak uzunluk ölçmesi yapılır.6) jalon Çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 12 . Ölçülen değerler ölçme karnelerine yazılır 2. Eğer büyük çıkarsa ölçmeler tekrarlanır. Uzunluk ölçmeleri gidiş-dönüş olarak yapılır. Aşağıdaki şekillerde arazinin çıkış ve iniş durumlarına göre uzunlukların (jalon + çelik şerit metre) nasıl ölçülmesi gerektiği şematik olarak verilmektedir( Şekil3. b.Düz arazide uzunluk ölçmesi Ölçülecek uzunluk başlangıç ve son noktaları belli olduğundan. Şekil3. kaldırılır.1. Bunun için çekül ipi veya jalonun şeritle oluşturduğu açı 900 olacak biçimde şerit aşağı yukarı indirilir.Basamaklı ölçme yöntemi b.

5 Çıkış durumunda uzunluk ölçmeleri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 13 .Basamaklı ölçme yönteminde iki durum söz konusudur -Çıkış durumu -İniş durumu Şekil3.

100 m. Bu yöntemle.Şekil3. Optik yöntemle uzunlukların ölçülmesinde kenarın bir ucuna teodolit (açı ölçme aleti) diğer ucuna da baz mirası merkezlendirilir (Şekil3.6 İniş durumunda uzunluk ölçmeleri UZUNLUKLARIN OPTİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Yer yüzünde iki nokta arasındaki uzunluğun ölçülmesinde doğrudan yöntem diyebileceğimiz Şenaj(çelik şerit metre ile uzunlukların ölçülmesi) yanında sabit bilinen bir uzunluğun(baz mirası) iki ucunda yapılan doğrultu okumaları ile de iki nokta arasındaki uzunluk dolaylı yöntemle de belirlenebilir.7 Yatay bazmirası ve teodolit kullanılarak uzunlukların ölçülmesi Baz mirasının yataylığı bir küresel düzeçle sağlanır ve uzunluğu ölçülecek kenara yaklaşık dik olarak yerleştirilir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 14 . Yöntemin prensibi çok basittir (Şekil3.7). Yöntemin sağladığı yaklaşık doğruluk.8). Şekil3. yaklaşık 750 metreye kadar uzunluklar ölçülebilir. için ± 10 cm civarındadır.

100-200 metreye kadarki uzunluklarda baz mirası kenarın yaklaşık ortasına kurularak kenarın her iki ucundan yapılacak doğrultu okumaları ile tepe açıları ölçülmelidir (Şekil3. Ölçülen tepe açısı α ve baz uzunluğu b = 2m.9 100-200 m uzunlukların ölçülmesi Bu durumda.8 Yöntemin Prensibi d(yatay uzunluğu) d = ½ b cot α/2 dir Hesaplarda kolaylık sağlamak amacı ile yatay miranın iki gözleme plakası arası 2 m olacak biçimde imal edilmiştir.9) . d= cot α/2 baz mirasının uzunluğu presizyonlu bir şekilde belirlenmiş olup sıcaklık değişiminden çok az etkilenen malzemeden yapılmıştır. olmak üzere d yatay uzunluğunu veren formül aşağıdaki şekilde yazılabilir. yatay uzunluğu veren formül. Sabit uzunluğun(baz mirasının) iki ucuna yapılan doğrultu gözlemeleri 2cc okuma yapabilen saniye teodoliti ile aletin her iki durumundaki ölçmelerle yapılmalıdır. α1 b d α2 Şekil3.A α d b Şekil3. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 15 .

bir ana aletten gönderilen elektromagnetik dalganın bir yansıtıcıdan(reflektörden) yansıtıldıktan sonra geriye alınması ve gönderilen ve alınan sinyalin karşılaştırılması prensibine dayanır (Şekil 3.t olur.10).d = b/2 (cot α1/2 + cot α2/2) şeklinde olur. klasik uzunluk ölçme yöntemlerinin yerini almış ve özellikle engebeli arazilerde çok büyük kolaylıklar sağlamıştır. Burada zorluk. Bu iki nokta arasındaki düşey açı veya yükseklik farkı ölçülüyor veya biliniyorsa. 2. Faz Farkı Ölçme Yöntemi: Bu yöntemde. yansıtıldıktan sonra alınan dalga boyunun gönderilen dalgaya göre. Yardımcı baz uzunlukları kullanılarak bu yöntemle ölçülebilen uzunluk yaklaşık 750 metreye kadar çıkarılabilir. İki nokta arasındaki eğik uzunluk ise. Elektromagnetik yöntemle uzunlukların belirlenmesinde iki yöntem söz konusudur. 1. Bunun yerine daha presizyonlu uzunluk ölçmelerinde Faz farkı ölçme yöntemi kullanılır. t seyir süresi olmak üzere d = ½ c. ölçülere atmosferik düzeltme gibi gerekli düzeltmeler de getirilir.10 Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçülmesi Ölçmelerde alet ve reflektör ölçülecek kenarın iki ucuna merkezlendirilir. faz farkı kayması ve gidiş dönüşteki toplam dalga boyu sayısı belirlenir. yatay uzunluk hesapla bulunur. Bu yöntemle iki nokta arasındaki eğik uzunluk ölçülür. Ayrıca. Şekil 3. Bu yöntemin ana ilkesi. t seyir süresinin 10-8 ve daha iyi doğrulukla ölçülebilmesidir. tam dalga boyu sayısı. UZUNLUKLARIN ELEKTRMAGNETİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Ikinci dünya savaşı sonrasında 1960 yıllarında elektromagnetik dalgaların atmosfer içindeki yayılma özellikleri ve hızları belirlendikten sonra bundan yararlanılarak şu an topografyada yaygın olarak kullanılan uzaklık ölçerler geliştirilmiştir. d = ½ . İmpuls Yöntemi(Seyir müddeti Yöntemi): Ölçmelerde kullanılan elektromagnetik dalganın seyir süresi belirlenmek suretiyle uzunluğun belirlenmesidir. c dalga hızı.λ +R UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 16 . λ : dalga boyu ve R dalga boyunun kesir değeridir. n . Burada n. Bu zor ve pahalıdır. Bu yöntem. aşağıdaki eşitliğe gore belirlenir.

yaklaşık 2 mm çapında hava kabarcığı kalacak biçimde alkol veya eter gibi bir sıvı ile doldurulmuştur.Küresel düzeç 2.Silindir düzeç 1. kabarcığın dairenin tam ortasına getirilmesi gerekir. Küresel düzecin ortalanması için. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 17 . sıvının buharından oluşmaktadır.Bu yöntemle uzunlukların presizyonlu olarak ölçülmesi mümkündür.KABARCIKLI DÜZEÇ Doğru ve düzlemlerin yatay ve düşey tutulmalarını sağlayan yardımcı parçadır.Küresel düzeç silindirsel bir cam tüp biçiminde olup silindirin üst kısmının iç yüzü küre kapağı biçimindedir. Kabarcık. Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçmelerinde genellikle kızıl ötesi dalga veya görünen Laser dalgası kullanılır. Silindir düzecin ortalanması işlemine ‘ince tesviye’ denir.ÖLÇME ALETLERİNİN ORTAK PARÇALARI 4. 4. Küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemine ‘kaba tesviye’ denir (Şekil4. Bu bölümler arası 1 veya 2 mm dir. 1 kilometrelik uzunluk için 1 cm den daha küçük değerde kalabilmektedir. Bu cam tüpün üst kısmında bölümler bulunur.1) Şekil4. 2 tür kabarcıklı düzeç vardır 1.1. Bu yöntemle ölçme yapan bazı aletlerin ölçme presizyonu.1 Kaba tesviye 2.Silindir düzeç iç yüzünün üst kısmı tor biçiminde tıraş edilmiş silindirsel bir cam borudur. Silindirin içi.

Çizgili Mikroskop -.Verniyerli Mikroskop (eski tip teodolitlerde kullanımaktadır) -.DÜRBÜN Topografya aletlerinde dürbünler genellikle ters görüntü verirler. Dürbün Objektif merkezi ile gözleme çizgilerinin kesim noktası gözleme doğrultusu verir.Optik Mikrometreli Mikroskop şeklinde ayırt edilebilir.2.AÇI ÖLÇME VE OKUMA DONATIMLARI Okuma Mikroskoplu donatımlar -. boru eksenine dik biçimde bir cam levha yerleştirilmiş ve bu cam levhanın üzerine birbirine dik iki çizgi çizilmiştir. Okuler tarafındaki borunun içine. üzerine tek bir okuma çizgisi çizilmiştir. Çizgili Mikroskop En basit okuma mikroskopudur. Dürbünden bakış doğrultusunda göze yakın olan oküler. Teodolit diyafram Görüntü netleştirme vidası Optik eksen oküler İçbükey mercek objektif Gözleme çizgileri Şekil 4.Skalalı Mikroskop -. Bu çizgilere ‘gözleme çizgileri’ denilmektedir( Şekil 4. gözden uzak olan kısım ise objektif ismini alır. Çizgi plağı bir cam levha olup.2.3. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 18 .4.2). 4.

Optik Mikrometreli Mikroskop Bu mikroskopta yatay daireden geçip mikroskopa gelen ışınların doğrultusu üzerine paralel yüzlü bir cam plak konulmuş olup. Skala bölüm sayılarının artma yönü yatay daire bölümlerinin artma yönü ile ters doğrultudadır. z+Ν=200g ve de N-α=100g) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 19 ru Cekul dogrultusu Go zle n ne do gr u ult . Yatay düzlem: Düşey doğrultuya herhangi bir noktada dik olan düzlemdir. Böylelikle bölüm çizgileri yana doğru bir miktar ötelenmektedir. bu plak bir mikrometre vidasının döndürülmesi ile çevrilebilmektedir. (α(eğim acısı). Bu öteleme miktarı mikromeytre vidasının skalasından okunabilmektedir. Verniyerli Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir verniyer çizildiği zaman verniyerli mikroskop elde edilir. Düşey düzlem: Herhangi bir noktada düşey doğrultuyu üzerinde bulunduran düzlemdir. Yatay ve Düşey Açılar ltu Basu cu (z enit) (z) acisi Ya ta yd og K uzey do grultus ru l tu u cisi (t) Aciklik a Yatay aci (ί ) im Eg is ac Go a i( z le ) ne nd og y Y a ta d og r u ltu Y a tay d uzlem Istasyon noktasi Ayakucu (nadir) acisi (N) mi duzle Gozleme D uz yd u se le m Düşey doğrultu: Yeryüzünün herhangi bir noktasındaki yerçekimi doğrultusudur.Skalalı Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir skala (ince bölümler) çizilmiştir. Yatay doğrultu: Herhangi bir noktada düşey doğrultuya dik olan doğrultudur. Yatay açı: İki düşey düzlem arasında kalan ve yatay bir düzlem içinde ölçülen açıdır. z(başucu acısı). Düşey açı: Bir düşey düzlem içinde ölçülen açıdır. Ν(ayakucu acısı)) (α+z=100g.

Yatay açıyı ölçmek için dürbün. Teodolit Yatay ve düşey açıları ölçmeye yarayan topografya aleti ‘Teodolit’ olarak adlandırılır.4.4. gözlemeye yarayan bir dürbün. yatay durumda konulmuş olan bölümlü dairenin merkezi üzerinde bulunmalı ve düşey bir UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 20 . 3 Teodolit. yatay eksen. ayaklı bir sehpa üzerine tespit vidası yardımıyla monte edilirler. Ayrıca asal eksen. Donatımlar TEODOLIT Mikrometre Tamburu Dönüş Düşey Daire DİKME LER Objektif Yatay Eksen Yatay/Düşey Daire Okumaları Değiştirme Vidası Yatay Az Hareket Vidası Bakış Doğ rultusu Düşey Az Hareket Vidası Üst Kısım Silindir Düzeç Açı Tablası Döndürme Vidası Kapağı Yatay Daire Optik Çekül Küresel Düzeç Asal Eksen Sökülebilir Alt Kısım Tesviye Vidaları Şekil 4. Teodolitte Eksenler.3. silindir düzeç ekseni ve optik(gözleme)eksenlerine sahiptir. söz konusu açıları ölçmek için bölümlü yatay ve düşey daireler ile bunlara ait gösterge donatımlarından oluşur.

eksen etrafında dönebilmelidir. yatay bir eksen etrafında aşağı yukarı hareket edebilmektedir. Farklı yükseklikte bulunan noktaları gözleyebilmek için dürbün. Teodolitin Kullanılması -İstasyon noktasında yapılan ön işler . Bu eksene ‘Muylu eksen’ veya ‘Yatay eksen’ denir. Baston çekül 3. Merkezlendirme: Teodolit yatay dairesi merkezinin(Asal eksenin) istasyon noktasından geçen düşey doğrultu (çekül doğrultusu) üzerine getirilmesidir. bir düzlem içinde kalarak.Dürbünün göze uydurulması -Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi Ölçmelere başlamadan önce teodolitin ölçme yapılacak ve daha önceden arazi üzerinde belirlenmiş noktalar(istasyon noktaları) üzerine getirilmesi ve bu noktalar üzerine merkezlendirilmesi gerekir.) ve ‘**ince tesviye’ (silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir. OE⊥ ME. Muylu eksen.(küresel düzeç kabarçığının ortalanması işlemidir. AE⊥ME. Bu düzeçler yardımıyla ‘*kaba tesviye’. Bu işlem için çeküllerden yararlanılır. Bu bölümlü daireye ‘Yatay daire’ ve eksene ‘Asal eksen’ denir. 4.) işlemleri yapılır. Optik çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 21 .Teodolitin tesviyesi . ME||DE Yatay ve düşey daireler ile eksenlerin yatay ve düşey duruma getirilebilmeleri için gerekli yerlere küresel ve silindir düzeçler konmuştur.Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi . Asal Eksen (AE) Optik Eksen (OE) Muylu Eksen (ME) Düzeç ekseni (DE) DİKLİK ŞARTLARI: AE⊥ DE (ana eksen şartı). Silindir düzeç kabarçığının ortalanmasında tesviye vidalarından yararlanılır. 3 çeşit çekül vardır 1. İpli çekül 2. düşey açıları ölçmeye yarayan bölümlü düşey dairenin merkezinden geçer. Sehpa ayakları aşağı yukarı kaldırılıp indirilerek ortalama işlemi gerçekleştirilir.5.

Daha sonra **ince tesviye dediğimiz silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemine geçilir.Bu işlemler birkaç kez tekrarlanarak kaba tesviye ve merkezlendirme işlemleri aynı anda tamamlanır. Silindir düzeç ekseni herhangi 2 tesviye vidasına paralel konuma getirilir.(küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir). Sehpa ayaklarından birinin sehpa pabuclarına basılarak toprağa girmesi sağlanır. Eller yardımıyla diğer iki ayak havaya kaldırılıp.yukarı hareket ettirilerek kabarcığın ortalanma işlemi yapılır. Bu vidalar içe-dışa çevirilerek silindir düzeç kabarcığının ortanması sağlanır daha sonra teodolit 900 çevirilerek diğer tesviye vidasıyla ortalama işlemi yapılır. konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 22 . ince tesviye denilen silindir düzeç kabarçığının ortalanması işlemine geçilmelidir. Bu sırada optik çekülden bakılarak optik çekülün üzerindeki merkezlendirme dairesinin istasyon noktası ile çakıştırılması tesviye vidaları yardımıyla gerçekleştirilir. Küresel düzeç kabarcığının kaçma doğrultusu hangi ayak doğrultusunda ise o ayak aşağı.yapılır. Bu iş silindir düzeç ve tesviye vidaları yardımıyla yapılır.Teodolitin tesviyesi Asal eksenin düşey konuma getirilmesine ‘teodolitin tesviyesi’ denir. Bu işlemler. Merkezlendirme ve kaba tesviye işlemlerinin aynı anda tamamlanıp. optik çekülden bakılarak. Bu sırada küresel düzeç bozulabilir. teodolitin merkezlendirileceği noktanın görünmesi sağlanarak ayaklar yavaşca indirilir ve zemin üzerine bırakılır ve de sehpa ayaklarına kuvvetlice basılır.Tekrar ayaklar yardımıyla küresel düzeç ortalanır ve optik çekülden bakılarak merkezlendirmenin bozulup bozulmadığı kontrol edilir. Önce sehpa ayakları yardımıyla *kaba tesviye. Böylece ölçmeler bitene kadar teodolitin hareket etmemesi sağlanır. Bu işlem birkaçkez tekrarlanarak ince tesviye tamamlanmış olur. Sehpa üzerine monte edilmiş teodolit istasyon noktası üzerine getirilir..

silindir düzeç optik çekül tesviye vidası Konum Konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 23 .

900 Tesviye vidaları 900 Teodolit açı ölçmeye hazır hale getirildikten sonra dürbünün göze uydurulması gerekir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 24 .

İnce yöneltme yapılır. Paralaksın giderilmesi (Paralaks:Görüntünün gözleme çizgileri düzlemine düşmemesi durumudur.4).4 Paralaksın giderilmesi Bu işlemlerden sonra gözlenen noktaya .Kaba yöneltme . ve 2. Kaba yöneltme : Dürbünün arpaçık ve gez yardımıyla gözlenen noktaya yöneltilmesidir. görüntü netleştirme vidası ile giderilir. Okülerin göze uydurulması 2.durumuyla yapılan açı ölçmesidir). Şekil 4. Teodolitin 1. Tüm bu işlemlerden sonra yatay açı ve düşey açı ölçmelerine geçilir. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sağ tarafda kalması durumudur UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 25 . İnce yöneltme yatay ve düşey az hareket vidaları yardımıyla yapılır. Paralaksın giderilmesi Gözleme çizgileri netleştirilir Paralaks giderildi görüntü iyi Görüntü netleştirilir Göz okülerden aşağı yukarı hareket ettirilir. Görüntünün netleştirilmesi 3. Paralaks var ise görüntü netleştirme vidası ile giderilir( Şekil 4. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sol tarafda kalması durumudur Teodolitin 2. paralaks var ise .(1 Tam seri : Teodolitin 1. Bu işlem yatay ve düşey genel hareket bağlama vidaları ile yapılır. Yatay açılar 1 Tam seri ölçülür. İnce yöneltme : Gözleme çizgilerinin kesim noktasının gözlenen nokta üzerine getirilmesidir.Dürbünün Göze Uydurulması 3 adımda yapılır 1.

3.Yatay açı ölçmelerinde gözönünde bulundurulması gereken noktalar: 1. Gözlemeler jalon veya çekülün mümkün olduğunca noktaya yakın alt kısmına yapılmalıdır. 2. No. Gözleme noktaları. Teodolit asal eksen etrafında daima saat akrebi yönünde döndürülmelidir. uzak noktalarda .noktanın üzerinde düşey tutulan bir jalon. yakın noktalarda ise nokta üstünde sallandırılan bir çekül ile belirtilmelidir.Durum (Ι + (ΙΙ − 200) / 2) Ortalama Sıfıra İndirgenmiş Ortalama Seriler Ortalaması Sayfa No: UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 26 .Durum II. bozulmuşsa yenilenmelidir. Her gözlemeden önce teodolitin tesviyesi kontrol edilmeli. Seri Sayısı Doğrultu Okumaları I. POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: Alet: Seri No: Tarih: / /2007 İstasyon Gözlenen Nokta Nokta No.

2456 74.1400 0.1400 24.0000 132.2445 24.0000 132.13895 A ß2 ß1 3 2 DÜŞEY AÇI KARNESİ HESABI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 27 .0008 282.0000 382.Durum II.1456 300.0012 182.2446 24.POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: İstasyon Gözlenen Seri Nokta Nokta No.0009 82.24455 24. Durumu I + ( II − 200) 2 Sıfıra Seriler İndirgenmiş Ortalaması değer A A 1 2 3 1 2 3 1 2 0.0011 382.2456 24.0012 132.Durum Seri No: Tarih: 15 / 03 /2007 Sıfıra Ortalama İndirgenmiş Seriler ( I + ( II − 200)) / 2 Ortalama Ortalaması 100.2460 132.1390 0.1448 0.2458 224.0014 0.1457 0.1389 0.1403 250.1458 100.0010 50.2458 182.1400 50.0000 132. 1 A B 1 Alet: Doğrultu Okumaları I.2457 274.1448 B A ß 1 POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Durulan Nokta Bakılan Nokta Seri sayısı Teodolitin I.0000 382.1406 24.0010 82.0013 332. Durumu II.1400 1 200. Sayısı No.

ve II.100 334.durumlarında yapılan okumaların toplamı 400g eğim açısı ölçülüyor ise 200g(600g) olmalıdır. z=65.102g olur.996 Başucu açısı (z) (grad) 65.102 çizelgede başucu açısı (z): z= I+ bağıntısı ile hesaplanır.Başucu açısı ölçülüyorsa teodolitin I. Gözlenen nokta ve alet durumu A I II Σ Düşey daire okuması(grad) 65.896 399. 400 − ( I + II ) 2 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 28 .

Arazi işleri a) Poligon noktalarının belirlenmesi b) Poligon kenarlarının ölçülmesi c) Poligon açılarının ölçülmesi d) Arazide yapılan ölçmelerin kontrolu e) Poligona ait bir kenarın açıklık açısının ölçülmesi Büro işleri a)Poligonların hesaplanması ve hesapların kontrolü b)Çizim işleri olmak üzere 2 grupta toplanır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 29 . arazide amaca yetecek sayıda doğrunun belirlenmiş olması gerekir.1. POLİGONASYON Yeryüzündeki doğal ve yapay cisimlerin yatay konumlarının bir dik koordinat sisteminde belirlenebilmesi için veya plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilebilmesi için. Poligonasyon ise.2. Poligon noktalarını ardışık olarak birleştiren doğrulara ‘poligon kenarları’ ve bu kenarlar arasında ölçme(gidiş)yönünün sol tarafında kalan açılara da ‘poligon açıları’ denir. Bir doğrunun belirlenebilmesi için de iki noktasının arazide işaretlenmiş olması yeterlidir.Plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilmesidir.Arazide konumu belli noktalara veya doğrulara göre diğer noktaların belirtilmesi 3. 5.Konum ve eşyükselti eğrili planların çıkarılması 2.5.Arazide konumları belli noktaların birbirinden çok uzak olması ve bu iki nokta arasında konumları bilinen noktalara gerek duyulması durumunda ara noktaların tesis edilmesi 4. Poligonların tesis edilme amaçları: 1. arazide işaretlenmiş olan poligon noktaların yatay konumlarının saptanması amacıyla uygulanan bir ölçme yöntemidir. Poligon noktaların yatay konumlarının belirlenmesi amacıyla yapılan işler. Bu amaçla arazide tesis edilen noktalara ‘poligon noktaları’ denir 5.

3.Bir poligon noktasından bir önceki ve bir sonraki poligon noktası gözlenebilmeli. 2 şenör (uzunlukları ölçerler)ve yeteri sayıda yardımcıdan) oluşan poligonasyon ekibi oluşturulur. 1 3 2 Şekil 5.Poligon noktaları sağlam zeminde seçilmeli.) 2.Poligon kenarları 50-300m arasında olmalıdır.Açık poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışmayan poligonlardır. Poligon kenarlarının ölçülmesi Poligon kenarları 20-30 m’lik çelik şerit metrelerle gidiş-dönüş olarak ölçülür. Poligon açılarının ölçülmesi Bir poligon kenarının kendinden önceki kenarla oluşturduğu ve ölçme doğrultusunun sol yanında kalan açıya‘poligon açısı’denir genellikle β ile gösterilir. 4.1).Arazi işleri Poligonasyon ölçmeleri sırasında (1ekip başı.Kapalı poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışan poligonlardır.uzunluk değerleri uzunluk ölçme çizelgesine yazılır.Poligon noktalarını seçerken bu noktalardan çok sayıda arazi detay noktasının gözlenebilmesine dikkat edilmelidir. Oluşturan ekip araziye giderek çalışma yapacağı bölge de poligon noktalarını seçer.Bağlı poligonlar (Başında veya sonunda en az 2 tane koordinatı bilinen noktaya bağlanan poligonlardır). Poligon noktalarının seçiminde dikkat edilecek hususlar: 1.) 3.(Açılar 1 Tam seri ölçülmelidir) Poligonlar yeryüzündeki geometrik şekillerine göre (Şekil 5. 2. 5. 1.Poligon kenarları zorunluk olmadıkça yol ve benzeri tesisleri kesmemeli.1yazıcı.1 Poligonlar UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 30 .1 operatör(teodoliti kullanır).

fırtına. etkilerden arınmış olarak düşünülen durgun haldeki okyanuslar yüzeyinin kara parçalarının altında da devam ettiği düşünülürse kapalı ve sürekli bir nivo yüzeyi elde edilir. Çalışma alanı 50 km2 den küçükse Düzlem 50 km2 < Çalışma alanı ≤5000 km2 Küre Ülke ölçmeleri için Elipsoit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 31 . Gelgit. sıcaklık farkı vb. REFERANS SİSTEMLERİ Fiziksel yeryüzü. İlk olarak Gauss tarafından yapılan bu tanımla referans yüzeyi tek anlamlı olarak belirlenmiş olmaktadır.3.5. Elde edilen bu yüzeye "Geoit" denir. en karmaşık matematik formülleri ile dahi ifade edilmeyecek kadar karmaşık bir yüzeydir. Geometrik olarak tanımlanamayan geoit üzerinde işlem yapılamadığı için hesap yüzeyi olarak farklı geometrik yüzeyler kullanılır.

basıklığı (f) ve dışmerkezliği (e) ile tanımlanır. Bu nedenle konum koordinatları için referans yüzeyi olarak dünyanın şekline en yakın ve geoiti en iyi temsil edebilen ve matematiksel.geometrik tanımlı dönel elipsoid yüzeyi kullanılabilir. kullanılır. · İki nokta arasındaki yerel saat farkının hesaplanmasında. Yeryüzü için tek anlamlı ve kesin olarak tanımlanmalı Kapalı bir fonksiyonla geometrik olarak ifade edilmeli yani üstünde hesap yapılabilmelidir. • • • Bir nivo yüzeyi (Durgun su yüzeyi)olmalı. Dönel elipsoid.Geoit. Koordinat Sistemleri Koordinatlar. Bir koordinat sistemini tanımlamak için: • Başlangıç noktasını (origin) • Dönüklüğünü (orientation) • Birimini (units) tanımlamak gerekir. · Koordinatları belli noktalar arasındaki kenar uzunluğu ve bu kenarın kuzeyden olan açıklığını (açıklık açısını) hesaplamakta. · Harita üzerinde bir noktanın yerini belirtmekte. KOORDİNATLARIN KULLANIM YERLERİ : · Yeryüzünde bir noktanın ya da bir bölgenin yerinin tarifinde. bir noktanın belirli bir referans sisteminde konumunu tanımlayan doğrusal ve açısal büyüklüklerdir. · Koordinatları hesaplanmış noktaları haritaya geçirmekte. üstünde hesap yapılabilecek düzgün bir yüzey değildir. bir elipsin küçük ekseni etrafında dönmesiyle meydana gelen yüzeydir. küçük-yarı ekseni (b). Bir elipsoid büyükyarı ekseni (a). Referans yüzeyi. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 32 .

5.3.1. BAŞLICA KOORDİNAT SİSTEMLERİ :
· Dik koordinat Sistemi, · Kutupsal Koordinat Sistemi

· Coğrafi Koordinat Sistemi . UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi

5.3.1.1.Dik Koordinat Sistemi Karşılıklı birbirine dik 3 referans düzlemi tarafından tanımlanan ve uzayda yer alan noktaların tanımlandığı koordinat sistemidir.

Başlangıç meridyeni

Z

Y
Ekvator

Koordinat sistemleri çok çeşitli olmasına karşın, günümüzde en çok kullanılan klasik sistem dik koordinat yada kartezyen koordinat sistemidir. Bu sistemler plan veya düzlem koordinat sistemi olarakta bilinirler. Buna göre dik konumdaki eksenler referans sınır olarak alınırlar ve herhangi bir noktanın düzlem koordinatı (x, y) uzaydaki konumu da (x, y, z) değerleri ile tanımlanır. Dik koordinat sistemi daha çok büyük ölçekli haritalar ve küçük alanlar için kullanılır.

5.3.1.2 Kutupsal Koordinat Sistemi
Elemanları yatay açı(β) ve yatay uzunluktur(S). Ölçme işlerinde kullanılır

β S

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

33

5.3.1.2. Coğrafi Koordinat Sistemi

Bu sistem paralel (enlem dairesi) ve meridyen (boylam dairesi) dairelerinden oluşur.

Enlem ve Boylam Daireleri : Dünyayı kuzey ve güney yarım küre diye ikiye
ayıran ekvatora paralel dairelere ‘paralel’ ya da ‘enlem daireleri’ denir. Ekvatorun kuzeyindeki paraleller kuzey paraleli, güneyindekiler ise güney paraleli olarak adlandırılır. Paralel daireleri kuzey ve güneyde 1° aralıklı 90'ar tane olmak üzere toplam 180 tanedir. Ekvatora dik ve kutuplarda birleşen dairelere de ‘meridyen’ ya da ‘boylam daireleri’ denir. Londra'da Greenwich'teki gözlem evinden geçen meridyen,başlangıç meridyenidir, (Londra'da Greenwich gözlemevinde bulunan bir gök dürbününün ekseninden
geçtiği varsayılan meridyen, başlangıç yani 0° meridyenidir)

Başlangıç meridyeninin doğusundaki meridyenler doğu, batısındaki meridyenler ise batı meridyeni olarak adlandırılır. Meridyenler 1° aralıklı 180 doğu ve 180 batı meridyeni olmak üzere toplam 360 tanedir . 1°'lik aralıkla geçen meridyenler arasında zaman farkı 4 dakikadır Bu koordinat sisteminin başlangıcı Greenwich meridyeni ile ekvatorun kesim noktasıdır. Koordinat eksenleri de Greenwich meridyeni ve ekvatordur. Yer'in merkezi başlangıç noktasıdır. Bir noktadan geçen paralel dairesinin ekvatora olan açısal uzaklığına enlem(ϕ), bir
noktadan geçen meridyenin başlangıç meridyeni düzlemi ile arasındaki açıya boylam(λ )denir.

Enlemler ve Boylamlar

Paralel ve Meridyen Daireleri

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

34

Elipsoidin basıklığı nedeniyle P noktasından geçen ve elipsoide dik olan doğrultu ile merkez kesişmez. Küresel Koordinatlarda ise bunlar çakışıktır.

Greenwich Başlangıç Meridyeni

Meridyen Paralel

5.3.1.4. UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi
Eğri bir yüzey üzerindeki bilgilerin matematik ve geometrik kurallardan faydalanarak harita düzlemine geçirilmesine "Harita Projeksiyonu" denilir UTM Sistemi Gauss-Krüger projeksiyonu esas alınarak geliştirilmiştir İkinci dünya savaşından sonra bütün dünya ülkeleri için ortak bir harita projeksiyonunun geliştirilmesi düşüncesiyle Gauss-Krüger projeksiyonunda bazı değişiklikler yapılarak UTM ortaya çıkarılmıştır. Projeksiyonun referans yüzeyi elipsoittir. Başlangıçta sadece ABD tarafından benimsenmiş daha sonra uluslararası düzeyde kullanılmıştır

Türkiyede ülke nirengi ağına dayalı 1/25000 ölçekli temel haritalarda düzlem koordinatlar 6°'lik dilim genişlikli Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir UTM projeksiyonunda, 180° meridyeninden başlamak üzere dünya, 6° boylam aralıklı 60 dilime ayrılmıştır. 1 / 5.000 ölçekli Standart Topoğrafik (ST) ve Standart Topoğrafik Kadastral Haritalar (STK) 3°'lik dilimler halinde Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir Türkiye 35, 36, 37, 38 zonlarda yer alır.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

35

Büro İşleri Poligonların Hesaplanması ve Hesapların Kontrolu

Dik Koordinatlar Dik koordinat eksen sisteminde X ekseninin pozitif yönü kuzey olarak şeçilir. Y ekseni nin pozitif yönü ise doğuyu gösterir. Bir kenarın açıklık açısı, kuzey yönünden(X eksenininden) itibaren saat akrebinin dönüşü yönünde kenar üzerine kadar taranan (0grad - 400grad) arasında değerler alan yatay bir açıdır.

IV

I

III
t AB

II

A B
t BA

tBA= tAB +200grad

1. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
B ( X B , YB )

A ( X A , YA ) S AB t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

36

X

XB XA A

tAB SAB

B

YA

YB

Y

X B = X A + S AB cos t AB YB = Y A + S AB sin t AB
II. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
S AB , t AB , t BA

A ( X A , YA ) B ( X B , YB )

∆X AB = X B − X A ∆Y AB = YB − Y A

tan t AB =

∆Y AB ∆X AB

t AB = arctan(

∆Y AB ) ∆X AB

S AB = (∆Y AB ) 2 + (∆X AB ) 2

tBA= tAB +200grad
AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ
t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB

1. bölgedeki değeri

BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI

I.bölge +/+
' t AB = t AB

II.bölge +/' t AB = 200 − t AB

III.bölge -/' t AB = 200 + t AB

IV.bölge -/+
' t AB = 400 − t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

37

YA ) B( X B . Açıklık açısının direkt olarak verilmediği durumlarda.β i ) karneye yazılır ve hesaba başlanır. Gidiş yönünü belirleyen ilk kenarın açıklık açısıdır.Hesap Yöntemi İki doğru arasındaki açı ve doğrulardan birinin açıklık açısı bilindiğine göre doğrunun açıklık açısının bulunması Verilenler: t AB İstenenler β t BC t BC = t AB + β + n * 200 grad t AB + β = K olsun K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 Açık-Kapalı veya Bağlı Poligon’un (Koordinat Hesap Çizelgesinin) hesaplanabilmesi için: Öncelikle poligon dizisinde gidiş yönünün belirlenmesi gerekir.III.Y) yardımıyla ∆Y ve ∆X koordinat farkları kullanılarak ilk kenarın açıklık açısı hesaplanır. YC ) X B t AB t AC α α A C α = t AC − t AB IV. verilen koordinatlar (X. Hesap Yöntemi Verilenler: İstenenler A ( X A . YB ) C ( X C . Poligon hesabında kullanılacak olan poligon açılarının ( β i ) gidiş yönünün solunda kalmasına dikkat edilmelidir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 38 .Eğer poligon açıları gidiş yönünün sağ tarafında kalıyorsa poligon hesabında kullanılacak olan poligon açıları 400’den çıkarılarak ( 400 . ∆Y ve ∆X’in işaretlerine göre) poligon dizisinin gidiş yönü belirlenir. (Bölgelere dikkat edilecek.

tB1’ in hesabı: t AB + β B = K olsun K <200 ise K +200 200< K <600 ise K -200 K >600 ise K -600 aynı şekilde diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır.bölge +/+ ' t AB = t AB II.bölge -/' t AB = 200 + t AB IV. YA ) B ( X B .bölge -/+ ' t AB = 400 − t AB N. tB1+(400-β1)<200 ise t12= tB1+(400-β1)+200 200<tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -200 tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -600 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 39 . A B 1 2 3 β(grad) t(grad) t AB S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) βB 400 − β 1 β2 Daha sonra ilk kenarın açıklık açısına kendisinden bir sonra gelen noktadaki poligon dizisinin sol tarafında kalan poligon açısı eklenerek ve irdelemeler yapılarak diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır.bölge +/' t AB = 200 − t AB III.t 23 ) t12 = t B1 + (400 − β1 ) irdeleme yapılarak belirlenir. ( t12 .A βB 1 β1 B β2 2 3 verilenler istenenler A ( X A . Yİ ) AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI I.2.N. YB ) 1.3( X İ .

bir önceki kenarın açıklık açısı ( t n −1 ) ve n noktasındaki poligon açısı( β n ) olmak üzere n n t n +1 = t n −1 + β n + k 200 g bağıntısı ile bulunur. Herhangi bir noktadaki açıklık açısı.Y) β3 N.N. Açıklık açılarının 1. 2. 3. bölge karşılıklarının bulunması n t son = t n −1 + ∑ β ± k 200 g ifadesi ile kontrol edilir.Y) 4 2 1 βB A(X. bir önceki açıklık açısına.Açıklık açılarının hesabının kontrolü ve 1. A B 1 2 3 4 β(grad) 3 β1 S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) t(grad) t AB βB β1 400 − β 2 β3 α = t 31 − t 32 Açık Poligonda Koordinat Hesapları ve Kontrolleri 1.∆Y.β2 B(X. o noktadaki poligon açısı eklenip 200g veya katları ile düzeltilmesiyle elde edilir. ∆X koordinat farklarının hesabı n n ∆Xn-1 = S n −1 cos t n −1 n n ∆Yn-1 = S n −1 sin t n −1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 40 .bölgeye karşılık gelen değerleri hesaplanır.Açıklık açılarının hesabı n n Bir kenarın ileri açıklık açısı ( t n +1 ).

durum B A 0.n+1 βn+1 tson n Örnek:Açık poligon koordinat hesabı B ve C noktaları arasında açılacak tünelin doğrultusunu belirlemek amacıyla B ve C noktaları arasında poligon dizisi geçirilmiştir.00 . UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 41 .520 1) βB= 98.N II.510 298.N. Xn koordinatlarının hesabı Yn= Yn-1+∆Yn-1 5.156 200.4. ∑∆X= XSON-XİLK Xn= Xn-1+∆Xn-1 tn-1.75) γ s3 B C yatay açı çizelgesi I.160 1 98.50) βB s1 β1 B(YB=8575. B.durum D.00 .Poligon dizisine ait veriler ve ölçülenler aşağıda verilmiştir β2 Verilenler 1 s2 A 2 A(YA=8450.Yn.357 olarak çizelgeden hesaplanır.XB=9125.n n+1 n-1 βn Sn.XA=9300.Koordinat hesaplarının kontrolü ∑∆Y=YSON-YİLK .

16 / 4.373 YC − YB = ∑ ∆Y .58 140.50 9125. Bölge) ' t BC = t BC = 99.09 Σ t 2C = t AB + ∑ β ± n 200 = 122.652 114.BÖLGE) ' t AB = 39.94 173.893 s1=175.16 478. t BC = 99.58m s2=168.893 122.52 C 9053.80 8575.828= 40.627 grad c) S BC = ∆X 2 + ∆Y 2 =478.II.94m a)1.50 9129.84 YC − YB XC − XB ile ' tan t BC = 478.75 9231.66 8879.455 grad t B1 = 58.18 m .t AB = 160. tBC) tAB nin hesabı: ∆Y AB = YB − Y A =125 ∆X AB = X B − X A = -174.373 184. b) γ c) Tünelin uzunluğunu ve doğrultusunu hesaplayınız.75m s3=184.529 ' t AB = 200.471 grad AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESAP ÇİZELGESİ t(grad) S(m) Y(m) N.40 -38.ölçülenler β1= 144.C noktalarının koordinatlarını hesaplayınız.64 -63.75 ( +/.828 (tablodan alınır).75 164.55 9193.455-58.2.05 8715.455 grad 42 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 . γ= t BC − t B1 = 99.16 4.N.12 105.471 8450. β(grad) ∆Y ∆X A 160.00 1 255.12 **2 207.480 168.357 58.00 B 98.348 β2= 207.09 (+/+ I.( SBC .75 t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB ile ' t AB = 125/174.828 175. X C − X B = ∑ ∆X b) γ= t BC − t B1 ' tan t BC = X(m) 9300.

00 3419.48 Y(m) 1250.990 ∑∆Y= Y3-YB =-99. t(grad) S(m) β(grad) ∆Y B 89.43 1170.N.73 Y3-YB X(m) 3420.54.43 1250.00) B (XB=3414.7 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 43 .418 t(grad) 289.572 A 175.71 60.7 ∆X 5.72 ∆Y -39.43) ölçülenler β 2 = 220.120 β A = 175.44 X(m) 3414.00.538 399.685-200=65. VERİLENLER A(XA=3420.257 70.00 1310. ∑∆X= X3-XB=-4.71m ∆ΧAB =ΧB-ΧA=-6.48 t23 =tAB+Σβ ± n*200= 688.72m s 2 =40.54 1110.AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESABI βB 3 B βA β2 s1 s2 2 A 1 s3 Yukarıda verilen poligon dizisinde A ve B noktalarının koordinatları bilinmektedir.685 tAB'nin hesabı: s1 =60.44 1 tA1 =tBA+Σβ ± n*200= 89.572 (.462 β B = 180.00 3420./ .bölge) tBA= 200+ tAB=89.572 2 2 2 ∆ΥAB =ΥB-ΥA=-39.3.YB=1210.N.572+175.257 ∆X 36.99-2*200=288.11 m 1 NOLU NOKTANIN KOORDİNAT HESABI: N.452 288.572 309.54 tant’AB= |∆ΥAB/ ∆ΧAB | tAB=200+t’AB=289.24 2 VE 3 NOLU NOKTALARIN KOORDİNAT HESABI: N.990 S(m) 40.97 -10.81 -99.54 3457.52 X3-XB .33m s3 =70.57 S AB= ∆Υ AB+ ∆Χ AB= 40. Diğer noktaların koordinatlarını hesaplayınız.880 179.89 -59.33 60.54 3414.685 65.97 3409.70 Y(m) 1210.00 1210.45 -4. A B 2 3 Σ β(grad) 219.YA=1250.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 44 .

Düzeltilmiş poligon açılarının hesabı β i ' = β i + vβ 4. 2. ' = (n ± 2)200 grad 5. ∆X koordinat farklarının hesabı ∆X = S cos t ' ∆Y = S sin t ' UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 45 .KAPALI POLİGON HESABI 1. . Açıklık açılarının hesabı (t’) n n t n +1 = t n −1 + β n' + k 200 g n t n −1 + β n' = K K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 6. Düzeltilmiş poligon açılarınınkontrolu ∑β olmalıdır. Poligon Açılarının Kontrolü f β = ∑ β − (n ± 2)200 grad (Açı kapanma hatası) Dβ = 1c + 150 (n − 1) n ∑S f β ile ilgili kapanma hatası sınır değeri Dβ ise f β ≤ Dβ olmalıdır. 3. ∆Y. Açı kapanma hatasının poligon açılarına dağıtılması f β ≤ Dβ ise vβ = − fβ n ifadesi ile poligon açılarına dağıtılacak düzeltme miktarı bulunur.

∑∆Y =0 olmalıdır 7. Koordinat farklarına uygulanacak düzeltme miktarının hesabı f s ≤ Ds şartı sağlanıyorsa. ∑∆Y’ =0 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 46 . Koordinatların hesabı Yn= Yn-1+∆Y’ Xn= Xn-1+∆X’ .02 ise f s ≤ Ds olmalıdır.0003S + 0.Kapalı poligonda ∑∆X=0 . ∑S= poligon kenarlarının toplamı Sİ= ∆Yi ve ∆X i ye ait olan poligon kenar uzunluğu 9. 10. fy= ∑∆Y koordinat kapanma hataları fs = f x2 + f y2 lineer kapanma hatası lineer kapanma hatası sınır değeri DS = 0. Düzeltilmiş koordinat farklarının bulunması ∆Yi ' = ∆Yi + v yi ∆X i' = ∆X i + v xi ∑S fy Si v xi = − fx Si ∑S Sonuçta ∑∆X’=0 olmalıdır. düzeltme miktarları v yi = − ifadeleri ile hesaplanır.004 S + 0. 8. Lineer Kapanma Hatasının Hesabı fx=∑∆X .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 47 .

• Fenkalaj vidalı UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 48 . Yükseklik farklarının ölçülmesinde 4 yöntem vardır. 1234- Geometrik nivelman Trigonometrik nivelman Barometrik nivelman Prezisyonlu nivelman NİVOLAR Gözleme ekseninin yatay konuma getirilmesi için kullanılan düzenlere göre nivo tipleri: Düzeci ve dürbünü sabit nivolar • Fenkalaj vidalı • Fenkalaj vidasız Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolar dir. Noktalar arsındaki düşey uzaklık farkına ‘yükseklik farkı’ .YÜKSEKLİKLERİN ÖLÇÜLMESİ – NİVELMAN Yeryüzü noktalarının karaların altında da devam ettiği varsayılan ortalama deniz yüzeyinden ( karşılaştırma yüzeyi) olan düşey uzaklığına ‘yükseltisi’. herhangi bir noktadan geçtiği düşünülen bir yüzey veya karşılaştırma düzleminden olan düşey uzaklığına ise ‘yüksekliği’ veya ‘kotu’ denilmektedir. bu yükseklik farklarının ölçülmesine ise ‘nivelman’ ismi verilmektedir.

Dürbün ve düzeç üst yapıyı oluşturur. 2. Alette yatay hareketi tespit vidası ile az hareket vidası bulunmaktadır • Fenkalaj vidasız Bu tip nivolarda düzeç dürbüne ve dürbün de alete tespit edilmiştir. Kaba yöneltme yapılır. Düzeç bir fenkalaj vidası ile ortalanmaktadır. Bu vida yardımı ile dürbünün bir ucu düşey doğrultuda belirli bir miktar hareket ettirilebilmekte ve düzeç kabarcığının ortalanması sağlanmaktadır. kompansatör denen bir düzen ile kendi kendine prezisyonlu bir biçimde yatay duruma gelmektedir. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 49 . Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Bu tip nivolarda silindir düzeç dürbüne tespit edilmiştir.Bu tip nivolarda üst kısım bir eklem ve ince dişli bir vida ile alt kısma bağlıdır. Dürbün ekseni etrafında düzeç ile birlikte dönebilmektedir. 4. Kompansatör olarak kolaylıkla salınım yapan bir sarkaç kullanılmaktadır. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajlı nivonun kullanılması Bu tip nivolar fenkalajsız nivolar gibi kullanılır. Ters görüntü veren nivo ve mirası kullanılıyor ise mira bölümlerinin yukarıdan aşağıya doğru arttığına dikkat edilmelidir. Bu vidaya ‘fenkalaj vidası’ denir. Az hareket vidası yardımı ile yatay gözleme çizgisi mira bölümlerini kesecek ve düşey gözleme çizgisi bu bölümleri ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. Düzeç kabarcığı tesviye vidaları ile ortalanır. Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar 1. Kompansatörlü(Otomatik)nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolarda kaba tesviyeden sonar optik eksen. Tesviye vidaları yardımı ile küresel kabarcığı ortalanır 3. Bu dönme hareketinde bağlama ve az hareket vidaları kullanılmaktadır. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajsız nivonun kullanılması 1. 6. Dürbün miraya yöneltilerek okuma yapılır. Bu tip nivolar yalnız küresel düzeç ile tesviye edilirler. Alt yapı üç tane tesviye vidası üzerinde bulunmaktadır. Dürbün miraya yöneltildikten sonra silindir düzeç kabarçığı fenkalaj vidası ile ortalanır. Üst kısım alt kısım üzerinde ve asal eksen etrafında döner. Nivo okuma yapılacak noktalara yaklaşık eşit uzaklıkta konur ve sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak biçimde sehpa ayakları açılır. Kaba tesviye bir küresel düzeç ve üç tesviye vidası ile yapılır. Silindir düzeç kabarcığı dürbün doğrultusuna en yakın tesviye vidası yardımı ile ortalanır. 5. dürbün göze uydurulur. Okumalar metre cinsinden yazılır.

Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. 6. Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır 3. ilk yapılan okumaya ‘geri okuma’ ve nivonun yerini değiştirmeden yapılan son okumaya ‘ileri okuma’ denir. ‘gözleme düzlemi’ denir. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. Bölümlü latalardan. Nivelman ölçmeleri gidiş-dönüş yapılır. 1. 5. Silindir düzeç solda iken (normal durum) fenkalaj vidası yardımı ile silindir düzeç kabarcığı ortalanır ve 1. durum) fenkalaj vidası yardımı kabarcık tekrar ortalanır ve ikinci okuma yapılır. Yatay gözleme çizgisi ile okuma yapılır. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır Miraya kaba yöneltme yapılır. Dürbün kendi ekseni etrafında yarım devir döndürülerek silindir düzeç sağa alınır (2. dürbün göze uydurulur.okuma+2. dürbün göze uydurulur.cm bölümleri bulunan bir latadır). 4. yatay gözlemeler yapabilen dürbünlü Dürbünün taradığı düzleme de Geometrik nivelman. bölümlerin dürbünün yatay gözleme çizgisi ile okunup ve bu okumaların farkından iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunmasına dayanmaktadır. Okuma=1/2(1.2. 2. 5.okuma) Kompansatörlü(Otomatik)nivolar 1. 7. 3. yükseklik farkları bulunacak noktalar üzerine düşey olarak tutulan ve mira adı verilen (MİRA: yüksekliği bilinen yada yüksekliği bulunacak noktalar üzerinde düşey durumda tutulan üzerinde dm. Miraya kaba yöneltme yapılır. Nivelmanda nivonun herhangi bir konumu sırasında. 4.Geometrik nivelman Geometrik nivelmanda genel olarak aletler kullanılır. Bunlara ‘nivo’ denir. okuma yapılır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 50 .

A noktasının kotu HA ise. B noktasının kotu (HB) HB= HA+∆hAB dir.geoit) A ve B gibi iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunması isteniyorsa.A noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (gA) 3.Nivo sehpa başlığı yaklaşık olarak yatay olacak bir biçimde uygun bir yere konur.B noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (iB) Bu durumda A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı (∆hAB) dir.iB .mira 1. 2.iB WB ∆hAB WA( nivo yüzeyi) W0(ortalama deniz yüzeyi. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 51 ∆hAB = gA.932 ufuk-ceng_2005 yatay gözleme çizgisi mira gA nivo iB B A HA karşılaştırma düzlemi HB ∆hAB = gA. 1. AB doğrultusu üzerinde olması şart değildir.

3. 1. Orta okuma .B UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 52 .) Geometrik nivelman yönteminin prezisyonu.3 değişim noktaları Geri okumalar A. birbirinden 1km uzaklıkta bulunan iki nokta arasındaki yükseklik farkının karesel ortalama hatası cinsinden verilmektedir. Arazide yapılan bu ölçmeler nivelman karnesine yazılarak hesaplanır.3 İleri okumalar 1.2mm/km ile ±20 mm/km arasındadır. Nivelman geri okuma ile başlamakta ve ileri okuma ile bitmektedir. o noktanın hem ileri hem de geri mira okuması olarak alınabilir. ilk okuma geri okuma.2.2.Nivonun herhangi bir durumunda ikiden fazla noktada mira okuması yapılmış ise. ∆h< 0 ise arazi inişdir.2. Prezisyon ±0.1. nivonun yeri değişmeden yapılan son okuma ileri okuma ve bu okumaların arasında yapılan bütün mira okumalarına ‘orta okuma’denir. (∆h> 0 ise arazi çıkış.

Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi (GDK) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 53 .A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı: • ∆h = ∆h1 + ∆h2 + ∆h3 + ∆h4=(gA-i1)+(g1-i2)+(g2-i3)+(g3-iB) =∑geri-∑ileri NİVELMAN KARNELERİNİN HESAPLAMA YÖNTEMLERİ 1.Yükseklik Farkı Yöntemi (∆h) 2.

∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H SON − H İLK B ∆h2B 2 1 ∆hA1 ∆h12 HB H2 A HA H1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 54 .YÜKSEKLİK FARKI YÖNTEMİNE GÖRE NİVELMAN KARNESİ HESABI Kontrol Eşitlikleri Yükseklik Farkı Yöntemi için.

000 110.718 0.437 1. miranın tutulduğu noktaların kotları bulunur.623 1.962 7.516 2. Nokta yüksekliğine (HA) o noktada yapılan geri okuma (gA) eklenerek ‘‘GDK’’ bulunur GDK = HA + gA Bu gözleme düzlemi kotundan o nivo kuruluşunda yapılmış olan orta ve ileri okumalar çıkarılarak. Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi için kontrol eşitliği . Bu yatay düzleme ‘gözleme düzlemi ’ismi verilir.781 113. Nivonun yeri değiştiği zaman GDK da değişir. Ara Uzaklık Mira Okumaları (m) Geri Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri A 1 2 B Σ 2.079 1.915 3.325 0.Aşağıda verilen nivelman karnesini yükseklik farkı yöntemine göre hesaplayınız.743 GÖZLEME DÜZLEMİ KOTU YÖNTEMİ Gözleme düzlemi yönteminde her nivo kuruluşu için dürbünün optik ekseninden geçen yatay düzlemden yararlanılır.975 3.702 111. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No.877 1. ∑ GDK + H İLK = ∑ H + ∑ ortaokuma + ∑ ileriokuma UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 55 .743 ∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H B − H A =3.743 110.743 HB-HA=3.702 2.

NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 56 .

BAĞLI NİVELMAN POLİGONUNDA =0 Kotu bilinen A noktasından kotu bilinen B noktasına gidildiğinde ∑ ∆h = HB − HA olmalıdır. 2.Bu durumda gidiş nivelmanındaki yükseklik farkları toplamı ∑ ∆hg .ise ∑ ∆h . dönüş nivelmanındaki ∑ ∆hd .1.KAPALI NİVELMAN POLİGONUNDA Nivelmana yüksekliği (kotu) bilinen noktadan başlanıp tekrar aynı noktaya gelindiğinden ∑ ∆h olmalıdır 3. Kaçınılamayan ölçme hataları ve atmosferik etkiler nedeniyle söz konusu edilen koşullar sağlanamaz ve kapanma hataları ortaya çıkar. NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI Bunlar Açık nivelman poligonunda fh= ∑ ∆hg − ∑ ∆h d Kapalı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − 0 Bağlı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − ( H B − H A ) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 57 .AÇIK NİVELMAN POLİGONUNDA Açık poligonda gidiş nivelmanının kontrolu için ters doğrultuda dönüş nivelmanı yapılır.∑ ∆h g d =0 olmalıdır.

560 -1.530 0.651 0.060 2.Nivelman ölçmelerine ait hata sınırı Dh=20mm L(km) L=nivelman boyu fh ≤ Dh olmalıdır.80 101 3. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No.221 1. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 52.192 -2.80 102 102 52.781 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 58 .363 0.322 0.30 103 103 46.459 2.697 1.00 104 104 67.852 1.

322 1.90 104 104 46. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 67.571 -1.90 102 102 53.622 2.NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (DÖNÜŞ) Nokta No.222 0.368 2.363 3.20 103 103 51.457 0.047 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 59 .684 -2.00 101 1.590 1.165 00.893 0.

85 -2 -1 -1 -1 -5 2.90 0 0 -2 -1 4.363 1.90 46.223 0 145.322 2.80 52.10 46.6 4.2 2.10 67.005 52.222 53.322 -2.458 -1.321 -2.682 146.363 1.30 46.457 1.00 51.80 -2.000 f hi ≤ d hi d hi = 20mm S (km) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 61 .222 0.322 -2.459 -1.90 52.00 67.20 67.363 -1.KAPALI POLİGON NİVELMAN ÖZET ÇİZELGESİ Nokta No.361 148.6 4.223 145. Gidiş Nivelmanı (m) Sg ∆hg Dönüş Nivelmanı (m) Sd ∆hd Fark (mm) Hata Sınırı Ortalama (m) So ∆ho Düzeltme vh(mm) Düzeltilmiş ∆h’(m) Nokta Yüksekliği(H) 101 102 103 104 101 ∑ 2.361 1.459 -1.221 52.000 147.3 5.

Prezisyon ±1 cm ile ±10 cm arasındadır.TRİGONOMETRİK NİVELMAN Düşey açıların ölçülmesi ile yüksekliklerin belirlenmesi yöntemidir.67 m.47m HB= ? HB= HA+ SAB cotzAB +a-t =127.50 m t= 1. t ZAB a B A HA SAB karşılaştırma düzlemi HB HB -HA= ∆hAB =SAB cotzAB +a-t HB= HA+ SAB cotzAB +a-t UYGULAMA HA=100 m zAB=86.144g SAB=125 m a=1. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 62 .

Trigonometrik nivelman konum koordinatlarının elde edilmesi için kurulan ağlarda( Açı ağı. Bu yöntemle iki nokta arsındaki yükseklik farkları ±1-2 metre prezisyonla bulunabilmektedir. R=6370 km TRİGONOMETRİK NİVELMAN İLE İKİ NOKTA ARASINDAKİ YÜKSEKLİK FARKININ BULUNMASI: Trigonometrik nivelmanda.SAB> 250 m ise ∆hAB =SAB cotzAB +a-t + 1 − k S2AB 2R k=0.13 . kenar ağı. Keşif işlerinde kullanılır. mira hg zg zi a B A HA Sg Si HB hi ti Teodolit tg ∆hAB karşılaştırma düzlemi ∆hAB= Sİ cotzi . 250 m ye kadar uzaklıklarda düşey açılar ve yatay uzunlukların ölçülmesi suretiyle noktalar arasındaki yükseklik farkları bulunur. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 63 . poligonasyon ağları) nokta yüksekliklerinin belirlenmesinde ve sağladığı prezisyon yeterli olduğu sürece mühendislik hizmetlerinde ve geometrik nivelmanın uygulanamadığı dağlık arazideki her türlü yükseklik ölçmesinde kullanılır. Basınç barometre ile ölçülür ve basınç farklarından yükseklik farkları hesaplanır.Sg cotzg ti=tg BAROMETRİK NİVELMAN Atmosfer basıncının yükseklikle değişmesinden yararlanılır.

bu çizgi toprak işleri sonucunda boyuna kesit eksen çizgisinin alacağı durumu gösterir. Enine kesit nivelman karnesinin hesabı için boyuna kesit kesit nivelman karnesinden eksen kazığının kot değeri alınır. Bu arakesit doğru. Enkesitler boyuna kesit eksen kazığından boyuna kesit doğrultusuna dik. Karşılaştırma çizgisine uygun bir kot değeri verilerek ölçek dikkate alınarak uzunluklar işaretlenir. gibi birleştirme eğrilerinden oluşur. kübik parabol. Boyuna kesit üzerinde kırmızı çizgi geçirilir. arazinin engebe durumunu gösteren çizgiye ‘siyah çizgi’. • uzunluk ölçmelerinin yapılması • açık veya bağlı nivelman poligonu yardımı ile nivelmanın yapılması gerekir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 64 . karayolu vb.sağve sol yana doğru belirli uzunlukta alınır. bu çizgiye ait nokta kotlarına ‘siyah kot=arazi kotu’ denir. Demiryolu.BOYKESİT-ENKESİT Yeryüzünün düşey bir yüzey ile arakesitine ‘boy kesit’ denir. • boyuna kesit noktalarının arazi üzerinde belirlenmesi( arazinin eğim değiştiren noktaları). klotoid vb. kanal. Boyuna kesitte. Arazinin eğiminin net olarak görünebilmesi için yatay ölçek düşey ölçeğin 5 veya 10 katı olarak alınır. Ölçmelerden sonra boyuna kesit nivelman karnesi hesaplanır. Daha sonra dik koordinat sisteminde yatay eksen uzunlukları düşey eksen yükseklik farklarını göstermek suretiyle çizim yapılır. Boyuna kesit noktalarının kotlarının hesaplanabilmesi ve boyuna kesitlerin çizimi için. Boyuna kesit proje ekseni boyunca arazinin topografik yapısını gösterir. Enine kesit nivelmanında mira okumaları daha çok orta okuma olduğundan gözleme düzlemi kotu yöntemi kullanılarak kotlar hesaplanır. daire yayı. yapıların inşaat projelerinin hazırlanması ve herhangi bir sebeple toprak hacminin bulunması amacıyla kesitler alınır. Boyuna kesit doğrultusuna dik bir düzlem ile yeryüzünün ara kesidine ‘enine kesit’ denir. Bu çizgiye ait noktaların kotlarına da ‘kırmızı kot=proje kotu’ denir. eğimli doğrular ile bunları birbirine bağlayan eğrilerden oluşur.

BOYUNA KESİT ÇİZİMİ Enkesit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 65 .

dik doğrultular prizma veya teodolit ile işaretlenir.E2. arazinin biçimine ve planın ölçeğine bağlıdır.Bu dikler üzerinde B1.B2. Kareler ağında.05 m lik uzunluklar alınarak E1. Kareler ağı köşe noktaları birer kazık ile belirlenir ve üzerine noktaların numaraları yazılır. Bu şekilde elde edilen kareler ağı detay noktalarının (yollar. arazinin tamamını kaplayan bir kareler ağı oluşturulur. Genellikle karelerin kenar uzunlukları 10 m ile 50 m arasında değişebilir. A1 ve A5 noktalarından A1A5 doğrultusuna dikler çıkılır.C2. B4C4 üzerinde 15.20 m lik fark dört ara boya eşit olarak dağıtılır. Şekildeki ağı oluşturmak için A1A5 kenarı üzerinde örneğin 15 m ara ile A2. karelerin kenar uzunlukları.20 m ise 0.A5 noktaları işaretlenir.B3.su yolları. Fakat çoğu kez bu sağlanmaz Örneğin B4C4=60.E3.E4 noktaları bulunur.KARELER AĞI İLE YÜZEY NİVELMANI Elde herhangi bir konum planı bulunmuyor veya eldeki planda gösterilmiş olan detay noktaları az ya da amacına uygun değilse.şevler. Çerceve bu biçimde hazırlandıktan sonra iç noktalar birbirine dik durumda bulunan iki doğrultunun kesim noktası olarak jalonlar( her 50 cm si farklı renkte boyanmış 1 veya 2 m lik çubuklar) yardımıyla belirlenir ve işaretlenir. B4C4=60 m olmalıdır.B4ve C1. nivelmanın amacına.A3.C3. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 66 .A4.C4 noktaları işaretlenir. Kareler ağında. bina vb) ölçülmesi için iskeleti oluşturur.

. Arazide nivo için seçilen istasyon noktalarından bütün kareler ağı noktaları UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 67 . Aynı şekilde gerekli noktalarda mira okumaları yapılır. Bu kroki üzerine ölçülen tüm büyüklükler yazılmalıdır. İlk istasyon nokta kazığına mira tutularak okuma yapılmalıdır. Konum planı arazi krokisine dayanılarak herhangi bir ölçekte çizilebilir. Daha sonra ölçülmesi gereken noktaların üzerinde mira tutularak mira okumaları yapılır. Nivo.Kareler ağı köşe noktalarından başka arazi detay noktaları ile kesişme noktalarının da konumu ve yükseklikleri belirlenir. Nivo ile yükseklik ölçmeleri konum ölçmelerinden bağımsız olarak yapılır. Arazideki detay noktalarında mira okumaları cm prezisyonunda. İlk istasyon noktasında kotu bilinen noktada tutulan miraya okuma yapılır. İlk istasyon noktasında ölçmeler bittikten sonra arazide 2. Bir arazi krokisi hazırlanır. ağın olurunca büyük bir kısmını görebilecek şekilde uygun bir yere konmalıdır. Nivelman işleminde silindir düzeç kabarcığı devamlı ortalanmalıdır. uygun bir istasyon noktasına nivo konur. buna karşılık kareler ağı noktalarında mm prezisyonunda yapılmalıdır.

görülebilmelidir. arazi biçiminin gösterimi için önemli olan noktalar. önceden yüksekliği belirlenmiş olan noktada tutulan miraya bir okuma yapılmalıdır.(kotlu plan) Detay noktaları haritada en az 0. Kareler ağı içindeki. Son istasyon noktasından.2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 68 . yükseklik olarak kareler ağı noktalarına göre ölçülüp saptandıktan sonra kareler ağı çizilmiş plan kağıdı üzerinde işaretlenir.

kanalizasyon ve ptt kapakları.( Alet yüksekliği(a). TAKEOMETRİDE BİR İSTASYON NOKTASINDA YAPILMASI GEREKEN İŞLER 1-Teodolit bir poligon noktası üzerine kurulur.düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi okuması) yapılır. yol kenarı. arazi noktası v.) Açı röperi için uzakta bir nokta seçilerek sadece yatay açı değeri okunur.1 krokici ve yeterli sayıda miracıdan oluşan takeometri postası oluşturulur.196 1.) 2-Alet yüksekliği (a) ölçülür.görüntü netleştirilir. Bu noktada düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi 1.1 yazıcı. merkezlendirilir.telefon direği vb. 3-En yakındaki poligon noktasına bakılarak yatay doğrultu değeri 0g.000 m veya 2. paralaks görüntünün gözleme çizgileri üzerine düşmemesi durumudur.) kutupsal koordinatlarının (yatay açı ve yatay uzunluk) ve yüksekliklerinin belirlenmesi işlemidir. Okumalar yapılırken yazıcı ve krokicinin birbirleriyle iletişim içinde olması gerekir(Krokide işaretlenen detay noktası numaraları ile takeometri çizelgesinde açıklamalar kısmında da özelliği belirtilen detay nokta UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 69 . Her 20 noktada bir bu ölçme tekrarlanır. Mira okumaları yapılırken üst çizgi okuması(OÜST) 1. Alet donanını (teodolit+mira ) dır.113 okuması) da yapılır.000 m gibi tam bir sayı ile çakıştırılarak orta çizgi okuması (OORTA) ve -alt çizgi okuması (OALT) yapılır.) yatay açı.yol kenarı.arazi üzerindeki detay noktalarının (elektrik direği.TAKEOMETRİ Takeometri . teodolitin muylu ekseninin poligon noktasına olan uzaklığıdır. Takeometri işleminde kullanılan teodolite ‘takeometre’ ismi verilir.b.158 1.paralaks giderilir. Ölçmelere başlamadan önce çalışılacak bölgenin A3(297X420mm) boyutunda çizim kağıdına detaylı bir krokisi hazırlanır ve 1 alet operatörü.00 ile çakıştırılır. ufuk-ceng_2005 4-Daha sonra her bir detay noktasında (arazinin eğim değiştiren noktaları. tesviye edilir ve dürbün göze uydurulur (Oküler göze uydurulur.

123. Yatay açıların iki hane (örng.OALT l= OALT -OÜST z= başucu açısı (düşey açı) Mira okumaları metre biriminde yapılmış ise (örneğin . OORTA=1/2(OÜST+ OALT) 5-Okunan değerler takeometri çizelgesine yazılarak her bir detay noktasının yüksekliği (Hİ) ve yatay uzunluğu( Sİ )hesaplanır.345) k=100 (sabit) Mira okumaları cm biriminde yapılmış ise (örneğin .78).123. Sİ= k l sin2z OÜST > OALT OALT >OÜST l= OÜST.785) dikkat edilmelidir. 1. hi= ½ k l sin2z = Sİ/tanz Hİ= HİSTASYON+ a +(hi – T) HİSTASYON= teodolitin kurulduğu noktanın yüksekliği a=alet yüksekliği T= orta okumanın metre cinsinden değeri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 70 .numaraları aynı olmalıdır).düşey açıların ise üç hane okunmasına(örng.5) k= 1 (sabit) dir. 134.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 71 .

Eş yükseklik eğrilerinin sıklaştığı yerler eğimin arttığını.Bu işlemlerden sonra çizim işlemine geçilir.00 ile bakılmışsa o doğrultu ile çakıştırılarak. Eş yükseklik eğrileri. açıölçer hareket ettirilmeden diğer detay noktalarının yatay açıları ve hesaplanan yatay uzunlukları (ölçek dikkate alınarak) plan kağıdı üzerinde işaretlenir ve böylece bu detay noktalarının gerçek yerleri belirlenir ve sadece yükseklikleri desimetre mertebesinde (123. Eş yükseklik eğrileri birbirlerini kesmezler.) yazılarak kotlu plan (takeometrik plan(plankote)) elde edilir. 5. Bütün eş yükseklik eğrileri kapalı eğrilerdir.Arazinin eğimi üniform ise eğri aralıkları eşittir. 1234- her hangi bir arazi resmi eşyükseklik eğrili haritası UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 72 . 2-Takeometri karnelerinden yararlanılarak açıölçer hangi poligon noktasından hangisine 0g. Bir eş yükseklik eğrisi üzerindeki bütün noktalar aynı kottadır. 1-Dik koordinat sisteminde önce poligon noktaları plan kağıdına işaretlenir. seyrekleştiği yerler ise eğimin azaldığını gösterir. yeryüzünde aynı yükseklikteki noktaların çizim kağıdı üzerindeki izdüşümlerinin oluşturduğu eğrilerdir. Daha sonra kotlu plandan yararlanılarak arazinin eş yükseklik eğrili haritası hazırlanır.9 vb.

A ve noktaları arasındaki uzaklık kotlu plan üzerinden ölçülerek bulunur.EŞ YÜKSELTİ EĞRİLERİNİN ÇİZİMİ Hesap yöntemi: Arazide eğimi değişen ardışık noktalara mira tutulmuş olması nedeniyle kotlu plan üzerindeki ardışık ve en yakın iki nokta arasında arazi eğimi sabittir. l1=AC. l=AB olmak üzere l l1 l = 2 = = k (1) ∆h1 ∆h2 ∆h B C ∆h2 ∆h1 A l1 A C l2 B l ifadesi ile bulunur l1=k∆h1 l2=k∆h2 (2) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 73 . A ve B noktaları arasınada tamsayılı kotta olan noktalar eş yükselti eğrilerine ait noktaları oluşturur. AB uzunluğunu ölçek ile çarparak gerçek uzunluğu bulmak gerekli değildir. l2=CB. Bu noktalar arasındaki yükseklik farkı (∆h) bellidir. Tamsayılı kottaki bir C noktasının yerinin belirlenmesi için. Böyle iki nokta A ve B olsun.

9 ∆h1 ∆h2 ∆hAB (2) nolu eşitliklerden l1=17.9 m dir l l1 l 55 = 2 = = k ile k = ≈ 29 olur.4 mm l2=46.3 metredir AB arasındaki 169 ve 170 m kotundaki noktaların yerleri aranmaktadır Yükseklik farkı: ∆hAB=HB-HA=170. B noktasının kotu=170.4 mm bulunur. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 74 .Örnek AB arası planda 55 mm olarak ölçülmüştür.3-168. 1.4=1. Planda A noktasından itibaren l1 ve l2 uzunlukları alınarak 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri işaretlenir. Metrede bir eşyükselti eğrisi geçirilmek istendiğine göre AB noktaları arasındaki tam kottataki noktalarının yerlerinin saptanması A noktasının kotu=168.4 m.

1.5 m aralıklarla eş yükselti eğrisi geçirmek istiyoruz 1.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(1.5 .84 2.38 2.93 0.41 = 9.84 0.93 1.100 A Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.4 2.510 B AB hattı ∆HAB = 2.9 6.1)/1.38 9.5 – 1.905 C A. B ve C noktaları nivelmanla belirlenmiştir 0.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.0 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.51 .4 B 1.10 = 1.41 = 2.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.0 .1.41 A 1.1)/1.1)/1.510 B 2.1.100 A 10 m UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 75 .41 = 6.410 DAB = 10 m 1.

805 = 10.395 DBC = 10 m Bu hatta eş yükselti eğrisi geçmez.0 m için eş yükselti eğrisi : 2.1.510 B 2.14 m 1.510 = 0.14*(1.0 .5 m için eş yükselti eğrisi: D = 14. 1.905 C AC hattı ∆HAC = 2.510 B 2.905 .905 C BC hattı DHBC = 2.1.13 2.805 DAC = 14.1)/1.805 = 3.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.14*(2.14*(2.1.1.2.05 D = 14.97 Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.905 .5 .5 .805 = 7.1)/1.100 A D = 14.5 m için eş yükselti eğrisi : 1.100 = 1.100 A UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 76 .1)/1.

5 1.2. 0 1.100 A Paralel çizgili şeffaf kağıt yöntemi Hesap yönteminin kulanılması zaman alacağından prezisyon aranan işlerde bu yöntem uygulanır.3.905 C 2. olarak sayılandırılır . Bu nedenle aralıkları 2 ila 10 mm arasında değişen değerlerde olmak üzere paralel çizgili şeffaf kağıtlar kullanılır(milimetrik aydınger). Bu yöntemde üzerine eşit aralıklarla paralel çizgiler çizilmiş şeffaf kağıtlardan yararlanılır..Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2. Eş yükselti eğrilerinin sık olduğu yerlerde bu aralıkların küçük. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 77 .510 B 2. Bu çizgiler 1. kotlu plandaki en küçük kottan başlayıp en büyük kota doğru artmak üzere değerler verilir ve çizgilerin sağ ucuna aşağıdan yukarıya doğru sayılar artacak biçimde yazılır. seyrek olduğu yerlerde büyük olması gerekir. 5 2.. Paralel çizgilere ..

Bu durumda170 ile 3 sayıları arasındaki nokta. Kotlu plan üzerindeki paralel çizgili şeffaf kağıt. Bu işe en yakın noktalar arasında devam edilerek tam metre kotundaki noktalar bulunur ve eşit kotlu noktalar birleştirilir. Bundan sonra bu nokta ile iğne doğrultusuna bir cetvel konur. Cetvelin 169 ve 170 kotlu çizgileri kestiği noktalar iğne ile delinerek 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri kotlu plan üzerinde işaretlenmiş olur.Paralel çizgili şeffaf kağıt kotlu plan üzerine konur. Bu durumda 168.4 m kotunun hem virgülünü hemde yerini göstermekte olan nokta 1 ve 2 çizgisi arasında ve 12 aralığının 1 çizgisinden itibaren onda dördü uzaklığında bulunmaktadır. 170 ile 3 sayılarının arasındaki nokta 170 ve 171 kot çizgileri arasına gelecek biçimde iğne etrafında döndürülür. 170 kotlu çizgiyi aralığın onda üçü kadar geçer. 1ve 2 çizgisi arasındaki bu noktaya bir iğne batırılır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 78 .

Detay noktaları haritada enaz 0.2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 79 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 80 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 81 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 82 .

.Fn ve uç alanlar arasındaki yükseklik H ise.... kesit alanlarının ortalaması ile iki uç arasındaki yatay uzaklık çarpılarak bulunur....TOPRAK HACMİNİN HESABI Hacim hesabı eldeki verinin yapısına uygun bir yöntemle yapılmalıdır. hacim (V) V = F1 + F2 + . UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 83 .. kesit alanlarının ortalaması uç alanlar arasındaki yükseklik ile çarpılarak bulunur....... -Ortalama alanlar yöntemi(Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı) -Uç alanlar yöntemi -Simpson yöntemi Ortalama alanlar yöntemi Bu yöntemde hacim.F2.... paralel kesitler elde edilir. + Fn H n eşitliği ile hesaplanır. Uygulamada kullanılan hacim hesabı yöntemleri aşağıda özetlenmiştir..... Alanlar F1.Fn-1... Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Arazi yüzeyi düşey düzlemlerle kesilerek.... + Fn L n (1) eşitliği ile hesaplanır.Fn ve uç alanlar arasındaki uzaklık L ise V = F1 + F2 + ... Paralel kesitlerin belirlediği alanlar F1. Bu çalışmada yüzey modellemesinde kullanılan kontrol(dayanak) noktaları......... F1 ve F2 uç alanları (Şekil 1) arasında kalan hacim (V).... F2..... düzenli grid köşelerinde ve düzensiz(rasgele) dağılmış noktalar şeklinde belirlenmiştir.

.. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 84 ....... bu durumda (1) nolu eşitlik (n − 1)∑ Fi i =1 n V = n l (1a) şeklini alır.n-1 (2) formülü ile ifade edilirse.... F1 ve Fn uç alanları arasındaki toplam V hacmi (2) den 1 ( F1 + 2 F2 + 2 F3 + . ardışık kesitler arasındaki yatay uzaklıkların genel olarak birbirine eşit olduğu (l1=l2=.. L=(n-1)l).........Şekil 1 Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Uç alanlar yöntemi Ardışık kesitler arasındaki yatay uzunluklar birbirine eşit olursa (l1=l2=.2. Şekildeki ardışık Fi ile Fi+1 alanları arasında kalan hacim V = Fi + Fi +1 li 2 i=1...=ln-1=ln) varsayımı ile........... + 2 Fn −1 + Fn ) 2 V = (3) şeklini alır (trapozoidal formül) (Press ve diğ 1988).=ln-1=ln.

Karelerin köşe noktalarına kot taşınır. + 2 Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 3 genişletilmiş simpson yöntemi elde edilir.. hava meydanları vb yerlerde uygulanır Bu amaçla alan 10-20-50 m lik karelere bölünür. Fim. Düzenli dağılmış dayanak noktaları ile hacim hesabı (Yüzey nivelmanı ile toprak hacmi hesabı) Maden ocakları.Simpson yöntemi Ardışık iki alan arasındaki şekil kesik prizma kabul edilirse. Fi ile Fi+1 alanları arasındaki orta kesitin alanını gösterdiğine göre Fi ile Fİ+1 alanları arasında kalan hacim Vi = li ( Fi + 4 Fim + Fi +1 ) 6 (4) olur. Şekil 1 deki çift sayı indisli alanlar ortalama orta alan ( Fim )olarak kabul edilirse. üçgen veya dörtgen prizmaların hacimleri hesaplanıp bunların toplamları alınmak suretiyle bulunur. + n − 2 n −1 ( Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 6 6 6 Kesitler arasındaki uzaklıkların birbirine eşit olduğu varsayımı ile l Vi = ( F1 + 4 F2 + 2 F3 + 4 F4 + 2 F5 + 4 F6 + . UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 85 .. Buradaki li. spor alanları.. Kazı veya dolgu hacimleri. hacim Simpson Formülü ile hesaplanabilir. Bu prizmaların taban alanları plandaki ölçülerden elde edilir... (4) nolu eşitliklten yararlanarak toplam hacim. Fi ile Fi+1 alanları arasındaki yatay uzaklıktır... Vi = l +l l +l l1 + l 2 ( F1 + 4 F2 + F3 ) + 3 4 ( F3 + 4 F4 + F5 ) + . Noktalardaki kazı derinlikleri belirlendikten sonra düzenli dağılmış dayanak noktaları yardımıyla arazi yüzeyi üçgen veya dörtgen prizmalara ayrılır.

V =F eşitlikleri ile hesaplanır. h1 + h2 + h3 + h4 4 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 86 . V =F h1 + h2 + h3 3 Hacim dörtgen prizma için.Düzenli üçgenler ağı Düzenli dikdörtgenler ağı F= Taban Alanı h2 h3 h1 h2 h3 h1 F h4 F hi= kazı derinlikleri olmak üzere hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) proje kotu(Kırmızı kot)) Hacim üçgen prizma için.

proje kotu(Kırmızı kot.852 0.794 38.322 0.690 36.014 2.370 33 33 33 33 33 33 33 33 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 87 .202 0.703 38.987 0.095 0.060 0.363 -0.489 2.738 36.) hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) . (Temel kotu=proje kotu=33 m dir.099 0.temel kot)) h7 h8 h6 h5 h4 h3 ∆ P101 h1 h2 Ara Uzaklık Geri Nokta No.697 2.308 1.00 36. Verilerden yaralanarak gerekli kazı derinliklerini ve kazılacak toprak hacmini hesaplayınız.ÖRNEK: Bir bina inşaatında arsanın temel kotuna indirilmesi amacı ile arsa 10 m genişliğinde karelere bölünmüş ve kare köşe noktalarının kotları geometrik nivelmanla belirlenmiştir.275 38.222 1.752 37.208 36.785 0.530 2.086 0. P101 1 2 3 4 5 6 7 8 Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Nokta Yükseklikleri (H) Farkı Temel Kotu Temel Kotu(H*) 3.697 36.

hi= Hi.1 4 V2 = F h3 + h4 + h7 + h8 =453.H* = 3.H* = 3.H* = 3.H* = 5.9 4 h +h +h +h V3 = F 4 5 6 7 =488. h1= H1.208 m h3= H3.H* = 5.752 m h5= H5.697 m h2= H2.H* = 3.275 m h8= H8.H* = 4.H* kazı derinlikleri hesaplanır.H* = 5.4 m3 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 88 .4 4 V= V1+V2+V3= 1301.738 m h4= H4.370 m V1 = F h1 + h2 + h4 + h5 =359.703 m h7= H7.794 m h6= H6.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 89 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 90 .

Yİ noktaların koordinatlarıdır.B-KOORDİNATLARLA ALAN HESABI 2F= ΣXN(YN+1-YN-1)= ΣYN(XN-1-XN+1) Xİ. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 91 .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->