TOPOGRAFYA DERS NOTLARI

1. ÖLÇÜ BİRİMLERİ- ÖLÇEK KAVRAMI
Yeryüzünde bulunan veya yeryüzüne yakın dogal ve yapay noktalar ile bunların oluşturduğu cisimlerin belirli bir karşılaştırma düzlem veya yüzeyine göre konumlarının saptanması ve belirli bir oran(ölçek) ile küçültülerek kağıt üzerine geçirilmesi için gerekli arazi ölçmeleri, hesap ve çizim yöntemleri, kağıt üzerindeki ölçülerin araziye uygulanması (aplikasyon) dağ ve çığ haritaları vb ninın hazırlanması navigasyon, gps öçmeleri ve değerlendirilmesi ,cbs, topografya dersinin konusunu oluşturmaktadır. ÖLÇÜ BİRİMLERİ 1-Uzunluk Birimleri (m) 2-Alan Birimleri (m2) (1 ar=100 m2, 1 dönüm=1000 m2, 1 hektar=10000 m2 ) 3-Açı Birimleri 3a.Altmışlık Sistem (birimi derece) 3b.Yüzlük Sistem (birimi grad) 4-Yay Birimi

Altmışlık Sistem Bir daire çevresinin 360 da birini gören merkez açıya 1 ‘derece’denir. ( 0 ) ile gösterilir. (alt birimleri dakika ( ' ) ve saniye ( " ) dir). Yüzlük Sistem Bir daire çevresinin 400 de birini gören merkez açıya 1 ‘grad’ denir. ( g ) ile gösterilir. (alt birimleri santigrad ( c ) ve santisanti grad ( cc ) dır). Yay Birimi Bir dairede yarıçap uzunluğundaki yayı gören merkez açıya bir ‘radyan’ denir.

r

b α

b/r=α/ρ

3600 = 400g = 2π π= bir dairenin çevresinin çapına olan oranını ifade eder.
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 1

ρ (dönüştürme katsayısı) olmak üzere, bir açının yay değeri (arcα) ile sayısal değeri arasında

arc α= α°/ρ° = αg /ρg
ilişkileri vardır. ρ°= 1800/τ ρ’ =180*60/ τ ρ’ ’ =180*60*60/τ ρg=200/τ ρc=200*100/τ ρcc=200*100*100/τ

UYGULAMA Arcα=1.4214 ün açı değerini hesaplayınız. arc α= α°/ρ° =αg /ρg αg= ρgarc α= 90g.4892

ÖLÇEK KAVRAMI

ölçek= Plan üzerindeki uzunluk/Arazi üzerindeki uzunluk(gerçek uzunluk)

s′ 1 = M s
Ölçekle alan arasındaki ilişki 1/M2 =çizim alanı/gerçek alan

F′ 1 = 2 F M
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 2

Uygulamalar
1- Plan üzerinden 4.2 cm olarak ölçülen bir parsel kenarının arazi üzerindeki değeri 84 m olduğuna göre planın ölçeğini hesaplayınız.

1 s′ = M s

1/M = 0.042(m)/84(m) =0.0005

M=1/0.0005=2000 2- 1/500 ölçeğindeki plan üzerinde 4.2 cm gelen bir bina kenarının arazideki değeri kaç metredir.
1 s′ = M s
s=M*s’ = 500*0.042= 21 m.

3- 1/500 ölçekli plan üzerinde alanı F1=41480 mm2 olan bir arsa, 1/M2 ölçeğindeki başkabir plan üzerinde ölçülmüş ve F2=2592 mm2 bulunmuştur.

a) Gerçek alan kaç dekardır.
b) 1/M2 =?

Çözüm: a)
1/M12 = F1/F F= M12* F1 = 0.04148*5002 =10370 m2 1 dekar(dönüm) =1000 m2 F=10.37 dekar. b) 1/M22 = F2/F M22= F/ F2 = 10370/0.002592 1/M2 = 1/2000 M2= 2000.19

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

3

UYGULAMA Bir üçgenin iç açıları ölçülmüş ve α=75.l şeklinde tanımlanır. Hata Türleri ve Doğruluk Ölçütleri Ölçme.nem vb) Hata Türleri 1.13cc dır.Kişisel hatalar (İnsan duyu organlarının tam olmaması nedeniyle. Ölçmeler yapılırken.Kaba hatalar (Dikkatsizlik ve yorgunluk gibi nedenlerle ileri gelen hatalı ölçme ve okumalardır. 2. aranan bir büyüklüğün . gerçek hata ε=x . ÖLÇME HATALARI Hata kaynakları. kullanılan ölçme biriminin katları cinsinden bulunmasıdır. kişisel dikkatsizlik ve yeteneğin sınırlı olmasından ileri gelmektedir.mira boyu) ve kısmende ölçme araçlarının hatalı kullanılmasından ileri gelirler.0. Bu durumda yapılan ölçme hatası hangi türdendir ve ne kadardır.Düzenli hatalar (Alet hataları(şeridin standart boydan farklı olması. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 4 . Gerçek hata ise.0013g = .3251 değerleri elde edilmiştir. Bu hataların bir kısmı ölçme sırasındaki yanlışlık ve dikkatsizlikten diğer bir bölümü ise insan duyu organlarındaki ve alet yapısındaki eksiklikler ile dogal etkilerden ileri gelmektedir Ölçmelerde Hata Kaynakları 1.4525 β=57. Bir üçgenin iç açıları toplamı 1800(200g) olduğuna göre x=200g dır.2. ε=200-(α+β+γ)= . ölçme hatalarının ortaya çıkması kaçınılmazdır.sıcaklık. 3. Yöneltme hatası) 2.2237 γ= 67.Aletsel hatalar (Aletin yapımındaki bir eksiklik veya herhangi bir parçasının oynamasından ileri gelmektedir) 3.Düzensiz hatalar ( Bu hatalar tam olarak giderilemiyen alet hatalarından ileri gelirler) Gerçek Hata (ε): Ölçülen bir ‘l’ büyüklüğünün gerçek değeri ‘x’ biliniyor ise.Doğal hatalar (rüzgar.

(M) M= m/ n UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 5 . + v n [vv] m= ± n −1 n −1 2.o.. En olasılıklı değerin k.o..Karesel Ortalama Hata (m) 2. Görünen hata v=x-l şeklinde tanımlanır. Cebirsel toplamı 0 olmalıdır. + ε n n m= ± [εε ] n Bir ölçmenin k..o..2.h.o.h..Görünen Hata (düzeltme)(vi) Hesap edilen en olasılıklı değerden(en ihtimalli değer) ölçülen değerin farkına görünen hata denilmektedir.h... En olasılıklı değer x= [li]/n = ∑ li/n dir (ölçmelerin aritmetik ortalaması) DOĞRULUK ÖLÇÜTLERİ 1. Bir ölçünün k.Ortalama Hata (t) ε gerçek hataların(veya vi görünen hataların) mutlak değerlerinin basit aritmetik ortalaması ‘ortalama hata’ olarak adlandırılır.. v n   n   n= ölçme sayısı t=  t= ± [v ] n 2.h. (m) Bir ölçmenin k. t=   ε 1 + ε 2 + . görünen hatalardan m= ± 2 2 v12 + v 2 + .1. ε n   n   t= ± [ε ] n  v1 + v 2 + . gerçek hatalardan m= ± 2 2 ε 12 + ε 2 + .

1611 l 6 = 125.1616 l 4 = 125.1610 l5 = 125. T= mi l UYGULAMA Bir doğrultu 7 kez ölçülmüş aşağıdaki değerler elde edilmiştir.1612 l3 = 125. Bu değerlere göre Ölçüler: l1 = 125.1614 a)Olasılıklı değeri (x) b)Ortalama hatayı (t) c)Bir ölçünün karesel ortalama hatasını (m) d)En olasılıklı değerin karesel ortalama hatasını (M) e)Olasılıklı hatayı (r) hesaplayınız.1615 l 2 = 125. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 6 .Olasılıklı Hata (r) Gerçek veya görünen hataların mutlak değerleri büyüklük derecesine göre sıralandığında ortadaki değere olasılıklı(ihtimalli)hata denir.Oransal Hata (T) Karesel ortalama hatanın ölçülen büyüklüğe oranıdır.3. n tek ise rε= ± ε ( n+1) / 2 rv= ± v ( n+1) / 2 n çift ise rε = ± 1 ε 2 n/2 +ε ( n + 2) / 2 rv = ± 1 v + v ( n+ 2) / 2 2 n/2 4. 1613 l 7 = 125.

1 .1614 -2 1 -3 3 2 0 -1 0 4 1 9 9 4 0 1 28 t= ± [ v ] = ±12/7 n =±1.1611 125.1613 b) ölçü no ölçüler(l)(g rad) olasılıklı değer(x) Düzeltme v=x-l vv (cc) 1 2 3 4 5 6 7 Toplam(∑) 125.71cc c) m= ± [vv] n −1 = ± 28/(7-1) = ±2. 3 .81cc e)n tek ise r= ± v ( n+1) / 2 4.16cc d) M= m/ n = ±0. 2. Düzeltme değerlerinin mutlak değerleri tekrarlanan sayılarda dikkate alınarak sıralanır (n=7 için. r= ± v 4 ) 0 .1613 125.1613 125.1616 125. Eleman aranan değerdir.a) x= [l]/n =125.1610 125.3 r= ± 2cc UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 7 .1615 125.1.1612 125. 2.

demir çivi. Arazi krokisi. kroki tarihi ve krokiyi çizen gibi bilgiler de bu krokide yer alır(Şekil3. eğim değişimleri vb. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 8 . özel beton taşlar kullanılarak zemine tesis edilirler(Şekil3.Geçici Noktalar. ahşap kazık. Bu noktalar. Tesisi ve Röperlenmesi Ölçmelerde kullanılacak arazi noktaları. boyalı işaret vb.2). Bu krokide. meskun alanlarda demir çivi ve demir boru gibi zemin işaretleri ile . plan veya haritada gösterilmesi istenen yollar. 2. geçici ve kalıcı noktalar olmak üzere iki tür noktadan oluşurlar. yerleşim bölgesi dışında ise. üst yapı tesisleri. nokta tesisleri ile zemine işaretlenirler.1 : Arazi Krokisi Örneği Arazide Ölçme Noktalarının Seçimi. ağaçlar. alt yapı. arazide ölçmeler süresince (kısa bir süre için) yararlanılan noktalardır. Serbest elle yaklaşık ölçekte ve göz kararı kuzeye yöneltilmiş olarak çizilir.3. detaylar işaretlenerek çizilir.1) Şekil3. 1.RÖPERLEME Öncelikle çalışma bölgesi gezilir ve bir ön araştırma(istikşaf) yapılarak arazinin krokisi hazırlanır. ARAZİDE NOKTALARIN İŞARETLENMESİ. binalar. Krokinin ismi. ölçmeler bittikten sonra da uzun süre arazide yaşaması gereken noktalardır. kuzey yönü.Kalıcı Noktalar.

bu noktalar ‘röper(sigorta)’ olarak adlandırılan yerleri değişmeyecek. Noktaların sabit tesislere olan uzaklıklarının ölçülmesi işine de ‘röperleme’ denir.ağaç vb. Röper ölçüleri uygun bir formattaki röper çizelgesine geçirilir(Şekil3.(bina köşeleri.elektrik direkleri. kaybolmayacak yerlerde seçilmeli • Röper uzaklıkları ölçme şeritinin boyundan daha fazla olmamalıdır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 9 .arazide kolaylıkla bulunacak noktalara olan yatay uzaklıkları ölçülmek suretiyle bağlanırlar.3).2ab : Geçici ve Kalıcı Nokta İşaretleri Noktaların röperlenmesi Arazide işaretlenen ölçme noktaları herhangi bir nedenle kayboldukları zaman yeniden tesis edilmelerini sağlamak amacıyla.) Bu biçimde seçilen noktalara’ röper noktaları’ denir. • Röperler arazide kolaylıkla bulunabilmeli • Röperler sağlam zeminde.a b Şekil3.telefon. Röperlemede en önemli noktalar.

Jalonlamada önemli olan bir nokta. Üzerinde Görüş Bulunmayan ve Arada Engel Olması Durumunda Jalonlama. Arazide bu işler genellikle jalonlar ile yapılır.3 Röper Çizelgesi ARAZİDE DOĞRULARIN BELİRTİLMESİ(JALONLAMA) Arazide bir doğru. genellikle 2m boyunda her 50cm’si ayrı renkte olmak üzere çift renkte boyanmış dairesel kesitli demir boru veya nadiren ahşap malzemeden imal edilmiş çubuklardır. Şekil3. başlangıç ve son noktalarından başka arada veya doğrunun uzanımında noktaların belirtilmesi gerekebilir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 10 . Bu biçimde belirtilen bir doğrunun ya uzunluğunu ölçmek amacı ile veya doğru üzerinde yapılan bir ölçme için gerekli olan. röper noktası ile yaklaşık 1200 açı oluşturacak şekilde şeçilmelidir. başlangıç ve son noktalarına jalon dikilmek suretiyle belirtilir. Arazide doğruların ara noktalarının bu jalonlar yardımıyla işaretlenmesi işlemine ‘jalonlama’ denir. Doğrultman Yöntemi veya Kutupsal Yöntem adı verilen yöntemle yapılır. Ayrıca. Jalon. jalonların noktada düşey olarak tutulması veya dikilmesidir.• Yerleşimin olmadığı bölgelerde röperler. ara noktaların jalonlanması sırasında jalon aralıklarının çelik şerit metrenin boyundan daha fazla olmamasına dikkat edilmelidir.

Bu işleme ‘yataya indirgeme’ denir. ∆H S Eğim karayollarında %.1 .5 ) 0 3 60 m h = 3 0 .4). bu açının tanjantı olarak yüzde cinsinden ifade edilir. Şekil3.5 8 9 c o s (2 .3 3 ∆ H = 1 . Uzunlukların doğrudan dogruya ölçülmesinde kullanılan araçlar 20-30 m’lik çelik şerit metre. Ölçme biçimini etkileyen bir husus arazinin eğimli veya eğimsiz olmasıdır . 1. Mühendislikte eğim açısı.3 3 4 2 ) 1 /2 S =h 3= .5 6 0 m Çıkış durumunda eğim açısı (+) iniş durumunda (-) dır.4 : Uzunlukların doğrudan ölçülmesinde kullanılan çelik metre ve çekül Elde sallantısız tutulan çekül ipinin gösterdiği doğrultu yerçekimi doğrultusudur. yeryüzünün belirli iki noktası arasındaki yatay uzunluğun bulunması anlaşılır. %10 dan fazla ise çok eğimli araziden sözedilebilir. Yatay uzunluk olarak ölçme yapılamadığı durumlarda uzunluk önce eğik olarak ölçülür sonra gerekli hesaplar yapılarak eğik boya karşılık gelen yatay uzunluk bulunur. Araziyi düz ve eğimli olarak ikiye ayırmak mümkündür.50 .5 8 9 m 0 3 89 m o ∆ Hθ == 12 . Y a ta y U z u n lu k uzu ğik ) n lu s k = ö lç ü le n (e ∆H α Y a ta y u z u n lu k = S Y a ta y u z u n lu ğ u h e s a p l a m a k iç in : S = s cosα veya S = (s 2 . tan α = Uzunluklar genel olarak ya ölçme aracının doğrudan kullanılması ile yada optik veya elektromagnetik dalgaların kullanıldığı araç ve yöntemlerle ölçülür. demiryollarında %ο cinsinden verilir. Eğim %2-%10 arasında ise orta eğimli.∆ H 2 ) 1 /2 F v e y ao r e x a m p le : s = s 3= .5 8 9 2 . Düz arazi ortalama eğimi% 2 ye kadar olan arazidir.50 .5 4 m .Eğimli arazide uzunluk ölçmesi UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 11 . Çelikşerit metre ile boy ölçme işine ‘şenaj’ da denir. trigonometrik değeri yanında.Düz arazide uzunluk ölçmesi 2.UZUNLUKLARIN ÖLÇÜLMESİ Uzunlukların ölçülmesinden.3 3 4 m s o n ra th e n S = (3 0 . jalon ve çeküldür(Şekil3.

çelik şerit metre yatay tutulmak suretiyle uzunluk parça parça ölçülür. Ölçülen değerler ölçme karnelerine yazılır 2.Basamaklı ölçme yöntemi b. Bunun için çekül ipi veya jalonun şeritle oluşturduğu açı 900 olacak biçimde şerit aşağı yukarı indirilir.Düz arazide uzunluk ölçmesi Ölçülecek uzunluk başlangıç ve son noktaları belli olduğundan. b. ara noktaları uzunluk ölçmeleri sırasında işaretlenir ve bu ara noktalar arası çelik şerit metre ile ölçülür. ölçülen boyun eğimi bulunur sonra da bu eğimden yararlanılarak eğik boy yataya indirgenir. kaldırılır.1. Aşağıdaki şekillerde arazinin çıkış ve iniş durumlarına göre uzunlukların (jalon + çelik şerit metre) nasıl ölçülmesi gerektiği şematik olarak verilmektedir( Şekil3. Şekil3. Ölçülen uzunluğun kullanılan çelikşerit metrenin uzunluğu geçmesi durumunda ölçülecek uzunluk üzerinde ara noktalar işaretlenerek istenen uzunluk parça parça ölçülerek bulunur. Bu yöntem ancak zorunlu durumlarda uygulanır.5. gidiş-dönüş farkı verilen hatasınırı değerinden küçük olmalıdır.6) jalon Çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 12 . Eğer büyük çıkarsa ölçmeler tekrarlanır. Uzunluk ölçmeleri gidiş-dönüş olarak yapılır.İndirgeme yönteminde ise.Eğimli arazide uzunluk ölçmesi a.İndirgeme yöntemi a. çelik şerit metre yere yatırılarak uzunluk ölçmesi yapılır. Ölçmeler sırasında önemli olan şeridin yatay tutulmasıdır.Bu yöntemde.

5 Çıkış durumunda uzunluk ölçmeleri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 13 .Basamaklı ölçme yönteminde iki durum söz konusudur -Çıkış durumu -İniş durumu Şekil3.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 14 . Şekil3. Bu yöntemle. için ± 10 cm civarındadır. Yöntemin prensibi çok basittir (Şekil3. Yöntemin sağladığı yaklaşık doğruluk.7 Yatay bazmirası ve teodolit kullanılarak uzunlukların ölçülmesi Baz mirasının yataylığı bir küresel düzeçle sağlanır ve uzunluğu ölçülecek kenara yaklaşık dik olarak yerleştirilir.Şekil3.7).6 İniş durumunda uzunluk ölçmeleri UZUNLUKLARIN OPTİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Yer yüzünde iki nokta arasındaki uzunluğun ölçülmesinde doğrudan yöntem diyebileceğimiz Şenaj(çelik şerit metre ile uzunlukların ölçülmesi) yanında sabit bilinen bir uzunluğun(baz mirası) iki ucunda yapılan doğrultu okumaları ile de iki nokta arasındaki uzunluk dolaylı yöntemle de belirlenebilir. 100 m. yaklaşık 750 metreye kadar uzunluklar ölçülebilir.8). Optik yöntemle uzunlukların ölçülmesinde kenarın bir ucuna teodolit (açı ölçme aleti) diğer ucuna da baz mirası merkezlendirilir (Şekil3.

d= cot α/2 baz mirasının uzunluğu presizyonlu bir şekilde belirlenmiş olup sıcaklık değişiminden çok az etkilenen malzemeden yapılmıştır. olmak üzere d yatay uzunluğunu veren formül aşağıdaki şekilde yazılabilir. Sabit uzunluğun(baz mirasının) iki ucuna yapılan doğrultu gözlemeleri 2cc okuma yapabilen saniye teodoliti ile aletin her iki durumundaki ölçmelerle yapılmalıdır. 100-200 metreye kadarki uzunluklarda baz mirası kenarın yaklaşık ortasına kurularak kenarın her iki ucundan yapılacak doğrultu okumaları ile tepe açıları ölçülmelidir (Şekil3. Ölçülen tepe açısı α ve baz uzunluğu b = 2m.A α d b Şekil3.8 Yöntemin Prensibi d(yatay uzunluğu) d = ½ b cot α/2 dir Hesaplarda kolaylık sağlamak amacı ile yatay miranın iki gözleme plakası arası 2 m olacak biçimde imal edilmiştir.9) .9 100-200 m uzunlukların ölçülmesi Bu durumda. α1 b d α2 Şekil3. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 15 . yatay uzunluğu veren formül.

Bunun yerine daha presizyonlu uzunluk ölçmelerinde Faz farkı ölçme yöntemi kullanılır. bir ana aletten gönderilen elektromagnetik dalganın bir yansıtıcıdan(reflektörden) yansıtıldıktan sonra geriye alınması ve gönderilen ve alınan sinyalin karşılaştırılması prensibine dayanır (Şekil 3. yatay uzunluk hesapla bulunur. λ : dalga boyu ve R dalga boyunun kesir değeridir. tam dalga boyu sayısı. İki nokta arasındaki eğik uzunluk ise. İmpuls Yöntemi(Seyir müddeti Yöntemi): Ölçmelerde kullanılan elektromagnetik dalganın seyir süresi belirlenmek suretiyle uzunluğun belirlenmesidir. 2. Yardımcı baz uzunlukları kullanılarak bu yöntemle ölçülebilen uzunluk yaklaşık 750 metreye kadar çıkarılabilir. UZUNLUKLARIN ELEKTRMAGNETİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Ikinci dünya savaşı sonrasında 1960 yıllarında elektromagnetik dalgaların atmosfer içindeki yayılma özellikleri ve hızları belirlendikten sonra bundan yararlanılarak şu an topografyada yaygın olarak kullanılan uzaklık ölçerler geliştirilmiştir. yansıtıldıktan sonra alınan dalga boyunun gönderilen dalgaya göre.λ +R UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 16 . Burada zorluk. c dalga hızı.t olur. Bu yöntemle iki nokta arasındaki eğik uzunluk ölçülür. Ayrıca. aşağıdaki eşitliğe gore belirlenir. ölçülere atmosferik düzeltme gibi gerekli düzeltmeler de getirilir. Şekil 3. 1. faz farkı kayması ve gidiş dönüşteki toplam dalga boyu sayısı belirlenir. Bu yöntemin ana ilkesi.d = b/2 (cot α1/2 + cot α2/2) şeklinde olur.10 Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçülmesi Ölçmelerde alet ve reflektör ölçülecek kenarın iki ucuna merkezlendirilir. Elektromagnetik yöntemle uzunlukların belirlenmesinde iki yöntem söz konusudur. Burada n. n .10). Bu zor ve pahalıdır. t seyir süresi olmak üzere d = ½ c. d = ½ . klasik uzunluk ölçme yöntemlerinin yerini almış ve özellikle engebeli arazilerde çok büyük kolaylıklar sağlamıştır. t seyir süresinin 10-8 ve daha iyi doğrulukla ölçülebilmesidir. Faz Farkı Ölçme Yöntemi: Bu yöntemde. Bu yöntem. Bu iki nokta arasındaki düşey açı veya yükseklik farkı ölçülüyor veya biliniyorsa.

Küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemine ‘kaba tesviye’ denir (Şekil4. 1 kilometrelik uzunluk için 1 cm den daha küçük değerde kalabilmektedir.Küresel düzeç 2. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 17 .1.1 Kaba tesviye 2. yaklaşık 2 mm çapında hava kabarcığı kalacak biçimde alkol veya eter gibi bir sıvı ile doldurulmuştur. Silindirin içi.Bu yöntemle uzunlukların presizyonlu olarak ölçülmesi mümkündür.ÖLÇME ALETLERİNİN ORTAK PARÇALARI 4. Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçmelerinde genellikle kızıl ötesi dalga veya görünen Laser dalgası kullanılır. Küresel düzecin ortalanması için. sıvının buharından oluşmaktadır. Bu yöntemle ölçme yapan bazı aletlerin ölçme presizyonu.1) Şekil4. Bu cam tüpün üst kısmında bölümler bulunur. Silindir düzecin ortalanması işlemine ‘ince tesviye’ denir.Silindir düzeç 1. 2 tür kabarcıklı düzeç vardır 1. 4. Bu bölümler arası 1 veya 2 mm dir.KABARCIKLI DÜZEÇ Doğru ve düzlemlerin yatay ve düşey tutulmalarını sağlayan yardımcı parçadır. kabarcığın dairenin tam ortasına getirilmesi gerekir. Kabarcık.Silindir düzeç iç yüzünün üst kısmı tor biçiminde tıraş edilmiş silindirsel bir cam borudur.Küresel düzeç silindirsel bir cam tüp biçiminde olup silindirin üst kısmının iç yüzü küre kapağı biçimindedir.

2). boru eksenine dik biçimde bir cam levha yerleştirilmiş ve bu cam levhanın üzerine birbirine dik iki çizgi çizilmiştir. Çizgili Mikroskop En basit okuma mikroskopudur. 4. Dürbün Objektif merkezi ile gözleme çizgilerinin kesim noktası gözleme doğrultusu verir.Çizgili Mikroskop -.2.DÜRBÜN Topografya aletlerinde dürbünler genellikle ters görüntü verirler. Bu çizgilere ‘gözleme çizgileri’ denilmektedir( Şekil 4.4.AÇI ÖLÇME VE OKUMA DONATIMLARI Okuma Mikroskoplu donatımlar -. Teodolit diyafram Görüntü netleştirme vidası Optik eksen oküler İçbükey mercek objektif Gözleme çizgileri Şekil 4. Çizgi plağı bir cam levha olup.Verniyerli Mikroskop (eski tip teodolitlerde kullanımaktadır) -. gözden uzak olan kısım ise objektif ismini alır. Okuler tarafındaki borunun içine. Dürbünden bakış doğrultusunda göze yakın olan oküler.Skalalı Mikroskop -.3.Optik Mikrometreli Mikroskop şeklinde ayırt edilebilir.2. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 18 . üzerine tek bir okuma çizgisi çizilmiştir.

Yatay doğrultu: Herhangi bir noktada düşey doğrultuya dik olan doğrultudur. Ν(ayakucu acısı)) (α+z=100g. Böylelikle bölüm çizgileri yana doğru bir miktar ötelenmektedir.Skalalı Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir skala (ince bölümler) çizilmiştir. Yatay açı: İki düşey düzlem arasında kalan ve yatay bir düzlem içinde ölçülen açıdır. Düşey düzlem: Herhangi bir noktada düşey doğrultuyu üzerinde bulunduran düzlemdir. Optik Mikrometreli Mikroskop Bu mikroskopta yatay daireden geçip mikroskopa gelen ışınların doğrultusu üzerine paralel yüzlü bir cam plak konulmuş olup. Verniyerli Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir verniyer çizildiği zaman verniyerli mikroskop elde edilir. bu plak bir mikrometre vidasının döndürülmesi ile çevrilebilmektedir. Yatay ve Düşey Açılar ltu Basu cu (z enit) (z) acisi Ya ta yd og K uzey do grultus ru l tu u cisi (t) Aciklik a Yatay aci (ί ) im Eg is ac Go a i( z le ) ne nd og y Y a ta d og r u ltu Y a tay d uzlem Istasyon noktasi Ayakucu (nadir) acisi (N) mi duzle Gozleme D uz yd u se le m Düşey doğrultu: Yeryüzünün herhangi bir noktasındaki yerçekimi doğrultusudur. Skala bölüm sayılarının artma yönü yatay daire bölümlerinin artma yönü ile ters doğrultudadır. z+Ν=200g ve de N-α=100g) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 19 ru Cekul dogrultusu Go zle n ne do gr u ult . Yatay düzlem: Düşey doğrultuya herhangi bir noktada dik olan düzlemdir. Bu öteleme miktarı mikromeytre vidasının skalasından okunabilmektedir. Düşey açı: Bir düşey düzlem içinde ölçülen açıdır. (α(eğim acısı). z(başucu acısı).

Yatay açıyı ölçmek için dürbün.3.4. yatay durumda konulmuş olan bölümlü dairenin merkezi üzerinde bulunmalı ve düşey bir UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 20 . ayaklı bir sehpa üzerine tespit vidası yardımıyla monte edilirler.4. silindir düzeç ekseni ve optik(gözleme)eksenlerine sahiptir. Teodolit Yatay ve düşey açıları ölçmeye yarayan topografya aleti ‘Teodolit’ olarak adlandırılır. söz konusu açıları ölçmek için bölümlü yatay ve düşey daireler ile bunlara ait gösterge donatımlarından oluşur. gözlemeye yarayan bir dürbün. 3 Teodolit. Ayrıca asal eksen. Donatımlar TEODOLIT Mikrometre Tamburu Dönüş Düşey Daire DİKME LER Objektif Yatay Eksen Yatay/Düşey Daire Okumaları Değiştirme Vidası Yatay Az Hareket Vidası Bakış Doğ rultusu Düşey Az Hareket Vidası Üst Kısım Silindir Düzeç Açı Tablası Döndürme Vidası Kapağı Yatay Daire Optik Çekül Küresel Düzeç Asal Eksen Sökülebilir Alt Kısım Tesviye Vidaları Şekil 4. yatay eksen. Teodolitte Eksenler.

5. Merkezlendirme: Teodolit yatay dairesi merkezinin(Asal eksenin) istasyon noktasından geçen düşey doğrultu (çekül doğrultusu) üzerine getirilmesidir.) işlemleri yapılır. Sehpa ayakları aşağı yukarı kaldırılıp indirilerek ortalama işlemi gerçekleştirilir.Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi . AE⊥ME. 3 çeşit çekül vardır 1. düşey açıları ölçmeye yarayan bölümlü düşey dairenin merkezinden geçer. İpli çekül 2. Muylu eksen.(küresel düzeç kabarçığının ortalanması işlemidir.Dürbünün göze uydurulması -Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi Ölçmelere başlamadan önce teodolitin ölçme yapılacak ve daha önceden arazi üzerinde belirlenmiş noktalar(istasyon noktaları) üzerine getirilmesi ve bu noktalar üzerine merkezlendirilmesi gerekir. OE⊥ ME. Baston çekül 3. Bu eksene ‘Muylu eksen’ veya ‘Yatay eksen’ denir. Bu bölümlü daireye ‘Yatay daire’ ve eksene ‘Asal eksen’ denir. Teodolitin Kullanılması -İstasyon noktasında yapılan ön işler .Teodolitin tesviyesi .) ve ‘**ince tesviye’ (silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir. Asal Eksen (AE) Optik Eksen (OE) Muylu Eksen (ME) Düzeç ekseni (DE) DİKLİK ŞARTLARI: AE⊥ DE (ana eksen şartı). Silindir düzeç kabarçığının ortalanmasında tesviye vidalarından yararlanılır. bir düzlem içinde kalarak. 4. Farklı yükseklikte bulunan noktaları gözleyebilmek için dürbün. Optik çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 21 . Bu işlem için çeküllerden yararlanılır. Bu düzeçler yardımıyla ‘*kaba tesviye’.eksen etrafında dönebilmelidir. yatay bir eksen etrafında aşağı yukarı hareket edebilmektedir. ME||DE Yatay ve düşey daireler ile eksenlerin yatay ve düşey duruma getirilebilmeleri için gerekli yerlere küresel ve silindir düzeçler konmuştur.

optik çekülden bakılarak..Tekrar ayaklar yardımıyla küresel düzeç ortalanır ve optik çekülden bakılarak merkezlendirmenin bozulup bozulmadığı kontrol edilir. Küresel düzeç kabarcığının kaçma doğrultusu hangi ayak doğrultusunda ise o ayak aşağı. Bu sırada optik çekülden bakılarak optik çekülün üzerindeki merkezlendirme dairesinin istasyon noktası ile çakıştırılması tesviye vidaları yardımıyla gerçekleştirilir. Daha sonra **ince tesviye dediğimiz silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemine geçilir. Bu vidalar içe-dışa çevirilerek silindir düzeç kabarcığının ortanması sağlanır daha sonra teodolit 900 çevirilerek diğer tesviye vidasıyla ortalama işlemi yapılır. Bu sırada küresel düzeç bozulabilir. Bu işlemler.yapılır.yukarı hareket ettirilerek kabarcığın ortalanma işlemi yapılır. ince tesviye denilen silindir düzeç kabarçığının ortalanması işlemine geçilmelidir. Eller yardımıyla diğer iki ayak havaya kaldırılıp. Sehpa üzerine monte edilmiş teodolit istasyon noktası üzerine getirilir. teodolitin merkezlendirileceği noktanın görünmesi sağlanarak ayaklar yavaşca indirilir ve zemin üzerine bırakılır ve de sehpa ayaklarına kuvvetlice basılır. Bu işlem birkaçkez tekrarlanarak ince tesviye tamamlanmış olur. Sehpa ayaklarından birinin sehpa pabuclarına basılarak toprağa girmesi sağlanır. Merkezlendirme ve kaba tesviye işlemlerinin aynı anda tamamlanıp.Teodolitin tesviyesi Asal eksenin düşey konuma getirilmesine ‘teodolitin tesviyesi’ denir. Silindir düzeç ekseni herhangi 2 tesviye vidasına paralel konuma getirilir. Önce sehpa ayakları yardımıyla *kaba tesviye. Bu iş silindir düzeç ve tesviye vidaları yardımıyla yapılır.(küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir).Bu işlemler birkaç kez tekrarlanarak kaba tesviye ve merkezlendirme işlemleri aynı anda tamamlanır. Böylece ölçmeler bitene kadar teodolitin hareket etmemesi sağlanır. konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 22 .

silindir düzeç optik çekül tesviye vidası Konum Konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 23 .

900 Tesviye vidaları 900 Teodolit açı ölçmeye hazır hale getirildikten sonra dürbünün göze uydurulması gerekir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 24 .

Kaba yöneltme : Dürbünün arpaçık ve gez yardımıyla gözlenen noktaya yöneltilmesidir.4). Tüm bu işlemlerden sonra yatay açı ve düşey açı ölçmelerine geçilir. Paralaks var ise görüntü netleştirme vidası ile giderilir( Şekil 4. paralaks var ise . Bu işlem yatay ve düşey genel hareket bağlama vidaları ile yapılır. ve 2. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sağ tarafda kalması durumudur UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 25 . Yatay açılar 1 Tam seri ölçülür. Şekil 4. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sol tarafda kalması durumudur Teodolitin 2. İnce yöneltme yatay ve düşey az hareket vidaları yardımıyla yapılır.Dürbünün Göze Uydurulması 3 adımda yapılır 1. Paralaksın giderilmesi (Paralaks:Görüntünün gözleme çizgileri düzlemine düşmemesi durumudur.4 Paralaksın giderilmesi Bu işlemlerden sonra gözlenen noktaya . Teodolitin 1.durumuyla yapılan açı ölçmesidir).(1 Tam seri : Teodolitin 1.Kaba yöneltme . Görüntünün netleştirilmesi 3.İnce yöneltme yapılır. İnce yöneltme : Gözleme çizgilerinin kesim noktasının gözlenen nokta üzerine getirilmesidir. görüntü netleştirme vidası ile giderilir. Okülerin göze uydurulması 2. Paralaksın giderilmesi Gözleme çizgileri netleştirilir Paralaks giderildi görüntü iyi Görüntü netleştirilir Göz okülerden aşağı yukarı hareket ettirilir.

bozulmuşsa yenilenmelidir.Durum (Ι + (ΙΙ − 200) / 2) Ortalama Sıfıra İndirgenmiş Ortalama Seriler Ortalaması Sayfa No: UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 26 .noktanın üzerinde düşey tutulan bir jalon. Her gözlemeden önce teodolitin tesviyesi kontrol edilmeli.Yatay açı ölçmelerinde gözönünde bulundurulması gereken noktalar: 1. Seri Sayısı Doğrultu Okumaları I. No.Durum II. 2. uzak noktalarda . yakın noktalarda ise nokta üstünde sallandırılan bir çekül ile belirtilmelidir. Teodolit asal eksen etrafında daima saat akrebi yönünde döndürülmelidir. Gözlemeler jalon veya çekülün mümkün olduğunca noktaya yakın alt kısmına yapılmalıdır. Gözleme noktaları. 3. POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: Alet: Seri No: Tarih: / /2007 İstasyon Gözlenen Nokta Nokta No.

2458 182.1389 0.POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: İstasyon Gözlenen Seri Nokta Nokta No.2446 24.0009 82. Durumu II.0000 382. Durumu I + ( II − 200) 2 Sıfıra Seriler İndirgenmiş Ortalaması değer A A 1 2 3 1 2 3 1 2 0.2456 24. Sayısı No.0010 50.1400 24.0000 132.1400 0.1448 0.0012 132.2456 74.1400 1 200.0000 132.0012 182.0011 382.Durum II.Durum Seri No: Tarih: 15 / 03 /2007 Sıfıra Ortalama İndirgenmiş Seriler ( I + ( II − 200)) / 2 Ortalama Ortalaması 100.2457 274.2445 24.1406 24.1458 100.0013 332.0000 132.1457 0.2458 224.0000 382.2460 132.0014 0.0010 82.1456 300.24455 24. 1 A B 1 Alet: Doğrultu Okumaları I.1403 250.1390 0.1400 50.1448 B A ß 1 POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Durulan Nokta Bakılan Nokta Seri sayısı Teodolitin I.13895 A ß2 ß1 3 2 DÜŞEY AÇI KARNESİ HESABI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 27 .0008 282.

z=65.Başucu açısı ölçülüyorsa teodolitin I. 400 − ( I + II ) 2 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 28 .102 çizelgede başucu açısı (z): z= I+ bağıntısı ile hesaplanır.102g olur. Gözlenen nokta ve alet durumu A I II Σ Düşey daire okuması(grad) 65.100 334.996 Başucu açısı (z) (grad) 65.durumlarında yapılan okumaların toplamı 400g eğim açısı ölçülüyor ise 200g(600g) olmalıdır.896 399. ve II.

arazide işaretlenmiş olan poligon noktaların yatay konumlarının saptanması amacıyla uygulanan bir ölçme yöntemidir. Bu amaçla arazide tesis edilen noktalara ‘poligon noktaları’ denir 5. Bir doğrunun belirlenebilmesi için de iki noktasının arazide işaretlenmiş olması yeterlidir. Poligon noktaların yatay konumlarının belirlenmesi amacıyla yapılan işler. Poligonların tesis edilme amaçları: 1.2. Poligonasyon ise. 5.5.1. Poligon noktalarını ardışık olarak birleştiren doğrulara ‘poligon kenarları’ ve bu kenarlar arasında ölçme(gidiş)yönünün sol tarafında kalan açılara da ‘poligon açıları’ denir.Konum ve eşyükselti eğrili planların çıkarılması 2. arazide amaca yetecek sayıda doğrunun belirlenmiş olması gerekir.Plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilmesidir.Arazide konumu belli noktalara veya doğrulara göre diğer noktaların belirtilmesi 3.Arazide konumları belli noktaların birbirinden çok uzak olması ve bu iki nokta arasında konumları bilinen noktalara gerek duyulması durumunda ara noktaların tesis edilmesi 4. POLİGONASYON Yeryüzündeki doğal ve yapay cisimlerin yatay konumlarının bir dik koordinat sisteminde belirlenebilmesi için veya plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilebilmesi için. Arazi işleri a) Poligon noktalarının belirlenmesi b) Poligon kenarlarının ölçülmesi c) Poligon açılarının ölçülmesi d) Arazide yapılan ölçmelerin kontrolu e) Poligona ait bir kenarın açıklık açısının ölçülmesi Büro işleri a)Poligonların hesaplanması ve hesapların kontrolü b)Çizim işleri olmak üzere 2 grupta toplanır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 29 .

Arazi işleri Poligonasyon ölçmeleri sırasında (1ekip başı. 5. Poligon açılarının ölçülmesi Bir poligon kenarının kendinden önceki kenarla oluşturduğu ve ölçme doğrultusunun sol yanında kalan açıya‘poligon açısı’denir genellikle β ile gösterilir.1). 1 3 2 Şekil 5. Poligon kenarlarının ölçülmesi Poligon kenarları 20-30 m’lik çelik şerit metrelerle gidiş-dönüş olarak ölçülür. Oluşturan ekip araziye giderek çalışma yapacağı bölge de poligon noktalarını seçer. 1.) 3.1 Poligonlar UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 30 .1 operatör(teodoliti kullanır).uzunluk değerleri uzunluk ölçme çizelgesine yazılır.1yazıcı. 2 şenör (uzunlukları ölçerler)ve yeteri sayıda yardımcıdan) oluşan poligonasyon ekibi oluşturulur.Bağlı poligonlar (Başında veya sonunda en az 2 tane koordinatı bilinen noktaya bağlanan poligonlardır).Poligon noktaları sağlam zeminde seçilmeli.Poligon kenarları zorunluk olmadıkça yol ve benzeri tesisleri kesmemeli.Kapalı poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışan poligonlardır. 4.Poligon kenarları 50-300m arasında olmalıdır. 3. 2.) 2. Poligon noktalarının seçiminde dikkat edilecek hususlar: 1.Açık poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışmayan poligonlardır.Poligon noktalarını seçerken bu noktalardan çok sayıda arazi detay noktasının gözlenebilmesine dikkat edilmelidir.Bir poligon noktasından bir önceki ve bir sonraki poligon noktası gözlenebilmeli.(Açılar 1 Tam seri ölçülmelidir) Poligonlar yeryüzündeki geometrik şekillerine göre (Şekil 5.

3. REFERANS SİSTEMLERİ Fiziksel yeryüzü. Çalışma alanı 50 km2 den küçükse Düzlem 50 km2 < Çalışma alanı ≤5000 km2 Küre Ülke ölçmeleri için Elipsoit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 31 .5. en karmaşık matematik formülleri ile dahi ifade edilmeyecek kadar karmaşık bir yüzeydir. etkilerden arınmış olarak düşünülen durgun haldeki okyanuslar yüzeyinin kara parçalarının altında da devam ettiği düşünülürse kapalı ve sürekli bir nivo yüzeyi elde edilir. İlk olarak Gauss tarafından yapılan bu tanımla referans yüzeyi tek anlamlı olarak belirlenmiş olmaktadır. fırtına. Gelgit. Geometrik olarak tanımlanamayan geoit üzerinde işlem yapılamadığı için hesap yüzeyi olarak farklı geometrik yüzeyler kullanılır. sıcaklık farkı vb. Elde edilen bu yüzeye "Geoit" denir.

· Koordinatları belli noktalar arasındaki kenar uzunluğu ve bu kenarın kuzeyden olan açıklığını (açıklık açısını) hesaplamakta. bir elipsin küçük ekseni etrafında dönmesiyle meydana gelen yüzeydir.geometrik tanımlı dönel elipsoid yüzeyi kullanılabilir. Bir koordinat sistemini tanımlamak için: • Başlangıç noktasını (origin) • Dönüklüğünü (orientation) • Birimini (units) tanımlamak gerekir. bir noktanın belirli bir referans sisteminde konumunu tanımlayan doğrusal ve açısal büyüklüklerdir. Dönel elipsoid. Bu nedenle konum koordinatları için referans yüzeyi olarak dünyanın şekline en yakın ve geoiti en iyi temsil edebilen ve matematiksel. · Harita üzerinde bir noktanın yerini belirtmekte. kullanılır.Geoit. Yeryüzü için tek anlamlı ve kesin olarak tanımlanmalı Kapalı bir fonksiyonla geometrik olarak ifade edilmeli yani üstünde hesap yapılabilmelidir. üstünde hesap yapılabilecek düzgün bir yüzey değildir. basıklığı (f) ve dışmerkezliği (e) ile tanımlanır. küçük-yarı ekseni (b). · İki nokta arasındaki yerel saat farkının hesaplanmasında. KOORDİNATLARIN KULLANIM YERLERİ : · Yeryüzünde bir noktanın ya da bir bölgenin yerinin tarifinde. • • • Bir nivo yüzeyi (Durgun su yüzeyi)olmalı. · Koordinatları hesaplanmış noktaları haritaya geçirmekte. Referans yüzeyi. Bir elipsoid büyükyarı ekseni (a). Koordinat Sistemleri Koordinatlar. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 32 .

5.3.1. BAŞLICA KOORDİNAT SİSTEMLERİ :
· Dik koordinat Sistemi, · Kutupsal Koordinat Sistemi

· Coğrafi Koordinat Sistemi . UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi

5.3.1.1.Dik Koordinat Sistemi Karşılıklı birbirine dik 3 referans düzlemi tarafından tanımlanan ve uzayda yer alan noktaların tanımlandığı koordinat sistemidir.

Başlangıç meridyeni

Z

Y
Ekvator

Koordinat sistemleri çok çeşitli olmasına karşın, günümüzde en çok kullanılan klasik sistem dik koordinat yada kartezyen koordinat sistemidir. Bu sistemler plan veya düzlem koordinat sistemi olarakta bilinirler. Buna göre dik konumdaki eksenler referans sınır olarak alınırlar ve herhangi bir noktanın düzlem koordinatı (x, y) uzaydaki konumu da (x, y, z) değerleri ile tanımlanır. Dik koordinat sistemi daha çok büyük ölçekli haritalar ve küçük alanlar için kullanılır.

5.3.1.2 Kutupsal Koordinat Sistemi
Elemanları yatay açı(β) ve yatay uzunluktur(S). Ölçme işlerinde kullanılır

β S

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

33

5.3.1.2. Coğrafi Koordinat Sistemi

Bu sistem paralel (enlem dairesi) ve meridyen (boylam dairesi) dairelerinden oluşur.

Enlem ve Boylam Daireleri : Dünyayı kuzey ve güney yarım küre diye ikiye
ayıran ekvatora paralel dairelere ‘paralel’ ya da ‘enlem daireleri’ denir. Ekvatorun kuzeyindeki paraleller kuzey paraleli, güneyindekiler ise güney paraleli olarak adlandırılır. Paralel daireleri kuzey ve güneyde 1° aralıklı 90'ar tane olmak üzere toplam 180 tanedir. Ekvatora dik ve kutuplarda birleşen dairelere de ‘meridyen’ ya da ‘boylam daireleri’ denir. Londra'da Greenwich'teki gözlem evinden geçen meridyen,başlangıç meridyenidir, (Londra'da Greenwich gözlemevinde bulunan bir gök dürbününün ekseninden
geçtiği varsayılan meridyen, başlangıç yani 0° meridyenidir)

Başlangıç meridyeninin doğusundaki meridyenler doğu, batısındaki meridyenler ise batı meridyeni olarak adlandırılır. Meridyenler 1° aralıklı 180 doğu ve 180 batı meridyeni olmak üzere toplam 360 tanedir . 1°'lik aralıkla geçen meridyenler arasında zaman farkı 4 dakikadır Bu koordinat sisteminin başlangıcı Greenwich meridyeni ile ekvatorun kesim noktasıdır. Koordinat eksenleri de Greenwich meridyeni ve ekvatordur. Yer'in merkezi başlangıç noktasıdır. Bir noktadan geçen paralel dairesinin ekvatora olan açısal uzaklığına enlem(ϕ), bir
noktadan geçen meridyenin başlangıç meridyeni düzlemi ile arasındaki açıya boylam(λ )denir.

Enlemler ve Boylamlar

Paralel ve Meridyen Daireleri

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

34

Elipsoidin basıklığı nedeniyle P noktasından geçen ve elipsoide dik olan doğrultu ile merkez kesişmez. Küresel Koordinatlarda ise bunlar çakışıktır.

Greenwich Başlangıç Meridyeni

Meridyen Paralel

5.3.1.4. UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi
Eğri bir yüzey üzerindeki bilgilerin matematik ve geometrik kurallardan faydalanarak harita düzlemine geçirilmesine "Harita Projeksiyonu" denilir UTM Sistemi Gauss-Krüger projeksiyonu esas alınarak geliştirilmiştir İkinci dünya savaşından sonra bütün dünya ülkeleri için ortak bir harita projeksiyonunun geliştirilmesi düşüncesiyle Gauss-Krüger projeksiyonunda bazı değişiklikler yapılarak UTM ortaya çıkarılmıştır. Projeksiyonun referans yüzeyi elipsoittir. Başlangıçta sadece ABD tarafından benimsenmiş daha sonra uluslararası düzeyde kullanılmıştır

Türkiyede ülke nirengi ağına dayalı 1/25000 ölçekli temel haritalarda düzlem koordinatlar 6°'lik dilim genişlikli Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir UTM projeksiyonunda, 180° meridyeninden başlamak üzere dünya, 6° boylam aralıklı 60 dilime ayrılmıştır. 1 / 5.000 ölçekli Standart Topoğrafik (ST) ve Standart Topoğrafik Kadastral Haritalar (STK) 3°'lik dilimler halinde Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir Türkiye 35, 36, 37, 38 zonlarda yer alır.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

35

Büro İşleri Poligonların Hesaplanması ve Hesapların Kontrolu

Dik Koordinatlar Dik koordinat eksen sisteminde X ekseninin pozitif yönü kuzey olarak şeçilir. Y ekseni nin pozitif yönü ise doğuyu gösterir. Bir kenarın açıklık açısı, kuzey yönünden(X eksenininden) itibaren saat akrebinin dönüşü yönünde kenar üzerine kadar taranan (0grad - 400grad) arasında değerler alan yatay bir açıdır.

IV

I

III
t AB

II

A B
t BA

tBA= tAB +200grad

1. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
B ( X B , YB )

A ( X A , YA ) S AB t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

36

X

XB XA A

tAB SAB

B

YA

YB

Y

X B = X A + S AB cos t AB YB = Y A + S AB sin t AB
II. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
S AB , t AB , t BA

A ( X A , YA ) B ( X B , YB )

∆X AB = X B − X A ∆Y AB = YB − Y A

tan t AB =

∆Y AB ∆X AB

t AB = arctan(

∆Y AB ) ∆X AB

S AB = (∆Y AB ) 2 + (∆X AB ) 2

tBA= tAB +200grad
AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ
t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB

1. bölgedeki değeri

BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI

I.bölge +/+
' t AB = t AB

II.bölge +/' t AB = 200 − t AB

III.bölge -/' t AB = 200 + t AB

IV.bölge -/+
' t AB = 400 − t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

37

∆Y ve ∆X’in işaretlerine göre) poligon dizisinin gidiş yönü belirlenir.Hesap Yöntemi İki doğru arasındaki açı ve doğrulardan birinin açıklık açısı bilindiğine göre doğrunun açıklık açısının bulunması Verilenler: t AB İstenenler β t BC t BC = t AB + β + n * 200 grad t AB + β = K olsun K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 Açık-Kapalı veya Bağlı Poligon’un (Koordinat Hesap Çizelgesinin) hesaplanabilmesi için: Öncelikle poligon dizisinde gidiş yönünün belirlenmesi gerekir. Hesap Yöntemi Verilenler: İstenenler A ( X A . YC ) X B t AB t AC α α A C α = t AC − t AB IV. verilen koordinatlar (X. (Bölgelere dikkat edilecek. Açıklık açısının direkt olarak verilmediği durumlarda.III. Gidiş yönünü belirleyen ilk kenarın açıklık açısıdır.β i ) karneye yazılır ve hesaba başlanır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 38 .Eğer poligon açıları gidiş yönünün sağ tarafında kalıyorsa poligon hesabında kullanılacak olan poligon açıları 400’den çıkarılarak ( 400 .Y) yardımıyla ∆Y ve ∆X koordinat farkları kullanılarak ilk kenarın açıklık açısı hesaplanır. YB ) C ( X C . YA ) B( X B . Poligon hesabında kullanılacak olan poligon açılarının ( β i ) gidiş yönünün solunda kalmasına dikkat edilmelidir.

bölge -/' t AB = 200 + t AB IV.bölge +/+ ' t AB = t AB II. YA ) B ( X B .2. A B 1 2 3 β(grad) t(grad) t AB S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) βB 400 − β 1 β2 Daha sonra ilk kenarın açıklık açısına kendisinden bir sonra gelen noktadaki poligon dizisinin sol tarafında kalan poligon açısı eklenerek ve irdelemeler yapılarak diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır. tB1+(400-β1)<200 ise t12= tB1+(400-β1)+200 200<tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -200 tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -600 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 39 .3( X İ . ( t12 . Yİ ) AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI I.bölge +/' t AB = 200 − t AB III.bölge -/+ ' t AB = 400 − t AB N.A βB 1 β1 B β2 2 3 verilenler istenenler A ( X A .t 23 ) t12 = t B1 + (400 − β1 ) irdeleme yapılarak belirlenir. tB1’ in hesabı: t AB + β B = K olsun K <200 ise K +200 200< K <600 ise K -200 K >600 ise K -600 aynı şekilde diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır.N. YB ) 1.

∆Y. Açıklık açılarının 1.bölgeye karşılık gelen değerleri hesaplanır.Açıklık açılarının hesabının kontrolü ve 1. bir önceki açıklık açısına.β2 B(X. o noktadaki poligon açısı eklenip 200g veya katları ile düzeltilmesiyle elde edilir.Y) β3 N. 2. 3. bir önceki kenarın açıklık açısı ( t n −1 ) ve n noktasındaki poligon açısı( β n ) olmak üzere n n t n +1 = t n −1 + β n + k 200 g bağıntısı ile bulunur.Açıklık açılarının hesabı n n Bir kenarın ileri açıklık açısı ( t n +1 ).N. A B 1 2 3 4 β(grad) 3 β1 S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) t(grad) t AB βB β1 400 − β 2 β3 α = t 31 − t 32 Açık Poligonda Koordinat Hesapları ve Kontrolleri 1. Herhangi bir noktadaki açıklık açısı.Y) 4 2 1 βB A(X. bölge karşılıklarının bulunması n t son = t n −1 + ∑ β ± k 200 g ifadesi ile kontrol edilir. ∆X koordinat farklarının hesabı n n ∆Xn-1 = S n −1 cos t n −1 n n ∆Yn-1 = S n −1 sin t n −1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 40 .

∑∆X= XSON-XİLK Xn= Xn-1+∆Xn-1 tn-1.Poligon dizisine ait veriler ve ölçülenler aşağıda verilmiştir β2 Verilenler 1 s2 A 2 A(YA=8450.75) γ s3 B C yatay açı çizelgesi I.Yn.N II.N.n n+1 n-1 βn Sn.XA=9300.Koordinat hesaplarının kontrolü ∑∆Y=YSON-YİLK .durum D. B.520 1) βB= 98.156 200.durum B A 0.n+1 βn+1 tson n Örnek:Açık poligon koordinat hesabı B ve C noktaları arasında açılacak tünelin doğrultusunu belirlemek amacıyla B ve C noktaları arasında poligon dizisi geçirilmiştir.4.50) βB s1 β1 B(YB=8575.00 . Xn koordinatlarının hesabı Yn= Yn-1+∆Yn-1 5.00 .XB=9125. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 41 .510 298.357 olarak çizelgeden hesaplanır.160 1 98.

50 9129.627 grad c) S BC = ∆X 2 + ∆Y 2 =478.373 184.471 8450.828= 40.75 9231.16 478.55 9193.75m s3=184.16 / 4.471 grad AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESAP ÇİZELGESİ t(grad) S(m) Y(m) N.84 YC − YB XC − XB ile ' tan t BC = 478.N.357 58.80 8575.893 122.455 grad t B1 = 58.94 173.373 YC − YB = ∑ ∆Y .09 Σ t 2C = t AB + ∑ β ± n 200 = 122.480 168.BÖLGE) ' t AB = 39. X C − X B = ∑ ∆X b) γ= t BC − t B1 ' tan t BC = X(m) 9300. tBC) tAB nin hesabı: ∆Y AB = YB − Y A =125 ∆X AB = X B − X A = -174.529 ' t AB = 200.C noktalarının koordinatlarını hesaplayınız.94m a)1.58m s2=168.05 8715.16 4. Bölge) ' t BC = t BC = 99.58 140.348 β2= 207.50 9125.893 s1=175.18 m .09 (+/+ I.75 164.64 -63.00 1 255.2.75 ( +/.II.652 114.52 C 9053. t BC = 99.( SBC .12 105.40 -38.75 t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB ile ' t AB = 125/174.828 175. β(grad) ∆Y ∆X A 160.828 (tablodan alınır).ölçülenler β1= 144.00 B 98.t AB = 160. b) γ c) Tünelin uzunluğunu ve doğrultusunu hesaplayınız.455 grad 42 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 .66 8879.12 **2 207.455-58. γ= t BC − t B1 = 99.

880 179.YB=1210.572+175.54 tant’AB= |∆ΥAB/ ∆ΧAB | tAB=200+t’AB=289.538 399.44 1 tA1 =tBA+Σβ ± n*200= 89.54 1110.43) ölçülenler β 2 = 220.45 -4.24 2 VE 3 NOLU NOKTALARIN KOORDİNAT HESABI: N.bölge) tBA= 200+ tAB=89.572 (.11 m 1 NOLU NOKTANIN KOORDİNAT HESABI: N.00 1210.257 ∆X 36.97 3409. Diğer noktaların koordinatlarını hesaplayınız./ .120 β A = 175.70 Y(m) 1210.71m ∆ΧAB =ΧB-ΧA=-6.AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESABI βB 3 B βA β2 s1 s2 2 A 1 s3 Yukarıda verilen poligon dizisinde A ve B noktalarının koordinatları bilinmektedir.44 X(m) 3414.685-200=65.33 60.97 -10.33m s3 =70.57 S AB= ∆Υ AB+ ∆Χ AB= 40.00 3419.73 Y3-YB X(m) 3420.3.462 β B = 180.N.72 ∆Y -39. VERİLENLER A(XA=3420.7 ∆X 5.685 tAB'nin hesabı: s1 =60.418 t(grad) 289.89 -59.71 60. t(grad) S(m) β(grad) ∆Y B 89.00.54 3414.48 t23 =tAB+Σβ ± n*200= 688.257 70.990 S(m) 40.43 1250.00 1310.72m s 2 =40.7 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 43 .990 ∑∆Y= Y3-YB =-99.685 65.52 X3-XB .43 1170.48 Y(m) 1250.99-2*200=288.YA=1250.00 3420.N. A B 2 3 Σ β(grad) 219.54 3457.00) B (XB=3414.81 -99.572 2 2 2 ∆ΥAB =ΥB-ΥA=-39. ∑∆X= X3-XB=-4.572 A 175.54.572 309.452 288.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 44 .

KAPALI POLİGON HESABI 1. Düzeltilmiş poligon açılarının hesabı β i ' = β i + vβ 4. ' = (n ± 2)200 grad 5. . ∆X koordinat farklarının hesabı ∆X = S cos t ' ∆Y = S sin t ' UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 45 . Açı kapanma hatasının poligon açılarına dağıtılması f β ≤ Dβ ise vβ = − fβ n ifadesi ile poligon açılarına dağıtılacak düzeltme miktarı bulunur. Açıklık açılarının hesabı (t’) n n t n +1 = t n −1 + β n' + k 200 g n t n −1 + β n' = K K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 6. ∆Y. Poligon Açılarının Kontrolü f β = ∑ β − (n ± 2)200 grad (Açı kapanma hatası) Dβ = 1c + 150 (n − 1) n ∑S f β ile ilgili kapanma hatası sınır değeri Dβ ise f β ≤ Dβ olmalıdır. 2. 3. Düzeltilmiş poligon açılarınınkontrolu ∑β olmalıdır.

düzeltme miktarları v yi = − ifadeleri ile hesaplanır. fy= ∑∆Y koordinat kapanma hataları fs = f x2 + f y2 lineer kapanma hatası lineer kapanma hatası sınır değeri DS = 0. ∑S= poligon kenarlarının toplamı Sİ= ∆Yi ve ∆X i ye ait olan poligon kenar uzunluğu 9.02 ise f s ≤ Ds olmalıdır. Lineer Kapanma Hatasının Hesabı fx=∑∆X . 10. ∑∆Y’ =0 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 46 .Kapalı poligonda ∑∆X=0 . Düzeltilmiş koordinat farklarının bulunması ∆Yi ' = ∆Yi + v yi ∆X i' = ∆X i + v xi ∑S fy Si v xi = − fx Si ∑S Sonuçta ∑∆X’=0 olmalıdır. ∑∆Y =0 olmalıdır 7.0003S + 0. Koordinatların hesabı Yn= Yn-1+∆Y’ Xn= Xn-1+∆X’ .004 S + 0. Koordinat farklarına uygulanacak düzeltme miktarının hesabı f s ≤ Ds şartı sağlanıyorsa. 8.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 47 .

herhangi bir noktadan geçtiği düşünülen bir yüzey veya karşılaştırma düzleminden olan düşey uzaklığına ise ‘yüksekliği’ veya ‘kotu’ denilmektedir. Yükseklik farklarının ölçülmesinde 4 yöntem vardır.YÜKSEKLİKLERİN ÖLÇÜLMESİ – NİVELMAN Yeryüzü noktalarının karaların altında da devam ettiği varsayılan ortalama deniz yüzeyinden ( karşılaştırma yüzeyi) olan düşey uzaklığına ‘yükseltisi’. 1234- Geometrik nivelman Trigonometrik nivelman Barometrik nivelman Prezisyonlu nivelman NİVOLAR Gözleme ekseninin yatay konuma getirilmesi için kullanılan düzenlere göre nivo tipleri: Düzeci ve dürbünü sabit nivolar • Fenkalaj vidalı • Fenkalaj vidasız Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolar dir. Noktalar arsındaki düşey uzaklık farkına ‘yükseklik farkı’ . • Fenkalaj vidalı UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 48 . bu yükseklik farklarının ölçülmesine ise ‘nivelman’ ismi verilmektedir.

Bu vida yardımı ile dürbünün bir ucu düşey doğrultuda belirli bir miktar hareket ettirilebilmekte ve düzeç kabarcığının ortalanması sağlanmaktadır. Ters görüntü veren nivo ve mirası kullanılıyor ise mira bölümlerinin yukarıdan aşağıya doğru arttığına dikkat edilmelidir. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 49 . Dürbün ve düzeç üst yapıyı oluşturur. Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Bu tip nivolarda silindir düzeç dürbüne tespit edilmiştir. Bu vidaya ‘fenkalaj vidası’ denir. Dürbün ekseni etrafında düzeç ile birlikte dönebilmektedir. Alette yatay hareketi tespit vidası ile az hareket vidası bulunmaktadır • Fenkalaj vidasız Bu tip nivolarda düzeç dürbüne ve dürbün de alete tespit edilmiştir. Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar 1. Kaba yöneltme yapılır. Az hareket vidası yardımı ile yatay gözleme çizgisi mira bölümlerini kesecek ve düşey gözleme çizgisi bu bölümleri ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. 6. Düzeç kabarcığı tesviye vidaları ile ortalanır. Bu dönme hareketinde bağlama ve az hareket vidaları kullanılmaktadır. dürbün göze uydurulur. Okumalar metre cinsinden yazılır. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajlı nivonun kullanılması Bu tip nivolar fenkalajsız nivolar gibi kullanılır. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajsız nivonun kullanılması 1.Bu tip nivolarda üst kısım bir eklem ve ince dişli bir vida ile alt kısma bağlıdır. 2. Dürbün miraya yöneltildikten sonra silindir düzeç kabarçığı fenkalaj vidası ile ortalanır. Düzeç bir fenkalaj vidası ile ortalanmaktadır. kompansatör denen bir düzen ile kendi kendine prezisyonlu bir biçimde yatay duruma gelmektedir. Silindir düzeç kabarcığı dürbün doğrultusuna en yakın tesviye vidası yardımı ile ortalanır. Kompansatör olarak kolaylıkla salınım yapan bir sarkaç kullanılmaktadır. 5. Dürbün miraya yöneltilerek okuma yapılır. Kompansatörlü(Otomatik)nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolarda kaba tesviyeden sonar optik eksen. Bu tip nivolar yalnız küresel düzeç ile tesviye edilirler. Alt yapı üç tane tesviye vidası üzerinde bulunmaktadır. Üst kısım alt kısım üzerinde ve asal eksen etrafında döner. Kaba tesviye bir küresel düzeç ve üç tesviye vidası ile yapılır. 4. Tesviye vidaları yardımı ile küresel kabarcığı ortalanır 3. Nivo okuma yapılacak noktalara yaklaşık eşit uzaklıkta konur ve sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak biçimde sehpa ayakları açılır.

Bölümlü latalardan. 2.okuma+2. dürbün göze uydurulur.Geometrik nivelman Geometrik nivelmanda genel olarak aletler kullanılır. ilk yapılan okumaya ‘geri okuma’ ve nivonun yerini değiştirmeden yapılan son okumaya ‘ileri okuma’ denir. Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır 3. Yatay gözleme çizgisi ile okuma yapılır. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır Miraya kaba yöneltme yapılır. 1. Nivelmanda nivonun herhangi bir konumu sırasında. Bunlara ‘nivo’ denir. Miraya kaba yöneltme yapılır. 4. yükseklik farkları bulunacak noktalar üzerine düşey olarak tutulan ve mira adı verilen (MİRA: yüksekliği bilinen yada yüksekliği bulunacak noktalar üzerinde düşey durumda tutulan üzerinde dm.2. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 50 . ‘gözleme düzlemi’ denir. Okuma=1/2(1. durum) fenkalaj vidası yardımı kabarcık tekrar ortalanır ve ikinci okuma yapılır.cm bölümleri bulunan bir latadır). 3. Silindir düzeç solda iken (normal durum) fenkalaj vidası yardımı ile silindir düzeç kabarcığı ortalanır ve 1. 5. 5. Dürbün kendi ekseni etrafında yarım devir döndürülerek silindir düzeç sağa alınır (2. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. 4.okuma) Kompansatörlü(Otomatik)nivolar 1. dürbün göze uydurulur. bölümlerin dürbünün yatay gözleme çizgisi ile okunup ve bu okumaların farkından iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunmasına dayanmaktadır. 6. yatay gözlemeler yapabilen dürbünlü Dürbünün taradığı düzleme de Geometrik nivelman. okuma yapılır. 7. Nivelman ölçmeleri gidiş-dönüş yapılır.

2.Nivo sehpa başlığı yaklaşık olarak yatay olacak bir biçimde uygun bir yere konur.iB WB ∆hAB WA( nivo yüzeyi) W0(ortalama deniz yüzeyi.iB .mira 1.A noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (gA) 3. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 51 ∆hAB = gA. AB doğrultusu üzerinde olması şart değildir.geoit) A ve B gibi iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunması isteniyorsa. B noktasının kotu (HB) HB= HA+∆hAB dir. A noktasının kotu HA ise.932 ufuk-ceng_2005 yatay gözleme çizgisi mira gA nivo iB B A HA karşılaştırma düzlemi HB ∆hAB = gA.B noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (iB) Bu durumda A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı (∆hAB) dir. 1.

2. ilk okuma geri okuma.3 İleri okumalar 1.3.Nivonun herhangi bir durumunda ikiden fazla noktada mira okuması yapılmış ise. (∆h> 0 ise arazi çıkış. Prezisyon ±0. 1.B UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 52 .) Geometrik nivelman yönteminin prezisyonu.1. Nivelman geri okuma ile başlamakta ve ileri okuma ile bitmektedir. nivonun yeri değişmeden yapılan son okuma ileri okuma ve bu okumaların arasında yapılan bütün mira okumalarına ‘orta okuma’denir. o noktanın hem ileri hem de geri mira okuması olarak alınabilir.3 değişim noktaları Geri okumalar A. Arazide yapılan bu ölçmeler nivelman karnesine yazılarak hesaplanır. birbirinden 1km uzaklıkta bulunan iki nokta arasındaki yükseklik farkının karesel ortalama hatası cinsinden verilmektedir.2.2mm/km ile ±20 mm/km arasındadır. Orta okuma . ∆h< 0 ise arazi inişdir.2.

Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi (GDK) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 53 .Yükseklik Farkı Yöntemi (∆h) 2.A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı: • ∆h = ∆h1 + ∆h2 + ∆h3 + ∆h4=(gA-i1)+(g1-i2)+(g2-i3)+(g3-iB) =∑geri-∑ileri NİVELMAN KARNELERİNİN HESAPLAMA YÖNTEMLERİ 1.

∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H SON − H İLK B ∆h2B 2 1 ∆hA1 ∆h12 HB H2 A HA H1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 54 .YÜKSEKLİK FARKI YÖNTEMİNE GÖRE NİVELMAN KARNESİ HESABI Kontrol Eşitlikleri Yükseklik Farkı Yöntemi için.

Nivonun yeri değiştiği zaman GDK da değişir.516 2. ∑ GDK + H İLK = ∑ H + ∑ ortaokuma + ∑ ileriokuma UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 55 .325 0.079 1.743 110. miranın tutulduğu noktaların kotları bulunur. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No. Nokta yüksekliğine (HA) o noktada yapılan geri okuma (gA) eklenerek ‘‘GDK’’ bulunur GDK = HA + gA Bu gözleme düzlemi kotundan o nivo kuruluşunda yapılmış olan orta ve ileri okumalar çıkarılarak. Ara Uzaklık Mira Okumaları (m) Geri Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri A 1 2 B Σ 2.Aşağıda verilen nivelman karnesini yükseklik farkı yöntemine göre hesaplayınız.000 110.718 0.781 113.743 GÖZLEME DÜZLEMİ KOTU YÖNTEMİ Gözleme düzlemi yönteminde her nivo kuruluşu için dürbünün optik ekseninden geçen yatay düzlemden yararlanılır.975 3.743 HB-HA=3.702 2.437 1.702 111. Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi için kontrol eşitliği . Bu yatay düzleme ‘gözleme düzlemi ’ismi verilir.623 1.915 3.962 7.877 1.743 ∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H B − H A =3.

NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 56 .

Kaçınılamayan ölçme hataları ve atmosferik etkiler nedeniyle söz konusu edilen koşullar sağlanamaz ve kapanma hataları ortaya çıkar.ise ∑ ∆h . NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI Bunlar Açık nivelman poligonunda fh= ∑ ∆hg − ∑ ∆h d Kapalı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − 0 Bağlı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − ( H B − H A ) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 57 .AÇIK NİVELMAN POLİGONUNDA Açık poligonda gidiş nivelmanının kontrolu için ters doğrultuda dönüş nivelmanı yapılır. dönüş nivelmanındaki ∑ ∆hd .Bu durumda gidiş nivelmanındaki yükseklik farkları toplamı ∑ ∆hg .∑ ∆h g d =0 olmalıdır.KAPALI NİVELMAN POLİGONUNDA Nivelmana yüksekliği (kotu) bilinen noktadan başlanıp tekrar aynı noktaya gelindiğinden ∑ ∆h olmalıdır 3. 2.1.BAĞLI NİVELMAN POLİGONUNDA =0 Kotu bilinen A noktasından kotu bilinen B noktasına gidildiğinde ∑ ∆h = HB − HA olmalıdır.

697 1.80 101 3.30 103 103 46.530 0.Nivelman ölçmelerine ait hata sınırı Dh=20mm L(km) L=nivelman boyu fh ≤ Dh olmalıdır.80 102 102 52.560 -1.221 1.852 1.192 -2.459 2.00 104 104 67.060 2. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No.781 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 58 .363 0.651 0. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 52.322 0.

047 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 59 .00 101 1. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 67.571 -1.368 2.684 -2.590 1.893 0.363 3.222 0.90 102 102 53.622 2.457 0.NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (DÖNÜŞ) Nokta No.322 1.20 103 103 51.165 00.90 104 104 46.

005 52.222 53.6 4. Gidiş Nivelmanı (m) Sg ∆hg Dönüş Nivelmanı (m) Sd ∆hd Fark (mm) Hata Sınırı Ortalama (m) So ∆ho Düzeltme vh(mm) Düzeltilmiş ∆h’(m) Nokta Yüksekliği(H) 101 102 103 104 101 ∑ 2.3 5.80 -2.00 67.363 1.6 4.682 146.80 52.363 -1.10 46.10 67.000 f hi ≤ d hi d hi = 20mm S (km) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 61 .KAPALI POLİGON NİVELMAN ÖZET ÇİZELGESİ Nokta No.459 -1.322 -2.321 -2.222 0.90 0 0 -2 -1 4.361 1.90 52.90 46.322 2.221 52.00 51.459 -1.223 0 145.2 2.20 67.457 1.458 -1.223 145.30 46.361 148.85 -2 -1 -1 -1 -5 2.322 -2.000 147.363 1.

TRİGONOMETRİK NİVELMAN Düşey açıların ölçülmesi ile yüksekliklerin belirlenmesi yöntemidir. Prezisyon ±1 cm ile ±10 cm arasındadır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 62 . t ZAB a B A HA SAB karşılaştırma düzlemi HB HB -HA= ∆hAB =SAB cotzAB +a-t HB= HA+ SAB cotzAB +a-t UYGULAMA HA=100 m zAB=86.67 m.144g SAB=125 m a=1.50 m t= 1.47m HB= ? HB= HA+ SAB cotzAB +a-t =127.

kenar ağı. poligonasyon ağları) nokta yüksekliklerinin belirlenmesinde ve sağladığı prezisyon yeterli olduğu sürece mühendislik hizmetlerinde ve geometrik nivelmanın uygulanamadığı dağlık arazideki her türlü yükseklik ölçmesinde kullanılır.13 . 250 m ye kadar uzaklıklarda düşey açılar ve yatay uzunlukların ölçülmesi suretiyle noktalar arasındaki yükseklik farkları bulunur. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 63 . R=6370 km TRİGONOMETRİK NİVELMAN İLE İKİ NOKTA ARASINDAKİ YÜKSEKLİK FARKININ BULUNMASI: Trigonometrik nivelmanda. Trigonometrik nivelman konum koordinatlarının elde edilmesi için kurulan ağlarda( Açı ağı.Sg cotzg ti=tg BAROMETRİK NİVELMAN Atmosfer basıncının yükseklikle değişmesinden yararlanılır. Basınç barometre ile ölçülür ve basınç farklarından yükseklik farkları hesaplanır. Keşif işlerinde kullanılır.SAB> 250 m ise ∆hAB =SAB cotzAB +a-t + 1 − k S2AB 2R k=0. Bu yöntemle iki nokta arsındaki yükseklik farkları ±1-2 metre prezisyonla bulunabilmektedir. mira hg zg zi a B A HA Sg Si HB hi ti Teodolit tg ∆hAB karşılaştırma düzlemi ∆hAB= Sİ cotzi .

Bu arakesit doğru. bu çizgiye ait nokta kotlarına ‘siyah kot=arazi kotu’ denir. Ölçmelerden sonra boyuna kesit nivelman karnesi hesaplanır. arazinin engebe durumunu gösteren çizgiye ‘siyah çizgi’. Karşılaştırma çizgisine uygun bir kot değeri verilerek ölçek dikkate alınarak uzunluklar işaretlenir. Boyuna kesit proje ekseni boyunca arazinin topografik yapısını gösterir. Arazinin eğiminin net olarak görünebilmesi için yatay ölçek düşey ölçeğin 5 veya 10 katı olarak alınır. Daha sonra dik koordinat sisteminde yatay eksen uzunlukları düşey eksen yükseklik farklarını göstermek suretiyle çizim yapılır. • uzunluk ölçmelerinin yapılması • açık veya bağlı nivelman poligonu yardımı ile nivelmanın yapılması gerekir. Enine kesit nivelman karnesinin hesabı için boyuna kesit kesit nivelman karnesinden eksen kazığının kot değeri alınır.sağve sol yana doğru belirli uzunlukta alınır. eğimli doğrular ile bunları birbirine bağlayan eğrilerden oluşur. bu çizgi toprak işleri sonucunda boyuna kesit eksen çizgisinin alacağı durumu gösterir. • boyuna kesit noktalarının arazi üzerinde belirlenmesi( arazinin eğim değiştiren noktaları). Boyuna kesit doğrultusuna dik bir düzlem ile yeryüzünün ara kesidine ‘enine kesit’ denir. Boyuna kesitte. Enkesitler boyuna kesit eksen kazığından boyuna kesit doğrultusuna dik. daire yayı. Enine kesit nivelmanında mira okumaları daha çok orta okuma olduğundan gözleme düzlemi kotu yöntemi kullanılarak kotlar hesaplanır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 64 . Boyuna kesit noktalarının kotlarının hesaplanabilmesi ve boyuna kesitlerin çizimi için. karayolu vb. Boyuna kesit üzerinde kırmızı çizgi geçirilir. kanal. Bu çizgiye ait noktaların kotlarına da ‘kırmızı kot=proje kotu’ denir. Demiryolu. kübik parabol. gibi birleştirme eğrilerinden oluşur.BOYKESİT-ENKESİT Yeryüzünün düşey bir yüzey ile arakesitine ‘boy kesit’ denir. klotoid vb. yapıların inşaat projelerinin hazırlanması ve herhangi bir sebeple toprak hacminin bulunması amacıyla kesitler alınır.

BOYUNA KESİT ÇİZİMİ Enkesit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 65 .

A4.Bu dikler üzerinde B1. bina vb) ölçülmesi için iskeleti oluşturur.şevler. karelerin kenar uzunlukları. nivelmanın amacına. arazinin biçimine ve planın ölçeğine bağlıdır. Çerceve bu biçimde hazırlandıktan sonra iç noktalar birbirine dik durumda bulunan iki doğrultunun kesim noktası olarak jalonlar( her 50 cm si farklı renkte boyanmış 1 veya 2 m lik çubuklar) yardımıyla belirlenir ve işaretlenir. Kareler ağı köşe noktaları birer kazık ile belirlenir ve üzerine noktaların numaraları yazılır.B3.C4 noktaları işaretlenir.C3.E2. dik doğrultular prizma veya teodolit ile işaretlenir.20 m lik fark dört ara boya eşit olarak dağıtılır.su yolları.B2. Genellikle karelerin kenar uzunlukları 10 m ile 50 m arasında değişebilir.05 m lik uzunluklar alınarak E1. Şekildeki ağı oluşturmak için A1A5 kenarı üzerinde örneğin 15 m ara ile A2. B4C4=60 m olmalıdır.KARELER AĞI İLE YÜZEY NİVELMANI Elde herhangi bir konum planı bulunmuyor veya eldeki planda gösterilmiş olan detay noktaları az ya da amacına uygun değilse.A5 noktaları işaretlenir. arazinin tamamını kaplayan bir kareler ağı oluşturulur. A1 ve A5 noktalarından A1A5 doğrultusuna dikler çıkılır. Fakat çoğu kez bu sağlanmaz Örneğin B4C4=60. Bu şekilde elde edilen kareler ağı detay noktalarının (yollar.B4ve C1. Kareler ağında.20 m ise 0. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 66 .C2.E3. B4C4 üzerinde 15.A3.E4 noktaları bulunur. Kareler ağında.

. uygun bir istasyon noktasına nivo konur. İlk istasyon noktasında kotu bilinen noktada tutulan miraya okuma yapılır. buna karşılık kareler ağı noktalarında mm prezisyonunda yapılmalıdır. Aynı şekilde gerekli noktalarda mira okumaları yapılır. Arazideki detay noktalarında mira okumaları cm prezisyonunda. Bir arazi krokisi hazırlanır. Nivo ile yükseklik ölçmeleri konum ölçmelerinden bağımsız olarak yapılır. Daha sonra ölçülmesi gereken noktaların üzerinde mira tutularak mira okumaları yapılır. Konum planı arazi krokisine dayanılarak herhangi bir ölçekte çizilebilir. Bu kroki üzerine ölçülen tüm büyüklükler yazılmalıdır.Kareler ağı köşe noktalarından başka arazi detay noktaları ile kesişme noktalarının da konumu ve yükseklikleri belirlenir. ağın olurunca büyük bir kısmını görebilecek şekilde uygun bir yere konmalıdır. Nivelman işleminde silindir düzeç kabarcığı devamlı ortalanmalıdır. İlk istasyon noktasında ölçmeler bittikten sonra arazide 2. Nivo. İlk istasyon nokta kazığına mira tutularak okuma yapılmalıdır. Arazide nivo için seçilen istasyon noktalarından bütün kareler ağı noktaları UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 67 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 68 . yükseklik olarak kareler ağı noktalarına göre ölçülüp saptandıktan sonra kareler ağı çizilmiş plan kağıdı üzerinde işaretlenir.görülebilmelidir. arazi biçiminin gösterimi için önemli olan noktalar.2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. Son istasyon noktasından. önceden yüksekliği belirlenmiş olan noktada tutulan miraya bir okuma yapılmalıdır. Kareler ağı içindeki.(kotlu plan) Detay noktaları haritada en az 0.

paralaks giderilir. Alet donanını (teodolit+mira ) dır.yol kenarı.196 1. Ölçmelere başlamadan önce çalışılacak bölgenin A3(297X420mm) boyutunda çizim kağıdına detaylı bir krokisi hazırlanır ve 1 alet operatörü.) Açı röperi için uzakta bir nokta seçilerek sadece yatay açı değeri okunur.000 m veya 2.) yatay açı.arazi üzerindeki detay noktalarının (elektrik direği. teodolitin muylu ekseninin poligon noktasına olan uzaklığıdır.1 yazıcı.( Alet yüksekliği(a).113 okuması) da yapılır.düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi okuması) yapılır. TAKEOMETRİDE BİR İSTASYON NOKTASINDA YAPILMASI GEREKEN İŞLER 1-Teodolit bir poligon noktası üzerine kurulur. yol kenarı. Okumalar yapılırken yazıcı ve krokicinin birbirleriyle iletişim içinde olması gerekir(Krokide işaretlenen detay noktası numaraları ile takeometri çizelgesinde açıklamalar kısmında da özelliği belirtilen detay nokta UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 69 .görüntü netleştirilir.telefon direği vb. paralaks görüntünün gözleme çizgileri üzerine düşmemesi durumudur. 3-En yakındaki poligon noktasına bakılarak yatay doğrultu değeri 0g.158 1. Takeometri işleminde kullanılan teodolite ‘takeometre’ ismi verilir.00 ile çakıştırılır.TAKEOMETRİ Takeometri .000 m gibi tam bir sayı ile çakıştırılarak orta çizgi okuması (OORTA) ve -alt çizgi okuması (OALT) yapılır. Mira okumaları yapılırken üst çizgi okuması(OÜST) 1. merkezlendirilir. Bu noktada düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi 1. ufuk-ceng_2005 4-Daha sonra her bir detay noktasında (arazinin eğim değiştiren noktaları.) 2-Alet yüksekliği (a) ölçülür.) kutupsal koordinatlarının (yatay açı ve yatay uzunluk) ve yüksekliklerinin belirlenmesi işlemidir.1 krokici ve yeterli sayıda miracıdan oluşan takeometri postası oluşturulur. arazi noktası v. Her 20 noktada bir bu ölçme tekrarlanır.b.kanalizasyon ve ptt kapakları. tesviye edilir ve dürbün göze uydurulur (Oküler göze uydurulur.

785) dikkat edilmelidir.5) k= 1 (sabit) dir.78). Yatay açıların iki hane (örng. 1. 134.OALT l= OALT -OÜST z= başucu açısı (düşey açı) Mira okumaları metre biriminde yapılmış ise (örneğin . OORTA=1/2(OÜST+ OALT) 5-Okunan değerler takeometri çizelgesine yazılarak her bir detay noktasının yüksekliği (Hİ) ve yatay uzunluğu( Sİ )hesaplanır. hi= ½ k l sin2z = Sİ/tanz Hİ= HİSTASYON+ a +(hi – T) HİSTASYON= teodolitin kurulduğu noktanın yüksekliği a=alet yüksekliği T= orta okumanın metre cinsinden değeri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 70 . Sİ= k l sin2z OÜST > OALT OALT >OÜST l= OÜST.düşey açıların ise üç hane okunmasına(örng.123.345) k=100 (sabit) Mira okumaları cm biriminde yapılmış ise (örneğin .numaraları aynı olmalıdır).123.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 71 .

Arazinin eğimi üniform ise eğri aralıkları eşittir. Eş yükseklik eğrilerinin sıklaştığı yerler eğimin arttığını. Daha sonra kotlu plandan yararlanılarak arazinin eş yükseklik eğrili haritası hazırlanır. açıölçer hareket ettirilmeden diğer detay noktalarının yatay açıları ve hesaplanan yatay uzunlukları (ölçek dikkate alınarak) plan kağıdı üzerinde işaretlenir ve böylece bu detay noktalarının gerçek yerleri belirlenir ve sadece yükseklikleri desimetre mertebesinde (123. 1-Dik koordinat sisteminde önce poligon noktaları plan kağıdına işaretlenir. Bütün eş yükseklik eğrileri kapalı eğrilerdir. Eş yükseklik eğrileri birbirlerini kesmezler. Eş yükseklik eğrileri. yeryüzünde aynı yükseklikteki noktaların çizim kağıdı üzerindeki izdüşümlerinin oluşturduğu eğrilerdir.9 vb. seyrekleştiği yerler ise eğimin azaldığını gösterir.Bu işlemlerden sonra çizim işlemine geçilir. 5. 2-Takeometri karnelerinden yararlanılarak açıölçer hangi poligon noktasından hangisine 0g.) yazılarak kotlu plan (takeometrik plan(plankote)) elde edilir. 1234- her hangi bir arazi resmi eşyükseklik eğrili haritası UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 72 . Bir eş yükseklik eğrisi üzerindeki bütün noktalar aynı kottadır.00 ile bakılmışsa o doğrultu ile çakıştırılarak.

l2=CB. Tamsayılı kottaki bir C noktasının yerinin belirlenmesi için. A ve B noktaları arasınada tamsayılı kotta olan noktalar eş yükselti eğrilerine ait noktaları oluşturur.EŞ YÜKSELTİ EĞRİLERİNİN ÇİZİMİ Hesap yöntemi: Arazide eğimi değişen ardışık noktalara mira tutulmuş olması nedeniyle kotlu plan üzerindeki ardışık ve en yakın iki nokta arasında arazi eğimi sabittir. AB uzunluğunu ölçek ile çarparak gerçek uzunluğu bulmak gerekli değildir. Böyle iki nokta A ve B olsun. A ve noktaları arasındaki uzaklık kotlu plan üzerinden ölçülerek bulunur. l=AB olmak üzere l l1 l = 2 = = k (1) ∆h1 ∆h2 ∆h B C ∆h2 ∆h1 A l1 A C l2 B l ifadesi ile bulunur l1=k∆h1 l2=k∆h2 (2) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 73 . l1=AC. Bu noktalar arasındaki yükseklik farkı (∆h) bellidir.

9 ∆h1 ∆h2 ∆hAB (2) nolu eşitliklerden l1=17.4=1.3-168. 1.4 m. B noktasının kotu=170.4 mm l2=46. Metrede bir eşyükselti eğrisi geçirilmek istendiğine göre AB noktaları arasındaki tam kottataki noktalarının yerlerinin saptanması A noktasının kotu=168.Örnek AB arası planda 55 mm olarak ölçülmüştür. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 74 . Planda A noktasından itibaren l1 ve l2 uzunlukları alınarak 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri işaretlenir.9 m dir l l1 l 55 = 2 = = k ile k = ≈ 29 olur.3 metredir AB arasındaki 169 ve 170 m kotundaki noktaların yerleri aranmaktadır Yükseklik farkı: ∆hAB=HB-HA=170.4 mm bulunur.

1)/1.41 = 2.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.100 A Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.9 6.84 0.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(1.93 1.41 A 1.100 A 10 m UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 75 . B ve C noktaları nivelmanla belirlenmiştir 0.1)/1.93 0.5 .51 .1)/1.1.905 C A.510 B AB hattı ∆HAB = 2.1.41 = 9.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.10 = 1.0 .510 B 2.38 9.0 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.5 m aralıklarla eş yükselti eğrisi geçirmek istiyoruz 1.4 B 1.410 DAB = 10 m 1.5 – 1.38 2.4 2.1.84 2.41 = 6.

1)/1.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.97 Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.14*(2.905 .0 m için eş yükselti eğrisi : 2.510 B 2.510 B 2.805 = 7.5 m için eş yükselti eğrisi : 1.805 = 3.100 = 1.5 .1.14*(1.5 m için eş yükselti eğrisi: D = 14.13 2. 1.14 m 1.1.5 .2.510 = 0.100 A D = 14.905 C BC hattı DHBC = 2.1)/1.1)/1.14*(2.805 = 10.05 D = 14.0 .1.905 .100 A UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 76 .1.905 C AC hattı ∆HAC = 2.395 DBC = 10 m Bu hatta eş yükselti eğrisi geçmez.805 DAC = 14.

5 2.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.. olarak sayılandırılır .3. kotlu plandaki en küçük kottan başlayıp en büyük kota doğru artmak üzere değerler verilir ve çizgilerin sağ ucuna aşağıdan yukarıya doğru sayılar artacak biçimde yazılır. 5 1. Eş yükselti eğrilerinin sık olduğu yerlerde bu aralıkların küçük..2. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 77 .100 A Paralel çizgili şeffaf kağıt yöntemi Hesap yönteminin kulanılması zaman alacağından prezisyon aranan işlerde bu yöntem uygulanır.. Bu nedenle aralıkları 2 ila 10 mm arasında değişen değerlerde olmak üzere paralel çizgili şeffaf kağıtlar kullanılır(milimetrik aydınger).510 B 2. 0 1. Bu yöntemde üzerine eşit aralıklarla paralel çizgiler çizilmiş şeffaf kağıtlardan yararlanılır. Bu çizgiler 1.905 C 2. seyrek olduğu yerlerde büyük olması gerekir. Paralel çizgilere .

170 kotlu çizgiyi aralığın onda üçü kadar geçer. Cetvelin 169 ve 170 kotlu çizgileri kestiği noktalar iğne ile delinerek 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri kotlu plan üzerinde işaretlenmiş olur.Paralel çizgili şeffaf kağıt kotlu plan üzerine konur.4 m kotunun hem virgülünü hemde yerini göstermekte olan nokta 1 ve 2 çizgisi arasında ve 12 aralığının 1 çizgisinden itibaren onda dördü uzaklığında bulunmaktadır. Bu durumda 168. Bundan sonra bu nokta ile iğne doğrultusuna bir cetvel konur. Bu durumda170 ile 3 sayıları arasındaki nokta. Kotlu plan üzerindeki paralel çizgili şeffaf kağıt. 1ve 2 çizgisi arasındaki bu noktaya bir iğne batırılır. 170 ile 3 sayılarının arasındaki nokta 170 ve 171 kot çizgileri arasına gelecek biçimde iğne etrafında döndürülür. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 78 . Bu işe en yakın noktalar arasında devam edilerek tam metre kotundaki noktalar bulunur ve eşit kotlu noktalar birleştirilir.

2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir.Detay noktaları haritada enaz 0. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 79 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 80 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 81 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 82 .

.. Paralel kesitlerin belirlediği alanlar F1.Fn-1... Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Arazi yüzeyi düşey düzlemlerle kesilerek....... F1 ve F2 uç alanları (Şekil 1) arasında kalan hacim (V).. hacim (V) V = F1 + F2 + .. Bu çalışmada yüzey modellemesinde kullanılan kontrol(dayanak) noktaları.Fn ve uç alanlar arasındaki yükseklik H ise...Fn ve uç alanlar arasındaki uzaklık L ise V = F1 + F2 + ..... + Fn H n eşitliği ile hesaplanır.... + Fn L n (1) eşitliği ile hesaplanır... Alanlar F1.TOPRAK HACMİNİN HESABI Hacim hesabı eldeki verinin yapısına uygun bir yöntemle yapılmalıdır..F2. kesit alanlarının ortalaması uç alanlar arasındaki yükseklik ile çarpılarak bulunur...... Uygulamada kullanılan hacim hesabı yöntemleri aşağıda özetlenmiştir..... F2. düzenli grid köşelerinde ve düzensiz(rasgele) dağılmış noktalar şeklinde belirlenmiştir........ kesit alanlarının ortalaması ile iki uç arasındaki yatay uzaklık çarpılarak bulunur.... -Ortalama alanlar yöntemi(Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı) -Uç alanlar yöntemi -Simpson yöntemi Ortalama alanlar yöntemi Bu yöntemde hacim. paralel kesitler elde edilir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 83 .

.......n-1 (2) formülü ile ifade edilirse... F1 ve Fn uç alanları arasındaki toplam V hacmi (2) den 1 ( F1 + 2 F2 + 2 F3 + .... Şekildeki ardışık Fi ile Fi+1 alanları arasında kalan hacim V = Fi + Fi +1 li 2 i=1...Şekil 1 Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Uç alanlar yöntemi Ardışık kesitler arasındaki yatay uzunluklar birbirine eşit olursa (l1=l2=..... L=(n-1)l)..2....... ardışık kesitler arasındaki yatay uzaklıkların genel olarak birbirine eşit olduğu (l1=l2=.=ln-1=ln) varsayımı ile. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 84 .. bu durumda (1) nolu eşitlik (n − 1)∑ Fi i =1 n V = n l (1a) şeklini alır.... + 2 Fn −1 + Fn ) 2 V = (3) şeklini alır (trapozoidal formül) (Press ve diğ 1988).=ln-1=ln....

hacim Simpson Formülü ile hesaplanabilir. Düzenli dağılmış dayanak noktaları ile hacim hesabı (Yüzey nivelmanı ile toprak hacmi hesabı) Maden ocakları... üçgen veya dörtgen prizmaların hacimleri hesaplanıp bunların toplamları alınmak suretiyle bulunur. Noktalardaki kazı derinlikleri belirlendikten sonra düzenli dağılmış dayanak noktaları yardımıyla arazi yüzeyi üçgen veya dörtgen prizmalara ayrılır. Karelerin köşe noktalarına kot taşınır.. Vi = l +l l +l l1 + l 2 ( F1 + 4 F2 + F3 ) + 3 4 ( F3 + 4 F4 + F5 ) + . Bu prizmaların taban alanları plandaki ölçülerden elde edilir. Şekil 1 deki çift sayı indisli alanlar ortalama orta alan ( Fim )olarak kabul edilirse.. + n − 2 n −1 ( Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 6 6 6 Kesitler arasındaki uzaklıkların birbirine eşit olduğu varsayımı ile l Vi = ( F1 + 4 F2 + 2 F3 + 4 F4 + 2 F5 + 4 F6 + . UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 85 . Fi ile Fi+1 alanları arasındaki yatay uzaklıktır. hava meydanları vb yerlerde uygulanır Bu amaçla alan 10-20-50 m lik karelere bölünür. (4) nolu eşitliklten yararlanarak toplam hacim. Fim.. Kazı veya dolgu hacimleri.Simpson yöntemi Ardışık iki alan arasındaki şekil kesik prizma kabul edilirse. Buradaki li.. + 2 Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 3 genişletilmiş simpson yöntemi elde edilir. Fi ile Fi+1 alanları arasındaki orta kesitin alanını gösterdiğine göre Fi ile Fİ+1 alanları arasında kalan hacim Vi = li ( Fi + 4 Fim + Fi +1 ) 6 (4) olur.. spor alanları.

Düzenli üçgenler ağı Düzenli dikdörtgenler ağı F= Taban Alanı h2 h3 h1 h2 h3 h1 F h4 F hi= kazı derinlikleri olmak üzere hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) proje kotu(Kırmızı kot)) Hacim üçgen prizma için. V =F h1 + h2 + h3 3 Hacim dörtgen prizma için. h1 + h2 + h3 + h4 4 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 86 . V =F eşitlikleri ile hesaplanır.

) hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) .489 2.363 -0.095 0.697 36.785 0.697 2.086 0.852 0.703 38.proje kotu(Kırmızı kot.738 36.208 36.322 0.202 0.308 1.ÖRNEK: Bir bina inşaatında arsanın temel kotuna indirilmesi amacı ile arsa 10 m genişliğinde karelere bölünmüş ve kare köşe noktalarının kotları geometrik nivelmanla belirlenmiştir.00 36.370 33 33 33 33 33 33 33 33 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 87 .794 38.temel kot)) h7 h8 h6 h5 h4 h3 ∆ P101 h1 h2 Ara Uzaklık Geri Nokta No.014 2. Verilerden yaralanarak gerekli kazı derinliklerini ve kazılacak toprak hacmini hesaplayınız.099 0.060 0.987 0.275 38.222 1.530 2.690 36. P101 1 2 3 4 5 6 7 8 Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Nokta Yükseklikleri (H) Farkı Temel Kotu Temel Kotu(H*) 3. (Temel kotu=proje kotu=33 m dir.752 37.

4 m3 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 88 .275 m h8= H8.H* = 5.hi= Hi.H* = 3.H* = 4.697 m h2= H2.9 4 h +h +h +h V3 = F 4 5 6 7 =488.H* = 3.1 4 V2 = F h3 + h4 + h7 + h8 =453.H* = 3.4 4 V= V1+V2+V3= 1301.H* = 5. h1= H1.370 m V1 = F h1 + h2 + h4 + h5 =359.703 m h7= H7.794 m h6= H6.H* = 3.208 m h3= H3.H* kazı derinlikleri hesaplanır.738 m h4= H4.752 m h5= H5.H* = 5.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 89 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 90 .

Yİ noktaların koordinatlarıdır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 91 .B-KOORDİNATLARLA ALAN HESABI 2F= ΣXN(YN+1-YN-1)= ΣYN(XN-1-XN+1) Xİ.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful