TOPOGRAFYA DERS NOTLARI

1. ÖLÇÜ BİRİMLERİ- ÖLÇEK KAVRAMI
Yeryüzünde bulunan veya yeryüzüne yakın dogal ve yapay noktalar ile bunların oluşturduğu cisimlerin belirli bir karşılaştırma düzlem veya yüzeyine göre konumlarının saptanması ve belirli bir oran(ölçek) ile küçültülerek kağıt üzerine geçirilmesi için gerekli arazi ölçmeleri, hesap ve çizim yöntemleri, kağıt üzerindeki ölçülerin araziye uygulanması (aplikasyon) dağ ve çığ haritaları vb ninın hazırlanması navigasyon, gps öçmeleri ve değerlendirilmesi ,cbs, topografya dersinin konusunu oluşturmaktadır. ÖLÇÜ BİRİMLERİ 1-Uzunluk Birimleri (m) 2-Alan Birimleri (m2) (1 ar=100 m2, 1 dönüm=1000 m2, 1 hektar=10000 m2 ) 3-Açı Birimleri 3a.Altmışlık Sistem (birimi derece) 3b.Yüzlük Sistem (birimi grad) 4-Yay Birimi

Altmışlık Sistem Bir daire çevresinin 360 da birini gören merkez açıya 1 ‘derece’denir. ( 0 ) ile gösterilir. (alt birimleri dakika ( ' ) ve saniye ( " ) dir). Yüzlük Sistem Bir daire çevresinin 400 de birini gören merkez açıya 1 ‘grad’ denir. ( g ) ile gösterilir. (alt birimleri santigrad ( c ) ve santisanti grad ( cc ) dır). Yay Birimi Bir dairede yarıçap uzunluğundaki yayı gören merkez açıya bir ‘radyan’ denir.

r

b α

b/r=α/ρ

3600 = 400g = 2π π= bir dairenin çevresinin çapına olan oranını ifade eder.
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 1

ρ (dönüştürme katsayısı) olmak üzere, bir açının yay değeri (arcα) ile sayısal değeri arasında

arc α= α°/ρ° = αg /ρg
ilişkileri vardır. ρ°= 1800/τ ρ’ =180*60/ τ ρ’ ’ =180*60*60/τ ρg=200/τ ρc=200*100/τ ρcc=200*100*100/τ

UYGULAMA Arcα=1.4214 ün açı değerini hesaplayınız. arc α= α°/ρ° =αg /ρg αg= ρgarc α= 90g.4892

ÖLÇEK KAVRAMI

ölçek= Plan üzerindeki uzunluk/Arazi üzerindeki uzunluk(gerçek uzunluk)

s′ 1 = M s
Ölçekle alan arasındaki ilişki 1/M2 =çizim alanı/gerçek alan

F′ 1 = 2 F M
UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 2

Uygulamalar
1- Plan üzerinden 4.2 cm olarak ölçülen bir parsel kenarının arazi üzerindeki değeri 84 m olduğuna göre planın ölçeğini hesaplayınız.

1 s′ = M s

1/M = 0.042(m)/84(m) =0.0005

M=1/0.0005=2000 2- 1/500 ölçeğindeki plan üzerinde 4.2 cm gelen bir bina kenarının arazideki değeri kaç metredir.
1 s′ = M s
s=M*s’ = 500*0.042= 21 m.

3- 1/500 ölçekli plan üzerinde alanı F1=41480 mm2 olan bir arsa, 1/M2 ölçeğindeki başkabir plan üzerinde ölçülmüş ve F2=2592 mm2 bulunmuştur.

a) Gerçek alan kaç dekardır.
b) 1/M2 =?

Çözüm: a)
1/M12 = F1/F F= M12* F1 = 0.04148*5002 =10370 m2 1 dekar(dönüm) =1000 m2 F=10.37 dekar. b) 1/M22 = F2/F M22= F/ F2 = 10370/0.002592 1/M2 = 1/2000 M2= 2000.19

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

3

Düzensiz hatalar ( Bu hatalar tam olarak giderilemiyen alet hatalarından ileri gelirler) Gerçek Hata (ε): Ölçülen bir ‘l’ büyüklüğünün gerçek değeri ‘x’ biliniyor ise.2237 γ= 67.Kaba hatalar (Dikkatsizlik ve yorgunluk gibi nedenlerle ileri gelen hatalı ölçme ve okumalardır. Bu durumda yapılan ölçme hatası hangi türdendir ve ne kadardır. Ölçmeler yapılırken.3251 değerleri elde edilmiştir.4525 β=57. UYGULAMA Bir üçgenin iç açıları ölçülmüş ve α=75. kişisel dikkatsizlik ve yeteneğin sınırlı olmasından ileri gelmektedir. gerçek hata ε=x . aranan bir büyüklüğün . kullanılan ölçme biriminin katları cinsinden bulunmasıdır. ÖLÇME HATALARI Hata kaynakları.Aletsel hatalar (Aletin yapımındaki bir eksiklik veya herhangi bir parçasının oynamasından ileri gelmektedir) 3.2.13cc dır.0. 3. Gerçek hata ise. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 4 . Hata Türleri ve Doğruluk Ölçütleri Ölçme.Kişisel hatalar (İnsan duyu organlarının tam olmaması nedeniyle. Bir üçgenin iç açıları toplamı 1800(200g) olduğuna göre x=200g dır. 2.Doğal hatalar (rüzgar. Yöneltme hatası) 2. ölçme hatalarının ortaya çıkması kaçınılmazdır.mira boyu) ve kısmende ölçme araçlarının hatalı kullanılmasından ileri gelirler.l şeklinde tanımlanır.nem vb) Hata Türleri 1.Düzenli hatalar (Alet hataları(şeridin standart boydan farklı olması. ε=200-(α+β+γ)= . Bu hataların bir kısmı ölçme sırasındaki yanlışlık ve dikkatsizlikten diğer bir bölümü ise insan duyu organlarındaki ve alet yapısındaki eksiklikler ile dogal etkilerden ileri gelmektedir Ölçmelerde Hata Kaynakları 1.sıcaklık.0013g = .

h.. Görünen hata v=x-l şeklinde tanımlanır. görünen hatalardan m= ± 2 2 v12 + v 2 + . (M) M= m/ n UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 5 .Görünen Hata (düzeltme)(vi) Hesap edilen en olasılıklı değerden(en ihtimalli değer) ölçülen değerin farkına görünen hata denilmektedir. ε n   n   t= ± [ε ] n  v1 + v 2 + .h.o.o. En olasılıklı değerin k.Karesel Ortalama Hata (m) 2.... + v n [vv] m= ± n −1 n −1 2. gerçek hatalardan m= ± 2 2 ε 12 + ε 2 + ...h. Cebirsel toplamı 0 olmalıdır. v n   n   n= ölçme sayısı t=  t= ± [v ] n 2. + ε n n m= ± [εε ] n Bir ölçmenin k. Bir ölçünün k. t=   ε 1 + ε 2 + . (m) Bir ölçmenin k.1. En olasılıklı değer x= [li]/n = ∑ li/n dir (ölçmelerin aritmetik ortalaması) DOĞRULUK ÖLÇÜTLERİ 1.h.Ortalama Hata (t) ε gerçek hataların(veya vi görünen hataların) mutlak değerlerinin basit aritmetik ortalaması ‘ortalama hata’ olarak adlandırılır.o..2.o..

1613 l 7 = 125.1611 l 6 = 125.3.1615 l 2 = 125.Olasılıklı Hata (r) Gerçek veya görünen hataların mutlak değerleri büyüklük derecesine göre sıralandığında ortadaki değere olasılıklı(ihtimalli)hata denir.1616 l 4 = 125. Bu değerlere göre Ölçüler: l1 = 125. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 6 .Oransal Hata (T) Karesel ortalama hatanın ölçülen büyüklüğe oranıdır. n tek ise rε= ± ε ( n+1) / 2 rv= ± v ( n+1) / 2 n çift ise rε = ± 1 ε 2 n/2 +ε ( n + 2) / 2 rv = ± 1 v + v ( n+ 2) / 2 2 n/2 4.1612 l3 = 125. T= mi l UYGULAMA Bir doğrultu 7 kez ölçülmüş aşağıdaki değerler elde edilmiştir.1614 a)Olasılıklı değeri (x) b)Ortalama hatayı (t) c)Bir ölçünün karesel ortalama hatasını (m) d)En olasılıklı değerin karesel ortalama hatasını (M) e)Olasılıklı hatayı (r) hesaplayınız.1610 l5 = 125.

1610 125. 3 .1616 125.16cc d) M= m/ n = ±0. Düzeltme değerlerinin mutlak değerleri tekrarlanan sayılarda dikkate alınarak sıralanır (n=7 için.1614 -2 1 -3 3 2 0 -1 0 4 1 9 9 4 0 1 28 t= ± [ v ] = ±12/7 n =±1.1615 125.1613 b) ölçü no ölçüler(l)(g rad) olasılıklı değer(x) Düzeltme v=x-l vv (cc) 1 2 3 4 5 6 7 Toplam(∑) 125.81cc e)n tek ise r= ± v ( n+1) / 2 4.a) x= [l]/n =125.1611 125. r= ± v 4 ) 0 . 2. 2.1612 125.1 .1.71cc c) m= ± [vv] n −1 = ± 28/(7-1) = ±2. Eleman aranan değerdir.1613 125.3 r= ± 2cc UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 7 .1613 125.

meskun alanlarda demir çivi ve demir boru gibi zemin işaretleri ile . Serbest elle yaklaşık ölçekte ve göz kararı kuzeye yöneltilmiş olarak çizilir. kroki tarihi ve krokiyi çizen gibi bilgiler de bu krokide yer alır(Şekil3. ölçmeler bittikten sonra da uzun süre arazide yaşaması gereken noktalardır. 1. kuzey yönü. plan veya haritada gösterilmesi istenen yollar. detaylar işaretlenerek çizilir. geçici ve kalıcı noktalar olmak üzere iki tür noktadan oluşurlar. arazide ölçmeler süresince (kısa bir süre için) yararlanılan noktalardır. Bu noktalar. 2. Arazi krokisi.1) Şekil3. yerleşim bölgesi dışında ise. ağaçlar. Krokinin ismi. boyalı işaret vb.1 : Arazi Krokisi Örneği Arazide Ölçme Noktalarının Seçimi. alt yapı.3. eğim değişimleri vb. ARAZİDE NOKTALARIN İŞARETLENMESİ. Tesisi ve Röperlenmesi Ölçmelerde kullanılacak arazi noktaları. binalar. ahşap kazık.2).Kalıcı Noktalar. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 8 . nokta tesisleri ile zemine işaretlenirler. özel beton taşlar kullanılarak zemine tesis edilirler(Şekil3. Bu krokide.Geçici Noktalar.RÖPERLEME Öncelikle çalışma bölgesi gezilir ve bir ön araştırma(istikşaf) yapılarak arazinin krokisi hazırlanır. demir çivi. üst yapı tesisleri.

telefon.3).arazide kolaylıkla bulunacak noktalara olan yatay uzaklıkları ölçülmek suretiyle bağlanırlar. • Röperler arazide kolaylıkla bulunabilmeli • Röperler sağlam zeminde.2ab : Geçici ve Kalıcı Nokta İşaretleri Noktaların röperlenmesi Arazide işaretlenen ölçme noktaları herhangi bir nedenle kayboldukları zaman yeniden tesis edilmelerini sağlamak amacıyla. kaybolmayacak yerlerde seçilmeli • Röper uzaklıkları ölçme şeritinin boyundan daha fazla olmamalıdır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 9 . Noktaların sabit tesislere olan uzaklıklarının ölçülmesi işine de ‘röperleme’ denir.(bina köşeleri. Röperlemede en önemli noktalar.a b Şekil3. Röper ölçüleri uygun bir formattaki röper çizelgesine geçirilir(Şekil3. bu noktalar ‘röper(sigorta)’ olarak adlandırılan yerleri değişmeyecek.ağaç vb.) Bu biçimde seçilen noktalara’ röper noktaları’ denir.elektrik direkleri.

Doğrultman Yöntemi veya Kutupsal Yöntem adı verilen yöntemle yapılır.• Yerleşimin olmadığı bölgelerde röperler.3 Röper Çizelgesi ARAZİDE DOĞRULARIN BELİRTİLMESİ(JALONLAMA) Arazide bir doğru. Jalon. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 10 . Jalonlamada önemli olan bir nokta. Ayrıca. Şekil3. Arazide doğruların ara noktalarının bu jalonlar yardımıyla işaretlenmesi işlemine ‘jalonlama’ denir. genellikle 2m boyunda her 50cm’si ayrı renkte olmak üzere çift renkte boyanmış dairesel kesitli demir boru veya nadiren ahşap malzemeden imal edilmiş çubuklardır. Arazide bu işler genellikle jalonlar ile yapılır. jalonların noktada düşey olarak tutulması veya dikilmesidir. Bu biçimde belirtilen bir doğrunun ya uzunluğunu ölçmek amacı ile veya doğru üzerinde yapılan bir ölçme için gerekli olan. başlangıç ve son noktalarından başka arada veya doğrunun uzanımında noktaların belirtilmesi gerekebilir. ara noktaların jalonlanması sırasında jalon aralıklarının çelik şerit metrenin boyundan daha fazla olmamasına dikkat edilmelidir. Üzerinde Görüş Bulunmayan ve Arada Engel Olması Durumunda Jalonlama. başlangıç ve son noktalarına jalon dikilmek suretiyle belirtilir. röper noktası ile yaklaşık 1200 açı oluşturacak şekilde şeçilmelidir.

5 6 0 m Çıkış durumunda eğim açısı (+) iniş durumunda (-) dır.5 8 9 m 0 3 89 m o ∆ Hθ == 12 . jalon ve çeküldür(Şekil3.3 3 ∆ H = 1 . 1. Yatay uzunluk olarak ölçme yapılamadığı durumlarda uzunluk önce eğik olarak ölçülür sonra gerekli hesaplar yapılarak eğik boya karşılık gelen yatay uzunluk bulunur.5 ) 0 3 60 m h = 3 0 .50 . Uzunlukların doğrudan dogruya ölçülmesinde kullanılan araçlar 20-30 m’lik çelik şerit metre. demiryollarında %ο cinsinden verilir.50 . Düz arazi ortalama eğimi% 2 ye kadar olan arazidir. Şekil3.Eğimli arazide uzunluk ölçmesi UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 11 . Ölçme biçimini etkileyen bir husus arazinin eğimli veya eğimsiz olmasıdır .5 8 9 c o s (2 . ∆H S Eğim karayollarında %. Araziyi düz ve eğimli olarak ikiye ayırmak mümkündür. Y a ta y U z u n lu k uzu ğik ) n lu s k = ö lç ü le n (e ∆H α Y a ta y u z u n lu k = S Y a ta y u z u n lu ğ u h e s a p l a m a k iç in : S = s cosα veya S = (s 2 . Mühendislikte eğim açısı.1 . Bu işleme ‘yataya indirgeme’ denir.4 : Uzunlukların doğrudan ölçülmesinde kullanılan çelik metre ve çekül Elde sallantısız tutulan çekül ipinin gösterdiği doğrultu yerçekimi doğrultusudur. Eğim %2-%10 arasında ise orta eğimli. yeryüzünün belirli iki noktası arasındaki yatay uzunluğun bulunması anlaşılır.UZUNLUKLARIN ÖLÇÜLMESİ Uzunlukların ölçülmesinden. trigonometrik değeri yanında. bu açının tanjantı olarak yüzde cinsinden ifade edilir.∆ H 2 ) 1 /2 F v e y ao r e x a m p le : s = s 3= .3 3 4 m s o n ra th e n S = (3 0 .3 3 4 2 ) 1 /2 S =h 3= .5 8 9 2 .5 4 m .Düz arazide uzunluk ölçmesi 2. tan α = Uzunluklar genel olarak ya ölçme aracının doğrudan kullanılması ile yada optik veya elektromagnetik dalgaların kullanıldığı araç ve yöntemlerle ölçülür. %10 dan fazla ise çok eğimli araziden sözedilebilir. Çelikşerit metre ile boy ölçme işine ‘şenaj’ da denir.4).

İndirgeme yöntemi a. Uzunluk ölçmeleri gidiş-dönüş olarak yapılır. Ölçülen uzunluğun kullanılan çelikşerit metrenin uzunluğu geçmesi durumunda ölçülecek uzunluk üzerinde ara noktalar işaretlenerek istenen uzunluk parça parça ölçülerek bulunur.6) jalon Çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 12 .İndirgeme yönteminde ise. Şekil3. gidiş-dönüş farkı verilen hatasınırı değerinden küçük olmalıdır.Eğimli arazide uzunluk ölçmesi a. ölçülen boyun eğimi bulunur sonra da bu eğimden yararlanılarak eğik boy yataya indirgenir. ara noktaları uzunluk ölçmeleri sırasında işaretlenir ve bu ara noktalar arası çelik şerit metre ile ölçülür. Bu yöntem ancak zorunlu durumlarda uygulanır. çelik şerit metre yatay tutulmak suretiyle uzunluk parça parça ölçülür. Ölçmeler sırasında önemli olan şeridin yatay tutulmasıdır. çelik şerit metre yere yatırılarak uzunluk ölçmesi yapılır.5.1.Bu yöntemde. Bunun için çekül ipi veya jalonun şeritle oluşturduğu açı 900 olacak biçimde şerit aşağı yukarı indirilir. Ölçülen değerler ölçme karnelerine yazılır 2. kaldırılır. Aşağıdaki şekillerde arazinin çıkış ve iniş durumlarına göre uzunlukların (jalon + çelik şerit metre) nasıl ölçülmesi gerektiği şematik olarak verilmektedir( Şekil3.Basamaklı ölçme yöntemi b. Eğer büyük çıkarsa ölçmeler tekrarlanır.Düz arazide uzunluk ölçmesi Ölçülecek uzunluk başlangıç ve son noktaları belli olduğundan. b.

Basamaklı ölçme yönteminde iki durum söz konusudur -Çıkış durumu -İniş durumu Şekil3.5 Çıkış durumunda uzunluk ölçmeleri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 13 .

Şekil3.6 İniş durumunda uzunluk ölçmeleri UZUNLUKLARIN OPTİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Yer yüzünde iki nokta arasındaki uzunluğun ölçülmesinde doğrudan yöntem diyebileceğimiz Şenaj(çelik şerit metre ile uzunlukların ölçülmesi) yanında sabit bilinen bir uzunluğun(baz mirası) iki ucunda yapılan doğrultu okumaları ile de iki nokta arasındaki uzunluk dolaylı yöntemle de belirlenebilir. Yöntemin prensibi çok basittir (Şekil3. 100 m.7). yaklaşık 750 metreye kadar uzunluklar ölçülebilir. Optik yöntemle uzunlukların ölçülmesinde kenarın bir ucuna teodolit (açı ölçme aleti) diğer ucuna da baz mirası merkezlendirilir (Şekil3. için ± 10 cm civarındadır.Şekil3. Yöntemin sağladığı yaklaşık doğruluk. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 14 . Bu yöntemle.7 Yatay bazmirası ve teodolit kullanılarak uzunlukların ölçülmesi Baz mirasının yataylığı bir küresel düzeçle sağlanır ve uzunluğu ölçülecek kenara yaklaşık dik olarak yerleştirilir.8).

α1 b d α2 Şekil3. Ölçülen tepe açısı α ve baz uzunluğu b = 2m.8 Yöntemin Prensibi d(yatay uzunluğu) d = ½ b cot α/2 dir Hesaplarda kolaylık sağlamak amacı ile yatay miranın iki gözleme plakası arası 2 m olacak biçimde imal edilmiştir.A α d b Şekil3. yatay uzunluğu veren formül. 100-200 metreye kadarki uzunluklarda baz mirası kenarın yaklaşık ortasına kurularak kenarın her iki ucundan yapılacak doğrultu okumaları ile tepe açıları ölçülmelidir (Şekil3. d= cot α/2 baz mirasının uzunluğu presizyonlu bir şekilde belirlenmiş olup sıcaklık değişiminden çok az etkilenen malzemeden yapılmıştır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 15 .9) . Sabit uzunluğun(baz mirasının) iki ucuna yapılan doğrultu gözlemeleri 2cc okuma yapabilen saniye teodoliti ile aletin her iki durumundaki ölçmelerle yapılmalıdır.9 100-200 m uzunlukların ölçülmesi Bu durumda. olmak üzere d yatay uzunluğunu veren formül aşağıdaki şekilde yazılabilir.

Bunun yerine daha presizyonlu uzunluk ölçmelerinde Faz farkı ölçme yöntemi kullanılır. Faz Farkı Ölçme Yöntemi: Bu yöntemde. UZUNLUKLARIN ELEKTRMAGNETİK YÖNTEMLE ÖLÇÜLMESİ Ikinci dünya savaşı sonrasında 1960 yıllarında elektromagnetik dalgaların atmosfer içindeki yayılma özellikleri ve hızları belirlendikten sonra bundan yararlanılarak şu an topografyada yaygın olarak kullanılan uzaklık ölçerler geliştirilmiştir.10 Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçülmesi Ölçmelerde alet ve reflektör ölçülecek kenarın iki ucuna merkezlendirilir.t olur. tam dalga boyu sayısı. 1.d = b/2 (cot α1/2 + cot α2/2) şeklinde olur. Elektromagnetik yöntemle uzunlukların belirlenmesinde iki yöntem söz konusudur. Bu yöntemin ana ilkesi. Ayrıca. Bu iki nokta arasındaki düşey açı veya yükseklik farkı ölçülüyor veya biliniyorsa. t seyir süresinin 10-8 ve daha iyi doğrulukla ölçülebilmesidir. c dalga hızı. Bu yöntem. 2.10). ölçülere atmosferik düzeltme gibi gerekli düzeltmeler de getirilir. Şekil 3. İki nokta arasındaki eğik uzunluk ise. aşağıdaki eşitliğe gore belirlenir. Bu yöntemle iki nokta arasındaki eğik uzunluk ölçülür. d = ½ . yatay uzunluk hesapla bulunur. t seyir süresi olmak üzere d = ½ c. n . Bu zor ve pahalıdır. Burada n. λ : dalga boyu ve R dalga boyunun kesir değeridir. klasik uzunluk ölçme yöntemlerinin yerini almış ve özellikle engebeli arazilerde çok büyük kolaylıklar sağlamıştır. İmpuls Yöntemi(Seyir müddeti Yöntemi): Ölçmelerde kullanılan elektromagnetik dalganın seyir süresi belirlenmek suretiyle uzunluğun belirlenmesidir.λ +R UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 16 . bir ana aletten gönderilen elektromagnetik dalganın bir yansıtıcıdan(reflektörden) yansıtıldıktan sonra geriye alınması ve gönderilen ve alınan sinyalin karşılaştırılması prensibine dayanır (Şekil 3. faz farkı kayması ve gidiş dönüşteki toplam dalga boyu sayısı belirlenir. Burada zorluk. Yardımcı baz uzunlukları kullanılarak bu yöntemle ölçülebilen uzunluk yaklaşık 750 metreye kadar çıkarılabilir. yansıtıldıktan sonra alınan dalga boyunun gönderilen dalgaya göre.

1. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 17 . Kabarcık.1 Kaba tesviye 2.Silindir düzeç iç yüzünün üst kısmı tor biçiminde tıraş edilmiş silindirsel bir cam borudur. sıvının buharından oluşmaktadır.KABARCIKLI DÜZEÇ Doğru ve düzlemlerin yatay ve düşey tutulmalarını sağlayan yardımcı parçadır. 4.Küresel düzeç silindirsel bir cam tüp biçiminde olup silindirin üst kısmının iç yüzü küre kapağı biçimindedir. Silindirin içi. 2 tür kabarcıklı düzeç vardır 1. Küresel düzecin ortalanması için. Bu cam tüpün üst kısmında bölümler bulunur. Elektromagnetik yöntemle uzunluk ölçmelerinde genellikle kızıl ötesi dalga veya görünen Laser dalgası kullanılır.1) Şekil4. yaklaşık 2 mm çapında hava kabarcığı kalacak biçimde alkol veya eter gibi bir sıvı ile doldurulmuştur. Küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemine ‘kaba tesviye’ denir (Şekil4.Silindir düzeç 1. Bu bölümler arası 1 veya 2 mm dir. Silindir düzecin ortalanması işlemine ‘ince tesviye’ denir. kabarcığın dairenin tam ortasına getirilmesi gerekir. Bu yöntemle ölçme yapan bazı aletlerin ölçme presizyonu.Bu yöntemle uzunlukların presizyonlu olarak ölçülmesi mümkündür. 1 kilometrelik uzunluk için 1 cm den daha küçük değerde kalabilmektedir.Küresel düzeç 2.ÖLÇME ALETLERİNİN ORTAK PARÇALARI 4.

3.2). Dürbünden bakış doğrultusunda göze yakın olan oküler. Teodolit diyafram Görüntü netleştirme vidası Optik eksen oküler İçbükey mercek objektif Gözleme çizgileri Şekil 4. Dürbün Objektif merkezi ile gözleme çizgilerinin kesim noktası gözleme doğrultusu verir.DÜRBÜN Topografya aletlerinde dürbünler genellikle ters görüntü verirler. Çizgi plağı bir cam levha olup.4.Verniyerli Mikroskop (eski tip teodolitlerde kullanımaktadır) -. boru eksenine dik biçimde bir cam levha yerleştirilmiş ve bu cam levhanın üzerine birbirine dik iki çizgi çizilmiştir. Bu çizgilere ‘gözleme çizgileri’ denilmektedir( Şekil 4.Skalalı Mikroskop -. üzerine tek bir okuma çizgisi çizilmiştir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 18 . Okuler tarafındaki borunun içine. Çizgili Mikroskop En basit okuma mikroskopudur. gözden uzak olan kısım ise objektif ismini alır.2.AÇI ÖLÇME VE OKUMA DONATIMLARI Okuma Mikroskoplu donatımlar -.Optik Mikrometreli Mikroskop şeklinde ayırt edilebilir. 4.2.Çizgili Mikroskop -.

Bu öteleme miktarı mikromeytre vidasının skalasından okunabilmektedir.Skalalı Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir skala (ince bölümler) çizilmiştir. Yatay ve Düşey Açılar ltu Basu cu (z enit) (z) acisi Ya ta yd og K uzey do grultus ru l tu u cisi (t) Aciklik a Yatay aci (ί ) im Eg is ac Go a i( z le ) ne nd og y Y a ta d og r u ltu Y a tay d uzlem Istasyon noktasi Ayakucu (nadir) acisi (N) mi duzle Gozleme D uz yd u se le m Düşey doğrultu: Yeryüzünün herhangi bir noktasındaki yerçekimi doğrultusudur. Yatay düzlem: Düşey doğrultuya herhangi bir noktada dik olan düzlemdir. (α(eğim acısı). Verniyerli Mikroskop Mikroskopun çizgi plağı üzerine bir verniyer çizildiği zaman verniyerli mikroskop elde edilir. Skala bölüm sayılarının artma yönü yatay daire bölümlerinin artma yönü ile ters doğrultudadır. z(başucu acısı). Optik Mikrometreli Mikroskop Bu mikroskopta yatay daireden geçip mikroskopa gelen ışınların doğrultusu üzerine paralel yüzlü bir cam plak konulmuş olup. bu plak bir mikrometre vidasının döndürülmesi ile çevrilebilmektedir. Ν(ayakucu acısı)) (α+z=100g. Düşey açı: Bir düşey düzlem içinde ölçülen açıdır. Düşey düzlem: Herhangi bir noktada düşey doğrultuyu üzerinde bulunduran düzlemdir. Yatay doğrultu: Herhangi bir noktada düşey doğrultuya dik olan doğrultudur. Böylelikle bölüm çizgileri yana doğru bir miktar ötelenmektedir. Yatay açı: İki düşey düzlem arasında kalan ve yatay bir düzlem içinde ölçülen açıdır. z+Ν=200g ve de N-α=100g) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 19 ru Cekul dogrultusu Go zle n ne do gr u ult .

4. Donatımlar TEODOLIT Mikrometre Tamburu Dönüş Düşey Daire DİKME LER Objektif Yatay Eksen Yatay/Düşey Daire Okumaları Değiştirme Vidası Yatay Az Hareket Vidası Bakış Doğ rultusu Düşey Az Hareket Vidası Üst Kısım Silindir Düzeç Açı Tablası Döndürme Vidası Kapağı Yatay Daire Optik Çekül Küresel Düzeç Asal Eksen Sökülebilir Alt Kısım Tesviye Vidaları Şekil 4. 3 Teodolit. Teodolitte Eksenler. gözlemeye yarayan bir dürbün.4. söz konusu açıları ölçmek için bölümlü yatay ve düşey daireler ile bunlara ait gösterge donatımlarından oluşur. yatay durumda konulmuş olan bölümlü dairenin merkezi üzerinde bulunmalı ve düşey bir UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 20 . Ayrıca asal eksen.3. Teodolit Yatay ve düşey açıları ölçmeye yarayan topografya aleti ‘Teodolit’ olarak adlandırılır. ayaklı bir sehpa üzerine tespit vidası yardımıyla monte edilirler. silindir düzeç ekseni ve optik(gözleme)eksenlerine sahiptir.Yatay açıyı ölçmek için dürbün. yatay eksen.

eksen etrafında dönebilmelidir. Baston çekül 3. İpli çekül 2. OE⊥ ME. Bu bölümlü daireye ‘Yatay daire’ ve eksene ‘Asal eksen’ denir. 3 çeşit çekül vardır 1. Muylu eksen. Optik çekül UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 21 .Teodolitin tesviyesi . Sehpa ayakları aşağı yukarı kaldırılıp indirilerek ortalama işlemi gerçekleştirilir. 4. düşey açıları ölçmeye yarayan bölümlü düşey dairenin merkezinden geçer.) ve ‘**ince tesviye’ (silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir.) işlemleri yapılır.Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi .5. ME||DE Yatay ve düşey daireler ile eksenlerin yatay ve düşey duruma getirilebilmeleri için gerekli yerlere küresel ve silindir düzeçler konmuştur. Silindir düzeç kabarçığının ortalanmasında tesviye vidalarından yararlanılır.(küresel düzeç kabarçığının ortalanması işlemidir. Bu eksene ‘Muylu eksen’ veya ‘Yatay eksen’ denir. Farklı yükseklikte bulunan noktaları gözleyebilmek için dürbün. bir düzlem içinde kalarak. Teodolitin Kullanılması -İstasyon noktasında yapılan ön işler . Asal Eksen (AE) Optik Eksen (OE) Muylu Eksen (ME) Düzeç ekseni (DE) DİKLİK ŞARTLARI: AE⊥ DE (ana eksen şartı). yatay bir eksen etrafında aşağı yukarı hareket edebilmektedir. AE⊥ME. Bu işlem için çeküllerden yararlanılır. Bu düzeçler yardımıyla ‘*kaba tesviye’. Merkezlendirme: Teodolit yatay dairesi merkezinin(Asal eksenin) istasyon noktasından geçen düşey doğrultu (çekül doğrultusu) üzerine getirilmesidir.Dürbünün göze uydurulması -Teodolitin kurulması ve merkezlendirilmesi Ölçmelere başlamadan önce teodolitin ölçme yapılacak ve daha önceden arazi üzerinde belirlenmiş noktalar(istasyon noktaları) üzerine getirilmesi ve bu noktalar üzerine merkezlendirilmesi gerekir.

Bu sırada optik çekülden bakılarak optik çekülün üzerindeki merkezlendirme dairesinin istasyon noktası ile çakıştırılması tesviye vidaları yardımıyla gerçekleştirilir.(küresel düzeç kabarcığının ortalanması işlemidir). Daha sonra **ince tesviye dediğimiz silindir düzeç kabarcığının ortalanması işlemine geçilir. Bu iş silindir düzeç ve tesviye vidaları yardımıyla yapılır. ince tesviye denilen silindir düzeç kabarçığının ortalanması işlemine geçilmelidir. Bu vidalar içe-dışa çevirilerek silindir düzeç kabarcığının ortanması sağlanır daha sonra teodolit 900 çevirilerek diğer tesviye vidasıyla ortalama işlemi yapılır. Sehpa üzerine monte edilmiş teodolit istasyon noktası üzerine getirilir.Teodolitin tesviyesi Asal eksenin düşey konuma getirilmesine ‘teodolitin tesviyesi’ denir. Bu sırada küresel düzeç bozulabilir. Küresel düzeç kabarcığının kaçma doğrultusu hangi ayak doğrultusunda ise o ayak aşağı. Önce sehpa ayakları yardımıyla *kaba tesviye. Eller yardımıyla diğer iki ayak havaya kaldırılıp. Böylece ölçmeler bitene kadar teodolitin hareket etmemesi sağlanır.Tekrar ayaklar yardımıyla küresel düzeç ortalanır ve optik çekülden bakılarak merkezlendirmenin bozulup bozulmadığı kontrol edilir. Bu işlem birkaçkez tekrarlanarak ince tesviye tamamlanmış olur.Bu işlemler birkaç kez tekrarlanarak kaba tesviye ve merkezlendirme işlemleri aynı anda tamamlanır.yukarı hareket ettirilerek kabarcığın ortalanma işlemi yapılır. Bu işlemler. Silindir düzeç ekseni herhangi 2 tesviye vidasına paralel konuma getirilir. Sehpa ayaklarından birinin sehpa pabuclarına basılarak toprağa girmesi sağlanır.. konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 22 .yapılır. optik çekülden bakılarak. teodolitin merkezlendirileceği noktanın görünmesi sağlanarak ayaklar yavaşca indirilir ve zemin üzerine bırakılır ve de sehpa ayaklarına kuvvetlice basılır. Merkezlendirme ve kaba tesviye işlemlerinin aynı anda tamamlanıp.

silindir düzeç optik çekül tesviye vidası Konum Konum UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 23 .

900 Tesviye vidaları 900 Teodolit açı ölçmeye hazır hale getirildikten sonra dürbünün göze uydurulması gerekir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 24 .

Paralaksın giderilmesi (Paralaks:Görüntünün gözleme çizgileri düzlemine düşmemesi durumudur.Dürbünün Göze Uydurulması 3 adımda yapılır 1.Kaba yöneltme . Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sol tarafda kalması durumudur Teodolitin 2. görüntü netleştirme vidası ile giderilir. Teodolitin 1.İnce yöneltme yapılır. Paralaks var ise görüntü netleştirme vidası ile giderilir( Şekil 4. Paralaksın giderilmesi Gözleme çizgileri netleştirilir Paralaks giderildi görüntü iyi Görüntü netleştirilir Göz okülerden aşağı yukarı hareket ettirilir. ve 2. paralaks var ise . Bu işlem yatay ve düşey genel hareket bağlama vidaları ile yapılır.4). Görüntünün netleştirilmesi 3.(1 Tam seri : Teodolitin 1. İnce yöneltme yatay ve düşey az hareket vidaları yardımıyla yapılır.durumuyla yapılan açı ölçmesidir).4 Paralaksın giderilmesi Bu işlemlerden sonra gözlenen noktaya . Şekil 4. İnce yöneltme : Gözleme çizgilerinin kesim noktasının gözlenen nokta üzerine getirilmesidir. Kaba yöneltme : Dürbünün arpaçık ve gez yardımıyla gözlenen noktaya yöneltilmesidir. Okülerin göze uydurulması 2. Yatay açılar 1 Tam seri ölçülür. Tüm bu işlemlerden sonra yatay açı ve düşey açı ölçmelerine geçilir. Durumu : Ölçme yapan kişiye göre düşey dairenin sağ tarafda kalması durumudur UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 25 .

noktanın üzerinde düşey tutulan bir jalon. 2.Yatay açı ölçmelerinde gözönünde bulundurulması gereken noktalar: 1. Gözlemeler jalon veya çekülün mümkün olduğunca noktaya yakın alt kısmına yapılmalıdır. Seri Sayısı Doğrultu Okumaları I. uzak noktalarda . POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: Alet: Seri No: Tarih: / /2007 İstasyon Gözlenen Nokta Nokta No. bozulmuşsa yenilenmelidir. Gözleme noktaları. No. yakın noktalarda ise nokta üstünde sallandırılan bir çekül ile belirtilmelidir.Durum (Ι + (ΙΙ − 200) / 2) Ortalama Sıfıra İndirgenmiş Ortalama Seriler Ortalaması Sayfa No: UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 26 . Teodolit asal eksen etrafında daima saat akrebi yönünde döndürülmelidir. 3.Durum II. Her gözlemeden önce teodolitin tesviyesi kontrol edilmeli.

0010 82.0012 182.2457 274. Sayısı No.2458 224.1458 100.1406 24. Durumu II.1400 1 200.1400 50.0013 332.0000 382.Durum II.0011 382.2456 24.1389 0.1400 24.0008 282.0000 382.0010 50.2445 24.0000 132.0000 132. 1 A B 1 Alet: Doğrultu Okumaları I.24455 24.0014 0.2460 132.2446 24.0000 132.13895 A ß2 ß1 3 2 DÜŞEY AÇI KARNESİ HESABI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 27 .1448 0.1400 0.2456 74.1456 300.0009 82.2458 182.1448 B A ß 1 POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Durulan Nokta Bakılan Nokta Seri sayısı Teodolitin I.0012 132.1403 250.POLİGON YATAY AÇI ÖLÇME VE HESAP ÇİZELGESİ Alet Operatörü: İstasyon Gözlenen Seri Nokta Nokta No.1390 0.Durum Seri No: Tarih: 15 / 03 /2007 Sıfıra Ortalama İndirgenmiş Seriler ( I + ( II − 200)) / 2 Ortalama Ortalaması 100.1457 0. Durumu I + ( II − 200) 2 Sıfıra Seriler İndirgenmiş Ortalaması değer A A 1 2 3 1 2 3 1 2 0.

Gözlenen nokta ve alet durumu A I II Σ Düşey daire okuması(grad) 65. z=65.durumlarında yapılan okumaların toplamı 400g eğim açısı ölçülüyor ise 200g(600g) olmalıdır.896 399.102g olur. ve II.102 çizelgede başucu açısı (z): z= I+ bağıntısı ile hesaplanır.996 Başucu açısı (z) (grad) 65.Başucu açısı ölçülüyorsa teodolitin I. 400 − ( I + II ) 2 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 28 .100 334.

Bir doğrunun belirlenebilmesi için de iki noktasının arazide işaretlenmiş olması yeterlidir.Arazide konumları belli noktaların birbirinden çok uzak olması ve bu iki nokta arasında konumları bilinen noktalara gerek duyulması durumunda ara noktaların tesis edilmesi 4.1.5.Plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilmesidir. Poligonasyon ise. arazide amaca yetecek sayıda doğrunun belirlenmiş olması gerekir.Konum ve eşyükselti eğrili planların çıkarılması 2. Bu amaçla arazide tesis edilen noktalara ‘poligon noktaları’ denir 5. Poligon noktaların yatay konumlarının belirlenmesi amacıyla yapılan işler. Arazi işleri a) Poligon noktalarının belirlenmesi b) Poligon kenarlarının ölçülmesi c) Poligon açılarının ölçülmesi d) Arazide yapılan ölçmelerin kontrolu e) Poligona ait bir kenarın açıklık açısının ölçülmesi Büro işleri a)Poligonların hesaplanması ve hesapların kontrolü b)Çizim işleri olmak üzere 2 grupta toplanır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 29 . arazide işaretlenmiş olan poligon noktaların yatay konumlarının saptanması amacıyla uygulanan bir ölçme yöntemidir. Poligonların tesis edilme amaçları: 1. POLİGONASYON Yeryüzündeki doğal ve yapay cisimlerin yatay konumlarının bir dik koordinat sisteminde belirlenebilmesi için veya plan üzerinde ölçülen büyüklüklerin araziye aplike edilebilmesi için. 5.2. Poligon noktalarını ardışık olarak birleştiren doğrulara ‘poligon kenarları’ ve bu kenarlar arasında ölçme(gidiş)yönünün sol tarafında kalan açılara da ‘poligon açıları’ denir.Arazide konumu belli noktalara veya doğrulara göre diğer noktaların belirtilmesi 3.

Bir poligon noktasından bir önceki ve bir sonraki poligon noktası gözlenebilmeli. 5.Açık poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışmayan poligonlardır. 1.1). 2.Poligon kenarları 50-300m arasında olmalıdır.Arazi işleri Poligonasyon ölçmeleri sırasında (1ekip başı.Poligon noktaları sağlam zeminde seçilmeli.Bağlı poligonlar (Başında veya sonunda en az 2 tane koordinatı bilinen noktaya bağlanan poligonlardır). 4.) 3.Poligon noktalarını seçerken bu noktalardan çok sayıda arazi detay noktasının gözlenebilmesine dikkat edilmelidir. 1 3 2 Şekil 5. Poligon kenarlarının ölçülmesi Poligon kenarları 20-30 m’lik çelik şerit metrelerle gidiş-dönüş olarak ölçülür.Kapalı poligonlar (Son noktası ilk noktası ile çakışan poligonlardır. Poligon açılarının ölçülmesi Bir poligon kenarının kendinden önceki kenarla oluşturduğu ve ölçme doğrultusunun sol yanında kalan açıya‘poligon açısı’denir genellikle β ile gösterilir.1yazıcı. Oluşturan ekip araziye giderek çalışma yapacağı bölge de poligon noktalarını seçer. 2 şenör (uzunlukları ölçerler)ve yeteri sayıda yardımcıdan) oluşan poligonasyon ekibi oluşturulur.(Açılar 1 Tam seri ölçülmelidir) Poligonlar yeryüzündeki geometrik şekillerine göre (Şekil 5.Poligon kenarları zorunluk olmadıkça yol ve benzeri tesisleri kesmemeli. 3.uzunluk değerleri uzunluk ölçme çizelgesine yazılır. Poligon noktalarının seçiminde dikkat edilecek hususlar: 1.) 2.1 operatör(teodoliti kullanır).1 Poligonlar UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 30 .

Çalışma alanı 50 km2 den küçükse Düzlem 50 km2 < Çalışma alanı ≤5000 km2 Küre Ülke ölçmeleri için Elipsoit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 31 .5. en karmaşık matematik formülleri ile dahi ifade edilmeyecek kadar karmaşık bir yüzeydir. Geometrik olarak tanımlanamayan geoit üzerinde işlem yapılamadığı için hesap yüzeyi olarak farklı geometrik yüzeyler kullanılır. REFERANS SİSTEMLERİ Fiziksel yeryüzü. İlk olarak Gauss tarafından yapılan bu tanımla referans yüzeyi tek anlamlı olarak belirlenmiş olmaktadır. etkilerden arınmış olarak düşünülen durgun haldeki okyanuslar yüzeyinin kara parçalarının altında da devam ettiği düşünülürse kapalı ve sürekli bir nivo yüzeyi elde edilir. sıcaklık farkı vb. Gelgit. Elde edilen bu yüzeye "Geoit" denir. fırtına.3.

Bir koordinat sistemini tanımlamak için: • Başlangıç noktasını (origin) • Dönüklüğünü (orientation) • Birimini (units) tanımlamak gerekir. üstünde hesap yapılabilecek düzgün bir yüzey değildir. Bir elipsoid büyükyarı ekseni (a). basıklığı (f) ve dışmerkezliği (e) ile tanımlanır. · Harita üzerinde bir noktanın yerini belirtmekte. · Koordinatları hesaplanmış noktaları haritaya geçirmekte. Koordinat Sistemleri Koordinatlar. Yeryüzü için tek anlamlı ve kesin olarak tanımlanmalı Kapalı bir fonksiyonla geometrik olarak ifade edilmeli yani üstünde hesap yapılabilmelidir.Geoit. · İki nokta arasındaki yerel saat farkının hesaplanmasında. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 32 . KOORDİNATLARIN KULLANIM YERLERİ : · Yeryüzünde bir noktanın ya da bir bölgenin yerinin tarifinde. küçük-yarı ekseni (b). bir noktanın belirli bir referans sisteminde konumunu tanımlayan doğrusal ve açısal büyüklüklerdir. Dönel elipsoid. • • • Bir nivo yüzeyi (Durgun su yüzeyi)olmalı. Bu nedenle konum koordinatları için referans yüzeyi olarak dünyanın şekline en yakın ve geoiti en iyi temsil edebilen ve matematiksel. Referans yüzeyi. kullanılır.geometrik tanımlı dönel elipsoid yüzeyi kullanılabilir. bir elipsin küçük ekseni etrafında dönmesiyle meydana gelen yüzeydir. · Koordinatları belli noktalar arasındaki kenar uzunluğu ve bu kenarın kuzeyden olan açıklığını (açıklık açısını) hesaplamakta.

5.3.1. BAŞLICA KOORDİNAT SİSTEMLERİ :
· Dik koordinat Sistemi, · Kutupsal Koordinat Sistemi

· Coğrafi Koordinat Sistemi . UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi

5.3.1.1.Dik Koordinat Sistemi Karşılıklı birbirine dik 3 referans düzlemi tarafından tanımlanan ve uzayda yer alan noktaların tanımlandığı koordinat sistemidir.

Başlangıç meridyeni

Z

Y
Ekvator

Koordinat sistemleri çok çeşitli olmasına karşın, günümüzde en çok kullanılan klasik sistem dik koordinat yada kartezyen koordinat sistemidir. Bu sistemler plan veya düzlem koordinat sistemi olarakta bilinirler. Buna göre dik konumdaki eksenler referans sınır olarak alınırlar ve herhangi bir noktanın düzlem koordinatı (x, y) uzaydaki konumu da (x, y, z) değerleri ile tanımlanır. Dik koordinat sistemi daha çok büyük ölçekli haritalar ve küçük alanlar için kullanılır.

5.3.1.2 Kutupsal Koordinat Sistemi
Elemanları yatay açı(β) ve yatay uzunluktur(S). Ölçme işlerinde kullanılır

β S

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

33

5.3.1.2. Coğrafi Koordinat Sistemi

Bu sistem paralel (enlem dairesi) ve meridyen (boylam dairesi) dairelerinden oluşur.

Enlem ve Boylam Daireleri : Dünyayı kuzey ve güney yarım küre diye ikiye
ayıran ekvatora paralel dairelere ‘paralel’ ya da ‘enlem daireleri’ denir. Ekvatorun kuzeyindeki paraleller kuzey paraleli, güneyindekiler ise güney paraleli olarak adlandırılır. Paralel daireleri kuzey ve güneyde 1° aralıklı 90'ar tane olmak üzere toplam 180 tanedir. Ekvatora dik ve kutuplarda birleşen dairelere de ‘meridyen’ ya da ‘boylam daireleri’ denir. Londra'da Greenwich'teki gözlem evinden geçen meridyen,başlangıç meridyenidir, (Londra'da Greenwich gözlemevinde bulunan bir gök dürbününün ekseninden
geçtiği varsayılan meridyen, başlangıç yani 0° meridyenidir)

Başlangıç meridyeninin doğusundaki meridyenler doğu, batısındaki meridyenler ise batı meridyeni olarak adlandırılır. Meridyenler 1° aralıklı 180 doğu ve 180 batı meridyeni olmak üzere toplam 360 tanedir . 1°'lik aralıkla geçen meridyenler arasında zaman farkı 4 dakikadır Bu koordinat sisteminin başlangıcı Greenwich meridyeni ile ekvatorun kesim noktasıdır. Koordinat eksenleri de Greenwich meridyeni ve ekvatordur. Yer'in merkezi başlangıç noktasıdır. Bir noktadan geçen paralel dairesinin ekvatora olan açısal uzaklığına enlem(ϕ), bir
noktadan geçen meridyenin başlangıç meridyeni düzlemi ile arasındaki açıya boylam(λ )denir.

Enlemler ve Boylamlar

Paralel ve Meridyen Daireleri

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

34

Elipsoidin basıklığı nedeniyle P noktasından geçen ve elipsoide dik olan doğrultu ile merkez kesişmez. Küresel Koordinatlarda ise bunlar çakışıktır.

Greenwich Başlangıç Meridyeni

Meridyen Paralel

5.3.1.4. UTM Projeksiyon Koordinat Sistemi
Eğri bir yüzey üzerindeki bilgilerin matematik ve geometrik kurallardan faydalanarak harita düzlemine geçirilmesine "Harita Projeksiyonu" denilir UTM Sistemi Gauss-Krüger projeksiyonu esas alınarak geliştirilmiştir İkinci dünya savaşından sonra bütün dünya ülkeleri için ortak bir harita projeksiyonunun geliştirilmesi düşüncesiyle Gauss-Krüger projeksiyonunda bazı değişiklikler yapılarak UTM ortaya çıkarılmıştır. Projeksiyonun referans yüzeyi elipsoittir. Başlangıçta sadece ABD tarafından benimsenmiş daha sonra uluslararası düzeyde kullanılmıştır

Türkiyede ülke nirengi ağına dayalı 1/25000 ölçekli temel haritalarda düzlem koordinatlar 6°'lik dilim genişlikli Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir UTM projeksiyonunda, 180° meridyeninden başlamak üzere dünya, 6° boylam aralıklı 60 dilime ayrılmıştır. 1 / 5.000 ölçekli Standart Topoğrafik (ST) ve Standart Topoğrafik Kadastral Haritalar (STK) 3°'lik dilimler halinde Gauss-Krüger sistemine göre üretilmiştir Türkiye 35, 36, 37, 38 zonlarda yer alır.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

35

Büro İşleri Poligonların Hesaplanması ve Hesapların Kontrolu

Dik Koordinatlar Dik koordinat eksen sisteminde X ekseninin pozitif yönü kuzey olarak şeçilir. Y ekseni nin pozitif yönü ise doğuyu gösterir. Bir kenarın açıklık açısı, kuzey yönünden(X eksenininden) itibaren saat akrebinin dönüşü yönünde kenar üzerine kadar taranan (0grad - 400grad) arasında değerler alan yatay bir açıdır.

IV

I

III
t AB

II

A B
t BA

tBA= tAB +200grad

1. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
B ( X B , YB )

A ( X A , YA ) S AB t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

36

X

XB XA A

tAB SAB

B

YA

YB

Y

X B = X A + S AB cos t AB YB = Y A + S AB sin t AB
II. Hesap Yöntemi

Verilenler:

İstenenler
S AB , t AB , t BA

A ( X A , YA ) B ( X B , YB )

∆X AB = X B − X A ∆Y AB = YB − Y A

tan t AB =

∆Y AB ∆X AB

t AB = arctan(

∆Y AB ) ∆X AB

S AB = (∆Y AB ) 2 + (∆X AB ) 2

tBA= tAB +200grad
AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ
t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB

1. bölgedeki değeri

BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI

I.bölge +/+
' t AB = t AB

II.bölge +/' t AB = 200 − t AB

III.bölge -/' t AB = 200 + t AB

IV.bölge -/+
' t AB = 400 − t AB

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007

37

Açıklık açısının direkt olarak verilmediği durumlarda.Eğer poligon açıları gidiş yönünün sağ tarafında kalıyorsa poligon hesabında kullanılacak olan poligon açıları 400’den çıkarılarak ( 400 .Y) yardımıyla ∆Y ve ∆X koordinat farkları kullanılarak ilk kenarın açıklık açısı hesaplanır.β i ) karneye yazılır ve hesaba başlanır. ∆Y ve ∆X’in işaretlerine göre) poligon dizisinin gidiş yönü belirlenir. YB ) C ( X C . verilen koordinatlar (X. YA ) B( X B . (Bölgelere dikkat edilecek. Hesap Yöntemi Verilenler: İstenenler A ( X A . Gidiş yönünü belirleyen ilk kenarın açıklık açısıdır. Poligon hesabında kullanılacak olan poligon açılarının ( β i ) gidiş yönünün solunda kalmasına dikkat edilmelidir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 38 .III. YC ) X B t AB t AC α α A C α = t AC − t AB IV.Hesap Yöntemi İki doğru arasındaki açı ve doğrulardan birinin açıklık açısı bilindiğine göre doğrunun açıklık açısının bulunması Verilenler: t AB İstenenler β t BC t BC = t AB + β + n * 200 grad t AB + β = K olsun K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 Açık-Kapalı veya Bağlı Poligon’un (Koordinat Hesap Çizelgesinin) hesaplanabilmesi için: Öncelikle poligon dizisinde gidiş yönünün belirlenmesi gerekir.

A βB 1 β1 B β2 2 3 verilenler istenenler A ( X A . YB ) 1. A B 1 2 3 β(grad) t(grad) t AB S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) βB 400 − β 1 β2 Daha sonra ilk kenarın açıklık açısına kendisinden bir sonra gelen noktadaki poligon dizisinin sol tarafında kalan poligon açısı eklenerek ve irdelemeler yapılarak diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır. ( t12 .bölge -/+ ' t AB = 400 − t AB N. Yİ ) AÇIKLIK AÇISININ İRDELENMESİ t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB BÖLGE ∆Y AB / ∆X AB AÇIKLIK AÇISI I. tB1’ in hesabı: t AB + β B = K olsun K <200 ise K +200 200< K <600 ise K -200 K >600 ise K -600 aynı şekilde diğer kenarların açıklık açıları hesaplanır.bölge +/+ ' t AB = t AB II.3( X İ . tB1+(400-β1)<200 ise t12= tB1+(400-β1)+200 200<tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -200 tB1+(400-β1)<600 ise t12= (tB1+(400-β1)) -600 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 39 .2.bölge -/' t AB = 200 + t AB IV. YA ) B ( X B .t 23 ) t12 = t B1 + (400 − β1 ) irdeleme yapılarak belirlenir.bölge +/' t AB = 200 − t AB III.N.

∆Y. bir önceki kenarın açıklık açısı ( t n −1 ) ve n noktasındaki poligon açısı( β n ) olmak üzere n n t n +1 = t n −1 + β n + k 200 g bağıntısı ile bulunur. bölge karşılıklarının bulunması n t son = t n −1 + ∑ β ± k 200 g ifadesi ile kontrol edilir. Açıklık açılarının 1.β2 B(X.Açıklık açılarının hesabı n n Bir kenarın ileri açıklık açısı ( t n +1 ).Y) 4 2 1 βB A(X.bölgeye karşılık gelen değerleri hesaplanır. ∆X koordinat farklarının hesabı n n ∆Xn-1 = S n −1 cos t n −1 n n ∆Yn-1 = S n −1 sin t n −1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 40 .N.Y) β3 N.Açıklık açılarının hesabının kontrolü ve 1. o noktadaki poligon açısı eklenip 200g veya katları ile düzeltilmesiyle elde edilir. A B 1 2 3 4 β(grad) 3 β1 S(m) ∆Y ∆X Y(m) X(m) t(grad) t AB βB β1 400 − β 2 β3 α = t 31 − t 32 Açık Poligonda Koordinat Hesapları ve Kontrolleri 1. bir önceki açıklık açısına. 3. 2. Herhangi bir noktadaki açıklık açısı.

N II.durum D.50) βB s1 β1 B(YB=8575.XA=9300.n n+1 n-1 βn Sn.Koordinat hesaplarının kontrolü ∑∆Y=YSON-YİLK .4.durum B A 0.n+1 βn+1 tson n Örnek:Açık poligon koordinat hesabı B ve C noktaları arasında açılacak tünelin doğrultusunu belirlemek amacıyla B ve C noktaları arasında poligon dizisi geçirilmiştir. B.Poligon dizisine ait veriler ve ölçülenler aşağıda verilmiştir β2 Verilenler 1 s2 A 2 A(YA=8450.510 298. Xn koordinatlarının hesabı Yn= Yn-1+∆Yn-1 5.N.75) γ s3 B C yatay açı çizelgesi I.520 1) βB= 98.XB=9125. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 41 .00 .357 olarak çizelgeden hesaplanır.160 1 98.00 . ∑∆X= XSON-XİLK Xn= Xn-1+∆Xn-1 tn-1.156 200.Yn.

828 (tablodan alınır).64 -63.16 478.75 ( +/.828 175.58 140.75 9231.40 -38.94 173.84 YC − YB XC − XB ile ' tan t BC = 478.529 ' t AB = 200. t BC = 99.348 β2= 207.455 grad t B1 = 58. β(grad) ∆Y ∆X A 160.893 122.00 1 255.58m s2=168.471 grad AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESAP ÇİZELGESİ t(grad) S(m) Y(m) N.55 9193.52 C 9053.05 8715.50 9129.09 (+/+ I.455 grad 42 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 .ölçülenler β1= 144.16 4.828= 40.50 9125.94m a)1. tBC) tAB nin hesabı: ∆Y AB = YB − Y A =125 ∆X AB = X B − X A = -174.75m s3=184.09 Σ t 2C = t AB + ∑ β ± n 200 = 122.12 **2 207.357 58.16 / 4.80 8575.C noktalarının koordinatlarını hesaplayınız.II.00 B 98. Bölge) ' t BC = t BC = 99.471 8450. γ= t BC − t B1 = 99.N.373 184.t AB = 160.373 YC − YB = ∑ ∆Y .18 m .455-58.( SBC .BÖLGE) ' t AB = 39. X C − X B = ∑ ∆X b) γ= t BC − t B1 ' tan t BC = X(m) 9300.627 grad c) S BC = ∆X 2 + ∆Y 2 =478.12 105.75 164.66 8879.652 114.2. b) γ c) Tünelin uzunluğunu ve doğrultusunu hesaplayınız.893 s1=175.75 t ''AB = arctan ∆Y AB ∆X AB ile ' t AB = 125/174.480 168.

52 X3-XB .685 tAB'nin hesabı: s1 =60.00) B (XB=3414.N. t(grad) S(m) β(grad) ∆Y B 89.72m s 2 =40.990 S(m) 40./ .N. Diğer noktaların koordinatlarını hesaplayınız.YB=1210.48 Y(m) 1250.44 X(m) 3414.54 3414.257 70.43 1170.572 2 2 2 ∆ΥAB =ΥB-ΥA=-39.00 1210. ∑∆X= X3-XB=-4.00.3.452 288.572 A 175.7 ∆X 5.AÇIK POLİGON KOORDİNAT HESABI βB 3 B βA β2 s1 s2 2 A 1 s3 Yukarıda verilen poligon dizisinde A ve B noktalarının koordinatları bilinmektedir.00 1310.99-2*200=288. A B 2 3 Σ β(grad) 219.24 2 VE 3 NOLU NOKTALARIN KOORDİNAT HESABI: N.880 179.54.57 S AB= ∆Υ AB+ ∆Χ AB= 40.71m ∆ΧAB =ΧB-ΧA=-6.48 t23 =tAB+Σβ ± n*200= 688.120 β A = 175.54 3457.572+175.462 β B = 180.45 -4.73 Y3-YB X(m) 3420.bölge) tBA= 200+ tAB=89.418 t(grad) 289.72 ∆Y -39.97 -10.81 -99. VERİLENLER A(XA=3420.00 3419.43 1250.572 (.685 65.7 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 43 .54 1110.97 3409.43) ölçülenler β 2 = 220.71 60.44 1 tA1 =tBA+Σβ ± n*200= 89.11 m 1 NOLU NOKTANIN KOORDİNAT HESABI: N.685-200=65.89 -59.54 tant’AB= |∆ΥAB/ ∆ΧAB | tAB=200+t’AB=289.990 ∑∆Y= Y3-YB =-99.70 Y(m) 1210.YA=1250.572 309.33 60.538 399.33m s3 =70.00 3420.257 ∆X 36.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 44 .

Açı kapanma hatasının poligon açılarına dağıtılması f β ≤ Dβ ise vβ = − fβ n ifadesi ile poligon açılarına dağıtılacak düzeltme miktarı bulunur. ' = (n ± 2)200 grad 5. ∆Y. Düzeltilmiş poligon açılarının hesabı β i ' = β i + vβ 4. Düzeltilmiş poligon açılarınınkontrolu ∑β olmalıdır. 2. Açıklık açılarının hesabı (t’) n n t n +1 = t n −1 + β n' + k 200 g n t n −1 + β n' = K K <200 ise 200< K <600 ise K >600 ise K +200 K -200 K -600 6. .KAPALI POLİGON HESABI 1. Poligon Açılarının Kontrolü f β = ∑ β − (n ± 2)200 grad (Açı kapanma hatası) Dβ = 1c + 150 (n − 1) n ∑S f β ile ilgili kapanma hatası sınır değeri Dβ ise f β ≤ Dβ olmalıdır. 3. ∆X koordinat farklarının hesabı ∆X = S cos t ' ∆Y = S sin t ' UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 45 .

02 ise f s ≤ Ds olmalıdır. fy= ∑∆Y koordinat kapanma hataları fs = f x2 + f y2 lineer kapanma hatası lineer kapanma hatası sınır değeri DS = 0. Düzeltilmiş koordinat farklarının bulunması ∆Yi ' = ∆Yi + v yi ∆X i' = ∆X i + v xi ∑S fy Si v xi = − fx Si ∑S Sonuçta ∑∆X’=0 olmalıdır. ∑S= poligon kenarlarının toplamı Sİ= ∆Yi ve ∆X i ye ait olan poligon kenar uzunluğu 9. Koordinat farklarına uygulanacak düzeltme miktarının hesabı f s ≤ Ds şartı sağlanıyorsa. düzeltme miktarları v yi = − ifadeleri ile hesaplanır.Kapalı poligonda ∑∆X=0 . 8.004 S + 0. 10. ∑∆Y =0 olmalıdır 7.0003S + 0. Lineer Kapanma Hatasının Hesabı fx=∑∆X . ∑∆Y’ =0 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 46 . Koordinatların hesabı Yn= Yn-1+∆Y’ Xn= Xn-1+∆X’ .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 47 .

1234- Geometrik nivelman Trigonometrik nivelman Barometrik nivelman Prezisyonlu nivelman NİVOLAR Gözleme ekseninin yatay konuma getirilmesi için kullanılan düzenlere göre nivo tipleri: Düzeci ve dürbünü sabit nivolar • Fenkalaj vidalı • Fenkalaj vidasız Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolar dir. Noktalar arsındaki düşey uzaklık farkına ‘yükseklik farkı’ . herhangi bir noktadan geçtiği düşünülen bir yüzey veya karşılaştırma düzleminden olan düşey uzaklığına ise ‘yüksekliği’ veya ‘kotu’ denilmektedir. • Fenkalaj vidalı UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 48 .YÜKSEKLİKLERİN ÖLÇÜLMESİ – NİVELMAN Yeryüzü noktalarının karaların altında da devam ettiği varsayılan ortalama deniz yüzeyinden ( karşılaştırma yüzeyi) olan düşey uzaklığına ‘yükseltisi’. Yükseklik farklarının ölçülmesinde 4 yöntem vardır. bu yükseklik farklarının ölçülmesine ise ‘nivelman’ ismi verilmektedir.

Kaba yöneltme yapılır. 4. Dürbün ekseni etrafında düzeç ile birlikte dönebilmektedir. Dürbün miraya yöneltildikten sonra silindir düzeç kabarçığı fenkalaj vidası ile ortalanır. 2. Dürbün ve düzeç üst yapıyı oluşturur. Ters görüntü veren nivo ve mirası kullanılıyor ise mira bölümlerinin yukarıdan aşağıya doğru arttığına dikkat edilmelidir. Bu vidaya ‘fenkalaj vidası’ denir.Bu tip nivolarda üst kısım bir eklem ve ince dişli bir vida ile alt kısma bağlıdır. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajlı nivonun kullanılması Bu tip nivolar fenkalajsız nivolar gibi kullanılır. 5. Düzeci ve dürbünü sabit fenkalajsız nivonun kullanılması 1. Silindir düzeç kabarcığı dürbün doğrultusuna en yakın tesviye vidası yardımı ile ortalanır. Okumalar metre cinsinden yazılır. Bu vida yardımı ile dürbünün bir ucu düşey doğrultuda belirli bir miktar hareket ettirilebilmekte ve düzeç kabarcığının ortalanması sağlanmaktadır. Üst kısım alt kısım üzerinde ve asal eksen etrafında döner. Alt yapı üç tane tesviye vidası üzerinde bulunmaktadır. Bu dönme hareketinde bağlama ve az hareket vidaları kullanılmaktadır. Bu tip nivolar yalnız küresel düzeç ile tesviye edilirler. Kompansatör olarak kolaylıkla salınım yapan bir sarkaç kullanılmaktadır. Kompansatörlü(Otomatik)nivolar Kompansatörlü(Otomatik)nivolarda kaba tesviyeden sonar optik eksen. 6. Dürbün miraya yöneltilerek okuma yapılır. dürbün göze uydurulur. Tesviye vidaları yardımı ile küresel kabarcığı ortalanır 3. Nivo okuma yapılacak noktalara yaklaşık eşit uzaklıkta konur ve sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak biçimde sehpa ayakları açılır. Düzeç kabarcığı tesviye vidaları ile ortalanır. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 49 . Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar 1. kompansatör denen bir düzen ile kendi kendine prezisyonlu bir biçimde yatay duruma gelmektedir. Kaba tesviye bir küresel düzeç ve üç tesviye vidası ile yapılır. Düzeç bir fenkalaj vidası ile ortalanmaktadır. Alette yatay hareketi tespit vidası ile az hareket vidası bulunmaktadır • Fenkalaj vidasız Bu tip nivolarda düzeç dürbüne ve dürbün de alete tespit edilmiştir. Az hareket vidası yardımı ile yatay gözleme çizgisi mira bölümlerini kesecek ve düşey gözleme çizgisi bu bölümleri ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. Düzeci iki yüzlü olan tersinir nivolar Bu tip nivolarda silindir düzeç dürbüne tespit edilmiştir.

Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır 3. Bölümlü latalardan. ilk yapılan okumaya ‘geri okuma’ ve nivonun yerini değiştirmeden yapılan son okumaya ‘ileri okuma’ denir. Yatay gözleme çizgisi ile okuma yapılır.okuma) Kompansatörlü(Otomatik)nivolar 1. durum) fenkalaj vidası yardımı kabarcık tekrar ortalanır ve ikinci okuma yapılır. Miraya kaba yöneltme yapılır. 4.cm bölümleri bulunan bir latadır). bölümlerin dürbünün yatay gözleme çizgisi ile okunup ve bu okumaların farkından iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunmasına dayanmaktadır. Okuma=1/2(1. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 50 . 5. yükseklik farkları bulunacak noktalar üzerine düşey olarak tutulan ve mira adı verilen (MİRA: yüksekliği bilinen yada yüksekliği bulunacak noktalar üzerinde düşey durumda tutulan üzerinde dm. 1.2. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. 6. yatay gözlemeler yapabilen dürbünlü Dürbünün taradığı düzleme de Geometrik nivelman. 4. 5. okuma yapılır. dürbün göze uydurulur. Sehpa başlığı yaklaşık yatay olacak şekilde sehpa ayakları açılır Tesviye vidaları ile küresel düzeç kabarcığı ortalanır Miraya kaba yöneltme yapılır.Geometrik nivelman Geometrik nivelmanda genel olarak aletler kullanılır. 7. Bunlara ‘nivo’ denir. ‘gözleme düzlemi’ denir. Silindir düzeç solda iken (normal durum) fenkalaj vidası yardımı ile silindir düzeç kabarcığı ortalanır ve 1. Nivelmanda nivonun herhangi bir konumu sırasında. 3. Nivelman ölçmeleri gidiş-dönüş yapılır. Az hareket vidası yardımı ile düşey gözleme çizgisi mira bölümlerini ortalayacak şekilde ince yöneltme yapılır. Dürbün kendi ekseni etrafında yarım devir döndürülerek silindir düzeç sağa alınır (2. dürbün göze uydurulur.okuma+2. 2.

A noktasının kotu HA ise. AB doğrultusu üzerinde olması şart değildir.geoit) A ve B gibi iki nokta arasındaki yükseklik farkının bulunması isteniyorsa.932 ufuk-ceng_2005 yatay gözleme çizgisi mira gA nivo iB B A HA karşılaştırma düzlemi HB ∆hAB = gA.iB WB ∆hAB WA( nivo yüzeyi) W0(ortalama deniz yüzeyi.iB . 2.B noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (iB) Bu durumda A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı (∆hAB) dir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 51 ∆hAB = gA. B noktasının kotu (HB) HB= HA+∆hAB dir.A noktasında düşey olarak tutulan mirada okuma yapılır (gA) 3. 1.mira 1.Nivo sehpa başlığı yaklaşık olarak yatay olacak bir biçimde uygun bir yere konur.

2. ilk okuma geri okuma. (∆h> 0 ise arazi çıkış.) Geometrik nivelman yönteminin prezisyonu.3 değişim noktaları Geri okumalar A. o noktanın hem ileri hem de geri mira okuması olarak alınabilir. nivonun yeri değişmeden yapılan son okuma ileri okuma ve bu okumaların arasında yapılan bütün mira okumalarına ‘orta okuma’denir. Arazide yapılan bu ölçmeler nivelman karnesine yazılarak hesaplanır.B UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 52 .Nivonun herhangi bir durumunda ikiden fazla noktada mira okuması yapılmış ise. Prezisyon ±0.2mm/km ile ±20 mm/km arasındadır. Nivelman geri okuma ile başlamakta ve ileri okuma ile bitmektedir.3 İleri okumalar 1.2.1.2. 1.3. ∆h< 0 ise arazi inişdir. birbirinden 1km uzaklıkta bulunan iki nokta arasındaki yükseklik farkının karesel ortalama hatası cinsinden verilmektedir. Orta okuma .

Yükseklik Farkı Yöntemi (∆h) 2.Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi (GDK) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 53 .A ve B noktaları arasındaki yükseklik farkı: • ∆h = ∆h1 + ∆h2 + ∆h3 + ∆h4=(gA-i1)+(g1-i2)+(g2-i3)+(g3-iB) =∑geri-∑ileri NİVELMAN KARNELERİNİN HESAPLAMA YÖNTEMLERİ 1.

∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H SON − H İLK B ∆h2B 2 1 ∆hA1 ∆h12 HB H2 A HA H1 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 54 .YÜKSEKLİK FARKI YÖNTEMİNE GÖRE NİVELMAN KARNESİ HESABI Kontrol Eşitlikleri Yükseklik Farkı Yöntemi için.

743 GÖZLEME DÜZLEMİ KOTU YÖNTEMİ Gözleme düzlemi yönteminde her nivo kuruluşu için dürbünün optik ekseninden geçen yatay düzlemden yararlanılır.325 0.702 111. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No. Ara Uzaklık Mira Okumaları (m) Geri Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri A 1 2 B Σ 2. Nokta yüksekliğine (HA) o noktada yapılan geri okuma (gA) eklenerek ‘‘GDK’’ bulunur GDK = HA + gA Bu gözleme düzlemi kotundan o nivo kuruluşunda yapılmış olan orta ve ileri okumalar çıkarılarak.743 110.743 HB-HA=3.079 1.516 2. miranın tutulduğu noktaların kotları bulunur.781 113.Aşağıda verilen nivelman karnesini yükseklik farkı yöntemine göre hesaplayınız. Gözleme Düzlemi Kotu Yöntemi için kontrol eşitliği .962 7.718 0. Bu yatay düzleme ‘gözleme düzlemi ’ismi verilir.915 3. ∑ GDK + H İLK = ∑ H + ∑ ortaokuma + ∑ ileriokuma UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 55 .975 3.000 110.702 2. Nivonun yeri değiştiği zaman GDK da değişir.437 1.877 1.743 ∑ ∆h = ∑ geri − ∑ ileri = H B − H A =3.623 1.

NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 56 .

1.∑ ∆h g d =0 olmalıdır.Bu durumda gidiş nivelmanındaki yükseklik farkları toplamı ∑ ∆hg . 2.ise ∑ ∆h .BAĞLI NİVELMAN POLİGONUNDA =0 Kotu bilinen A noktasından kotu bilinen B noktasına gidildiğinde ∑ ∆h = HB − HA olmalıdır. NİVELMAN POLİGONLARINA AİT ÖLÇME HATALARI Bunlar Açık nivelman poligonunda fh= ∑ ∆hg − ∑ ∆h d Kapalı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − 0 Bağlı nivelman poligonunda fh= ∑ ∆h − ( H B − H A ) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 57 .AÇIK NİVELMAN POLİGONUNDA Açık poligonda gidiş nivelmanının kontrolu için ters doğrultuda dönüş nivelmanı yapılır.KAPALI NİVELMAN POLİGONUNDA Nivelmana yüksekliği (kotu) bilinen noktadan başlanıp tekrar aynı noktaya gelindiğinden ∑ ∆h olmalıdır 3. dönüş nivelmanındaki ∑ ∆hd . Kaçınılamayan ölçme hataları ve atmosferik etkiler nedeniyle söz konusu edilen koşullar sağlanamaz ve kapanma hataları ortaya çıkar.

80 102 102 52.459 2.30 103 103 46.80 101 3.Nivelman ölçmelerine ait hata sınırı Dh=20mm L(km) L=nivelman boyu fh ≤ Dh olmalıdır.781 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 58 .221 1.192 -2. NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (GİDİŞ) Nokta No.00 104 104 67.852 1.322 0.697 1.530 0.060 2. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 52.560 -1.363 0.651 0.

90 104 104 46.222 0.363 3.893 0.684 -2.622 2.20 103 103 51.368 2.047 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 59 .457 0. Ara Uzaklık Geri Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Farkı Nokta Yükseklikleri Açıklama 101 67.165 00.00 101 1.322 1.571 -1.590 1.90 102 102 53.NİVELMAN ÖLÇME ve HESAP ÇİZELGESİ (DÖNÜŞ) Nokta No.

90 46.000 147.321 -2.459 -1. Gidiş Nivelmanı (m) Sg ∆hg Dönüş Nivelmanı (m) Sd ∆hd Fark (mm) Hata Sınırı Ortalama (m) So ∆ho Düzeltme vh(mm) Düzeltilmiş ∆h’(m) Nokta Yüksekliği(H) 101 102 103 104 101 ∑ 2.6 4.KAPALI POLİGON NİVELMAN ÖZET ÇİZELGESİ Nokta No.222 53.361 148.322 -2.3 5.221 52.2 2.222 0.322 2.363 1.80 52.223 145.6 4.457 1.20 67.000 f hi ≤ d hi d hi = 20mm S (km) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI-2007 61 .90 52.361 1.10 67.458 -1.322 -2.90 0 0 -2 -1 4.005 52.10 46.363 1.30 46.682 146.00 51.80 -2.459 -1.85 -2 -1 -1 -1 -5 2.00 67.223 0 145.363 -1.

TRİGONOMETRİK NİVELMAN Düşey açıların ölçülmesi ile yüksekliklerin belirlenmesi yöntemidir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 62 . t ZAB a B A HA SAB karşılaştırma düzlemi HB HB -HA= ∆hAB =SAB cotzAB +a-t HB= HA+ SAB cotzAB +a-t UYGULAMA HA=100 m zAB=86.50 m t= 1.144g SAB=125 m a=1.47m HB= ? HB= HA+ SAB cotzAB +a-t =127.67 m. Prezisyon ±1 cm ile ±10 cm arasındadır.

kenar ağı. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 63 . R=6370 km TRİGONOMETRİK NİVELMAN İLE İKİ NOKTA ARASINDAKİ YÜKSEKLİK FARKININ BULUNMASI: Trigonometrik nivelmanda. Trigonometrik nivelman konum koordinatlarının elde edilmesi için kurulan ağlarda( Açı ağı.SAB> 250 m ise ∆hAB =SAB cotzAB +a-t + 1 − k S2AB 2R k=0. poligonasyon ağları) nokta yüksekliklerinin belirlenmesinde ve sağladığı prezisyon yeterli olduğu sürece mühendislik hizmetlerinde ve geometrik nivelmanın uygulanamadığı dağlık arazideki her türlü yükseklik ölçmesinde kullanılır. mira hg zg zi a B A HA Sg Si HB hi ti Teodolit tg ∆hAB karşılaştırma düzlemi ∆hAB= Sİ cotzi . Bu yöntemle iki nokta arsındaki yükseklik farkları ±1-2 metre prezisyonla bulunabilmektedir. 250 m ye kadar uzaklıklarda düşey açılar ve yatay uzunlukların ölçülmesi suretiyle noktalar arasındaki yükseklik farkları bulunur.13 .Sg cotzg ti=tg BAROMETRİK NİVELMAN Atmosfer basıncının yükseklikle değişmesinden yararlanılır. Basınç barometre ile ölçülür ve basınç farklarından yükseklik farkları hesaplanır. Keşif işlerinde kullanılır.

Bu arakesit doğru. Enine kesit nivelmanında mira okumaları daha çok orta okuma olduğundan gözleme düzlemi kotu yöntemi kullanılarak kotlar hesaplanır.sağve sol yana doğru belirli uzunlukta alınır. bu çizgiye ait nokta kotlarına ‘siyah kot=arazi kotu’ denir. Boyuna kesit proje ekseni boyunca arazinin topografik yapısını gösterir. Enine kesit nivelman karnesinin hesabı için boyuna kesit kesit nivelman karnesinden eksen kazığının kot değeri alınır. eğimli doğrular ile bunları birbirine bağlayan eğrilerden oluşur. karayolu vb.BOYKESİT-ENKESİT Yeryüzünün düşey bir yüzey ile arakesitine ‘boy kesit’ denir. kübik parabol. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 64 . Bu çizgiye ait noktaların kotlarına da ‘kırmızı kot=proje kotu’ denir. klotoid vb. • uzunluk ölçmelerinin yapılması • açık veya bağlı nivelman poligonu yardımı ile nivelmanın yapılması gerekir. Arazinin eğiminin net olarak görünebilmesi için yatay ölçek düşey ölçeğin 5 veya 10 katı olarak alınır. Demiryolu. Enkesitler boyuna kesit eksen kazığından boyuna kesit doğrultusuna dik. Boyuna kesit doğrultusuna dik bir düzlem ile yeryüzünün ara kesidine ‘enine kesit’ denir. Ölçmelerden sonra boyuna kesit nivelman karnesi hesaplanır. gibi birleştirme eğrilerinden oluşur. Boyuna kesit noktalarının kotlarının hesaplanabilmesi ve boyuna kesitlerin çizimi için. Boyuna kesit üzerinde kırmızı çizgi geçirilir. yapıların inşaat projelerinin hazırlanması ve herhangi bir sebeple toprak hacminin bulunması amacıyla kesitler alınır. kanal. Boyuna kesitte. Daha sonra dik koordinat sisteminde yatay eksen uzunlukları düşey eksen yükseklik farklarını göstermek suretiyle çizim yapılır. Karşılaştırma çizgisine uygun bir kot değeri verilerek ölçek dikkate alınarak uzunluklar işaretlenir. bu çizgi toprak işleri sonucunda boyuna kesit eksen çizgisinin alacağı durumu gösterir. daire yayı. arazinin engebe durumunu gösteren çizgiye ‘siyah çizgi’. • boyuna kesit noktalarının arazi üzerinde belirlenmesi( arazinin eğim değiştiren noktaları).

BOYUNA KESİT ÇİZİMİ Enkesit UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 65 .

dik doğrultular prizma veya teodolit ile işaretlenir.Bu dikler üzerinde B1.20 m lik fark dört ara boya eşit olarak dağıtılır.C4 noktaları işaretlenir.B2.E3. B4C4=60 m olmalıdır. Kareler ağında.su yolları. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 66 .20 m ise 0. B4C4 üzerinde 15.B4ve C1.C2.E2. arazinin tamamını kaplayan bir kareler ağı oluşturulur. nivelmanın amacına. karelerin kenar uzunlukları.A5 noktaları işaretlenir. arazinin biçimine ve planın ölçeğine bağlıdır. Şekildeki ağı oluşturmak için A1A5 kenarı üzerinde örneğin 15 m ara ile A2. bina vb) ölçülmesi için iskeleti oluşturur.A3. A1 ve A5 noktalarından A1A5 doğrultusuna dikler çıkılır.şevler.A4.B3. Kareler ağında. Çerceve bu biçimde hazırlandıktan sonra iç noktalar birbirine dik durumda bulunan iki doğrultunun kesim noktası olarak jalonlar( her 50 cm si farklı renkte boyanmış 1 veya 2 m lik çubuklar) yardımıyla belirlenir ve işaretlenir.E4 noktaları bulunur.C3. Genellikle karelerin kenar uzunlukları 10 m ile 50 m arasında değişebilir.05 m lik uzunluklar alınarak E1. Bu şekilde elde edilen kareler ağı detay noktalarının (yollar. Fakat çoğu kez bu sağlanmaz Örneğin B4C4=60.KARELER AĞI İLE YÜZEY NİVELMANI Elde herhangi bir konum planı bulunmuyor veya eldeki planda gösterilmiş olan detay noktaları az ya da amacına uygun değilse. Kareler ağı köşe noktaları birer kazık ile belirlenir ve üzerine noktaların numaraları yazılır.

Arazide nivo için seçilen istasyon noktalarından bütün kareler ağı noktaları UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 67 . Bir arazi krokisi hazırlanır. Aynı şekilde gerekli noktalarda mira okumaları yapılır. ağın olurunca büyük bir kısmını görebilecek şekilde uygun bir yere konmalıdır. buna karşılık kareler ağı noktalarında mm prezisyonunda yapılmalıdır. Bu kroki üzerine ölçülen tüm büyüklükler yazılmalıdır. Nivo. uygun bir istasyon noktasına nivo konur. İlk istasyon noktasında ölçmeler bittikten sonra arazide 2.. Daha sonra ölçülmesi gereken noktaların üzerinde mira tutularak mira okumaları yapılır. Nivo ile yükseklik ölçmeleri konum ölçmelerinden bağımsız olarak yapılır. İlk istasyon nokta kazığına mira tutularak okuma yapılmalıdır.Kareler ağı köşe noktalarından başka arazi detay noktaları ile kesişme noktalarının da konumu ve yükseklikleri belirlenir. İlk istasyon noktasında kotu bilinen noktada tutulan miraya okuma yapılır. Nivelman işleminde silindir düzeç kabarcığı devamlı ortalanmalıdır. Arazideki detay noktalarında mira okumaları cm prezisyonunda. Konum planı arazi krokisine dayanılarak herhangi bir ölçekte çizilebilir.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 68 .2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. arazi biçiminin gösterimi için önemli olan noktalar. yükseklik olarak kareler ağı noktalarına göre ölçülüp saptandıktan sonra kareler ağı çizilmiş plan kağıdı üzerinde işaretlenir.görülebilmelidir. Son istasyon noktasından. Kareler ağı içindeki.(kotlu plan) Detay noktaları haritada en az 0. önceden yüksekliği belirlenmiş olan noktada tutulan miraya bir okuma yapılmalıdır.

000 m gibi tam bir sayı ile çakıştırılarak orta çizgi okuması (OORTA) ve -alt çizgi okuması (OALT) yapılır.1 yazıcı. Mira okumaları yapılırken üst çizgi okuması(OÜST) 1.113 okuması) da yapılır.düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi okuması) yapılır. Takeometri işleminde kullanılan teodolite ‘takeometre’ ismi verilir.) 2-Alet yüksekliği (a) ölçülür.görüntü netleştirilir.00 ile çakıştırılır. tesviye edilir ve dürbün göze uydurulur (Oküler göze uydurulur.arazi üzerindeki detay noktalarının (elektrik direği.yol kenarı.kanalizasyon ve ptt kapakları. merkezlendirilir.196 1. Alet donanını (teodolit+mira ) dır. teodolitin muylu ekseninin poligon noktasına olan uzaklığıdır. arazi noktası v. Ölçmelere başlamadan önce çalışılacak bölgenin A3(297X420mm) boyutunda çizim kağıdına detaylı bir krokisi hazırlanır ve 1 alet operatörü.telefon direği vb. yol kenarı.) yatay açı.TAKEOMETRİ Takeometri . Her 20 noktada bir bu ölçme tekrarlanır.paralaks giderilir. 3-En yakındaki poligon noktasına bakılarak yatay doğrultu değeri 0g.1 krokici ve yeterli sayıda miracıdan oluşan takeometri postası oluşturulur.) kutupsal koordinatlarının (yatay açı ve yatay uzunluk) ve yüksekliklerinin belirlenmesi işlemidir.b. paralaks görüntünün gözleme çizgileri üzerine düşmemesi durumudur. Bu noktada düşey açı ve mira okumaları(üst çizgi okuması-orta çizgi okuması-alt çizgi 1.( Alet yüksekliği(a). Okumalar yapılırken yazıcı ve krokicinin birbirleriyle iletişim içinde olması gerekir(Krokide işaretlenen detay noktası numaraları ile takeometri çizelgesinde açıklamalar kısmında da özelliği belirtilen detay nokta UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 69 .) Açı röperi için uzakta bir nokta seçilerek sadece yatay açı değeri okunur. ufuk-ceng_2005 4-Daha sonra her bir detay noktasında (arazinin eğim değiştiren noktaları. TAKEOMETRİDE BİR İSTASYON NOKTASINDA YAPILMASI GEREKEN İŞLER 1-Teodolit bir poligon noktası üzerine kurulur.000 m veya 2.158 1.

123.OALT l= OALT -OÜST z= başucu açısı (düşey açı) Mira okumaları metre biriminde yapılmış ise (örneğin . Yatay açıların iki hane (örng. Sİ= k l sin2z OÜST > OALT OALT >OÜST l= OÜST. hi= ½ k l sin2z = Sİ/tanz Hİ= HİSTASYON+ a +(hi – T) HİSTASYON= teodolitin kurulduğu noktanın yüksekliği a=alet yüksekliği T= orta okumanın metre cinsinden değeri UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 70 .5) k= 1 (sabit) dir.düşey açıların ise üç hane okunmasına(örng. OORTA=1/2(OÜST+ OALT) 5-Okunan değerler takeometri çizelgesine yazılarak her bir detay noktasının yüksekliği (Hİ) ve yatay uzunluğu( Sİ )hesaplanır.78). 1.345) k=100 (sabit) Mira okumaları cm biriminde yapılmış ise (örneğin .numaraları aynı olmalıdır).123.785) dikkat edilmelidir. 134.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 71 .

Eş yükseklik eğrilerinin sıklaştığı yerler eğimin arttığını. Eş yükseklik eğrileri birbirlerini kesmezler. yeryüzünde aynı yükseklikteki noktaların çizim kağıdı üzerindeki izdüşümlerinin oluşturduğu eğrilerdir. seyrekleştiği yerler ise eğimin azaldığını gösterir. 5.Arazinin eğimi üniform ise eğri aralıkları eşittir. 2-Takeometri karnelerinden yararlanılarak açıölçer hangi poligon noktasından hangisine 0g.9 vb.00 ile bakılmışsa o doğrultu ile çakıştırılarak.Bu işlemlerden sonra çizim işlemine geçilir.) yazılarak kotlu plan (takeometrik plan(plankote)) elde edilir. Daha sonra kotlu plandan yararlanılarak arazinin eş yükseklik eğrili haritası hazırlanır. Bir eş yükseklik eğrisi üzerindeki bütün noktalar aynı kottadır. 1234- her hangi bir arazi resmi eşyükseklik eğrili haritası UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 72 . Eş yükseklik eğrileri. açıölçer hareket ettirilmeden diğer detay noktalarının yatay açıları ve hesaplanan yatay uzunlukları (ölçek dikkate alınarak) plan kağıdı üzerinde işaretlenir ve böylece bu detay noktalarının gerçek yerleri belirlenir ve sadece yükseklikleri desimetre mertebesinde (123. Bütün eş yükseklik eğrileri kapalı eğrilerdir. 1-Dik koordinat sisteminde önce poligon noktaları plan kağıdına işaretlenir.

A ve noktaları arasındaki uzaklık kotlu plan üzerinden ölçülerek bulunur. AB uzunluğunu ölçek ile çarparak gerçek uzunluğu bulmak gerekli değildir. l=AB olmak üzere l l1 l = 2 = = k (1) ∆h1 ∆h2 ∆h B C ∆h2 ∆h1 A l1 A C l2 B l ifadesi ile bulunur l1=k∆h1 l2=k∆h2 (2) UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 73 . l1=AC. Böyle iki nokta A ve B olsun.EŞ YÜKSELTİ EĞRİLERİNİN ÇİZİMİ Hesap yöntemi: Arazide eğimi değişen ardışık noktalara mira tutulmuş olması nedeniyle kotlu plan üzerindeki ardışık ve en yakın iki nokta arasında arazi eğimi sabittir. Bu noktalar arasındaki yükseklik farkı (∆h) bellidir. Tamsayılı kottaki bir C noktasının yerinin belirlenmesi için. l2=CB. A ve B noktaları arasınada tamsayılı kotta olan noktalar eş yükselti eğrilerine ait noktaları oluşturur.

9 ∆h1 ∆h2 ∆hAB (2) nolu eşitliklerden l1=17.Örnek AB arası planda 55 mm olarak ölçülmüştür.9 m dir l l1 l 55 = 2 = = k ile k = ≈ 29 olur. B noktasının kotu=170. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 74 .4 mm l2=46. 1.3 metredir AB arasındaki 169 ve 170 m kotundaki noktaların yerleri aranmaktadır Yükseklik farkı: ∆hAB=HB-HA=170.4=1.4 mm bulunur. Planda A noktasından itibaren l1 ve l2 uzunlukları alınarak 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri işaretlenir.3-168.4 m. Metrede bir eşyükselti eğrisi geçirilmek istendiğine göre AB noktaları arasındaki tam kottataki noktalarının yerlerinin saptanması A noktasının kotu=168.

Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.1.51 .9 6.84 0.510 B 2.38 2.100 A Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.510 B AB hattı ∆HAB = 2.41 A 1.5 m aralıklarla eş yükselti eğrisi geçirmek istiyoruz 1. B ve C noktaları nivelmanla belirlenmiştir 0.93 1.41 = 6.41 = 2.4 2.93 0.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.5 .38 9.4 B 1.84 2.1.41 = 9.100 A 10 m UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 75 .410 DAB = 10 m 1.1)/1.1)/1.1.905 C A.5 – 1.5 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(1.10 = 1.1)/1.0 m için eş yükselti eğrisi : D = 10*(2.0 .

1.510 = 0.1)/1.14*(2.1)/1.805 DAC = 14. 1.14 m 1.100 = 1.100 A UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 76 .1.5 m için eş yükselti eğrisi : 1.510 B 2.100 A D = 14.13 2.05 D = 14.14*(1.5 .905 C BC hattı DHBC = 2.1.2.5 .14*(2.805 = 7.395 DBC = 10 m Bu hatta eş yükselti eğrisi geçmez.0 .1)/1.1.905 C AC hattı ∆HAC = 2.805 = 3.5 m için eş yükselti eğrisi: D = 14.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.510 B 2.805 = 10.905 .905 .97 Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.0 m için eş yükselti eğrisi : 2.

Paralel çizgilere . Eş yükselti eğrilerinin sık olduğu yerlerde bu aralıkların küçük.3. Bu nedenle aralıkları 2 ila 10 mm arasında değişen değerlerde olmak üzere paralel çizgili şeffaf kağıtlar kullanılır(milimetrik aydınger)... 5 1. 5 2..905 C 2. olarak sayılandırılır .2.510 B 2. 0 1. kotlu plandaki en küçük kottan başlayıp en büyük kota doğru artmak üzere değerler verilir ve çizgilerin sağ ucuna aşağıdan yukarıya doğru sayılar artacak biçimde yazılır. Bu yöntemde üzerine eşit aralıklarla paralel çizgiler çizilmiş şeffaf kağıtlardan yararlanılır. seyrek olduğu yerlerde büyük olması gerekir.100 A Paralel çizgili şeffaf kağıt yöntemi Hesap yönteminin kulanılması zaman alacağından prezisyon aranan işlerde bu yöntem uygulanır. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 77 . Bu çizgiler 1.Eş Yükselti Eğrilerinin Çizimi 2.

Bu durumda 168. Bu durumda170 ile 3 sayıları arasındaki nokta. 170 ile 3 sayılarının arasındaki nokta 170 ve 171 kot çizgileri arasına gelecek biçimde iğne etrafında döndürülür. 1ve 2 çizgisi arasındaki bu noktaya bir iğne batırılır. Bundan sonra bu nokta ile iğne doğrultusuna bir cetvel konur. Bu işe en yakın noktalar arasında devam edilerek tam metre kotundaki noktalar bulunur ve eşit kotlu noktalar birleştirilir. Cetvelin 169 ve 170 kotlu çizgileri kestiği noktalar iğne ile delinerek 169 ve 170 m kotlu noktaların yerleri kotlu plan üzerinde işaretlenmiş olur.Paralel çizgili şeffaf kağıt kotlu plan üzerine konur. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 78 . Kotlu plan üzerindeki paralel çizgili şeffaf kağıt.4 m kotunun hem virgülünü hemde yerini göstermekte olan nokta 1 ve 2 çizgisi arasında ve 12 aralığının 1 çizgisinden itibaren onda dördü uzaklığında bulunmaktadır. 170 kotlu çizgiyi aralığın onda üçü kadar geçer.

2mm konum doğruluğunu sağlayacak nitelikte paftada işaretlenir. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 79 .Detay noktaları haritada enaz 0.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 80 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 81 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 82 .

.... Alanlar F1. paralel kesitler elde edilir... hacim (V) V = F1 + F2 + . -Ortalama alanlar yöntemi(Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı) -Uç alanlar yöntemi -Simpson yöntemi Ortalama alanlar yöntemi Bu yöntemde hacim... düzenli grid köşelerinde ve düzensiz(rasgele) dağılmış noktalar şeklinde belirlenmiştir. kesit alanlarının ortalaması uç alanlar arasındaki yükseklik ile çarpılarak bulunur... Bu çalışmada yüzey modellemesinde kullanılan kontrol(dayanak) noktaları.. F1 ve F2 uç alanları (Şekil 1) arasında kalan hacim (V)........Fn ve uç alanlar arasındaki uzaklık L ise V = F1 + F2 + .Fn-1..TOPRAK HACMİNİN HESABI Hacim hesabı eldeki verinin yapısına uygun bir yöntemle yapılmalıdır.. Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Arazi yüzeyi düşey düzlemlerle kesilerek. F2......... Uygulamada kullanılan hacim hesabı yöntemleri aşağıda özetlenmiştir...Fn ve uç alanlar arasındaki yükseklik H ise... UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 83 . + Fn H n eşitliği ile hesaplanır..F2... + Fn L n (1) eşitliği ile hesaplanır.. Paralel kesitlerin belirlediği alanlar F1.... kesit alanlarının ortalaması ile iki uç arasındaki yatay uzaklık çarpılarak bulunur.....

... Şekildeki ardışık Fi ile Fi+1 alanları arasında kalan hacim V = Fi + Fi +1 li 2 i=1... bu durumda (1) nolu eşitlik (n − 1)∑ Fi i =1 n V = n l (1a) şeklini alır.. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 84 ........... + 2 Fn −1 + Fn ) 2 V = (3) şeklini alır (trapozoidal formül) (Press ve diğ 1988)..n-1 (2) formülü ile ifade edilirse..=ln-1=ln. F1 ve Fn uç alanları arasındaki toplam V hacmi (2) den 1 ( F1 + 2 F2 + 2 F3 + .. ardışık kesitler arasındaki yatay uzaklıkların genel olarak birbirine eşit olduğu (l1=l2=.=ln-1=ln) varsayımı ile..Şekil 1 Paralel Kesitlerle Hacim Hesabı Uç alanlar yöntemi Ardışık kesitler arasındaki yatay uzunluklar birbirine eşit olursa (l1=l2=...........2. L=(n-1)l)...

. hacim Simpson Formülü ile hesaplanabilir. + n − 2 n −1 ( Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 6 6 6 Kesitler arasındaki uzaklıkların birbirine eşit olduğu varsayımı ile l Vi = ( F1 + 4 F2 + 2 F3 + 4 F4 + 2 F5 + 4 F6 + . üçgen veya dörtgen prizmaların hacimleri hesaplanıp bunların toplamları alınmak suretiyle bulunur. Fi ile Fi+1 alanları arasındaki yatay uzaklıktır... Fi ile Fi+1 alanları arasındaki orta kesitin alanını gösterdiğine göre Fi ile Fİ+1 alanları arasında kalan hacim Vi = li ( Fi + 4 Fim + Fi +1 ) 6 (4) olur. Vi = l +l l +l l1 + l 2 ( F1 + 4 F2 + F3 ) + 3 4 ( F3 + 4 F4 + F5 ) + .. Kazı veya dolgu hacimleri. spor alanları.Simpson yöntemi Ardışık iki alan arasındaki şekil kesik prizma kabul edilirse... + 2 Fn − 2 + 4 Fn −1 + Fn ) 3 genişletilmiş simpson yöntemi elde edilir. Şekil 1 deki çift sayı indisli alanlar ortalama orta alan ( Fim )olarak kabul edilirse. hava meydanları vb yerlerde uygulanır Bu amaçla alan 10-20-50 m lik karelere bölünür. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 85 . Karelerin köşe noktalarına kot taşınır. Noktalardaki kazı derinlikleri belirlendikten sonra düzenli dağılmış dayanak noktaları yardımıyla arazi yüzeyi üçgen veya dörtgen prizmalara ayrılır. Fim. Bu prizmaların taban alanları plandaki ölçülerden elde edilir. (4) nolu eşitliklten yararlanarak toplam hacim. Buradaki li.. Düzenli dağılmış dayanak noktaları ile hacim hesabı (Yüzey nivelmanı ile toprak hacmi hesabı) Maden ocakları.

Düzenli üçgenler ağı Düzenli dikdörtgenler ağı F= Taban Alanı h2 h3 h1 h2 h3 h1 F h4 F hi= kazı derinlikleri olmak üzere hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) proje kotu(Kırmızı kot)) Hacim üçgen prizma için. h1 + h2 + h3 + h4 4 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 86 . V =F h1 + h2 + h3 3 Hacim dörtgen prizma için. V =F eşitlikleri ile hesaplanır.

785 0.852 0.370 33 33 33 33 33 33 33 33 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 87 .703 38.794 38.697 2. (Temel kotu=proje kotu=33 m dir.275 38.ÖRNEK: Bir bina inşaatında arsanın temel kotuna indirilmesi amacı ile arsa 10 m genişliğinde karelere bölünmüş ve kare köşe noktalarının kotları geometrik nivelmanla belirlenmiştir.) hi=H-H* Kazı derinliği= (Arazi kotu(siyah kot) .530 2.00 36. Verilerden yaralanarak gerekli kazı derinliklerini ve kazılacak toprak hacmini hesaplayınız.060 0.222 1. P101 1 2 3 4 5 6 7 8 Mira Okumaları(m) Orta İleri Yükseklik Nokta Yükseklikleri (H) Farkı Temel Kotu Temel Kotu(H*) 3.322 0.208 36.086 0.752 37.697 36.099 0.489 2.temel kot)) h7 h8 h6 h5 h4 h3 ∆ P101 h1 h2 Ara Uzaklık Geri Nokta No.738 36.014 2.095 0.202 0.308 1.363 -0.proje kotu(Kırmızı kot.987 0.690 36.

752 m h5= H5. h1= H1.H* kazı derinlikleri hesaplanır.H* = 3.hi= Hi.4 m3 UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 88 .370 m V1 = F h1 + h2 + h4 + h5 =359.H* = 5.794 m h6= H6.697 m h2= H2.275 m h8= H8.H* = 4.1 4 V2 = F h3 + h4 + h7 + h8 =453.H* = 3.H* = 5.H* = 3.703 m h7= H7.9 4 h +h +h +h V3 = F 4 5 6 7 =488.738 m h4= H4.H* = 5.4 4 V= V1+V2+V3= 1301.H* = 3.208 m h3= H3.

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 89 .

UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 90 .

Yİ noktaların koordinatlarıdır.B-KOORDİNATLARLA ALAN HESABI 2F= ΣXN(YN+1-YN-1)= ΣYN(XN-1-XN+1) Xİ. UFUK ÖZERMAN TOPOGRAFYA DERS NOTLARI -2007 91 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful