P. 1
Bayramov_Inhisarizm

Bayramov_Inhisarizm

|Views: 203|Likes:
Yayınlayan: Elnur Asgarli

More info:

Published by: Elnur Asgarli on Feb 08, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/22/2013

pdf

text

original

ĐNHĐSARĐZM

ůvǩz Bayramo ůvǩz Bayramo ůvǩz Bayramo ůvǩz Bayramov vv v
8

ÖN SÖZ
Son vaxtlar iqtisadi terminoloji lüğətimizin «bazar», «real bazar münasi-
bətləri», «bazar iqtisadiyyatı», «mal birjaları», «sahibkarlıq» və s. bu kimi ifa-
dələrlə zənginləşməsinə, samballı xarici ədəbiyyatın məmləkətimizə fasiləsiz
axınına, habelə ABŞ, Yaponiya, Almaniya, Cənubi Koreya və s. bu kimi inkişaf
etmiş ölkələrin iqtisadiyyatı ilə asanlıqla tanış olmaq imkanlarına baxmayaraq,
məmləkətimizdə bütün konkret iqtisad elmləri və bunların metodoloji əsasını
təşkil edən iqtisadi nəzəriyyə sanki durğunluq dövrü keçirir desək səhv etmiş
olmarıq. Etiraf etməliyik ki, iqtisadçı alimlərimiz şübhəsiz ki, nəzəriyyənin
təkamülünə cəhd göstərməyə çalışırlar, baxmayaraq ki, bu texniki elmlərin
inkişafı sürətinə nisbətən bir qədər müşküldür. Bununla belə, oxuculara təqdim
olunan həmin monoqrafiya iqtisadi nəzəriyyə elminə bir töhfə kimi
dəyərləndirilə bilər.
Beynəlxalq və məmləkətdaxili ictimai-iqtisadi münasibətlərin mühüm
formalarından biri olan inhisarizmin bütün daxili ziddiyyətlərini və onun keçid
iqtisadiyyatı dövrü üçün gərəkliyini çözələyən, habelə klassik və neoklassik
tədqiqatçılarla dərin polemika müstəvisində özünün konkret baxışlarını geniş
planda cəsarətlə aydın və oxunaqlı şərh edən müəllif haqqında qısaca olaraq bir
neçə söz deməmək olmur. Əvəz Bayramov 40 yaşını haqlasa da onu gənc
alimlər sırasına aid etmək olar. Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı Đnstitutunu ticarət
iqtisadiyyatı ixtisası üzrə bitirən və birbaşa praktiki əmək fəaliyyətinə göndəri-
lən bu gənc uzun müddət müəllim-alimlik həvəsində olduğu sahəyə süni ma-
neələr ucundan yol tapa bilmir. Nəhayət onun alimlik meylini və istedadını ön-
cədən duyan sabiq müəllimlərinin yaxından göstərdikləri köməkləri sayəsində
o, doğma institutuna qayıdır. Az vaxt ərzində namizədlik dissertasiyası müdafiə
edir. Dosent elmi adına layiq görülür. Yüksək elmi istedada, iradəyə, araşdır-
malar qabiliyyətinə və saf insani dəyərlərə malik olan alim-pedaqoq Əvəz
Salam
For Evaluation Only.
Copyright (c) by Foxit Software Company, 2004
Edited by Foxit PDF Editor
9

Bayramovun doktorluq dissertasiyası artıq Azərbaycan Dövlət Đqtisad Univer-
sitetinin üç samballı kafedrasının birgə iclasında müzakirəyə təqdim edilmişdir
(dekabr 2002-ci il).
Gərgin elmi axtarışların nəticələri açıqlanan həmin monoqrafiyada bazar
münasibətləri şəraitində güclü rəqabət və ziddiyyətlə dolu inhisarçı fəaliyyətin
atributları araşdırılır. Milli və korporativ mənafelərdə qarşılıqlı uyğunluğun zə-
ruriliyinin elmi əsaslarının ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilməsinə cəhd edilir.
Milli bazarın iqtisadi əməkdaşlıq formaları üzrə kompleks tədqiqatı aparılır; ba-
zarda inhisarçı yaranışın əsasları çözələnir; inhisarçı fəaliyyətin tənzimi
problemlərinin həlli istiqamətləri dövri-zamanın tələblərinə uyğun surətdə
açıqlanır; antiinhisar nəzarəti və rəqabət siyasətinin problematik qoyuluşunun
qətiləşdirilməsi istiqamətlərinin həlli yolları araşdırılır; milli antiinhisar siyasə-
tinin formalaşdırılması problemləri və onun regional aspektləri öyrənilir və nə-
hayət, regional bazarın makroiqtisadi modeli və onun inkişaf strategiyasının
əsasları müəyyənləşdirilir.
Müəllifin yuxarıda müəyyəınləşdirdiyi bu istiqamətlərə uyğun surətdə hə-
min monoqrafiyanın oxucuları milli bazar barədə monist baxışın fəsadları, yeni
paradiqma axtarışında onun-müəllifin konseptual ümumiləşdirmə cəhdləri,
keçid iqtisadiyyatı dövründə real bazar münasibətlərinin xarakterik xüsusiyyət-
ləri və bunun Azərbaycan Respublikasında gerçəkləşdirilməsinin tədqiqi,
inhisarizm fenomeni
1
baxışlarının tənqidi məsələləri ilə tanış olacaq, bununla
yanaşı, ümummilli mənafelərin mahiyyəti və təzahürü, mənafelərin tarazlığı, hə-
min mənafelərin təminatında subyekt seçimi problemlərinin açıqlanması və həlli
məsələlərinin elmi əsasları onların nəzər-diqqətini cəlb edəcəkdir.
Monoqrafiyada milli bazarların iqtisadi əməkdaşlıq formaları üzrə müəlli-
fin apardığı kompleks tədqiqatların şərhi, xüsusən xarici ticarətin inkişaf dina-
mikasının faktorlu təhlili, xarici ticarətdə biliterial asılılıq problemlərinin açıq-

1
Idealist IolsoIoyo göro: guya yalniz süurda mövçud olan vo obyektiv varligi oks etdirmoyon
subyektiv hadiso; müstosna görünmomis hadiso.
10

lanması metodları, keçid iqtisadiyyatı şəraitində valyuta məzənnəsi siyasətinin
qarşılıqlı ticarətə təsirinə konseptual baxışların dəyərləndirilməsi, birgə sahib-
karlığın inkişafı zəruriliyi və bu baxımdan problemin qoyuluşu, milli iqtisa-
diyyatın potensialının artırılmasında investisiyaların rolu, MDB-daxili birgə
sahibkarlığın inkişafının kompleks problemlərinin həlli və milli bazarın əmək-
daşlığının bu kimi və s. məsələləri də oxucuların nəzərindən yayınmayacaqdır.
Milli bazar və inhisarçı yaranış problemlərinin tədqiqi nəticələri həmin ki-
tabın oxucularının xüsusi marağına səbəb olacaqdır. Burada onlar inhisar nəzə-
riyyəsinin «müxtəlifliklərin» məcmusu kimi irəli sürülmüş sualın xəyalən ax-
tarışında olacaq, inhisarçı yaranışın bazar proseslərinin nəticəsi olduğu barədə
çıxarılan nəticələr onları düşündürəcək, Azərbaycan «inhisarının» spesifik xü-
susiyyətləri və bu sahədə dünyəvi meylləri, habelə inhisarçı strukturların bazar
fəaliyyətinin sosial-iqtisadi nəticələri barədə elmi-tədqiqi nəticələri də şübhəsiz
ki, maraqla qarşılanacaq.
Monoqrafiyada həmçinin inhisarçı fəaliyyətin tənzimi problemlərinin həlli
məsələləri və bu sahədə müəllifin gəldiyi elmi nəticələr öz oxucularını məc-
hulluqda qoymayacaq. Bu qismdə antiinhisar nəzarəti və rəqabət siyasətinin
əsasları problemi maraqlı səpgidə qoyulur, rəqabətə nəzəri baxışlar müqayisəli
səpgidə təhlil olunur, bazarda inhisarlaşmanın düzgün qiymətləndirilməsi prob-
lemləri nəzərdən keçirilir və nəticə etibarı ilə tənzimlənmənin əsas istiqamətləri
araşdırılır, uyğunsuzluğun anatomiyası çözələnir.
Oxucular antiinhisar siyasətinin dünya təcrübəsi, onun konseptual əsasları,
milli bazarda antiinhisar siyasətinin müasir vəziyyətinin sistemli təhlili, məmlə-
kətin antiinhisar siyasətinin regional və dünyəvi aspektləri, antiinhisar qanun-
çuluğunun təkmilləşdirilməsi zərurəti problemlərinin ciddi elmi maraq doğuran
açıqlamaları ilə rastlaşacaq, müəllifin «inhisarçı fəaliyyətin tənzimi antiinhisar
siyasətinin mühüm istiqaməti»dir fikri ilə razılaşmaq zorunda qalacaqdır.
11

Monoqrafiyanın maraqlı və oxunaqlığı, habelə onun məntiqi yazılışının
metodoloji əsasları elə səpgidə qoyulmuşdur ki, sanki o, aqil oxucuları dərin
düşüncələrə dalmağa və müəlliflə dostluq, həmrəylik və elmi mübahisələrə
girişməyə çağırır.
Bu əsər iqtisadi nəzəriyyə, ümumiyyətlə iqtisadi elmlər toplusuna əvəzsiz
hədiyyədir.


Đsmayıl Feyzullabəyli
Đqtisad elmləri doktoru,
professor.
12

I FƏSĐL. BAZAR MÜNASĐBƏTLƏRĐ VƏ ĐNHĐSARÇI FƏALĐYYƏT
Sistem dəyişikliyi ilə əlaqədar formalaşan sosial-iqtisadi münasibətlər
kompleksinin müasir xarakteri həm mahiyyət, həm də məzmunca «klassik» ke-
çid dövrünün bütün spektrini özündə əks etdirir. Đlk baxışdan sırf xaotik təsir
bağışlayan keçid prosesi əslində dəqiq məntiqi ardıcıllıq və nizamla gedir. Eyni
hadisəyə yanaşmada müxtəlifliyin, iqtisadi baxışlarda daban-dabana zidd olan
mövqelərin meydana çıxması təbii olsa da, mahiyyət etibarı ilə həqiqətin düz-
gün dərk edilməsində müəyyən çaşqınlıq yaradır. «Bir ölçülü» yanaşmanın qə-
buledilməzliyi mövqeyindən baxılarsa, onda açıq-aydın şəkildə görmək müm-
kündür ki, keçid dövrü öz mahiyyəti və proseslərin məntiqi gedişi baxımından
yekcins deyildir. Əldə ediləcək nəticələr və funksional fəaliyyətin məzmun
fərqliliyi nöqteyi-nəzərindən onun variant müxtəlifliyi mövcuddur. Belə ki, əv-
vəla, bütövlükdə dünya iqtisadiyyatı keyfiyyətcə yeni mərhələyə-postindustrial
dövrdən informasiya erasına qədəm qoymaqdadır; ikincisi, sırf sistem dəyişikli-
yi prizmasından kapitalizmdən sosializmə, bazardan mərkəzləşdirilmiş iqtisa-
diyyata keçid artıq baş vermişdir. Đndi isə əks proses, yəni mərkəzləşdirilmiş
iqtisadiyyatdan bazar iqtisadiyyatına keçid baş verir; üçüncüsü, əgər dünya öl-
kələrini bazar münasibətlərinin inkişaf səviyyəsinə görə təsnifləşdirsək, onda
inkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatı, inkişaf etməkdə olan bazar iqtisadiyyatı və for-
malaşmaqda olan bazar iqtisadiyyatı ölkələri kimi fərqləndirmək lazım gələ-
cəkdir. Deməli, sondan bir mərhələ geriyə, formalaşma mərhələsindən inkişaf
etmiş səviyyəyə çatma prosesi də öz mahiyyəti etibarı ilə keçid dövrü kimi
xarakterizə oluna bilər.
Beləliklə, inzibati-amirlik sistemindən bazar iqtisadiyyatına keçid real ba-
zarın özünün formalaşmasının ilk anlarından başlanan və ictimai həyatın bütün
spektrlərini, o cümlədən ümumibəşəri dəyərlərə münasibəti də ehtiva edən mü-
rəkkəb, çoxlaylı və çoxşaxəli bir prosesdir. Bu prosesin bütün cəhətlərini
13

adekvat surətdə əhatə edə biləcək vahid nəzəriyyənin yoxluğu tamamilə təbii bir
hal kimi qəbul edilməlidir. Belə ki, nəzəriyyə «fikrin xalis hərəkətindən» deyil,
ictimai praktikanın ümumiləşdirilmiş nəticələrindən doğur. Və məhz buna görə
də Beynəlxalq Valyuta Fondunun bir sıra proqramlarının uğursuzluğuna heç də
təəccüblənmək lazım gəlmir. Göründüyü kimi, problemə yanaşmanın məntiqi
ictimai praktikanın gerçək nəticələrinə əsaslanmalıdır. Başqa sözlə, əgər keçid
dövrünü tam şəkildə əhatə edə biləcək vahid nəzəriyyə yoxdursa, deməli vahid
metodologiyadan da danışmağa dəyməz.
Dünya təcrübəsində analogiyası olmayan bir prosesin nəzəri təxəyyülə
əsaslanmaqla hər hansı bir qəlibə salınması yolverilməzdir.


· 1. MĐLLĐ BAZAR: MONĐST BAXIŞIN FƏSADLARI

Apardığımız araşdırmalar isə göstərir ki, əksər keçid iqtisadiyyatlı ölkələr-
də, o cümlədən Azərbaycan Respublikasında yuxarıda qeyd etdiyimiz yanıl-
malar məcmu halda mövcuddur və hər şeydən əvvəl, metodoloji problemlərə
etinasızlıq daha qabarıq şəkildə özünü biruzə verir.
Müasir dövrün başlıca problemlərindən biri baş verən proses və dəyişiklik-
lərin tam həcmdə dərkedilməsinin mümkünsüzlüyü ilə əlaqədardır. Keçid
dövrünün metodoloji təminatı bu gün də aktual olaraq qalmaqdadır. Yeni para-
diqma axtarışının intensivliyi də məhz bu aspektlə, yəni mövcud nəzəriyyələrin
«keçid iqtisadiyyatı» adlandırılan ötəri yaranışa əsaslanmaqla inkişaf proble-
mini axıra qədər «görə bilməməsi» ilə bağlıdır. Əgər neoklassizm hər hansı bir
firmanın trans-milli korporasiyaya çevrilməsi prosesini ağılabatan tərzdə şərh
edə bilmirsə, onda «Vaşinqton konsepsusuna» ümidlə baxmaq ən azı sadə-
lövhlük təsiri bağışlayır.
14

Bazar anlayışına ifrat dərəcədə bəsit və primitiv yanaşma, kortəbiiliyin tə-
kamül prosesində substansiya keyfiyyətində qəbulu keçid iqtisadiyyatlı ölkələr-
də həm ümuminkişaf qanunauyğunluqları baxımından, həm də milli bazarın
təşəkkülü nöqteyi-nəzərindən gərgin situasiyanın qərarlaşmasına gətirib çıxar-
mışdır. Hər şeydən əvvəl, qeyd olunmalıdır ki, bazar anlayışına yanaşmalarda
müxtəliflik, çoxvariantlıq və pərakəndəlik hələ də hökm sürməkdədir. Klassik-
lərin tədqiq etdikləri «prays-teyker» situasiyasından tutmuş müasir «alıcı» baza-
rının formalaşmasına qədər olan zaman intervalında bazar, onun fəaliyyət me-
xanizmi, ictimai həyatda yeri və roluna fərqli prizmalardan baxılmış və start və-
ziyyətindəki fikir plüralizmi tam məntiqi olaraq mahiyyət müxtəlifliyi doğur-
muşdur.
Yanaşma tərzlərindəki fərqlilik bazarın funksional mahiyyətindən daha çox
onun əhatə dairəsinin müəyyənləşdirilməsində müşahidə edilir. Məsələn,
marksist metodologiya bazarı geniş təkrar istehsal prosesinin mübadilə sferası
ilə məhdudlaşdırır.
Bazar alqı-satqı aktlarının məcmusudur; Bazar-əmtəənin istehsalı və satışı
ilə əlaqədar konkret təsərrüfat fəaliyyəti və əmtəənin alqı-satqısı münasibətlə-
rinin təzahür etdiyi əmtəə mübadiləsi sferasıdır
1
və s.
Bazar münasibətlərinin sistemli təhlili və onun iqtisadiyyatda oynadığı rol
aydın şəkildə göstərir ki, bazar heç də K.Marksın təqdim etdiyi istehsal→böl-
gü→mübadilə→istehlak sxemində mübadilə sferası ilə məhdudlaşmır. Başqa
sözlə, istehsal və mübadiləyə (kommersiya fəaliyyəti) ayrı-ayrılıqda maksimum
təcrid olunmuş şəkildə yanaşma düzgün deyildir. Əslində iqtisadi proses
istehsaldan yox, tədavül sferasından-bazardan başlanır. Bunu aşağıdakı sadələş-
dirilmiş sxematik model formasında təsvir etmək mümkündür (şək.1.1.).



1
Соловьев Б.А. и др. Экономика торговли (учебник). М: «Экономика», 1990 г., стр.68.

15





















Şək.1.1. Đqtisadi proseslərdə bazarın yerinin sxematik modeli.
Mövqelərin diametral əks istiqamətli olduğu göz qabağındadır.
Marketoloqların fikrincə isə, bazar sadəcə olaraq, «...mövcud və potensial
alıcıların məcmusudur»
1
.
Mahiyyətcə konkret nəticəyə istiqamətlənmiş, ümumidən təkcəyə deyil,
təkcədən bir neçə təkcəyə yönəlik fəaliyyət səciyyəsi daşıyan və əsasən mikro-
Istehlak
Todavül
Bölgü
Bölgü
Istehsal
Todavül
Hazir mohsullar
(xidmotlor bazari)
Istehsal amillori
bazari
Tolob (hazir
mohsullar)
TokliI (hazir
mohsullar)
TokliI (istehsal
amillori)
Tolob (istehsal
amillori)
16

mezo səviyyələrin iqtisadi prosesə baxış bucağı kimi çıxış edən marketinq
bazarı əhatə dairəsindən daha çox funksional mahiyyətinə görə qiymətləndirir.
Və, bu da tamamilə təbii hal kimi qəbul edilməlidir. Eyni zamanda, nə marke-
tinq, nə də indiyə qədər mövcud olan nəzəriyyə və konsepsiyalar bazar iqtisa-
diyyatına keçidi izah etmək iqtidarında deyillər. Sözügedən nəzəri yanaşmalar
bazarın inkişaf mərhələlərinə uyğun olaraq, onun fəaliyyət mexanizminin məz-
munca açıqlanması və nəzəri dərkinə xidmət ediblər. Eyni zamanda, həmin
nəzəri baxışlar müasir bazar mexanizmini izah etməkdə də acizdirlər. Belə ki,
klassiklərin «görünməyən əli» «azad rəqabət» deyilən nəsnənin yoxluğu ucba-
tından işləmir.
Klassiklərin fikrincə, bazar iqtisadiyyatın təbii tənzimləyicisidir və bütöv-
lükdə əksər iqtisadi hadisə və prosesləri ehtiva edir. Neoklassiklər bazara bir
cür, Avstriya məktəbi başqa cür baxır:
Cədvəl 1.1.
Neoklassik iqtisadi nəzəriyyə Avstriya məktəbi
1)Dəyər və tələbi müəyyən edən şərtlər
əvvəlcədən məlumdur;
1)Dəyər və tələbi müəyyən edən şərtlər
əvvəlcədən məlum deyil;
2)Bazar fəaliyyətinin təhlilində əsas an-
layış tarazlıqdır.
2)Bazar fəaliyyəti, eləcə də tarazlıq di-
namik prosesdə səciyyələnir.
3)Bazar prosesinin mərkəzi elementi kimi
qiymət üzrə satıcı-satıcı və satıcı-alıcı
münasibətlərinin məcmusu çıxış edir;
3)Bazar prosesinin mərkəzi elementi
sahibkarlardır;
4)Yeni məhsullar, innovasiya prosesi və s.
bazar fəaliyyətinə təsiri diqqətdən kənar-
da qalır və s.
4)Yeni məhsullar, innovasiya prosesi və
s. bazar fəaliyyətinin tədqiqində əsas cə-
hətlər kimi nəzərdən keçirilir və s.

Neoklassikin istinad etdikləri tarazlıq anlayışı real gerçəklik baxımından
tam yararsızdır. Marksist metodologiya isə digər yanaşmalardan bir sıra prin-
sipial cəhətləri nöqteyi-nəzərindən fərqlənir. Əvvəla, o, ictimai-iqtisadi hadisə-
lərin tədqiqinə sinfi mövqedən yanaşır və hadisələri daha çox siyasi-ideoloji
aspektdə şərh edir; ikincisi, məlumdur ki, K.Marksın «Kapital»da apardığı təh-
lildə nə regional və milli xüsusiyyətlər, nə də ölkələr və xalqlar arasındakı fərq-

1
Котлер Ф. Основы маркетинга. М: «Прогресс», 1992, стр.54.
17

lər demək olar ki, nəzərə alınmamışdır. O bütün «...ticarət edən dünyanı» «bir
millət kimi» qəbul etmişdir. Bu baxımdan K.Marksın belə bir fikri səciyyəvidir;
əməyin azad edilməsi «...nə yerli, nə də milli problem olmayıb, müasir
cəmiyyətdə mövcud olan, bütün ölkələri əhatə edən sosial problemdir»
1
.
Marksizmdə münasibətlərin inkişafında zaman və məkan problemlərinə
qeyri-bərabər yanaşma açıq-aydın görünür. Bununla əlaqədar olaraq, qeyd etmə-
liyik ki, inkişaf haqqındakı Marks təlimi birtərəfli xarakter daşıyır. Fikrimizcə,
bazar anlayışına daha geniş aspektdə baxılmalıdır:
1)Bazar-sistem dəyişikliyinin mərkəzi elementi və ümumiyyətlə, sistem
yaradan əsas vəsilədir.
2)Bazar-nəinki iqtisadi, həm də sosial-siyasi və ideoloji kateqoriya olmaqla
cəmiyyətin idarəedilməsinin istinad nöqtəsidir.
3)Bazar-iqtisadi azadlıq→sosial ədalət→ictimai rifah triadasının optimal
mütənasibliyinə nail olmaq üçün əlverişli mühit formalaşdıran mexanizmdir və s.
Göründüyü kimi, bazar iqtisadiyyatına keçid təkcə real məzmunlu bazar
mexanizminin fəaliyyətə başlaması ilə bitmir yaxud təkcə ondan ibarət deyildir.
Elə milli bazarın formalaşma xüsusiyyətləri də məhz qeyd edilən istiqamət-
lərin hamısının üzvi birliyinə istinadən təzahür edir. Məlumdur ki, bazar hələ
kapitalizmə qədərki dövrdə ictimai əmək bölgüsünün nəticəsi kimi meydana
çıxmışdır. Real bazar kapitalist istehsal üsulu şəraitində bərqərar olmuşdur.
Onun təkamülü prosesində 3 əsas mərhələni fərqləndirmək olar:
1)Nəzəri aspektlərinin A.Smit tərəfindən əsaslandırıldığı «klassik» bazar;
2)Đnzibati-amirlik metodları ilə iqtisadi amillərin mürəkkəb konqlomeratı-
na əsaslanan «sosialist» bazarı;
3)Əsasında neoliberalizm, xristian-sosial və demokratik sosializm nəzəriy-
yələrinin durduğu müasir sosial yönümlü bazar.

1
К.Маркс, Ф.Энгельс Соч. Том 16. с.12.
18

Bu gün keçid problemi ilə üzləşən ölkələrdə mövcud situasiyanın daha da
kəskinləşməsi məhz inkişaf etmiş ölkələrin bazar modelinə istiqamət götürmək-
ləri ilə bağlıdır. Əslində problemə yanaşmanın qeyd edilən variantda qoyuluşu
qaçılmaz zərurətdir. Belə ki, təsərrüfat tipindən asılı olmayaraq müəyyən iq-
tisadi inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuş ölkələrin təkamülçülüyün zəruriliyi
nöqteyi-nəzərindən XIX əsrin «klassik» bazarına keçmələri qeyri-mümkündür.
Və bu yönümdə əsas və başlıca problem bazar iqtisadiyyatına (müasir sosial
yönümlü bazara) keçidin metodoloji platformasının hazırlanması ilə bağlıdır.
Ümumiyyətlə, heç kim üçun sirr deyil ki, keçid dövrünün metodoloji tə-
minatı problem olaraq qalmaqdadır. Aprior pradiqmanın əsiri olanlar metodoloji
«nimdaşlığı» marksizmdən uzaqlaşmaqla aradan qaldırmağa çalışırlar. Guya
«neoklassizmin» törəmələri və ən yeni modifikasiyaları dərketmə diskomfor-
tunu ləğv etmək iqtidarındadır. Göstərilən səpgili yanaşmanın mahiyyətcə
yarıtmazlığı göz qabağındadır. Belə ki, əvvəla, bəsit, darixtisaslaşmış yanaş-
maların müəyyən aspektlərdə «çaşqınlıq» yaratmaqdan başqa elə bir nəticələri
olmur. Müasir dövrün inkişaf spesifikası açıq-aydın şəkildə göstərir ki, iqtisad
elminin «xalisliyini», «saflığını» qorumaq qeyri-mümkündür; Đkincisi,
«neoklassizmin» axtardıqları (sabitlik; tarazlıq; tamlıq; qapalılıq) çağdaş iqtisa-
di durum üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etmirlər. Ələlxüsus, keçid iqtisadiyyatlı
ölkələrdə əsas məhcullar kimi dəyişkənlik, natarazlıq, açıq sistem, xarici amil-
lərin mühümlüyü və s. çıxış edirlər. Birdəfəlik dərk edilməlidir ki, tarazlıq heç
vaxt «nöqtə» ola bilməz. Tarazlıq-müxtəlif komponentlərin qarşılıqlı təsiri nəti-
cəsində formalaşan sahədir, məkandır. Tarazlıq-mahiyyətcə, qeyri-müəyyənliyin
maksimumudur; Üçüncüsü, sistemli təhlil məqsəd və istiqamətlərindən asılı
olmayaraq sinergizm doğurur. Yəni, ilk baxışdan heç bir determinoloji bağlılığı
olmayan sferalar mürəkkəb sistem formasında fəaliyyət göstərirlər. Belə olan
təqdirdə hər hansı bir proses yaxud hadisədə sırf «iqtisadi mahiyyət» axtarışı
lazımdırmı? Mürəkkəb sistemlərin nisbətən sadə sistemlərə parçalanması
19

təmayülü (termodinamikanın ikinci qanunu) obyektiv səciyyəlidirsə, onda keçid
dövrünü «nimdaş» qanunauyğunluqlara əsaslanmaqla başa çatdırmaq müm-
kündürmü?
Axı sistem dəyişikliyi mahiyyətcə o deməkdir ki, əvvəlki təşkil və tənzim-
lənmə ləğv edilir, əvvəlki qanunauyğunluqlar daha fəaliyyət göstərmirlər və bu,
keyfiyyətcə yeniləşmə prosesi ictimai həyatın bütün sferalarını əhatə etməklə
kompleks səciyyə daşıyır.
Real bazar-«mikroskopik» hadisələrin hökmranlığı deməkdir. Mikroiqtisa-
di proses yalnız «öz ünsürləri», yə’ni bazar subyektləri üçün sosial-iqtisadi sis-
tem formalaşdırır. Əlbəttə, mikrohadisələrin makroiqtisadi proseslərə təsiri son
dərəcə güclüdür, amma məhz birincinin ifrat üstünlüyünün sosial həmrəyliyin
aradan qaldırılmasına gətirib çıxardığı da şübhəsizdir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz tezisin əməli əhəmiyyət daşıdığını aşağıdakı
məntiqi sxemdən açıq-aydın şəkildə müşahidə etmək mümkündür (şək.1.2.).














Sistem doyisikliyi
Sosial-siyasi sIera Iqtisadiyyat
Abstrakt sosium Totalitar sistem Morkozlosdirilmis
planlasdirma
Milli «kimliyin»
qayidisi
Votondas çomiyyoti Bazar
Kecid dövrünün yekunu
Milli «kimlik»
20



Şək.1.2. Sistem dəyişikliyinin sadələşdirilmiş məntiqi sxemi.
Sistem dəyişikliyinin gedişi dağılmış sistemin komponentləri arasında ye-
nidən qruplaşmaların yaranması ilə müşahidə edilir ki, bu da əksər postsosialist
ölkələri üçün ən ümumi səciyyə daşıyan xüsusiyyət kimi qəbul edilə bilər.
Konkret olaraq Azərbaycan Respublikasında keçid dövrünün inkişaf mərhələləri
və onların xarakteri sırf xronoloji aspekti istisna etmək şərti ilə, əksər keçid
iqtisadiyyatlı ölkələr üçün eyni məzmuna malikdir (şək.1.3.).




















Statik
tarazliq
Qeyri-müoyyonliyin
maksimumu
Real bazarin
Iormalasmasi
2005-çi il
Kecid dövrünün inkisaI morhololori
Gözlonilon morholo
Ücünçü morholo
Ikinçi morholo
Birinçi morholo
Namo’lumluq Bazara kecidin
baslangiçi
Xaos
Sistem doyisik-
liyino baslama
Müçorrodlik Sabit natarazliq
Bazarin Ioaliyyoto
baslamasi
Secim vo qeyri-
solislik
Qeyri-sabit
tarazliq
1997-çi il
1995-çi il
1992-çi il
Tarixi Morholonin
xarakteri
Mövçud
situasiya
Qeyri-müoyyon-
liyin növü
21




Şək.1.3. Keçid dövrünün mərhələlərinə uyğun metodoloji baxışın təkamü-
lü.
Əgər mənafelərin tarazlığı qanununa əsaslanmaqla fərdlərarası münasibət-
lər kompleksini heç olmasa, abstrakt-ümumilik mövqeyindən tənzimləyə
biləcək ümummilli təyinatlı ictimai institutlar yoxdursa, yaxud real fəaliyyət
göstərmirlərsə, onda mövcud dünya təcrübəsinə əsaslanmaqla a posteriori ola-
raq belə bir qənaətə gəlmək mümkündür ki, iqtisadi prosesin ifrat fərdiləşdiril-
məsi xaosla sonuclanacaqdır.
Apardığımız tədqiqatlardan belə qənaət hasil olur ki, universal xarakterli
ümuminkişaf qanunauyğunluqları və milli spesifiklikdən doğan xüsusiyyətlərin
mürəkkəb, haradasa mücərrəd və eyni zamanda son dərəcə konkret olan təna-
süblüyü elmi metodologiyada vahidlik problemini xeyli dərinləşdirir. Eyni
zamanda, mühüm və həlledici əhəmiyyət kəsb edən bir problemin üstündən də
sükutla keçmək olmaz.


· 2.YENĐ PARADĐQMA AXTARIŞI: KONSEPTUAL
ÜMUMĐLƏŞDĐRMƏ CƏHDĐ

Sırf iqtisadi determinizmə əsaslanmaqla göstərilən sferada elmi tədqiqat-
ların «problemli situasiyadan» xilasına cəhd göstəririksə, onda nəticə etibarı ilə
gəldiyimiz qənaət abstrakt-fəlsəfi çalarda təzahür etməklə heç bir praktiki əhə-
miyyət daşımayacaqdır. Başqa sözlə, iqtisadi proses mahiyyətcə ictimai həyatın
bütün spektrini üzvü surətdə özünə «bağlamaqla» gedir ki, belə olan halda da
baş verən ən cüzi dəyişikliklər sadalanan istiqamətlərdə bu və ya digər dərəcədə
adekvat reaksiya doğuracaqdır. Başqa sözlə:
22

-Đqtisadi proses özünün bütün təzahür formalarında ümummilli xarakter
daşıyır;
-Đqtisadi prosesin strukturunda sırf iqtisadi mahiyyət daşıyan dəyişənlərin
xüsusi çəkisi müqayisəli şəkildə, azdır;
-Nəhayət, sırf iqtisadi determinizmə əsaslanmaqla metodologiyanın «prob-
lemli situasiyadan» «təmizlənməsi» mümkünsüzdür.
Araşdırmalarımız göstərir ki, mövcud metodoloji prinsiplərə (apriorizm,
verifikasiya, falsifikasionalizm və s.) istinad etməklə iqtisadi proseslərə sistemli
yanaşmanın adekvat olaraq əsaslandırılmasının dialektik formalarını tapmaq son
dərəcə mürəkkəb bir problemdir.
Ümumiyyətlə, dərketmə diskomfortu daha çox keçid dövrünə baxışın və
bütövlükdə bəşəriyyətin inkişaf tarixinə yanaşmanın ifrat plüralizmi ucbatından
formalaşır. Əgər problemə əsas istiqamətlər prizmasından yanaşsaq, onda iki
baxışın üzərində dayanmalı olacağıq (şək.1.4.).
Sosial-iqtisadi formasiya-bəşəriyyətin inkişaf tarixinin bu aspektdə aparı-
lan tipologiyası özünün fəlsəfi-məntiqi və iqtisadi əsasları nöqteyi-nəzərindən
bütünlüklə tarixi materializmə əsaslanır.
Bəşəriyyətin inkişaf tarixinin sırf iqtisadi determinizmlə müxtəlif mərhələ-
lərə ayrılması və bir sözlə, onun tipologiyası marksist təlimin əsas elmi nailiy-
yətlərindən biri hesab olunur.
Yə’ni, problemin qoyuluşunda qeyd etdiyimiz yönümün prioritet xarakte-
rini inkar edə bilmərik. Deməli, problemli situasiyanın aradan qaldırılması araş-
dırılan müstəvidə iqtisadi azadlıq→ictimai rifah→sosial ədalət üçlüyünün sis-
temli şəkildə əhatə edilməsinə və optimal uyğunluğuna əsaslanmalıdır.



Bosoriyyotin inkisaI tarixino yanasma
Sivilizasiyali baxis Formasiyali baxis
-Osas olan sivilizasiyalarin yaran-
masi, inkisaIi vo mohvindo ümumi
qanunauygunluqlarin yoxlugudur;
-Osas olan maddi nemotlorin isteh-
salidir;
-Çomiyyotin tarixi istehsal üsulu-
23











Şək.1.4. Ümumbəşəri inkişafa yanaşma müxtəlifliyi.
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, real bazarın mövcud olduğu ölkə-
lərdə belə sözügedən məsələ xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu bir həqiqətdir ki,
iqtisadi proseslərə müasir və retrospektiv yanaşmanın vahid platformaya söy-
kənməsi məsələsi açıqdır.
Beləliklə, əvvəlki çıxış nöqtəsinə qayıdaq. Tədqiqatımız göstərir ki, «iqti-
sadi» olanın zəruriliyi elmi metodologiyanın təməl prinsipini müəyyənləşdirmək
prosesinə geniş aspektdə baxmağı tələb edir:
1)Birinci ümumi səciyyəli problem: tələbatın hüdudsuzluğu, resursların
məhdudluğu;
2)Đkinci ümumi səciyyəli problem: milli müstəqillik→sabit inkişaf→sosial
ədalət;
3)Milli səciyyəli problem: iqtisadi azadlıq→sosial ədalət;
4)Ötəri səciyyəli problem: keçid dövrü→lokal səviyyəli sistemli yara-
nış→milli sosial-iqtisadi sistem;
24

5)Əbədi səciyyəli problem: milli→regional→qlobal mənafelərin daimi
dinamik tarazlığı.
Ümumiyyətlə, metodoloji problemlər vaxtaşırı olaraq iqtisad elminin inki-
şafı tarixində dəfələrlə meydana çıxmış və həmin dövrün inkişaf qanunauyğun-
luqlarına müvafiq surətdə qismən də olsa, öz həllini tapmışdır.
Xarici iqtisadçılar yeni elmi paradiqmanın, yeni metodologiyanın hazırlan-
ması zəruriliyini dəfələrlə ön plana çıxarmışlar
1
.
Mövcud metodoloji baxışlar əsasən onda ittiham olunurlar ki, onlar reallı-
ğın yalnız bir aspektini qabardır və onun tam şəkildə şəhrini yaxud təhlilini hə-
yata keçirə biləcək təlimlərarası sintezin formalaşması üçün yararsızdırlar.
Statik-tarazlıq, determinləşmiş dinamika, materialist monizm və s. eyni ha-
disə və prosesin müxtəlif tərzli dərketmələri ilə səciyyələnirlər.
Neoklassik sintezin (Samuelson P.) «süqutundan» sonra yeni paradiqma
problemi xüsusilə aktuallaşmışdır. Məhz bu çətinliyi göz önə gətirərək J.Debre
qeyd edirdi ki: «...Böyük Vahid Nəzəriyyə gələcəkdə də iqtisad elmi üçün əlçat-
maz olacaqdır. O, əvvəllər olduğu kimi, ayrı-ayrı nəzəriyyələrin hansısa məc-
muluğunu xatırladacaqdır»
2
.
Yeni paradiqma problemi müasir dövrün spesifik xüsusiyyətlərinə söykən-
məli və reallığa adekvatlığı tam şəkildə təmin etməlidir.
Nəzərə alınması zəruri olan cəhətlərə, zənnimizcə, aşağıdakıların aid edil-
məsi məqsədəuyğun olardı:
1)Bazar «kortəbiiliyi» yoxdur yaxud «görünməyən əli»n arxasında «gö-
rünən və görünməyən adamlar» dayanır;
2)Mülkiyyət formaları qarışıq iqtisadiyyat yaradır və bir-birinə uyğunlaşır;
3)Kapitalın «eqoizmi» yoxdur. Müasir qloballaşma prosesinin nəticəsində
müşahidə edilən metafora-kapitalın əməkdən ayrılması (K.Marksın sübut etmək
istədiyi əsas məsələlərdən biri) və onun «özündə şeyə» çevrilməsi yalnız zahiri

1
С.Бартенев. Экономические циклы и теории. М: 1996, стр. 310.
2
Ameriçan Eçonomik Review. 1991, vol. 81, № 1, p.3.
25

görüntüdür, mirajdır. Əslində, kapital «sosial» libaslıdır və sosial proqramların
həyata keçirilməsində maraqlı tərəflərdən biridir.
4)Determinlik amilləri arasındakı əhəmiyyətlilik (prioritetlik) dərəcəsi
əsasında mövcud olan bölgü aradan qalxıb. Amillər təsir güclərinə görə eyni-
yüklüdürlər. Yəni, obyektiv=subyektiv; iqtisadi=sosial=siyasi=mədəni=ideoloji
və s. bərabərlikləri gerçəkdir.
5)Determinizmin yeni tarixi növü formalaşıb: Çoxölçülü (poliloqosen-
trizm) determinizm!
Göründüyü kimi, elmi metodologiya ümumi→ədəbi xəttinin dinamikliyini,
mərhələ-mərhələ «qapalılığını», mərhələli keçidi və mahiyyətcə eyni, formaca
müxtəlif olanları nəzərə almaqla formalaşdırıla bilər. Eyni zamanda, yuxarıda
qeyd etdiyimiz tənasüblük (iqtisadi baxımdan) kəmiyyətcə ölçülə biləndir.
Deməli, empirik səviyyəli tədqiqatların nəticəsində adi rəqəmlərlə ifadə olunan
mütənasibliyi mücərrədlik kimi qəbul etmək mümkünsüzdür. Digər tərəfdən,
sırf iqtisadi mahiyyət daşıyan hadisələrə yanaşmada artıq köhnəlmiş və müasir
situasiyanın tələblərinə cavab verməyən metodoloji baxışlardan imtina
edilməlidir. Məsələn, dəyişən mühitin spesifik özəlliklərini qəbul etməyən bəzi
müəlliflər hələ də qiymətin əmələgəlməsi və qiymətqoyma problemlərinə belə
əmək-dəyər nəzəriyyəsi mövqeyindən yanaşırlar. Əgər nəzərə alsaq ki, bu
problem bazar mexanizminin əsas ünsürlərindən biridir, onda məhz metodoloji
aspektin yuxarıda qeyd edilən tərzdə formalaşdırılmasının necə böyük fəsadlar
verə biləcəyini təsəvvür etmək çətin deyil. Ədalət naminə deyək ki, yuxarıda
qeyd etdiyimiz narahatçılığı aradan qaldırmağa və müasir dövrün tələblərinə
uyğun metodoloji baxışın formalaşması istiqamətində çox samballı cəhdlər
edilmişdir. Məsələn, professor T.Vəliyev qiymətlə bağlı problemin əsl
mahiyyətini nəinki bütün təfsilatı ilə açmış, hətta konkret metodoloji prinsip də
müəyyənləşdirmişdir. Qiymətin əmələ gəlməsi və qiymətqoyma məsələlərinə
marksist yanaşmanı abstrakt xarakterli mənasızlıq adlandıran T.Vəliyev, müəy-
26

yən elmi maraq doğuran və orjinallığı ilə seçilən situasion seçmə prinsipini
təklif etmişdir
1
. Prof. Đ.Ə.Feyzullabəyli isə daha da qabağa gedərək dəyər deyi-
lən nəsnənin istehsalda deyil, tədavüldə yarandığı fikrini irəli sürmüşdür və s
2
.
Amma, belə qəbildən olan epizodik aydınlaşdırmalar bütövlükdə bazar iqtisa-
diyyatına keçid və bazar mexanizminin fəaliyyəti ilə bağlı olan bütün problem-
ləri vahid metodoloji platformada şərh etməyə hələ ki, imkan vermir.
Apardığımız tədqiqatlar belə bir qənaətə gəlməyə əsas verir ki, real bazar
münasibətlərinin formalaşması prosesi «keçid dövrü» adlanan konkret zaman
kəsiyində həyata keçirilən sistemli islahatlardan yalnız dolayısı ilə asılılıqdadır.
Millətin tarixi-xronoloji inkişafını sırf materialist dialektika mövqeyindən şəhr
etmək sadəcə olaraq, mümkünsüzdür. Ən azı ona görə ki, bu halda hegemon
mövqeyə ümumbəşəri inkişaf qanunları keçir və «millət» deyilən toplumu
«abstrakt sosiumla» əvəzləmə ehtiyacı (bəlkə də, zərurəti) yaranır. «Ümumbəşə-
rinin» dominant xarakterli olduğunu inkar etmək fikrindən uzağıq. Amma,
konkret keyfiyyət dəyişiklikləri ilə sonuclanan bir prosesdən ümummilliliklə
bağlı olanların istisna edilməsini də qəbul etmirik. Müasir dövrün ən ziddiyyətli
məqamları prizmasından yanaşdıqda da belə, iqtisadi və sosiomədəni deter-
minizmin yalnız aydın konturları olan bir yaranışa-millətə məxsusluğu inkar
edilməzdir.
Məhz bu baxımdan tarixi materializmin ümidsiz şəkildə «köhnəldiyi» və
«yarıtmazlığı» fikrini qəbul etmək zərurəti yaranır.
Keçid dövründə daha qabarıq şəkildə təzahür edən qeyri-müəyyənlik əslin-
də, öz mahiyyəti etibarı ilə müasir iqtisadi həyatın başlıca xarakteristikasıdır.
Hətta fundamental paradiqmadan-birxətli səbəbiyyət və tədqiqat predmetinin
elementar tərkib ünsürlərinə ayrılması-istifadə etməklə də sözügedən fenome-
nin anatomiyasını açmaq qeyri-mümkündür. Bu, o deməkdir ki:

1
Voliyev T. Doyor vo qiymot kateqoriyalarinin analitik tohlili vo notiçolor//Iqtisad elmlori: nozo-
riyyo vo praktika, N1-2, Baki-1998, soh.19.
2
Feyzullaboyli I. Qiymot, doyor moIhumlari vo qiymotin omolo golmosi problemdir?//Iqtisad elmlo-
ri: nozoriyyo vo praktika, N1-2, Baki-1998, soh.22.
27

-Əgər fenomen qeyri-müəyyəndirsə, dərkedilən deyilsə, onda prosesə baxış
indeterminizmə, yə’ni səbəbiyyət bağlılığının qırılmasına, qarışıqlığa, xaosa
ürcah olacaqdır;
-Bəşəriyyətin inkişaf tarixinə «iqtisadi»nin mütləqləşdirilməsi bazasında
yanaşmanın materialist monizm keyfiyyətində qəbulu mümkünsüzdür.
Fikrimizcə, metodoloji «çaşqınlığın» meydana çıxması ən azı iki amillə
şərtlənir:
-Müasir fəlsəfə və iqtisadi nəzəriyyə «sistem» problemlərinə birmənalı
baxışı hələ ki, formalaşdırmaq iqtidarında deyildirlər;
-Əgər nəzərə alsaq ki, determinizm fakt deyil, ekstrapolyasiya üsulu ilə
alınan nəzəriyyədir, onda səbəbiyyət qanununun gerçəkliyi problemi öz həllini
tapmır.
Yuxarıda deyilənlər belə bir yanlış təsəvvür yaratmamalıdır ki, bizim
problemə yanaşmamız yalnız ümummilliliklə bağlı olan spesifikanın mütləqləş-
dirilməsinə söykənir. Qətiyyən! Đnkar edilməsi mümkün olmayan həqiqətlərdən
biri məhz ondan ibarətdir ki, ümummilli mənafelərin tam və dolğun ödənilməsi
prosesinin qlobal-regional mənafelərlə funksional bağlılığı real gerçəklikdir və
onu qəbul etməmək mümkünsüzdür.
Bununla yanaşı, elə bir universum tapmaq mümkün deyildir ki, ayrı-ayrı
xalqların milli spesifikliyinə tam şəkildə ekvivalent olsun və onların hamısını
məcmu şəkildə əvəz edə bilsin!
Başqa sözlə, bəşəriyyətin «ümumiliyi» prinsipi heç bir halda substansiya
keyfiyyətində çıxış edə bilməz. Söhbət eynilik və vahidlikdən yox, yalnız
differensial bütövlükdən gedə bilər.
Məlumdur ki, bu xassələr yalnız mahiyyətcə vahid olan obyektə xasdır.
Şübhəsiz olan bundan ibarətdir ki, eyni bir mexanizmin aramsız modifikasiyası
əsaslı təftişə möhtacdır, ancaq bu hal nə vaxtsa «vahidləşmə» ilə yekunlaşmaya-
caqdır.
28

Beləliklə, ifrat universalizmin yalançı mütləqləşdirilməsi müstəqillik prin-
sipinin dayaqlarını sarsıtmaqla ayrı-ayrı millətlərin sosiomədəni determinizminə
deyil, anarxiyaya, mexaniki ümumiləşdirməyə və sonuc olaraq, qlobal iqtisadi
artımın ləngidilməsinə gətirib çıxarır.
Keçid dövrünün xarakteri və başlıca xüsusiyyətləri baxımından əksər post-
sosialist ölkələri üçün səciyyəvi olan aktual problemlərdən biri də milli iqtisadi
təfəkkürün formalaşması və inkişafı ilə bağlıdır. Bu, elə bir problemdir ki,
əslində sistem dəyişikliyinin özünün gedişini mümkün edə bilmək səviyyəsində
qəbul edilməlidir. Sübuta ehtiyacı olmayan belə bir həqiqət mövcuddur ki, hər
cür iqtisadi fikir nə qədər ümumbəşəri səciyyə daşıyırsa, bir o qədər də milli
mənsubiyyətlidir, milli mənşəlidir. Bütövlükdə dünya ölkələrinin ən iri qrupları
üzrə milli iqtisadi təfəkkürün baza prinsiplərini araşdırmaqla yuxarıda qeyd
edilən tezisin həqiqiliyinə inanmaq mümkündür (şək. 1.5.). Şəkildən göründüyü
kimi, iqtisadi təfəkkür inkişaf qanunauyğunluqları nöqteyi-nəzərindən əksər
ölkələr üçün ən ümumi səciyyəli eyniyyət təşkil etsə də, onun təməl prinsipləri
və formalaşdırdığı sosial-iqtisadi sistem mahiyyət və məzmunca ayrı-ayrı
ölkələrdə fərqli xarakter daşıyır. Buna görə də, milli bazarın formalaşması
prosesinə fərqlilik gətirən əsas baza amillərindən biri kimi milli iqtisadi
təfəkkürün intişarı və inkişafının spesifikliyi götürülməlidir. Eyni zamanda qeyd
etmək lazımdır ki, Şərqi Avropanın postsosialist ölkələri keçmiş SSRĐ
Respublikaları ilə müqayisədə daha əlverişli mövqeyə və daha yaxşı start vəziy-
yətinə malik olmuşlar. Bu əsasən, onunla izah olunur ki, sözügedən ölkələr
sovet imperiyasının tərkibinə daxil deyildirlər və onların məhz Avropaya məx-
susluğu xarici yardımın daha böyük həcmdə göstərilməsinə səbəb olmuşdur.
Đnkişaf etmiş ölkələrin bazar modelini tətbiq etməyə çalışanlar, o cümlədən
bu mövqeni birmənalı şəkildə mübadilə edən akademik dairələr yanaşmanın
yanlış olduğunu, ümumiliklə yanaşı milli spesifikliyin mövcudluğunu və onun
obyektiv xarakter daşıdığını qəbul etmək zorunda qalmışlar.
29
















Şək.1.5. Milli iqtisadi təfəkkürün iqtisadiyyata təsirinin blok-sxemi.
Millətin canlı sosial orqanizm olduğu dil, mədəniyyət, ən’ənələr və s. nöq-
teyi-nəzərindən sosiopsixoloji vahidlik, bütövlük yaratdığı halda, onun iqtisadi
təfəkkür tərzində fərqli nüansların varlığı real gerçəklik kimi qəbul edilməlidir.
Problemin məhz yuxarıda qeyd etdiyimiz tərzdə qoyuluşu milli ideologiyanın
formalaşdırılması zəruriliyinin məntiqi əsaslarını özündə əks etdirir. Milli
iqtisadi təfəkkür məhz ideoloji postulatların məcmusundan doğan yaranışdır.
Fikrimizcə, milli ideologiyanın formalaşdırılması prosesində önəmli rol
oynayan amillər kompleksinin şərti olaraq iki qrupa və bir altqrupa bölünməsi
daha məqsədəmüvafiqdir: Đqtisadi və qeyri-iqtisadi amillər qrupu və sırf milli
Milli iqtisadi toIokkür
Müstoqil milli
iqtisadi toIok-
kür Iormalasma
morholosindo

Qeyri-müoy-
yonlik
Müstoqil milli
iqtisadi toIokkür
yox doroço-
sindodir

Qrup monaIelori
strateji statusda
Ümummilli
monaIe

-iqtisadi
-sosial
-modoni
-etnik
-dini
-sair
Institutsio-
nalizm

-iqtisadi
-sosial
-modoni
-etnik
-dini
-sair
Individua-
lizm

-iqtisadi
-sosial
-modoni
-etnik
-dini
-sair
Sonayeço
güçlü inkisaI
etmis ölkolor

Kecid iqti-
sadiyyatli
ölkolor

On kasib
ölkolor
Iqtisadi ço-
hotdon zoiI
inkisaI etmis
ölkolor
Sonayeço
güçlü inkisaI
etmis ölkolor
Qarisiq iq-
tisadiyyat

Dövlotin
üstün rolu

On’onovi
tosorrüIat
tipi

Kecid
sistem-
sizliyi
Qarisiq iqtisadiy-
yat
Bazar mexaniz-
minin qismon
üstünlüyü
Bazar me-
xanizmi
dominantdir
30

özünəməxsusluqla bağlı olan cəhətlər! Ümumiyyətlə, milli ideologiyanın dəyi-
şənləri arasında iqtisadi aspekt öz mövcudluğunu və həlledici xarakter daşıdı-
ğını daha qabarıq şəkildə büruzə verir. Bu da əsasən onunla izah oluna bilər ki,
iqtisadi, yaxud maddi asılılığın anatomiyası «gözlə görünən» və kəmiyyətcə
ifadə edilə biləndir. Göstərilən həm fərdi, həm də ümummilli səviyyədə özünü
doğruldur. Məsələnin məntiqi əsasları bütövlükdə tələbatın hansı hissələrinin
(maddi ya qeyri-maddi) mühümlülük dərəcəsindən doğduğu üçün iqtisadi as-
pektin prioritetliyini istər-istəməz qəbul etmək lazım gəlir. Lakin milli ideologi-
yanın formalaşdırılması prosesində sözügedən cəhətin mütləq əsas kimi gö-
türülməsi yanlışlıq olardı. Đqtisadi və mə’nəvinin düzgün mütənasibliyi ifratçı-
lıqdan yaxa qurtarmağın yeganə yoludur. Məhz bu baxımdan da hal-hazırda
qəbul edilən iqtisadi qanunların təbiəti, onların hansı dəyərlərə əsaslanması
ideoloji bütövlüyə təsir göstərən başlıca cəhətlərdən biri kimi araşdırılmalı və
milli səviyyədə «ümumi» olanın layiqli yer tutmasına çalışılmalıdır. Əlbəttə,
belə bir sual da meydana çıxa bilər ki, əgər biz bazar iqtisadiyyatına keçiriksə
və iqtisadi fəaliyyətin ardıcıl liberallaşdırılmasına gediriksə, onda iqtisadi qa-
nunların ümumbəşəri xarakterini inkar edə və hətta onu qismən də olsa, məh-
dudlaşdıra bilmərik. Ona görə ki, bazar həm keçid, həm də inkişaf prizmasından
baxdıqda «millilikdən» uzaqdır və bir qayda olaraq, qlobal səciyyə daşıyır.
Digər tərəfdən, sözügedən problemin tamamilə başqa yönümdə qoyuluşuna da
rast gəlinir: «Milli» olan hər şey, «ümumbəşəri» olan heç nədir! Başqa sözlə,
problem bütün səciyyəvi xüsusiyyətləri ilə birlikdə «qızıl ortalığın» müəyyən-
ləşdirilməsinə ürcah edilməlidir. Əsas metodoloji çətinlik isə bundan ibarətdir
ki, bazar iqtisadiyyatına keçid dövrü başa çatmamış hadisələrin ideoloji məz-
munca hansı mahiyyət daşıyacağını əvvəlcədən demək qeyri-mümkündür. Həqi-
qətən də, ideologiyanın «millilik» xarakteri mövcud reallıqla bağlıdır, yaxud
bağlı olmalıdır. Əks təqdirdə kosmopolit səciyyəli abstrakt bir yanaşma mey-
dana çıxacaqdır.
31

Milli ideologiyanın iqtisadi təminatına ümumnəzəri yanaşma belə bir
tezislə ifadə oluna bilər: iqtisadi fəaliyyətin liberallaşması və bütövlükdə bazar
iqtisadiyyatına keçid proqram məqsədli xarakter daşımalı, milli özünəməxsuslu-
ğun bütün aspektlərini ehtiva etməlidir. Əks məzmunlu yanaşma əvvəllər qeyd
etdiyimiz mütənasibliyin pozulması ilə sonuclana bilər. Yə’ni, iqtisadi və qeyri-
iqtisadinin ideoloji müstəvidə düzgün proporsiyası obyektiv xarakterlidir və
onun «millilik» məzmununun, yaxud təbiətinin mühafizəsində həlledici
əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, milli ideologiyanın formalaşdırılması prosesinin
iqtisadi aspektinin məntiqi xüsusiyyətləri keçid dövrünün yaratdığı reallıqları
nəzərə almağı və hər cür «modelçilik» yönümündən yaxa qurtarmağı tələb edir
və s.
Apardığımız araşdırmalardan belə bir nəticə hasil olur ki, millətin «canlı
orqanizm» kimi yaşarlılığı və inkişafı fərd-fərd münasibətlərində elə bir mexa-
nizmin formalaşmasını tələb edir ki, həm şəxsi, individual inkişafa hər cür kənar
basqını ləğv etsin, həm də qarşılıqlı münasibətləri maksimum fəal, sərbəst və
birbaşa qarşılıqlı təsirə istiqamətləndirsin.
Bazar münasibətlərinin milli şüurda qərarlaşması prosesinin tarixi baxı-
mından keçid iqtisadiyyatlı ölkələr arasında əsaslı keyfiyyət fərqləri mövcuddur.
Belə ki, sabiq SSRĐ respublikaları ilə müqayisədə Şərqi Avropa ölkələri məhz
bu nöqteyi-nəzərdən daha əlverişli start vəziyyətinə malik olmuşlar. Bütün digər
amillərlə yanaşı, bazar davranışı, bazar düşüncə tərzi bu ölkələrin milli
mentalitetinin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmiş, eyni zamanda «xalq
demokratiyası» formasında sosialist təsərrüfat tipinə keçərkən də, həmin
ölkələrdə bazar münasibətləri yüksək səviyyədə bərqərar olmuşdur.

· 3. KEÇĐD ĐQTĐSADĐYYATI VƏ REAL BAZAR MÜNASĐBƏTLƏRĐ:
AZƏRBAYCAN GERÇƏKLĐYĐ

32

Sabiq SSRĐ-nin ərazisində heç vaxt yüksək inkişaf etmiş bazar münasibət-
ləri olmamışdır. 1861-ci ildə təhkimçilik hüququnun ləğvindən sonra az-çox
formalaşmaqda olan bazar münasibətlərini oktyabr çevrilişi dayandırdı və on-
ların makro-səviyyədə təşəkkül tapmasının qarşısını aldı. Bununla belə, bazar
münasibətlərinin inkişafı baxımından Azərbaycan digər respublikalara nisbətən
daha yüksək səviyyədə olmuşdur. Belə ki, XX əsrin əvvəllərində kapitalın
təmərküzləşməsi dərəcəsinə və inhisarların inkişaf səviyyəsinə görə Bakı neft
sənayesi Rusiyanın iqtisadiyyatında xüsusi yer tuturdu. I dünya müharibəsi ərə-
fəsində «Nobel qardaşları» şirkəti, «Şell» və «Oyl-korporeyşn» kimi ən iri bey-
nəlxalq neft trestləri meydana gəlmişdir. Bakı Rusiyanın ən mühüm sənaye və
ticarət mərkəzlərindən biri idi.
1915-1917-ci illərdə Azərbaycanda 230 istehlak cəmiyyəti fəaliyyət gös-
tərirdi
1
. Eyni zamanda, ticarət evlərinin sayı durmadan artırdı. Belə ki, əgər
1899-cu ildə Bakı şəhərində 38 ticarət evi var idisə, 1904-cü ilin əvvəllərində
onların sayı 56-ya, 1910-cu ilin axırlarında 98-ə, 1915-ci ilin axırlarında isə
298-ə çatmışdır
2
. Həmin dövrdə Bakının birja ticarətinin xarakterində də mü-
hüm dəyişiklik baş verdi. Birjada əmtəə əməliyyatları ilə bərabər fond əməliy-
yatları da aparılmağa başlandı və s. Tarixi faktlar aydın şəkildə göstərir ki, XX
əsrin I yarısında Azərbaycanda bazar münasibətləri və bazarın infrastrukturunun
formalaşması prosesi böyük sür’ətlə getmişdir. Lakin əvvəl qeyd etdiyimiz
kimi, oktyabr çevrilişi real bazarın təşəkkülü prosesini dayandırdı. Son 70 ildə
əmtəə-pul münasibətləri və tədavül sferasında əlaqələrin dərin deformasiyasına
əsaslanan inhisar istehsalçılarla nomenklatur istehlakçılar arasında müna-
sibətlərin mürəkkəb konqlomeratı formasında «sosialist bazarı» təşəkkül tapdı.
Eyni zamanda, bazara keçidin mahiyyətcə-bazarı qurmaq, yaratmaq de-
mək olduğunu nəzərə alsaq, onda bazar münasibətlərinin intişarı ilə bahəm in-
frastrukturanın inkişafının da necə əhəmiyyətli rol oynadığını görə bilərik. Bu

1
Musayev M.O. XX osrin ovvollorindo Baki sohorinin tiçaroti. Baki; Azornosr; 1975. soh.123.
2
Yeno orada, soh.141.
33

sferada da, Şərqi Avropa ölkələri öndədirlər. Ümumiyyətlə, müqayisə apar-
dığımız iki qrup ölkələr arasında iqtisadi inkişafın səviyyəsi baxımından da
əhəmiyyətli fərqlər mövcuddur. 1.2.-ci cədvəldə verilmiş məlumatlardan görün-
düyü kimi, hər iki ölkə qrupu mahiyyətcə eyni islahatları aparılmasına
baxmayaraq ÜDM-un dinamikası (1991-1998) inkişaf səviyyələri arasında kəs-
kin təzadların mövcudluğundan xəbər verir. 1989-cu illə müqayisədə də eyni
vəziyyət müşahidə olunur. Məsələn, qeyd etdiyimiz dövrlə müqayisədə ÜDM-
un mütləq həcmi Şərqi Avropa ölkələrində orta hesabla 12-15% azaldığı halda
keçmiş sovet respublikalarında bu göstərici təxminən 45% civarında aşağı
düşmüşdür. Bir sıra respublikalarda azalma daha böyük və kəskin şəkildə baş
vermişdir. Belə ki, Azərbaycanda ÜDM-un həcmi 1989-cu il səviyyəsinin
37,3%-nə; Gürcüstanda 19,5%-nə; Moldovada 35%-nə; Tacikistanda 33,2%-nə
və s. bərabər olmuşdur. Hər iki ölkə qrupunun əsas makroiqtisadi göstəricilər
bazasında apardığımız müqayisəli təhlili də kəskin disproporsiyaların mövcud-
luğunu bir daha təsdiq edir.
Cədvəl 1.2.
Keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə ÜDM-un dinamikası

Göstəricilər

Ölçü

1991

1995

1998
1998/1991-ə
nisbətən

vahidi

+,- %
I.Müstəqil Dövlətlər Birliyi:
a)ÜDM-un mütləq həcmi mln. dol. 1518

930,9 899,0 -619,0 -40,8
b)QMM-da xüsusi çəkisi % 5,06 2,77 2,35 - -2,71
v)Adambaşına ÜDM dol. 5374 3265 3196 -2178,0 -40,6
II. Øÿðãè Àâðîïà þëêÿëəri:
a)ÜDM-un mütləq həcmi mln. dol. 511 529,5 612,9 +101,9 +19,9
b)QMM-da xüsusi çəkisi % 1,7 1,57 1,61 - -0,09
v)Adambaşına ÜDM dol. 6220 6363 7430 +1210,0 +19,4

Göründüyü kimi, Şərqi Avropa ölkələri ilə müqayisədə real məzmunlu
münasibətlər sisteminin tarixi-təkamül prosesində formalaşmaması bugünkü
keçid dövründə sabiq SSRĐ respublikaları üçün əsas problemlərdən birinə çev-
rilmişdir.
34

Təhlil göstərir ki, sistem dəyişikliyinin doğurduğu problemlər əksər ölkələr
üçün yekcins mahiyyət daşısa da, start vəziyyətindəki fərqlilik həm real məz-
munlu bazar münasibətlərinin təşəkkülü, həm də iqtisadi artımda rəvanlığa nail
olma imkanları baxımdan kəskin natarazlıq formalaşdırmışdır.
Məsələn, Azərbaycan Respublikasının cəlb edildiyi müharibə nəticəsində
ərazisinin 20% işğal olunmuş, 1 milyondan çox əhali qaçqın düşmüşdür.
1 mln. hektar yararlı torpaq sahəsi işğal altındadır. 7000-dən çox kənd tə-
sərrüfatı, sənaye və digər müəssisələr dağıdılmışdır. Müqayisə üçün deyək ki,
bu müəssisələr ölkənin taxıl hasilatının 24%-ni, şərab istehsalının 41%-ni, kar-
tofun 46%-ni, ət məhsullarının 18%-ni, süd məhsullarının 34%-ni verirdi. Təx-
mini hesablamalara görə, ölkəyə dəyən zərər 22 mlrd. dollardan çoxdur
1
. Ərazi-
sində müharibə gedən keçid iqtisadiyyatlı ölkələrin bəzilərində, o cümlədən
Yuqoslaviya, Tacikistan və s.-də oxşar proseslər müşahidə edilməkdədir.
Cədvəl 1.3.
Keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə ümumiqtisadi situasiyanın müqayisəli
xarakteristikası (əvvəlki ilə isbətən, %)

Đllər ÜDM-un
dinamikası
Sənaye istehsalı Đnflyasiya Đşsizliyin
səviyyəsi
1 2 3 4 5
A z ə r b a y c a n
1991 -0,7 -5,4 111,5 0,14
1995 -22,0 -21,4 411,5 14,9
1998 +10,0 +2,2 5,4 8,3
U k r a y n a
1991 -16,8 -8,0 2100 16,4
1995 -11,8 -13,0 280 16,2
1998 -3,2 -1,8 17 15,4
B e l a r u s
1991 -1 -1 194 20,8
1995 -10 -12 809 18,4
1998 +10 +18 164 18,0
Q a z a x ı s t a n
1991 -13 -12,4 2567 18,9
1995 -0,9 -16,6 60,0 18,0

1
Azorbayçan Respublikasinda insan inkisaIi haqqinda hesabat-1998. BMT; InkisaI Proqrami; Baki;-
1998, soh. 65.
35

1998 +2,0 +4,0 11,2 16,4
R u s i y a
1991 -12,5 -8,5 100,0 3,1
1995 -4,2 -3,0 230,0 3,2
1998 +0,2 -0,1 580,0 10,2
E s t o n i y a
1991 +10,0 -7 210,6 6,4
1995 +2,9 -52 26,5 6,0
1998 +3,8 -4,3 12,5 5,8
L a t v i y a
1991 -10,4 -1,0 124 9,2
1995 -1,64 -62,0 30 10,4
1998 +4,0 -61,0 7 8,6
L i t v a
1991 -13,1 +17,9 224,7 7,9
1995 +3,0 +0,9 35,5 7,0
1998 +5,0 +5,4 8,4 6,5
E r m ə n i s t a n
1991 -8,8 -12,9 140,0 15,4
1995 +6,9 -5,4 175,5 14,9
1998 +9,2 +0,2 18,7 15,0
G ü r c ü s t a n
1991 -20,1 -18,4 78,7 12,4
1995 +2,4 -6,5 177,6 12,1
1998 +3,6 +0,1 28,0 11,8
Q ı r ğ ı z ı s t a n
1991 -4,2 -3,9 113,9 13,0
1995 -5,4 -4,0 42,9 14,2
1998 +3,1 -0,2 35,1 14,0
T a c i k i s t a n
1991 -8,4 -18,0 112,9 18,4
1995 -12,4 -15,6 682,1 18,2
1998 -7,6 -10,0 376,9 17,9
T ü r k m ə n i s t a n
1991 -4,7 -3,9 112,4 16,2
1995 -16,0 -12,6 2714,0 17,5
1998 m/y m/y m/y m/y
Ö z b ə k i s t a n
1991 -0,5 -2,6 94,0 13,4
1995 -1,2 -2,0 376,7 14,0
1998 m/y m/y m/y m/y
B o l q a r ı s t a n
1991 -11,7 -8,9 190 12,5
1995 +1,5 +6,0 80 12,0
1998 +4,6 +5,8 60 11,0
Ç e x i y a
1991 -14,2 -21,8 56,6 3,2
36

1995 +4,0 +9,2 10,0 3,5
1998 +1,2 +3,0 8,5 3,5
S l o v a k i y a
1991 -11,2 -6,4 120 18,2
1995 +1,9 +2,0 15,0 16,0
1998 +6,8 +4,9 14,5 12,8
M a c a r ı s t a n
1991 -11,9 -5,0 220 14,9
1995 +1,0 +4,0 27,0 11,0
1998 +3,1 +6,5 19,0 10,5
P o l ş a
1991 -7,0 +8,0 70,3 14,5
1995 +5,0 +9,0 27,8 17,0
1998 +6,7 +11,0 14,9 16,0
R u m ı n i y a
1991 -13,7 -8,9 320 14,9
1995 +2,0 +2,0 50,0 12,0
1998 -2,2 -1,9 80,0 6,1
Y u q o s l a v i y a
1991 -11,2 -9,0 580 18,5
1995 +6,0 -2,5 430 18,7
1998 m/y m/y m/y m/y
X o r v a t i y a
1991 -14,4 -11,4 470 16,5
1995 +1,7 -3,9 380 16,9
1998 +5,5 +1,2 90 15,8
M a k e d o n i y a
1991 -12,1 -10,0 690 19,5
1995 -2,9 -5,4 340 19,6
1998 m/y m/y m/y m/y
S l o v e n i y a
1991 -8,1 -5,4 280 18,7
1995 +3,9 +2,8 85 16,4
1998 +4,8 +6,6 15 13,5
Qeyd: MDB ölkələri üzrə göstəricilərin müqayisəsi 1, 2 və 3 saylı
əlavələrdə də verilmişdir.
Göründüyü kimi, real bazarın formalaşması prosesində Azərbaycan Res-
publikası əlahiddə situasiya ilə rastlaşmışdır ki, bu da bütövlükdə sistem dəyi-
şikliyinin gedişində böyük maneələr meydana çıxarır. Məhz bu aspektdən ya-
naşdıqda ölkənin qarşısında duran problemlər kompleksinin həllinin hər hansı
bir hazır reseptdən istifadə etməklə deyil, yalnız milli və ümumbəşəri dəyərlərin
optimal uyğunluğu bazasında mümkünlüyü qənaətinə gəlinə bilər.
37

Elə buradaca qeyd edək ki, bazar mexanizminin mahiyyətinin və onun
ümuminkişaf qanunauyğunluqlarının ümumbəşəri xarakter daşıdığını inkar et-
məməklə bahəm, sırf milli aspektləri özündə ehtiva edəcək «Azərbaycan» baza-
rının, yaxud bazarın «Azərbaycan» modelinin formalaşacağına da heç bir şübhə
yoxdur.
· 4. ĐNHĐSARĐZM FENOMENĐ
XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində real iqtisadi güc kimi meydana çıxan
inhisar birlikləri nəinki ayrı-ayrı ölkələrin, eləcə də bütövlükdə bəşəriyyətin
sosial iqtisadi inkişaf tarixində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcını
qoymuşdur. «Klassik» bazarın uzunmüddətli vaxt intervalında «prays-teyker»
situasiyasını saxlaya bilməməsi və bazar sub’ektlərinin müəyyən istiqamətlərdə
və pozisiyalarda üstünlük səviyyəsinə görə bir-birindən getdikcə daha böyük
nisbətlərdə fərqlənməsi meylinin meydana çıxması öz mahiyyəti baxımından
bazar mexanizminin fəaliyyət xüsusiyyətlərinin məntiqi yekunundan başqa bir
şey deyildir. Ən ümumi formada yanaşdıqda, bazar sub’ektləri arasında inkişaf
səviyyələrinə görə kəskin fərqlərin yaranması bir tərəfdən ayrı-ayrı iqtisadi
vahidlərin fəaliyyətinin təşkili ilə bağlıdırsa, digər tərəfdən sənaye inqilabının
başa çatması, istehsalın kütləvi xarakter alması, xarici bazarlara çıxışın zərurilik
dərəcəsinin güclənməsi, iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsi ilə əlaqədar olaraq
maliyyə resurslarına olan tələbatın sürətli artımını təmin etmək və s. baxımından
mülkiyyətin səhmləşdirilməsi və s. və i.a. çıxış edir.
Tarixi-xronoloji prizmadan ilk dəfə sırf iqtisadi mə’nada inhisarçılığın real
olaraq tətbiqini merkantilistlər həyata keçirmişlər. Məqsədlərindən asılı olmaya-
raq xarici ticarətin sərt dövlət nəzarətinə götürülməsi məzmunca dövlət in-
hisarının (xarici ticarət üzərində) tətbiqi demək idi.
38

Đqtisadi fikir tarixində inhisarın meydana çıxması, mahiyyəti və ictimai-
iqtisadi münasibətlər sistemində oynadığı rol barəsində müxtəlif konsepsiyalar
irəli sürülmüşdür.
Daha çox sub’ektiv-psixoloji amillərə istinad edən tədqiqatçılar nəinki
inhisarın, hətta inhisar yaradan situasiyanın formalaşmasını da insanın daxili
təbiəti, fərdiyyətçiliyi və maksimum fayda götürmək istəyi ilə izah edirdilər.
Məsələn, F.Bastia yazırdı ki, «...Daha az tərləmək və daha çox çörək əldə etmək
hər bir kəsin arzusudur. Bu tarixin gəldiyi nəticədir»
1
.
Başqa sözlə, müasir anlamda inhisarçılıq eqoizmdən qaynaqlanan, insanın
əksər hallarda həyat kredosu kimi çıxış edən iqtisadi «Mən»in obyektiv tərzli
təzahüründən başqa bir şey deyildir. Aprior paradiqma «daxilə» boylanmaqla
fərdi bünövrəyə əsaslanan sub’ektiv səciyyəli arzu və istəkləri real gerçəklik
nöqteyi-nəzərindən maddi forma almaq imkanı olan obyektiv yaranış hesab edir.
Və, «eqoizm» termini ilə birləşdirilən bu arzular toplusu, B.Qilderbrandın söz-
ləri ilə desək, «...o halda zərər verir ki, o, (yəni eqoimz-kursiv Ə.B.) ictimai ri-
fahla toqquşur və ictimai rifahı şəxsi mənafeyə qurban verir»
2
. Ekstremal hallar
istisna olmaqla, təbii-tarixi təkamülün istənilən mərhələsində «ictimai məna-
fenin» qurban verilməsinə dair çoxlu sayda faktlar göstərmək mümkündür. La-
kin xüsusi olaraq vurğulanması zəruri olan bir məqam var ki, o da real fəaliyyət
göstərən bazar mexanizminin mahiyyətcə fərdiyyətçiliyə əsaslanması və
inhisarın meydana çıxması yaxud «ictimai mənafenin şəxsi mənafeyə qurban
verilməsi» üçün real sosial-iqtisadi zəmin hazırlanmasıdır. Məhz bu uyğunluğu
nəzərə alan A.Smit yazırdı ki, «...Eyni ticarət yaxud peşə növünün nümayən-
dələrinin hər hansı bir yığıncağı (məqsədindən asılı olmayaraq-kursiv-Ə.B.)
əksər hallarda ictimaiyyət əleyhinə yaxud qiymətlərin yüksəlməsi haqqında
razılaşma ilə nəticələnir»
3
. Əlbəttə, «görünməyən əl»in şəriksiz hökmranlığına

1
Ф.Бастиа Экономические софизмы. С.Петербург; «Промышленность», 1862 г. стр.1-3
2
Б.Гильдербранд-Политическая экономия настоящего и будущего СПБ. 1860, стр. 34-35
3
А.Смит Исследование о природе и причине богатства народов. Т1., М: ГСЭИ, 1935, стр 56.
39

heç bir şübhə etməyən klassiklərin aprior düşüncə tərzi hələ yenicə zühur
etməyə başlayan inhisarın inkişafdakı yeri və rolunu adekvat şəkildə izah edə
bilməzdi. Hətta inhisarçı fəaliyyətin tam şəkildə meydana çıxdığı vaxtda belə
fikir müxtəlifliyi daha da çoxaldı. Bir sıra «klassik» platformalı tədqiqatçılar
inhisarı rəqabətin dialektik inkarı, onun əksi hesab edirdilər
1
. Əlbəttə, bu
tamamilə yanlış bir fikir idi. K.Marksın təbirincə desək, əməli fəaliyyətdə
inhisar və rəqabət, onların antoqanizmi və sintezi müşahidə edilir
2
. Başqa sözlə,
inhisar və rəqabət ziddiyyətli vahidlikdir və onları «ya-ya» formulu üzrə
ayırmaq mümkünsüzdür. Ümumiyyətlə, inhisar nəzəriyyəsinin formalaşmasın-

da marksizmin, xüsusilə V.Đ.Leninin müstəsna rolu olmuşdur. Əlbəttə, siyasi-
ideoloji örtüyün götürüldüyü və ifrat obyektivizmin qismən yumşaldıldığı
təqdirdə marksizmin bu istiqamətdə çox mühüm müddəalarını qəbul etməmək
qeyri-mümkündür.
Əksər ictimai hadisə və prosesləri ifrat ob’ektivləşdirmə mövqeyindən
çıxış edən V.Đ.Lenin istehsalın təmərküzləşməsi və inhisarlaşma arasında səbəb-
nəticə əlaqələrini kapitalizmin «ümumi qanunu» adlandırmışdır, yə’ni inhisar
geniş təkrar istehsalın müqəddəm şərti kimi kapitalist istehsal münasibətləri
çərçivəsində ob’ektiv zərurətdir
3
. Beləliklə, kapitalın və istehsalın təmərküzləş-
məsinin güclənməsi nəinki inhisarlaşma prosesini intensivləşdirir, eyni zamanda
kapitalizmin ictimai sistemində keyfiyyətcə yeni hadisənin-dövlət-inhisarçı
kapitalizmin meydana çıxmasına səbəb olur və beləliklə, inhisara qədərki
«anonim» bazar öz dövrünü başa vurur.
Marksizmə görə inhisarın mahiyyəti üç başlıca cəhətlə müəyyən olunur:
1)Bir yaxud bir neçə sahədə istehsalın təmərküzləşməsi; 2)Qiymətləri diktə
etmək imkanı; 3)Yüksək inhisarçı mənfəət əldə etmək imkanı; Đnhisar proble-

1
Политическая экономия (учебник). М: «Политической литературы» 1980. стр. 330.
2
К.Маркс, Ф.Энгельс Соч. Т. 4, стр.106.
3
В.И.Ленин Полн. собр. соч. Т.27, стр.315
40

minə Neoliberal yanaşma isə inhisar→rəqabət dilemmasından çıxış etməklə
klassik liberalizmin «...əlverişli formalar, yəni ümumiyyətlə deyilsə, məqsəd-
yönlü iqtisadi quruluş öz-özünə, aşağıdan, cəmiyyətin kortəbii güclərindən inki-
şaf edir»
1
müddəasını tam şəkildə bölüşməklə yanaşı, onları inhisar fenomenini
görməməkdə günahlandırır. Neoliberallar inhisarı ya «birtərəfli təklif», ya da
«birtərəfli tələblə» səciyyələndirilər. Bu o deməkdir ki, əgər eyni növ məhsulun
tam istehsalı yaxud alışı bir sub’ekt tərəfindən həyata keçirilərsə, onda bu
sub’ektə inhisar demək olar. Bəri başdan deyək ki, bu cür yanaşma sün’i
abstraktsiyadan başqa bir şey deyildir. Yəni, real həyatda mütləq inhisar yoxdur
və ola da bilməz. Neoklassik məktəbin inhisar mövzusunda büdrəmələri bütöv-
lükdə nəzəriyyənin «xalis» rəqabətə əsaslanması ilə izah oluna bilər. Qeyd edək
ki, ilkin olaraq «xalis» rəqabət anlayışı italyan iqtisadçısı P.Sraffa tərəfindən
kəskin tənqidə məruz qalmış və G.Çemberlinin araşdırmaları nəticəsində
neoklassiklərin başlıca «istinad nöqtəsi» əvvəlki əhəmiyyətini xeyli itirmişdir
2
.
Bizim fikrimizcə, təkcə «xalis» yox, həm də «kamil» rəqabət anlayışı qəbul
edilməzdi. Belə ki, «kamil» rəqabət adlanan istinad nöqtəsindən çıxış etdikdə
qəribə mənzərə alınır. Belə çıxır ki, kamil rəqabət ümumiyyətlə, rəqabətin
yoxluğu deməkdir. Həqiqətən də ayrı-ayrı korporativ mənafelərdən çıxış edən
bazar subyektlərindən hansı məntiqlə rəqabət mübarizəsində «insaflı»
olmalarını tələb etmək mümkündür? Əgər rəqabət «qeyri-müəyyənlikdən» do-
ğursa (nəticəsi məlum olan hadisə rəqabət yarada bilməz) və «mənə məxsus
olmalıdır» şüarı altında hərəkətə gəlirsə, onda hansı «kamillikdən» danışmaq
mümkündür. Məhz bu baxımdan K.Marksın «...Đnhisar və rəqabətin sintezi
formula yox, hərəkətdir» fikiri çox sönük görünür. Həmin sintezin inhisarçı
rəqabət şəklində məhz formula olduğunu G.Çemberlin yuxarıda söz açdığımız
əsərində inandırıcı dəlillərlə sübut etmişdir. Beləliklə, «klassik» bazarın tədqi-

1
Eucken W.Drundsatse der WirtchaItspolitik, Bern, Franke Verlag, Tubingen. Mohr Verlad. 1952,
p.27
2
Э.Чемберлин-Теория монополитической конкуренции. Реориентация теории стоимости. М:
«Экономика», 1996 г. стр.8.
41

qatçıları inhisarçıların meydana çıxmasını kapital və istehsalın təmərküzləşməsi
prosesi ilə əlaqələndirirlər və bu araşdırdığımız problemdə yeganə cəhətdir ki,
fikir yekdilliyi mövcuddur.
Müasir iqtisadçılardan D.Natter, P.Samuelson, C.Stiller və s., eləcə də bi-
zim fikrimizcə inhisar doğuran situasiya istehsalın təmərküzləşməsi ilə mütləq
bağlılıqda deyil və burada çox incə nüanslar mövcuddur. Ümumiyyətlə, müasir
şəraitdə istehsalın təmərküzləşməsi (təbii inhisarlar istisnadır) getmir və s. Bu
məsələ sonrakı paraqrafda ətraflı şərh ediləcəkdir. Sosial-iqtisadi inkişafda
inhisarların roluna dair iki yanaşma mövcuddur.
Hevernis, Lifman, Risser və başqaları bazar iqtisadiyyatı şəraitində inhisa-
rın böyük rol oynadığını, «təşkilatçılığını» ön plana çəkmiş, onun bazarın ayrıl-
maz atributu olduğunu xüsusi ilə vurğulamışlar
1
.
Qobson, Lansburq
2
, eləcə də Sraffa, Robinson və H.fon Ştakkelberq
3
isə
inhisarın roluna tənqidi mövqedən yanaşmış və azad rəqabətli bazara dönüşün
zəruriliyini qeyd etmişlər.
Sosial-demokratların lideri K.Kautski özünün «ultraimperializm» nəzəriy-
yəsində bazar münasibətlərinin inkişafının milli kapitalların vahid trestdə birləş-
məsinə gətirib çıxaracağını və bütövlükdə dünya iqtisadiyyatının kapitalın
beynəlxalq birliyi tərəfindən idarəediləcəyini əsaslandırmağa çalışmışdır. N.Bu-
xarinin «xalis imperializm» konsepsiyasına görə isə, inhisar mal istehsalının
ziddiyyətlərini ləğv etməklə ictimai təsərrüfatın tamamilə yenidən qurulmasına
gətirib çıxarır və s.
Đnhisarçı fəaliyyətə həsr edilmiş çoxlu sayda nəzəriyyələr və konsepsiya-
ların qısa xülasəsi göstərir ki, uzun illər ərzində inhisarın mahiyyəti və onun
terminoloji mənası baxımından iqtisadçılar arasında yekdil fikir olmamışdır.

1
Политическая экономия (учебник). М: «Политической литературы» 1980. стр. 379.
2
Политическая экономия (учебник). М: «Политической литературы» 1980. стр. 379.
3
Э.Чемберлин-Теория монополитической конкуренции. Реориентация теории стоимости. М:
«Экономика», 1996 г. стр.9.
42

Beləliklə, inhisara yanaşmada başlıca olaraq 2 nöqteyi-nəzərin mövcud-
luğu göz önündədir:
1)Đnhisar hər hansı bir istehsal sferasında liderlik edən iri korporasiyadır:
Bu yanaşmanı yalnız retrospektiv aspektdə nəzərdən keçirmək olar. Məsələ
bundadır ki, XX əsrin I yarısında (30-cu illərə qədər) ziddiyyətlərin zahiri gö-
rünüşü arxasında bazar iqtisadiyyatının formalaşdığı andan davam edən böhran
yetişməkdə idi. Bu da həmin dövr ərzində ictimailəşmənin tipindən irəli gəlirdi.
Və həmin tip azad rəqabəti aradan qaldırmaqla inhisarların mövqelərini daha da
möhkəmlətdi. Đctimailəşmənin bu tipini piramida quruculuğu prosesi kimi təsvir
etmək olar (şək.1.6.).
Təbiidir ki, belə piramidanın quruculuğu uzun sürən bir prosesdir və öz-
özlüyündə istehsalın ictimailəşməsinin bu tipinin ən dərin əsaslarını dağıtdı. Və,
nəticədə əməyin yaradıcı xarakteri ön plana çıxmaqla nəhəng piramidaların
daha az səmərəli olduğunu nümayiş etdirdi.
2)Đnhisar bazar situasiyasıdır, bazarda tək satıcı deməkdir. Deməli, bazar
mexanizmi mövqeyindən yanaşdıqda kiçik müəssisə inhisarçı, iri korporasiya
isə inhisarçı olmaya bilər (əgər bazar payı azdırsa) və s.










Şək.1.6. Đnhisarın təşəkkülü sxemi.
I soviyyo
Rohbor
II soviyyo
Istehsal saholorinin
idaro edilmosi
III soviyyo
Istehsalatin ayri-ayri
sub’ektlorinin idaro edilmosi
IV soviyyo
Isci qüvvosi
43

Göründüyü kimi, inhisar xüsusi imtiyaz, iri istehsal, satış və yaxud tədarük
təşkilatı, tək satıcı kimi izah olunmuş, hətta ictimai həyatın digər sferalarına
münasibətdə də geniş surətdə istifadə edilmişdir (hakimiyyət inhisarı, ideoloji
inhisar, siyasi inhisar və s.).
Fikrimizcə, göstərilən problemə yanaşma müxtəlifliyinin rəngarəngliyinə
baxmayaraq, inhisarı iki aspektdə nəzərdən keçirmək məqsədəuyğun olardı:
1)Đnhisar ictimai-iqtisadi münasibətlərin xüsusi tipi kimi (inhisarizm);
2)Đnhisar bazar strukturu, bazarın atributu kimi.
Elə buradaca qeyd edək ki, göstərilən bölgü heç də inhisarın təzahür for-
malarının müxtəlifliyindən doğan mahiyyət fərqini deyil, sadəcə olaraq onun
bəşəriyyətin inkişaf tarixində oynadığı rolun səciyyəvi cəhətlərini əks etdirir.
Đnhisarizm xüsusi imtiyazlara əsaslanan münasibətlər tipi olmaqla, çox
qədim tarixə malikdir. Onun formalaşması və inkişafı bəşəriyyətin tarixi-
təkamül prosesinin ayrı-ayrı mərhələlərində fərqli aspektlərdə özünü təcəssüm
etdirmişdir. Başqa sözlə, hamı üçün birmənalı mahiyyət daşıyan hadisə və
prosesləri inhisarın müxtəlif təzahür formaları kimi xarakterizə etmək olar.
Məsələn, totalitarizmi bir şəxsin xüsusi imtiyazlara malik olması baxımın-
dan şəxsiyyət inhisarı kimi, milli ideologiyanı-ideoloji inhisar kimi, hər hansı
bir siyasi qruplaşmanın münasibətlər məcmusuna güclü təsir etmək iqtidarında
olmasını isə siyasi inhisar kimi və s. izah etmək mümkündür. Yəni inhisarizmi
münasibətlər sisteminin tənzimlənməsi və idarə edilməsi sferasında xüsusi
imtiyazların bir yaxud bir neçə qrupun əlində cəmlənməsi kimi başa düşmək
lazımdır. Bununla yanaşı, qeyd edilməlidir ki, inhisarizm və bazarın atributu
kimi çıxış edən inhisarı eyni mənbəyə əsaslanan ictimai hadisənin müxtəlif
təzahür formaları kimi səciyyələndirmək heç də bir mənalı şəkildə qəbul edilə
bilməz. Məsələn, bəzi tədqiqatçılar inhisarı mülkiyyət formalarının eyniliyinə
və millətin ideoloji bütövlüyünə əsaslanan hadisə hesab edirlər
1
.

1
В.Богачев Монополия в советской экономике //Экономические науки, № 9, 1990 стр.11.
44

Fikrimizcə, bu yanaşmanın özünün mahiyyətində metodoloji yanlışlıq
qabarıq şəkildə müşahidə edilir.
Belə ki, əvvəla, sözügedən konsepsiya bütövlükdə inzibati-amirlik sistemi-
nin spesifik cəhətlərinə əsaslanır və bazar iqtisadiyyatlı ölkələrə heç bir
aidiyyatı yoxdur. Məlumdur ki, Qərbi Avropa ölkələrində xüsusi mülkiyyət
uzun dövr ərzində hegemon mövqedə olmuşdur. Lakin bu hal «nədənsə» yalnız
XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində inhisar doğurmuşdur; Đkincisi, millətin
ideoloji bütövlüyü ən yaxşı halda abstrakt-fəlsəfi mahiyyətdən uzağa getmir.
Dəyərlər sisteminin məzmunundan asılı olmayaraq hər cür ideologiya iqtisadi
paradiqmanın qismən modifikasiya edilmiş, «mənəviləşdirilmiş» törəməsidir.
Ümumiyyətlə, ideologiya, eləcə də bütövlükdə üstqurum bazisin, yəni iqtisadi
münasibətlər sisteminin ictimai şüurda təzahür formasından başqa bir şey
deyildir. Əgər ictimai münasibətlərin dialektik xarakterini və element-sistem
qarşılıqlı münasibətlərində determinoloji bağlılığı qəbul ediriksə, bütün hadisə
və proseslərə elmi baxımdan səbəb-nəticə əlaqələri kateqoriyası çərçivəsində
yanaşırıqsa, onda bəşəriyyətin bütün tarixi boyu elmi fakt kimi mövcud
olmayan mifik ideoloji bütövlüyü ön plana çəkməyə heç bir lüzum yoxdur;
Üçüncüsü, müasir reallıq baxımından yanaşdıqda da mülkiyyət eyniliyi feno-
meninin qabardılması heç bir real məzmun kəsb etmir. Və, ümumiyyətlə, inhi-
sarın hər iki aspekti arasında son dərəcə sıx qarşılıqlı əlaqələrin mövcudluğuna
baxmayaraq, onları tarixi-xronoloji inkişaf mərhələləri baxımından vahid
mənbəyə əsaslanmaqla eyniyyət təşkil etdiklərini qeyd etmək ümumiqtisadi
inkişaf qanunauyğunluqlarının mahiyyəti və məzmununa yanaşmada, eləcə də
iqtisadi fikirdə dolaşıqlıq yarada bilər.
Bütün bunlarla yanaşı, qeyd etməliyik ki, inhisarın hər iki aspektinin hər
halda vahid mənbəyi mövcuddur.
Đnhisar istər bazarın atributu, istərsə də ictimai iqtisadi münasibətlərin
xüsusi tipi formasında iqtisadi «Mən»in kulminasiya nöqtəsi kimi təzahür edir.
45

Sadəcə olaraq, inhisarçı fəaliyyətin meydana çıxması fərdiyyətçiliyin qabarıq
nümayişindən başqa bir şey deyildir.
Lakin bütün amillər kompleksi nəzərə alındığı təqdirdə bu hal heç də
inhisarçı subéekt və inhisarizmin məzmun eyniliyinə dəlalət etmir. Çünki:
1.Đnhisarizm münasibətlər məcmusu kimi təzahür edirsə, inhisarçı sub’ekt
iqtisadi vahid statusundan demək olar ki, kənara çıxmır;
2.Đnhisarizm makrosəviyyədə formalaşan hadisədirsə, inhisarçı fəaliyyət
mikrosəviyyənin elementidir;
3.Đnhisarizm mahiyyət etibarı ilə nəinki iqtisadi, eləcə də siyasi, sosial,
ideoloji və s. aspektlərin ümumuyğunluğuna əsaslanan mənafelər kimi meydana
çıxırsa, inhisarçı fəaliyyət bəzi cəhətləri çıxmaq şərti ilə sırf iqtisadi xarakter
daşıyır və s.
Beləliklə, inhisarizm anlayışına sırf iqtisadi səciyyə daşıyan və yalnız geniş
təkrar istehsal prosesinin əksər fazalarında təzahür edən hadisə kimi deyil, daha
çox ictimai-iqtisadi münasibətlər sisteminin xüsusi tipi kimi yanaşmaq real
gerçəkliyin obyektiv dərki baxımından daha məqsədəuyğun olardı. Əlbəttə,
inhisarizm bugünkü situasiya çərçivəsində inhisarçı iqtisadi subyektin törətdiyi,
doğurduğu ictimai hadisədir. Amma sosial-iqtisadi determinasiyanın inkar
edilmədiyi təqdirdə yuxarıda qeyd etdiyimiz tezisin hökm kimi qəbulu
mümkünsüzdür. Ona görə ki, əvvəla bəşəriyyətin iqtisadi inkişaf tarixi iqtisadi
proseslərin daxili məntiqindən doğan inhisarçı subéektlə yalnız XIX əsrin ikinci
yarısından sonra qarşılaşıb. Yəni bu gün inhisarizmin törədicisi kimi qəbul
etdiyimiz və sırf iqtisadi səciyyə daşıyan inhisarçı subéektin ən çoxu 150 yaşı
var. Bu o deməkdir ki, ictimai-iqtisadi münasibətlərin tənzimlənməsi yaxud
idarə edilməsi sferasında xüsusi imtiyazların mövcudluğu, yaxud həmin
imtiyazlara canatma bəşər nəslinin yarandığı andan formalaşan, insanın özü ilə
birlikdə doğulan, insanın bioloji təbiətinin ayrılmaz atributu kimi təşəkkül tapan
təbii hadisədir. Siyasi-inzibati üsullarla həmin imtiyazların əldə saxlanılması
46

bütün tarixi dövrlərdə problematik xarakter daşımış, başqa sözlə cəmiyyətin
varlığı və inkişafının əsasında dayanan, sonuc etibarı ilə bütövlükdə üstqurumu
doğuran iqtisadi bazislə üzvü vəhdətdə olmamış və elə ona görə də, dayanıqlılıq
baxımından son dərəcə qeyri-sabit, dəyişkən mahiyyətə malik olmuşdur. Real
bazar münasibətlərinin intişarı isə həmin uyğunsuzluğun aradan qaldırılmasında
müstəsna rol oynamışdır. Real bazar inhisarizmin iqtisadi əsaslarının
formalaşması, onun dayanıqlıq səviyyəsinin yüksəldilməsi, sosial və iqtisadi
olanlar arasında dialektik bütövlüyün yaranması üçün ideal zəmin hazırlamaqla,
eyni zamanda onun (inhisarizmin) «təbiiliyinin» əhəmiyyətli dərəcədə
qabardılmasına rəvac vermişdir. Đkincisi, problemin qeyd etdiyimiz səpgidə
qoyuluşu həm də ona dəlalət edir ki, ümumiyyətlə, bazarın meydana gəlməsi
mənafelərin daha tam şəkildə ödənilməsi tələbinin yaxud həmin prizmadan
ictimai «sifarişin» nəticəsindən başqa bir şey deyildir. Đqtisadi proseslərdə
əlahiddələşmə mənafelər mövqeyindən «xüsusiliyin» ön plana çəkilməsi kimi
də başa düşülə bilər. Yəni, iqtisadi səciyyə daşıyan hadisələrdə «iqtisadi»nin
mütləqləşdirilməsi, konkretləşdirilməsi və öncüllüyünün birmənalı qəbulu heç
də «sosial»ın mücərrədləşdirilməsini, «simasızlaşdırılmasını» tələb etmir.
Əksinə, iqtisadi inkişaf qanunları və qanunauyğunluqlarının obéektiv xarakteri
ictimai «sifarişin» məntiqi əsaslarına söykənməklə qəbul ediləndir. Həqiqətən
də, «iqtisadi» olan «sosialın» maddiləşmiş təzahüründən başqa bir şey deyildir.
Eyni zamanda, «sosialın» mövcudluğu və inkişafı «iqtisadi»dən funksional
asılılıqdadır. Belə olan təqdirdə mənafelərin daha tam ödənilməsi «ümumilik»
səciyyəsi daşısa da, elə həmin mənafelər müstəvisində qruplaşmaların meydana
çıxmasını da şövqləndirir. Başqa sözlə, inhisarizmin intişarı artıq dialektik
bağlılıqda olan proseslərin məntiqi yekunu, təbii nəticəsi kimi baş verir və
əvvəlki, yəni bazara qədərki dövrlə müqayisədə ikitərəfli səciyyə kəsb edir.
Üçüncüsü, bazarın özünün təkamülü tarixinin müxtəlif mərhələlərinə
uyğun olaraq, inhisarizmin təzahür formaları da dəyişir. Demokratik prinsiplər
47

bazasında formalaşan vətəndaş cəmiyyətinin mövcudluğu inhisarizmin təklik,
vahidlik aspektlərini çoxluqla, müxtəlifliklə əvəz edir. Müxtəlif səviyyəli və
imkanlı mənafe qruplarının üz-üzə gəlməsi, sosial-siyasi mahiyyət daşıyan
islahat yaxud dəyişikliklərin aparılması ilə tənzimlənir. Bu heç də o demək
deyildir ki, sözügedən dəyişikliklər sosial qaydaların köklü surətdə yeniləşməsi
ilə nəticələnməlidir. Yəni, qeyd edilən problemə marksist «qlobalizmi»
mövqeyindən baxış tamamilə yolverilməzdir. Belə ki, sosial problemlər ümum-
bəşəri məzmuna paralel olaraq, həm də milli-etnik mahiyyətə malikdir. Bu ba-
xımdan biz D.Starkın belə bir fikri ilə tam razıyıq ki, həqiqətən də sosial sferada
həyata keçirilən əsaslı dəyişikliklər heç də bir sosial qaydadan digərinə keçid
deyildir. Bu dəyişikliklər çoxsaylı sosial qaydalar arasında qarşılıqlı əlaqələr
sisteminin yeniləşdirilməsidir, mövcud strukturun yeni prinsiplər əsasında
formalaşdırılmış kombinasiyasıdır
1
. Bazar fəaliyyətində milli spesifikliyin
mövcudluğu o deməkdir ki, istənilən səpgili dəyişikliklərin nüvəsində tarixi-
təkamül prosesinin formalaşdırdığı və əksər hallarda mahiyyətcə sabit xarakter
daşıyan milli qaydalar durur və o, sosial sferadakı dəyişikliklərin inqilabiliyini
qəbul etmir və bütün gücü ilə müqavimət göstərir. Başqa sözlə, söhbət ən yaxşı
halda həmin milli qaydaların yeni prinsiplər əsasında təşkilindən gedə bilər,
onların məzmunca dəyişdirilməsindən yox! Məhz buna görə də, cəmiyyətin
idarə edilməsi sferasında xüsusi imtiyazların bir yaxud bir neçə əldə cəm-
lənməsi yaxud inhisarizmin müxtəlif səviyyəli və formalı təzahürü milli
aspektdən birbaşa asılılıqdadır.
Və, nəhayət qeyd etmək lazımdır ki, müasir sosial-iqtisadi situasiya çərçi-
vəsində inhisarizmin formalaşması həm lokal, həm də regional və qlobal məna-
felərin uyğunlaşdırılması istiqamətində problematik məqamların meydana çıx-
masına səbəb olur. Belə ki, inhisarizm ictimai həyatın bütün sferalarına nüfuz

1
Stark D. Recombinat Property in East European Capitalism-American Journal of Sociolopy, 1996.
Vol. 101 N4. p.993-1027
48

etməklə, ümummilli mənafeləri arxa plana keçirir və əksər hallarda əla-
hiddələşmiş korporativ maraqların əsirinə çevrilir (şək.1.7.).
Başqa sözlə, inhisarçı fəaliyyət göstərən iqtisadi subyekt ölkənin iqtisadi
inkişaf strategiyasından tutmuş, siyasi partiyaların, seçki kompaniyalarının ma-
liyyələşdirilməsinə qədər bütün ictimai proses və hadisələrdə yaxından iştirak
etməklə, xüsusi mənafenin öncüllüyünün təminatına çalışır və nəticə etibarı ilə
inhisarizm doğurur.









Şək.1.7. Đnhisarizmin formalaşması mexanizmi.
Dünya iqtisadiyyatının qloballaşması prosesinin sürətlənməsi isə həmin
«yaranışın» ümumbəşəri bəlaya çevrilməsinə gətirib çıxarır.
Đstehsal və kapitalın transmilliləşməsi, milli mənsubiyyəti bəlli olmayan
beynəlxalq istehsal komplekslərinin, qapalı xarakter daşıyan inteqrasiya blok-
larının yaranması, sənayecə inkişaf etmiş ölkələrin liberal ekstremizmi iqtisadi
cəhətdən geri qalan əksər inkişaf etməkdə olan ölkələrdə lokal inhisarizmi milli
mənafelərin yeganə təminatçısına çevirir və məcburi qaydada onun mövqelərini
möhkəmləndirir. Qeyd edilən proseslər beynəlxalq və regional səviyyələrdə elə
Inhisar
I n h i s a r i z m

Iqtisadi
strate-
giya

Daxili vo
xariçi
siyasot

Iqtisadi
qanunve-
riçilik

Hökumot-
lo olaqo-
lor, lob-
bizm, kor-
rupsiya
Dövlot
aparatinin
Iormalas-
dirilmasin-
da istirak
Siyasi parti-
ya, siyasi li-
derlorin sec-
ki kompani-
yalarinin ma-
liyyolosdiril-
mosi vo s.
49

mürəkkəb simbioz formalı qarşılıqlı münasibətlər formalaşdırmışdır ki, ayrıca
götürülmüş hər hansı bir ölkənin perspektiv inkişafı lokal səciyyəli
problemlərin deyil, xarici iqtisadi fəaliyyətin təşkili və tənzimlənməsinin
səmərəlilik və optimallıq dərəcəsindən birbaşa asılılığa düşmüşdür. Eyni za-
manda, transmilliləşmə və universalizm milli sərhədləri aşaraq yalnız biznesin
inkişaf qanunauyğunluqlarına əsaslanmaqla inhisarçı birlik və qrupların mey-
dana çıxmasına və həmin istiqamətdə hər hansı bir tənzimləyici yaxud nəzarət-
edici orqanın, o cümlədən milli hökumətin imkanlarını ifrat dərəcədə məhdud-
laşdırılmasına səbəb olmuşdur. Və, beləliklə, həm milli səviyyədə, həm də mil-
li→regional→qlobal mənafelər sistemində kəskin təzadların yaranmasına,
ümumbəşəri inkişafın sabitqədəmliliyinə çox güclü əks-təsir göstərmişdir.

45
II FƏSĐL. MĐLLĐ VƏ KORPORATĐV MƏNAFELƏR: QARŞILIQLI
UYĞUNLUĞUN ZƏRURĐLĐYĐ


Vay halına çəkidə və ölçüdə aldadanların.
O kəslər ki, özləri xalqdan bir şey aldıqları za-
man onu tam ölçüb alar, xalq üçün bir şey
ölçdükdə və ya çəkdikdə isə onu əksildərlər.
«Qur’ani-Kərim», Əl-mütəffifin surəsi,
1, 2, 3-cü ayələr.
Tarixi-xronoloji inkişaf prizmasından yanaşdıqda Azərbaycanın milli mə-
nafeləri sözün əsl mənasında nəinki ətraflı tədqiq edilməmiş, hətta bu problemin
mövcudluğu belə elmi tədqiqatlarda öz adekvat əksini tapmamışdır. Qısa bir
tarixi dövrdə (cəmi 23 ay) yaşamış Azərbaycan Demokratik Respublikasının
özünü dərk etmək imkanı olmadı. Son 200 illik tarix ərzində əvvəlcə Çar
Rusiyanın, sonradan isə SSRĐ-nin tərkibinə daxil olan Azərbaycanın ən yaxşı
halda əyalət statusuna malikliyi və mərkəzlə qarşılıqlı siyasi-iqtisadi əlaqələ-
rinin mahiyyəti və məzmunu, dialektik yanaşma baxımından tam və hissənin
deyil, vahid sistemin daxili münasibətləri formasında özünü biruzə verirdi. Baş-
qa sözlə, Azərbaycan adlı nəinki müstəqil dövlət, hətta milli iqtisadi tamlıq belə
mövcud deyildi. Buna görə də, həmin tarixi mərhələlərin məntiqi xüsusiyyətləri
öz xarakteri etibarı ilə «milli mənafe» doğura bilməzdi. Milli mənafe milli
dövlətçiliyin törəməsi, onun mövcudiyyət və təzahür formasıdır. Təbiidir ki,
Azərbaycanda bu problemə iqtisadi-sosioloji fikir tarixində münasibət Respub-
likanın ümummilli mənafelərinin birmənalı şəkildə qiymətləndirilməsi və
müəyyənləşdirilməsinin necə böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini sübut etməyə,
zənnimizcə, lüzum yoxdur. XX əsrdə ikinci dəfə müstəqillik əldə etmiş Azər-

46
baycan Respublikasının bu günü və sabahı milli mənafelərə uyğun inkişaf stra-
tegiyasının hazırlanmasından birbaşa asılılıqdadır.
Bu baxımdan, hər şeydən əvvəl ümummilli mənafenin mahiyyətinin,
subyekt tərkibinin və xüsusiyyətlərinin nəzəri əsaslarına diqqət yetirmək məq-
sədəuyğun olardı.

· 1. ÜMUMMĐLLĐ MƏNAFE: MAHĐYYƏT VƏ TƏZAHÜR

Əksər elmi ədəbiyyatlarda «milli», «milli dövlət» və «dövlət» mənafeləri
kimi ilk baxışdan müxtəlif terminoloji variantlarda təcəssüm etdirilən ümum-
milli mənafenin mahiyyətinə yanaşmada vahid nəzəri-metodoloji platforma
işlənib hazırlanmamışdır. Bu mənada iqtisadçılardan B.Pozdniyakovun fikri sə-
ciyyəvidir: «...XVII əsrdən-Avropada milli dövlətlərin formalaşdığı dövrdən-bu
günə qədər diplomatiyada ən çox işlənən termin dövlət mənafeyi anlayışıdır.
Eyni zamanda nə qədər paradoksal görünsə də, bu anlayış kimi qeyri-müəyyən,
dağınıq, iki mənalı və ziddiyyətli digər bir anlayış yoxdur»
1
.
Bunun əksinə olaraq S.Blaqovolin yazır ki, «...Son dövrlərdə milli mənafe-
lər anlayışının mahiyyəti ətrafında... qəribə diskussiyalar gedir. Onu (milli mə-
nafeni-kursiv Ə.B.) son dərəcə anlaşılmaz bir hadisə kimi səciyyələndirirlər və
s. Mənim fikrimcə, dağınıqlığı problemin mahiyyətində deyil, təriflərdə axtar-
maq lazımdır»
2
.
Diametral əks mövqelər nəinki problemin dərk edilməsi, eləcə də onun kri-
teriyaları, subyektləri, bütövlükdə konseptual əsaslarında da özünü büruzə verir.
Beləliklə, «ümummilli mənafe» nədir və müasir gerçəklik prizmasından
onun subyekt tərkibi və realizasiyası haqqında nə demək olar?

1
Э.Поздняков Национальные интересы: теория и практика. М: ИМЭМО, 1991 стр.3
2
С.Благоволин «Геостратегические и внешнеполитические приоритеты России». //Вопросы
экономики. №2, 1994, стр.17.

47
Hər şeydən əvvəl, qeyd etmək lazımdır ki, ümummilli mənafe məzmunca
«ümumbəşəri» və «milli»nin mürəkkəb konstruksiyalı konqlomeratı kimi çıxış
edir. Yəni, sırf nəzəri tədqiqat mövqeyindən ümummilli mənafe iki əsas kom-
ponent prizmasından ən azı iki səviyyəyə bölünür:
1)Ümumbəşəri səciyyə daşıyan mənafelər; Yəni hər hansı ayrıca götürül-
müş bir ölkənin spesifikasını əks etdirməyən və bütün milli-dövlətlər bölümün-
də ən universal xarakterli və mahiyyət eyniliyi ilə fərqlənən mənafelər, məsələn,
siyasi və iqtisadi müstəqillik, ekoloji və ərzaq təhlükəsizliyi, ümumiyyətlə,
iqtisadi təhlükəsizlik və s. Milli mənafelərin göstərilən səpgidə açıqlanması,
milli özünəməxsusluğundan, eləcə də inkişaf səviyyəsindən asılı olmayaraq
bütün dövlətlər üçün eyni dərəcədə səciyyəvidir.
2)Sırf milli özünəməxsusluq və milli «kimliklə» bağlı olan mənafelər.
Başqa sözlə, ümummilli mənafenin göstərilən aspektdən konkret sosial-iqtisadi
və ideoloji spesifikası; Bu səviyyə öz mahiyyəti etibarı ilə sözügedən hadisənin
konkret təzahür formaları, subyekt strukturu və s.-ni ümumdövlət çərçivəsində
əks etdirir.
Ümummilli mənafenin sosial-iqtisadi təbiəti və mahiyyətinin, onun obyek-
tiv yaxud subyektiv xarakter daşıması probleminin araşdırılmasında müxtəlif
metodoloji yanaşmalardan istifadə edilməsi iqtisadi fikirdə müəyyən çaşqınlığın
yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Söhbət, hər şeydən əvvəl, mənafenin iqtisadi
mahiyyətinin qabardılmasından, «iqtisadi» aspektin dominantlığının birmənalı
şəkildə təsbitindən və onun inkişaf qanunauyğunluqları ilə determinoloji
bağlılıqdan gedir. Məhz göstərilən cəhətlərin üstünlüyü mövqeyindən ya-
naşdıqda iki meylin mövcudluğunu açıq-aşkar müşahidə edilir:
1)Mənafelər-obyektiv xarakter daşıyır. Bu mövqe bütövlüklə marksist me-
todologiyaya əsaslanır, yəni mənafe iqtisadi münasibətlərin təzahürü forması,
istehsal münasibətlərinin törəməsidir. Mənafelər istehsal münasibətləri ilə eyni-
ləşdirilir və ona sırf obéektiv hadisə kimi yanaşılır. Hətta bəzi iqtisadçılar xə-

48
bərdarlıq edirlər ki, «...əgər iqtisadi mənafelərin obéektivliyi qəbul edilməzsə,
onda həmin mənafelərlə manipulyasiya etmək imkanı yarana bilər»
1
.
Milli iqtisadi mənafenin obéektiv xarakterinin danılmaz olduğunu qeyd
edən müəlliflər onu avtomatik surətdə bütövlükdə ümummilli mənafelərə şamil
edirlər və istər-istəməz dövlətin rolunu absolyuta yüksəltmək məcburiyyəti
qarşısında qalırlar. Belə ki, obyektivləşdirmə prosesi şəraitində milli mənafe
dövlətin xarakterik özünəməxsusluğu kimi təzahür edir. Öz-özlüyündə aydındır
ki, bu mövqenin birmə’nalı qəbulu ifrat mühafizəkarlığın güclənməsi riskini
yarada bilər. Status-kvonun dəyişməzliyinə yönəldilən yanaşmada dövlətin
ümumiləşdirici və aparıcı xüsusiyyətləri başlıca mövqeyə malik olurlar. Dövlət
cəmiyyətin siyasi təşkili və iqtisadi tənzimi forması olmaqla öz dinamikliyi ilə
səciyyələnir. Yəni, müəyyən zaman intervalında dövlətlə bağlı məsələlər
müxtəlif istiqamətlərdə dəyişikliyə məruz qalırlar. Buna görə də, milli mənafe
və dövlət anlayışlarına statik xarakter vermək müasir inkişaf dinamikasında heç
bir praktiki əhəmiyyət kəsb etmir.
2)Mənafe-subyektiv xarakter daşıyır. Sosial-iqtisadi inkişafda siyasi qüv-
vələrin və demokratiyanın üstün rolunu qeyd edən tədqiqatçılar milli mənafenin
nəinki hər hansı bir siyasi partiya, təşkilat, parlament, hətta ayrıca götürülmüş
bir fərd tərəfindən müəyyənləşdirilməsi imkanının mümkünlüyünü sübut etməyə
çalışırlar. Lakin bu halda daşıyıcıların (subyektlərin) milli mənafeni adekvat
ifadə edə bilmələri problemi yaranır. Bununla belə, subyektiv yanaşma onun
səsvermə ilə müəyyənləşdirilməsinin mümkünlüyünü qabarıq şəkildə ifadə edir.
Araşdırmalarımız göstərir ki, nəinki bütövlükdə ümummilli mənafelər,
eləcə də sırf iqtisadi mənafelər öz xarakteri etibarı ilə ikili yanaşmanın dialektik
vəhdəti kimi başa düşülməlidir. Yəni, bir tərəfdən o, obyektiv xarakterə
malikdir və buna görə də, onun müəyyənləşdirilməsi heç bir siyasi qüvvənin

1
Я.А.Кронрод. Закон политической экономии социализма. М: 1966, стр. 545.

49
inhisarında ola bilməz, digər tərəfdən, o, sözün tam mənasında obyektiv deyil-
dir, yəni nə mütləq sabitdir, nə də real subyektin iradəsindən asılı olmur.
Beləliklə, qeyd etmək lazımdır ki, ümummilli mənafe zaman və məkanca
dəyişkəndir, dinamik səciyyəlidir. Onun mütləq kəmiyyət ölçüsü yoxdur, eləcə
də müəyyən tarixi dövr və ölkələr bölgüsündə müqayisə olunan deyil. Ümum-
milli mənafenin bütün ölkələr üzrə vahid, ümumi kriteriyasının müəyyən edil-
məsi həm nəzəri, həm də praktiki baxımdan qeyri-mümkündür. Belə ki, hansısa
hadisənin, yaxud prosesin ölkənin milli mənafeyinə uyğunluğu çoxlu sayda
dəyişənlərin kompleks təsiri altında formalaşır. Başqa sözlə, daxili və xarici
amillərin qarşılıqlı təsirinin optimal nisbətlərinin müəyyənləşdirilməsi həmin
ölkənin sosial, iqtisadi, tarixi, siyasi, milli, dini və s. cəhətlərinin özünəməxsus
xüsusiyyətlərinin nəzərə alındığı təqdirdə mümkündür.
Ayrı-ayrı sosial qrupların mənafe təminatı və onun dinamik inkişafı ba-
xımından milli mənafedə meydana çıxan xüsusiyyətlərin nəzərə alınması və s.
Ümummilli mənafenin mahiyyətini araşdırarkən mütləq nəzərə almaq la-
zımdır ki, o təkcə iqtisadi yox, çox geniş və dərin təsir gücünə malik sosial-si-
yasi hadisədir və subyekt tərkibinin çoxşaxəliliyi ilə səciyyələnir (şək. 2.1.).









Ümummilli monaIe
Milli sosium
Sair mosololor Milli
tohlükosizlik
Ekoloji
tohlükosizlik
Iqtisadi
tohlükosizlik
Siyasi
tohlükosizlik
-Orazi bütövlü-
yü vo sorhodlo-
rin toxunulmaz-
ligi;
-Horbi tohlüko-
sizlik;
-suveren xariçi
vo daxili Ioaliy-
yot;
-sair

Dövrün, zama-
nin tolobindon
iroli golon vo
milli mona-
Ieyo tosir gös-
toron prob-
lemlor.
-Milli dilin,
adot-on’ononin,
modoniyyotin
inkisaIi;
-milli doyorlo-
rin qorunub
saxlanmasi vo
inkisaIi;
-insan hüquq-
lari;
-sair
-OtraI mühitin,
atmosIerin, yer
sothinin vo s.
cirklonmosinin
qarsisinin alin-
masi;
-Istehsalin eko-
loji tomizliyi;
-sair
-Iqtisadi artim
-orzaq tohlüko-
sizliyi;
-Maliyyo-pul
tohlükosizliyi;
-valyuta tohlü-
kosizliyi;
-Xariçi bazar-
lardan asililigin
minimuma
endirilmosi;
-sair
Bütün subyektlor arasinda monaIe tarazligina nail olma

50






Şək. 2.1. Ümummilli mənafenin təsnifatı və sosial-iqtisadi inkişaf strategi-
yası ilə qarşılıqlı əlaqələrin sxematik modeli.
Modeldən göründüyü kimi, ümummilli mənafelərinin tam həcmdə əhatə
edilməsi və təminatı sonsuz sayda dəyişənlərin eyni vaxt intervalında kompleks
nəzərə alınmasını tələb edir. Əgər bu problemin üzərinə keçid dövrünün spesifik
çətinliklərini və müharibə vəziyyətini də əlavə etsək, onda məsələnin nə dərə-
cədə mürəkkəb olduğunu görə bilərik.
Sırf nəzəri mövqedən yanaşdıqda, şübhə yoxdur ki, istənilən kriteriya
müəyyən nəzəriyyəyə yaxud metodoloji prinsiplərə əsaslanmalıdır. Məsələn, ən
çox istinad olunan ümumiləşdirici kriteriya məhsuldar qüvvələrin inkişafıdır.
Eləcə də, sosial tərəqqinin iqtisadi inkişafdan funksional asılılığını nəzərə alsaq,
onda ikinci ümumiləşdirici kriteriya (humanizm, fərdin mərkəzi fiqur kimi
səciyyələndirilməsi, həyat səviyyəsinin yüksəlməsi və s.) məhz məhsuldar
qüvvələrin inkişafı prosesindən törəyir. Bununla yanaşı, hər iki kriteriya
ümummilli mənafenin təminatına yönəldilən siyasətin praqmatik nöqteyi-nəzər-
dən istinad müstəvisi kimi çıxış etmək imkanında deyildirlər. Ümumiyyətlə,
milli mənafenin nisbi səciyyə daşıması ikili mahiyyətə malikdir: 1)Zaman eti-
barı ilə öncül istiqamətlərin dəyişməsi; 2)Sosial xarakterli struktur dəyişik-
likləri.
Eyni zamanda, ümummilli mənafe probleminin qoyuluşundan ölkənin pla-
netar inkişaf prosesində özünəməxsus mənafeləri baxımından yerinin və xüsusi
çəkisinin müəyyənləşdirilməsi həlledici əhəmiyyətə malikdir.

51
Beləliklə, milli və korporativ mənafelərin uzlaşdırılması probleminin qo-
yuluşunda yuxarıda deyilənlərin əsas kimi götürülməsini məqsədəuyğun hesab
edirik.

· 2. MƏNAFELƏRĐN TARAZLIĞI QANUNU

Real bazar münasibətlərinin qərarlaşması prosesi ictimai həyatın bütün
səviyyələrində adekvat dəyişikliklərin «iqtisadi» olanın prioritetliyinə sözsüz
əməl edilməsinə əsaslanmaqla aparılmasını tələb edir. Qeyd edilən xüsusiyyət
ümumbəşəri məzmun daşıyır və onun hər hansı bir ölkənin milli spesifikası ilə
heç bir bağlılığı yoxdur. Başqa sözlə, söhbət ümumiyyətlə, insan cəmiyyətinin
idarəedilməsində əsas sütun kimi çıxış edən aspektlərin ön plana çıxarılmasın-
dan, «əvvəl siyasi hakimiyyət, sonra isə iqtisadi nizam» prinsipinin cəfəngliyin-
dən gedir.
Sivilizasiyanın inkişafı tarixinin ibrət dərsləri açıq-aydın şəkildə göstərir
ki, yuxarıda qeyd edilən tezisin empirik yoxlamaya heç ehtiyacı da yoxdur. Yə-
ni, «iqtisadi nizam»ın qurulması mahiyyətcə mənafelərin tarazlığına əsaslanan
münasibətlər sisteminin formalaşması deməkdir ki, bunun da təkamüldən özgə
vasitəsi yoxdur. Məhz buna görə də, biz sırf aprior qaydada problemə yanaş-
maqla belə iddiada bulunuruq ki, real bazarın intişarı ən azı lokal səviyyədə
mənafe tarazlığının (cəmiyyətdaxili münasibətlər prizmasından) formalaşmasına
paralel olaraq getməlidir. Əlbəttə, opponentlərimiz etiraz edə bilərlər ki,
sözügedən paralelizm nəticə etibarı ilə arzusunda olduğumuz «real bazarın»
təşəkkülünə əngəl törədə bilər. Yəni, inzibati-amirlik sistemindən bazar iqtisa-
diyyatına keçid dövründə iqtisadi sub’ektlərin fəaliyyət azadlığının məhdudlaş-
dırılması sağlam üfiqi əlaqələrin yaranmasının qarşısını alacaqdır və s. Qeyd
etdiyimiz mövqenin çox tutarlı arqumentləri var və biz bunu qətiyyən inkar
etmirik. Sadəcə olaraq, sırf iqtisadi mahiyyət daşıyan yanaşmanın qəbuledilməz-

52
liyi fikrini irəli sürürük. Əvvəla, ona görə ki, «iqtisadi» və «sosial» olan ara-
sında sıx determinoloji bağlılıq adi gözlə görünəndir. «Đqtisadi»ni sərbəst bu-
raxıb, «sosial»ı məhdudiyyətlər çərçivəsinə salmaq əks-effekt verəcəkdir. Đkin-
cisi, əvvəllərdə göstərdiyimiz kimi, bəsit, darixtisaslaşmış yanaşmaların yarıt-
mazlığı göz qabağındadır. Bizim irəli sürdüyümüz paralelizm konsepsiyasının
neoklassik tarazlıqla heç bir əlaqəsi yoxdur. Tarazlıq-qeyri-müəyyənliyin
maksimumudur. Və qeyri-müəyyən «maksimuma» çatmağa çalışmaq mənasız-
lıqdan, «özünə» qarşı çıxmaqdan başqa bir şey ola bilməz.
«Vaşinqton konsensusuna» əsaslanmaqla yeridilən iqtisadi siyasət isə «so-
sial» sferanı mötərizədən xaricə çıxarmaqla sistemdaxili bütövləşmədə prob-
lemlər yaradır və əks-mutasiya prosesi doğurur. Başqa sözlə, yeni formalaşmaq-
da olan iqtisadi münasibətlər kompleksi təcridlik «tələ»sinə salınır ki, bu da
müəyyən dövrdən sonra əvvəlki çıxış nöqtəsinə-xaosun sərhəddinə qayıdışı
labüd edir. Elə 1998-ci ildə xarici ticarət balansının böyük həcmli kəsiri də
yuxarıda qeyd etdiyimiz metodoloji yanlışlığın doğurduğu fəsadlardan biridir...
Ümumiyyətlə, mənafelərin uzlaşdırılması problemi həm formalaşma, həm
də qoyuluş baxımından yeni məsələ deyil. Bu problemlə çoxlu sayda tədqiqat-
çılar məşğul olmuşdular. Hələ F.Bastia yazırdı ki: «...Hər cür şər əməllərin (so-
sial fəlakət, quldarlıq, ...inhisar və s.), eləcə də hər cür nemətin ilkin müqəddəm
şərti şəxsi mənafedir»
1
.
Yanaşma müxtəlifliyinin rəngarəngliyinə baxmayaraq əksər tədqiqatçıların
əsas ümumiləşdirici cəhəti mənafe kateqoriyasında iqtisadi aspektin priori-
tetliyini ön plana çəkməkdən ibarətdir.
Ümumiyyətlə, bəşəriyyətin iqtisadi fikir tarixində sosial-iqtisadi inkişafın
mümkün istiqamətlərinin mənafelərlə determinoloji bağlılığı mövqeyindən
proqnozlaşdırılmasında diametral əks mövqelərdə dayanan iki baxış mövcud
olmuşdur. Maraqlı cəhət burasındadır ki, hər iki mövqe «klassik» bazarın

1
А.А.Мануилов «Политическая экономия» М: 1919, стр.15.

53
(prays-teyker) sistemli tədqiqinə əsaslanır. D.Rikardo apardığı təhlilin əsasında
belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, müasir situasiyanın dəyişməyəcəyi halda əmək
haqqı yaşayış minimumu səviyyəsinə qədər enəcək və sivilizasiyanın sonu
yaxınlaşacaqdır.
K.Marksa görə isə, əməyin ictimai və mənimsəmənin xüsusi xarakteri
arasında ziddiyyət güclənəcək, fəhlə sinfinin (bütün zəhmətkeşlərin) həyat şə-
raiti ifrat pisləşəcək və proletariat inqilab yolu ilə rejimi devirəcək və kom-
munizm cəmiyyəti quracaqdır. Đctimai praktika hər iki proqnozun real olmadı-
ğını sübut etdi. Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, nə D.Rikardo, nə də
K.Marks XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində inhisarizmin ictimai-iqtisadi
münasibətlərin xüsusi sferası kimi sür’ətlə inkişaf edəcəyini və inhisarların
fəaliyyəti nəticəsində «klassik» bazarda köklü keyfiyyət dəyişikliklərinin baş
verəcəyini əvvəlcədən görə bilməzdilər. Lakin D.Rikardodan fərqli olaraq
marksist məktəb həm mənafelərin perspektiv inkişafda rolu, həm də iqtisadi
qanun və kateqoriyaların mahiyyəti, xarakteri və realizasiyası haqqında vahid
platformaya əsaslanan elmi sistem yaratmışdır.
Müasir bazar iqtisadiyyatı şəraitində idarəetmənin obyekti kimi mənafe-
lərin çıxış etdiyini və onun məhz mənafelər vasitəsilə həyata keçirildiyini nəzərə
alsaq, onda mənafelərə adekvat baxışın formalaşması zəruriliyini qəbul etmək
zorunda qalacağıq.
Ümumiyyətlə, iqtisadi mənafe anlayışına müxtəlif istiqamətlərdən yana-
şırlar. Məsələn, N.Vinoqradovun fikrincə mənafe «dərkedilmiş tələbat və onun
ödənilməsi məqsədəyönlülüyüdür»
1
; N.V.Klim mənafeni «...fəaliyyətin motivi,
stimulu və s.»
2
hesab edir. Y.Kronrod onu «...tələbatın ödənilməsinin zəruri

1
Н.В. Виноградов-Методологические проблемы исследования экономических интересов. //Эко-
номические науки, 1971, №7, стр.6.
2
Н.В.Климов-Развитие экономических отношений социализма в условиях научнотехнической
революции: л; 1976, с-164.

54
obéektiv forması»
1
adlandırır. Bəzi iqtisadçıların fikrincə, mənafe «...subyektin
özünə münasibətidir»
2
.
A.Smirnov
3
mənafeni insanın fəaliyyətinin «tanınma» istiqaməti kimi,
Đ.Mojayskova «...iqtisadi münasibətlərin təzahür forması kimi»
4
və s. izah edir-
lər. Bir sıra iqtisadçılar isə mənafenin müstəqil kateqoriya olduğunu inkar
etməklə yanaşı, onun hərəkətverici qüvvə kimi bütün kateqoriya və sosial-
iqtisadi formaların tərkibinə nüfuz etdiyini, başqa sözlə, «hər yerdə» olduğunu
iddia edirlər
5
.
Sonuncu istisna olmaqla, yuxarıda göstərdiyimiz təriflərin əksəriyyəti
marksizmə əsaslanır.
Fikrimizcə, mənafe anlayışı və onun sosial-iqtisadi inkişafda rolu və yeri
haqqında marksist təlimlə razılaşmaq qeyri-mümkündür. Belə ki, əvvəla, mark-
sist metodologiya cəmiyyətin iqtisadi inkişaf qanunlarının obyektiv xarakterini
absolyuta yüksəltməklə yanaşı, onların realizasiyasının avtomatik səciyyə daşı-
madığını bəyan edir. Bu qanunların insanların fəaliyyəti, onların motivasiyası,
başqa sözlə mənafeləri vasitəsi ilə hərəkətə keçdiyini qəbul edirlər və nəticədə,
paradoksal vəziyyət yaranır. Marksist təlimin fikir ardıcıllığını olduğu kimi
qəbul etsək, onda məlum olur ki, iqtisadi qanunlar müəyyən istehsal münasibət-
ləri bazasında meydana çıxır və insanın şüurundan və iradəsindən asılı ol-
mayaraq ictimai istehsalın tələbatlarını əks etdirir. Və «...hər bir cəmiyyətin
iqtisadi münasibətləri hər şeydən əvvəl, mənafelər kimi təzahür edir»
6
. Sonra.
Cəmiyyətin tələbatı çoxşaxəli olduğu üçün mənafelərin formaları da müxtəlif-
dir.

1
Я.С.Кронрод-Законы политической экономии социализма М:1966; стр. 545.
2
В.Л.Каманкин-Экономические интересы развитого социалистического общества. М: 1978,
стр. 23-24.
3
А.Смирнов-Психология М: 1956, стр. 361.
4
И.Можайскова-Экономические интересы и материальное стимулирование производства.
«Проблемы политической экономии социализма» М: 1961, стр. 204.
5
И.Можайскова-Экономические интересы и материальное стимулирование производства.
«Проблемы политической экономии социализма» М: 1961, стр. 204.
6
К.Маркс, Энгельс Ф. -Соч. Т.18, стр. 271.

55
Məsləhət edirlər ki, cəmiyyətin tələbatını subéektlərin tələbatı məcmusu
kimi başa düşməyək. Belə ki, cəmiyyətin tələbatı tamamilə obyektiv olaraq is-
tehsal üsulunun xarakterindən doğur və ayrı-ayrı fərdlər, qruplar, siniflər və s.
vasitəsilə realizə olunur. Hətta, insanın fəaliyyətinin hərəkətverici motivi olan
mənafenin özünü belə subéektin şüurunun məhsulu hesab etmək olmaz. Yalnız
bizə belə gəlir ki, «...mənafelərimiz ətraf mühitdən asılı deyil»
1
, əslində isə bu
illüziyadan başqa bir şey deyildir və s.
Đkincisi, K.Marksın təhlil etdiyi bazar və ümumiyyətlə, məcmu iqtisadi
fəaliyyətin təşkili və sosial-mədəni inkişafın səviyyələri arasında köklü fərqlər
mövcuddur. Buna görə də, obéektin bütün istiqamət və struktur səpgidə əsaslı
surətdə dəyişildiyi təqdirdə sözügedən baxışların mexaniki tərzdə müasir dövr-
də tətbiqi sosial-iqtisadi determinasiyanın inkar edilməsi demək olardı;
Üçüncüsü, marksist təlim çərçivəsində iqtisadi mənafelərin milli bütövlüyü
problemini araşdırmaq qeyri-mümkündür.
Ən yaxşı halda «ictimai mənafe» ön plana çəkilir və bir qayda olaraq «ic-
timai» və «milli» olanlar arasında bərabərlik işarəsi qoyulur. Bir sıra tədqiqatçı-
ların qeyd etdiyi kimi, marksizm daha çox qlobalistikaya meyllidir və obyekt
kimi seçilən mücərrəd sosium «milli, irqi və s. əlamətlər»
2
üzrə öyrənilmir.
Belə olan təqdirdə «...mənafe ümumiliyi olmayan yerdə məqsəd birliyi də
ola bilməz»
3
deyən F.Engelsi necə anlayaq?
Cəmiyyət tərkib ünsürləri, başqa sözlə mənafe qrupları baxımından son
dərəcə çoxsaylı və mürəkkəb quruluşa malikdir. Ayrı-ayrı mənafe subyektlə-
rinin nə vaxtsa ümumiliyə gələ biləcəyi sözün tam mənasında mümkünsüzdür.
Və, buna görə də məqsəd «eyniliyi», yaxud «birliyindən» danışmaq mənasızdır;

1
В.И.Ленин-Полн. собр. соч. т.29, стр.171.
2
Г.Хозин, В.Добрич-Глобалистика в марксизме. // «Экономические науки», №3, 1989, стр 3.
3
К.Маркс, Ф.Энгельс-Соч. т.8, стр.14.

56
Dördüncüsü, hətta göstərilən mövqedən çıxış etdikdə də, mənafelərin mü-
nasibətlər kompleksindəki rolunun sanki siyasi sifarişlə müəyyənləşdirildiyi
qənaətinə gəlinir və s.
Biz prof. T.Quliyevin belə bir fikri ilə tam şərikik ki, «...mənafe anlayışına
kompleks şəkildə baxılmalıdır»
1
.
Fikrimizcə, komplekslilik aşağıdakıları özündə ehtiva etməlidir:
1)Mənafe-idarəetmənin əsas obéekti və vasitəsidir;
2)Mənafe müstəqil kateqoriyadır və hər cür fəaliyyətin başlıca hərəkət-
verici qüvvəsidir.
3)Đqtisadi mənafe-sosial, siyasi, ideoloji və milli mənafelərin ümumi məx-
rəcidir.
4)Đctimai münasibətlər sistemi mənafelər üzərində qurulur və mənafelər
vasitəsi ilə realizə olunur (Şək. 2.2.).









Şək. 2.2. Đqtisadi münasibətlər sistemində mənafenin yeri və rolu.
Beləliklə, yuxarıda deyilənləri ümumiləşdirməklə belə bir qənaətə gəlmək
olar ki, sosial-siyasi təşkili formasından və iqtisadi sistemindən asılı olmayaraq
bütün cəmiyyətlərin (marksist anlamında sosial-iqtisadi formasiyaların) əsas

1
Т.А.Кулиев-Проблема интересов в социалистическом обществе. М: «Мысль», 1967, стр.4.
Motivasiya Tolobat
MonaIe
Iqtisadi qanunlar Iqtisadi münasibotlor
MonaIe

57
iqtisadi qanunu mənafelərin tarazlığı qanunudur. Bu qanunun mahiyyəti və
məzmunu, eləcə də realizasiyası son dərəcə mürəkkəb olmaqla yanaşı
cəmiyyətin inkişafının sırf materialist anlamı çərçivəsində tam dərk edilə bil-
məz. Sosial və iqtisadi təminatın bir-birindən ayrılıqda mövcudluğu qeyri-müm-
kün olduğu kimi, obyektiv və subéektivin də dialektik vəhdəti inkaredilməz
gerçəklikdir.
Mənafe tarazlığı qanunu sosial-iqtisadi mövcudiyyət və inkişafın başlıca
qanunu olmaqla bərabər digər iqtisadi qanunların həm formalaşması, həm də
realizasiyasının əsasında dayanır. Beləliklə, mənafe tarazlığı qanunu mövcudluq
və inkişafın təməl daşı kimi cəmiyyətin tərəqqisini mümkün edən və bunun
üçün əlverişli mühit formalaşdıran, sabit və daima təkrarlanan münasibətlər
sistemi olmaqla ümumsosioloji qanun kimi də təzahür edir.
Realizasiya baxımından mənafe tarazlığının üç səviyyəsini fərqləndirmək
olar:
1)Mənafelərin lokal (milli) tarazlığı;
2)Mənafelərin regional tarazlığı;
3)Mənafelərin qlobal tarazlığı.
Şübhəsiz, real bazar münasibətləri şəraitində daxili və xaricinin üzvi birliyi
obyektiv səciyyə daşıdığına görə bizim verdiyimiz bölgünü tamamilə şərti hesab
etmək lazımdır və eyni zamanda o, milli→korporativ mənafelərin uzlaşdırılması
mövqeyindən də yetərli sayıla bilər.
Bununla belə, milli səviyyə regional və qlobal tarazlıqdan bir sıra xüsusiy-
yətləri ilə fərqlənir. Əvvəla, ona görə ki, milli çərçivədə sosial-iqtisadi fəaliy-
yətin tənzimi milli hökumət tərəfindən həyata keçirilir. Đkincisi, dövlətin iqtisadi
proseslərə aktiv müdaxilə etmək imkanı olur. Üçüncüsü, milli bazarda rəqabət
və keyfiyyət problemləri dünya bazarında olduğu kəskin səviyyədən xeyli
aşağıdır. Dördüncüsü, xarici iqtisadi fəaliyyətin məqsədyönlü tənzimlənməsi
vasitəsi ilə daxili bazar subyektlərini beynəlxalq rəqabətdən qorumaq

58
mümkündür və s. Lakin bu heç də o demək deyildir ki, milli hökumət mənafe
tarazlığını xarici amillərin təsirindən qorumağa və onun avtonom statusda for-
malaşmasına nail ola bilər. Bu xüsusiyyət dünyanın böyük əksəriyyətini təşkil
edən inkişaf etməkdə olan ölkələrə münasibətdə daha qabarıq nəzərə çarpır.
Problemin konseptual qoyuluşu baxımından milli çərçivədə mənafe tarazlığı
bütün subéektlərin imkan və fəaliyyətinin nəticəsi kimi meydana çıxsa da, hö-
kumətin birbaşa müdaxiləsinə ehtiyac yaranır (Şək. 2.3.).
X
1
1
X
2
2

Mümkün Böhranlı Fəlakət
natarazlıq natarazlıq
X
3
3 Sosial partlayış
ehtimalı

X
4
4


0 X
1
Y
1
X
2
Y
2
X
3
Y
3
∆XY
Şək. 2.3. Mənafe tarazlığı əyrisi.
Qrafikdən göründüyü kimi, birinci kəsişmə nöqtəsi (∆XY=0; X=X
1
) mə-
nafe tarazlığının optimumudur. Đkinci kəsişmə nöqtəsi (∆XY=X
1
Y
1
; X=X
2
) real
əmək haqqının kritik səviyyədən aşağı düşməsini əks etdirir. (1)-ci və (2)-ci
nöqtələr arasındakı əyri mümkün natarazlığın sərhədlərini göstərməklə, ümum-
sosial-iqtisadi vəziyyətin o qədər də böhranlı olmadığını təcəssüm etdirir.
Üçüncü kəsişmə nöqtəsi (∆XY=X
2
Y
2
; X=X
3
) məcmu gəlirlərin ifrat şəkildə
azaldığını və ölkədəki situasiyanın böhranlı xarakter aldığını göstərir. Sosial-
iqtisadi böhranın sərhədləri (2)-ci və (3-cü) nöqtələr arasındakı əyri ilə ifadə
olunmuşdur. Dördüncü kəsişmə nöqtəsi (∆XY=X
3
Y
3
; X=X
4
) artıq xalqın sosial-
iqtisadi vəziyyətinin ifrat və kəskin xarakterli pisləşməsini və sosial partlayış
ehtimalının mümkünlüyünü əks etdirir. Cəmiyyətin sosial tərkibi baxımından

59
mənafe tarazlığının pozulması həddlərini aşağıdakı qrafik formada ifadə etmək
mümkündür (Şək. 2.4.).
X
Mümkün Böhranlı Fəlakət
natarazlıq natarazlıq



Orta orta orta Sosial
təbəqə təbəqə təbəqə partlayış
70% 40% 0-10% ehtimalı



0 Y
Şək. 2.4. Mənafe tarazlığının pozulması həddləri.
Araşdırmalar göstərir ki, milli→korporativ mənafelərin uzlaşdırılmasının
əsas istinad nöqtələrindən biri ümumiyyətlə, milli çərçivədə bütün subyektlər
arasında mənafe tarazlığının formalaşdırılması və dinamikliyinin təminatından
ibarətdir.
Və, bu istiqamətdə başlıca suallardan biri mənafelərin subyekt tərkibinin
təsnifləşdirilməsi problemidir. Araşdırmalarımız göstərir ki, elmi fikirdə hələ də
stereotip yanaşmalardan istifadə olunur. Ümumiyyətlə, qeyd etdiyimiz problem
mövqeyindən təsnifləşmədə istifadə olunan stereotip baxışları 3 qrupda
birləşdirmək olar:
1)Marksist yanaşmanın təməl prinsiplərinin bərpasına edilən cəhdlər; Şüb-
həsiz, bu cəhdlər hər şeydən əvvəl müasir situasiyanın ziddiyyətli mahiy-
yətindən irəli gəlir. Amma, bu gün cəmiyyəti sahibkar və zəhmətkeşlər sinifinə
bölmək və mənafelərin müəyyən edilmiş nisbətlərdə qərarlaşmasını bu iki
sinifin maraqlarına əsaslandığını iddia etmək tamamilə səhv fikirdir. Öz-özlü-
yündə aydındır ki, sahibkar və zəhmətkeşlərin mənafe uyğunluğu sırf dialektik
məzmuna malik olmaqla mücərrədlikdən xeyli uzaqdır. Biznesin müxtəlif təş-
kilatı formalarında mənafe tarazlığı müxtəlif nisbətlərdə ola bilər. Buna görə də,
həmin nisbətlərin ümumi məxrəcə gətirilməsinə və buradan da hansısa «sen-

60
sasiyalı» sosial-siyasi nəticə çıxarılmasına lüzum yoxdur. Digər tərəfdən,
sahibkar və muzdlu işçinin mənafeləri ziddiyyətli vahidlik formasında mövcud-
dur. Başqa sözlə, bu mənafelər nə qədər bir-birindən fərqlənirlərsə, bir o qədər
də üst-üstə düşürlər.
Formal məntiq çərçivəsindən çıxış etsək, qeyd etməliyik ki, əks halda
biznesin təşkili ümumiyyətlə, qeyri-mümkün olardı.
2)Mənafelərin yalnız obyektiv mahiyyətini qəbul edən iqtisadçı və so-
sioloqlar mülkiyyətin forma müxtəlifliyi əsasında onun əlahiddələşdirilməsinə
cəhd göstərir və dövlət-özəl sektor komponentlərini antaqonist xarakterli
münasibətlərin və maraqların daşıyıcıları kimi hallandırırlar.
Fikrimizcə, mənafelərin subéektlərini mülkiyyət mənsubiyyətinə görə qar-
şı-qarşıya qoymaq həm nəzəri-metodoloji, həm də praktiki baxımdan yanlışdır.
Belə ki, əvvəla, mülkiyyət mənsubiyyətindən asılı olmayaraq real bazar
şəraitində fəaliyyət göstərən iqtisadi strukturların məqsəd və vəzifələrində ümu-
mi cəhətlər, uyğunluq daha çoxdur. Bütün iqtisadi vahidlər fəaliyyət müs-
təqilliyi və zəruri inkişaf tempinə malik olmaq istəyində eyni cəbhədən çıxış
edirlər; Đkincisi, əksər hallarda həm dövlətin, həm də özəl sektorun struktur
bölmələri əlverişli sosial-iqtisadi siyasətin həyata keçirilməsində hökumətə
birlikdə təsir göstərirlər. Əlbəttə, ümummilli mənafenin öncüllüyünü əsas gö-
türən dövlət hər iki tərəfin inkişaf sürətləri arasında konkret zaman kəsiyində
müəyyən nisbətlərin (birincilərin üstünlüyü baxımından) bərqərar olmasına təsir
göstərə bilər. Lakin, bu hal heç də mülkiyyət formalarına görə mənafelərin
differensasiyasına əsas vermir;
3)Keçid dövrünün spesifik çətinlikləri və onların yaratdığı sosial-iqtisadi
situasiyaların səthi anlamına əsaslanan müəlliflər mənafelərin funksional-sahəvi
müstəvi üzərində fərqləndirilməsi tələbi ilə çıxış edir və ticarət, maliyyə, xidmət
və s. sferalarla müqayisədə istehsala üstünlük verilməsini və uyğun strukturların
mənafe təminatının ön plana çəkilməsini zəruri sayırlar. Şübhəsiz, məhz müasir

61
dövrün xarakteri baxımından yanaşıldıqda bu bölgü daha real görünür. Əlbəttə,
maddi nemətlər istehsalının cəmiyyətin həyatında oynadığı mühüm rol inkar
edilə bilməz. Lakin, bazar iqtisadiyyatı çərçivəsində iqtisadi fəaliyyətin
istehsaldan yox, tədavüldən başladığını və bütövlükdə, milli mənafenin
tədavül→istehsal→tədavül (həm daxili, həm də xarici kəsimdə) triadası üzrə
münasibətlər kompleksinin təşkili səviyyəsindən asılılığını qəbul ediriksə, onda
mənafelərin funksional-sahəvi bölgüsünü absolyuta yüksəltməyə lüzum qalmır.
Beləliklə, milli mənafenin subyekt tərkibini yuxarıda göstərilənlər əsasında
təsnifləşdirmək mümkünsüzdür.

· 3. ÜMUMMĐLLĐ MƏNAFELƏRĐN TƏMĐNATINDA SUBYEKT SEÇĐMĐ
PROBLEMĐ

Ümumdövlət səviyyəsində milli mənafelərin subyektləri kimi əksər hal-
larda dövlət və millət götürülür. Eyni zamanda, bir çox tədqiqatçılar vətəndaş
cəmiyyətinə daha böyük əhəmiyyət verirlər. Subéektlərin göstərilən səpgidə
bölgüsü əsasən onunla əlaqədardır ki, ölkənin ümummilli mənafeyi bir qayda
olaraq xarici amillərin təsiri ilə səciyyələnir. Buna görə də, dövlət həmin
münasibətlərin (daxili mənafe tarazlığı da nəzərə alınmaqla) birbaşa daşıyıcısı
kimi çıxış edir. Bu fikri millət haqqında da demək mümkündür. Lakin millətin
mənafe daşıyıcısı kimi rolu dövlətə və vətəndaş cəmiyyətinə nisbətdə daha
geniş, daha əhatəli və daha mücərrəddir. N.Berdyayevin sözləri ilə desək:
«...Millət anlayışına təkcə bəşər aləmi deyil, eləcə də məbəd, saray və imarətlə-
rin tikildiyi daşlar, qəbir daşları, köhnə əlyazmalar və kitabələr daxildir. Mil-
lətin iradəsini anlamaq üçün həmin daşları eşitmək, saralmış səhifələri oxumaq
lazımdır»
1
. Əksər inkişaf etmiş ölkələrdə «millilik» «millət» terminləri ilə «döv-

1
Н.Бердяев -Философия неравенства. М: 1990; стр.101.

62
lət» termini eyni mahiyyətli anlayışlar kimi qəbul edilir. Yəni «milli-dövlət
mənafeyi» və «ümummilli mənafe» arasında məzmunca heç bir fərq qoyulmur.
Fikrimizcə, nəinki tarixi-xronoloji baxımdan yanaşdıqda, hətta müasir döv-
rün reallıqlarından çıxış etməklə, həmin anlayışın mahiyyət eyniliyini qəbul
etmək düzgün olmazdı.
Dövlət mənafeyi ilə milli mənafe, eləcə də korporativ mənafelər (vətəndaş
cəmiyyəti və onun struktur bölmələrinin mənafeyi) heç də həmişə üst-üstə
düşmür. Məsələn, F.Qrif özünün «Etnik qrupların konqresə təsiri» məqaləsində
yazır ki, «...Əslində gözə görünməyən bu qruplar (lobbi təşkilatları - kursiv
Ə.B.) bütün Amerika üçün mühüm qərarları formalaşdırır, bəzən isə onların
dəyişməsinə təsir göstərirlər»
1
. Beləliklə, bir sıra iqtisadçıların
2
«millət=döv-
lət+vətəndaş cəmiyyəti» düsturunu qəbul etmək real inkişaf prosesinə bəsit-
ləşdirilmiş riyazi məntiq prizmasından baxmaq demək olardı.
Belə tərzdə fikirlərin meydana çıxmasında bayaq qeyd etdiyimiz mexa-
nizmlə bahəm:
a)Millət anlayışının mahiyyətinə primitiv yanaşma; b)Vətəndaş cəmiyyəti
ilə demokratik cəmiyyəti eyniləşdirmə; v)Neoklassik paradiqmanın-statik taraz-
lığın-əsiri olma və s. amillər həlledici rol oynamışlar.
Yəni, bu gün kiməsə sübut etməyə ehtiyac varmı ki, sırf milli özünəməx-
susluqla bağlı olan cəhətlərin mövcudluğuna baxmayaraq, onun konkret sub-
yekti yoxdur? Və, hər şeydən əvvəl ona görə ki, millət bütövlükdə mənafelərin
mövcudluğunu ehtiva edir və onun daşıyıcısı kimi yalnız mücərrəd anlamda
çıxış edə bilər. Əlbəttə, belə bir fikirlə tam razıyıq ki, ümummilli mənafenin
təminatı kontekstində dövlət ümumiliyi, vətəndaş cəmiyyəti isə xüsusiliyi
(eqoizmi, ayrı-ayrı sosial qrup və fərdlərin mənafelərini) əks etdirir. Bu, həqi-
qətən də belədir. Amma, kim, harda və nə vaxt sübut edib ki, dövlətin əks

1
F.Grif-«Knight-Ridder Newspapers» qozeti 17.VIII. 1995-çi il.
2
Э.Поздняков-Нация, государство, национальные интересы, Россия.//Вопросы экономики. №2.
1994 г. стр. 67.

63
etdirdiyi «ümumilik» ümummillilik deməkdir? Đctimai praktika artıq çoxdan
qərarlaşdırıb ki, milli→ictimai yanaşmalar arasında bərabərlik işarəsi qoymaq
ən azı zaman mövqeyindən qəbul edilməzdir. Deməli, buradan belə bir qənaətə
gəlmək olar ki, ümummilli mənafenin təminatı prosesində daşıyıcıların rolu və
onların nisbət müxtəlifliyindən asılı olmayaraq, problemin tam həllindən
danışmaq lazım gəlmir. Đstənilən nisbətlərdə mənafe tarazlığının yaranması heç
də o demək deyildir ki, ümummilli mənafe sözün müstəqim mənasında ödənilir.
Başqa sözlə, biz belə bir qənaətdəyik ki, tərəflər arasında qarşılıqlı əlaqə
aşağıdakı bərabərsizlik formasında nəzərdən keçirilməlidir:
Dövlət≤Millət≥Vətəndaş cəmiyyəti.
Ona görə ki, əvvəla, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, millət hər iki sub’ektin
cəmindən çoxdur; Đkincisi, dövlətin münasibətlər nisbətində xüsusi çəkisinin
artması son nəticədə total vahidliyə gətirib çıxara bilər ki, bunun da milli
mənafeyə zidd olduğuna heç bir şübhə yoxdur. Belə ki, göstərilən situasiya
yaranarsa, onda dövlət artıq ümummilli deyil, ayrı-ayrı sosial qrup yaxud
fərdlərin eqoist mənafelərinin daşıyıcısına çevrilə bilər. Üçüncüsü, vətəndaş
cəmiyyətinin üstün rolu, liberalizmin hüdudsuzluğu həmişə anarxiya ilə
nəticələnir ki, bu da milli dövlətçiliyin məhvi demək olardı.
Milli→korporativ mənafelərin tarazlığı problemi regional və qlobal amil-
lərin güclü təsir dairəsinə daxil olsa da, daha çox lokal xarakter daşıyır və milli
hökumətin fəaliyyət prinsiplərindən birbaşa asılılıqdadır. Əsasən ona görə ki,
əvvəla, vətəndaş cəmiyyəti və onun struktur bölmələri ilə dövlət arasında
mənafe tarazlığı son dərəcə dəyişkən və dinamik səciyyəlidir; Đkincisi,
korporativizmdən kənarda qalan, strukturlaşmayan sosiumun mənafeləri əksər
hallarda nəzər-diqqətə alınmır ki, bu da sosial ədalətin pozulması ilə nəticələnir.
Göründüyü kimi, milli→korporativ mənafelər arasında optimal nisbətlərə nail
olunması milli mənafelərin əsas istinad nöqtəsi kimi götürülməsinə baxmayaraq,
«üçüncülərin», yəni strukturlaşmayan və adətən ayrı-ayrı fərdlərin mexaniki

64
toplusu kimi çıxış edən sosiumun varlığı problemin heç də tam həcmdə həllinə
dəlalət etmir.
Ümummetodoloji yanaşma mövqeyindən baxılarsa, onda məlum olur ki,
hər 3 tərəfin, yəni milli, korporativ və «üçüncü»lər adlandırdığımız mənafe
sub’ektləri arasında mənafe tarazlığı resurs və gəlirlərin bölgüsü üzərində
bərqərardır. Yəni, sosial ədalət və onun başlıca kriteriyalarının müəyyənləş-
dirilməsi son nəticədə ümummilli mənafenin təminatını şərtləndirən mühüm
cəhətlərdən biri kimi çıxış edir.
Ümumiyyətlə, sosial ədalət prinsipinə yanaşmada müxtəlif baxışlar
mövcuddur.
Fikrimizcə, bəşəri inkişafın təkamülü mövqeyindən bu problemə iki as-
pektdə baxmaq daha məqsədəuyğun olardı:
1)Ümuminkişaf mövqeyindən yanaşma: Bəşəriyyətin bütün tarixi boyu
iqtisadi azadlıq və sosial ədalət arasında optimal mütənasibliyə heç kim, heç bir
millət, yaxud dövlət nail ola bilməyibdir. Əslində bu problem mahiyyətcə
birdəfəlik həll edilə bilən deyildir. Yaxud, o həll edilə-edilə yaranan və yarana-
yarana həll ediləndir. O, cəmiyyətin əsas iqtisadi qanunu olan mənafelərin
tarazlığı qanununun realizasiya mexanizmidir. O, ədəbi mövcud olanlar sırasın-
dadır.
2)Spesifik ölkə yanaşması: Mövcud şəraitdə, yəni bazar iqtisadiyyatına
keçid dövründə olan bir ölkədə sosial ədalətin optimal şəkildə bərqərar olması
qeyri-mümkündür. Qeyd etdiyimiz «qeyri-mümkünlük» bugünkü və yaxın gələ-
cəkdə mövcud olacaq gerçəklik prizmasından sosial ədalətin maksimal səviy-
yəsini heç cür aşa bilməyəcəyimiz hüdudlarıdır. Digər tərəfdən, real bazar
münasibətlərinin təşəkkülü prosesində ən mühüm şərtlərdən biri iqtisadi azad-
lığın, iqtisadi fəaliyyət sərbəstliyinin qərarlaşmasıdır. Bu elə bir məsələdir ki,
onu nəinki inkar etmək, heç qismən məhdudlaşdırmaq da (ələlxüsus keçid döv-
ründə) məqsədəuyğun deyil. Eyni zamanda, iqtisadi proseslərdə məhdudlaşdırıcı

65
əngəllərin aradan qaldırılması operativ tənzimləmə problemi yaradaraq sosial
təminatı arxa plana keçirir. Yəni, sosial ədalətlə iqtisadi azadlıq arasında bir növ
tərs-mütənasib asılılıq meydana çıxır.
Araşdırmalarımız nəticəsində belə bir qənaətə gəlmişik ki, məcmu milli
məhsul iqtisadi fəaliyyətin sonu kimi meydana çıxdığına görə, onun «düzgün»
bölgüsünün (ayrıca götürülmüş şəkildə) sosial ədalətliliyə gətirib çıxaracağını
(istifadə edilən prinsipindən asılı olmayaraq) iddia etmək sadəlövhlük olardı.
Belə ki, bölgünün ədalətliliyi iqtisadi prosesin bütün iştirakçılarının mənafe
tarazlığına əsaslanmalıdır. Başqa sözlə, irqi, milli və cinsi məhdudiyyətlərin
yoxluğu, xüsusi mülkiyyət, sahibkarlıq fəaliyyəti və s. kimi şərtlərin mövcudlu-
ğu şəraitində (onların hüquqi mühafizəsi mövqeyindən) bölgü ədalətli ola-
caqdır.
Bazar prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərən iqtisadi sistemin inkişaf qanu-
nauyğunluqlarından biri iqtisadi fəaliyyətin və müvafiq olaraq mənafelərin
getdikcə daha dərin fərdiləşməsidir. Bu proses həm istehsalçı, həm də istehlakçı
mövqeyindən baş verir. Eyni zamanda, birincinin ikincidən funksional asılılığı
getdikcə güclənir. Belə ki, istehlakçı tələbində baş verən çeşid-keyfiyyət
dəyişikliyi (hətta ən cüzi səviyyədə belə) həm istehsalın texnologiyasını, həm də
istehsal resurslarının strukturunu həmin istiqamətdə dəyişməyə məcbur edir.
Nəticədə ümumsosial-iqtisadi situasiya dəyişir və mövcud iqtisadi sistem
qarşısında həmin dəyişikliyə uyğun olaraq münasibətlər, mənafelər tarazlığının
formalaşdırılması problemi yaranır.
Beləliklə, mənafelər arasında münasibətlərin rasionalizm mövqeyindən
təşəkkülü prosesi bir tərəfdən istehlakçı hüquqlarının mühafizəsi, digər tərəfdən
istehsalçı üçün əlverişli mühitin yaradılmasını obyektiv zərurət kimi meydana
çıxarır. Əgər fərdin həm istehsalçı (kommersant, bankir və s.), həm də istehlakçı
kimi çıxış etdiyini nəzərə alsaq, onda mənafe tarazlığının məhz onun üzərində
qurulması zəruriliyini e’tiraf etməliyik. Bununla yanaşı, fərdə, insana

66
münasibətdə onun təbiətinin psixoloji yaxud fəlsəfi tərəflərini ön plana
çəkməklə bütün problemin əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş müstəvi üzərinə
keçirilməsinə cəhd edilir. Bu baxımdan T.Veblenin fikri səciyyəvidir: «...Đnsanı
ağrı, əzab və ləzzəti qeydə alan elektrik sayğacına bənzədirlər ki, o, müəyyən
formalı şar kimi öz arzularını ifadə etməklə, stimulların təsiri nəticəsində dəyişir
və öz mənəvi orbitində simmetrik olaraq o vaxta qədər dövr edir ki, ona təsir
göstərən qüvvələrin fəaliyyətinə uyğun müəyyən vəziyyət alınsın»
1
.
Buna görə də, mənafelərin ödənilməsi prizmasından çıxış edilərkən ra-
sionalizmi mütləq həqiqət kimi qəbul etmək və ona əsaslanmaqla fərdi məna-
felərin optimal uyğunluğuna çalışmaq məqsədəuyğun olmazdı. Digər tərəfdən,
mənafe daşıyıcıları kimi vətəndaş cəmiyyətinin siniflərə (marksist anlamda)
bölünməsi də qəbul edilməzdi. Bu baxımdan F.Kotlerin təklif etdiyi gəlirlərə
görə cəmiyyətin siniflərə bölünməsi daha məqsədəmüvafiq olardı
2
. Məsələn,
bizim apardığımız araşdırmalar sosial ədalətin başlıca göstəricisi olan yoxsul-
luğun 3 əsas növü üzrə Azərbaycan əhalisinin 5 sinifə bölünməsinin daha məq-
sədəmüvafiq olduğunu göstərdi (cədvəl 2.1.).
Cədvəl 2.1.
Yoxsulluğun üç əsas növü üzrə ölkə əhalisinin qruplaşması
Sosial qruplar Gəlirlərə görə Əsas tələbatlara
görə
Đmkanlar
baxımından
1.Ən kasıb əhali 30,4% 28,9% 29,2%
2.Kasıb əhali 36,9% 31,7% 37,6%
3.Orta səviyyəli yaxud ortabab 14,1% 26,4% 18,4%
4.Varlı əhali 10,6% 11,6% 12,5%
5.Ən varlı əhali 8,0% 1,4% 2,3%
Cəmi əhali 100% 100% 100%
Ümumiyyətlə, mənafelərin ödənilməsi prosesində «ümumi» və «xüsusi»
arasında «Çin səddi» çəkməyə heç bir ehtiyac yoxdur. Belə ki, fərdin gəlirlə-

1
T.Veblen-«An Disgagce of Economics», in The Portfble, Veblen, ed. Max lerner (N 4; Viking Press-
1958) p.232-233.
2
Ф.Котлер-Основы маркетинга. М: «Прогресс». 1992, стр. 187.

67
rinin formalaşması mənbələrini tədqiq edərkən, fərdin mənafeyi ilə ictimai
mənafenin ayrılmaz olduğunu açıq-aydın müşahidə etmək mümkündür.
Bununla belə, fərd→ictimai uyğunluğu fərd→ümummilli və fərd→korpo-
rativ mənafeləri tam həcmdə özündə ehtiva etmir və son iki istiqamət özəl xüsu-
siyyətləri ilə fərqlənirlər.
Hər şeydən əvvəl, qeyd etməyi lazım bilirik ki, fərdi mənafelərin ilkin, baş-
lanğıc xarakter daşımasına baxmayaraq, ümummilli miqyasda ayrı-ayrı fərdlərin
rolu son dərəcə aşağıdır. Bunun əksinə olaraq, əvvəllər də qeyd etdiyimiz kimi,
lobbizm fəaliyyəti mənafelərə təsir göstərən əsas hərəkətverici qüvvələrdən biri
kimi çıxış edir. Lobbizm-müəyyən mənafe çərçivəsində müəyyən siyasətin
həyata keçirilməsi və təbliğatı naminə hakimiyyət nümayəndələri ilə istənilən
formada birləşmədir. Dünya təcrübəsindən göründüyü kimi, lobbist fəaliyyət
demokratiyanın törəməsi olmaqla nəinki ölkənin xarici siyasətinə, onun milli
mənafelərinə, eləcə də ölkədaxili situasiya, o cümlədən «qapalı» inhisarlarla
əlaqədar olan məsələlərə ciddi təsir göstərmək iqtidarındadır. Bəzi qərb
iqtisadçıları lobbiçi fəaliyyəti «siyasi» renta axtarışı kimi səciyyələndirirlər
1
.
Fikrimizcə, lobbizm-korporativ mənafelərin bütün mümkün vasitələrlə
leqal şəkildə ödənilməsi, başqa sözlə, korrupsiyanın leqallaşdırılmış formasın-
dan başqa bir şey deyildir.
Đnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, mənafe qruplarının fəaliyyəti
milli hökumətin iqtisadi prosesləri tənzimləmə prosesinə güclü təsir göstərmək
iqtidarındadır.
Ümumiyyətlə, korporativ mənafe əksər hallarda çox dar mənada-hər hansı
bir iqtisadi subyektin-korporasiyanın mənafeyi kimi başa düşülür. Fikrimizcə,
bu anlayışa daha geniş aspektdə yanaşılmalıdır. Yəni, korporativ mənafe dedik-
də, vətəndaş cəmiyyətinin struktur bölmələrinin, daha konkret şəkildə, müəyyən
ümumi iqtisadi, sosial-siyasi və ideoloji məqsədlərə xidmət edən sosiumun

68
ayrıca götürülmüş seqmentlərinin mənafeyi başa düşülməlidir. Eyni zamanda,
müasir şəraitdə korporativizmin roluna yanaşmada da yekdillik müşahidə
edilmir. Məsələn, Y.Olseviçin fikrincə, keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə «...milli
mənafelər mövqeyindən, milli bazar nöqteyi-nəzərindən bugünkü sistem
antibazar xarakterlidir. Zira onun nüvəsini korporativ-dövlət strukturları təşkil
edir, onlar da xalq təsərrüfatının dağıdılmış cəsədində dünya iqtisadiyyatının
anklavını formalaşdırırlar»
2
. Digər iqtisadçıların fikrincə isə müasir iqtisadiyyat
dövlət-korporativ təbiətlidir və bu hal heç də iqtisadi liberalizm prinsiplərinə
zidd deyil və s. Yəni, belə də olmalıdır! Fikrimizcə, ikinci yanaşma həqiqətə
daha çox uyğundur. Problem sadəcə olaraq korporasiyanın inhisara
çevrilməsinə yol verməməkdən ibarətdir. Elə Y.Olseviçin səhvi də ondadır ki,
korporasiya və inhisar arasında sövq-təbii surətdə bərabərlik işarəsi qoyur. O ki
qaldı, korporativ qruplaşmanın labüdlüyünə, bunun çox sadə izahı var. Ayrı-
ayrı fərdi mənafelər yalnız ilkin, başlanğıc anında dominant xarakterli ola bilər.
Canlı sosial orqanizm kimi çıxış edən millətin inkişafı, onun ən mühüm mənafe-
lərinin ödənilməsi individual səviyyədən asılı deyildir. Fərdiliyin uzunmüddətli
«müstəqilliyi» qeyri-mümkündür və inkişafın hansısa pilləsində müt-
ləq sosial qruplaşmaya-korporasiyaya gətirib çıxarır. Başqa sözlə, fərdilik və
korporasiya arasında sıx dialektik bağlılıq mövcuddur və mənafelərin təminatı
problemi də həmin bağlılıq istiqamətində və əksinə hərəkətlə həll edilə bilər.
Elə məhz buna görə də, əvvəllər qeyd etdiyimiz kimi, strukturlaşmayan mənafe
subyektləri, «üçüncülər» mövcuddur (məsələn, təqaüdçülər) ki, bunların da
mənafeləri məhz milli-korporativ tarazlaşmanın nəticəsində ödənilə bilər.
Cəmiyyətin demokratik prinsiplər əsasında inkişafı mənafe subyektlərinin
sayını xeyli artırır. Əsas mənafe qrupları kimi aşağıdakıları göstərmək olar:

1
Эдвин Дж. Долан, Дейвид Е. Линдсей-Рынок: микроэкономическая модель. Санкт-Петербург.
1992. стр.204.
2
Ю.Ольсевич-«О национальном экономическом мышлении»//Вопросы экономики, №9, 1996.
стр.127.

69
Sahə assosiyasiyaları; Müəssisələrin assosiativ birliyi; Sahə istiqamətli re-
gional birliklər; Kompaniyalar; Milli hökumət; Sənayeçilərin regional birliyi;
Siyasi partiyalar; Həmkarlar; Sahibkarlar Đttifaqı; Lobbi təşkilatları və s. Eyni
zamanda, sadalanan mənafe qruplarının bəziləri həm milli, həm də əcnəbi mən-
şəli ola bilərlər. Göründüyü kimi, milli-korporativ mənafelərin tarazlığı son
dərəcə mürəkkəb, çoxlaylı və çoxşaxəli olmaqla ictimai həyatın bütün spektrini
əhatə edən bir problemdir.
Fikrimizcə, mənafelərin qeyd edilən istiqamətdə uyğunlaşdırılmasında əsas
diqqət iki aspektə yönəldilməlidir:
1)Ümummilli mənafelərin təminatçısı kimi milli dövlətin rolu;
2)Mikro və mezo səviyyələrdə (orta) mənafelərin çulğalaşması.
Birinci aspekt daha çox dövlətin müstəqilliyi problemi ilə əlaqədardır. Bəri
başdan qeyd edək ki, dövlət müstəqilliyinə yanaşmada iki bir-birinə zidd olan
baxış mövcuddur: bir qrup tədqiqatçılar dövlət müstəqilliyini absolyuta
yüksəldir, milli mənafenin mühüm tərkib hissəsi hesab edir, digər qrup isə onu
funksiya adlandırır və beynəlxalq iqtisadi inkişafın başlıca maneəsi kimi qəbul
edirlər.
Zənnimizcə, suverenlik dövlətin mahiyyətidir. Dövlət yalnız o halda öz
təyinatına uyğun fəaliyyət göstərə bilər ki, həm daxili, həm də xarici siyasətin
formalaşmasında ümummilli mənafelər mövqeyindən tamamilə müstəqil forma-
da çıxış etsin. Lakin dünya təcrübəsi sübut edir ki, dövlət və millətə münasibət-
də müstəqillik (baxmayaraq ki, birinci ikincinin törəməsi, siyasi təşkili forma-
sıdır) heç də eyni mahiyyət kəsb etmir. Belə ki, əvvəla dövlət müstəqilliyi milli
suverenliyin törəməsi, onun təzahür forması kimi səciyyələnsə də, yuxarıda
qeyd edildiyi kimi, bu anlayışlar eyni məzmuna malik deyildilər. Đkincisi, millət
öz tərkibi etibarı ilə yekcins deyil və müasir demokratik inkişaf mərhələsində
dövlət müstəqilliyini müəyyən bir qrupun müstəqilliyini ifadə edə bilər. Lakin
belə olan halda milli-regional və milli-qlobal müstəvilər çərçivəsində

70
mənafelərin tarazlığı uzun müddət ərzində davam etməyəcəkdir. Deməli, milli
hakimiyyətin dövlət hakimiyyəti formasında bütün aspektləri ilə birlikdə
təzahürü ümummilli mənafenin əsas subyektinin-millətin-sosial-etnik tərkibcə
müxtəlifliyi üzündən qeyri-mümkündür:
Beləliklə, mikro və mezo səviyyələrdə mənafelərin çulğalaşması situasiya-
sı meydana çıxır. Başqa sözlə, ayrı-ayrı sosial qrupların və birliklərin regional
və qlobal səviyyədə mənafe tarazlığına güclü əks təsir etmək imkanı yaranır ki,
bu da öz mahiyyəti etibarı ilə ikinci böyük problemin meydana çıxmasına səbəb
olur. Yəni, mikro və mezo səviyyələrdə korporativ mənafelərin beynəlxalq və
regional inhisar formasında qərarlaşması və onun tənzimlənməsi problemi;
Hər şeydən əvvəl, qeyd edək ki, problemin hətta qoyuluşu öz-özlüyündə
ziddiyyətlidir. Dünyanın böyük əksəriyyətində real bazar münasibətlərinin bər-
qərar olduğu, inkişaf etmiş ölkələrin informasiya dövrünə qədəm qoyduğu bir
dövrdə bazar sub’ektləri arasında üfiqi əlaqələrin (sonradan şaquli istiqamətə
dönsə də) ciddi dövlət nəzarətinə götürülməsi əks effekt verməzmi? Digər
tərəfdən, əgər söhbət keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdən gedirsə, bu nəzarətin yox-
luğu milli mənafeyə zidd deyilmi? Başqa sözlə, xarici iqtisadi fəaliyyət sfera-
sında ümummilli və korporativ mənafelər arasında «qızıl ortalıq» varmı? Prob-
lemi xüsusilə mürəkkəbləşdirən məqam korporativ mənafelərin çoxşaxəli
olması, «milli» və «əcnəbi» səviyyələrin fərqləndirilməsi çətinliyidir (şək. 2.5.).
Göründüyü kimi, həm daxili, həm də regional çərçivədə inhisar fəaliyyə-
tinin tənzimlənməsi problemi son nəticədə ümummilli və korporativ mənafelərə
birbaşa təsir edir. Buna görə də, regional və qlobal mənafe tarazlığının
yaranması prosesi əksər hallarda mikro və mezo səviyyənin fəaliyyət mexaniz-
minin nəticələrindən asılı olacaqdır. Belə ki, real bazar münasibətlərinin inkişafı
və dərinləşməsi həmin proporsiyada dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsini
minimum səviyyəyə endirir. Eyni zamanda, real məzmunlu əməkdaşlıq əsasən
üfiqi istiqamətlidir və dövlətin inzibati tənzimlənməsi, hətta bəzi iqtisadi metod-

71
larla (hansısa quruma üstünlük verilməsi və s.) müdaxiləsi belə əksər hallarda
«yabançı» cisim rolunu oynayır və nəticə etibarı ilə mənafe tarazlığını «sünilik»
müstəvisinə keçirir. Eyni zamanda, bu problem beynəlxalq iqtisadi
münasibətlərin təkmilləşdirilməsi ilə də sıxı surətdə bağlıdır. Əks-təqdirdə
qlobal mənafe tarazlığı sadəcə olaraq formalaşa bilməz.












Şək. 2.5. Korporativ mənafelərin səviyyə müxtəlifliyi və onların qarşılıqlı
əlaqələrinin blok-sxemi.
Beləliklə, milli→korporativ mənafelərin tarazlığı problemi aşağıdakıların
nəzərə alındığı təqdirdə həll edilə bilər:
1)Korporativ mənafe mahiyyətcə ümummilli mənafenin tərkib ünsürüdür,
başqa sözlə, tarazlıq baxımından söhbət tam və hissə arasında bərabərlikdən
deyil (bu ümumiyyətlə, mümkünsüzdür), optimal uyğunluqdan gedə bilər.

72
2)Korporativ mənafelərin təminatı ümummilli mənafelərin ödənilməsi
üçün əsas şərtdir. Yəni, milli mənafe korporasiyaların yardımı və vasitəçiliyi ilə
ödənilir;
3)Mənafelər müstəvisində inhisarlaşma, istiqamətindən asılı olmayaraq,
yolverilməzdir. Đstər korporativ, istərsə də milli mənafelərin inhisarçı mövqedən
dominantlığı perspektiv inkişafda böyük fəsadlar doğura bilər;
4)Korporasiya=inhisar eyniliyi labüd deyil və onu təkamülün məntiqi
yekunu hesab etmək yanlışdır;
5)Strateji strukturlar istisna olmaqla, bütün bazar subéektlərinin və ümu-
miyyətlə, mənafe qruplarının üfiqi əlaqələrinə dövlət müdaxiləsi prosesyaradan
və onu istiqamətləndirən səciyyə daşımamalı, mənafe uyğunluğunun təmininə
yönəldilməlidir;
6)Ölkədaxili regional və transregional səviyyələrdə korporativ mənafelərin
formalaşması və ödənilməsi prosesinə regional inkişaf fərqinin azaldılması və
faktik bərabərsizliyin aradan qaldırılması mövqeyindən dövlət müdaxiləsi
zəruridir;
7)Milli-korporativ mənafelərin uyğunluğu milli→regional→qlobal məna-
felər triadasının optimallıq səviyyəsindən birbaşa asılılıqdadır. Ölkənin dünya
iqtisadiyyatına səmərəli inteqrasiyanı təmin etmədən qeyd olunan tarazlığa nail
olmaq mümkünsüzdür;
8)«Əcnəbi» mənşəli korporativ mənafelər ölkədaxili situasiyada inhisarçı
mövqeyə yüksəlməməlidir və bu yönümdə dövlət nəzarətinin təşkili və onun
səmərəliliyinin yüksəldilməsi son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Bütün bunlar milli→korporativ mənafelərin uyğunlaşdırılmasının konsep-
tual əsasları kimi götürülməli və konkret fəaliyyət proqramı hazırlanmalıdır.
Đnhisarlarla bağlı olan problemlərin həlli də deyilənlərin hansı səviyyədə nəzərə
alınmasından funksional asılılıqdadır.

73
III FƏSĐL. MĐLLĐ BAZARIN ĐQTĐSADĐ ƏMƏKDAŞLIQ FORMALARI
ÜZRƏ KOMPLEKS TƏDQĐQĐ
Milli iqtisadiyyatın formalaşdırılması və onun sabit inkişaf tempinə nail
olunması problemi kompleks xarakter daşımaqla, müasir keçid dövrünün
dəyişənləri arasında hər hansı bir mücərrəd səciyyəli ardıcıllığa əməl edilməsi
ilə heç bir funksional bağlılığı yoxdur. Sözügedən problem sistemli islahatların
həyata keçirilməsi prosesinə paralel olaraq həll edilməlidir.
Yəni, bu gün o, həyata keçirilən makroiqtisadi siyasətin prioritet istiqa-
məti, başlıca yekunu olmalıdır.
Đnkişaf etmiş ölkələrin dünya təcrübəsi açıq-aydın şəkildə göstərir ki, həm
texnoloji, həm də iqtisadi baxımdan kiçik tutumlu bazara malik olan ölkələrin
inkişafında sabitqədəmlilik problemi əsasən və başlıca olaraq xarici iqtisadi
siyasətin ümummilli iqtisadi inkişaf dinamikasının komponentləri ilə üzvi
bağlılığı fonunda həll edilə biləndir. Əvvəla, ona görə ki, kiçik tutumlu daxili
bazarın inkişaf prosesi konkret sərhədlərə malik olan «fiziki» məhdudiyyətlər
çərçivəsindən kənara çıxa bilmir. Məcmu tələbin sosial-iqtisadi səciyyəsi öz
spesifikliyi mövqeyindən ictimai həyatın bütün sferalarını əhatə edə biləcək
tərəqqinin ən yaxşı halda zahiri görüntüsünü ortalığa qoya bilər. Yəni, tutumca
kiçiklik mahiyyətcə, geniş spektrdə inkişafın bazası kimi çıxış etmək
imkanından məhrumluğu obyektiv nəticə keyfiyyətində meydana çıxarır.
Đnkişafın rəqəmlə ifadə edilə bilən sərhədlərini əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə
imkan verməklə perspektiv planda yarana biləcək qarşısıalınmaz proseslərin
formalaşması üçün əlverişli zəmin yaradır. Đkincisi, daxili bazarın tutumca
kiçikliyi sosial-iqtisadi inkişafın dönməz xarakter daşıması üçün son dərəcə
mühüm əhəmiyyət kəsb edən bir fenomeni-ətalətliliyi bütünlüklə sərf-nəzər
edir. Đlk baxışdan paradoksal mahiyyətə malik anlayışların əslində vahid axara

74
xidmət edən atributlar olduğunu empirik tədqiqatlar çoxdan sübuta yetirmişdir.
Belə ki, inkişafın sırf dialektik anlamda fasiləsizliyi öz məzmunu etibarı ilə
ətalətliliyi inkar etmir, əksinə həmin atributun real mövcudluğu bazasına
söykənir. Məhz bu aspekt, kiçik tutumlu daxili bazarda ətalətlilik keyfiyyətinin
yoxluğu, nail olmaq istədiyimiz inkişaf prosesinə sabitsizlik səciyyəsi
aşılamaqla xarici amillərdən asılılığı maksimallaşdırır. Bu tezisin real məzmun
kəsb etdiyini müasir dünya təcrübəsindən müşahidə etmək mümkündür.
Məsələn, sənayecə inkişaf etmiş kiçik Qərbi Avropa ölkələrinin xarici ticarət
kvotası ÜDM-un təqribən 50%-ni əhatə etdiyi halda, iri ölkələrdə (ABŞ,
Yaponiya, Fransa və s.) analoji göstərici 25%-dən çox deyildir. Üçüncüsü,
xarici amillərin dominantlığı şəraitində bir növ təcridilik aspekti daşıyan daxili
potensialın hər vəchlə inkişaf etdirilməsi öz-özlüyündə struktur disproporsiya-
ların meydana çıxmasına, beynəlxalq əmək bölgüsü sistemində son dərəcə əlve-
rişsiz mövqenin daha da möhkəmlənməsinə səbəb olur. Başqa sözlə, rəqabət
mübarizəsində dinamik üstünlüklərin əldə olunması imkan xaricindədirsə
(Azərbaycan və eləcə də digər keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə bu hal mövcuddur),
onda müqayisəli yaxud təbii üstünlüklərə əsaslanmaqla aparılan inkişaf
strategiyası uzunmüddətli vaxt intervalında səmərəli hesab oluna bilməz və
olunmur da! Aydındır ki, sırf iqtisadi məzmun daşıyan konseptual istiqamətlərə
söykənməklə müasir Azərbaycan gerçəkliyinin adekvat formalı şərhini vermək
və bu yönümdə də qarşılıqlı ticarətin inkişaf problemlərini araşdırmaq,
həqiqətən də düzgün olmazdı. Tədavül sferasının intensiv surətdə qloballaşdığı
bir şəraitdə Azərbaycan-dünya, Azərbaycan-MDB və s. və i.a. istiqamətlərin
ticari faydalılığı kontekstində klassik sxemlə hərəkətə keçmək reallıqla
uzlaşmayan nəticələrlə sonuclanacaqdır. Ölkənin yaxın keçmişinə ekskurs
etməklə sözügedən məsələnin həm mahiyyət, həm də məzmunca ümummilli
səciyyəli problemlərin əhatə dairəsində olduğunu, ən yaxşı halda «ümumi»nin

75
tərkib ünsürü keyfiyyətində çıxış etdiyini, yaxud yalnız qeyd edilən tərzdə
qiymətləndirilməsi zəruriliyini aydın şəkildə görmək olar.



· 1.XARĐCĐ TĐCARƏTĐN ĐNKĐŞAF DĐNAMĐKASININ FAKTORLU
TƏHLĐLĐ
Beləliklə, məlumdur ki, sabiq SSRĐ-nin süqutu nəticəsində dövlət müstə-
qilliyi əldə etmiş Azərbaycan Respublikası beynəlxalq hüququn tam səlahiyyətli
subéekti kimi beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sisteminə daxil olmuşdur.
Đmperiyanın süqutu sovet dövründə uzun onilliklər ərzində formalaşmış prob-
lemlər kompleksinə ümummilli səciyyəli yeni nüanslar da daxil etmiş, sosial-
iqtisadi inkişaf sferasında onsuz da ağır olan situasiyanı daha da mürəkkəbləş-
dirmişdir. Belə ki, əvvəla, Azərbaycan vahid SSRĐ «xalq təsərrüfatı komplek-
sinə» həm texnoloji, həm də fəaliyyətin spesifikası mövqeyindən şaquli istiqa-
mətdə inteqrasiya olunmuş, milli iqtisadiyyatın heç olmazsa avtonom statusda
müstəqilliyi təmin edilməmişdir;
Şaquli yönümlü inteqrasiya mahiyyət etibarı ilə bütövlük, tamlıq ya-
ratmaqla yekunlaşır. Təzahür formalarından asılı olmayaraq şaquli inteqrasiya
hər hansı bir səviyyədə alt-sisteminin yalnız zahiri görüntüsünü formalaşdıra
bilər. Əslində isə bu prosesə qoşulma nəticə etibarı ilə özgürlüyünü (ümummilli
aspektdə) itirmə, «ərimə» deməkdir. Və, «əriyən» hissələrin yenidən müstə-
qilləşməsi, əvvəlki «bütövdən» ayrılması istənilən halda böyük itkilərlə
müşahidə olunur. Eyni zamanda, həmin «əriyən» hissələrin tamamilə başqa bir
müstəvidə, ümummilli səviyyədə determinoloji və funksional bağlılığının
yaranması, sözügedən aspektdə yeni-milli «bütövlüyün» formalaşması prosesi
də çoxlu vəsait tələb etməklə son dərəcə aramla gedir; Đkincisi, Azərbaycanın
sovet dövründə xarici ticarət ən’ənələri olmamışdır. Ölkənin xarici iqtisadi

76
əlaqələri bütövlükdə mərkəzi hakimiyyətin inhisarında olmuş və həmin səviy-
yədən də idarə edilmişdir; Üçüncüsü, uzun onilliklər ərzində formalaşmış
inzibati-amirlik sistemi öz təbiəti etibarı ilə nəinki üfiqi əlaqələrin qarşılıqlı
faydalılıq bazasında formalaşmasına imkan vermir, bazar mexanizmini «sü’ni»
məhdudiyyətlər kompleksinin köməyi ilə deformasiyaya uğradırdı, hətta bazar
düşüncə tərzinə, bazar davranışına əsaslanmaqla milli iqtisadi təfəkkür və
onunla bağlı olan hər şeyi «oyundan kənar» vəziyyətə salmışdır. Dördüncüsü,
siyasi müstəqilliyin əldə edilməsi sovet dövründən qalma problemin mexaniki
həllinə deyil, daha böyük və həyati əhəmiyyət kəsb edən məsələlərin kompleks
qoyuluşuna və onun ifrat dərəcədə aktuallaşmasına rəvac verdi.
Milli iqtisadiyyatın bazar prinsipləri əsasından yenidən qurulması prosesi
hələ də davam etməkdədir. Problemə ümumnəzəri yanaşmanın məhək daşı sovet
dövründə SSRĐ iqtisadiyyatının sənaye-xammal əlavəsi kimi fəaliyyətdə olan
respublikanın milli iqtisadiyyatının bu gün beynəlxalq əmək bölgüsündə layiqli
yer tutuması zəruriliyi ilə şərtlənir. Söhbət, hər şeydən əvvəl, respublikanın
xarici iqtisadi strategiyasının optimal seçimindən və onun sosial, siyasi, milli
inkişafın dəyişənlər çoxluğu ilə determinoloji bağlılığının təminatından gedir.
Eyni zamanda, zənnimizcə, problemi xüsusilə kəskinləşdirən cəhətlərdən biri
məhz Azərbaycan Respublikası dövlətçiliyinin, ələlxüsus hüquqi dövlət
quruculuğunun formalaşma mərhələsində olmasıdır. Uzaq tarixi keçmişdə
Azərbaycan ərazisində çoxsaylı cırtdan dövlətlərin (xanlıqlar) olmasına baxma-
yaraq, hazırkı ərazi çərçivəsində (Şimali Azərbaycan) dövlət quruluşu təcrübəsi
demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Respublikanın geosiyasi vəziyyəti onsuz da
mürəkkəb olan situasiyanı daha da kəskinləşdirir. Belə ki, Ermənistanla
müharibə hələ də başa çatmamış və əvvəllər qeyd etdiyimiz kimi, ölkə ərazi-
sinin 20%-i işğal altındadır. Başqa sözlə, respublikanın ərazi bütövlüyü po-
zulmuş, onun suveren hüquqları bütün ölkə ərazisini əhatə etmir. Böyük təbii
sərvətlərə malik olan respublika məhz həmin müharibənin sülh yolu ilə başa

77
çatmağının təminində müxtəlif istiqamətlərdən təzyiqlərə məruz qalır və özünün
xarici siyasətini xarici güclərin mənafe tarazlığına əsaslanmaqla formalaşdırmaq
məcburiyyətindədir.
Beləliklə, Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq iqtisadi münasibətlər
sistemində yeri və rolunun ümummilli mənafelərə uyğunlaşdırılması ilk növ-
bədə milli dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi, siyasi və milli müstəqilliyin, ərazi
bütövlüyünün və dövlət sərhədlərinin toxunulmazlığının təminatı və s. tipli
siyasi aspektlərin prioritetliyi şəraitində nəzərdən keçirilməlidir. Beynəlxalq
münasibətlər sistemində tam asılı dəyişən statusunu keçid dövrü ərzində aradan
qaldırmaq və siyasi-iqtisadi müstəqilliyin müasir dünya təcrübəsinə uyğun
təmininə nail olmaq günün ən aktual problemlərindən biridir. Ölkənin
beynəlxalq əmək bölgüsündə özünə məxsus yer tutmasının imkan və şərtlərini
müəyyənləşdirmək baxımından qarşılıqlı iqtisadi əlaqələrdə xarici ticarət
əməliyyatlarının kompleks şəkildə araşdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Belə ki, ən ümumi şəkildə götürülərsə, beynəlxalq iqtisadi münasibətlər məc-
musunun 80-85%-i xarici ticarətin payına düşür
1
. Bəri başdan, elmi-tədqiqatlar-
da mühüm atributlardan biri kimi yer tutmaqda davam edən belə bir stereotip-
dən uzaqlaşmağı zəruri sayırıq ki, xarici ticarətlə bağlı aparılan araşdırmalarda
«sovet» Azərbaycanı və müstəqil Azərbaycanın qarşılaşdırılması, hər iki dövrün
müqayisəsi sadəcə olaraq, mənasızlıqdan başqa bir mahiyyət kəsb etmir. Ona
görə ki, «sovet» Azərbaycanı: a)Xarici ticarətlə demək olar ki, məşğul deyildi;
b)Ölkənin idxal-ixrac əməliyyatları ittifaq mərkəzi tərəfindən həyata keçirilirdi;
v)Xarici ticarət bütünlüklə dövlətin inhisarında idi; q)Xarici ticarət ciddi
surətdə aparılan makro planlaşdırmanın əhatə dairəsində idi; d)Ölkənin idxal-
ixrac əməliyyatları Đmperiyanın mənafelərinə xidmət edirdi və s. və i.a. Başqa
sözlə, qeyd etdiyimiz stereotip müasir dövrün tələbləri baxımından tam şəkildə
yararsız olmaqla bahəm, ehtiva etdiyi dövrlərin müqayisəyə gəlməməzliyi ilə

1
А.Киреев Международная экономика. М: 1997, стр.41.

78
səciyyələnir. Yəni, mahiyyət etibarı ilə fərqli sistem və fərqli məqsədlərin
müqayisəsi hər hansı bir hadisənin zaman etibarı ilə statistik təsvirindən alayı
bir nəticə çıxarmağa imkan vermir. Və, buna görə də, məhz bu nöqteyi-nəzərdən
varislik prinsipinin mütləqləşdirilməsinə heç bir ehtiyac yoxdur.
Beləliklə, Azərbaycan Respublikasının ən’ənəvi ticarət partnyorları ilə
qarşılıqlı əlaqələrinin faktorlu təhlilində çıxış nöqtəsi kimi 1992-ci il-müs-
təqilliyin ilkin dövrünün götürülməsi obéektiv səciyyə daşıyır.
Apardığımız tədqiqatlar göstərir ki, 1992-ci ildən başlayaraq ilkin dövr-
lərdə tətbiq edilən xarici ticarət siyasətinin başlıca xüsusiyyətləri aşağıdakı kimi
olmuşdur:
1)Bazar iqtisadiyyatlı ölkələrdən fərqli olaraq respublikada idxalın məh-
dudlaşdırılması və ona nəzarətin təşkili deyil, ixracatın idarəedilməsi meyli
üstünlük təşkil edirdi; Fikrimizcə, yuxarıda sözügedən meyl aşağıdakı amillərin
təsiri altında meydana çıxmışdır: a)Həmin dövrdə işlədilən rublun və artıq
tətbiq edilmiş manatın məzənnəsi sü’ni surətdə aşağı salınmışdır ki, bu da
ixracın ucuzlaşdırılmasına və idxalın bahalaşmasına gətirib çıxartmışdır;
b)Đxraca dövlət nəzarətinin təşkili öz ciddiliyi ilə təkcə yuxarıda göstərilən
amillə səciyyələnə bilməz. Dövlət orqanları bu yolla qiymətlərin paritetinə nail
olmağı nəzərdə tuturdular.
Əsasən xammal resurslarından ixrac vergiləri tutulurdu və əldə edilən
vəsait bir qayda olaraq ərzaq mallarının idxalat yolu ilə satınalınmasına sərf
edilirdi. Bu siyasətin həyata keçirilməsində əsas məqsəd daxili istehsalçıları
kəskin qiymət dəyişikliklərindən qorumaq və istehlakçıların minimum səviy-
yədə olsa da sosial mühafizəsini həyata keçirməkdən ibarət olmuşdur. Lakin,
aydındır ki, problemin tətbiq edilən şərtlərlə qoyuluşu qiymətlərin liberallaş-
masına mənfi təsir göstərməklə əks-effekt verir.
2)1995-ci ilə qədər Vahid Valyuta Fondu fəaliyyət göstərirdi. Müəssisələr
xarici iqtisadi fəaliyyətdən əldə etdikləri valyuta gəlirlərini bir qayda olaraq

79
aşağı məzənnə ilə həmin Fonda təhvil verirdilər. Bu vəsait dövlət tərəfindən
köhnə sistemdə olduğu kimi, zəruri hesab edilən məhsulların alışına yö-
nəldilirdi. Baxmayaraq ki, idxalata nəzarət həyata keçirilmirdi, bununla belə,
manatın devalvasiyası milli sənayeni xarici rəqabətdən qismən də olsa, müha-
fizə edirdi.
3)Dövlət xarici ticarət əməliyyatlarında birbaşa yaxud dolayısı ilə nəzarət
etdiyi xarici ticarət qurumları vasitəsi ilə hakim mövqelərini qoruyub sax-
lamaqda idi.
4)Đqtisadi konyunkturun pisləşməsi «kapitalın qaçışına» gətirib çıxarmışdır.
Xarici ticarət isə kapitalın xarici ölkələrə köçürülməsində vasitə kimi çıxış
edirdi və s.
Təhlil materialları göstərir ki, ölkənin xarici ticarət əlaqələrinin liberallaş-
dırılması, sistemli islahatların tərkib hissəsi kimi başlanğıcını 1995-ci ildən
götürür. Əslində ölkənin xarici ticarət əməliyyatlarında bu günə qədər davam
etməkdə olan və özünün ifrat «son» mövqelərinə çatmış liberallaşdırma siyasəti
və buna paralel surətdə dövlətin sözügedən sferadan elə həmin ardıcıllıqla
uzaqlaşması neoliberalizmə söykənməklə bir sıra təzadların meydana çıxmasın-
da müəyyən rol oynamışdır. Ümumiyyətlə, bu prosesin müsbət və mənfi nəti-
cələrinin müqayisəsi daha çox ikincinin üstünlüyünü sübuta yetirir. Düzdür,
xarici ticarətin liberallaşdırılması real bazar münasibətlərinin təşəkkülü baxı-
mından gərəkli bir addımdır. Bunsuz normal fəaliyyət göstərə biləcək bazar
mexanizminin formalaşdırılması həm də ona görə müşkül işdir ki, kiçik
potensiala malik keçid iqtisadiyyatlı ölkədə bütövlükdə ümummilli mənafelərin
ödənilməsində xarici amillərin dominant rolu inkar edilməzdir. Fikrimizcə, həm
nəzəri, həm də empirik səviyyədə artıq çoxdan sübuta yetirilmiş bir həqiqətin
yenidən «aşkarlanmasına» heç bir lüzum yoxdur. Buna görə də, xarici ticarətin
liberallaşdırılmasının gətirdiyi müsbət effekt və onun təfsilatı ilə şərhinin

80
verilməsinə ehtiyac duymuruq. Ümumnəzəri yanaşma baxımdan A.Xolopovun
1

belə bir fikri ilə həmrəylik bildirmək mümkündür ki, həqiqətən də
liberallaşdırma:
-Korlanmamış qiymət strukturunu «idxal» etməyə imkan verir;
-Đdxalın liberallaşdırılması antiinhisar siyasətinin həyata keçirilməsinə
şərait yaradır;
-Xarici rəqabət məsrəflərin azaldılmasına, texnologiyanın təkmilləşdiril-
məsinə, keyfiyyətin yüksəldilməsinə, nəticədə bütövlükdə milli iqtisadiyyatın
effektivliyinin artımına təsir göstərir;
-Đxracın liberallaşdırılması milli istehsalçıların yeni satış bazarlarına
çıxışına şərait yaradır ki, bu da öz növbəsində istehsalın miqyasının artımı
hesabına qənaət effektindən istifadə olunmasına imkan verir və s.
1992-ci ildən etibarən keçmiş müttəfiq respublikalar xarici ticarətin sür’ətli
liberallaşdırılması siyasətini tətbiq etməyə başlamışlar. Və, islahatların ilk
illərində bütün keçmiş sovet respublikalarının xarici ticarət dövriyyəsi kəskin
şəkildə azalmağa doğru istiqamət götürmüşdür. Belə ki, 1991-1994-cü illər
ərzində Rusiyada xarici ticarət dövriyyəsi 1,9 dəfə, Estoniyada 2 dəfə,
Özbəkistanda 2,9 dəfə, Azərbaycanda 5,4 dəfə azalmışdır
2
.
Araşdırmalarımız göstərir ki, qərb tədqiqatçılarının əldə etdikləri nəticələ-
rin qeyd edilən şəkildə birmənalı təsbiti mümkünsüzdür. Xarici ticarət dövriy-
yəsinin ümumiyyətlə, azaldığını empirik fakt kimi qəbul etmək olar. Lakin,
bunun məhz göstərilən həcmdə olmasını isə sübuta yetirmək son dərəcə mü-
rəkkəb bir məsələdir. Belə ki, manatın kəskin devalvasiyası, qeyri-leqal idxal-
ixrac əməliyyatlarının mövcudluğu və s. amillərin təsiri nəticəsində real vəziy-
yətin kəmiyyət ölçülərini yalnız hipotetik səviyyədə qəbul etmək mümkündür.

1
А.Холопов. Переходные экономики: реформа внешнеторговой политики//МЭ и МО №1;
1998 г. М: «Наука» стр.6-7.
2
C.Michalopoulos, D.Tarr. Trade Performance and Policy in new Independent States. The World
Bank, Washington, 1996, pp.6-7.

81
Region daxili və region xarici ticarət əlaqələrinin ardıcıl olaraq liberallaş-
dırılması nəticəsində əksər MDB ölkələri üzrə ümumi səciyyə daşıyan meyllərin
meydana çıxmasına səbəb oldu.
Apardığımız sistemli araşdırmalar qarşılıqlı ticarətdə aşağıdakı meyllərin
formalaşdığını ortalığa çıxmağa imkan vermişdir:
1)Xarici ticarətdə coğrafi oriyentasiyanın kəskin dəyişməsi və geniş-
lənməsi; Blokxarici istiqamətə yönələn ticarət axınlarının intensivləşməsi;
2)Blokdaxili qarşılıqlı ticarətin dövriyyə sürətinin ifrat ləngiməsi, həcmcə
kəskin azalma;
3)Şərqi Avropanın postsosialist ölkələri ilə ticari əlaqələrin ifrat dərəcədə
aşağı düşməsi;

4)Đxracın mal strukturunun daha da pisləşməsi və monostrukturlaşma pro-
sesinin intensivləşməsi;
5)Đdxalın mal strukturunda əvvəlki disproporsiyanın (istehlak sferasının
prioritetliyi) daha da dərinləşməsi (Azərbaycan Respublikası istisna olmaqla).
Region səviyyəli liberallaşma nəticə etibarı ilə xarici ticarət sferasından
dövlətin özünü təcridinə gətirib çıxarmaqla bir sıra problemlərin daha da kəs-
kinləşməsinə və əksər postsovet respublikalarında xarici ticarət şəraitinin pisləş-
məsinə səbəb olmuşdur. Bu baxımdan əsas problemlərdən biri kimi ixracın
xammal istiqamətli monostrukturlaşması və sonuc olaraq regional→qlobal müs-
təvidə xammal-yanacaq bazarlarının kəskin və qəflətən dəyişən konyunk-
turundan birbaşa asılılığa düşməni göstərmək olar. Eyni zamanda, tələbin aşağı
səviyyəli elastikliyi şəraitində ixracın fiziki həcminin artımına edilən cəhdlər
qiymətin aşağı düşməsinə və ticarət şəraitinin pisləşməsinə səbəb olmuşdur.
Bunu mahiyyətcə, tənəzzülə aparan ixrac effekti kimi də səciyyələndirmək
mümkündür.

82
Beləliklə, keçmiş müttəfiqlərin xarici ticarət siyasətinin tətbiqi aşağıdakı
nəticələri empirik fakt kimi ortalığa çıxarmışdır:
1)Xarici ticarətin liberallaşmasının neoklassik gözləmələri özünü doğ-
rultmadı. Neoklassizmin «və’dləri» real gerçəklik tərəfindən rədd edildi.
2)Xarici ticarətlə ümumiqtisadi inkişaf strategiyası arasında üzvü bağlılığa
nail olunmamışdır. «Açıq» iqtisadiyyat kursu götürmüş ölkələr üçün bu hal
fəlakətli nəticələr verə bilər.
3)Keçid dövrünün spesifikasını nəzərə almadan xarici ticarətin konseptual
əsası kimi müqayisəli üstünlüklərin «xalis» şəkildə götürülməsi bəsitləşmə,
qarşılıqlı ticarətdə «ideal» modelin qurulmasına edilən cəhdlərdən alayı elə bir
real nəticə ilə sonuclanmadı.
Eyni zamanda, xarici ticarətin liberallaşdırılması fonunda ölkə iqtisadiy-
yatının «açıq»lıq dərəcəsi haqqında ən’ənəvi metodikaya əsaslanmaqla müəy-
yən fikir yürütməyi də düzgün hesab etmək, zənnimizcə, yanlışlıq olardı. Belə
ki, idxal və ixrac kvotası əsasında xarici bazarlardan asılılığı və ölkə iqti-
sadiyyatının «açıq»lıq dərəcəsini keçid dövrü şəraitində birmənalı qiymətlən-
dirmək mümkün deyildir (cədvəl 3.1.).

Cədvəl 3.1.
MDB ölkələrinin idxal və ixrac kvotaları
Ölkələr Đdxal kvotası Đxrac kvotası
1.Rusiya 15 20
2.Özbəkistan 19 18
3.Qazaxıstan 20 30
4.Azərbaycan 24 21
5.Gürcüstan 31 8
6.Belarus 39 33
7.Qırğızstan 44 35
8.Ukrayna 61 37
9.Ermənistan 64 17
10.Tacikistan 40,1 39,4
11.Türkmənistan 6,2 12,5
12.Moldova 65,0 48,5

83
Mənbə: Đ.Đ.Ustinov. Mirovaə torqovlə. Statistiçesko-analitiçeskiy spra-
voçnik. M: «Gkonomika». 2000, str. 264-265.
Bəri başdan, onu qeyd etmək zəruridir ki, ixrac kvotasının yüksək faizləri
ölkə iqtisadiyyatının açıqlığına dəlalət etmir. Məsələn, Azərbaycan Respub-
likasının ixrac kvotası 1992-ci ildə 113%, idxal kvotası isə 72% olmuşdur.
1998-ci ildə isə həmin rəqəmlər müvafiq olaraq 21% və 24%-ə qədər aşağı düş-
müşdür. Yəni, belə çıxır ki, guya ölkənin xarici ticarətinin liberallaşdırılması
özünütəcridə doğru aparır. Əslində, problemin mahiyyətində duran başlıca-
məqam keçid dövrünün sistemsizlik xüsusiyyətindən doğan tənzimlənmə feno-
meni ilə şərtlənir. Lakin, tam aydın olan məsələyə yanaşmada hələ də stereotip
baxışlar, stereotip açıqlamalar davam etməkdədir.
Ümumqəbul edilmiş praktikada iqtisadiyyatın açıqlığı-iki aspektdə nəzər-
dən keçirilir:
1)Funksional aspekt; Bu halda milli təkrar istehsal prosesinin xarici iq-
tisadi əlaqələrdən asılılıq dərəcəsi əsas götürülür. Yə’ni, söhbət, ÜDM-un xarici
ticarət vasitəsilə istehsalın, bölgünün və istehlakın normal gedişinin təminatına
yönəldilən hissəsinin həcminin müəyyənləşdirilməsindən gedir. Funksional
açıqlıq bir qayda olaraq ixrac və idxal kvotaları ilə ölçülür.
2)Đnstitutsional aspekt. Đqtisadiyyatın institutsional açıqlığı ölkənin ticarət
və valyuta rejimlərinin liberallaşdırılması səviyyəsi ilə müəyyənləşdirir. Đnsti-
tutsional açıqlığının səviyyəsinin dəqiq qiymətləndirilməsi ticarət subsidiyaları,
dolayısı ilə vergilər, valyuta, lisenziya məhdudiyyətləri və s. çoxlu sayda
amilləri araşdırmaqla mümkündür.
Qeyd etmək lazımdır ki, əksər MDB ölkələri (kiçik istisnalarla) çox qısa
bir zaman intervalında iqtisadiyyatın həm institutsional, həm də funksional
açıqlığını təmin edə bilmişlər. Sözsüz ki, institutsional açıqlığı biz sözün tam
mənası ilə xarici ticarətə aid edirik. Belə ki, MDB ölkələrinin böyük əksə-
riyyətində (Rusiya istisna olmaqla) valyuta rejiminin liberallaşdırılmasında ifrat

84
ehtiyatlılıq və ardıcıllığa əməl edirlər ki, bu baxımdan da institutsional açıqlığın
tam şəkildə mövcudluğunu iddia etmək mümkünsüzdür.
Bununla bahəm, qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, əslində problemin məhz
yuxarıda təsvir edilmiş formada qoyuluşu araşdırılan məsələ ilə bağlı dərketmə
diskomfortu yaradan, eləcə də ifrat əks qütblərə məxsus baxışların meydana
çıxmasını şərtləndirən başlıca səbəbdir. Başqa sözlə, xarici ticarətin liberal-
laşdırılması probleminin problem keyfiyyətində düzgün qoyuluşuna nail olmaq
zəruridir. Yəni, sözügedən mə’nada ən azı iki istiqamətli və qismən fərqli
məzmunlu liberallaşdırmanı fərqləndirmək olar:
1)Spontan liberallaşdırma; Ortodoksal liberalizmin ictimai praktikada
tətbiqi;
2)Tənzimlənən liberallaşdırma; Proqram təminatı bazasında xarici ticarətin
tədricən sərbəstləşdirilməsi; Đfrat fərdiyyətçiliyin (ortodoksal liberalizmin əsas
çıxış nöqtəsi) sosial örtüyə bürünməsi, onun sosium→fərd ayrılmazlığı
prizmasından sosial yönümlülüyünün qabardılması;
Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, hələ 1992-ci ildən keçid prosesinə ya-
naşmada şok terapiyası, xarici ticarətdə isə spontan liberallaşdırma istiqamətləri
üstünlük təşkil etməyə başlamışdır. Elə buradaca qeyd edək ki, «spontan» və
«kortəbii» terminləri arasında mahiyyət eyniliyi yoxdur. Belə ki, spontan-
prosesin kortəbii gedişini yox, sistemdaxili yeniləşmənin kənar müdaxiləsiz baş
tutacağına olan inamı, «kortəbii» isə mahiyyətcə xaotikliyi, idarəedilməzliyi
özündə ehtiva edir. Hər halda Azərbaycanın xarici ticarət sferasında tətbiq
edilən «spontan» liberallaşdırma araşdırılan istiqamətdə fəaliyyət intensivliyinin
yüksəldilməsinə səbəb olmaqla yanaşı bir sıra ümumiqtisadi məzmun daşıyan
problemlərin də meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Ümummilli iqtisadi
inkişaf prizmasından mühüm əhəmiyyət kəsb edən cəhətlərə nümunə olaraq
aşağıdakıları göstərmək olar:

85
1)Đstehlak bazarında konyunktur nisbətlərin formalaşmasında xarici
amillərin üstün mövqeyə keçməsi;
2)Xarici rəqabətin güclü pressinqi altında milli istehsalın dirçəldilməsi
probleminin kəskinləşməsi;
3)«Ucuz» bazar→«baha» istehsal antinomiyasının meydana çıxması;
4)Đlkin kapital yığımı prosesinin kriminallaşması;
5)Milli iqtisadi təfəkkürün formalaşmasında mənfi işarəli rol oynaması;
6)Ölkənin valyuta bazarında möhtəkir xarakterli əməliyyatların xüsusi
çəkisinin yüksəlməsi;
7)Maliyyə və pul-kredit siyasətinin sərt mahiyyətində hər hansı bir
«yumşalmanın» mümkünsüzlüyünü əsaslandıran mənfi effektin meydana çıx-
ması və s.
Bu qəbildən olanların sayını bir qədər də artırmaq mümkündür. Amma elə
sadəcə olaraq sözügedən istiqamətlərin ümummilli iqtisadi inkişafda oynadığı
rola nəzər salmaq kifayətdir ki, «spontan» liberallaşdırmanın doğurduğu fəsad-
ların miqyasını bütün aydınlığı ilə təsəvvür edəsən.
Təhlil materialları göstərir ki, sözügedən istiqamətlərdə qərarlaşmış mənfi
və müsbət cəhətlər ölkənin qarşılıqlı ticarət əlaqələrində analoji meyllərin
yaranması və inkişafında önəmli yer tutmaqda davam edirlər.
1992-2000-ci illər ərzində Azərbaycanın xarici ticarət əlaqələrinin
dinamikası və onunla bağlı olan göstəricilər sisteminin faktorlu təhlili əsasında
bir sıra yeni təmayüllərin meydana çıxdığını müşahidə etmək mümkündür
(cədvəl 3.2.):
-Hər şeydən əvvəl, onu qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, ölkənin xarici
ticarətinin regional aspektləri baxımından güclü dəyişikliklər baş vermişdir.
Belə ki, ticarət axınlarının istiqaməti birmənalı olaraq MDB-xarici məkana
yönəlməkdə davam edir.
Özevzp 3.2.

86
Ayzxbamöasls ıaxkök çköaxzç zrzpkmmaçpaxlsls eksarknaül (rps. etp.)
2000-ci il
Ouüçzxkök-
pzx
1992 1995 1998 2000 1998-ök kp
1992-ök kpz
skübzçzs
1992-ci ilə
nisbətən
1998-ci ilə
nisbətən
+, - % +,- % +,- %
I. Iaxkök çk-
öaxzç euv-
xkmmzük
2042 1215 1683,3 2917,3 -358,70 -17,6% +875,3 +43,0 +1234,0 +73,0
1)Keıapaç
bşseas:
767 667,6 1077,1 1172,0 +310,1 +40,4% +405,0 +53,0 +94,9 +9,0
a)REB upnz-
pzxk
434 228,3 404,7 375,5 -29,3 -6,8% -58,5 -13,0 -29,2 -0,7
Hrşrkeıapea
faml (%)
56,6 34,2 37,5 32,0 -19,0 ı -24,6 x -5,5 x
b)Şyaq ıaxkö
upnzpzxk
333 439,3 672,5 796,5 +339,5 +2,0
ezcz
+463,5 +2,4
dəfə
+124,0 +18,0
Hrşrkeıapea
faml (%)
43,5 65,8 62,5 68,0 +19,0 ı +24,5 x +5,5 x
2)Kıxaöaç
bşseas:
1275 547,3 606,1 1745,2 -668,9 -52,5% +470,2 +37,0 +1139,1 +2,8
dəfə
a)REB upnz-
pzxk
521 217,6 232,2 235,2 -288,8 -55,5% -285,8 -55,0 +3,0 +1,0
Hrşrkıxaöea
faml (%)
40,8 39,7 38,3 13,0 -2,5 ı -27,8 x -25,3 x
b)Şyaq ıaxkö
upnzpzxk
754 329,7 373,9 1510,0 -380,1 -50,1% +756,0 +2,0
dəfə
+1136,1 +4,0
dəfə
Hrşrkıxaöea
faml (%)
59,2 60,3 61,7 87,0 +2,5 ı +27,8 x +25,3 x
II.Iaxkök çk-
öaxzç üapet-
üş, t öhrpz-
ezs:

+508,0

-120,3

-471,0

573,2

-979,0

-192,7%

x

x

x

x
1) REB up-
nzpzxk
+87,0 -10,7 -172,5 -140,3 -259,5 -198,2% x x x x
2) Şyaq ıa-
xkö
upnzpzxk
+421 -109,6 -298,5 713,5 -719,5 -170,9% x x x x
III.Upnzsks
bjmszpıapq
çköaxzçez ıh-
üşük gznkük
(%)


0,037


0,023


0,028


0,029


-0,009


ı


-0,008


x


+0,001


x
a)Keıap 0,012 0,013 0,014 0,014 +0,002 ı +0,002 x x x
b)Kıxaö 0,025 0,010 0,014 0,015 -0,011 ı -0,010 x +0,001 x

-Đxracın monostruktur aspektdən inkişafı müşahidə edilməkdədir. Ölkənin
ümumixracatında mineral xammalın xüsusi çəkisi son 5 il ərzində 33,4% yük-

87
sələrək 68,9%-ə (1998-ci il) yaxud mütləq anlamda 231,8 mln. dollardan 417,9
mln. dollara çatmışdır.
2000-ci ildə isə ixracatın monostruktur istiqaməti getdikcə dərinləşmiş,
mineral xammalın ümumixracda xüsusi çəkisi 90%-lik sərhəddi ötüb keçmişdir.
-Đdxalatın strukturunda müsbət meyllər aşkara çıxmaqdadır. 1998-ci ildə
ölkənin ümumidxalatında maşın, mexanizm, avadanlıqlar (35%); qara və əlvan
metallar (10,7%); nəqliyyat vasitələri (8,7%), yüngül sənaye məmulatları (5,9%)
birlikdə 60,3%-lik xüsusi çəkiyə malik olmuşlar. 1994-cü illə müqayisədə
investisiya mallarının payı 24,2% yüksəlmiş, ərzaq mallarının xüsusi çəkisi isə
10,1% aşağı düşmüşdür. Eyni zamanda, neft sektorunun ümumidxalatda payı
20,3%-ə çatmışdır ki, bunun da bütövlükdə idxalın struktur təkmilləşməsində
rolu əhəmiyyətli dərəcədə böyükdür.
2000-ci ildə qeyd edilən təmayüllərdə əhəmiyyətli dəyişikliklər baş vermə-
mişdir. Bununla belə ümumidxalda istehlak mallarının payının azalması davam
etmiş, neft sektorunun xüsusi çəkisi isə 30%-lik həddi keçmişdir.

· 2. XARĐCĐ TĐCARƏTDƏ BĐLĐTERAL ASILILIQ PROBLEMĐ

Đxracın monostrukturu və onun diversifikasiyasının qısa zaman kəsiyində
praktiki cəhətdən mümkünsüzlüyü qeyd edilən aspektlərin ümumi qoyuluşu
çərçivəsində ən azı iki istiqamətli asılılıq meydana çıxara bilər:
1)Bkx rzğüşpeas aülplplq;
2)Bkx upnzezs (ksçjqxaükma bptnşseas) aülplplq.
Ğzx knk ğapea fxtbpjrks adlxplq rzxnzyk kıxaöls rtstüçxşnçşxş vz tsşs
ekvjxükcknaükmaülsls qlüa yaras nzükmksez fxançknk özğzçezs rhrnhsühyph-
mhsün hyzxksz ehəhx.
Bkx rzğüşpeas aülplplq bjmszpıapq çköaxzçez eağa ojskə mamlprlə bkx
ğaeküzekx (Cədvəl 3.3.).

88
Özevzp 3.3.
Kıxaö rzsczzçksks bkx rzğüşpeas aülplpldl
Upnzpzx Rzğüşp Hrşrkıxaöea ıhüşük
gznkük (%)
1. Nşba qzse 77,1
2. Ntpşrbkma ntcj 59,9
3. Qabts sjcç 76,1
4. Ayzxbamöas sjcç 69,0
5. Maramna rjçap ckpkypzxk 65,3
6. Ütrapk öaspl ğjmvaspax 89,7
7. Qasa nanat 58,3
8. Pkbjxkma ıarrap (qjmxk-masaöaq) 90,3

Hrşrkmmzçpz, afaxlpas axaəelxrapax ouüçzxkx nk, ksnkəac jçrznez tpas, t
öhrpzezs, njgke kqçküaekmmaçpl upnzpzxks çzırkszs 57%-k (106 upnz) kıxaö
eaıkptprapaxlsls 25%-ezs gtışsş bkx rzğüşpeas aplxpax.
Ksnkəac jçrkə upnzpzxez küz bş ğap (Küpasekma küçküsa tpraqpa)
rhəağkez jekprkx.
Axaəelxrapaxlrly bkxrz’sapl əznkpez ouüçzxkx nk, hrşrkqçküaek ksnkəac
üçxaçjokmaülsls züaü rzqüzepzxk baılrlseas jccjnçkv szçköz zpez jekprzük
fxtbpjrk kpz ıaxkök bayaxpaxea ğzmaça njgkxkpzs czapkmmzçks ıaxançjxk,
eağa ntsnxjç kcaez jçüzn, upnzsks kıxaö ükmaüzçk axaülsea ejçjxrkstptik
aülplplq ruvöşeeşx. Iarrap çzbkzçpk züaü kıxaö üjnçtxşsşs ekvjxükcknaükmaül
ksnkəacls baəplöa arkppzxksezs bkxkekx vz ğjg bkx vzöğpz ıarrapls qkmrzç
üzvkmmzüksezs aülpl tpas cjstrjsk nkrk qzbşp jekprzrzpkekx.
Bş çjyküks afxktxk tpaxaq qzbşp jekprzük rhrnhsehx. Əhbğzükyekx nk,
ekvjxükcknaükma uy rağkmmzçk j’çkbaxl kpz ğasülüa bkx maışe bkx sjgz
fxtüjüks rjıasknk hrşrkpzəekxkprzük ejmkpekx vz kqçküaek ksnkəacls rhğhr
zğzrkmmzç eaəlmas açxkbşçpaxl ülxaülseaelx. Arra, jmsk yarasea, t ea
rz’pşreşx nk, ıarrap çzbkzçpk kıxaö üjnçtxşsşs ekvjxükcknaükmaül rzüzpzs,
Ayzxbamöas vz jpzöz ez ekozx REB-hyvh tpas upnzpzxez mapsly t ğapea
rhvzcczqkmmzçpk tpa bkpzx nk, bş küçkqarzçez xjap rapkmmz ohöh tpas

89
upnzpzx maışe bjmszpıapq qşxşrpax zrzpk maxelr ouüçzxükspzx. Znü-
çzqekxez ğjg bkx xjap ütsşöa vaxraq rhrnhs tpramaöaqelx. Ğzrgksks, bş
fxtüjüks ğzmaça njgkxkprzük zs ayl xjoktsap bayaxea ğzx öhx okxkə
rzğeşekmmzçpzxksks axaeas qapelxlpraülsl çzpzb jekx. Bhçhs bşspaxpa
masaəl, kıxaö üjnçtxşsşs ekvjxükcknaükma hghs çjısknk maxelrls yzxşxkpkmk
ez şsşeşpraraplelx. Üuyühy nk, qjme jekpzs əzxçpzx eaıkpksez ğzmaça
njgkxkprzük küçzskpzs çjısknk maxelrpa ıaxkök ksvjüçkükmapax, çjıstptokma
vz ksnkəac jçrkə xjoktsap bayaxpaxa glıləls pkbjxappaəelxlpraül vz
əzccacpaəelxlpraül axaülsea bzxabzxpkn kəaxzük qtmşpa bkprzy. Jmsk yarasea,
üuyhojezs özğzçpzxk bkx-bkxksks apçjxsaçkvk nkrk ez qzbşp jçrzn mapsləplq
tpaxel.
Bş üağzez ruvöşe tpas ehsma çzöxhbzük bkxrz’sapl əznkpez ühbşç jekx
nk, hrşrkmmzçpz, ıarrap çzbkzçpk kıxaö üjnçtxş bhçuvphnez kqçküaekmmaçls
üçxşnçşx rtejxspzəekxkprzük vz ekvjxükcknaükmaül hghs baya xtpşsea glılə
jçrzn kqçkeaxlseaelx.
Rzğy bş suqçjmk-szyzxezs kıxaö ükmaüzçksks xjap ojxgznpkmz, jpzöz ez
upnzsks ruvöşe ftçjsükaplsa şmdşspaəelxlpraül vz qjme jekpzs bayama üumnzs-
rznpz tfçkrappaəelxlpraül fxtbpjrk rhğhr zğzrkmmzç nzüb jezs rzüzpzpzx
ülxaülsa eaıkp jekprzpkekx.
Qjme jçekmkrky ntsüjfçşap baıləls rhaükx kqçküae jprksez ruvqjpzxksks
ruğnzr tpraülsa baıramaxaq, bkx ülxa jprk əhbğz etdşxas özğzçpzxezs ez ıapk
ejmkpekx. Bjpz nk, upnzsks (maışe ksçjqxaükma bptnşsşs) ıaxkök çköaxzçksks
baəplöa tpaxaq çznpkc bayaülsls çznrkppzəekxkprzük züaülsea ğzmaça
njgkxkprzük jccjnçkv ekvjxükcknaükma hghs yzxşxk əzxç tpüa ea, bjmszpıapq
zrzn bupohühsez, jpzöz ez ehsma “ozpkxksez” pamkqpk fama rapkn tpraq
suqçjmk-szyzxksezs fjxüfjnçkv ksnkəacls ntsçşxpaxlsl amels əznkpez rhəağkez
jçrzn krnasl vjxrkx. Ekozx çzxzcezs, hrşrszyzxk masaərasls züaü küçksae
suqçzük nkrk rhqamküzpk hüçhsphnpzxks qjme-əzxçüky qzbşpşsşs

90
yzxşxkpkmk cknxksk txçaplda qtmşx. Zozx szyzxz apüaq nk, xjoktsap çköaxzç
rznaslsls qjmxk-çaxkc rzğeşekmmzçpzxksezs “çzrkypzsrzük” küçzmk ıarrap
çzbkzçpk kıxaö üjnçtxşsşs ekvjxükcknaükma fxtüjüksks eaıkpk rzsçkqksezs
etdas bkx ğaeküzekx, tsea hrşrkmmzçpz, kıxaö ükmaüzçk kpz hrşrrkppk
kqçküaek ksnkəac üçxaçjokmaülsls rzqüzezşmdşspşq baılrlsea zpaqzpzs-
ekxkprzük fxtbpjrk eağa ea nzünkspzəz bkpzx.
Rz’pşreşx nk, bhçuvphnez ıaxkök kqçküaek czapkmmzçez ütükap-
kqçküaek üzrzxzpkpkn üzvkmmzüksks mhnüzpekprzük kpz upnzsks ıaxkök
çköaxzç əzxakçk axaülsea ehyrhçzsaükb aülplplq ruvöşeeşx. Bş aülplplq,
eaıkpk kqçküaek çzsykrpzsrzsk ez zğaçz jçrznpz, züpksez kqçküaek ksnkəacls
rhrnhsphmh üşaplsa öavab vjxzs züaü özğzçekx. Nkgkn çşçşrpş bayaxa rapkn,
zpzpıhüşü njgke kqçküaekmmaçpl üzökmmz eaəlmas upnzpzxez qjme jekpzs
aüfjnç eağa qabaxlq vz eağa ntsnxjç əznkpez çzyağhx jekx.
Ejrzpk, rhaükx euvxez axçlq qzxaxpaərlə ükçşaükmaea nunph njmckmmzç
ezmkəknpknpzxksks afaxlpraül ğjg bkx vzöğpz bkx küçkqarzçpk maışe bkx
küçkqarzçks fxktxkçjçpkmk mushrhsez ğzmaça njgkxkpz bkprzy. Bjpz nk,
faxapjp üzökmmz eaəlramas ksnkəac fxtüjük ntrfpjnüpkpkn njmckmmzçksezs
şyaqelx vz zs maıəl ğapea upnzsks kıxaö üjnçtxşsş ehsma bayaxlsls “asnpavlsa”
gjvkxz bkpzx. “Asnpav” ıaxançjxpk ksnkəac küz ütsşö j’çkbaxl kpz xjoktsap
badplpldls eusrzypkmksk txçaplda qtmraqpa bkpkçjxap aülplpldl rhçpzq-
pzəekxrzn kqçkeaxlseaelx. Ehyehx, afaxeldlrly axaəelxrapax ea ouüçzxkx nk,
ehsmasls bkx ülxa upnzpzxksezs czxqpk tpaxaq Ayzxbamöas xjoktsap aüfjnçpk
aülplplq baılrlseas eağa zpvjxkəpk vzykmmzçezekx. Üabkq ÜÜXK euvxhsez
ctxrapaərlə vağke kqçküaek rznasls ejyksçjqxaükmaül rkppk euvpzç
rhüçzqkppkmk baılrlseas ıhüşükpz çzğphnzpk tpas bkpkçjxap aülplpldls axaeas
qapelxlpraülsa krnas vjxrkəekx.
Ayzxbamöasls ıaxkök çköaxzç euvxkmmzüksez züaü çköaxzç
faxçsmtxpaxlseas ğjg bkxksks faml 25%-pkn ğzeek aərlx. Panks bş ğjg ez t

91
ejrzn ejmkpekx nk, upnzsks ıaxkök çköaxzç ükmaüzçksez tfçkrappaəelxra
küçkqarzçpk ezmkəknpknpzxks afaxlpraülsa jğçkmaö mtıeşx. Iaxkök çköaxzç
zpaqzpzxksks, ıhüşükpz kıxaöls ötdxackmaül vz eksarknaülsls amels əznkpez
ouxhszs rjmp vz çzramhppzxk bjpz bkx çzğphnzsks ouypzskpzs tpeşdşsa əhbğz
mjxk qtmrşx. Fxtbpjrks xjoktsap aüfjnçpzxk baılrlseas zs gtı rhıçzpkcpkn
etdşxas özğzç REB vz tsşs ozpzözmk kpz badpl tpas rzüzpzpzxekx. REB eaıkpk
ksçjqxaükmasls züaüzs vz baəplöa tpaxaq çzeavhp ücjxaülsl zğaçz jçrzük bkx
çzxzcezs, ksçjqxaükma bptnşsşs şyşsurhxphphmhsh əhbğz apçlsea qtmşxüa,
ekozx çzxzcezs nkgkn çşçşrpş bayaxa rapkn upnzpzxks, t öhrpzezs
Ayzxbamöasls bkpkçjxap aülplplq “çzpzüksz” ehərzmk suqçjmk-szyzxksezs
zpvjxkəpk ükçşaükma maxaelx.
Əlbəttə, beş ölkənin daxil olduğu gömrük ittifaqından kənarda qalmaq
yuxarıda göstərdiyimiz anlamda region bağlılığının formalaşması prosesini
xeyli ləngidir, lakin təhlükəni bütünlüklə aradan qaldırmır. Eyni zamanda, MDB
daxili qarşılıqlı iqtisadi münasibətlərin sistemli təhlili və əldə olunan yekunlara
əsaslanmaqla birmənalı şəkildə belə bir nəticəyə gəlmək mümkündür ki,
gömrük ittifaqı üzv- ölkələrin sosial-iqtisadi inkişafına heç bir təsir
göstərməyəcəkdir. Belə ki, əvvəla, inteqrasiya blokunda regional istehsal müna-
sibətlərinin qarşılıqlı faydalılıq bazasında formalaşdırılması baxımından
həlledici rol oynaya biləcək lider-ölkə yoxdur. Başqa sözlə, istehsal problemi ilə
üzləşən, dünya standartları səviyyəsində məhsul buraxa bilməyən, dünya
bazarında rəqabətqabiliyyətliliyi ifrat dərəcədə aşağı olan ölkələrin gömrük
ittifaqı çərçivəsində inteqrasiyası heç bir səmərə verə bilməz. Həqiqətən də,
istehsal fəaliyyətinin yenidən bölgüsü imkanlarının məhdudluğu (hətta yoxluğu)
üzündən inkişaf etməkdə olan ölkələrin gömrük birlikləri çərçivəsində region-
daxili ticarətin genişləndirilməsi perspektivi demək olar ki, yoxdur
1
. MDB
daxili gömrük ittifaqı həm istehsal, həm də istehlak effekti baxımından tam

1
F.Pasos Regional Integration of Trade among less Developed Countries. London-Basingtoke 1973; p. 148-149.

92
yararsızdır. Ehyehx, bz’yk çzeqkqaçglpax bjpz bkx cknkx kxzpk ühxhxpzx nk,
“…üzsamj rappaxl hyxz keıapaçl zvzyjezözn küçjğüap üağzpzxksks
maxaelpraül ğzçça çköaxzç aılslsls bptneaıkpk küçkqarzçz muszpekmk
çzqekxez ez küçjğpan üzrzxzük vjxz bkpzx”
1
. REB ojxgznpkmk bş qzsazçks
ğjg bkx xjap rzyrşs eaəlraeldlsl ouüçzxkx. Zvvzpa, bşsşs hghs bkxpkn upnzpzxk
çzxzcksezs tfçkrap ıaxkök çaxkc çzçbkq jekprzpkekx nk, bş ea rhaükx
ükçşaükma gzxgkvzüksez qjmxk-rhrnhsehx. Knksökük, mşıaxlea ea qjme
jçekmkrky nkrk, küçjğüap fxtbpjrksks tfçkrap ğzppksz çznas vjxz bkpzözn
pkejx-upnz mtıeşx vz bş ğap uy-uyphmhsez ourxhn kççkcaqlsls küçjğüap
jccjnçksk bzxk baəeas rhrnhsühy jekx.
Axaəelxrapaxlrly ouüçzxkx nk, REB rznaslsea xjoktsap hrşrbayaxls ctxra-
paəraül kpz zpaqzeax tpaxaq qkmrzçpzxks skübk ezmkərzüksz hrke jçrzn
üaezpuvphn tpaxel. Bş ğapls xjapplq ezxzözüksks öhy’kpkmk tsa ezpapzç jekx
nk, ourxhn kççkcaql upnzeaıkpk küçjğpanls üçxşnçşx ezmkəknpkmksz,
küçjğpan jccjnçksz ozçkxkb glıaxramaöaqelx.
Fxtbpjrz hrşrszyzxk baılə bjpz bkx ğzqkqzçk aənaxparada krnas vjxkx nk,
xzqabzçqabkpkmmzçpk kqçküaek üçxşnçşxpaxa rapkn tpramas upnzpzxks
ourxhn kççkcaql maxaçraül rz’saülyplqeas baəqa bkx əjm ejmkpekx. Ğzqkqzçzs
ez, ğzr rkppk, ğzr ez xjoktsap üzvkmmzez kqçküaek eksarknasls
üabkçqzezrpkpkmk jpz ğzrks üzvkmmzpzxez ez çzeavhp ücjxaülsls czapkmmzç
rjıaskyrksezs cşsnüktsap aülplplqeaelx. Mz’sk, xjoktsap kqçküaek
rhsaükbzçpzx üküçjrksez çzeavhp rjıaskyrksks ğzx öhx rzğeşekmmzçpzxezs
ayae jekprzük rhaükx sjtpkbjxapkyrks rağkmmzçksz şmdşseşx, panks ksnkəacls
mapsly vz mapsly bayaxls üfjükcknaül kpz badpasraül “mjxksez üamraq”
jccjnçksezs baəqa bkx əjm vjxrzmzöznekx. Rzğy bşsa ouxz ez, mapsly çzeavhp
ücjxaülsea ksçjqxaükma fxtüjüpzxksks ühs’k üşxzçez ojskəpzsekxkprzük vz
çjy-çzpzükn bş küçkqarzçez ğhqşqk bayasls ctxrapaəelxlpraülsa jekpzs özğepzx

1
Cooper C.A., Massell B.F. Journal of Political Economy. 1965, vol. 73. N-5, p.461-476.

93
bkpkçjxap aülplpldls hrşrrkppk rzsacjpzxz bkxbaəa çz’ükxksk eağa ea
ohöpzsekxz bkpzx. Kqçküaek czapkmmzçks çzsykrpzsrzük rjıaskyrksez ouypz
ouxhszs czxqpzx, üçxşnçşxöa şmdşsüşypşq, üküçjrpk küpağaçpaxls afaxlpraül
çjypkmk baılrlseas zğzrkmmzçpk czxqpzxks ruvöşepşdş REB eaıkpk ourxhn
kççkcaqlsls “uph etdşprşə” kejma njmckmmzçksez qzbşp jekprzüksk
əzxçpzsekxkx. Qzxbk Avxtfa upnzpzxksez ojezs ksçjqxaükma fxtüjüpzxksks
çaxkık çzöxhbzük ouüçzxkx nk, xjoktsap bhçuvphn szçköz j’çkbaxl kpz rkppk
raxaqpaxls çar vz etpdşs əznkpez uezskprzüksk çz’rks jez bkpzözn züaü
vaükçzpzxezs bkxkekx. Panks, bş çzöxhbz, ğzrgksks ühbşç jekx nk,
ksçjqxaükma ojskə çznxax küçjğüap fxtüjüksk bhçuvphnez zğaçz jçrzpkekx.
Znü-çzqekxez, xjoktsap bhçuvphn bkxqhçbph üzökmmz eaəlmaöaq vz hyv-
upnzpzxks kqçküaek ftçjsükaplseas üzrzxzpk küçkcaez jçrzn krnaspaxlsl axaeas
qapelxaöaqelx. Axaəelxeldlrly fxtbpjrks fxkyraülseas masaəelqea, bş t ejrznekx
nk, bkpkçjxap aülplplq uy-uyphmhsez rzsck szçközpzx etdşxas cjstrjs
ejmkpekx. Ütükap-kqçküaek ksnkəaca çz’ükxks üuyhojezs aülplplq
vzykmmzçksez rhrnhsphmh ksnaxjekprzyekx. Bş aülplplq mapsly t ğapea znü-
jccjnç etdşxşx nk, xjoktsap bhçuvpzərz ntrfpjnü ıaxançjx eaəlrlx vz bhçhsphnez
rzörş kqçküaek fxtüjüpzx bumhn kqçküaek ftçjsükapa rapkn tpas upnzsks
zpksez özrpzəkx. REB-mz rhsaükbzçez rzğy bş aüfjnçks qabaxelpraül xjap
ojxgznpkmks rağkmmzç gapaxpaxlseas kxzpk ozpkx.
Bhçhs bşspax axaəelxeldlrly fxtbpjrks mapsly kqçküaek aüfjnçpzxksk
uyhsez jğçkva jekx. Zozx xjoktsap üzvkmmzez bkpkçjxap aülplpldls rzyrşsşsa
ükmaük fxtüjüpzxk ez eaıkp jçüzn, tsea üuyhojezs ğaeküzsks upnzrky hghs sz
qzezx rhğhr zğzrkmmzç nzüb jçekmksk ouxz bkpzxkn. Jpz REB-sks nkgkn
rknxtbptnpaxa buphsrzük ez rzğy ükmaük aüfjnçpzxks xjapplqpa şypaəramas vz
shramkənzxasz əznkpez qabaxelpraülelx.

94
Üküçjrpk çzeqkqaçls szçközpzxksz züaüpasraqpa fxtbpjrks ğzpp jekprzük
küçkqarzçpzxk nkrk aəadleanlpaxls us fpasa gznkprzüksk rzqüzezşmdşs ğjüab
jekxkn;
-Rhaükx njgke euvxhshs üfjükcknaülsl vz xjap bayaxls ğzpz ctxrapaəra
rzxğzpzüksez tpeşdşsş szyzxz apaxaq, szksnk njgrkə rhççzckqpzxpz, jpzöz ez
ksnkəac üzvkmmzüksezs aülpl tpramaxaq ğjg bkx xjoktsap qşxşrpa
rhsaükbzçpzxez bkpkçjxap aülplpldls ctxrapaəraülsa krnas vjxkprzrzpkekx.
Züpksez fxtbpjrz bş çzxyez masaərasls rağkmmzçksez nkgkn upnzsks uyhsh
qtxşra “ksüçksnçk” eamaslx.
Rşpçkpkçjxap zpaqzpzxks ğzx vzöğpz ksnkəac jçekxkprzük, ıaxkök
kqçküaek czapkmmzçks ötdxack çzrzxnhypzərzüksz mtp vjxkprzrzük rhaükx
“tmşs qameapaxl” gzxgkvzüksez züaü vaükçzpzxezs bkxk, bzpnz ez mjoasz
glılə mtpşeşx.
-Kıxaö ükmaüzçk kpz hrşrkqçküaek ksnkəac üçxaçjokmaül axaülsea hyvk
zpaqzpzxks ctxrapaəelxlpraül vz bş mushrez bş ohs ğzmaça njgkxkpzs
czapkmmzçez rağkmmzç ezmkəknpknpzxksks afaxlpraül yzxşxkpkmk; Bş
fxtbpjrks us fpasa gznkprzük pabhephmh “bkx rzğüşp→bkx upnz” üksextrşseas
maıa qşxçaxraq küçzmksz üumnzskx. Iaxkök çköaxzçks pkbjxappaəelxlpraül
euvpzç rheaıkpzüksks pzdvksz ejmkp, tsşs rzyrşsöa rhaükxpzərzüksz ozçkxkb
glıaxraplelx. Çzzüühcpzx tpüşs nk, ğap-ğaylxea znü-fxtüjü rhəağkez jekp-
rznezekx. Iaxkök bayaxpaxea czapkmmzçks adlxplq rzxnzyksks rknxtüzvkmmz
üşbyjnçpzxksks hyzxksz njgkxkprzüksez çzexkökpkn fxksükfksz üuyühy zrzp
jekprzpk vz kıxaöls fxktxkçjç küçkqarzçpzxk hyzxksez ülxc kqçküaek
hüşppaxa züaüpasas euvpzç szyaxzçk ohöpzsekxkprzpkekx.
-Kıxaö ükmaüzçk kpz ksvjüçkükma aılspaxlsls, jpzöz ez, mjsk
çjıstptokmapaxls upnzmz özpb jekprzük axaülsea ksçjqxaçkv badplplda sakp
tpşsraül vz ıaxkök çköaxzç əzxakçksks tfçkrappaəelxlpraül fxtbpjrksks ğzppk
yzxşxkpkmk szyzxz aplsraqpa ruvöşe üaçlə bayaxpaxlsls ntrfpjnü çzeqkqksks

95
rhçzraek tpaxaq afaxlpraül vz aplsas szçközpzxz züaüpasraqpa rzqüzepk
bayaxpaxls ma ea, ğjg tpraüa, rzqüzepk üjqrjsçpzxks üjgkprzük;
-Üçxşnçşx küpağaçpaxls afaxlpraül vz bş züaüea kıxaö ükmaüzçksks
tfçkrappaəelxlpraül küçkqarzçksez euvpzç fxtqxarlsls kəpzskb ğaylxpasraül;
Ouxhsehmh nkrk, ıaxkök çköaxzçez bkpkçjxap aülplplq üksextrşsşs
axaeas qapelxlpraül suqçjmk-szyzxksezs kıxaö ükmaüzçksks
çznrkppzəekxkprzük üts ezxzöz ojskə zğaçz eakxzük tpas arkppzx ntrfpjnüksks
jmsk yaras ksçjxvaplsea szyzxz aplsraülsl çzpzb jekx. Cknxkrkyöz, mşıaxlea
qjme jçekmkrky küçkqarzçpzxez afaxlpaöaq ezmkəknpknpzx ruvöşe qjmxk-
rhzmmzspkmks zğaçz eakxzüksk zğzrkmmzçpk ezxzözez eaxapçrada krnas
vjxzöznekx.
Qarşılıqlı ticarətin faktorlu təhlilində, keçid dövrünün spesifikasını nəzərə
almaqla, formalaşmış situasiyanın a pastreori olaraq qiymətləndirilməsinə nail
olmanı, zənnimizcə, məhz həmin aspektdən tədqiqat prosesinə keyfiyyətcə yeni
konseptual yanaşmanı ortalığa çıxarmağa imkan verə bilərdi.
Empirik tədqiqatın nəticələri əsasında ümumiləşdirilmiş müsbət meyl və
təmayüllərin mövcudluğu hələ öz-özlüyündə hansısa bir qanunauyğunluğun
meydana çıxmasına dəlalət etmir. Məsələnin məhz nəzəri-metodoloji müstəviyə
keçirilməsi də keçid iqtisadiyyatı şəraitində empirizmin «imkanlarının»
məhdudluğu ilə əlaqədardır. Sistemsizlik fonu yaradan keçid prosesi iqtisadiy-
yatda sahəvi və struktur qarşılıqlı asılılığı keyfiyyətcə o qədər aşağı salır ki,
hətta qeyd edilən reallığın ortalığa çıxardığı konkret nəticələrinin elmi fakt
statusunda qəbulunu mümkünsüzləşdirir. Söhbət, həm nəzəri dərketmə, həm də
ticari proseslərin gedişində qeyri-müəyyənliyin ön plana çıxması, səbatsızlıq,
dayanıqsızlığın qərarlaşması, zaman etibarı ilə funksional əlaqəliliyin
əhəmiyyətsizləşməsi və yekun olaraq kəmiyyətcə qiymətləndirmənin mənasız-
laşmasından gedir. Ən’ənəvi metodika baxımından uyğunsuzluğun açıq-aşkar
müşahidə edildiyinə baxmayaraq, sözügedən problem çərçivəsində aparılan

96
əksər elmi-tədqiqatlarda statistik təsvirçilikdən yaxa qurtarmağa, stereotiplərdən
uzaqlaşmağa heç bir cəhd göstərilmir.
Sözsüz ki, qeyd edilən stereotipə söykənməklə ölkənin MDB çərçivəsində
qarşılıqlı ticarətinin faktorlu təhlil əsasında ekonometrik modelini forma-
laşdırmaq mümkündür. Lakin, real situasiyanın daxili məntiqi belə bir modelin
heç bir elmi əhəmiyyət daşımadığını dəfələrlə sübuta yetiribdir. MDB regional
qruplaşmasında subyektiv-siyasi xarakterli amillərin primatlığı problemə ba-
xışda sırf iqtisadi aspektin qabardılmasını, «birölçülülüyü» bəri başdan sərf-
nəzər edir.
Fikrimizcə, ölkədaxili iqtisadi münasibətlər sisteminin ekonometrik mo-
delləşdirilməsi bir sıra istiqamətlərdə müəyyən effekt verə bilər. Lakin, təkcə
xarici ticarət əməliyyatlarının yaxud xarici ticarət şəraitinin modelləşdirilməsinə
cəhd edilirsə, onda bütövlükdə regional və qlobal səviyyələrdə əksər mal və
xidmət bazarları da eyni mövqedən tədqiq olunmalıdırlar. Deməli, araşdırdı-
ğımız problemə yanaşmada ekonometrik modelləşdirmənin yararsızlığı həm də
onunla şərtlənir ki, bu halda ən yaxşı nəticə birtərəfli qiymətləndirmənin zaman
asılılığı ilə bağlanacaqdır. Belə ki, xarici ticarət, bir tərəfdən ölkənin ümummilli
iqtisadi inkişafının mühüm tərkib ünsürüdürsə, digər tərəfdən regional→qlobal
ümumiliyi yaradan proseslərin önündə gələndir. Ona görə də, xarici ticarətin
həm də sözügedən səviyyələrin kontekstindən qiymətləndirilməsi qaçılmaz
zərurətdir.
Məhz bu baxımdan qarşılıqlı ticarətin perspektiv inkişafı nəzəri-metodoloji
aspektdə iqtisadi regionalizm→multiliteralizm cütlüyünə yanaşmada seçmə
labüdlüyünü ortalığa çıxarır.
Beynəlxalq ticarət siyasətinin müasir praktikası bir tərəfdən, getdikcə
dərinləşən qloballaşma prosesinin formalaşdırdığı keyfiyyətcə yeni situasiyanın,
digər tərəfdən iqtisadi regionalizmin fasiləsiz təsir dairəsində olmaqla məz-
munca fərqli nüansların meydana çıxması ilə səciyyələnir. Mə’lumdur ki,

97
beynəlxalq iqtisadi münasibətlərin qlobal sistem formasında qərarlaşması, eyni
zamanda, onun regional bölgüdə daha fəal və sür’ətli inkişafı ilə üzvi vəhdət
təşkil edir. Problemin qoyuluşunda maraq doğuran cəhət bir-birinə zidd olan
istiqamətlərin uyğunlaşdırılması məsələsidir. Bu aspekt daha çox iqtisadi re-
gionalizm və onun doğurduğu «qapalılıq» sindromu ilə əlaqədardır. Söhbət, hər
şeydən əvvəl, proteksionizmin regional örtükdə dirçəldilməsindən gedir.
Məsələn, Avropa Đttifaqı Lomeyko konvensiyaları əsasında Asiya, Afrika və
Latın Amerikasının, eləcə də Karib hövzəsi ölkələrini (cəmi: 76 ölkə) assosiativ
üzv kimi inteqrasiya blokuna daxil etmişdir. Təkcə bu fakt o deməkdir ki, həmin
ölkələrə güzəştli vergiqoyma rejimi tətbiq etməklə, Avropa Đttifaqı selektiv
proteksionizmdən yararlanmışdır.
Qərb iqtisadi fikrində bu problemlə bağlı üstünlük təşkil edən mövqe
multiliteralizmin inkişafı və «qapalılığın» bütünlüklə aradan qaldırılmasına
söykənir. Problemə yanaşmada müasir gerçəkliyin daxili məntiqindən çıxış edən
tədqiqatçılar multiliteralizmin regionalizmə nisbətən əlverişli olduğunu dünya
iqtisadiyyatının parçalana bilməsi təhlükəsi ilə əlaqələndirir və müasir dövrün
spesifik xüsusiyyətləri baxımından yalnız «açıq» regionalizmin məq-
sədəmüvafiqliyi fikrini irəli sürürlər.
Empirik araşdırmalar artıq çoxdan sübuta yetirmişlər ki, qapalı xarakter
daşıyan iqtisadi qruplaşmaların formalaşmasının sür’əti artdıqca, xarici ticarət
siyasəti sferasında bərabərhüquqluluq prinsipi tədricən aradan qalxır. Belə ki,
blokdaxili iqtisadi məkanda mübadilənin liberallaşdırılmasına paralel olaraq
üçüncü ölkələrə, yə’ni inteqrasiya blokuna daxil olmayanlara qarşı ayrı-seçkilik
siyasəti güclənir.
Eyni zamanda, qlobal səviyyədə də qeyri-tarif məhdudiyyətləri və neop-
roteksionizmin vasitələri arsenalından geniş surətdə (seçmə üsulu ilə) istifadə
olunur.

98
Problemin astar üzü isə ondan ibarətdir ki, «qapalı» regionalizmin statik
üstünlüklər bazasında perspektiv inkişafından danışmaq sözün əsl mə’nasında
yersizdir. Belə ki, əvvəla «qapalılıq» bütövlükdə sistemin fiziki mövcudluğunu
müəyyən vaxt intervalı ilə məhdudlaşdırır. Göstərilən şərtlər daxilində sistemin
fasiləsiz dəyişən şəraitə uyğunlaşması böyük çətinliklər törədir ki, bu da son
nəticədə məhvolma ilə sonuclanır. Đkincisi, «qapalı» inteqrasiya blokunun üzvü
olan ölkələr həm rəqabət mühitinin formalaşdırılması, həm də qarşılıqlı iqtisadi
tamamlamanın bazar prinsiplərinə uyğun təşkilini (dövlət müstəqilliyini
saxlamaq şərti ilə) həyata keçirə bilmirlər.
Həmçinin qeyd olunmalıdır ki, «qapalı» inteqrasiya bloku şəraitində başqa
cür, yəni ölkələrin bir-birinə qarşı aktiv rəqib kimi çıxışı qeyri-mümkündür.
Əks-təqdirdə, ümumiyyətlə inteqrasiya prosesi baş tuta bilməzdi. Mə’lumdur ki,
hər bir ölkənin həm regional, həm də qlobal səviyyədə inkişafı onun beynəlxalq
rəqabət mübarizəsinə hansı dərəcədə qoşulmasından birbaşa asılıdır.
Rəqabət bazar iqtisadiyyatı şəraitində iqtisadi qanun kimi çıxış edir və
onun təşkili, eləcə də mühafizəsi səviyyəsindən asılı olaraq ümumsosial-iqtisadi
tərəqqinin mümkün variantları haqqında fikir yürütmək mümkündür. Sübut
etməyə ehtiyac yoxdur ki, «qapalı» inteqrasiya mühiti üzv-ölkələri göstərilən
mübarizə sferasından kənarda qoyur.
Üçüncüsü, milli müstəqilliyin itirilməsi ilə razılaşmayan ölkələrin «qapalı»
inteqrasiya blokuna üzv olması qeyri-mümkündür. Belə ki, bu halda ölkə
iqtisadiyyatının regional səviyyədən biliteral asılılığı maksimum həddə çatır ki,
nəticədə dövlət suverenliyinin hətta məhdudlaşdırılmış formada saxlanılması
belə problematik olur. Eyni zamanda, onu da qeyd etmək zəruridir ki, iqtisadi
regionalizm yoxsa multiliteralizm dilemmasının bir mə’nalı cavablandırılması
ölkənin xarici iqtisadi fəaliyyətinin konsepsiyasından asılı olaraq reallaşdırıla
bilər.

99
Göründüyü kimi, apardığımız nəzəri təhlil qərb iqtisadçıları tərəfindən
problemin düzgün formada qoyulmadığını ortalığa çıxarır. Təhlil materialları
göstərir ki, iqtisadi regionalizmin «qapalılıq» sindromu nəinki kütləvi-qlobal
səciyyə daşıya bilməz, həmçinin üzv-ölkələrin özləri üçün də məqbul hesab
olunmur. Buna görə də qarşılıqlı ticarətdə səmərəliliyin yüksəldilməsinin baza
prinsipi regionalizm→multiliteralizm dilemmasına deyil, liberalizm→protek-
sionizm cütlüyünün optimal qarşılıqlı mütənasibliyinə söykənməlidir.
Beynəlxalq ticarət siyasətinin sistemli tədqiqi göstərir ki, xarici ticarət
əməliyyatlarının həyata keçirilməsi sferasında artan sür’ətlə tətbiq olunan
liberallaşdırma-özünün əksini-proteksionizmi aradan qaldırmır, onun yeni, daha
çox «gizli» mahiyyət daşıyan modifikasiyalarını ortalığa çıxarır.
Əgər nəzərə alsaq ki, sözügedən parallelizm həm də ixracın dövlət hə-
vəsləndirilməsi sisteminin yeni formaları ilə çulğalaşır, onda keçid iqtisadiyyatı
şəraitində olan bir ölkə-Azərbaycan Respublikasının xarici ticarət siyasətinin
mövcud gerçəkliyə uyğunlaşdırılmasının metodoloji bazasının köklü surətdə
yeniləşməsi zərurəti meydana çıxacaqdır. Yə’ni, ən azı aşağıdakı istiqamətlərdə
meydana çıxan problemlərin vahid metodoloji platforma üzərində həllinin
labüdlüyü qaçılmaz olacaqdır:
1.Beynəlxalq ticarət sferasında regional inhisarizmin təsirindən mühafizə
olunmaq problemi;
2.Đxrac potensialının inkişafında birbaşa maneçilik törədən və əsasən
liberal mahiyyət daşıyan beynəlxalq normalara münasibətdə spesifik mövqenin
qorunub saxlanması problemi; Belə ki, hal-hazırda inkişaf etmiş ölkələr
tərəfindən həyata keçirilən ixracın kreditləşdirilməsi və ixracın sığortalanması,
eləcə də subsidiyalara münasibətdə baxmayaraq ki, bunlar qlobal səviyyədə
sərbəst rəqabət prinsipinin tələblərini pozurlar, beynəlxalq normalar son dərəcə
liberal mövqedə dayanırlar.

100
3.Xarici ticarət siyasətini keçid iqtisadiyyatının məzmun və mahiyyətinə
uyğunlaşdırılmasının zəruriliyi problemi;
4.Regional→qlobal səviyyələr bölümündə xarici ticarətdə uduşun maksi-
mumuna nail olmaq problemi;
5.Tədavül sferasında MDB daxili regional bütövləşmənin ümummilli
mənafelər prizmasından məqsədəuyğunluğunun araşdırılması problemi;
6.Və, nəhayət, xarici ticarət strategiyasının optimallaşdırılması zəruriliyi
baxımından yeni paradiqmanın müəyyənləşdirilməsi problemi.
Müasir iqtisadi fikirdə formalaşdırdığımız problemlər kompleksinin sıfır
variantı ilə həllinə imkan verən hazır model yaxud metodika yoxdur. Qəbul
edilmiş ümumnəzəri mövqe yalnız iki əsas konsepsiyanı fundamental metodo-
loji prinsip kimi səciyyələndirir: 1)Müqayisəli üstünlüklər və onun modifika-
siyaları (Xekşer-Olin, Xekşer-Olin-Samuelson teoremi, Xaberlerin alternativ
xərclər modeli, Xiks-Qruber modeli, Madell modeli, Conson modeli, Rıbçinski
teoremi və s.); 2)Rəqabət üstünlükləri konsepsiyası.
Apardığımız nəzəri tədqiqatlar nəticəsində belə bir qənaətə gəlmək
mümkündür ki, müqayisəli üstünlüklər beynəlxalq ticarətin təklif nəzəriyyəsini
özündə təcəssüm etdirməklə sənaye inqilabı və postindustrial dövrün tələblərinə
tam cavab versə də, informasiya dövrü üçün tamamilə yararsızdır. Müqayisəli
üstünlüklər iqtisadi həyatın bütün sferalarını əhatə edən ticarəti ifrat dərəcədə
bəsitləşdirməklə, eləcə də «iqtisadi rasionalizm» cəfəngiyyatının obyektiv
səciyyə daşımasına söykənən «ideal» model qurmaqla real gerçəkliyin
dəyişənlər çoxluğunu nəzərə almır. Ümumiyyətlə, müqayisəli üstünlüklərin
ümidsiz şəkildə köhnəldiyini və müasir dövrün daxili təbiətinə uyğunsuzluğunu
bir sıra digər cəhətlərlə də əsaslandırmaq mümkündür. Müqayisəli üstünlüklər
konsepsiyası:
1)Əsas diqqəti mal təklifi üzərində cəmləşdirir; Tələb və onun spesifik
xüsusiyyətləri nəzərə alınmır;

101
2)Mübadilə yalnız barter formasında nəzərdə tutulur;
3)Beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarının, beynəlxalq hesablaşmaların və
valyuta kursunun dəyişməsinin xarici iqtisadi əlaqələrə təsiri sərf-nəzər edilir;
4)Xarici ticarətin tam sərbəstliyinə əsaslanır;
5)Đşçi qüvvəsinin miqrasiyası (ölkələrarası) sərf-nəzər edilir;
6)Alternativ istifadə şəraitində resursların tam şəkildə qarşılıqlı əvəz-
lənməsi tezisini irəli sürür;
7)Đnnovasiya prosesi nəzərə alınmır və s.
Ümumi şəkildə götürsək, müqayisəli üstünlüklər ölkənin beynəlxalq əmək
bölgüsü sistemində yeri və rolunun «əbədiləşməsini» təmin edir.
Göründüyü kimi, müqayisəli üstünlüklər konsepsiyası müasir tələblər
baxımından nəinki xarici ticarətin, eləcə də bütövlükdə ölkənin beynəlxalq
iqtisadi münasibətlərinin metodoloji əsası kimi çıxış edə bilməz. Đstisna yalnız
keçid iqtisadiyyatı şəraitində mümkündür. Belə ki, keçid dövrünün sistemsizlik
mərəzindən qurtulmasında bu prinsip daxili və xarici iqtisadi siyasətin əla-
qələndirici həlqəsi kimi çıxış edə bilər. Düzdür, element-sistem qarşılıqlı əlaqə
və bağlılığının təminatı, monolitlik, funksional qarşılıqlı asılılıq bütün təfərrüatı
ilə əldə olunmayacaqdır. Amma, hər halda iqtisadi proses adlanan məcmuluğun
gedişinə nəzarət etmə imkanı yaranacaqdır ki, bu da sonrakı sistemli
islahatlarda istinad nöqtəsi rolunda çıxış edə bilər.
Nəzəri təhlil və əldə olunan nəticələr açıq-aydın şəkildə göstərir ki, qlobal
kontekstdə ölkənin xarici ticarətinin inkişaf strategiyasının sırf metodoloji-
məntiqi yanaşma mövqeyindən rəqabət üstünlükləri konsepsiyası bazasında
formalaşdırılması daha məqsədəmüvafiqdir. Bunu aşağıdakılarla şərtləndirmək
olar:
1)Mə’lumdur ki, hər bir ölkənin inkişafının maddi bazası 3 məqama
əsaslanır:

102
-Statik rəqabət üstünlükləri-ölkədə potensial resursların mövcudluğu (yer-
altı, yerüstü sərvətlər, coğrafi vəziyyət, iqlim şəraiti, torpaq resursları və s.).
-Dinamik rəqabət üstünlükləri (inkişaf etmiş infrastrukturanın mövcudlu-
ğu, istehsal edilən məhsul və xidmətlərin dünya standartlarına uyğunluğu, rəqa-
bətətablılıq dərəcəsi və s.);
-Kadr potensialı.
R.Reyç yazır ki, «...Siyasətçilər adətən anlaya bilmirlər ki, millətin real po-
tensialı müəyyən texnologiyalara malik olmasında deyil, ölkənin vətəndaş-
larının gələcək problemləri...kompleks həll edə bilmək qabiliyyətindədir»
1
. Öl-
kənin dünya bazarında gedən rəqabət mübarizəsinə qoşulması, yuxarıda göstə-
rilən hər üç potensialın mövcudluğunun əsasında həyata keçirilməlidir. Statik
rəqabət üstünlüklərinin mövcudluğu, yaxud ölkənin bu potensialdan məhrum
olması fikrimizcə, heç də həlledici rol oynamır. Məsələn, Yaponiyanın inkişaf
modeli xammal və enerji daşıyıcılarının idxalatına əsaslanmaqla yüksək inkişaf
etmiş iqtisadiyyat əldə etməyin mümkünlüyünü sübut edir.
2)Müqayisəli üstünlüklər əbədi deyil. Ölkə müəyyən tarixi dövr ərzində bu
və ya digər məhsul yaxud xidmət istehsalında malik olduğu üstünlükləri itirə
bilər.
3)Müqayisəli üstünlüklər prinsipi rəqabətətablılığın inkişafını statik üs-
tünlüklərlə, istehsal amilləri ilə bağlayır.
Dünya ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, istehsal amilləri bazasında rəqa-
bətətablılığın inkişaf etdirilməsi durğunluğa və son nəticədə xarici iqtisadi əla-
qələrin səmərəlilik səviyyəsinin aşağı düşməsinə gətirib çıxarır. Başqa sözlə,
müqayisəli üstünlüklər prinsipinin əhatə dairəsi istehsal amilləri müstəvisindən
kənara çıxmır. Mahiyyətcə təklif nəzəriyyəsinə söykənən bir prinsipin alayı
məzmun daşıyacağına ümid etməyin özü ən azı sadəlövhlük təsiri bağışlaya
bilər. Birmənalı şəkildə tam elmi şübhələrdən kənar olan bir məsələ-investisiya

1
P.Peich. The Work of nations. New York. 1991, p.162-163.

103
və innovasiya sferalarının mütləq aparıcı mövqelərə sahibliyi belə bir qənaətə
gəlməyə imkan verir ki, bunlarsız qarşılıqlı ticarətin iqtisadi səmərəliliyindən
danışmağa dəyməz. Beləliklə, müasir dünya bazarının fəaliyyət mexanizmi və
inkişaf etmiş ölkələrin ticarət əməliyyatlarının təşkili və tənzimlənməsinin
ümumiləşdirilmiş yekunları rəqabət üstünlükləri prinsipinin alternativsiz
olduğunu əyani şəkildə sübuta yetirir. Bununla yanaşı, keçid iqtisadiyyatlı
ölkələrin xarici ticarət əlaqələrinin bu prinsipinə əsaslanması hələ ki, mümkün
deyildir. Belə ki, rəqabət üstünlükləri birdəfəlik yaradılan və əbədi səciyyə
daşıyan bir fenomen deyildir. O, fasiləsiz olaraq formalaşdırılan və mühafizə
olunan sistemli yaranışdır. Aydındır ki, bunun üçün fasiləsiz olaraq istehsalın
modernləşdirilməsinə, əməyin elmi təşkilinə, marketinqə və s. investisiya
qoyuluşları, həm də innovatika sahibkarlığının ən yeni nailiyyətlərindən istifadə
etməklə, tətbiq edilməlidir. Keçid iqtisadiyyatlı ölkələrin, o cümlədən
Azərbaycan Respublikasının göstərilən səpgidə fəaliyyətdə olmaları imkan
xaricindədir. Maraqlı cəhət burasındadır ki, bu məqsədlə xarici investisiyaların
cəlb edilməsi də mümkün deyildir. Belə ki, böyük maliyyə resurslarına malik
olan və donor kimi çıxış edən heç bir inkişaf etmiş ölkə yaxud trans-milli
korporasiya özünə rəqib yaratmaq istəməz. Buna görə də, nəinki iqtisadi inkişaf
modelinin seçilməsində yaxud xarici ticarətin fundamental metodoloji
prinsipinin müəyyənləşdirilməsində, eləcə də ölkənin bütövlükdə xarici iqtisadi
strategiyasının formalaşdırılmasında rəqabət üstünlükləri konsepsiyasına
əsaslanmaq qlobal xarakter daşımır və yalnız inkişaf etmiş ölkələrə xas olan
cəhət kimi səciyyələnir. Göründüyü kimi, keçid dövrünün spesifik
özünəməxsusluğu və iqtisadi gerilik problemi rəqabət üstünlüklərini yalnız
(hələ ki) sırf nəzəri əhəmiyyət daşıyan prinsip kimi nəzərdən keçirməyə imkan
verir.

104
Bununla belə, dünya iqtisadiyyatında gedən proseslərin daxili məntiqi və
inkişaf təmayülləri ölkənin xarici ticarət strategiyasının təməl prinsipini, vahid
metodoloji platformasını müəyyənləşdirməyi tələb edir.
Fikrimizcə, müasir reallıqdan çıxış etməklə qlobal kontekstdə Azər-
baycanın xarici ticarətinin perspektiv inkişafının metodoloji əsaslarını aşağıdakı
kimi formalaşdırmaq məqsədəuyğun olardı:
I.Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatında yeri və roluna «kiçik ölkə» hipotezi
mövqeyindən yanaşılmalıdır; Yə’ni:
-Kiçik tutumlu bazarın spesifik özəllikləri mütləq nəzərə alınmalıdır.
-Müasir qloballaşma prosesi şəraitində kiçik tutumlu bazarın özünüqoruma
mexanizmi formalaşdırılmalı və qlobal əlaqələr sistemində tam şəkilli
«ərimə»nin qarşısı alınmalıdır;
-Bazarın həm biliteral, həm də mültiliteral münasibətlərinin optimal
mütənasibliyi gözlənilməlidir;
-Bazar sub’ektlərinin regional və qlobal bazarlar sistemində bazar payla-
rının təmərküzləşməsi və iriləşmə prosesinə hökumət tərəfindən yaxından
yardım edilməlidir.
II.Əsasən tarixi mahiyyət daşıyan keçid dövrünün xarici ticarət əlaqələrinin
metodoloji sxemi müqayisəli üstünlüklər→dinamik üstünlüklər→rəqabət
üstünlükləri triadasını özündə ehtiva etməlidir.
III.Eyni zamanda, nəzərə alınmalıdır ki, rəqabət üstünlükləri ümumbəşəri
xarakteristikadan daha çox milli məzmuna malikdir. Yəni, rəqabət üstünlükləri-
nin tətbiqi sferasında hansısa hazır bir modeldən istifadə edilməsi mümkün-
süzdür. Yaradılan rəqabət üstünlüklərinin «milliləşdirilməsi» qaçılmaz zəru-
rətdir.


105
· 3. KEÇĐD ĐQTĐSADĐYYATI ŞƏRAĐTĐNDƏ VALYUTA MƏZƏNNƏSĐ
SĐYASƏTĐNĐN QARŞILIQLI TĐCARƏTƏ TƏ’SĐRĐ: KONSEPTUAL
BAXIŞLARIN QĐYMƏTLƏNDĐRĐLMƏSĐ
Upnzsks ıaxkök çköaxzç əzxakçksks maıəlpaəelxlpraül vz hrşrkmmzçpz
çköaxzç zpaqzpzxksks qaxəlplqpl cameaplplq fxksükfksz şmdşs əznkpez
ksçjsükv ksnkəacl fxtüjüksez vapmşça-nxjekç rhsaükbzçpzxk ğzppjekök xtpa
rapknekx. Zpzpıhüşü, fxtbpjrks xjoktsap rkqmaüpl qtmşpşəş bş aüfjnçks çz’ükx
ohöhsh eağa ea mhnüzpekx. Bş baılreas, REB eaıkpk qaxəlplqpl
rhsaükbzçpzxks üuyhojezs aüfjnçez çzeqkqaçl ğzr szyzxk, ğzr ez bhçuvphnez
njgke kqçküaekmmaçl əzxakçk hghs xjoktsap bptnpaərasls eamaslqpl ksnkəacl
suqçjmk-szyzxksezs rhzmmzs jprk raxaq etdşxşx.
Jmsk yarasea, t ea qjme jekprzpkekx nk, znüzx çzeqkqaçglpax vapmşça
ükmaüzçksks rhğhr zğzrkmmzç eaəlraül cknkxksez mjnekpekxpzx. Rzüzpzs,
V.Raş maylx nk, «Hrşrkmmzçpz, vapmşça ükmaüzçk upnz üzsamjüksks
xzqabzçqabkpkmmzçksk vz ıaxkök btxö hyxz cakypzxks rzbpzdksz bzxabzx
tpaxaq çköaxzç bapasülsls rhübzç üapetüşsş çz’rks jçrzpkekx»
1
. Ekozx bkx
rhzppkc qjme jekx nk, vapmşça ükmaüzçk, zpzpıhüşü ea tsşs euszxpkpkmksks
çz’rksk fxtbpjrk rkppk-kqçküaek çzğphnzükypkmks züaü rzüzpzxkekx
2
.
Bjpzpknpz, afaxeldlrly axaəelxrapax ouüçzxkx nk, zs’zszvk
faxçsmtxpaxpa qaxəlplqpl çköaxzç zpaqzpzxksks nzünks əznkpez aəadl
ehərzüksks züaü üzbzbpzxk ülxaülsea vapmşça-nxjekç rhsaükbzçpzxksks
ezmkəzs ütükap-ükmaük vz kqçküaek ükçşaükmasls çzpzbpzxksz öavab
vjxrzrzük, jpzöz ez, hrşrkmmzçpz bş küçkqarzçez ğzx ğasül bkx zrzpk

1
@¬¯ >O+NvN7¬u×^+¬¼ =×;N=7¬ ¬ ¯NR¬-¬u×^+¬q ¯¬+R
+ ^N+=×7×vvNq _N^^¬¬>N¯=N^× E+NvN±
7¬+¬± @± :± .¯¯: ^-=.¯±
2

_N^^¬q^+¬q E+NvN7¬u×^+¬q ׯ=v¬R ¯- .¯¯: ^-= ¯
´

106
czapkmmzçks mtıpşdş arkppzxk uyhszrzıüşü mjx çşçrşəeşx. ÜÜXK-sks rhqşça
şdxaeldl kpn kppzx zxyksez qjme jekpzs arkppzxks çz’ükxk eağa ohöph
tprşəeşx. Bjpz nk, 1989-öş kppz rhqamküzez bptneaıkpk rap rhbaekpzük
zrzpkmmaçpaxl 1992-ök kpez 70% ayaprlə, küçjğüapls çzszyyhph,
qkmrzçpzxks pkbjxappaəelxlpraül vz ü. Bş qzbkpezs tpas fxtüjüpzx fşp-nxjekç
vz vapmşça ükmaüzçksz gtı ohöph çz’ükx ouüçzxrkəekx. 1992-ök kpez fşp
jrküükmaül 15,4 ezcz, 1993-1994-öh kppzxez küz 74 ezcz axçrləelx.
HER-şs ğzöröz aəadl ehəehmh əzxakçez kyack fşp nhçpzük 1993-1995-ök
kppzx zxyksez 20 ezcz mhnüzprkəekx nk, bş ea kscpmaükma üfkxaplsl
ğzxznzçz ozçkxrkəekx.
Çzeqkq tpşsas euvx zxyksez rkppk vapmşçapaxls küçkcaezmz bşxaılpraül
kpz zpaqzeax tpaxaq üabkq rhççzckq xjüfşbpknapaxls rkppk rapkmmz
bayaxpaxlsls ctxrapaəraül, rhüçzqkp fşp-nxjekç vz vapmşça ükmaüzçk
mjxkçrzpzxk hghs zpvjxkəpk rhğkç maxasrləelx. Axaəelxrapaxlrly ouüçzxkx
nk, czxqpk rkppk üfjükcknapaxa baıramaxaq, ğzrks rapkmmz bayaxpaxlsls
gtıüampl tıəax özğzçpzxk ruvöşe tprşəeşx. Bjpz nk, zvvzpa, bş bayaxpax ülxc
eaıkpk bayaxpax nkrk rjmeasa glırlə vz ksnkəac jçrzmz baəparləpax. Bş bayax-
paxea afaxlpas zrzpkmmaçpaxa mapsly ğzrks euvpzçpzxks xjykejsçpzxk
bşxaılplxel. Qjmxk-xjykejsçpzxks ğzrks bayaxa eaıkp tpraül qaeadas
jekprkəekx; knksökük, eaıkpk rapkmmz zrzpkmmaçpaxl ökeek euvpzç
szyaxzçk apçlsea afaxlplxel vz çzsykrpzsrz mapsly ksykbaçk rjçtepaxpa ğzmaça
njgkxkpkxek. Szçközez, xzürk bayaxpa masaəl maxl pjqap vz ızpvzçk bayaxpax
ea ctxrapaəlxel; hghsöhüh, tspax rapkmmz xjüşxüpaxlsls bupohüh vz mjskezs
bupohühsez kcxaç rzğeşe xtpa rapkn kekpzx. Bjpz nk, vapmşça, nxjekç vz
rapkmmz xjüşxüpaxlsls bumhn znüzxkmmzçk rzxnzypzəekxkprkə mtppa
buphəehxhphxeh; euxehsöhüh, ğzrks bayax hghs hrşrrapkmmz üabkçükypkmk,
mhnüzn kscpmaükma, nafkçapls qaxəlülsls rjmeasa glıaxeldl nzünks
ntsmşsnçşx ezmkəknpzxk ıaü tprşəeşx; bjəksökük, bayaxpaxls üçxşnçşx

107
ksnkəaclsls aəadl üzvkmmzez tpraül, basnpaxaxaül nxjekç vz qkmrzçpk nadly-
paxpa rhqamküzez vapmşça zrzpkmmaçpaxlsls hüçhs ruvqjmk vz ü. ouüçzxrzn
tpax.
Hrşrkmmzçpz, küpağaçpaxls kpn kppzxksez zs’zszvk faxçsmtxpax
axaülsea qaxəlplqpl çköaxzçks nzünks ayapraülsea hrşrrapkmmz
ükçşaükmaülnın kcxaç fküpzərzük rhğhr xtp tmsarləelx (özevzp 3.4.).
Qjme olunan ükçşaükmasls ctxrapaəraülsea züaü üzbzb nkrk, znüzx çzeqk-
qaçglpax bayax rhsaükbzçpzxksks xjap üşbmjnçksks tpraeldl əzxakçez
qkmrzçpzxks pkbjxappaəelxlpraülsl ouçhxhxpzx. Rzüzpzs, A.Saqtvkçüks ğzrks
rzsçkqz üumnzsrznpz maylx nk, «...Szçközez zrzn, küçjğüapls axçlrl vz ks-
vjüçkükma qtmşpşəpaxl üçkrşppaəelxlpraeldl bkx əzxakçez küçjğüap jekpzs
rzğüşp vz ıkerzçpzxks rhbaekpzüksks ğzmaça njgkxkpekmk bayax
ctxrapaərləelx»
1
. Bhçhs bşspaxl züaüpl ğjüab jezs rhzppkc xşbpşs
euszxpkpkmksk çz’rks jçrzmks baəplöa fxksükfpzxksk ez üaeapamlx: Raçjxkap
vz fşp aılspaxl axaülsea kqçküaek çaxaypldls çz’rksk; Qkmrzçpzxks
üabkçpkmk əzxakçksez küçjğüapls ojskəpzsekxkprzük; Iaxkök maxelrls
küçjğpana ejmkp, küçjğüapls ksnkəacl vz çjıstptokmapaxa muszpekprzük vz ü.
Ouxhsehmh nkrk, fxtbpjrks rağkmmzçksz masaəra «glpfaq» szyzxk
üzökmmz eaəlraqpa rhaükx ojxgznpkmks rzsçkqksz qzçkmmzs şmdşs ozprkx.
Baəqa üuypz, «sjöz jçrzn paylrelx» üşapl jrfkxkn züaüpaxl tpraeldlsa ouxz aglq
qaplx.

Özevzp 3.4.
REB-mz hyv tpas upnzpzxez rapkmmz ükçşaükmaül

Upnzpzx
Kscpmaükmasls txça
amplq çjrfk (%)
Euvpzç bheözüksks
nzükxk (HER-a skübz-
çzs %-pz)
Rkppk vapmş-
çasls
ejvapvaükmaül

1

·j¬NN+¬¯¬v ¬RE-v×× ¬^¯×+-× E+NvN7¬u×^+Nq ^×+N¯¬
^-vN^-¬ _N^^¬¬_N^^¬q^+¬q E+Nv ׯ=v¬R .¯¯:
¯± ^-= ¯´±¯¯

108
1994 1995 1994 1995 1994
1.Ayzxbamöas 28 4 21 5 35,5 ezcz
2.Jxrzsküças 18 5 24 12 5,4 ezcz
3.Bjpaxşü 23 6 11 7 10 ezcz
4.Ohxöhüças 60 5 ... 0 15,5 ezcz
5.Qayaılüças 12 6 5 4 7,2 ezcz
6.Qlxdlylüças 8 3 8 6 1,3 ezcz
7.Rtpetva 15 6 5 3 1,17 ezcz
8.Uybznküças 18 6 8 6 25 ezcz
9.Çaöknküças 7 ... ... ... 2,9 ezcz
10.Çhxnrzsküças 18 ... ... ... 5 ezcz
11.Şnxamsa 20 6 9 7 8,6 ezcz
12.Xşükma 22 5 4,0 4,3 15,6 ezcz

Cədvəldə əks etdirilən situasiyanın səbəbini nədə axtarmaq lazımdır
sualına münasibətdə müasir nəzəri baxışlar arasında yekdillik yoxdur. Bəri baş-
dan, qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, MDB çərçivəli qarşılıqlı ticarətin dayanıqlı
inkişafında valyutaların real məzənnəsinin elmi əsaslara söykənməklə müəy-
yənləşdirilməsi heç də az əhəmiyyətli məsələ deyildir. Əgər nəzərə alsaq ki, real
məzənnənin səviyyəsi və dinamikası ilə milli istehsal, məşğulluq və tədiyyə
balansı arasında son dərəcə sıx qarşılıqlı asılılıq mövcuddur, onun real və
maliyyə sektorlarının inkişafına, eləcə də bütövlükdə, ölkənin perspektiv planda
iqtisadi siyasətinin prioritetlərinin seçilməsinə təsir imkanları böyükdür, onda
yuxarıda əks etdirdiyimiz tezisin əməli əhəmiyyət daşıdığına heç bir şübhə yeri
qalmayacaqdır. Və, valyuta məzənnəsinin müəyyənləşdirilməsinə həsr edilmiş
nəzəri baxışların çoxluğu da məhz həmin problemin mahiyyətcə mürəkkəb və
çoxşaxəli xassəyə malikliyindən irəli gəlmişdir. Bu konsepsiyaları tarixi-
xronoloji ardıcıllıqla aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq mümkündür:
1)1970-ci illərə qədər fəaliyyətdə olan ən’ənəvi konsepsiyalar: Alıcılıq qa-
biliyyətinin pariteti nəzəriyyəsi və Keynsçi konsepsiya («xalis axın» tipli
konsepsiya və kapitalın miqrasiyasının prizmasından formalaşdırılan konsep-
siya);

109
2)1970-1980-ci illərdə mövcud olan konsepsiyalar: Faiz stavkalarının
pariteti nəzəriyyəsi; monetar nəzəriyyə; portfel balansı nəzəriyyəsi;
3)Müasir konsepsiyalar: rasional möhtəkir nəzəriyyə; Heterogen gözləmə-
lər nəzəriyyəsi; Maraqlı cəhət burasındadır ki, hər bir ayrıca götürülmüş
konsepsiya hər hansı bir konkret iqtisadi situasiyanı əks etdirir. Yə’ni, onların
universal resept kimi istifadəsi qeyri-mümkündür, həm də vahid məxrəcə
gətirilə bilmə ehtimalı sıfıra yaxındır. Bu mənada R.Dornbuşun
1
rə’yi ilə tam
razılaşmaq mümkündür ki, həqiqətən də sadalanan konsepsiyaların hər biri
valyuta məzənnəsinin müəyyənləşdirilməsində hissəvi mahiyyət daşıyırlar. Eyni
zamanda, ayrıca götürülmüş tarixi dönəm üçün prinsipial əhəmiyyət də kəsb edə
bilərlər.
Həmçinin, maraqlı olan cəhətlərdən biri də ondan ibarətdir ki, keçid
iqtisadiyyatı şəraitinə uyğun gələn müvafiq konseptual yanaşmanın yoxluğuna
baxmayaraq, əksər MDB ölkələri məzənnə siyasətinin nəzəri bazası kimi alıcılıq
qabiliyyətinin pariteti nəzəriyyəsinin ən’ənəvi variantını götürmüşlər. Və,
bunun üçün də çox sadə bir düsturdan istifadə edirlər:
K ÷
P
E P
x


Burada:
K-milli valyutanın real məzənnəsi;
E-milli valyutanın nominal məzənnəsi;
P-milli istehlak qiymətləri indeksi;
P
x
-xarici istehlak qiymətləri indeksi.
Eyni zamanda, aparılan hesablamanın ən’ənəvi metodikaya uyğunluğunu
təmin etmək məqsədilə ticarəti aparılan və aparılmayan malların qiymət in-
deksləri arasındakı nisbəti və əmək haqqının səviyyəsini (milli valyuta ilə he-
sablanmış əmək haqqının səviyyəsini dollarla hesablanmış müvafiq göstəriciyə

1
Heather H.D. Gibson International Finance, Exchange Rates and Financial Flows in the international
Financial System. Edinburgh: Longman Group Limited, 1996, p.54.

110
bölməklə) də əlavə edirlər. Söhbət açdığımız yanaşma tərzinə söykənməklə
milli valyutanın real məzənnəsinin dinamikasını ağılabatan şəkildə yaxud hamı-
nın qəbul edə biləcəyi formada izah etmək son dərəcə müşkül işdir. Əvvəldə
verdiyimiz sualı cavablandırmağa çalışaq. Beləliklə, əslində real məzənnə
tarazlığı iqtisadiyyatın daxili və xarici sektorlarında eyni vaxt intervalında əldə
edilən stabillik və tədiyyə balansının tarazlığı ilə reallaşa bilər
1
. Problemin
məhz bu şəkildə geniş aspektli qoyuluşu göstərir ki, real məzənnənin artımı
yaxud aşağı düşməsini birmənalı olaraq qiymətləndirmək (alıcılıq qabiliyyətinin
pariteti əsasında) yanlışlıqdır. Belə ki, real məzənnənin artımı ən azı iki
istiqamətdə tədqiq olunmalıdır:
1)Ekzogen yönümlü təsir: Məsələn, milli xərclər və qiymətlərin artımının
təsiri; Bu halda rəqabətqabiliyyətliliyi, sözsüz ki, aşağı düşəcəkdir;
2)Endogen yönümlü təsir: Məsələn, rəqabətqabiliyyətliliyin yüksəlişi nəti-
cəsində (Milli istehsala dünya bazarında tələbin yüksəlməsi).
Ən ümumi şəkildə götürsək, onda islahatların ilk illərinə nisbətən real val-
yuta məzənnəsinin tədrici revalvasiyasını şərtləndirən amil və ehtimalları
aşağıdakı kimi sıralaya bilərik:
1)Belaşa-Samuleson ehtimalının reallığı; Yəni, ticarəti aparılan malların
məhsuldarlığından əldə edilən mənfəət ticarəti aparılmayan malların analoji
göstəricisindən çoxdursa
1
;
2)Məcmu effektivliyin yüksəlişi;
3)Mənfəət normasının yüksəkliyi və s.
Və, nəticədə də ölkənin yaxud inteqrasiya blokunun bütövlükdə ticarət
şəraiti yaxşılaşır.
Apardığımız araşdırmalar Azərbaycan və eləcə də digər MDB ölkələri
üçün bir sıra praktiki əhəmiyyət kəsb edən nəticələr əldə etməyə imkan verir.

1
Halpern L., Wyplosz C. Equilibrium Exchahge Raties in Transition Economies//IMF Staff Press.
1997, Vol. 44 N4. p.430.

111
Belə ki, əvvəla, real valyuta məzənnəsinin artımı keçid dövrünün müvəf-
fəqiyyətli gedişinə işarədir. Đkincisi, bu artım yalnız iqtisadi islahatların həqiqi
sistemliliyinə nail olmaqla reallaşa bilər; Üçüncüsü, keçid iqtisadiyyatı şəraiti
üçün alıcılıq qabiliyyətinin pariteti nəzəriyyəsi yararlı deyil və s.
Təhlil materiallarından da göründüyü kimi MDB gerçəkliyi tamamilə əks
istiqamətli prosesləri özündə ehtiva edir.
Jpz ğzrks euvxez rzğy bş fxtbpjrpzxks axaeas qapelxlpraül rzqüzek kpz
vağke çzekmmz üküçjrksks maxaelpraül ohshs ançşap rzüzpzpzxksezs bkxk
nkrk kxzpk ühxhphxeh. Jmsk yarasea bjpz bkx qzsazç ez txçaplda qtmşpşxeş
nk, çzekmmz kççkcaqlsls maxaelpraül REB upnzpzxksez qaxəlplqpl çköaxzçks
ğzörksk 2-3 ezcz axçlxrada, jpzöz ez Ayzxbamöasls HER küçjğüaplsea 15-
20%-pkn üşxzçksz sakp tprada krnas vjxzöznekx.
ÜÜXK-sks ühqşçş szçközüksez euvpzç rhüçzqkppkyi zpez jçrkə njgrkə
rhççzckq xjüfşbpknapaxea rkppk vapmşçama njgke fxtüjük ez çkstptik baılreas
mjnöksü tprarləelx. Bş küçkqarzçez çzeqkqaçglpax 4 njgke çkfksk
czxqpzsekxkxpzx:
1)Bkxbaəa njgke çkfk (Jüçtskma, Nlxdlylüças, Çhxnrzsküças, Qayaılüças,
Jxrzsküças);

2)«Rhvzqqzçk çzekmmz vaükçzük=rkppk vapmşça» çkfk (Ohxöhüças,
Uybznküças);
3)«Ütvjç xşbpş=rhvzqqzçk çzekmmz vaükçzük=rkppk vapmşça» çkfk
(Pkçva, Paçvkma);
4)Rzxğzpzpk njgke çkfk (Xşükma, Çaöknküças, Şnxamsa, Bjpaxşü, Ayzx-
bamöas).
Üabkq rhççzckqpzxpz qaxəlplqpl badplplqea afaxeldlrly hrşrk çzğpkpks
szçközpzxk ouüçzxkx nk, bptneaıkpk çköaxzçks çzənkpk vz ksnkəaclsea fşp-

1
П.Р.Крушан, М.Обстфельд-Международная экономика. Теория и политика/Пер. с англ; Под

112
nxjekç vz vapmşça ükmaüzçk afaxlöl zğzrkmmzç nzüb jekx. Bş baılreas ıaxkök
çköaxzçks üçkrşppaəelxlpraülsea qjme jçekmkrky ükmaüzç züaüzs aəadleanl
küçkqarzçpzxez uy çz’ükxksk ouüçzxkx:
1.Kscpmaükmasls üzvkmmzük;
2.Rkppk vapmşça ükmaüzçksks çzçbkqk hüşppaxl vz qameapaxl;
3.Upnzsks ıaxkök vapmşça jğçkmaçpaxlsls ğzörk;
4.Eküntsç ükmaüzçk;
5.Basn üküçjrksks ksnkəacl;
6.Iaxkök çköaxzçks nxjekçpzəekxkprzük.
Qjme jekpzs küçkqarzçez axçlq qzxaxpaərlə adlx ükçşaükmasln axaeas
qapelxraülsea «Zğapksks ütükap rheackzüksks ohöpzsekxkprzük vz
kqçküaekmmaçea rapkmmz vzykmmzçksks üçabkppzəekxkprzük çzebkxpzxk
ğaqqlsea 15 kmşs 1994-öh kp çaxkıpk Fxjykejsç czxrasl vz Rkppk Rzöpküks
«1994-öh kp hghs fşp-nxjekç ükmaüzçksks baəplöa küçkqarzçpzxk ğaqqlsea»
qzxaxı rhğhr xtp tmsaraqpa qjme jekpzs ücjxaea şyşsrheezçpk euvx hghs mjsk
rzxğzpzsks züaülsl qtmrşəpax. Nxjekç ükmaüzçksks üzxçpzəekxkprzük vz şöşy
nxjekç jrküükmaülsls qaxəlülsls aplsraül vz szçköz j’çkbaxl kpz
asçkkscpkmaükma üzökmmzük eaəlraqpa ranxtrapkmmz üabkçpkmksz sakp
tprada krnas vjxrkəekx. Vz bhçhs bşspaxls mjnşsş nkrk, rkppk vapmşçasls
rzyzssz üabkçpkmk zpez jekprkəekx.
Fxtbpjrks çzüvkx jçekmkrky aüfjnçez qtmşpşəş axaəelxeldlrly euvxez qz-
xaxpaərlə ükçşaükmasls eaıkpk çzbkzçksezs etdas tbmjnçkv yzxşxzç kek. Bjpz
nk, zvvzpa, upnzsks bayax kqçküaekmmaçlsa njgkepz zpaqzeax afaxeldl
üküçjrpk küpağaçpax szksnk ıaxkök kqçküaek zpaqzpzxks nzünks əznkpez
çzszyyhpz şdxaraül, ğzçça upnzeaıkpk gzxgkvzez kqçküaekmmaçls ücjxapaxl
axaülsea ejyksçjqxaükmasls vhü’zç apraül küçjğüap buğxaslsl txçaplda
glıaxraqpa ıaxkök bayaxpaxeas aülplpldl ranükrşr üzvkmmzmz qapelxrləelx:

ред. В.П.Колесова, М.Б.Кулакова. ЮНИТИ, 1997, стр.423

113
Knksökük, rzörş çzpzbaçls uezskprzüksez ıaxkök rzsbzpzxks ıhüşük gznküksks
axçraül aejnvaç üşxzçez ıaxkök vapmşçama tpas çzpzbk mhnüzpekxek nk, bş ea
mjsköz euvxkmmzmz bşxaılprlə rkppk vapmşçasls nzünks ejvapvaükmaülsa
ozçkxkb glıaxrlə, upnz kqçküaekmmaçl vapmşça rzyzsszüksezs ranükrap
aülplplda ehərhəehx. Szçköz j’çkbaxl kpz küz, üaçlə qkmrzçpzxksks axarüly
mhnüzpkək, ğkfjxkscpmaükma ğzr kqçküaek, ğzr ez ütükap fxtbpjrpzxk eağa ea
nzünkspzəekxrkəekx.
Bş aüfjnçez gtıpş üamea arkppzxks ğzr bhçuvphnez, ğzr ez amxlöa
ouçhxhprhə əznkpez çz’ükx ohöhsezs üamüly rküappax ouüçzxrzn tpax. Panks,
çznöz bş knk arkp upnz xzğbzxpkmksks qzbşp jçekmk qzxaxls mjoasz ehyohs
qzxax tpeşdşsş ranxtfxtüjüks ütsxanl ojekəksez aglq-amels əznkpez ühbşça
mjçkxek. Bjpzpknpz, 1994-öh kpks knksök maxlülseas j’çkbaxzs
Ayzxbamöasls mhxhçehmh vapmşça ükmaüzçksks züaü üzökmmzvk özğzç-
pzxk aəadleanlpaxeas kbaxzç tprşəeşx (əzn. 3.1.).
















Əzn. 3.1. 1994-öh kpezs baəpamaxaq Ayzxbamöasls vapmşça
ükmaüzçksks ıaxançjxk vz rzyrşsş.
Jpz ğzrks kpezs baəpamaxaq Banl Basnpaxaxaül Vapmşça Bkxiaülsls
czapkmmzçz baəparaül kpz bayaxls kscxaüçxşnçşxşsşs çzəznnhph üçaxç
ııııııı
ıııııııı
ıııııı ıııııı
ıııııııııı ıı
ıııııııııııııı ıııııııııı
ıııııııı
ııııı ıııııııııı
ıııııııııııı ıııııııı-
ııııııııı
ııııııı ıııııııııııııııı
ııııı ıııııııııı ııııı-
ııııııı
ııııı ııııııı ııııııııı
ııııııııııı ıı’ıııı
ııııııı ıııııııııııı
ııııııııııııııııı
ııııııı ııı ııııııııııııı
ııııııı ıı’ıııı
ıııııııııı ıı ııııııııııı
ıı’ıııı
ııııı-ııııııı
ııııııııııııııı ıııııııı
ııııı ıııııııı

114
ouçhxeh vz jmsk yarasea, rhvzqqzçk çzebkxpzx nkrk çzçbkq jekpzs
kıxaöaçglpaxls vapmşça ğaükpaçlsls bkx ğküüzüksks rzöbşxk üaçləlsls çzənkpk
upnzsks vapmşça bayaxlsls öaspasraülsa çznas vjxek. Ekozx çzxzcezs 21
tnçmabx 1994-öh kp çaxkıpk «Vapmşça çzsykrpzsrzük ğaqqlsea» Qasşsşs
qzbşp jekprzük vapmşça xjikrksks pkbjxappaəelxlpraül hghs zpvjxkəpk ğhqşqk
baya ctxrapaəelxel.
Rzğy bş çzebkxpzxks eusrzezs ğzmaça njgkxkprzük szçközüksez «qaxa»
bayaxls züaxzçksezs qşxçşpraqpa masaəl, rasaçls rzyzssz üabkçpkmksz sakp
tpşseş.
1998-ök kpezs j’çkbaxzs gtıüjqrjsçpk vapmşça bayaxlsls ctxrapaəraül fxt-
üjük ejrzn tpax nk, baəa gaçrləelx. Vapmşça zrzpkmmaçpaxlsls çzsykrpzsrzük
küçkqarzçksez ğzmaça njgkxkpzs üküçjrpk küpağaçpax szçközüksez rkppk
vapmşça bayaxlsls euvxkmmzük eşxraeas axçraqea eavar jçrkəekx. Bjpz nk,
zozx 1994-öh kpez vapmşça bayaxlsls çşçşrş özrk 13,1 rps. ABƏ etppaxl ez-
mzxksez qkmrzçpzsekxkpkxeküz, bş xzqzr 1996-öl kpez 611,4 rps. etp., 1998-
ök kpez küz 1 rpxe. etppaxa bzxabzx tprşəeşx.
1999-öş kpez küz vapmşça bayaxlsls çşçşrş 1998-ök kpz skübzçzs 37,3%
axçaxaq 1594,8 rps. ABƏ etppaxl çzənkp jçrkəekx.
Rkppk vapmşça bayaxlsls ksnkəacl vz rasaçls rzyzssz ükmaüzçksks
euvxhs xjapplqpaxlsa şmdşs ğzmaça njgkxkprzük szksnk ıaxkök çköaxzç
zpaqzpzxksez, jpzöz ez bhçuvphnez ranxtkqçküaek üabkçpkmks qzxaxpaəraül,
kscpmaükmasls qaxəlülsls aplsraül vz ıaxkök ksvjüçkükma aılspaxlsls
ohöpzsrzüksez rhğhr xtp tmsarləelx.
1995-ök kpezs baəpamaxaq ütükap-kqçküaek buğxasls nzünkspzərzüksez
züaü çznasvjxkök arkppzxezs bkxk tpas rzyzssz ükmaüzçksez üçabkppkmz
sakp tpşsrşəeşx. 1996-1998-ök kppzx zxyksez ğzçça rkppk vapmşçasls
xjvapvaükmaülsa xzvaö vjxkprzük keıapaç qkmrzçpzxksks üabkçpzərzüksz
ozçkxkb glıaxraqpa nhçpzvk mtıüşppaərasls qaxəlülsls aplsraül vz

115
hrşrkmmzçpz, bş fxtüjüks ranükrşr pzsokekprzük mushrhsez rhübzç jccjnç zpez
jçrzmz krnas vjxrkəekx. Bşsşspa ea, kqçküaekmmaçls axças ühx’zçpz «etppax-
paəraülsa» zsozp maxaelprlə, upnzsks «szczü ezxrzüksz» krnas vjxkprkəekx.
1998-ök kpezs baəpamas hrşrkqçküaek ekxgzpkə rkppk vapmşçasls
rzyzssz ükmaüzçksez ez (ehsma kqçküaekmmaçlsa üzrzxzpk qtvşəra
küçkqarzçksez) rhzmmzs rzqüze ojskəpkmksks yzxşxkpkmksk txçaplda
glıaxlprlə, jpzöz ez 1997-1998-ök kppzx zxyksez Özsşb-Əzxqk Aükma upnz-
pzxk vz Xşükmaea baə vjxzs rapkmmz buğxaslseas qtxşsradls vaökbpkmksk
szyzxz apraq rzöbşxkmmzçpkmksk qabaxçrləelx. Panks, ğzrks euvxhs jrfkxkn
çzğpkpk ouüçzxkx nk, üuyhojezs fxtüjüpzxks rzsck çz’ükxksezs çar əznkpez qt-
xşsraq rhrnhs tprarləelx. Bjpz nk, 1997-ök kppz rhqamküzez 1998-ök kpez
afaxlöl kıxaöaç üağzpzxksks vapmşça ğaükpaçl 45,1%, vapmşça çznpkck
49,5% ayaprlə, çzpzb küz 0,3% axçrləelx. Xşü xşbpşsşs nzünks ejvapvaükmaül
ruğçznkx zrzpkmmaçpaxlsls ksçjsükvpkmksk axçlxrlə, rkppk vapmşça
bayaxlsea bkykr «fjxüfjnçkv jğçkrappax» aepaselxeldlrly üksextrş txçaplda gl-
ıaxrləelx.
Ülxc fükıtptik rağkmmzç eaəlmas «jğçkrappax» bkx çzxzcezs ntsmşsnçşx
ezmkərzpzxk etdşxraqpa vapmşça bayaxlsls stxrap czapkmmzçksk
zsozppzmkxüz, ekozx çzxzcezs bhçuvphnez hrşrkqçküaek ançkvpkmk
ayapçraqpa yzxzxks «rşpçkfpknaçtxşsş» küz üaplx. Bş ğap züpksez njgke
kqçküaekmmaçl əzxakçksez çüknpkn tpaxaq çznxaxpasas vz rağkmmzçöz
«çzbkk» ıaxançjx eaəlmas bkx fxtüjüekx. Açlq kqçküaekmmaç çkfksks
ojçeknöz eağa ruğnzr züaüpaxpa ctxrapaəraül fxtüjüksz faxapjp tpaxaq rzyzssz
ükmaüzçksks «mşrəaq» çzsykrpzsrzük rhğhrphmh ez rzğy jpz mşıaxlea
ouüçzxekmkrky «ntrfpjnüezs» etdşx. Jmsk yarasea, zeapzç sarksz qjme jekprz-
pkekx nk, üuyhojezs euvxez baə vjxrkə knk rzsck arkpks (Xşükma buğxasl vz
sjcçks üaçlə qkmrzçpzxksks aəadl ehərzük) çz’ükxksz eağa gtı euyhrphphn ez
jpz Ayzxbamöasea (REB upnzpzxk kpz rhqamküzez) rhəağkez jekprkəekx.

116
Üküçjrpk küpağaçpaxls ğzmaça njgkxkprzük szçközüksez ntsvjxükma
zrzpkmmaçpaxl çar pkbjxappaəelxlprlə, rkppk vapmşça bayaxlnın
gtıüjqrjsçpkpkmk qzxaxpaərlə, tfjxaçtxpaxls bayaxls küçzskpzs üjqrjsçksez
kəçkxanl üzxbzüçpzəekxkprkəekx.
1999-öş kpezs j’çkbaxzs rkppk vapmşçasls rzyzsszüksks BBVB-ez
ctxrapaəas rzyzssz züaülsea çz’mks jekprzük rjıaskyrk axaeas qapelxlprləelx.
Ğap-ğaylxea upnzez vapmşça vz ıaxkök çköaxzç xjikrksks çar əznkpez
pkbjxappaəelxlpraül mushrhsez üküçjrpk çzebkxpzx ğzmaça njgkxkpkx.
Tsş ea qjme jçrzmk yzxşxk üamlxlq nk, vapmşça rhsaükbzçpzxk kpz badpl
Ayzxbamöasls çkrüaplsea vjxekmkrky ıhpaüz bş vz ma ekozx üzvkmmzez
znüzx REB upnzpzxk hghs tıəax üzökmmz eaəlmlx.
Qaxəlplqpl çköaxzçks kqçküaek üzrzxzpkpkmksks mhnüzpekprzük vz
bptneaıkpk çköaxzç aılspaxlsls ohöpzsekxkprzüksz sakp tpraq hghs ruvöşe
szyzxk masaərapaxea ğaylx xjüjfçpzxezs küçkcaez jekprzüksz xaüç ozprzn
rhrnhsehx. Rzüzpzs, üuyhojezs ücjxasls fxtbpjrükypkmksks çz’rksaçl
küçkqarzçksez REB gzxgkvzüksez rapkmmz-nxjekç ükmaüzçksks qaxəlplqpl
şmdşspaəelxlpraül aüfjnçksez kxzpk ühxhpzs çznpkcpzxk bş qzbkpezs tpaspax
ülxaülsa eaıkp jçrzn rhrnhsehx:
1)HER-a rhsaükbzçez bheöz nzükxpzxksks mşıaxl üzxğzepzxksks
qaxəlplqpl rzğeşepaəelxlpraül;
2)Rzğüşpşs ızxö çşçşrşsşs vağke şgtçşsşs çzənkpk;
3)Nxjekç jrküükmaülsls ğzörksk, şgtç üçavnapaxlsl vz ekozx basn
czapkmmzçksz ake tpas fxksükfpzxks xaylpaəelxlpraül;
4)Bheözezs nzsax ctsepaxls nzükxksks xaylpaəelxlpraül vz ü
1
.
Ouxhsehmh nkrk, ıhüşük çzeqkqaç afaxraeas ea mşıaxlea znü jçekxkpzs
çznpkcpzxks rhaükx ojxgznpkmz qzçkmmzs şmdşs ozprzekmksk ouxrzn
rhrnhsehx.

1
@O ¬ @)- ±± .¯¯¯- ^-=.´±

117
Kpn baıləeas kcxaç bzükçpkmk vz xjapplda eabas-eabas ykee tpraül kpz
szyzx-ekqqzçk özpb jezs çznpkcpzxks rhzppkcpzxk üaezöz tpaxaq bjpz bkx
ruvqjezs glılə jekxpzx nk, hrşrk bayax (REB gzxgkvzüksez) fxksükföz vz
szçköz j’çkbaxl kpz zs ayl hrşrk vapmşçasls ruvöşepşdşsş çzpzb jekx.
Ğzqkqzçzs ez, szksnk qaxəlplqpl çköaxzçks ksnkəacl vz tsşs rzörş jccjnçksks
mhnüzpekprzük fxtbpjrksks ğzppksez, jpzöz ez bhçuvphnez xjoktsap kqçküaek
ksçjqxaükmasls xjap rzyrşs nzüb jçrzüksez hyv-upnzpzx axaülsea vapmşça-
nxjekç rhsaükbzçpzxk ücjxaülsea üzrzxzpk zrzneaəpldls çzənkpk qaglpray yz-
xşxzçekx.
Bşsşspa bjpz, qjme jekprzpkekx nk, üts 10 kpks kqçküaek eksarknaül vz
xjokts upnzpzxksks qaxəlplqpl zpaqzpzxksks ksnkəac üfjükcknaül ğzpz nk,
bptneaıkpk vapmşça ksçjqxaükmaülsl ozpzözmks rhrnhs tpas (ğkftçjçkn
rz’saea) rzüzpzpzxk ülxaülsa eaıkp jekprzüksk pabhepzəekxkx. Jmsk yarasea, t
ea rz’pşreşx nk, vapmşça ksçjqxaükmaül kqçküaek ksçjqxaükmasls ozpzözn
ksnkəacl, rkppk çzüzxxhcaçpaxls qaxəlplqpl aülplpldlsls ohöpzsrzük vz ü.
baılrlseas yzxşxkekx.
Fxtüjüks kpnks baəpasdlö aslsea vapmşça ksçjqxaükmaül xjoktsap
üzvkmmzez vapmşça ükmaüzçksks zpaqzpzsekxkprzük rjıaskyrksks
maxaelpraül vz vapmşça-nxjekç vz rapkmmz çzənkpaçpaxlsls ctxrapaəelxlpraül
asparlsea qzbşp jekprzpkekx. Mz’sk, REB ojxgznpkmksz üumnzsrznpz maıls
10-15 kp zxyksez bş mushrhsez ğzmaça njgkxkprzük rhrnhs tpas (ekozx
arkppzxks çz’ükxk üzxc-szyzx tpşsraqpa) ksçjqxaükma (vapmşça) jpjrjsçpzxksz
aəadleanlpaxl ake jçrzn rzqüzezşmdşs tpaxel:
1)Rkppk vapmşçapaxls bptneaıkpk üzxbzüç euszxpkpkmksks çz’rks
jekprzük;
2)Rkppk vapmşça rzyzsszpzxksks xaylpaəelxlprlə skübzçpzxksez nzünks
ezmkəknpknpzx baə vjxekmk çzqekxez bhçhs hyv-upnzpzxks ntppjnçkv
üşxzçez vapmşça rheaıkpzüksks ğzmaça njgkxkprzük;

118
3)Rhəçzxzn üçabkppzəekxrz ctsepaxlsls maxaelpraül;
4)Xjoktsap ğjüabpaəra vağkeksks euvxkmmzmz bşxaılpraül.
Yzsskrkyöz, bhçhs bşspax vapmşça ksçjqxaükmaül mushrhsez kpnks
aeelrpax nkrk qzbşp jekpüz ez, REB xjappldl ğzçça «üçaxç» üzökmmzük
eaəlmas çzebkxpzxks bjpz ğzmaça njgkxkprzüksz krnas vjxrkx.
Rhaükx kqçküaek cknkxez üzüpzszs bjpz bkx masaəra kpz çar əznkpez
xaylpaəraq tpax nk, ğzqkqzçzs ez, vapmşça-rapkmmz ksçjqxaükmaül
«...Rapkmmz üküçjrk çkfpzxksks xaeknap çxasüctxraükmaülsa, tspaxls eaıkpk
çzənkpk hüşppaxl, fxksükfpzxk vz czapkmmzç ıhüşükmmzçpzxksz züaü-
paslx»
1
.
Raxaqpl özğzç bşxaülseaelx nk, bptneaıkpk upnzpzxks bumhn
znüzxkmmzçksez kscpkmaükmasls ranxtkqçküaek üabkçpzərz kpz zvzy
tpşsraülsa baıramaxaq, qjme jekpzs ücjxaea ğjg bkx zğzrkmmzçpk ezmkəknpkn
baə vjxrzek.
Panks, bşsşspa bjpz ükçaç ozçkxekmkrky rhzppkcks bhçuvphnez
ksçjqxaükma (zpzpıhüşü vapmşça-rapkmmz ücjxaülsea) fxtbpjrksz masaəra
çzxyksk jprk canç nkrk qzbşp jçrzn hghs ğjg bkx züaü mtıeşx. Maışe, rzüzpzmz
baəqa küçkqarzçez masaəraqpa «...Njgke kqçküaekmmaçl əzxakçksez stxrap
kqçküaek ksçjqxaükma rhrnhs ejmkp»
2
cknxksk ühbşça mjçkxrzn, tsşs jrfkxkn
mtıparaülsl «ıapkü» kqçküaek fxtbpjrpzx fxkyraülseas glılə jçrznpz ğzmaça
njgkxrzmz özğe jçrzn sz ezxzözez jprk rzyrşs eaəlmaöaqelx? Aıl, amelselx nk,
kqçküaek ksçjqxaükma uy rzyrşsş vz rağkmmzçk j’çkbaxl kpz köçkrak ğzmaçls
bhçhs ücjxapaxlsl zğaçz jekx. Bş fxtüjük mapsly vz mapsly kqçküaek aüfjnçpz

1

_´+^-¬Nv××+ ¬RE-vN±;¬v¬v^N+¬¼ ¬v-×N=¬¯¬¼ +
´g ¬ gj¬ g=¬+v¬-×R-v×q ^×7¬v-¬u×^±
+¬q ¬v¬R¬+ @± j¬¯+¬- .¯¯´ N ^-= ±
2

_´+^-¬Nv××+ ¬RE-vN±;¬v¬v^N+¬¼ ¬v-×N=¬¯¬¼ +
´g ¬ gj¬ g=¬+v¬-×R-v×q ^×7¬v-¬u×^±
+¬q ¬v¬R¬+ @± j¬¯+¬- .¯¯´ N ^-= ±´´

119
badparaq tsşs çşçşröa naüaepaəelxlpraül, rz’sa ezmkənzspkmk rağkmmzçksk
eaəlramaöaqrl?
Aıl, nkr, ğaxea vz sz vaıç jrfkxkn üzvkmmzez ühbşça mjçkxkb nk, çar vz
ğküüzpzxks ekapjnçknaül, qaxəlplqpl aülplpldl, qaxəlplqpl badplpldl mapsly
ğküüzsks uyhshs «çar» nkrk ctxrapaəraül fxtüjük baəa gaçelqeas ütsxa
maxaslx?
Bş ğap uyphmhsez ğküüzpzxks ühskpknpz çzöxkepkmksks çzbpkdk
rz’saülsa ozprkxrk? Maışe, szmz ouxz, çar vz ğküüzpzx axaülsea mapsly
bkxupghph ejçjxrkskyrksks ruvöşepşdş qabaxelplx? Szyzxz apüaq nk,
gtıupghph ejçjxrkskyr bşohsnh kqçküaek ğzmaçls züaülsl çzənkp jekx, tsea
küçksae jçekmkrky rhzppkcks cknkxpzxksk «ğküüzvk» çzüvkx
njmckmmzçksez qzbşp jçrzn rzöbşxkmmzçksez qapaöadlq.
REB xjoktsap kqçküaek qxşfpaəraül gzxgkvzüksez vapmşça rzyzsszük kpz
ıaxkök çköaxzç ükmaüzçksks tfçkrappaəelxlpraül yzxşxkpkmk axaülsea rhübzç
jccjnç vjxz bkpzözn nzükəzs suqçzpzxks ğzr çaflpraül, ğzr ez bptn hrşrkpkmk
suqçjmk-szyzxksezs ğzmaça njgkxkprzük qabaxlq əznkpez kcaez tpşsas
üfjükckn özğzçpzxk kpz czxqpzskx. Fxtbpjrks rağkmmzçksez eamasas züaü
rzxnzyk rzüzpzpzxezs bkxk ıaxkök çköaxzçks pkbjxappaəelxlpraül vz
üçabkppzəekxkprzük (maışe eamaslqpl ksnkəacl) fxtüjüpzxksks yaras j’çkbaxl
kpz hüç-hüçz ehərzükekx. Mz’sk, qaxəlplqpl zsozp çuxzezspzxks vağke
rhüçzvkez ğzmaça njgkxkprzük, üuyhs rhüçzqkr rz’saülsea ouypzskpzs jccjnçks
çar ğzörez zpez jekprzüksz krnas vjxz bkprzy. Bjpz nk, ıaxkök çköaxzçks
pkbjxappaəelxlpraül vapmşça rzyzsszüksks aəadl üaplsraülsl çzpzb jekx nk, bş
ea ejvapvaükmasls vjxz bkpzözmk rzsck gapaxpaxpa bağzr kscpkmaükma
yzsökxksk ez ğzxznzçz ozçkxzöznekx.
Qjme jekpzs aüfjnçez Ayzxbamöasls çzöxhbzük fxtbpjrks szyzxk baılreas
ğzpp rhrnhsühyphmhsh əhbğz apçlsa aplx. Üts 5 kpks jrfkxkn axaəelxrapaxl
ouüçzxkx nk, züpksez mşıaxlea çzüvkx jçekmkrky fxtbpjr ülxc fxançknk

120
asparea ğzpp jekpz bkpzsekx. Ğzçça, bşsşs hghs rkppk vapmşçasls xjap
rzyzsszüksks aəadl üaplsraülsa t qzezx ez jğçkmaö eşmşprşx. Rzyzssz üa-
bkçpkmksk, çzsykrpzszs öhy’k ezmkərzpzxk ez jğçkva jçrznpz, qtxşmşb
üaıparaq nkcamzçekx. Raxaqpl özğzç bşxaülseaelx nk, znü-çzqekxez kıxaöaçls
axçlrl maışe eamaslqpl ksnkəacl (njgke kqçküaekmmaçl əzxakçksez) üaezöz
tpaxaq qjmxk-rhrnhsehx. Jmsk yarasea, zvvzpez qjme jçekmkrky rzüzpzmz bkx
ez qamleaxaq ouüçzxrzn küçzxekn nk, njgke fxtbpjrpzxk kpz hy-hyz eamasrlə
bkx upnzez maışe xjoktsap qxşfpaəraea vapmşça rzyzsszüksks aəadl üaplsraül
(rzqüzepk ejvapvaükma) bkx qamea tpaxaq keıapaçeas qtxşsrama ejmkp,
çzekmmz bapasülsls tfjxaçkv çzsykrpzsrzüksz muszpekpkx. Ğzr ez, rhçpzq
szyzxz aplsraplelx nk, ejvapvaükma bhçuvphnez qjmxk-çaxkc hüşppaxpa
qtxşsrasls zğzrkmmzçksk ğjgz jsekxz bkpzx.
Hrşrkmmzçpz, rhaükx kqçküaek cknkxez ıaxkök çköaxzçezs zpez jekpzs
şeşəşs ranükrşrpaəelxlpraül suqçjmk-szyzxksezs ejvapvaükma ükmaüzçksz
bumhn uszr vjxkpkx. Raxaqpl özğzç bşseaelx nk, qjme jekpzs masaəra
bhçhsphnpz bjmszpıapq çköaxzçks sjtnpaüükn szyzxkmmzüksz züaüpaslx.
Mz’sk, bkx ülxa ekozx rzüzpzpzxz masaəraea tpeşdş nkrk, ejvapvaükmasls
vapmşça bayaxlsa çz’ükxk krnaspaxl ea bzükçpzəekxkprkə rtejp gzxgkvzüksez
szyzxezs njgkxkpkx. Szyzxez çşçşpşx nk, vapmşçama tpas çzpzb vz çznpkc
küçküsa qameaea rap vz ıkerzçpzx hyxz bapasüls vzykmmzçksezs aülpl tpaxaq
rhzmmzspzəkx. Baəqa üuypz, nafkçapls bjmszpıapq rkqxaükmaül, upnzsks fşp-
nxjekç ükmaüzçk vz ü. vz k.a. qzçkmmzs szyzxz aplsrlx. Bjpz bkx jğçkrapa
üumnzskpkx nk, upnzsks çzekmmz bapasülsls vzykmmzçk mapsly vz mapsly
ıapkü kıxaöls ğzörksezs aülplelx. Ekozx çzxzcezs, ozpkxpzxks üzvkmmzüksks
ezmkərzük szçközüksez çzpzbez baə vjxzs ezmkəknpknpzx çzğpkp fxtüjüksezs
üzxc-szyzx jekpkx vz ü.
Zpbzççz, ejvapvaükma ükmaüzçksz sjtnpaüükn ouxrz bşöadlseas baılə ğjg
əhbğzüky, xjapplqpa bkx axama üldrlx. Szyzxk çzğpkp raçjxkappaxl aglq-amels

121
əznkpez ouüçzxkx nk, upnzsks ıaxkök çköaxzç əzxakçksks maıəlpaəelxlpraülsa
sakp tpraq küçzmk baılrlseas ejvapvaükma mapsly aəadleanl əzxçpzx uezsekmk
çzqekxez rhübzç xtp tmsama bkpzx:
1.Raxəapp-Pjxsjx
1
əzxçk uezseknez;
Mz’sk,
x
ı
+x
kr
>1
Bşxaea, x
ı
- kıxaöa tpas çzpzbks jpaüçknpkn zrüapl;
x
kr
- keıapa tpas çzpzbks jpaüçknpkn zrüapl;
Raxəapp-Pjxsjr əzxçksks uezskprzük aəadleanlpaxa zrzp jekpekmk
çzqekxez rhrnhsehx:
1)Nafkçapls bjmszpıapq rkqxaükmaül mtıeşx;
2)Eaıkpk vz ıaxkök çzpzb mapsly rkppk vapmşça kpz ğjüabpasrlə
qkmrzçks üzvkmmzüksezs aülplelx;
3)Iaxkök vapmşça çznpkck rhçpzq rz’saea jpaüçknekx;
4)Kpnks çköaxzç bapasül ülclxa bzxabzxekx.
2.Zozx, qaxəlplqpl çköaxzçez züaü mjxk üşbüçkçşç rappax çşçaxüa;
Bş knk əzxçezs nzsaxea ejvapvaükma zs ayl vapmşça ejrfksqk hghs əzxakç
maxaçraqpa upnzsks ıaxkök çköaxzç əzxakçksk fküpzəekxzöznekx.
Jmsk yarasea, qjme jekprzük yzxşxkekx nk, vapmşça rzyzsszüksks ezmkə-
rzük kpz ıaxkök çköaxzç euvxkmmzük axaülsea cşsnüktsap qaxəlplqpl
aülplpldls çznöz mşıaxlea ouüçzxkpzs əzxçpzxks ruvöşepşdşseas bkxrz’sapl
rhrnhsphmhsh ez keeka jçrzn ehyohs tprayel. Jrfkxkn çzeqkqaçpax ouüçzxkx
nk, bş küçkqarzçez zs ayl yaras rzcğşrşsş szyzxz apraq yzxşxkekx. Bjpz nk, qlüa
yaras ksçjxvaplsea rkppk vapmşçasls ejvapvaükmaül maışe xjvapvaükmaülsls
baə vjxrzüksezs aülpl tpramaxaq ıaxkök çköaxzç euvxkmmzüksks ğzr rhçpzq,
ğzr ez skübk ğzörksks bş arkpz vjxekmk xjanükma ülclxa maıls tpaöaqelx. Zs

1

·¯¬=××+ @××7¯v¬=N7v¬¼ E+NvN7¬+¬ @¯ >@××7¯v¬=
N7v×× N-vN^×v¬¼>± .¯¯¯ N± ^-= l.

122
maıəl ğapea zpez jekpzs szçköz vapmşça bayaxlsls rzğy «sjtnpaüükn»
çaxayplqeas glıləl kpz rzğeşepaşaöaqelx. Şyşs rheezçpk vaıç ksçjxvaplsea küz
rkppk vapmşçasls şöşypaəraül baəplöa tpaxaq, ruğçznkx zrzpkmmaçpaxlsls
ksçjsükvpkmksks nzünks ayapraül şöbaçlseas ıaxkök çköaxzç əzxakçksks
maıəlpaəelxlpraülsa rhübzç küçkqarzçpk çz’ükx ouüçzxz bkpzx. Üuyühy nk,
mşıaxlea qjme jçekmkrky ğzx knk əzxç uezsekmk çzqekxez!
Vapmşça rzyzsszük ükmaüzçk kpz ranxtkqçküaek ksnkəac axaülsea
ekapjnçkn badplplq njgke kqçküaekmmaçl əzxakçksez eağa qabaxlq əznkpez
szyzxz gaxflx. Üuyühy nk, bş ğap bkx çzxzcezs njgke euvxhshs
«üküçjrükypkn» ntrfpjnük kpz zpaqzeaxelxüa, ekozx çzxzcezs qaxəlplqpl
çz’ükxks fşp-nxjekç ükmaüzçk kpz ülı zpaqzez, eağa etdxşüş rzğy baəplöa
tpaxaq tsşs vaükçzgkpkmk züaülsea ğzmaça njgrzük baılrlseas çzyaepl
üküçjrpkpkn ctxrapaəelxlx. Rz’pşreşx nk, vapmşça rzyzsszük ükmaüzçksks
pkbjxap vz rzğeşepaəelxlöl fşp-nxjekç ükmaüzçk kpz hyvk badplpldl ğzx öhx
əhbğzezs nzsaxelx. Vz, t ea rz’pşreşx nk, fşp-nxjekç ükmaüzçksks qjme
jçekmkrky ğzx knk ctxraülsls ranxtkqçküaek ouüçzxkökpzxz çz’ükxk rhıçzpkc
rzyrşspş szçközpzxpz çararpaslx. Zozx, ğkftçjçkn tpaxaq qzbşp jçüzn nk,
üzxbzüç rzyzssz ükmaüzçk pkbjxap fşp-nxjekç ükmaüzçksks, çzsykrpzszs rz-
yzssz ükmaüzçk küz tsşs rzğeşepaəelxlpas ctxraülsa şmdşseşx, tsea üuğbzç
ageldlrly qaxəlplqpl çz’ükxks rhıçzpkc rzyrşspş szçközpzxksk aəadleanl
rzsçkqk üıjr əznpksez kcaez jçrzn tpax (əzn. 3.2.).












ıııııııııı ııııııı
ıııııııı
ııııııııııı,
ııııııııı ıııııı
ııııııı ııııııı
ıııııııı
ııııııııııııııı
ııı-ıııııı
ııııııı ııı-
ıııııı ıııııııı
ııııı ııııı ııııı ıııııı
ıııııı
ıııı
ııııııı
ııııııı
ıııııı
ıı
ııııı
ııııı
ııııııııı ıııııı
ıı
ııııı ıııı
ıııııııı
ıııııı

123






Əzn. 3.2. Vapmşça rzyzsszük vz fşp-nxjekç ükmaüzçksks ranxtkqçküaek
ouüçzxkökpzxz çz’ükxksks bptn-üıjrk.
REB kqçküaek qxşfpaəraülsa eaıkp tpas upnzpzxks çzöxhbzük bkxrz’sapl
əznkpez ouüçzxkx nk, vapmşça rzyzsszük kpz ranxtkqçküaek ükmaüzç
axaülsea hyvk badplplq tpraplelx.
Ouxhsehmh nkrk, vapmşçasls rzyzsszük vz bhçuvphnez fşp-nxjekç
ükmaüzçksks ıaxkök çköaxzç şeşəşsşs ranükrşrpaəelxlpraül küçkqarzçksez
küçkcaezük ğjg bkx vzöğpz bkxçzxzcpk üzökmmz eaəlma bkprzy. Jmsk
yarasea, rzyzssz ükmaüzçksks çzçbkqksk ez (ctxraülseas aülpl tpramaxaq) ülxc
szyzxk, zpzpıhüşü npaüükn rtejpz üumnzsrznpz ğzmaça njgkxkprzük
mapsləplqelx.
Npaüükn szyzxk masaərama ouxz, üzxbzüç rzyzssz upnzsks rhqamküzpk
hüçhsphnpzxz rapkn tpeşdş ücjxapaxea kıxaö ftçjsükaplsls axçlrlsa vz szçköz
tpaxaq, bjmszpıapq zrzn bupohühsez kəçkxanls tfçkrappaəelxlpraülsa əzxakç
maxaelx. Panks, rhaükx euvxhs xjapplqpaxl üuyhojezs fxtbpjrz baıləls npaüükn
mtyşrşsş bkxrz’sapl əznkpez xzee jekx. Vapmşçasls rzyzsszüksz çz’ükx
ouüçzxrzn krnaslsea tpas arkppzxks üam gtıpşdş vz bşsşs şöbaçlseas ea ğzçça
txça rheezçpk fxtqstypaəelxrasls rhrnhsühyphmh ksnkəac üzvkmmzüksezs aülpl
tpramaxaq znüzx upnzpzx hghs kqçküaek çzğphnzükypkn baılrlseas üts ezxzöz
çzğphnzpkekx.
Vz, çzüaehck ejmkpekx nk, çar üzxbzüç rzyzssz ükmaüzçksz gtı saekx
ğappaxea, t ea gtı qlüa yaras ksçjxvaplsea xaüç ozpkskx.
Bhçhs bşspax ğjg ez t ejrzn ejmkpekx nk, çzsykrpzszs (cknüaükma jekprkə
vz ü.) rzyzssz ükmaüzçk eağa rzqüzezrhvackqekx. Rzüzpz bşxaülseaelx nk,

124
üuyhojezs ctxraea ükmaüzçks çzçbkqk zs ayl ranxtkqçküaek üabkçpkmks
ruvöşepşdşsş vz rhğackyzüksk çzpzb jekx. Bş ğapea rkppk ğunşrzçks züaü
fxtbpjrk «ıaxkök çaxaypldls» ctxrapaəelxlpraülsls hyzxksz ehəhx nk, bş ea zs
gtış txçarheezçpk euvxh zğaçz jez bkpzx.
Znü-çzqekxez, sjtnpaüükn «baçaqplqeas» qşxçşpraq rhrnhs tpramaöaqelx.
Hrşrkmmzçpz, vapmşçasls rzyzssz ükmaüzçk kpz badpl ğzr ksnkəac jçrkə
upnzpzxks çzöxhbzpzxksks çzğpkpk, ğzr ez njgke kqçküaekmmaçl əzxakçksez
10 kppkn eksarknasls jrfkxkn axaəelxlpraül bjpz bkx qzsazçk txçaplda qtmşx
nk;
1)Bş fxtbpjrks bkxezczpkn ğzppk mtıeşx;
2)Rzyzssz ükmaüzçk upnzsks ğzr ükmaük, ğzr ez kqçküaek
fxktxkçjçpzxksezs ehyrhçzsaükb aülplqeaelx;
3)Szğamzç, rzyzssz ükmaüzçk ranxtkqçküaek vz ütükap ksnkəacls baəplöa
küçkqarzçpzxksks hrşrşmdşspşdşsa üumnzsrzpkekx.
Bş küçkqarzçez afaxeldlrly axaəelxrapaxls mjnşsşsş bjpz bkx çjyküpz
kcaez jçrzn tpax: Vapmşça rzyzsszüksks ezmkəknpkmksezs zpez jekpzs jccjnç
üçkrşppaəelxlöl ıaxançjx eaəlmas fşp-nxjekç vz bheöz ükmaüzçksezs çzxü-
rhçzsaükb aülplplqeaelx. Baəqa üuypz ejmkpzs əzxçpzx gzxgkvzüksez
ejvapvaükma kscpkmaükmasls ohöpzsrzüksz ozçkxkb glıaxaöaqelx.
Jmsk yarasea, kqçküaek pjnükntsea rhzmmzs ruvqj çşças fxtbpjrpzx
ülxaülsea vapmşça ükmaüzçksks, zpzpıhüşü rhbaekpz rzyzsszüksks upnzsks
kıxaöaçlsls xzqabzçqabkpkmmzçpkpkmksks mhnüzpekprzüksz çz’ükxk
rzüzpzük üts euvxpzxez eağa çjy-çjy üzüpzsekxkpkx.
Bş öhx masaərasls xjap axqşrjsçpzxk, zpbzççz nk, tprarlə ejmkp. Zvvzp-
pzxez qjme jçekmkrky nkrk rkppk vapmşçasls rzyzsszük vz tsea baə vjxzs
ezmkəknpknpzx bhçuvphnez kqçküaek czapkmmzçks eksarknaülsea rhğhr
xtppaxeas bkxksk tmsamlx. Jpz rzğy bkxksk! Mz’sk, kıxaöpa badpl qjme
jçekmkrky rzüzpzez vapmşça rzyzsszüksk baəplöa arkp nkrk qzbşp jçrzn vz bş

125
fxtüjüezs ekozx arkppzxk üzxc-szyzx jçrzn qzçkmmzs ehyohs masaəra üamlpa
bkprzy. Ğzçça, zs bzükç ctxraea fxtbpjrz masaəüaq, tsea ayl 3 arkpks ülı
cşsnüktsap badplplqea tpeşdşsş vz rzğy bş badplpldls kıxaöaçls
xzqabzçqabkpkmmzçpkpkmks mhnüzpekprzüksez züaü xtp tmsaeldlsl aglq-
amels əznkpez ouxz bkpzxkn:
X

=V
r
+R
n
+E
b/a
;
Bşxaea: X

- Kıxaöls xzqabzçqabkpkmmzçpkpkmk;
V
r
- Vapmşçasls rzyzsszük;
R
n
- Rzğüşpşs njmckmmzçk;
E
b/a
- Ehsma bayaxlsea ctxrapaərlə ükçşaükmama aeafçaükma
tpşsra.
Mşıaxlea znü jçekxekmkrky jmskmmzç züpksez üuyhojezspzx axaülsea
ranükrşr üaezpzəekxkprkə badplpldl jğçkva jekx.
Kıxaöaçls xzqabzçqabkpkmmzçpkpkmk gtıpş üamea arkppzxezs bkxbaəa
aülplplqeaelx vz tsş çköaxzç ükmaüzçksks gzxgkvzük kpz rzğeşepaəelxraq
qjmxk-rhrnhsehx. Afaxeldlrly axaəelxrapaxls szyzxk hrşrkpzəekxkprzük bhçuv-
phnez ıaxkök çköaxzç ükmaüzçk kpz badpl ülxc cşsnüktsap aüfjnçez aəadleanl
bptn-üıjr əznpksez kcaez tpşsa bkpzx (əzn. 3.3.).
Bş baılreas çzn bkxöz rzüzpzsk qjme jçrzn yzxşxkekx nk, bhçhs bşspaxls
ctsşsea bkxbaəa kıxaö üşbükekmapaxeas küçkcaez tpşsraül eağa bumhn jccjnç
vjxz bkpzxek. Panks, Hrşrehsma Çköaxzç Çzənkpaçlsls hyvh tpraq küçzmzs
upnzsks bş hüşpeas maxaxpasraül qjmxk-rhrnhsehx. Tsa ouxz nk, bş üuyhojezs
çzənkpaçls fxksükfpzxksz ykeekx.





ıııııı ııııııı
ıııııııı
ıııı ıııııııı ıııı ıııııııı
ıııııııı
ııııııııı
ııııııı
ııııııııı
ııııı
ıııııı
ııı
ıııııııı
ı ıı-
ıııııı
ıııı-
ıııııı
ııı-
ıııı
ıııııı
ııııııı
ıııııı-
ıııııııı
ıııı
ıııııı
ıı ıı-
ııı
ıııııı
ıııııı
ıı ııı-
ıııı
ıııııı

126




Əzn. 3.3. Njgke kqçküaekmmaçl əzxakçksez ıaxkök çköaxzç şeşəşsşs
ranükrşrpaəelxlpraülsls hrşrkpzəekxkprkə bptn-üıjrk.
Bhçhs bşspaxpa masaəl, bjpz bkx ğzqkqzçk ez şsşçraq tpray nk, ülxc
szyzxk hrşrkpzəekxrzmz üumnzsrznpz ozpkszs szçközpzxk vz ksnkəac jçrkə
vapmşça bayaxlsls czapkmmzç rjıaskyrksz ıaü tpas cşsnüktsap-zrzpk ıaxançjx
eaəlmas fxksükf vz qameapaxl tpeşdş nkrk njgke kqçküaekmmaçl əzxakçksz
nughxrzn qjmxk-rhrnhsehx. Bş rz’saea nk, Ayzxbamöasea, jpzöz ez znüzx REB
upnzpzxksez mşıaxlea çzüvkx jçekmkrky aüfjnç gtıpş üamea rzğeşekmmzçpzx
gzxgkvzüksz ehəhx.
Zvvzpa, znüzx REB upnzpzxksez vapmşça bayaxl ea eaıkp tpraqpa, bhçhs
rap vz ıkerzçpzx bayaxlarlsea ksctxraükmasls aükrrjçxknpkmk ruvöşeeşx. Jpz
bşsa ouxz ez, vapmşça rzyzsszük ükmaüzçksez baə vjxzs ezmkəknpknpzxə
ıaxkök çköaxzçks öavab xjanükmaül ğzrkəz pzsokmkx;
Knksökük, vapmşça rzyzsszük kpz upnzeaıkpk küçjğüap ızxöpzxk
axaülsea üts ezxzöz ülı qaxəlplqpl badplplq vaxelx. Mz’sk, rzyzssz ükmaüzçk
küçjğüap ızxöpzxksk mhnüzpçrznpz nafkçapls ıaxkök bayaxpaxa aılslsl
ohöpzsekxz bkpzx nk, bş ea tsüşy ea «şöşy bayax→bağa küçjğüap» ekpjrraül
kpz qaxəlpaəas njgke kqçküaekmmaçpl upnzpzx, t öhrpzezs Ayzxbamöas hghs
çararkpz xjap rzyrşs nzüb jekx. Ühbşç jçrzmz jğçkmaö mtıeşx nk, üuyhojezs
upnzpzxez küçjğüapls, jpzöz ez bhçuvphnez ojskə çznxax küçjğüap fxtüjüksks
ıaxkök upnzpzxks (bayax kqçküaekmmaçpl) şyşs tskppknpzx btmş qzxaxpaərlə
əzxakçksz aeafçaükmaül hghs rhzmmzs vaıç çzpzb tpşsşx.

127
Hghsöhüh, REB upnzpzxksks bayax üşbmjnçpzxk ntsçxaojsç
ezmkəknpkmksk ühx’zçpz ğzmaça njgkxrzn krnaslsea ejmkpekxpzx. Bjpz nk,
rkppk vapmşçasls rzyzsszüksez baə vjxzs ezmkəknpkn ğzr keıap, ğzr ez kıxaö
ücjxaülsea (ıaxkök çköaxzç əzxakçksks fküpzərzüksks qaxəlülsl apraq rzqüzek
kpz) aejnvaç şmdşspaəra çzpzb jekx. Rzüzpzs, eağa şöşy keıapaça (küçjğüap
çz’mksaçpl) sakp tpraq yzxşxkpkmk bş qzbkpezs tpas fxtbpjrpzx ülxaülsea
usöhp mjxpzxezs bkxksk çşçşx.
Euxehsöhüh, kəgk qhvvzüksks rkskrap maəamlə üzvkmmzüksks çz’rksaçl
ücjxaülsea rhzmmzs fxtbpjrpzxks ruvöşepşdş vapmşça rzyzsszük ükmaüzçksks
ğzr ctxrapaəelxlpraül, ğzr ez çzçbkqk baılrlseas bkx ülxa üfjükckn özğzçpzxks
szyzxz aplsraülsl pabhepzəekxkx. Bjpz nk, xjap bayaxls ctxrapaəraqea tpeşdş
bkx rznasea vapmşçasls ejvapvaükmaül keıapaç qkmrzçpzxksk mhnüzpçrznpz
ruvöşe ütükap fxtbpjrpzxk eağa ea ezxkspzəekxz bkpzx. Ekozx çzxzcezs, bş
ğap rzörş çzpzbks (aplöl çzpzbksks) yüksəlişinə (ezmzxöz) səbəb olmaqla
rknxtüzvkmmzez zs ayl zrzn ğaqqlsls mhnüzpekprzük yzxşxkpkmksk txçaplda
glıaxraqpa küçjğüap ızxöpzxksks axçlrlsa vz szçköz j’çkbaxl kpz kıxaö
qkmrzçpzxksks mhnüzprzüksz üzbzb tpaöaqelx. Ejrzpk, ejvapvaükmaeas zpez
jekprzük ouypzskpzs (kıxaöls axçlrl-qkmrzçpzxks aəadl ehərzük ğjüablsa)
jccjnç znü küçkqarzçz muszpzöznekx.
Jmsk yarasea, ouüçzxrzn paylrelx nk, ehsma kqçküaekmmaçlsea ojezs
rhaükx qptbappaəra fxtüjük vapmşça rzyzsszük vz tsşs etdşxeşdş xkünks ra-
ğkmmzç vz rzyrşsşsea ohöph njmckmmzç ezmkəknpkmk rjmeasa glıaxrləelx.
Bjpz nk, rapkmmz ücjxaül ejrzn tpax nk, uyh hghs kəpzmzs üağzmz
gjvxkprznezekx. Ğap-ğaylxea ohsezpkn vapmşça zrzpkmmaçpaxlsls mapsly
10%-k ıaxkök çköaxzçpz badplelx. Hrşrkmmzçpz, qptbappaəra fxtüjüksks
asaçtrkmaülsl çar əznkpez agraeas ea, çznöz bş cançls ruvöşepşdş aglq-amels
əznkpez ouüçzxkx nk, upnzsks rapkmmz bayaxlsls (t öhrpzezs, bhçuvphnez
REB gzxgkvzüksez) çar pkbjxappaəelxlpraül, baəqa üuypz, rapkmmz ücjxaülsls

128
qptbappaəraül fxtüjüksz qtəşpra axaəelxeldlrly fxtbpjrz njmckmmzçöz mjsk
gapaxpax ozçkxzözn vz tsa masaəraea zs’zszvk baıləpaxl bhçuvphnez axaeas
qapelxaöaqelx. Ehyehx, qjme jekpzs aüfjnç eağa gtı nafkçapls bjmszpıapq
rkqxaükmaül kpz badplelx. Bşsşspa bjpz, kqçküaek fxtüjüks ezmkəzspzx
gtıpşdş, t öhrpzezs vapmşça rzyzsszük vz tsşs çz’ükx eakxzük rapkmmz
qptbappaəraülseas nzsaxea ejmkpekx. Bşsa ouxz ez, ğzrks ezmkəknpkmks
çz’ükx krnaspaxlsl ksnax jçrzn rzqüzezşmdşs tprayel.

· 4. BĐRGƏ SAHĐBKARLIĞIN ĐNKĐŞAFI ZƏRURĐLĐYĐ: PROBLEMĐN
QOYULUŞU
Mə’lumdur ki, müasir qloballaşma prosesi, ələlxüsus keçid iqtisadiyyatlı
ölkələr üçün mövcudluq və inkişafın xarici şəraitini kəskin şəkildə mürəkkəb-
ləşdirir. Bununla əlaqədar olaraq M.Kastells yazır ki, «...Cəmiyyətin ayrı-ayrı
elementlərinin qlobal şəbəkəyə inteqrasiya olunması nöqteyi-nəzərindən güclü
ekzogen əlaqələr və asılılıq meydana çıxır... Mərkəzə qaçma meylləri güclənir
ki, bu da ən’ənəvi endogen əlaqələri zəiflədir və deformasiyaya uğradır. Nə-
ticədə cəmiyyətin dağılması təhlükəsi meydana çıxır»
1
. Göründüyü kimi, qlobal
şəbəkə tipli metasistemin mövcudluğundan bəhs edən müəllif ən aktual prob-
lemləri belə istehsal amilləri üzrə məsrəflərə ürcah edir. Əslində, qeyd edilən
konseptual baxış əhəmiyyətli dərəcədə reallıqdan uzaqdır. Belə ki, əvvəla qlobal
şəbəkə tipli metasistem mövcud deyil. Đkincisi, istehsal amilləri üzrə məsrəflərin
səviyyəsi problemi sosial məsələlərlə birbaşa bağlılıqdadır və onlara ayrı-
ayrılıqda yanaşmaq metodoloji baxımdan düzgün olmazdı. Üçüncüsü, qlobal
şəbəkə öz-özlüyündə sözügedən məsrəflərin azaldılması yönümündə müsbət
təsirli olsa da, rəqabət mübarizəsinə duruş gətirmək və sosial-iqtisadi inkişafın
təmininə nail olmaq nöqteyi-nəzərindən gücsüzdür. Dördüncüsü, istehsal

1
M.Castells. The Rise of Network Sosiety Malden. 1996. p.14.

129
amilləri üzrə xərclər probleminə bir qayda olaraq innovasiya prosesi
çərçivəsində yanaşmaqla, milli iqtisadiyyatın ümumi fəaliyyət şəraiti ilə qar-
şılıqlı əlaqədə baxılmalıdır. Milli iqtisadi sistemin ləğvi hesabına qlobal şəbə-
kəyə inteqrasiya və bunun nəticəsində istehsal amilləri üzrə məsrəflərin aşağı
düşməsi və mənfəət normasının yüksəlməsinə nail olmaqla xarici investi-
siyaların ölkə iqtisadiyyatına cəlb edilməsi əks effekt verəcəkdir.
Həqiqətən də dünya iqtisadiyyatı daxili təbiəti etibarı ilə homogen (ey-
nicinsli) deyildir. Buna görə də, investisiya əməkdaşlığı mövqeyindən əksər
ölkələr üçün eyni məzmun daşıyan inkişaf modeli yoxdur və dəyişən şəraitə
adaptasiya olunma üsulları da fərqlidir. Məhz bu baxımdan M.Turenlə qismən
razılaşmaq olar ki, «...qloballaşma və fraqmentləşmə proseslərinin qarşılıqlı
təsiri nəticəsində yekcins cəmiyyətin əsası kimi çıxış edən açıq dünya bazarının
yerinə müxtəlif iqtisadi, sosial-siyasi və mədəni modellərə əsaslanan çoxqütblü
məkan formalaşır»
1
. Sözsüz ki, bu səpgili yanaşma sivilizasiyalı baxışın daxili
məntiqindən doğur.
Kapitalın beynəlxalq miqrasiyası və ümumiyyətlə, maliyyə qloballaş-
masının proses olaraq normal gedişinin problemsizliyi heç də bütün təd-
qiqatçılar tərəfindən qəbul edilmir. Əsas nəzər-diqqəti beynəlxalq investorların
davranış tərzinə yönəldən müəlliflər
1
klassik nəzəriyyənin sözügedən prosesi
adekvat şəkildə şəhr edə bilmədiyini ön plana çəkirlər. Belə ki, nəzəri cəhətdən
şübhəsizdir ki, izafi daxili əmanətlər daha çox gəlir əldə etməyə imkan verən
ölkəyə yönəldilməlidir. Və, daxili əmanətlərlə daxili investisiyalar arasında heç
bir korrelyasiya əlaqəsi yoxdur. Buna görə də, əgər maliyyə bazarları tam
şəkildə birləşirsə, onda bütün dünyada əmanətlər də birləşməlidir. Bu hal iqtisad
elmində Fildstayn-Horioki paradoksu adlanır. Bu paradoksa söykənən
tədqiqatçılar isə yazırlar ki, daxili əmanətlər və daxili investisiyalar arasında
yüksək korrelyasiya əlaqəsi olduğu üçün maliyyə bazarlarının birləşməsi qeyri-

1
M.Tourane Le bouleversement du monde. P.,1995. p.10.

130
mümkündür. Və, belə bir nəticəyə gəlirlər ki, bazarlar izafi («artıq») kapitalın
ixracına deyil, əmanətlərin daxili bazar tərəfindən udulmasına cəhd göstərirlər.
Eyni zamanda, tutulan iradlar sırasına riskin səviyyəsi ilə diversifikasiya
arasındakı bağlılığı da əlavə edirlər və s.
Göründüyü kimi, spesifik xüsusiyyətlər və keyfiyyət fərqliliyi nəzərə
alınmadan çılpaq riyazi məntiqə söykənməklə «iqtisadi proses» adlanan məcmu-
luğun ən mühüm problemlərindən birini elmi diskussiyaların tədqiqat obyektinə
çevirməyə çalışırlar. Qeyd edilən tərzli yanaşmada problemli situasiyanın
mövcudluğu göz önündədir.
Maraqlı cəhət burasındadır ki, iqtisadi proses tərkib ünsürləri baxımından
«gözlə görünəndir» və yəqin ki, elə buna görə də iqtisadiyyatda riyazi dəqiqlik
axtarışı elmi tədqiqatların əsas məqsədlərindən birinə çevrilmişdir. Ayrıca götü-
rülmüş hər hansı bir fəaliyyət sferasının tədqiqindən alınan nəticələri ümumiləş-
dirməklə bütöv haqqında fikir yürüdülməsi, başqa sözlə, araşdırmaların
təkcədən ümumiyə, hissədən tama doğru yönəldilməsi məhz 2x2=4 məntiqinin
mütləq düzlüyünə olan inamdan doğur. Öz-özlüyündə aydındır ki, qeyd olunan
formada yanaşma tərzi elmi metodologiyada problemli situasiya yarada bilməz.
Eyni zamanda, 2x2=4 əməliyyatının təhlilinə də heç bir ehtiyac yoxdur. Son
dərəcə mürəkkəb olan bir problemə bu qədər bəsit şəkildə baxışın əsasında belə
bir həqiqət dayanır ki, iqtisadi prosesin bütün təfərrüatı ilə riyazi təsviri,
mahiyyətcə gözlənilən nəticələri öncədən qəlibləşdirməklə müəyyən çərçivə
daxilinə salınması gerçəkliyin deformasiya edilməsi deməkdir. Sadəcə olaraq
iqtisadi hadisə və proseslərin dərk edilməsində «sona çata bilməmək» zəifliyi
mövcuddur və onu riyazi əməliyyatlara əsaslanmaqla aradan qaldırmaq
mümkünsüzdür. Problemin məhz göstərilən səpgidə qoyuluşu belə bir yanlış
təsəvvür yaratmamalıdır ki, guya bütün çətinliklər riyazi məntiqdən uzaqlaşan
kimi aradan qalxacaqdır. Məsələ burasındadır ki, hətta tam aşkar şəkildə

1
Yeno orada, p.11.

131
görünən səbəb-nəticə xəttində də «qeyri-müəyyənlik» adlanan nəsnə vardır və
onun həm prosesin gedişi və obyektin özündə, həm də dərketmədə özünü «necə
aparacağı» əvvəlcədən məlum olmur. Məsələn, tutaq ki, hansısa əcnəbi mənşəli
«X» firması Azərbaycanda «A» məhsulunu istehsal etmək və onunla bazara
(daxili) çıxmaq niyyətinə düşüb. Bu halda, yə’ni ideyanın hipotetik işlənməsi və
meydana çıxarılması vəziyyətində bazarda real situasiyanın necə olduğu
haqqında tam namə’lumluq hökm sürür. Başqa sözlə, qeyri-müəyyənlik özünün
maksimum səviyyəsindədir (şək. 3.4.).
Sonrakı proseslər, yəni, bazarın kompleks tədqiqatı, real, eləcə də potensial
tələbin səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsi, onun proqnoz qiymətləndirilməsi,
resurslar bazarının konyunkturunun təhlili və s. müasir bazara çıxışın əsasında
dayanan müqəddəm şərtlərin öyrənilməsi qeyri-müəyyənliyin tədricən
azalmasına gətirib çıxarır.











Şək. 3.4. «X» firmasının iqtisadi fəaliyyətində qeyri-müəyyənliyin rolunun
sadələşdirilmiş məntiqi sxemi.
Qeyri-müoyyonlik «X» Iirmasi
Namo’lumluq Iqtisadi prosesin
start voziyyoti
Qeyri-solislik vo ya
yayginliq
Bazarin sistemli
todqiqi
MüxtoliIlik vo
vibrasiya
Tolobin
Iormalasdirilmasi
Toroddüdlük vo
secmo cotinliyi
Bazar payinin
optimallasdirilmasi
Bumeranq eIIekti Firmanin bazar
tarazligi

132
Tarazlıq vəziyyətinə gəldikdən sonra isə «bumeranq» effekti meydana
çıxır. Çünki, bu halda (yə’ni, orta vəziyyətə canatma) sistemdaxili elementlərin
davranışında xaos daha da yüksəlir və s.
Göründüyü kimi, söhbət açdığımız paradoksa birölçülü məntiqi baxış
kökündən yanlışdır. Bu problem yalnız çoxölçülü determinizm bazasında
adekvat şəhrini tapa bilər. Məsələn, deyək ki, bu paradoksun əksər keçid iqti-
sadiyyatlı ölkələrə heç bir aidiyyəti yoxdur. Ona görə ki, sözügedən ölkələrdə
sistemsizlik böhranı mövcuddur, iqtisadiyyatın sahə və sferaları arasında inteq-
rativ bağlılıq ifrat aşağı səviyyədədir. Digər tərəfdən, risk→diversifikasiya
qarşılaşdırması heç bir halda ümumiləşdirici mahiyyət daşıya bilməz. Bu
baxımdan tətbiq edilən konkret modelin spesifikası əlahiddə əhəmiyyət da-
şımaqla hər bir konkret halda konkret fəaliyyət özəlliyini doğurur. Eyni za-
manda, söhbət açdığımız paradoksun mahiyyətində belə bir qeyri-müəyyənlik
dayanır ki, gələcək ticarət əməliyyatında istifadə edilməmiş uduş olacaqmı?
Yə’ni, qeyri-müəyyənliyin təbiətinə söykənməklə çoxlu sayda ziddiyyətlərin
mövcudluğunu iddia etmək mümkündür. Real iqtisadi fəaliyy1ət baxımından isə
bunun heç bir elmi yaxud praktiki əhəmiyyəti olmayacaqdır. Bütün bunlarla ya-
naşı, qloballaşma prosesinin spontan genişlənməsi fonunda ayrıca götürülmüş
bir ölkənin-bizim misalımızda Azərbaycan Respublikasının dayanıqlı iqtisadi
inkişafı ilə xarici investisiyaların cəlb edilməsi arasında qarşılıqlı əlaqələrin
birmənalı olaraq nəzəri qiymətləndirilməsi o qədər də sadə görünmür.







Qlobal kapital bazari
Ehtiyatlarin
axini
Liberallasma
Iqtisadi arenanin
genislonmosi
DiversiIikasiya Zaman vo mokan-
ça genislonmo
Elmtutumlu iqtisadiyyat
saholorinin inkisaIi
Dolgun in-
Iormasiya
mövçud risk-
lorin soviy-
yosini azal-
daraq qlobal
investisiya
davranisi
Iormalasdirir
Kapitalin
miqrasiyasi
qeyri-maddi
aktivlorin
miqyasini
sür’otlo arti-
rir

133





Şək. 3.5. Qloballaşma prosesinin spontan genişlənməsinin blok-sxemi.
Bəri başdan qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, problemin araşdırılması prosesi
iki istiqamətli münasibətlər sisteminə (qlobal və MDB-nin timsalında regional)
əsaslanmaqla həyata keçiriləcəkdir.

· 5. XARĐCĐ ĐNVESTĐSĐYALAR VƏ MĐLLĐ ĐQTĐSADĐYYAT

Beləliklə, Azərbaycan Respublikası 1994-cü ildən, «Əsrin kontraktı»
imzalandığı dövrdən başlayaraq xarici investisiyaların cəlb edilməsi sferasında
regional (MDB) rəqabət mübarizəsinin tam hüquqlu subyektinə çevrilmişdir.
Həmin dövr ərzində (1194-2000) ölkə iqtisadiyyatına 7,1 mlrd. ABŞ dolları
həcmində xarici investisiya qoyulmuşdur ki, bunun da 5,9 mlrd. ABŞ dolları
xarici birbaşa investisiyaların payına düşür.
Cədvəldə hesablanmış məlumatlardan göründüyü kimi, ölkə iqtisadiy-
yatına məcmu investisiya qoyuluşlarının ümumhəcmində xarici investisiyaların
xüsusi çəkisi araşdırılan dövr ərzində 64-76% arasında dəyişmişdir. 1995-ci illə
müqayisədə qeyd etdiyimiz göstərici 4,7% aşağı düşsə də, ÜDM-da xarici
investisiyaların analoji göstəricisi 2,1% artaraq 2000-ci ildə 17,6% təşkil
etmişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bütövlükdə məcmu investisiyaların ÜDM-da
xüsusi çəkisi böyük olaraq qalmaqdadır (2000-ci ildə 27,4%). 1998-ci ildə bu
göstərici rekord səviyyədə olmuşdur: 43,5%. Müqayisə üçün deyək ki, analoji
göstərici inkişaf etmiş ölkələrdə 16-19% arasında dəyişir. Bəzi tədqiqatçılar
1


1
В.Иноземцев. Парадоксы постиндустриальной экономики//МЭ и МО, №3; 2000, стр.10.

134
belə vəziyyəti inkişaf xüsusiyyətlərində görürlər. Yazırlar ki, «...Đndustrial
ölkələrdə (Postindustrial ölkələrlə müqayisədə-kursiv Ə.B.) bu baxımdan
balanslaşmış vəziyyət mövcuddur. ...Məcmu investisiyalar ÜDM-un 28-42%-ni
yığım isə milli gəlirin 20-47%-ni təşkil edir».
Đnvestisiya prosesinə söykənməklə real sektorun inkişaf problemlərinə
fərqli baxışlar müasir dövrdə baş verən dəyişikliklərin spesifik xüsusiyyətlərinə
istinadən formalaşmaqdadır. Qeyd edilən aspektdə istinad etdiyimiz müəllifin
yanaşma tərzi daha qabarıq şəkildə ifadə olunmuşdur. O, həmin məntiqlə yazır
ki, əvvəlcə xidmət sferasının, sonralar isə informasiya və elmi biliklərin ön
plana çıxması təsərrüfat prosesinin mahiyyətində güclü keyfiyyət dəyişikliyinə
səbəb olmuşdur.

Cədvəl 3.5.
Azərbaycan Respublikasının ÜDM-u və xarici investisiya qoyuluşlarının
dinamikası
(mln. ABŞ dolları ilə)
2000-ci il
Göstəricilər 1995 1998 2000 1995-ci ilə
nisbətən (%)
1998-ci ilə
nisbətən (%)
1.ÜDM 2415,2 4446,6 5267,1 +2,2 dəfə +18,4%
2.Đnvestisiyalar cəmi... 544 1932,2 1441,4 +2,6 dəfə -25,1%
o cümlədən:
Xarici investisiyalar 375,1 1472 927 +2,5 dəfə -37,1%
3.XĐ-ın məcmu in-
vestisiya qoyuluşunda
xüsusi çəkisi
69,0% 76,2% 64,3% -4,7% -11,9%
4.Məcmu investisi-
yaların ÜDM-da xü-
susi çəkisi
22,5 43,5 27,4 +4,9% -16,1%
5.XĐ-ın ÜDM-da xü-
susi çəkisi
15,5 33,1 17,6 +2,1% -15,5%
6.Məcmu investisiya-
ların əvvəlki ilə nisbə-
tən dəyişməsi (%)
+3,6 dəfə +14,0% -8,8% x x
7.XĐ-ın əvvəlki ilə nis-
bətən dəyişməsi (%)
+2,5 dəfə +12,6% -15,1% x x
8.ÜDM-un əvvəlki ilə +9,2% +12,3% +14,9% x x

135
nisbətən dəyişməsi

Belə ki, maddi istehsaldan fərqli olaraq, sözügedən sferalarda hər bir
istehlak aktı həmin istehsalın genişləndirilməsi üçün təbii əsas yaradır. Bu halda
ayrıca götürülmüş fərd yeni təsərrüfat modelinin subyekti kimi «təkrar istehsal»
olunur. Maraqlı cəhət burasındadır ki, qeyd edilən situasiyada sürətli iqtisadi
inkişaf maddi istehsalın nisbi aşağı artım tempində də tamamilə reallaşa bilir.
Və, bütün bunlardan belə bir nəticəyə gəlinir ki, yeni texnologiyaları yaradanlar,
müvafiq olaraq daha böyük məsrəflərə məruz qalırlar və əmək haqqının artım
tempini zəruri səviyyədə saxlaya bilmirlər. Yekunda da məhsuldarlıq arzu
edilən səviyyəyə çatmır. Məhz bununla əlaqədar olaraq P.Draker yazırdı ki,
«...inkişaf etmiş ölkələrin əsas problemi məlum metodlardan istifadə etməklə
maddi istehsal sferasında buraxılışın artımına nail olmaq deyil, intellektual
əməklə məşğul olan işçilərin məhsuldarlığının artırılmasıdır»
1
. Göründüyü kimi,
əvvəla, söhbət sənayecə inkişaf etmiş ölkələrdən gedir. Aydındır ki, keçid
iqtisadiyyatlı ölkələrin həmin qrupla müqayisəsi mümkünsüzdür. Ona görə də,
aparılan (həmin müəllif tərəfindən) müqayisə ifrat dərəcədə qüsurludur;
Đkincisi, keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə yığım norması milli gəlirin çox cüzi
hissəsini (1-2%) təşkil edir. Yə’ni, bu baxımdan müraciət etdiyimiz müəllifin
«...balanslaşma» haqqında dedikləri keçid iqtisadiyyatlı ölkələr üçün keçərli de-
yildir. Digər tərəfdən, apardığımız təhlilin nəticələri də heç bir şübhə yeri
qoymur ki, «industrial təsərrüfat modelini» günahlandırmaqla təsəlli tapaq.
Yəni, söhbət ondan gedir ki, ölkədə iqtisadi artım ekstensiv tiplidir və istehsal
olunmuş məhsul vahidi yüksək məsrəftutumluluğu ilə (elm, texnologiya
tutumluluğu ilə yox) səciyyələnir. Söhbət ondan gedir ki, sərf edilən
investisiyaların böyük bir hissəsi neft hasilatına yönəldilir və uzunmüddətli
dayanıqlı inkişafın maddi bazasının formalaşdırılmasında iştirak etmir. Məhz
buna görə də, yaranmış vəziyyət qənaətbəxş hesab edilə bilməz. Bununla belə,

136
təhlil materialları müsbət dəyişikliklərin yarandığını da göstərirlər. Belə ki,
2000-ci ildə 1999-cu ilə nisbətən məcmu və xarici investisiyaların ÜDM-da
payının müvafiq olaraq 8,8% və 15,1% azalmasına rəğmən ÜDM 14,9%
artmışdır. Əlbəttə, 2 illik dinamikada baş verən hadisələri meyl adlandırmaq
düzgün olmazdı. Amma, qeyd edilən dəyişikliklər əyrisinin yüksələn xəttlə
gedişi üçün də kifayət qədər potensialın olduğunu da nəzərə almaq lazımdır. Elə
bunun üçün də xarici investisiyaların qeyri-neft sektoruna yönəlmə
intensivliyini artırmaq məqsədilə bütün imkanlar səfərbərliyə alınmalıdır
(cədvəl 3.6.). Eyni zamanda, iqtisadi fikirdə belə bir mövqe qərarlaşıb ki,
«yönləndirmə» üç istiqaməti vəhdət halında götürməlidir:
1)Real sektor;
2)Đnfrastrukturun inkişafı;
3)Regional mütənasibliyin qorunması (coğrafi diversifikasiya).
Bu istiqamətlər arasında qarşılıqlı əlaqələrin korreliyasiyası o dərəcədə
yüksəkdir ki, investisiya qoyuluşları baxımından vəhdətliliyə nail olunmasa, heç
bir real nəticə əldə etmək mümkün olmayacaqdır.
Cədvəl 3.6.
Azərbaycan iqtisadiyyatına xarici investisiya qoyuluşlarının dinamikası
(mln. ABŞ dolları ilə)

Xarici
investisiyalar

1994

1995

1998

2000
2000-ci il
1994-cü ilə
nisbətən (%)
1994-
2000-ci
illər cəmi

2001
Cəmi;
o cümlədən:
150,0 375,2 1472,0 927,0 +6,2 dəfə 7098,0 1091,8
I.Struktur dəyi-
şikliklərinə
- 157,5 42,0 - x 431,9 -
II.Birbaşa xarici
investisiyalar,
bundan
150,0 217,7 1430,0 664,1 +4,4 dəfə 5812,0 899,8
Enerjidaşıyıcıla-
rına
22,0 139,8 891,8 546,1 +24,8 dəfə 4162,1 820,5
III.Đqtisadiyyatın
digər sferalarına
14,0 15,0 460,2 118,0 +8,4 dəfə 1329,6 79,3

1
P.F.Drucker. Management Challenges for the 21
st
Century. N4, 1999, p.141.

137
o cümlədən:
1)Sənaye 3,0 3,2 128,2 50,4 +16,8 dəfə 391,3 3,3
2)Tikinti 3,0 3,5 154,0 31,0 +10,3 dəfə 345,9 7,1
3)Nəqliyyat və
rabitə
2,0 2,0 37,0 17,3 +8,6 dəfə 188,2 7,5
4)Ticarət və xid-
mət
4,0 4,3 100,0 16,6 +4,1 dəfə 275,6 26,1
5) Sair 2,0 2,0 41,0 2,7 +1,3 dəfə 128,6 7,3

Ümumiyyətlə, əksər tədqiqatçıların fikrincə xarici investisiyaların iqti-
sadiyyatın sahə və sferaları üzrə qeyri-mütənasib bölgüsü, başqa sözlə, karbo-
hidrogen ehtiyatları istisna olmaqla, real sektordan «yan» keçməsi sistemsiz in-
kişafın başlıca səbəbidir və bu hal mütləq aradan qaldırılmalıdır. Qeyd edək ki,
neoklassik düşüncə tərzi çərçivəsində qeyd edilənlər hər cür elmi şübhədən
uzaqdır. Lakin, müasir qloballaşma şəraitində bu tezisin praktiki əhəmiyyət da-
şıdığını iddia etmək ən azı çağdaş dövrün meyl və təmayüllərinə meydan oxu-
maq kimi səslənir. Belə ki, maliyyə bazarlarının qloballaşması şəraitində bir sıra
xarici tədqiqatçıların
1
da qeyd etdikləri kimi, investisiyanın həm sahəvi,
həm də coğrafi diversifikasiyasından əldə edilən effekt məhdud xarakter daşıyır.
Đstinad etdiyimiz tədqiqatçılar bu nəticəyə qlobal səviyyəli situasiyanı
araşdırmaqla gəlmişlər. Yə’ni, əsas olaraq belə bir fikir irəli sürülür ki, qlo-
ballaşma törəmə alətlərin xeyrinə bazarların inkişafında disproporsiya yaradır.
Digər tərəfdən, riskin bölgüsü prizmasından vahid ümumiləşdirici nəticəyə
gəlmək mümkünsüzdür. Belə ki, investisiyaların coğrafi diversifikasiyasından
əldə edilən üstünlüklər hansısa abstrakt modellə deyil, hər bir konkret situasi-
yada sırf praktiki əhəmiyyət daşıyan amillərlə (bazarın strukturu, ölkənin əra-
zicə böyüklüyü, texnologiya və s.) şərtlənir və s.
Bu yanaşmaya biz eyni zamanda, konkret ölkə səviyyəsində (Azərbaycan)
bir sıra amilləri də əlavə etməyi məqsədəuyğun hesab edirik:

1
M.Baxtev, Jermann V., King R. Nontraded Goods, Nontraded Factors and International Non-
Diversification-NBEK Working Paper, 1995, No 5175.

138
1)Keçid iqtisadiyyatlı ölkənin elm,-texnologiyatutumlu məhsul ixracat-
çısına çevrilməsi xarici investorların maraq dairəsində deyil. Deməli, real
sektorun dinamik inkişafının təminatında xarici investisiyalara istinad etmək
mənasızlıqdır.
2)Xarici birbaşa investisiyaların axın intensivliyi yalnız iki halda yüksələ
və real sektora yönələ bilər: a)Yüksək gəlir əldə etməyə imkan verən müasir
texnoloji məhsulların istehsalat sferasının təşkili yaxud inkişafı; Müasir ger-
çəklik çərçivəsində keçid iqtisadiyyatlı ölkələr bunun üçün yararsızdır; b)Qı-
samüddətli dövr ərzində yüksək gəlir əldə etmək imkanı verə bilən karbo-
hidrogen ehtiyatlarının hasilatı.
3)Real bazar münasibətlərinin hələ də formalaşma mərhələsində olması iq-
tisadi demokratiyanın tam şəkildə təşəkkül tapmadığına dəlalət edir ki, bu da
mənafe qrupları arasında qarşılıqlı münasibətlərin deformasiyasına gətirib
çıxarmaqla birbaşa investisiyaları real təhlükə qarşısında qoyur.
4)«Kiçik» tutumlu bazara malik ölkənin ən’ənəviçilik nöqteyi-nəzərindən
real sektorda standartlaşdırılmış məhsul istehsalının fasiləsiz artımı qeyri-
mümkündür. Ona görə ki, əvvəla, həm milli, həm də regional və qlobal
səviyyələrdə məhsula olan tələbin çeşid-keyfiyyət aspektində dəyişmə tezliyi
ifrat dərəcədə yüksəlmişdir; Đkincisi, hətta ən yaxşı halda belə «kiçik» ölkənin
konkret məhsul üzrə (hazır məhsul) regional və qlobal bazarlarda «söz sahibi»
olması imkanı əhəmiyyətli dərəcədə məhduddur. Lakin, bütün bunlar ölkə
(həmçinin, regional bazar) səviyyəsində məcmu tələbin yüksəldilməsi zəruri-
liyinin arxa plana keçirilməsi anlamında qəbul olunmamalıdır. Sadəcə olaraq,
ona görə ki, əks-təqdirdə ümumiyyətlə inkişafdan danışmağa dəyməz.
Son 10 illik iqtisadi inkişaf dinamikasının tədqiqi göstərir ki, keçid
dövrünün spesifik özəllikləri fonunda geniş təkrar istehsal prosesinin ən azı iki
«qırılma» nöqtəsi açıq-aydın müşahidə olunmaqdadır. Bir tərəfdən, bu enerji-
daşıyıcıları sferasının dünya iqtisadiyyatının «anklavına» çevrilməsi ilə səciyyə-

139
lənirsə, digər tərəfdən daxili bazarda yerli istehsalın ifrat zəif mövqeləri ilə
şərtlənir. Nəticədə, geniş təkrar istehsal prosesinin tamlığı, sistemliliyi pozulur,
dayanıqlı inkişafın əsas maddi bazası inkişaf prosesindən kənarda qalır.
Eyni zamanda, birgə sahibkarlığın məhz real sektorda ifrat dərəcədə ləng
inkişafını bəzi müəlliflər seçilmiş nəzəri yanaşmanın birmənalı olaraq yalnışlığı
ilə izah edirlər. Məsələn, L.Reznikov
1
yazır ki, bütövlükdə keçid dövrünün baş-
lanğıc nöqtəsi düzgün seçilməyibdir. O, inzibati-amirlik sistemindən bazar iqti-
sadiyyatına keçidi formasiya aspektində kapitalizmlə eyniləşdirməyin əley-
hinədir. Eyni zamanda, qeyd edir ki, bəzi ölkələr (Çin, Vyetnam) bazara keçid-
də qeyri-kapitalist məzmunlu sosial məqsəd və oriyentirlərə istinad etmişlər.
Fikrimizcə, bu sayaq baxışlar materialist monizmə ifrat aludəçilikdən doğur. So-
sial-iqtisadi və siyasi sistemə münasibətdə tarixi materializmin pas atmış
prinsiplərinə istinad olunması müasir gerçəkliyin daxili məntiqinə daban-daba-
na ziddir və ən yaxşı halda anaxronizm təsiri bağışlayır.
Fikrimizcə, bu aspektdə əsas problem nəyin düz, yaxud nəyin yalnış ol-
duğunu retrospektiv müstəvidə araşdırmaqda yox, bazar iqtisadiyyatına keçidin
təşkili və idarə olunması yaxud tənzimlənməsinin həyata keçirilməsindədir.
«Keçid» fenomeni spontanlıqdan uzaqdır. Onun reallaşma imkanları bütövlükdə
prosesə proqram-məqsədli yanaşmanın formalaşdırılması və effektiv tətbi
qindən düzxəttli asılılıqdadır.
Son 5 illik inkişaf dinamikası xarici investisiya axınları və birgə sahib
karlığın təşkili prosesində məhz məqsədyönlülüyün, proqram-məqsədli yanaş-
manın olmadığını nümayiş etdirir. Belə ki, hal-hazırda ölkədə qeydiyyatdan
keçmiş xarici investisiyalı müəssisələrin ümumi sayının 1994-cü illə müqayi-
sədə 2,8 dəfə artmasına baxmayaraq (cəmi: 2551 müəssisə), onların yalnız 30%-
i real fəaliyyət göstərir. O cümlədən, 927 birgə müəssisədən 27,6%-i
fəaliyyətdədir. Bu müəssisələrin əsas göstəriciləri 3 və 4 saylı cədvəllərdə

140
verilmişdir. Hesablanmış məlumatlardan göründüyü kimi, xarici investisiya
«ən’ənəvi» olaraq ticarət, xidmət və ümumiyyətlə, tez və yüksək gəlir əldə
etməyə imkan verən sferalara axmaqdadır. Bununla belə göstərmək lazımdır ki,
birgə və tam xarici investisiyalı müəssisələrin fəaliyyət göstəriciləri o qədər də
pis deyildir. Belə ki, sözügedən müəssisələr 2000-ci ildə 619,8 mlrd. manatlıq
məhsul istehsal etmişlər ki, bu da 1995-ci illə müqayisədə 1,9 dəfə çoxdur. Eyni
zamanda yeni iş yerlərinin yaradılması və ölkə vətəndaşlarının işlə təmin
edilməsi sferasında da dinamik irəliləyiş müşahidə olunur. Mə’lumatlardan
göründüyü kimi, 2000-ci ildə birgə və tam xarici investisiyalı müəssisələrdə
işçilərin məcmu sayı 22145 nəfər təşkil etmişdir ki, bu da 1995-ci illə
müqayisədə 3,1 dəfə çoxdur. Eyni zamanda, həmin müəssisələrdə çalışanların
orta əmək haqqı ölkə üzrə mövcud olan analoji göstəricidən 2-2,5 dəfə
yüksəkdir.
Cədvəl 3.7.
Birgə və tam xarici investisiyalı müəssisələrin fəaliyyətinin əsas
göstəricilərinin dinamikası
Göstəricilər Ölçü vahidi 1995 2000 2000/1995-ci ilə
nisbətən %-lə
1.Fəaliyyət göstərən müəs-
sisələrin sayı
ədəd 293 1478 +5,1 dəfə
2.Đşçilərin ümumi sayı nəfər 7027 22145 +3,1 dəfə
3.Orta aylıq əmək haqqı min man. 156,8 1041,8 +6,6 dəfə
4.Đstehsalın ümumi həcmi mlrd.man. 311,8 619,8 +1,9 dəfə
Araşdırmalarımız göstərir ki, birgə müəssisə yaratma prosesində əsas
yerlər 5 ölkəyə məxsusdur. Belə ki, ölkədə yaradılmış birgə müəssisələrin
ümumi sayında Türkiyənin xüsusi çəkisi 42,2%; Đran Đslam Respublikasının
xüsusi çəkisi 22,4%; Rusiya, ABŞ və Almaniyanın payı isə müvafiq olaraq
7,9%; 4,3% və 4,2% təşkil edir. MDB çərçivəsində (Rusiya istisna olmaqla)
yalnız 3 ölkənin sahibkarları Azərbaycanda birgə müəssisə yaratma prosesində

1
Л.Резников. Еще раз к итогам реформационного пятилетия//Российский экономический
журнал, №3, 1997, стр.7.

141
iştirak etmişlər. Belə ki, Gürcüstanla 7, Qırğızıstan və Belarusla bir birgə
müəssisə yaradılmışdır.
Mövcud çətinliklərin aradan qaldırılması və ölkədə sahibkarlığın inkişa-
fına əlverişli şərait yaratmaq baxımından Azərbaycan Respublikası preziden-
tinin 17 avqust 2002-ci il tarixli «Azərbaycanda kiçik və orta sahibkarlığın
inkişafının Dövlət Proqramı (2002-2005-ci illər) haqqında» fərmanı və 2
sentyabr 2002-ci il tarixli «Azərbaycan Respublikasında bəzi fəaliyyət növ-
lərinə xüsusi razılıq (lisenziya) verilməsi haqqında Qaydalar»ın, «xüsusi razılıq
(lisenziya) tələb olunan fəaliyyət növlərinin və onu verən icra hakimiyyəti
orqanlarının siyahısı»nın təsdiqi mühüm rol oynamaq iqtidarındadırlar. Məsə-
lən, lisenziyalaşdırılan fəaliyyət növlərinin sayı 240-dan 30-a endirilmiş,
müddəti iki ildən 5 ilə qədər artırılmışdır.
Eyni zamanda, göstərmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasının prezi-
denti H.Əliyevin 10 sentyabr 2002-ci il tarixli «Azərbaycan Respublikasında
sahibkarlığın inkişafına dövlət himayəsi sahəsində əlavə tədbirlər haqqında»
fərmanı
1
həm yerli, həm də əcnəbi sahibkarların səmərəli fəaliyyətinin təşkili və
daha da genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Fərman məzmun etibarı ilə sistemli və kompleks səciyyə daşımaqla real
bazar münasibətlərinin formalaşması prosesində mövcud olan maneələrin
aradan qaldırılması və sahibkarlığın dayanıqlı inkişafının təminatına yönəldil-
mişdir. Cənab H.Əliyev müasir dövrümüzün əsas problemlərini vahid müstəvi
üzərində ümumiləşdirməklə, onların həllinin həm differensial şəkildə, həm də
sıx qarşılıqlı bağlılıqda həyata keçirilməsinin mümkünlüyünü ortalığa qoymuş-
dur. Mühüm rol oynamaq iqtidarında olan fərmanda xüsusi qeyd olunmuş beş
istiqamət elmi-praktiki nöqteyi-nəzərdən daha çox diqqət cəlb edir:
Cədvəl 3.8.

1
«Azorbayçan» qozeti. 11/IX.2002-çi il. N209.

142
Birgə və tam investisiyalı müəssisələrin iqtisadiyyatın sahələri üzrə
bölgüsü
Sahələr Sayı (ədəd) Đşçilərin sayı
(nəfər)
Orta aylıq əmək
haqqı (mln.man.)
Đstehsalın ümumi
həcmi (mlrd.man.)
1995 2000 % 1995 2000 % 1995 2000 % 1995 2000 %
1.Sənaye 65 381 +5,8d 3213 8905 +2,7d 182 969,9 +5,3d 53,6 4732,0 +88,2d
2.Tikinti 12 180 +15,0d 455 2052 +4,5d 30,1 1696,4 +56,3d 12,4 559,4 +45,1d
3.Ticarət və
xidmət
166 176 +6,0% 1578 1819 +15,2% 58,7 295,1 +5,0d 213,3 41,6 -80,1 %
4.Mehman-
xana və icti-
mai iaşə
17 11 -33,6% 968 583 - 40,0 % 229,2 1623,4 +7,1d 20,6 64,2 +3,1d
5.Nəqliyyat
və rabitə
8 138 +17,2d 214 4118 +19,2d 75,8 593,1 +7,8d 5,1 577,7 +113,2d
6.Sair
1

(Kommunal,
səhiyyə, so-
sial xidmət-
lər, əmlak,
icarə və s.)



25



590



+23,6d



599



44,2



+7,4d



0,3



4212



+14040
d



6,7



218,4



+32,6d

1)Ölkədaxili iqtisadi məkanda kapitalın ucuzlaşdırılmasına yönəldilmiş
tədbirlər sistemi; Bu halda «ucuz bazar→baha istehsal» dilemmasına qismən də
olsa son qoymaq imkanı yaranır ki, nəticədə də milli istehsalın yüksək artım
tempinə nail olmaq tamamilə real məzmunlu bir hadisə keyfiyyətində meydana
çıxır;
2)Đqtisadi fəaliyyət azadlığının daha da dərinləşdirilməsi və genişləndiril-
məsi; icra orqanlarının yersiz və qanunsuz müdaxilələrinin aradan qaldırılma-
sına və «...Hər kəs öz varidatını izahat vermədən, deklarasiya və ya başqa sənəd
təqdim etmədən qanunvericiliklə qadağan edilməyən istənilən fəaliyyət
sahələrinə sərbəst yönəldə bilər» tipli ümumi səciyyə daşıyan dəyişikliklər
toplusu mahiyyətcə iqtisadi demokratiyanın qərarlaşması və inkişafı üçün
əlahiddə əhəmiyyət daşıyır;

1
«Azorbayçan» qozeti. 29/IX.2002-çi il. N225.

143
3)Milli sahibkarlığın sistemli inkişafına maliyyə, texniki və institutsional
xarakterli yardımların intensivləşdirilməsi və artırılması; Eləcə də, xarici inves-
tisiyaların cəlb edilməsi yolunda mövcud olan maneələrin aradan qaldırılması;
4)Ölkədə işgüzar iqtisadi aktivliyin sahələr və regionlar üzrə paralel
inkişafı və onun yüksələn xəttlə gedişinin təminatı aspektində xüsusi məzmun
daşıyan tədbirlər sisteminin işlənib hazırlanması;
5)Effektiv rəqabət mühitinin təşəkkülü və inhisarizmə qarşı mübarizənin
gücləndirilməsi; Bütün bunların sırf praktiki anlamda həyata keçirilməsi və
effektiv rəqabət mühitinin formalaşdırılması nöqteyi-nəzərindən Azərbaycan
Respublikasının prezidenti cənab H.Əliyevin «Sahibkarlığın inkişafına mane
olan müdaxilələrin qarşısının alınması haqqında» 28 sentyabr 2002-ci il tarixli
Fərmanı aparılan sistemli islahatların məntiqi nəticəsi hesab olunmalıdır.
Tədqiqatın materialları göstərir ki, xarici birbaşa investisiya axınına
Türkiyə, ABŞ və Böyük Britaniya başçılıq edirlər (cədvəl 3.9.).
Cədvəl 3.9.
Ölkə iqtisadiyyatına yönəldilən birbaşa xarici investisiyaların
coğrafiyası (%)
Ölkələr 1994 1995 1998 2000 2000/1994-cü
ilə nisbətən də-
yişmə (+,-)
1994-2000-ci
illər ərzində
cəmi
Cəmi birbaşa xa-
rici investisiyalar.
O cümlədən:
100 100 100 100 x x
1)ABŞ 0,019 27,9 28,1 21,2 +21,1 26,9%
2)Böyük Britaniya 0,039 12,8 14,2 16,6 +16,5 15,2%
3)Türkiyə 26,5 23,8 13,8 10,3 -16,2 14,3%
4)Rusiya 0,019 6,8 5,5 5,8 +5,7 6,1%
5)Norveç 0,006 0,5 6,4 14,5 +14,4 7,0%

Cədvəldən göründüyü kimi, birbaşa xarici investisiya axınları 1994-cü
ildən başlanır. Və, bu prosesdə həmin ilin sentyabr ayının 20-də imzalanmış
«Əsrin kontraktı»nın mühüm rolu şübhəsizdir. Eyni zamanda, təəccüblü deyildir

144
ki, məcmu birbaşa xarici investisiyaların təxminən 60%-i neft sektorunun
payına düşür.
Ümumiyyətlə, ölkənin sosial-iqtisadi inkişafında neft sektoru əsas rol
oynayır. Belə ki, bu gün ölkə üzrə sənaye məhsulu istehsalının 1/2-dən çoxu,
vergi daxilolmalarının təxminən yarısı, ümumixracatın isə 2/3 hissəsi neft
sektorunun payına düşür.
Qaçaraq bir məsələyə də münasibət bildirməyi zəruri sayırıq ki, Azər-
baycanın «Holland sindromu» təhlükəsi ilə (bəzi müəlliflərin iddia etdikləri
kimi) üz-üzə qalması mümkünsüzdür. Ona görə ki, ölkədə yaradılan Neft Fondu
və onun vəsaitlərinin sərfi istiqamətləri belə bir təhlükənin olmadığından xəbər
verir.
Təhlil materialları göstərir ki, Azərbaycan Respublikasının istehsal-
texnoloji sferada birgə sahibkarlığın inkişaf etdiyi əsas sahə neft sektorudur.
Hal-hazırda, Azərbaycanın Xəzər sektorunda olan neft ehtiyatları 3-8 mlrd.ton
arasında qiymətləndirilir. Əgər, nəzərə alsaq ki, dünya üzrə neftin ehtiyatlarının
proqnoz həcmi 840 mlrd.ton, kəşf edilmiş ehtiyatları isə 139,7 mlrd.ton təşkil
edir, onda yuxarıda əks etdirdiyimiz rəqəm elə də böyük əhəmiyyətli
olmayacaqdır (müvafiq olaraq, ölkənin dünya neft ehtiyatlarında payı 2,1-5,7%
arasında dəyişir). Başqa sözlə, dünya neft bazarında mal təklifinin formalaşması
nöqteyi-nəzərindən Azərbaycan çox az paya malikdir. Qeyd etmək lazımdır ki,
bu günə qədər (2000-ci il) ölkəmizdə 1,3 mlrd. tondan çox neft hasil edilmişdir.
Əhalinin hər nəfəri hesabı ilə istehsalın həcminə görə Azərbaycan birinci
on ölkənin sırasındadır.
Cədvəl 3.10.
Azərbaycanın Xəzər sektorunda neft ehtiyatlarının dəyərcə
qiymətləndirilməsi
Neft ehtiyatlarının həcmi 1 barrel/17 dol. 1 barrel/25 dol. 1 barrel/32 dol.
Proqnoz qiymətləndirmə:
I Variant: 8 mlrd. ton 855,3 mlrd.dol. 1257,8 mlrd.dol. 1609,6 mlrd.dol.

145
II Variant: 3mlrd. ton 319,6 mlrd.dol. 470,0 mlrd.dol. 604,8 mlrd.dol.
Neft kontraktları üzrə faktiki
ehtiyatlar:
2,290 mlrd. ton


244,8 mlrd.dol.


360,0 mlrd.dol.


460,7 mlrd.dol.
Xəzərdə milli sektorun neft ehtiyatlarının dəyərcə qiymətləndirilməsində
müxtəlif qiymət səviyyələrindən istifadə etməyimiz sözügedən bazarın kəskin
konyunktur dəyişikliklərinə mə’ruz qalması ilə şərtlənir. Ümumiyyətlə, dünya
neft bazarının konyunktur proqnozlaşdırılması göstərir ki, qiymət səviyyəsində
orta göstərici bir barrel/25 dollara yaxındır.
Hal-hazırda neft hasilatı sferasında imzalanmış 21 kontrakt üzrə təqribi
hesablamalara görə 2,290 mlrd.ton neft hasil ediləcək, bu məqsədlə xarici
partnyorlar tərəfindən 60 mlrd.dollar həcmində investisiya qoyuluşu həyata
keçiriləcəkdir. (Bax: əlavə 2.6.). 15 xarici ölkəni təmsil edən 33 trans-milli kor-
porasiya və iri biznes subyektləri ilə bağlanmış kontraktlar «Prodakşn-şerinq»
(məhsul bölgüsü) tiplidir. Bu prinsip öz mahiyyəti etibarı ilə milli iqtisadi
mənafelər baxımından son dərəcə əlverişlidir. Belə ki, bu halda Azərbaycan
özünün mineral-xammal resurslarının mülkiyyətçisi kimi çıxış etməklə,
layihənin həyata keçirilməsi üzrə heç bir maliyyə öhdəliyi daşımır. Xarici
korporasiya birgə fəaliyyət nəticəsində hasil olunmuş neftin bir hissəsinin sahibi
olur. Eyni zamanda, xarici investor əksər vergi və rüsumlardan azad olunur və
yalnız mənfəət vergisinə (25%) cəlb edilir.
Kontraktların kommersiya şərtlərinə görə əvvəlcə investorun məsrəfləri
ödənilir, sonra isə hasil edilən neft tərəflər arasında bölüşdürülür (iştirak payına
görə). Elə buradaca qeyd edək ki, neft kontraktları üzrə Azərbaycan Respub-
likasının gəliri təkcə iştirak payına görə müəyyənləşmir. Belə ki, Azərbaycan
Respublikası Dövlət Neft şirkətinin simasında aşağıdakı mənbələrdən gəlir əldə
edir:
1)Təbii resursların mülkiyyətçisi kimi;
2)Xarici investorların mənfəətinin 25%-i ölkənin dövlət büdcəsinə
köçürülür;

146
3)Perspektiv strukturların kəşfiyyatı dövründə kontrakt sahəsinin hər km
2
-
nə 1200 dollar alınır;
4)Neftlə birlikdə çıxarılan səmt qazı bütünlüklə Azərbaycanın sərənca-
mında qalır;
5)Dərin qazma platformalarından və neft kəmərindən istifadəyə görə haqq
alınır;
6)Xarici partnyorlar neft hasilatında iştirak etməyə görə bonus ödəyirlər.
Bu günə qədər artıq 700 mln. dol. həcmində bonus və digər ödənişlər
həyata keçirilmişdir. Eləcə də, xarici investorlar 1995-2000-ci illər ərzində
dövlət büdcəsinə köçürülməklə 154,7 mln.dollar vergi və digər rüsumlar
ödəmişlər. Kontraktlar üzrə fəaliyyətə 2000, subpodrat xidmətlərinə isə 10 min
nəfər yerli işçi qüvvəsi cəlb edilmişdir.
Kontraktlar üzrə mənfəət neftinin dəyərcə qiymətləndirilməsi və
Azərbaycana çatacaq hissəsinin hesablanmasında əsasən dövrü mətbuatda dərc
edilmiş məlumatlardan istifadə olunmuşdur (cədvəl 3.11.).
Cədvəl 3.11.
Hipotetik və faktiki ehtiyatlar üzrə mənfəət neftinin bölüşdürülməsi
Variantlar 1 barrel/17 dol. 1 barrel/25 dol. 1 barrel/32 dol.
Cəmi neft ehtiyatları:
I Variant-8 mlrd.ton
a) Mənfəət neftinin dəyərcə
həcmi (mlrd.dol.)
470,4 691,7 885,3
b)Ümummənfəətdə Azərbayca-
nın payı (mlrd. dol.)
282,2 415,0 531,1
II Variant-3 mlrd.ton
a) Mənfəət neftinin dəyərcə
həcmi (mlrd.dol.)
175,8 258,5 332,6
b)Ümummənfəətdə Azərbay-
canın payı (mlrd. dol.)
105,5 155,1 199,5
III Variant-2,290 mlrd.ton
a) Mənfəət neftinin dəyərcə
həcmi (mlrd.dol.)
134,6 198,0 253,3
b)Ümummənfəətdə Azərbay-
canın payı (mlrd. dol.)
80,7 118,8 151,9


147
Neft hasilatının xarici partnyorlarla həyata keçirilməsi həm hasilat
sənayesinə, neft-kimya məhsulları, neft maşınqayırması həm də iqtisadiyyatın
digər sferalarına yüksək texnologiya cəlb etməklə milli iqtisadiyyatda
«çoxaldıcı» effekt keyfiyyətində çıxış etmək iqtidarındadır.
Araşdırmalarımız göstərir ki, Azərbaycanın neft strategiyası geoiqtisadi və
geosiyasi anlamlarda yeni «oyun qaydaları»nın formalaşmasına və ölkənin
regional səviyyədə güc mərkəzinə çevrilməsinə güclü təsir göstərə bilər.
Qeyd etmək lazımdır ki, bu proseslərdə digər sferalarda olduğu kimi,
yalnız Rusiya Federasiyası iştirak edir («Lukoyl» korporasiyası). Ölkəyə xarici
investisiya axınında birbaşa investisiyaların xüsusi çəkisinin yüksəlişi müşahidə
edilməkdədir. Belə ki, əgər məcmu xarici investisiyaların funksional struk-
turunda maliyyə kreditlərinin payı 1994-cü ildə 84%, 1995-ci ildə 59%, 1999-
cu ildə 30,8% olmuşdursa, analoji göstərici 2000-ci ildə 28,3%-ə qədər aşağı
düşmüşdür ki, bu da ölkənin milli iqtisadi təhlükəsizliyinin təminatı (xarici
dövlət borcu ilə bağlı) nöqteyi-nəzərindən müsbət hal kimi dəyərləndirilməlidir.
Xarici investisiyaların cəlb edilməsi və bunun iri özəlləşdirmə prosesi ilə
zamanca üst-üstə düşməsi iqtisadi təmərküzləşmə imkanlarını ifrat dərəcədə
genişləndirməklə inhisarçı təmayüllərin ortalığa çıxmasını reallaşdıra bilər.
Buna görə də, inhisar yaradan prosesləri dayandırmaq yaxud antiinhisar nəzarəti
altına almaq məqsədilə investisiya müsabiqələrinin keçirilməsi təqdirəlayiq hal
kimi qiymətləndirilməlidir.
Ümumiyyətlə, qeyd etmək lazımdır ki, xarici ölkələrlə iqtisadi, texnoloji və
investisiya əməkdaşlığının inkişafında dövlət müəssisələrinin özəlləşdirilməsi
prosesində əcnəbi sahibkarların iştirakının təmini müəyyən rol oynamışdır. Belə
ki, 2000-ci il tarixinə aparılmış özəlləşdirmə nəticəsində 306,1 mln. ABŞ dolları
həcmində sənayenin müxtəlif sahələrinə xarici investisiya qoyuluşu həyata
keçirilmişdir. Keçirilən investisiya müsabiqələrində ABŞ-ın, Böyük

148
Britaniyanın və digər inkişaf etmiş ölkələrin iqtisadi subyektləri yaxından
iştirak etmişlər (cədvəl 3.12.).
Xarici investisiyaların (müasir inkişaf mərhələsində) mühüm rol oynamala-
rı şübhəsizdir və bu empirik tədqiqatlarla da sübuta yetirilir. Lakin, bütövlükdə
sosial-iqtisadi inkişafın dayanıqlılığını təmin etmək baxımından yalnız xarici
investisiyalara istinad edən strateji yanaşma qəbul edilməzdir. Fikrimizcə, başda
gələn məsələ ölkənin sənaye siyasətinin formalaşdırılması olmalıdır. Eyni
zamanda, birmənalı şəkildə başa düşülməlidir ki, sənaye siyasətinin radikal li-
beralizm ən’ənələrinə söykənməklə formalaşdırılması mümkünsüzdür.
Həmçinin, o da qeyd edilməlidir ki, keçid iqtisadiyyatı şəraitində sənaye si-
yasətinin təşəkkül tapması üçün hər hansı bir yeni konsepsiya yaxud model ha-
zırlamağa da heç bir ehtiyac yoxdur. Əlbəttə, ölkənin uzun on illiklər boyu əxz
etdiyi xüsusiyyətləri bir kənara qoymaq olmaz. Lakin, bu xüsusiyyətlərin həl-
ledici rola malikliyini də iddia etmək yanlışlıqdır. Xarici birbaşa investisiyalar,
eləcə də MDB blokdaxili investisiya qoyuluşları reallığa söykənən və
ortamüddətli inkişaf strategiyasının təminatına yönəldilən sənaye siyasəti çər-
çivəsində həyata keçirilməlidir.
Cədvəl 3.12.
Özəlləşdirmə prosesində investisiya müsabiqəsinin nəticələri
Səhmdar Müsabi- Müəssi- Nəzər- Nizam- Səhm- Özəlləşdirmə
cəmiyyət-
lərin adı
qənin
keçirildi-
yi tarix
sənin
sahibi
də tutu-
lan in-
vesti-
siya
mln.
dollar
namə
kapitalı
mln.
dollar
lərin
sayı
(ədəd)
Đnves-
tisiya
müsa-
biqəsi
vasi-
təsilə
Pullu
hər-
rac-
larda
Qapa-
lı hər-
rac-
larda
1.Bakı
elektro-
qaynaq
29/10/98 Baki steel
Company
Đngiltərə
18,27 214,3 857422 95,73% - 4,27%
2.Siyəsən-
Broyler
26/02/99 Baki Qroup
LTD, Azər-
baycan
47,4 174,4 4184313 85,0% - 11,9%
3.Qaradağ-
Sement
01/07/99 Holder-
bank
23,0 19,7 94638 91,46% - 8,54%

149
Đsveçrə
4.Bakı ma-
yonez trans-
formatorları
09/08/99 Fiziki şəxs,
Azərbaycan
1,0 331,4 1590644 56,0% 30,0% 14,00%
5.Bakı-
Tütün
17/08/99 Sorex
Mana-
gement
inc.,
Böyük
Britaniya
49 63,7 305940 62,5% 30,00% 7,50%
6.Bakı-Po-
lattökmə
21/09/99 Đnprotex,
Azərbay-
can
2,1 47,1 225577 66,79% 30,00% 3,21%
Qeyd: 24/II.2000-ci il tarixdə DƏH-i alqı-satqı müqaviləsinə xitam
vermişdir (mənbə: DƏH «Azərbaycanın iqtisadi icmalı». 2000, TASĐC).
Cədvəldən göründüyü kimi, səhmlərin satışının yarıdan çoxu investisiya
müsabiqələri vasitəsilə həyata keçirilmişdir. Səhmlərin orta hesabla 10%-i
qapalı hərraclarda özəlləşdirilmişdir.
Həm ayrıca götürülmüş Azərbaycan Respublikası, həm də bütövlükdə
MDB inteqrasiya bloku çərçivəsində birgə sahibkarlığın başlıca istinad nöqtəsi
keyfiyyətində çıxış edən sənaye siyasətinin formalaşdırılmasının əsas prinsip-
ləri, zənnimizcə aşağıdakılardan ibarət olmalıdır:
1)Bazar iqtisadiyyatının öz-özünü tənzimləməsi «adlanışı» sırf praktizm
mövqeyindən qiymətləndirilməklə dövlət tənziminin əksər funksiyaları özündə
ehtiva edən kompleks xarakteri ön plana çıxarılmalı, «qəzadan-qəzaya»
yanaşmasından birdəfəlik uzaqlaşılmalıdır.
2)Sənaye siyasəti keçid iqtisadiyyatı şəraitində mümkün olan effektiv
metodlar sisteminə söykənməli, sistemdən kənar gedişlər istisna olunmalıdır.
Məsələn, sərt pul-kredit siyasəti makroiqtisadi və makromaliyyə sabitliyinin
təminatçısı olmaqla bahəm real sektorun dayanıqlı inkişafına əngəl törətməklə
sistemsizlik keyfiyyətini ortalığa çıxarır. Bu hal da öz-özlüyündə nəinki geniş
təkrar istehsal prosesinin normal gedişini pozur və onun ayrı-ayrı fazalarının
avtonomlaşmasına gətirib çıxarır, həmçinin bütövlükdə milli iqtisadiyyatın
formalaşması prosesində ləngidici təsir göstərir. Dünya maliyyə bazarlarının

150
ildırım sürətli qloballaşması və xarici birbaşa investisiyalarla portfel inves-
tisiyaları arasında prinsipial fərqin faktiki olaraq silindiyi bir şəraitdə yuxarıda
qeyd olunanlar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Dünya ölkələrinin inkişaf tarixi göstərir ki, birgə sahibkarlığın inkişafında
regional səviyyə həmişə prioritet rol oynayıbdır. Đnteqrasiya meylli əlaqələr
çərçivəsində isə birgə sahibkarlığın dinamik inkişafı xüsusi aktuallıq kəsb edir.
Sırf iqtisadi mənada birgə sahibkarlığın MDB-daxili məkanda səmərəli
təşkilinin zəruriliyi müasir dövrün sosial-iqtisadi təbiətinin özəl xüsusiyyətləri
ilə şərtlənir. Bu xüsusiyyətləri iki istiqamətdə qruplaşdırmaq mümkündür:
1)Keçid iqtisadiyyatının yaratdığı «fiziki» məhdudiyyətlər sisteminin
dominant rolu;
2)Qloballaşma prosesinin təsiri nəticəsində dünya iqtisadiyyatında getdik-
cə daha aydın şəkildə müşahidə edilən meyl və təmayüllərin meydana çıxması.
Birinci qrupa daxil olan amillər kompleksi daha mürəkkəb məzmun
daşımaqla, alternativ seçim imkanlarının ifrat məhdudluğu ilə səciyyələnir.
Texnoloji gerilik, innovasiya sahibkarlığının rüşeyim formasından çıxa
bilməməsi sözügedən amillər kompleksinin başlıca məziyyəti statusunda çıxış
edir. Đqtisadi münasibətlər sisteminin real bazarın tələblərinə uyğunsuzluğu
problemi də az əhəmiyyət daşımır. Belə ki, blokdaxili məkanda birgə sahib-
karlığın səmərəli təşkili ilə effektiv rəqabət mühitinin qərarlaşması arasında
düzmütənasib asılılıq mövcuddur.
Blokdaxili məkanda birgə sahibkarlığın ən azı müasir dövr ərzində zəru-
riliyini əsaslandıran şərtlər də belə məhz bu aspektin dəyişməyən, aksiomatik
mahiyyətindən doğur. Əvvəla, ona görə ki, effektiv rəqabət mühitinin mövcud-
luğu nəinki qeyd edilən sferada, eləcə də bütövlükdə MDB-in inteqrasiya bloku
kimi yaşamasında həlledici əhəmiyyət daşıyır. Đkincisi, effektiv rəqabət mühiti
blokdaxili regional bərabərsizliyin (investisiya qoyuluşu prizmasından) aradan
qaldırılması və qütbləşmə prosesinə əks-təsir göstərilməsi yönümündə son

151
dərəcə mühüm rola malikdir. Üçüncüsü, qeyd edilənlər müasir qloballaşma
şəraitində xüsusilə aktuallaşır. Maliyyə bazarlarının qloballaşması kapital
axınını birmənalı olaraq yüksək rentabelliliyə malik regionlara yönəldir ki, bu
da effektiv rəqabət mühiti şəraitində (ifrat gəlirliliyin qeyri-mümkünlüyü ba-
xımından) mümkünsüzdür. Deməli, əks mövqedən yanaşdıqda, keçid iqtisadiy-
yatlı ölkələr üçün (ayrıca götürülmüş hər hansı bir ölkənin timsalında) real
təhlükə qaçılmaz olacaqdır. Yə’ni, investisiya axınlarının inkişaf etmiş ölkələr
tərəfindən keçid iqtisadiyyatlı ölkələrə yönəlik intensivləşdirilməsi istənilən
konkret situasiyada effektiv rəqabət mühitinin formalaşmasına imkan verməyə-
cəkdir. Bu hipotezin real məzmununu inkar etməmək şərti ilə, onu da qeyd
etmək zəruridir ki, yuxarıda təsvir etdiyimiz situasiyanın qərarlaşması zaman
etibarı ilə heç də birmənalı nəticələrlə sonuclanmır. Belə ki, uzunmüddətli pers-
pektiv əsas götürülərsə, onda real bazarın «ən’ənəviçilik» səviyyəsindən yuxarı
qalxa bilməməsinə baxmayaraq, hətta iqtisadi artımdan da danışmaq
mümkündür. Qısamüddətli zaman intervalında isə makromaliyyə sabitsizliyin-
dən qaçmaq mümkün olmayacaqdır.
Ümumiyyətlə, qeyd etdiyimiz yönümlü inkişafla formalaşmaqda olan milli
iqtisadiyyatın sistemli və kompleks inkişafı arasında paralellik aparmaq kökün-
dən yanlış olan bir yanaşmadır.
Ölkədə iri özəlləşdirmənin hələ də başa çatmadığı bir şəraitdə yuxarıda
qeyd edilənlər təhlükənin real məzmunundan xəbər verir.

· 6. MDB-DAXĐLĐ BĐRGƏ SAHĐBKARLIĞIN ĐNKĐŞAFININ
PROBLEMLƏR KOMPLEKSĐ


MDB-daxili birgə sahibkarlığın inkişafında əsas diqqətin tədavül sferasına,
daha dəqiq ifadə etsək, qarşılıqlı ticarətə yönəldilməsi və investisiya

152
əməkdaşlığına biganə münasibət bəslənilməsi regional səviyyəli əksər layihə-
lərin müvəffəqiyyətsizliyinin başlıca səbəbidir. Qarşılıqlı ticarətin inkişafında
açıq-aydın müşahidə edilən neqativ meyl və təmayüllərin meydana çıxmasının,
ticarət axınlarının blokxarici məkana yönəldilməsinin əsas səbəbi məhz bu iki
istiqamət arasında hər hansı bir əlaqə və yaxud bağlılığın olmaması ilə şərtlənir.
Açıq iqtisadiyyat tipi öz-özlüyündə iqtisadi əməkdaşlığı bir proses olaraq hər iki
istiqamətin üzvi vəhdəti keyfiyyətində ortalığa çıxarır. Həqiqətən də, xarici
ticarətlə xarici investisiyalar arasında son dərəcə sıx qarşılıqlı əlaqə və asılılıq
mövcuddur. Belə ki, əvvəla, investisiya axınları beynəlxalq istehsal sisteminin
hərəkətverici qüvvəsi olmaqla xarici ticarətin miqyası, coğrafiyası və əmtəə
strukturuna əsaslı surətdə təsir göstərmək iqtidarındadır və göstərir də! Buna
görə də, investisiya siyasəti və ümumiyyətlə, investisiya qoyuluşlarının
tənzimlənməsi bir proses olaraq etibarı ilə ilk növbədə xarici ticarətdə əks-səda
verir. Đkincisi, xarici investisiyalara kəskin tələbatın mövcudluğu şəraitində
əksər ölkələr daha əlverişli iqlimin formalaşdırılmasına çalışırlar ki, bu da sırf
institutsional prizmadan xarici ticarət strategiyasını funksional baxımdan asılı
vəziyyətə salır və s.
Yuxarıda əks etdirdiyimiz arqumentlər belə bir qənaəti ortalığa qoyur ki,
investisiya əməkdaşlığı və xarici ticarət eyni bir prosesin iki tərəfi kimi vahid
sistem çərçivəsində nəzərdən keçirilməlidirlər.
Məhz buna görə də MDB inteqrasiya bloku çərçivəsində xarici ticarət və
investisiya siyasətinin maksimum avtonomlaşdırılmış şəkildə həyata keçirilməsi
birgə sahibkarlığın getdikcə daha sürətli tənəzzülünə gətirib çıxarmışdır. Bu
problemin mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyini hələ vaxtı ilə R.Vernon
1
göstər-
mişdir. O, özünün «Məhsulun beynəlxalq həyat təşkili» konsepsiyasında göstə-
rir ki, xarici birbaşa investisiya qoyuluşları o halda həyata keçirilir ki, ən’ənəvi

1
R.Vernon. International investment and International Trade in the Product Cycle//Quarterly Journal
of Economics, 1966, pp.190-207.

153
məhsulun ixracı istehsalçı firmaya kifayətedici səviyyədə mənfəət əldə etmək
imkanı yaratmır.
Maraqlı cəhət burasındadır ki, investisiya qoyuluşları ilə xarici ticarət
arasında mövcud olan düzxəttli asılılıq iqtisadiyyatın digər sahələrində də öz
məzmununu olduğu kimi saxlayır. Bu halda yalnız subyektlərarası inteqrasiya
üfiqi istiqamətdən şaquli istiqamətə çevrilir. Eyni zamanda, qeyd edilən isti-
qamətlər arasındakı qarşılıqlı asılılıq başqa məzmunda da ortalığa çıxa bilər.
Belə ki, hər hansı bir istehsalçı firma effektivliyi yüksəltmək və məsrəfləri
azaltmaq məqsədi ilə daha ucuz olan istehsal resurslarına çıxış axtara bilər.
Bununla belə, istənilən halda xarici ticarətlə investisiya axınları arasındakı
dialektik bağlılığa heç bir xələl gəlməyəcəkdir.
MDB inteqrasiya bloku çərçivəsində birgə sahibkarlığın arzuedilən səviy-
yədə inkişaf etmədiyi sahələrdən biri də elmi-texniki fəaliyyətlə bağlıdır. Düz-
dür, elə blokun yarandığı ilk günlərdən (mart 1992-ci il) üzv-ölkələr arasında
Razılaşma imzalanmış, elə həmin ildə Dövlətlərarası Elmi-Texniki Şura
haqqında təsdiq Protokolu paraflanmış və 1995-ci ilin noyabr ayında ümumi
elmi-texnoloji məkan yaradılması haqqında Razılaşma əldə olunmuşdur. Hal-
hazırda sözügedən sferada fəaliyyətin təşkili ilə bir neçə regional səviyyəli
qurumlar (Elmi-texniki inkişaf üzrə Dövlətlərarası Komitə, Elmi-texniki infor-
masiyalar üzrə Dövlətlərarası koordinasiya Şurası, Dövlətlərarası iqtisadi komi-
tənin elmi-texniki əməkdaşlıq üzrə departamenti) məşğul olurlar.
Ümumiyyətlə, MDB daxili məkanda elm və texnologiyalar sferasında
əməkdaşlığın başlıca istiqamətləri kimi aşağıdakılar nəzərdə tutulmuşdur:
1)Birgə proqramların hazırlanması və tətbiqi;
2)Elmi-texniki obyektlərdən birgə istifadə;
3)Elmi kadrların hazırlanması və ixtisas səviyyələrinin yüksəldilməsi;
4)Đnformasiya mübadiləsinin təşkili.

154
Đlk baxışdan elmi-texniki fəaliyyət sferasında səmərəli əməkdaşlığın təşkili
üçün əlverişli zəmin yaradılıb. Lakin, real, praktiki fəaliyyət həyata keçirilmir.
Beləliklə, MDB-in üzv-ölkələrinin stabil inkişafında əsas vasitələrdən biri
investisiya əməkdaşlığıdır. Đnvestisiya əməkdaşlığının reallığa çevrilməsi (ələl-
xüsus maliyyə imkanlarının kasadlığı şəraitində) birinci növbədə blokdaxili
səviyyəyə uyğun makroiqtisadi siyasətin razılaşdırılmasını və sırf konkret priz-
madan yanaşmaqla praqmatiq məzmun daşıyan konseptual istiqamətin forma-
laşdırılmasını tələb edir. Yə’ni, ən ümumi şəkildə götürülərsə, bu o deməkdir ki,
investisiya əməkdaşlığının intişarı əsasən iki istiqamətdə həyata keçirilə bilər:
I.Đnteqrasiya məzmunu daşıyan və bu prosesin sürətlənməsinə yönəlik
investisiya əməkdaşlığı; Bu halda proses sadədən mürəkkəbə doğru istiqamət-
lənir. Yə’ni, regional ümumbazarın qərarlaşması diskret olaraq vahid iqtisadi
məkanın formalaşması ilə başa çatır. Daha konkret ifadə etsək, söhbət MDB-in
real məzmunlu inteqrasiya bloku kimi inkişafından və bu anlamda investisiya
əməkdaşlığının təşkilindən gedir.
II.Regional iqtisadi əməkdaşlıq çərçivəsində investisiya axınlarının səmə-
rəli təşkili və müasir qloballaşma prosesinin gətirdiyi təhlükələrdən kollektiv
mühafizənin həyata keçirilməsi. Aydındır ki, müasir reallığın spesifikasından
yanaşdıqda yuxarıda qeyd etdiyimiz konseptual istiqamət daha real görünür.
Beləliklə, xüsusi tədqiqat aparmadan da, aydın şəkildə görünür ki, xarici
investisiyaları cəlb etmək sferasında həyata keçirilən fəaliyyət sistemli səciyyə
daşımır.
Xarici birbaşa investisiyaların cəlb edilməsi prosesində sistemliliyin təmi-
natı zəruriliyi sosial-iqtisadi həyatın mühüm göstəriciləri arasında mövcud olan
dialektik qarşılıqlı bağlılıqla və müəyyən baxış bucağı çərçivəsində sillogizm
mövqeyindən tam şəkildə sübuta yetirilir (Şək. 3.6.).



155





























156











Düzdür, müasir fəlsəfə sillogizm təliminə şübhə ilə yanaşmaqdadır. Qeyd
edək ki, bu baxımdan irəli sürülən arqumentlərin elmi əsasları mövcuddur.
Həqiqətən də, çoxölçülü determinizmin reallığı nöqteyi-nəzərindən sillogizm
təlimi kifayət qədər sönük görünür.
Biz bu mövqenin inkar etmək fikrində deyilik. Əksinə, qeyd edilən yanaş-
manın daha düzgün olması qənaətindəyik. Araşdırdığımız problemə yanaşmada
isə sillogizm təlimindən yararlanmağımızın əsas səbəbi amillər çoxluğunun
determinliyini göstərməkdən ibarətdir.
Qeyd edilən yönümdə fəaliyyətin intensivləşdirilməsi üçün, zənnimizcə,
aşağıdakı istiqamətlərdə mövcud olan problemləri aradan qaldırmaq məqsədə-
müvafiq olardı:
1.Problemə yanaşmada subyektiv amillərin rolunun minimuma endirilməsi
(Bürokratiya, neqativ hərəkətlər və s.);
2.Đri özəlləşdirmə prosesinin bütövlükdə, onun xarici investisiyalarla bağlı
olan sferasının isə ələlxüsus şəffaflaşdırılması üçün zəruri hesab edilən bütün
vasitələrdən maksimum səviyyədə istifadə edilməsi;

157
3.Xarici investisiyaların cəlbedilməsi, prosesual fəaliyyət və onlardan
istifadə edilməsi effektivliyinin yüksəldilməsi yönümündə hökumət tərəfindən
xüsusi sərəncam verilməsi yaxud «Xarici investisiyalardan istifadənin səmərə-
liliyinin yüksəldilməsi haqqında» parlamentin qanun qəbul etməsinə böyük
ehtiyac vardır.
Belə ki, xarici investisiyaların cəlb edilməsi və onun verə biləcəyi effekt
yaxud prosessual fəaliyyətin nəticələri eyni anlam daşımırlar. Eyni zamanda,
cəlb edilmənin hüquqi bazasını müasir şərtlər daxilində kifayətedici saymaq
mümkün deyildir. Belə ki, «Xarici investisiyaların mühafizəsi haqqında»
qüvvədə olan qanunun dəyişən şəraitə müvafiq surətdə təkmilləşdirilməsinə
ehtiyac yaranmışdır. Hər şeydən əvvəl, müasir investisiya prosesinin mürəkkəb
və çoxşaxəli xarakterini nəzərə almaq, eləcə də əksər qanunlarımıza xas olan
«xəstəlikdən»-fikrin və ifadənin dəqiq, anlaşıqlı şəkildə əks etdirilməməsindən
qurtarmaq məqsədəuyğun olardı. Bununla yanaşı, xarici investisiyaların
bütövlükdə milli iqtisadiyyatın inkişafına şövqləndirilməsi, sahəvi cəlbetmənin
elmi-texnoloji tutumunun yüksəldilməsi problemlərinin optimal həlli mövcud
hüquqi baza əsasında (hətta, təkmilləşdirilmiş variantda belə) çətin ki, öz
realizasiyasını tapa bilsin.
4.Xarici investisiyaların cəlb edilməsində ölkədaxili mütənasibliyə maksi-
mum əməl edilməsinə çalışmaq zəruridir. Xarici investisiyaların (eləcə də
daxili) böyük bir hissəsinin paytaxtda cəmlənməsi (90%-dən çoxu) qeyri-nor-
mal haldır və milli iqtisadiyyatın proporsional inkişafından tutmuş demoqrafik
vəziyyətə qədər çox uzağa gedən nəticələrlə sonuclana bilər;
5.Nəzərə almaq lazımdır ki, qeyri-neft sektoruna xarici investisiyaların
cəlb edilməsi problemində heç də az əhəmiyyət daşımayan (əgər, belə demək
caizsə) milli bazarın kiçik tutumluluğunun mövcudluğu və bu əsasda da bazar
cəlbediciliyinin olmamasıdır. Milli bazarın iqtisadi və texnoloji sərhədlərinin
«calaq» yolu ilə genişləndirilməsi zəruriliyi MDB çərçivəsində regional ümu-

158
miliyin formalaşdırılmasından funksional asılılıqdadır. Ona görə ki, əvvəla,
qeyd etdiyimiz ümumilik: 1)MDB daxili məkanda istehsal və elmi-texniki
əməkdaşlığın inkişafına, nəticə etibarı ilə Azərbaycana daxil olan investisi-
yaların alternativ mənbələrinin çoxalmasına şərait yaradardı; 2)Bu hal ölkənin
inkişaf etmiş dünyadan investisiya üzrə mütləq asılılığının kəskinliyini xeyli
azaltmaq iqtidarındadır; 3)300 mln. nəfərlik nüfuza malik bazara çıxış imkanını
əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırmaqla, hətta modernləşməsiz milli istehsalın
ən’ənəvi sahələrinin sürətli inkişafına təkan verərdi; 4)Xarici rəqabətə duruş
gətirmək, TMK-ların milli iqtisadiyyata inhisarçı mövqedən təsiri imkanlarını
neytarllaşdırmaq üçün regional gücə söykənmək imkanı yaradardı və s. Đkincisi,
regional ümumiliyin ölkənin rəqabətqabiliyyətliliyinə (investisiyaya cəlbetmə
sferasında) mənfi təsiri olacağı barədə səslənən fikirlərin heç bir elmi əsası
yoxdur. Belə ki, xarici investorun «istədikləri» içərisində başda gələn məsələ
sırf iqtisadi mənada, təkcə sabitlik deyil, həmçinin onun dayanıqlığı və «uzun-
ömürlülüyüdür». Uzunmüddətli investisiya qoyuluşlarının problematikliyində
bu problem əlahiddə rol oynayır. Elmi abstraksiya nöqteyi-nəzərindən yanaşsaq,
onda aydın olar ki, müasir qloballaşma şəraitində bir qayda olaraq,
«silkələnməyə» meyl edən sabitliyin istinad dayaqlarından biri, bəlkə də
birincisi (digər şərtlərin dəyişmədiyi şəraitdə) ətalətlilikdir ki, bu da əsasən
super iri bazarlara xas olan keyfiyyətdir. Digər tərəfdən, o da həqiqətdir ki,
xarici investisiyalara münasibətdə MDB ölkələri rəqib kimi çıxış edirlər. Bu
vəziyyəti aradan qaldırmaq üçün sadəcə olaraq, problemlə bağlı məsələlərdə,
ələlxüsus vergi, tarif və güzəştlərin tətbiqində razılaşdırılmış siyasət yeritmək
kifayətdir. Biz başa düşürük ki, irəli sürdüyümüz tövsiyyə əsasən nəzəri
xarakter daşıyır. MDB gerçəkliyi hələ ki, qeyd edilən istiqamətdə real nəticələr
verə biləcək və əksər üzv-ölkələrin ümummilli mənafelərinə uyğun olan
tədbirlərin həyata keçirilməsinə imkan vermir.

159
6.Xarici ticarət və investisiya siyasəti arasında optimal uyğunluğun müəy-
yənləşdirilməsi və bu əsasda da xarici iqtisadi strategiyanın təkmilləşdirilməsi
məqsədəmüvafiq olardı.
7.Xaricdən gələn və daxili özəlləşdirmə prosesində meydana çıxması ta-
mamilə real məzmun kəsb edən inhisarçı təmayüllərin qarşısını almaq məqsədilə
ölkənin müasir inkişaf mərhələsinin xüsusiyyətlərinə uyğun sürətdə sənaye
siyasətinin formalaşdırılması və onun effektiv rəqabət mühiti→konyunktura
siyasəti tandemilə qarşılıqlı əlaqələndirilməsi zəruridir. Bu tövsiyyənin
konseptual əsasını iqtisadi inkişaf nəzəriyyələri arasında əlahiddə mövqe tutan
strukturalizmin problemə yanaşma tərzi təşkil edir. Başqa sözlə, iqtisadi inkişaf
istehsal formalarından əldə edilmiş uğurlardan və ölkənin sosial-iqtisadi
modernləşdirilməsində mühüm rol oynayan iqtisadi davranış qaydalarından
birbaşa asılılıqdadır.





154
IV FƏSĐL. MĐLLĐ BAZAR VƏ ĐNHĐSARÇI YARANIŞ
Elmi fikrin iqtisadi təfəkkürə biganə münasibəti hər şeydən əvvəl, «bir
ölçülü» determinizmin «parlaq» qələbəsini şərtləndirən başlıca səbəb kimi
səciyyələnə bilər. Primitiv hesabçılığın təntənəsi mahiyyət və məzmunca «bir
ölçülü»lülüyün, konkret rəqəmlərlə ifadə olunan kəmiyyətçiliyin, düşüncə
sistemsizliyinin, dərketmə diskomfortunun doğurduğu nəticədən başqa bir şey
deyildir. Xaraktercə birtərəfli səciyyə daşıyanların törəməsi də «birtərəfli»
olacaqdır tezisinin əməli əhəmiyyət daşıdığının təsdiqini müasir dövrün sosial-
iqtisadi mənzərəsi birmənalı şəkildə təsbit edir. Elə iqtisad elminin paradiqma
problemi də sistemsizliyin, ictimai həyatı bütövlükdə görə bilməməyin yaxud bu
istəkdə olmaq istəməməyin meydana çıxardığı problemdir. Bu mənada məqsəd
aydınlığının olmaması da az əhəmiyyətli rol oynamır.
Məhdud resurslar→artan tələbat tandeminə söykənməklə iqtisad elminin
«çox ölçülü» məntiqi təfəkkürlə bağlılığını «görməməzliyə» vurmaq metodo-
logiyada problemli situasiyanın yaranmasına rəvac vermək deməkdir. Axı,
məhdud resurslar→artan tələbat tandemi təkcə iqtisadi məzmun daşımır. Bu
problem ictimai həyatın bütün spektrini əhatə edən, yaxud həmin bütövlükdən
doğan, həmin bütövlüklə şərtlənən, yaxud insan cəmiyyətinin inkişafı və birgə
yaşayış qaydaları ilə funksional bağlılıqda olan bir problemdir. Đnsan cəmiy-
yətinin insan kimi yaşayan cəmiyyət halına gətirilməsi-müqəddəs kitabəmiz
«Qurani-Kərimdə» ilahi hikmətlə formalaşdırılmış məqsədin anatomik təhlili
hər şeydən əvvəl, sözügedən tandemdə xeyir və şərin düzgün qiymətləndi-
rilməsi zəruriliyini ortalığa qoyur. Ümumbəşəri inkişafın spesifikası açıq-aydın
şəkildə göstərir ki, «iqtisadi» olanın mütləqliyinə, «birinci» olmasına əsaslan-
maqla sözügedən problemin həlli nöqteyi-nəzərindən ən çoxu əvvəlki çıxış
nöqtəsinə, start vəziyyətinə qayıtmaq olar. «Bir ölçülü» məntiqi təfəkkür
çərçivəsində yuxarıda qeyd etdiyimiz seçimin həyata keçirilməsi imkanları ən

155
yaxşı halda 1/10
50
ehtimalla qiymətləndirilə bilər ki, bunun da statistik qiyməti
sıfıra yaxındır. Bütün bunların araşdırmaq istədiyimiz problemə-inhisar feno-
meninə birbaşa aidiyyəti vardır. Ona görə ki, əvvəla, inhisar böyük əksəriyyət
təşkil edən tədqiqatçılar tərəfindən birmənalı olaraq «şər» kimi qiymətləndirilir.
Və, ikincisi, bu problemə yanaşmada həm marksist, həm də neoklassik məktəb
«bir ölçülü» məntiqi təfəkkürdən çıxış edirlər.
Elə qəribə olanı da bundan ibarətdir ki, müasir inhisar nəzəriyyəsi və prak-
tikasında hər iki yanaşmanın ünsürlərindən nəinki istifadə olunur, hətta,
ələlxüsus keçid iqtisadiyyatlı ölkələrin antiinhisar qanunvericiliyi demək olar
ki, bütünlüklə neoklassik paradiqmaya əsaslanır.

· 1.ĐNHĐSAR NƏZƏRĐYYƏSĐ «MÜXTƏLĐFLĐKLƏRĐN»
MƏCMUSU KĐMĐ

Apardığımız araşdırmalar inhisar və onu yaradan prosesə nəzəri baxışların
hələ klassiklər tərəfindən hissəvi məzmunda olsa da, formalaşdırıldığını üzə
çıxarmağa imkan vermişdir. Hətta, U.Petti inhisar probleminə münasibət bildir-
mişdir. O, özünün «Vergilər və rüsumlar haqqında» Traktatında yazırdı ki, Đn-
hisar (adından göründüyü kimi) müstəsna satış hüququ deməkdir. Bu hüquqa
malik olan şəxs malı öz istədiyi kimi sata bilər, onu istədiyi formada qiymət-
ləndirə bilər yaxud istədiyi qiymətə sata bilər yaxud bütün bunlar ona verilən
hüququn sərhədləri çərçivəsində həyata keçirə bilər.
Onu da qeyd etmək maraqlı olardı ki, inhisarın klassik müdafiəçiləri
içərisində U.Petti əlahiddə yer tutur. O, inhisarın sərfəli olmasını aşağıdakı
arqumentlərlə əsaslandırmağa çalışmışdır:
1)Yenilikçi yaxud yeni nəinsə kəşf edilməsi. Bu halda qanun kəşf edənə
müəyyən müddətə öz kəşfi üzərində inhisarçı olmaq səlahiyyəti verir (U.Petti

156
apparat kəşf etmiş (kopiya ilə yazmağa imkan verən) və buna görə də Lordlar
Palatasından 17 il müddətinə patent almışdır).
2)Yeni məmulatın ilkin vaxtlarda tətbiqi dəqiqlik tələb edir və eyni
zamanda, hələ insanların böyük əksəriyyəti onun istehsalını həyata keçirə
bilmirlər. Məhz bu zaman intervalında inhisar həqiqətən də sərfəli ola bilər.
U.Petti inhisar-müstəsna hüquq tandemini daha da genişləndirməyə cəhd
etmişdir. O yazırdı ki, dövlət tərəfindən təsis edilən vəzifələr və mükafatlar da
öz təbiəti etibarı ilə inhisarla eyniyyət təşkil edirlər.
Əvvəllər də göstərdiyimiz kimi, klassiklərin inhisar probleminə yanaşma
tərzi ifrat sadəliyi ilə səciyyələnir. Eyni zamanda, maraqlı cəhət burasındadır ki,
sözügedən dövrdə inhisar nəzəriyyəsinin yoxluğu elə klassiklərin bu problemə
baxış bucağından aydın şəkildə görünür. Məsələn, mə’lumdur ki, A.Smit və
Senior torpaq rentasını inhisarçı gəlir hesab edirlər. ABŞ-da isə heç bir fərq
qoymadan bütün iri biznes subyektlərini inhisarçı sayırdılar.
Tədqiqat materialları belə bir qənaətə gəlməyə imkan verir ki, inhisar və
onun bazarlar sistemində yeri və roluna yanaşma müxtəlifliyi daha çox və
başlıca olaraq iki istiqamətdə təzahür edir.
Marksist və neomarksist baxışda əsas istinad nöqtəsi kimi istehsal sferası
götürülür. Bu aspektdə Đ.Rudakovanın fikri səciyyəvidir: «...Đnhisarizmin tədqi-
qində istehsal sferasında formalaşan münasibətlər ilkinci əhəmiyyət daşıyır.
Đnhisar özünün son, yekun formasını isə bazar sferasında alır. Đnhisarizmin «ba-
zar hissəsi» ikincidir, törəmədir..., elə bu keyfiyyətdə də tədqiq edilməlidir»
1
.
Marksist məktəbin digər ardıcılları da mahiyyət oxşarlığı baxımından
analoji mövqedə dayanırlar. Məsələn, «...Đnhisarın müəyyənedici əlaməti müəy-
yən sahə çərçivəsində istehsalın əhəmiyyətli hissəsi üzərində nəzarətdir. Məhz
hansı hissə üzərində-bu, konkret şəraitlə müəyyənləşir»
2
.

1
И.Е.Рудакова Капиталистическая монополия: ее политико-экономическая природа и формы
экономической реализации. М; 1976; стр.11.
2
М.С.Драгилев, Г.Ф.Руденко. Монополитический капитализм. М: 1963, стр. 30.

157
Əks nisbətdə, yə’ni istehsalın əhəmiyyətli hissəsinə sahib olmayan və elə
bu yönümdə də fəaliyyət göstərən kompaniya inhisar hesab olunmur.
Araşdırmalarımız birmənalı şəkildə sübut edir ki, inhisarın meydana
çıxması və fəaliyyət göstərməsi aspektində problemə yanaşmada marksist
məktəb üçün nəyin birinci olması əlahiddə əhəmiyyət daşıyır. Đstehsalın baş-
lanğıc və əsas çıxış nöqtəsi olduğunu vurğulamaq, bazar münasibətlərinin törə-
mə səciyyə daşıdığını ön plana çəkmək mahiyyətcə marksist təlimin ehkamçılıq
tələsinə düşdüyünə dəlalət edir.
Maraqlı olan cəhət reallığın mahiyyətcə inkarını inadkarlıqla həyata ke-
çirən marksistlərin yanlış təsəvvürləri deyil, əksinə qəbul etdikləri nəzəriyyənin
müdafiəsinin təşkilində meydana çıxan spesifika ilə əlaqədardır.
Axı, istehsalın «arxa» plana keçirilməsi marksizmin əsas elmi baxışının
müasir gerçəkliyə uyğun gəlmədiyini təsbit etmək, «istismarın» mənbəyini elmi
dövriyyədən çıxarmaq deməkdir. Marksizm-real bazar münasibətləri sistemində
başlıca keyfiyyət xarakteristikası kimi «kortəbiiliyi» qabardır. Sanki, həm
bazarda, həm də bütövlükdə sosial-iqtisadi situasiyada heç bir keyfiyyət
dəyişikliyi baş verməmişdir. Müasir «alıcı» bazarının, özünün fəaliyyət
mexanizmi və sosial yönümlülüyü baxımından sənaye inqilabı dövrünün
«satıcı» bazarından kəskin fərqlənməsi marksistlər tərəfindən görməməzliyə
vurulur. «Prays-teyker» situasiyasının oliqopolik qarşılıqlı asılılıqla əvəzlən-
məsi prosesinin gerçəkliyini danmaq elmi baxışlarda ehkamçılığın güclən-
məsinə və mahiyyətcə, ictimai praktikanın ob’ektiv olaraq gəldiyi nəticələrin
inkarına, nəhayət empirizmin metodoloji prinsipi kimi kənara qoyulmasına
gətirib çıxarır. Eyni zamanda, dialektik məntiq qeyd edilən prosesin nəzəri
cəhətdən tam şəkildə dərkedilən olduğunu və real məzmun daşıdığını ortalığa
qoyur. Belə ki, təmərküzləşmə və onun məntiqi nəticəsi kimi meydana çıxan
inhisar bazar mexanizminin («prays-teyker» situasiyasının) «mütləqliyi» anla-
mına qarşı mikrosəviyyənin əslində, etiraz reaksiyasıdır. «Anonim» bazarın

158
(XIX-XX) tutumca böyüməsi makroiqtisadi səviyyədə xaotik hadisələrin sayca
çoxalmasına, qeyri-müəyyənlik amilinin mənfəət normasını getdikcə daha güclü
və əsaslı təhdidinə gətirib çıxarır. Əslində istehsalın təmərküzləşməsi bazarın
«sifarişidir». Bazar-əvvəlki konyunktur nisbətlərdə davam gətirə bilməyəcəyini
e’lan edir və bütövlükdə iqtisadi dövriyyənin kiçik biznesmenlərin
«əsarətindən» xilas edilməsi tələbi ilə çıxış etməyə başlayır. Əlbəttə, bu hal öz
təbiəti e’tibarı ilə rəqabət mühitinin ləğvinə deyil, səviyyəcə yüksəlməsinə,
bazar sub’ektləri arasındakı qarşılıqlı münasibətlərdə müəyyənlik dərəcəsinin
artmasına, onların davranış tərzinin «gözlə görünən» olmasına və s. dəlalət edir.
Yə’ni, «görünməyən əl»in və onun arxasında dayanmış «görünməyən adam»ın
«özbaşınalığına» son qoymaq istəyi inhisarçı birliklərin formalaşmasına təsir
göstərən başlıca amillərin biri, bəlkə də birincisi keyfiyyətində qəbul edilmə-
lidir.
Qeyd etdiyimiz problem bazar mexanizminin fəaliyyət xüsusiyyətlərindən
doğan və mahiyyətcə prosesin əbədi atributu xassəsi daşıyan, makrosəviyyədə
(yaxud hökumət, hökumətlərarası qurumlar) idarəedilmə problematikliyi ilə
seçilən və bir qayda olaraq, əks-effekt verən mikrohadisələrin məcmusudur.
Eyni zamanda, qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, inhisara yanaşmada
neomarksistlərin görüş bucağı sırf marksist anlamda kapitalın və istehsalın
təmərküzləşməsi prosesinin mütləqləqliyinə istinad edir. Sözsüz ki, qeyd edilən
prosesin obyektiv məzmunu bazar fəaliyyətinin məntiqi yekunu aspektində heç
bir şübhə doğurmur. Yə’ni, indi söz açacağımız neomarksist baxışın ifratçılığa
varması heç də iqtisadi təmərküzləşmənin daxili təbiətinə söykənmir.
M.Subbotinə
1
görə inhisar fenomeni «üçlüyün» vəhdəti formasındadır yaxud
gec-tez bu formasını almalıdır. Başqa sözlə, Subbotinin fikrincə kapitalizm
şəraitində inhisar iki yaxud üç müxtəlifliyin bir əldə cəmlənməsinə istinadən
meydana çıxır. Söhbət, inhisarçı-mülkiyyətçi, inhisarçı-istehsalçı və inhisarçı-

1
М.А.Субботин. Монополистический капитал в энергетике США. М., Наука, 1989, стр. 102.

159
satıcının üzvi birliyindən gedir. Yə’ni, iqtisadi subyektlərin kapitalizm (oxu:
bazar iqtisadiyyatı) şəraitində şaquli təmərküzləşməsinin obyektiv yekunudur və
onun qarşısı heç bir halda alına bilməz. Aydındır ki, əvvəllərdə qeyd etdiyimiz
kimi, iqtisadi təmərküzləşmənin marksist yozumu reallığa zidd deyildir və bu
anlamda da bizim heç bir iradımız yoxdur.
Sadəcə olaraq, qeyd olunan yanaşmada ifratçılıq örtüyü yerində deyildir.
Bu ifratçılıq nədə təzahür edir? Hər şeydən əvvəl, müasir dünya bazarının
fəaliyyət mexanizmi və amanabəndliyi ilə səciyyələnən konyunkturası, eləcə də
keyfiyyət və yeni mal probleminin getdikcə artan kəskinləşməsi fonunda
iqtisadi subyektlərin məhz neomarksist yozumlu şaquli inteqrasiyasının labüdlü-
lüyü «mütləq həqiqət» statusundan xeyli uzaqdır və nəinki uzaqdır, hətta o
qədər də inandırıcı görünmür. Bu tezisin real məzmun daşıdığını sübut etmək
üçün hər hansı bir elmi fakt mövcud deyildir. Digər tərəfdən, istehsal və kapi-
talın təmərküzləşməsi prosesi həm şaquli, həm də üfiqi istiqamətlərdə «sona
qədər» gedən diskret proses deyildir. Elə maraq doğuran cəhət də bundan
ibarətdir ki, iqtisadi təmərküzləşmə prosesi iki əsas amilin təsiri altında (dövlət
tənzimlənməsi-antiinhisar nəzarəti və iqtisadi səmərəliliyin yüksəldilməsi zəru-
rəti) daimi olaraq dəyişən mahiyyət kəsb edir. Yə’ni, təmərküzləşmə və
parçalanma (eyni zamanda, TMK daxili hüquqi şəxs statuslu filialların yaran-
ması) eyni prosesin dialektikasının ayrılmaz tərkib hissələridir.
Bütövlükdə iqtisadi proseslərə, o cümlədən inhisar probleminə «bir ölçü-
lü» məntiqi təfəkkür (loqosentrizm) mövqeyindən yanaşma çatışmazlığı
neoklassik nəzəriyyəyə də xas olan keyfiyyətdir.
Əksər neoklassik tədqiqatçılar inhisar probleminə Kurno-Marşall ən’ənəvi
inhisar nəzəriyyəsi çərçivəsində yanaşırlar. Sözügedən məktəb inhisarı birmə-
nalı şəkildə bazar fenomeni hesab edir və marksist məktəb kimi inhisar yaradan

160
prosesin biramilliyi, yə’ni təmərküzləşməni başlıca səbəb keyfiyyətində gö-
rürlər. E.Çemberlin yazırdı ki: «...Đnhisar sırf bazar fenomenidir...»
1
.
E.Meysona görə: «...Ayrı-ayrı şirkətlərin əlində cəmlənmiş iqtisadi aktiv-
liyin ümumi qiymətləndirilməsi (yə’ni, onların ölçüləri, təmərküzləşməsi və s.)
bazar fenomeni olan inhisarla birbaşa əlaqəli deyildir»
2
. P.Drakerin klassik inhi-
sar nəzəriyyəsinə (Çemberlin nəzəriyyəsi) yanaşma tərzi isə qismən fərqlidir. O
göstərirdi ki, siyasi və elmi dairələr kütləvi istehsal tərəfindən inhisarın
təbiətində baş verən dəyişiklikləri nədənsə qəbul etmirlər. P.Draker inhisar
probleminə yanaşma tərzində dəyişikliklər etməyi məqsədəuyğun sayırdı. Təklif
edirdi ki, əvvəlki, yə’ni bazara birbaşa nəzarət edən inhisarın yerinə, istehsal
amilləri üzərində hökmran olan inhisar götürülsün
1
. Əslində problemə Draker
sayağı yanaşma məzmunca, «toplananların yerdəyişməsi»ndən alayı bir məna
kəsb etmir. Başqa sözlə, istənilən halda «cəm» dəyişməyəcəkdir. Ona görə ki,
əvvəla, istehlak bazarından resurslar bazarına (istehsal amilləri bazarı) keçid və
onun üzərində nəzarətin təşkili əlahiddə götürülmüş şəkildə heç nəyi dəyişmir.
Yə’ni, söhbət yenə bazardan gedir və inhisarın bazar fenomeni olmasına heç bir
xələl gəlmir. Đkincisi, resurslar bazarındakı tələb törəmə tələbdir və istehlak
bazarının konyunktur dəyişikliklərindən birbaşa asılılıqdadır. Üçüncüsü,
bütövlükdə «resurslar bazarı» asılı dəyişkəndir. Ələlxüsus
«alıcı» bazarının formalaşdığı bir şəraitdə onun «diqtə» etmə imkanları ifrat
dərəcədə məhduddur. Və, nəhayət, dördüncüsü, «asılı dəyişəni» nəzarətə götü-
rən şirkətin inhisar mövqeyinə yüksəlməsi son dərəcə problematik bir
məsələdir.
Đnhisarın klassik yozumu ilə razılaşmayan qərb tədqiqatçıları, ələlxüsus
F.Maxlup yanaşma tərzindəki birmənalılığı ön plana çıxarır və haqlı olaraq
göstərir ki:

1
Чемберлин Э. Теория монополистической конкуренции. Реориентация теории стоимости. М:
«Экономика», 1996, стр. 8.
2
E.SH.Mason. Economic Contenration and the Monopoly Problem. Harvard Un.Press. 1957, p.18.

161
1)Đnhisarın mövcudluğu rəqabətin tam yoxluğu demək deyildir;
2)Đstehsal üzərində nəzarət bütün sahibkarlara xas olan keyfiyyətdir və onu
yalnız inhisarla bağlamaq yalnışlıqdır;
3)Sabit qiymətlərin mövcudluğu inhisarın mütləq varlığına dəlalət etmir və
əksinə!
4)Təmərküzləşmə faktı öz-özlüyündə hələ inhisarçı situasiyanın mövcud-
luğunu ortalığa qoymur.
Onun fikrincə inhisarçı situasiya o halda meydana çıxır ki, istehsal xərclə-
rinin azalmasına baxmayaraq qiymətlər dəyişməz olaraq qalsın
2
.
Fikrimizcə, F.Maxlupun bu tezisinin müasir reallığa uyğun gəldiyini iddia
etmək düzgün olmazdı. Ən azı ona görə ki, standartlaşdırılmış kütləvi istehsalın
yoxluğu, yeni mallar probleminin getdikcə kəskinləşməsi gerçəklikdir və onu
inkar etmək, ələlxüsus uzunmüddətli vaxt intervalı baxımından, mümkünsüzdür.
Müasir iqtisadçılardan P.Samuelson da inhisarı sırf bazar fenomeni hesab
etməklə yanaşı, bir sıra praktiki əhəmiyyət daşıyan tövsiyyələr də vermişdir.
Belə ki, onun fikrincə, firmanın xarakterinin qə’ti olaraq müəyyənləşdirilmə-
sində yeganə amil «tələb əyrisinin üfiqiliyidir»
3
. Əgər firmanın məhsulları
bazara daxil olanda qiymət aşağı düşür və analoji məhsula olan ümumi tələb
dəyişmirsə, onda bu firma inhisarçı deyil. Konkret şəkildə ifadə etsək, firmanın
inhisarçı olub-olmaması, Samuelsonun fikrincə, onun davranış tərzindən asılı-
dır.
Beləliklə, əvvəlki çıxış nöqtəsinə qayıdaraq, qeyd etməyi zəruri sayırıq ki,
əksər qərb iqtisadçılarının (kiçik istisnalarla) inhisar yaradan prosesin bir
amilliyi-təmərküzləşməyə yanaşma tərzləri marksist baxışdan yalnız onunla
fərlənir ki, bu halda bazar payının yaxud paylarının təmərküzləşməsindən
söhbət gedir. Ümumiyyətlə, mikrosəviyyədə gedən inteqrasiya prosesləri,

1
P.Drucker. The Concept of the Corporation. N.Y., 1946. P.218-223.
2
F.Machlup. The Political Economy of Monopoly. p.65-66.
3
П.Самуельсон. Экономика. т.II. М: НПО «АЛГОН» ВНИИСИ «Машиностроение», 1993,

162
istiqamətindən və coğrafi yönümlülüyündən asılı olmayaraq bazar subyektlə-
rinin müxtəlif formalı birləşmə və qovuşmasına, yekun olaraq isə, rəqabət
praktikasının məhdudlaşmasına gətirib çıxarır.
Bəri başdan, göstərmək lazımdır ki, həqiqətən də qeyd edilən aspekt
istehsalın miqyasının genişlənməsi nəticəsində əldə edilən qənaətin artımına,
iqtisadi subyektin təşkilati strukturunun təkmilləşdirilməsi imkanlarının çoxal-
masına və funksional fəaliyyətin intensivliyinin yüksəlişinə səbəb olur. Aydın-
dır ki, söhbət mikrosəviyyə sub’ektlərinin üfiqi inteqrasiyasından gedir. Məhz
elə bu istiqamətdə də inhisar yaradan prosesin istehsalın (kapitalın) təmərküz-
ləşməsi ilə bağlanması anaxronizm tə’siri bağışlayır. Bununla biz göstərilən
istiqamətin əhəmiyyətini azaltmaq fikrində deyilik. Đrad əsasən üfiqi birləşmə-
nin yalnız istehsalın təmərküzləşməsi ilə əlaqələndirilməsinin birtərəfliliyinə
söykənir. Đnnovasiya sahibkarlığı sferasında isə yuxarıda əks etdirilənlər bir
qayda olaraq situasiya yaradan amillər kimi deyil, törəmə xarakterli proseslər
keyfiyyətində çıxış edirlər. Bütün bunlar o deməkdir ki, inhisar yaradan proses
və hadisələrin neoklassik, eləcə də marksist yozumlu şəhri yalnız bir amilin
həlledici roluna söykənməklə çılpaq abstraksiya mahiyyətindən o yana keçmir.
Real məzmun daşıyan və konkret rəqəmlərlə, kəmiyyət ölçüləri ilə sonuclanan
bir hadisənin yaxud prosesin həm qiymətləndirilməsi, həm də əks-tə’sirin təşkili
adekvat formalı üsul və metodlardan istifadə zəruriliyini ortalığa çıxarır. Başqa
tərzdə ifadə etsək, bu o deməkdir ki, empirik səciyyəli prosesləri yalnız və
yalnız nəzəri-məntiqi çərçivəsində tədqiq etməklə onun düzgün qiymət-
ləndirilməsinə nail olmaq olduqca müşkül işdir. Eyni ilə də, mikrosəviyyə
sub’ektlərinin şaquli inteqrasiyasına analoji baxış qəbul edilməzdi. Mə’lumdur
ki, bazar subyektlərinin şaquli qovuşması «mal göndərən→firma→satış müəssi-
səsi» üçlüyünün qarşılıqlı əlaqələrində hər cür gözlənilməzliklərin və müxtəlif
formalı təzadların aradan qaldırılmasında, qovuşan subyektlərin maliyyə

стр. 115.

163
problemlərinin həllində mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, yönümündən asılı
olmayaraq (istər üfiqi, şaquli, istərsə də konqlomerat) sub’ektlərin qovuşması
menecmentin səviyyəsinin yüksəlməsində və hətta, bəzi hallarda effektiv rəqa-
bətin formalaşmasında da həlledici əhəmiyyət kəsb edə bilər. Lakin, mikro-
səviyyə subyektlərinin həm üfiqi, həm də şaquli inteqrasiyası və bu prosesin
məzmununa müvafiq olaraq inhisarçı fəaliyyətin məcmu qiymətləndirilməsinin
istehsalın təmərküzləşməsi ilə (yalnız bununla) bağlanması yanlışlıqdır.
Mahiyyətcə, iqtisadi proseslərin təbii məzmununa uyğun surətdə baş verən
hadisələr məhdudlaşdırıcı nəzarətin yoxluğu şəraitində inhisarçı fəaliyyət üçün
ideal situasiya formalaşdırır. Problemin qoyuluşunun paradoksal xüsusiyyəti
bəri başdan nəyin birinci, daha vacib olması sualının prosesdən (tədqiqatdan)
sərf-nəzər edilməsi ilə şərtlənir. Başqa sözlə, iqtisadi proseslərin səmərəliliyinin
yüksəldilməsi istəyi ilə dövlət tənzimi və onun hüquqi bazasının ümumçərçivə
sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi arasında təzadlı mütənasiblik meydana çıxır.
Đnhisar yaradan prosesin dayandırılması, ələlxüsus kənar müdaxilənin hüquqi-
inzibati gücündən istifadə etməklə onun həyata keçirilməsi ən azı «pozucu»
təsir göstərir. Araşdırdığımız problemə yanaşmada paradoksallıq məhz yuxarıda
əks etdirdiyimiz «müdaxilənin» təbii zəruriliyindən doğur. Hər iki istiqamətdə
qarşı-qarşıya gələn tərəflərin (yaxud, mənafelərin) mahiyyətcə təbiilik, labüdlük
xassələrinə malikliyi neoklassizmin və onun təməl prinsiplərinin tətbiqinin
mümkünsüzlüyünü göstərir. Neoklassik modelləşdirmənin ifrat bəsitliyi,
məzmunca çılpaq abstraktlıq çərçivəsindən kənara çıxa bilməməsi gerçək
iqtisadi hadisələrin adekvat təsviri və yozumunu konkretlikdən uzaqlaşdırır,
reallığı primitiv münasibətlər sistemi kimi ortalığa qoyur.
Eyni zamanda, sübut etməyə ehtiyac yoxdur ki, inteqrasiya prosesinin nəti-
cəsində meydana çıxan qovuşmuş yaxud birləşmiş təsərrüfat sub’ekti inhisarçı
fəaliyyətin reallığa çevrilməsi təhlükəsi nöqteyi-nəzərindən daha qorxuludur və
bazarın normal fəaliyyəti üçün daha çox əngəl törədə bilər. Eləcə də, əvvəllər

164
qeyd etdiyimiz kimi, bu prosesin obyektiv səciyyə daşıdığı da hər cür elmi
şübhədən uzaqdır və bütünlüklə qlobal iqtisadi inkişafın başlıca təmayülləri ilə
şərtlənir. Belə ki, əslində ümumbəşəri xarakter daşıyan təmayülün əsasında
neoklassik «iqtisadi rasionalizmin» yeni interpretasiyası dayanır.
Apardığımız araşdırmalar, eləcə də dünya ölkələrinin tarixi inkişaf təcrübə-
sinin ümumiləşdirilmiş yekunu göstərir ki, ayrıca götürülmüş təsərrüfat
sub’ektinin məcmu fəaliyyətində əsas ağırlıq mərkəzi qısa müddətli maksimum
mənfəətlilikdən tədricən ətraf mühitə uyğunlaşma, innovatika və nəticə etibarı
ilə rəqabət üstünlüklərinin əldə edilməsi üzərinə keçir. Və, bunu tam
mə’suliyyətlə yeni, informasiya dövrünün başlıca mə’ziyyəti hesab etmək
mümkündür.
Đqtisadi proseslərdə dinamizmin ifrat intensivləşməsi sözügedən məc-
muluğun ayrı-ayrı tərkib hissələri aspektində avtonomlaşdırılmasını, mexaniki
ümumiləşdirməni və bütövlükdə neoklassik «romantizmi» tam şəkildə kənara
sıxışdırır. Đqtisadi fəaliyyətin ayrı-ayrı «indilərdən» ibarət olmadığını, dialektik
bütövlük və vahidlik xassəsi daşıdığını önə çıxarır. Qısa müddətli mənfəətliliyə
yönəlik fəaliyyət müasir iqtisadi situasiya çərçivəsində iflasın, müflisləşmənin
fəlsəfəsi anlamından o yana keçmir. Bununla yanaşı, qeyd etməyi zəruri sayırıq
ki, nəzəri-məntiqi yozumla təsvir etdiyimiz hadisə keçid iqtisadiyyatı şəraitində
ikili mahiyyət daşıyır. Transformasiya prosesində olan iqtisadi sistem iqtisadi
rasionalizmin hər iki yozumunu özündə birləşdirmək məcburiyyətindədir. Keçid
dövrünün doğurduğu spesifik problemlər burulğanında qısamüddətli gəlirliliyin
arxa plana keçirilməsi elə öz-özlüyündə uzunmüddətli, perspektiv əngəllərin
törədicisi kimi qəbul edilməlidir. Digər tərəfdən, keçid sistemsizliyi təsərrüfat
subyektlərinin davranışında subyektiv, iqtisadi proseslə birbaşa bağlılığı
olmayan amillərin təsirindən maksimal asılılığı problemini ortalığa qoyur.
Đqtisadi məqsədəuyğunluqdan daha çox iradi xarakter daşıyan və inteqrasiyaya

165
yönəlik qəbul edilən qərarlar əksər hallarda «sü’nilik» fonunu yaratmaqla əks-
effekt verir.
Beləliklə, bu və digər istiqamətlərdə paralel surətdə apardığımız araşdırma-
lar inhisar fenomeninə yanaşmada marksist və neoklassik baxışların birtərəfli
mahiyyət daşıyan əsas cəhətlərini aşkara çıxarmağa imkan vermişdir (şək. 3.1.).











Şək. 4.1. Đnhisar nəzəriyyəsinə marksist və neoklassik baxışların mü-
qayisəli təhlili.
Göründüyü kimi, hər iki yanaşma inhisar fenomeni ilə bağlı real gerçəkliyi
tam şəkildə əhatə edə bilmək iqtidarında deyildir. Problemin həm qoyuluşu,
təsviri, həm də onun aradan qaldırılmasında güdülən əsas məqsədlər bir-bi-
rindən kəskin fərqlənməklə yanaşı, müasirliklə qətiyyən üst-üstə düşmürlər.
Belə ki, hər iki məktəbin yanaşma tərzindən fərqli olaraq, inhisarla mübarizədə
başlıca məqsəd sosial-iqtisadi effektivliyin yüksəldilməsi ilə şərtlənir.
Neoklassik moktob
-Inhisar - bazar Ieno-
menidir.
-Inhisarin istehsal his-
sosi töromodir;
-Bazar paylarinin to-
morküzlosmosi inhi-
sar yaradir;
-Inhisar-roqabotin in-
karidir;
-Inhisar - bazar sub-
yektidir;
-Inhisarizm yoxdur;
-Inhisarla mübarizodo
osas moqsod roqabot
mühitinin qorunmasidir;
-Mübarizo «struktur-
davranis» sxemini oha-
to etmolidir.
I
N
H
I
S
A
R


N
O
Z
O
R
I
Y
Y
O
S
I
Marksist moktob
-Inhisar-istehsal Ieno-
menidir;
-Inhisarin bazar hisso-
si töromodir;
-Istehsalin (kapitalin)
tomorküzlosmosi in-
hisar yaradir;
-Inhisar vo roqabotin
sintezi horokotdir;
-Inhisar-«istismari»
maksimumlasdirir;
-Inhisar-tokço iqtisadi
mahiyyot dasimir;
-Inhisar-inhisarizm
dogurur;
-Inhisarla mübarizodo
osas moqsod «istisma-
rin» doroçosini azalt-
maqdan ibarotdir.

166
«Rəqabət mühiti» öz-özlüyündə məqsəd kimi çıxış edə bilməz. Đnhisar
yaradan prosesə yanaşmada nəyin əsas olmasının (istehsal yoxsa tədavül) bir-
mənalı qabardılması praktiki anlamda elə bir əhəmiyyət daşımır. Eyni zamanda,
bu aspekt geniş təkrar istehsal prosesinin «süniliklə» parçalanması, sahə və
sferalararası qarşılıqlı münasibətlərin bəsitləşdirilməsi anlamından qeyri bir
məzmun kəsb etmir.
Đnhisara qarşı aparılan mübarizənin əsas çıxış nöqtəsinin struktur→davra-
nış→nəticə (effektivlik) sxeminə söykənməməsi hər iki məktəb üçün ümumi
haldır.
Elə buradaca qeyd edək ki, inhisar probleminə yanaşmada əks qütblərdə
dayanan marksist və neoklassik baxışların, nə qədər qəribə görünsə də, müəy-
yən kəsişən nöqtələri mövcuddur. Məsələn, inhisar bazara təsir göstərməklə
onun «kortəbiiliyini» aradan qaldırır tipli tezis həm marksist, həm də neoklassik
yanaşma çərçivəsində keçərlidir.
«...Đnhisar daxilində istehsalın ayrı-ayrı həlqələri arasında əlaqə birbaşa,
planauyğun və rasional səciyyə daşıyır. Đnhisar daxili qarşılıqlı münasibətlərdə
kortəbiiliyi aradan qaldırır»
1
.
P.Draker isə yazır ki, «...General Motorsun» iri bölmələrinin planlı iqtisa-
diyyatın vahidləri kimi fəaliyyət göstərdiyini demək heç də şişirtmə olmayacaq-
dır... Daxili təşkilati qaydalarına görə onlar mərkəzləşdirilmiş qiymətqoyma və
sosialist rəqabəti ilə birlikdə rus «trestlərinə» fövqəladə dərəcədə oxşardırlar
1
.
Oxşar mövqelərə diqqət çəkməkdə məqsədimiz bu problemlə bağlı ən azı
iki aspekti ön plana çıxarmaqdan ibarətdir:
1)Đnhisar bazara təsir göstərməklə onun bütövlükdə deyil, yalnız inhisarçı
fəaliyyəti göstərən firmanın bazarında «kortəbiiliyi» aradan qaldıra bilər.
Əvvəla, ona görə ki, tam inhisarçı situasiya yoxdur, olmayıb və ola da bilməz.
Đkincisi, firmanın bazarı ümumbazarın üzvi tərkib hissəsidir. Yə’ni, bu ba-

1
К.Маркс, Ф.Энгельс. Соч. т.25, ч.1. стр. 481.

167
xımdan məntiqi antinomiya meydana çıxır. «Kortəbii» bazarın tərkib hissəsi
«kortəbii» olmaya bilməz. Əlbəttə, tənzimləmə dərəcəsi nöqteyi-nəzərindən
müəyyən fərqlərin mövcud olması şübhəsizdir. Lakin, bunu bütövlükdə fərqli
mahiyyət daşıyan fenomen kimi ortalığa qoymağa heç bir lüzumu yoxdur.
2)Đri biznes subyektlərinin, məsələn Transmilli Korporasiyaların yüksək
səviyyədə inkişaf etmiş «daxili» bazarları mövcuddur. Empirik araşdırmalar
birmənalı olaraq göstərir ki, hətta bu bazarlarda ən azı ekzogen amillərin təsiri
nəticəsində tam «planauyğunluq» yoxdur.
Neoklassiklərin inhisarizm fenomeninə-idarəetmə və tənzimləmə sfe-
rasında xüsusi imtiyazların bir yaxud bir neçə qrupun əlinə keçməsinə-biganə
münasibəti darixtisaslaşmış yanaşmanın doğurduğu yanlışlıq kimi meydana
çıxır.
Đnhisarizm öz mahiyyəti və formalaşması baxımından dialektik səciyyə
daşıyan, prosesin gedişi nöqteyi-nəzərindən real bazarın məzmunca deyil,
keyfiyyətcə dəyişilməsinə gətirib çıxaran, daha çox üstqurum xarakteri daşıyan
və daha çox makrohadisə kimi təzahür edən mikrosəviyyənin doğurduğu
nəticədir. Makro-mikro səviyyələr arasında determinoloji bağlılığın daha da
möhkəmlənməsinə və bu bağlılığın tənzimlənən, idarəedilən olmasına, nəhayət
ümummilli mənafelərin həm çərçivə, həm də istiqamətləri nöqteyi-nəzərindən
birmənalı şəkildə müəyyənləşməsi və təminatının təşkili zəruriliyi aspektindən
inhisarizmin böyük rolu vardır.



· 2. ĐNHĐSARÇI YARANIŞ BAZAR PROSESĐNĐN MƏNTĐQĐ
NƏTĐCƏSĐDĐR

1
P.Drucker. The Concept of the Corporation N.Y., 1946, p.123.

168
Đnhisar fenomeni və bütövlükdə inhisar yaradan prosesə nəzəri baxışların
müqayisəli təhlili və bunun nəticəsində əldə olunan ümumiləşdirilmiş yanaşma
tərzi aydın şəkildə göstərir ki, problemin həm qoyuluşu, həm də mahiyyətcə
açıqlanmasında sırf iqtisadi məzmun daşıyan aspektlər həmişə ön sıralarda
qərarlaşmışdır. Başqa sözlə, inhisarın nəyin törəməsi olduğundan (istehsal
yoxsa bazar) asılı olmayaraq, söhbət yalnız bazar şəraitindən, bazar mexaniz-
minin real fəaliyyət göstərdiyi situasiyadan gedir. Đnhisarın məhz bu görmə
bucağı altında şərhi əvvəllər qeyd etdiyimiz birtərəfliliyin meydana çıxmasında
mühüm rol oynamışdır. Eyni zamanda, qeyd edilən aspektin prioritetliyinin
mütləqləşdirməsi inhisar və inhisarizm problemlərinin tarixi kökləri və onların
təkamülü prosesini aydın şəkildə dərketmə imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə
məhdudlaşdırır. Bütün bunlar heç də o demək deyildir ki, inhisar→bazar cüt-
lüyü inkar edilir. Əksinə, bazaraqədərki dövrünün spesifikasını nəzərə almaqla
mövcud olan inhisarçı təmayülləri araşdırmaq, elə nəticə etibarı ilə inhisarizmin
sosial-siyasi, tarixi və iqtisadi əsaslarının məcmu şəkildə əhatə edilməsi
anlamına gəlir.
Beləliklə, fikrimizcə, inhisarın yaranma tarixini (ələlxüsus, inhisarizm
fenomeninin təsir imkanlarını araşdırmaq baxımından) iki əsas mərhələyə
ayırmaq məqsədəuyğun olardı:
1.Bazaraqədərki dövr: Antik inhisar;
2.Bazar dövrü. Bu dövrü də iki yerə ayırmaq olar: Klassik inhisar dövrü;
Müasir inhisar dövrü.
Tarixi mənbələr göstərir ki, antik inhisar başlıca olaraq aşağıdakı istiqa-
mətlərdə təzahür etmişdir:
1)Etnik inhisar; Hələ eramızdan əvvəl 522-426-cı illərdə I Daranın
dövründə əcnəbi tacirlərə ticarət etmək qadağan olunmuşdur. Bu hal etnik
əlamət üzrə ticarət əməliyyatlarının qadağan olunmasının başlanğıcı idi. Bu təc-
rübə Pekində XX əsrin əvvəllərinə qədər mövcud olmuşdur. Müasir yanaşma

169
baxımından etnik inhisarçılığı sırf siyasi mahiyyət daşıması prizmasından
«qapalı» inhisarın rüşeymi hesab etmək olar;
2)Təbii inhisar; Bu hal əsasən Avropada (bürünc və dəmir məmulatlarının
hazırlanmasında ayrı-ayrı ustaların öz üsulları var idi), o cümlədən, bizim era-
dan əvvəl II minillikdə Qədim Misirdə mövcud olmuşdur (Nil sahilində taxıl
yetişdirməklə bağlı);
3)Üçüncü tir inhisar meylləri isə hakimimyyətə münasibətlə əlaqədar
meydana çıxmışdır ki, onun da iki növünü fərqləndirmək olar: Hakimiyyətə
olan hüququn məhdudlaşdırılması; Yalnız müəyyən qrupun hakimiyyətə gəlmək
imkanının qəbul olunması.
Bundan başqa, Roma imperiyasının bütün tarixi ərzində taxıl ticarəti döv-
lətin inhisarında olmuşdur və s. Đnhisarın bazara qədərki təzahür formalarına aid
çoxlu sayda misallar gətirmək mümkündür. Lakin, bu sadalananlar kifayətdir ki,
hər iki dövr arasında başlıca fərqin nədən ibarət olduğunu müəyyən etmək
mümkün olsun. Göründüyü kimi, bazaraqədərki dövrdə inhisarçı meyllərin
meydana çıxmasında iqtisadi proseslərin elə bir əhəmiyyətli təsiri olmamışdır.
Problem bütün mahiyyəti ilə siyasi iradəyə bağlı olmuşdur.
Đnkişafın bazar dövründə isə inhisarın meydana çıxmasında iqtisadi proses,
onun məzmun və mahiyyəti həlledici rola malik olmaqla, qeyri-iqtisadi
amillərin təsir gücünü heç də azaltmamış, əksinə daha da gücləndirmişdir.
Araşdırmalarımız göstərir ki, klassik inhisar bazar münasibətlərinin atri-
butu kimi, bir qayda olaraq təmərküzləşmənin məntiqi nəticəsi keyfiyyətində
tədqiq olunmuş və alınan yekuna müvafiq olaraq müxtəlif məzmunlu elmi
baxışlar formalaşdırılmışdır.
Təhlil materialları birmənalı şəkildə belə bir qənaətə gəlməyə imkan verir
ki, həqiqətən də inhisarla iqtisadiyyatın «qapalılığı» və totalitarizm arasında
ifrat dərəcədə sıx qarşılıqlı bağlılıq mövcuddur. Amma, bu heç də o demək
deyildir ki, hər iki fenomen arasında mexaniki surətdə bərabərlik işarəsi

170
qoyulmalıdır. Başqa sözlə, inhisarizm adlandırdığımız sistemli yaranışın sırf
siyasi xarakter kəsb edən istiqaməti bir sıra hallarda (konkret situasiyalardan
asılı olaraq) avtonom formada da təzahür edə bilər. Yə’ni, inhisar istənilən
şəraitdə totalitar idarəetmə təmayüllərini doğurur demək, əlbəttə ki, yanlışlıq
olardı. Qısaca olaraq, belə bir qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, inhisar fenomeninin
təzahürü və formalaşdırdığı situasiyalar açıq və qapalı iqtisadi sistemlərdə bir-
birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir (şək. 4.2.).
Beləliklə, əvvəllərdə qeyd etdiyimiz kimi, istehsal və kapitalın təmərküz-
ləşmə (mərkəzləşmə) dərəcəsinin artım tempinin getdikcə yüksəlməsi nəticə
etibarı ilə vahid dövlət yaxud beynəlxalq inhisara səbəb olacaqdır tipli yanaşma
(Marksistlər, Oyken və s.) XX əsrin 30-cu illərindən sonra baş verən köklü
dəyişikliklər üzündən qəbul edilməzdir.
«Qapalı» iqtisadiyyat «Açıq» iqtisadiyyat
1.Đnhisarın ölçüləri daha böyükdür. 1.Đnhisarın ölçüləri o qədər böyük
deyil.
2.Đnhisar iqtisadi münasibətlərin müs-
təqil subyekti deyil.
2.Đnhisar iqtisadi münasibətlərin
müstəqil subyektidir.
3.Đstehsalın inhisarlaşma dərəcəsi daha
yüksəkdir.
3.Đstehsalın inhisarlaşma dərəcəsi
nisbətən aşağıdır.
4.Bazarda həmişə inhisarçı situasiya
olur;
4.Bazarda həmişə inhisarçı situasiya
olmur;
5.Hətta potensial rəqabət imkanları
belə yoxdur.
5.Đnhisarlar arasında kəskin rəqabət
mövcuddur.

Şək. 4.2. Đnhisarçılığın «qapalı» və «açıq» iqtisadiyyat şəraitində fərqli
xüsusiyyətləri.
Bütün bunlarla yanaşı, hər iki hal üçün oxşar cəhətlər də olmamış deyildir:
1)Hər iki halda istehlakçı seçimi məhdudlaşdırılır;

171
2)Đstehsal xərclərinin azaldılması yönümlü stimulların yoxluğu və mən-
fəətin gizli yaxud açıq şəkildə qiymətlərin yüksəldilməsi hesabına əldə olun-
ması;
3)Đnnovasiya prosesi stimullaşdırılmır.
Bazar münasibətlərinin xüsusi atributu kimi inhisarın təsnifləşdirilməsində
mövcud olan yanaşma müxtəlifliyi də məhz əvvəllər qeyd etdiyimiz amillər çox-
luğuna baxışda fərqli seçim tərzlərinin ortalığa qoyulmasından irəli gəlir.
Məsələn, klassik yanaşmaya görə inhisar 3 istiqamətdə təzahür edə bilər:
1)Đstehsal vasitələri üzərində inhisar;
2)Đstehsal şəraiti üzərində inhisar;
3)«Özündə şey» tipli inhisar: Yə’ni, istehsalın və kapitalın təmərküz-
ləşməsi nəticəsində meydana çıxan inhisar.
Müasir yanaşma isə inhisarın əsasən 4 formasını fərqləndirir:
1)Təbii inhisar: Bazarda mal təklifinin bir firma tərəfindən formalaşdı-
rıldığı təqdirdə sahənin uzunmüddətli orta xərcləri minimum səviyyəyə enir.
2)Təşkilati inhisar: Eyni profilli müəssisələrin idarəetmə obyektlərinin
sayını azaltmaq məqsədilə birləşməsi, məsələn, idarə inhisarçılığı, Nazirlik və s.
3)Texnoloji inhisar: Belə bir nöqtədən çıxış edir ki, mövcud texnologiya
bazasında müəyyən məhsula olan tələbi bir yaxud bir neçə müəssisə ödəmək
iqtidarındadır. Onların sayının artımı istehsalın həcmcə artmasına yaxud hər bir
müəssisədə istehsalın həcminin azalmasına və istehsal xərclərinin artımına
gətirib çıxarır. Eyni zamanda, bu halda texnoloji liderliyə canatma müşahidə
edilmir.
Əksinə, əksər hallarda cari xərcləri azaltmaq məqsədi ilə texnoloji
səviyyənin olduğu kimi qalmasına çalışır;
4)Đqtisadi inhisar-müqavilə, sazişlər yaxud rəqabət mübarizəsində qalib
gəlməklə meydana çıxan inhisarçı yaranış.

172
Qeyd edilən iri qruplaşmalar şəkilində formalaşdırılmış təsnifata bir sıra
tədqiqatçılar tərəfindən müəyyən əlavələr də edilmişdir. Məsələn, M.Đ.Knış
1

deyilənlərlə yanaşı inhisarın forması yaxud təzahürü kimi aşağıdakıları da əlavə
etməyi məqsədəuyğun sayır:
1)Hər hansı bir coğrafi məkanda müstəsna istehsalçı hüququ verən
lisenziya yaxud franşizanın firma tərəfindən alınması;
2)Əsas xammala sahiblik və onun göndərişinə nəzarətin firmanın əlində
olması;
3)Đstehlakçı tələbini tam şəkildə özünə cəlb edən məhsul növünün istehsalı
yaxud bazara çıxarılması və s.
Qərb iqtisadçıları G.Dolan və D.Lindsey
2
isə inhisarın əsasən 3 növünü
fərqləndirirlər:
1)«Qapalı» inhisar (Rəqabətdən hüquqi qadağalarla qorunan firma);
2)«Açıq» inhisar (Qısa müddətli vaxt intervalında rəqabətdən xüsusi
vasitələrlə qorunmayan bir firmanın bazarda tək satıcıya çevrilməsi);
3)«Təbii» inhisar.
Eyni zamanda, inhisarın tipləşdirilməsində inzibati müdaxilənin ayrıca
forma kimi götürülməsinə də rast gəlinir. Biz bunu bir qayda olaraq, siyasi
amillərlə bağlı yaradılan «qapalı» inhisar kimi səciyyələndiririk. Hal-hazırda,
araşdırdığımız problemlə bağlı böyük əksəriyyət tərəfindən qəbul edilən
tipləşdirmə elmi fikirdə hələ ki, üstün mövqedədir:
1)Ayrıca götürülmüş bir müəssisənin inhisarı;
2)Saziş (razılaşma) formasında inhisar;
3)Məhsulun differensiyasiyasına əsaslanan inhisar.
Göründüyü kimi, inhisarın təsnifatında müxtəlif əlamətlərə istinad edən
tədqiqatçılar, elə həmin müxtəlifliyə müvafiq gələn qruplaşmalar aparırlar.

1
М.И.Кныш. Конкурентные стратегии. Санкт-Петербург. 2000, стр.48.
2
Э.Дж.Долан, Д.Е.Линдсей. Рынок: микроэкономическая модель. Санкт-Петербург. 1992,
стр.195.

173
Bizim fikrimizcə, inhisarın təsnifatına 5 əlamət üzrə yanaşmaqla, onun növ
müxtəlifliyini daha dəqiq ifadə etmək mümkündür (şək. 4.3.). Həmçinin, əlavə
olunmalıdır ki, inhisarçı birliklərin 5 əsas təşkilati forması mövcuddur: Kartel,
Sindikat, Trest, Konsern, Konqlomerat!
Eyni zamanda, müasir elmi fikirdə inhisar təmayüllərinin yaranma səbəb-
lərinə mövcud olan yanaşmalarda da yekdillik yoxdur. Bu baxımdan əsasən iki
diametral əks istiqamətli baxışlar mövcuddur:
1)Đnhisarizm bazar iqtisadiyyatına xas olan keyfiyyət deyil, təsadüfi
hadisədir;
2)Đnhisarizm qanunauyğun hadisədir.













Şək. 4.3. Đnhisarın müxtəlif əlamətlər üzrə təsnifatı.
Inhisarin tosniIati
Növü Olamotlor
Istehsal -Tobii inhisar;
-Texnoloji inhisar;
-Struktur inhisari;
-Davranis inhisari;
Bazar Ioaliyyotinin
xüsusiyyotlorino göro
Monopsoniya Istehlak
IkitoroIli inhisar Istehlak-istehsal olamoti
Idaro, Nazirlik vo s.

Toskilati
-Dövlot inhisari;
-«Qapali» inhisar.
Siyasi

174
A.Piqu yazır ki: «...Đnhisarçı hakimiyyət təsadüfi meydana çıxmamışdır...
O, müəssisənin strategiyasının məntiqi nəticəsidir»
1
.
Əvvəlki paraqraflarda apardığımız araşdırmalara əlavə olaraq qeyd etməyi
zəruri sayırıq ki, müasir elmi fikir inhisarizm təmayüllərini iki amillə bağlayır:
1)Mənfəətin maksimumlaşdırılması «qanunu»;
2)Kapitalın təmərküzləşməsi «qanunu».
Đnhisarlaşma bazarın bütün inkişaf mərhələlərində mövcud olmuş və
olmaqda da davam edir. Əslində, inhisarçı fəaliyyət həm məzmun, həm də
mahiyyətcə bazar prosesinin ayrılmaz tərkib ünsürüdür. Bir sıra iqtisadçılar
inhisarın ən yeni tarixinin iqtisadi böhranlarla (1873-cü il) başladığını, böhranın
inhisarlaşma prosesini hərəkətə gətirən amil olduğunu xüsusi vurğu ilə qeyd
edirlər. Hətta o dərəcədə ki, inhisar «böhranın uşağı» hesab edilir. Bu səpgili
yanaşmalar daha çox XIX əsrin sonlarında geniş yayılmışdır.
Đnhisarçı mövqeyə canatma sahibkarlıq fəaliyyətinin daxili təbiətindən
doğan zərurətdir. Əvvəla, ona görə ki, real bazar münasibətlərinin mövcud
olduğu bir şəraitdə dövlətin iqtisadi proseslərə müdaxiləsi, ələlxüsus real
məzmunlu rəqabət mühitinin formalaşdırılması yaxud bu istiqamətdə qismən
nail olunmuş situasiyanın qorunub saxlanması son dərəcə problematikdir.
Makroiqtisadi tənzimləmə mikro və mezo səviyyələrdə subyektlər arası münasi-
bətlərin qarşılıqlı faydalılıq bazasında təşəkkülü üçün qətiyyən yetərli deyildir.
Deməli, yuxarıda təsvir etdiyimiz yönümdə makromühitin hər bir ayrıca
götürülmüş bazar subyekti üçün əlverişli olma ehtimalı sıfıra yaxındır. Eləcə də,
forma və növündən asılı olmayaraq bütün kəskinliyi ilə gedən rəqabət mü-
barizəsi nəinki orta və uzunmüddətli vaxt intervalında, o hətta ən qısa zaman
kəsiyində də iqtisadi fəaliyyətin effektivliyini əvvəlcədən birmənalı şəkildə
qiymətləndirməyə imkan vermir. Mahiyyətcə, sahibkarın bilmək istədiyi nəti-

1
А.Пигу. Экономическая теория благосостояния. Т.1, М., 1985 г., с.326.

175
cələr Qeyri-müəyyənlik→Rəqabət→Qeyri-müəyyənlik triadasının formalaşdır-
dığı anlaşılmazlığa qərq olur.
Problemin qəlizliyi ondadır ki, qeyri-müəyyənlikdən doğan rəqabətin
(nəticəsi məlum olan şey rəqabət doğurmaz) özü də qeyri-müəyyənlik doğurur.
Göründüyü kimi, inhisar prosesinə metodoloji yanaşmanın qısa xülasəsi də
sübuta yetirir ki, inhisarlaşma hər şeydən əvvəl qeyri-müəyyənlikdən qaçma
cəhdi kimi təzahür edir. Kəmiyyət ölçüsü olan madiyyatın rasional
karkulyasiyasının aparılması mümkünsüz olan prosesdaxili «intriqalarda» onun
itirilmə təhlükəsi əlahiddə mövqe qazanma istəyini tamamilə təbii bir istək
keyfiyyətində ortalığa çıxarır.
Beləliklə, hər hansı bir bazar subyektinin inhisarçı mövqe uğrunda
çarpışmasında «qəbahətli» heç də yoxdur. Ona görə ki, inhisarçı mövqe ən azı
aşağıdakılara nail olmaq imkanı yaradır:
1)Konkret mal bazarında rəqabətin məhdudlaşdırılması, onun müəyyən
mənada «əhliləşdirməsi»;
2)Qeyri-müəyyənliyin əhatə dairəsini əhəmiyyətli dərəcədə daratmaqla bir
sıra problemlər və risklərdən uzaqlaşmaq imkanı;
3)Bazarda hökmran mövqeyə nail olma və iqtisadi gücü öz əlində cəmləş-
dirmək;
4)Bazardakı «oyun qaydalarını» diqtə etmə imkanı;
5)Bazar subyektlərinə, hətta ümummilli mənafelərə öz maraqları prizma-
sından təsir göstərmək imkanı;
6)Qiymətqoymada liderlik;
7)Yüksək inhisar mənfəəti əldə etmə imkanı və s.
Həmçinin, inhisarlaşmanın bazar iqtisadiyyatı üçün yabançı bir proses
olduğunu iddia edənlərin də müəyyən arqumentləri olmamış deyildir. Burada,
sadəcə olaraq eyni anlayışa fərqli baxışlar ön plana çıxarılır. Belə ki, müasir
elmi fikirdə iqtisadi liberalizm əksər hallarda ideoloji liberalizmlə eyni mahiy-

176
yət daşıyan anlayışlar kimi səsləndirilir. Aydındır ki, məhz «liberal» prizmadan
iqtisadi münasibətlərin və bazarın sərbəstliyi mütləq anlamda dərk edilməmə-
lidir və edilmir də! Axı, bazarın, əgər belə demək caizdirsə, mütləq hökmranlığı
demokratiya ilə qətiyyən bir araya sığmır və nəticə etibarı ilə «hakimiyyətin» iri
kapitalın «əsarətinə» keçməsinə gətirib çıxarır. Həmin məntiqi zəncirin hərəkətə
gətirdiyi proses, yəni «azad» və məhdudiyyətsiz rəqabətin inhisarlaşma ilə
yekunlaşması labüdləşir. Problemin məhz bu miqyasda qoyuluşu bir sıra amillər
baxımından qaçılmazdır. Belə ki, əvvəla, inhisar yaxud inhisarlaşma prosesi
nəinki bazar demokratiyasına yaxud bazar münasibətlərinin demokratikliyinə
öldürücü zərbə endirir, həmçinin şəxsiyyət azadlığını məhdudlaşdırır. Đkincisi,
qeyd edilən yönümdə proseslərin inkişafı cəmiyyət üzərində azsaylı «sahibkar»
inhisarının formalaşmasına gətirib çıxaracaqdır.
Ümumiyyətlə, bazar sərbəstliyi yaxud azadlığı keyfiyyətinə can atmaq ən
azı məntiqi antinomiya doğurur. Öz mahiyyəti etibarı ilə bazar demokratik
dəyərlər sisteminə aid deyil (sözün mütləq mənasında). Tam «azad» bazar
demokratiyanı məhv edir.
Bazara yanaşmada, tənzimləmə nöqteyi-nəzərindən, kritik nöqtə istehsalçı
diktatının yaxud sahibkar ağalığın yaranması prosesinin start xəttidir. Məhz bu
xəttdən sonra anarxiya gəlir. Məhz bu proses bazarın fiaskosu ilə yaxud özü-
özünü məhv etməsi ilə nəticələnir.
Beləliklə, əgər heç bir məhdudiyyətsiz fəaliyyət göstərən bazar əks-demok-
ratik mahiyyət daşıyırsa, onda sosial-siyasi və iqtisadi münasibətlər komplek-
sinin normal mütənasibliyi məzmunca elə bazar kortəbiiliyinin aradan qal-
dırılmasına söykənməlidir. Belə ki, qeyd etdiyimiz qərarlaşmanın baza müstə-
visi bazar münasibətləri ilə şəxsiyyət azadlığının dialektik vəhdətindən qay-
naqlanır.
Digər tərəfdən, araşdırdığımız problemə fərqli nəzəri baza əsasında yanaş-
maqla, tamamilə fərqli nəticələr əldə edə bilərik. Belə ki, inhisar fenomeninə

177
sinergetik yanaşma mahiyyətcə, həm prosesin start anını, həm də nəticədə
meydana çıxan «yaranışı» fərqli müstəvidə şərh edir. Bu konsepsiyanın mənti-
qindən çıxış etsək, onda belə alınır ki, XX əsrin 30-cu illərinə qədər formalaş-
mış inhisarlar bazarda meydana gələn fluktasiya proseslərini öz gücü ilə neytral-
laşdıraraq milli iqtisadiyyatların sabit, dayanıqlı inkişafında mühüm rol
oynamışlar.
Amma, digər tərəfdən, şübhəsiz ki, inhisarlar labüd surətdə tələb və təklif
arasında kəskin natarazlığın aramsız olaraq təkrar istehsalına, başqa sözlə,
defisitin təkrarlana-təkrarlana artımına səbəb olurlar ki, nəticədə də iqtisadi
sistem illər keçdikcə özünün hipotetik tarazlıq vəziyyətindən daha çox uzaqla-
şır. Və, beləliklə, inhisarın özü fluktasiya prosesinin məntiqi nəticəsi keyfiyyə-
tində meydana çıxır. Həmin məntiqlə davam etsək, deməli natarazlığın daha da
güclənməsi özünün böhran həddinə çatanda (bifurkasiya nöqtəsi) xaos başlanır
və bundan sonra iqtisadi sistemin özünü təşkili prosesi start götürür. Yeni tipli
qaydalar meydana çıxır və iqtisadiyyat ya qapalı, ya da açıq (mümkün variantlar
çoxluğundan hansı alternativin prioritet mövqeyə çıxmasından asılı olaraq) tipli
səciyyə daşımağa başlayır. Beləliklə, sinergetik konsepsiya birmənalı şəkildə
bəyan edir ki, inhisar öz məzmunu etibarı ilə tamamilə fərqli və müxtəlif
iqtisadi sistemlər formalaşdıra bilər. Göründüyü kimi, bu problemə bizim ya-
naşma tərzimiz yekun olaraq sinergetik baxışla üst-üstə düşür.
Maraqlı cəhət bundadır ki, inhisar fenomeninin həm klassik, həm də
müasir yozumları ilə Azərbaycan gerçəkliyi arasında əhəmiyyətli dərəcədə
böyük fərqlər mövcuddur.
· 3. AZƏRBAYCAN «ĐNHĐSARININ» SPESĐFĐK XÜSUSĐYYƏTLƏRĐ VƏ
QLOBAL MEYLLƏR


178
Azərbaycanda, eləcə də əksər sabiq mütəffiq respublikalarda inhisarizmin
tamamilə fərqli özəl xüsusiyyətləri mövcuddur. Və, bu xüsusiyyətlər əsasən
sabiq SSRĐ-iqtisadiyyatının idarəedilməsi prinsiplərindən qaynaqlanır. Đnzibati-
amirlik sistemi öz daxili təbiəti etibarı ilə iqtisadiyyatın bütün sahələrində hər
hansı bir formada olursa-olsun, rəqabəti sərf-nəzər edirdi. Bu iqtisadiyyat bütün
sferaları əhatə edən mərkəzi planlaşmaya, qiymətqoymanın dövlət tənzim-
lənməsinə, maddi-material resurslarının mərkəzləşdirilmiş bölgüsünə əsaslanır-
dı. Đnzibati-amirlik sistemi elə öz-özlüyündə inhisarçı mahiyyət daşıyırdı. Bu
sistemin daxilində ayrı-ayrı mərkəzi dövlət orqanlarının, nazirliklərin, təşkilat
və müəssisələrin inhisarçılığı mövcud idi. Aydındır ki, belə bir şəraitdə iqtisadi
subyektlərin müstəqilliyindən, iqtisadi fəaliyyət azadlığından, iqtisadi demok-
ratiyadan danışmaq mənasızlıqdır.
SSRĐ Xalq Təsərrüfatı Kompleksində özəl cəhətlərdən biri də iri müəssisə-
lərin (kiçik və orta iqtisadi subyektlərlə müqayisədə) xüsusi çəkisinin həddən
ziyadə olmasıdır. Məsələn, 1987-ci ildə SSRĐ-də bir sənaye müəssisəsinə orta
hesabla 813 işçi yeri, Macarıstanda -186, Qərbi Avropada isə 86 işçi yeri
düşürdü. Sənayenin əksər sahələrində istehsalın təmərküzləşməsi maksimum
həddə çatmışdır.
Məhsulların böyük bir hissəsi üzrə bir yaxud iki müəssisə hegemon
mövqedə olurdu ki, bu da ona öz şərtlərini (istehlakçıya) diqtə etməyə imkan
verirdi:
Keyfiyyətsiz məhsul, süni şəkildə şişirdilmiş qiymətlər, köhnəlmiş assorti-
ment, mal qıtlığı, malgöndərən seçiminin yoxluğu və s. inzibati-amirlik siste-
minin başlıca cəhətləri kimi xarakterizə oluna bilər.
Eyni zamanda, özünün sosial-siyasi, iqtisadi və ideoloji qaynaqlarına, daxi-
li təbiətinə və fəaliyyət xüsusiyyətlərinə görə «sosialist» inhisarı ilə bazar
iqtisadiyyatı şəraitində mövcud olan inhisar arasında köklü fərqlər vardır.

179
Keçid iqtisadiyyatının doğurduğu spesifik situasiya ilə yanaşı, ictimailəş-
mə tipində baş verən dəyişikliklər Azərbaycanda gedən inhisarlaşma prosesinə
fərqli bucaq altında baxmağı tələb edir.
Əvvəlki paraqraflarda da qeyd etdiyimiz kimi sənaye inqilabı dövrünün ba-
şa çatması qlobal iqtisadi situasiyada mikrosəviyyə xarakteri daşıyan idarəetmə
qaydalarının köklü surətdə və başlıca olaraq istiqamətcə dəyişməsi nəticəsində
yeni keyfiyyət xassələri meydana çıxmışdı. 1930-cu ildə baş verən böyük
depressiya qeyd edilən yönümdə ən’ənəvi yanaşmaların yararsızlığını üzə
çıxarmaqla, o dövrə qədər hegemon mövqedə olan ictimailəşmə tipinin əsaslı
surətdə dəyişdirilməsi zəruriliyini ortalığa gətirdi.









Şək. 4.4. «Sosialist» inhisarı ilə «kapitalist» inhisarı arasında fərqli cəhət-
lər.
Bu proses XX əsrin 50-60-cı illərindən başlayaraq artan sür’ətlə genişlən-
məyə, iqtisadi subyektlərin struktur bölmələrinin hüquq və vəzifələrinin artı-
rılması, təsərrüfat fəaliyyətinin müxtəlif növləri üzrə nisbi iqtisadi azadlığının
təminatı yönümündə güclənməyə doğru istiqamət götürdü. Đqtisadi səmərəlilik
Inhisar

«Sosialist» inhisari

Bazar iqtisadiyyati
inhisari
Yaranma vo Ioaliyyot
xüsusiyyotlorinin
osas çohotlori
Yüksok texnologiya
Roqabot
Osasi
Cixis nöqtosi
Köhno texnologiya

Direktiv göstoris
Istehlakci Foaliyyotin yönoldiyi
osas subyekt
Tohkim olundugu
satis sobokosi
Dünya bazari Foaliyyotin istiqamoti Regional bazar
Yüksok KeyIiyyot Asagi
Intensiv inkisaI Foaliyyotin yekunu Ekstensiv artim

180
nöqteyi-nəzərindən əldə edilmiş müsbət nəticələr «piramida» quruculuğundan
birdəfəlik uzaqlaşmağın optimal variant olduğunu bir daha əyani şəkildə sübuta
yetirdi.
Bütün bunlar heç də o demək deyildir ki, ictimailəşmənin tarixi tipi isteh-
sal və kapitalın təmərküzləşməsinə söykəndiyi üçün ictimai praktika tərəfindən
rədd edilirdi. Əksinə, elə müasir iqtisadi proseslərin sistemli tədqiqi də göstərir
ki, təmərküzləşmə-iqtisadi prosesin təbii halıdır və onun süni vasitə və üsullarla
dayandırılması yolverilməzdir. Göstərilən aspektdə yeniləşmənin əsas səbəbi də
elə ondan ibarətdir ki, istehsal və kapitalın təmərküzləşməsinin iqtisadi
məqsədəuyğunluq baxımından maksimal sərhədi vardır və bu sərhədi hər hansı
bir formada keçən subyektin idarə edilməsi prosesində problemlərin meydana
çıxması qaçılmazdır ki, bu da, sonuc etibarı ilə məcmu məsrəflərin
əsaslandırılmamış artımına və yekunda iqtisadi effektivliyin aşağı düşməsinə
səbəb olur.
Və, ümumiyyətlə, iri istehsalı, yaxud istehsal və kapitalın təmərküzləş-
məsinin birmənalı şəkildə «sosial-iqtisadi bəla» hesab edilməsi metodoloji,
həmçinin praktiki yönümdən yanlışlıqdır. Belə ki, əvvəllər də qeyd etdiyimiz
kimi, idarəetmə və təşkilati xüsusiyyətlərindən asılı olmayaraq hər cür iqtisadi
sistemin inkişaf baxımından əsas hərəkətverici qüvvəsi iri istehsal subyektlə-
ridir. Bu aspektdən əvvəlki dövrlə müqayisədə dəyişən isə, əsasən və başlıca
olaraq sözügedən iriləşmənin optimal sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi və ida-
rəetmə sferasında real məzmun daşıyan demokratik qaydaların tətbiqi ilə
əlaqədar məzmun yeniləşməsidir.
Azərbaycan gerçəkliyi fonunda yuxarıda əks etdirdiyimiz proses özünün
bir sıra spesifik xüsusiyyətləri ilə seçilir. Belə ki, məlum olduğu kimi, təsərrüfat
subyektinin iriləşməsi prosesi çoxlu sayda amillərin (maliyyə, təşkilati, bazar,
texnoloji, menecment və s.) birbaşa təsiri altındadır. Təmərküzləşmə prosesi
(keçid iqtisadiyyatı şəraitində) hər şeydən əvvəl maliyyə kapitalının bərpasını

181
tələb edir. Bu istiqamətdə qlobal inkişaf təmayülü ondan ibarətdir ki, maliyyə
kapitalının artımı əvvəlki, yəni sənaye inqilabı dövrünə uyğun şəkildə həyata
keçirilmir (şək. 4.5.).

=Đnhisar

=Korporasiya

Şək. 4.5. Maliyyə kapitalının formalaşdırılmasının variant müxtəlifliyinin
blok-sxemi.
Göründüyü kimi, ictimailəşmənin əvvəlki tipi birmənalı düzxətt səciyyəsi
daşımaqla inhisarın meydana gəlməsi ilə yekunlaşır. Müasir şəraitdə isə bu
proses heç də həmişə inhisarçı fəaliyyət doğurmur. Yə’ni, kapitalın «iriləşməsi»
əsasında gedən təmərküzləşmə yalnız konkret iqtisadi situasiya çərçivəsində
əlverişli zəminin mövcudluğu bazasında inhisara çevrilə bilər.
Digər tərəfdən, müasir keçid dövrü şəraitində effektiv rəqabət mühitinin
yoxluğu da maliyyə kapitalının formalaşması prosesinə əlavə olaraq spesifik
özəlliklər gətirir. Hal-hazırda ölkədə qərarlaşmış «baha» kapital→«ucuz» bazar
situasiyası real gerçəkliyin mahiyyətindən doğan məntiqi nəticə olsa da və eyni
zamanda, beynəlxalq əmək bölgüsü sistemində layiqli yer tutmaq istəyinin
intensivləşdirilməsinə çalışılsa da, nəticə etibarı ilə maliyyə kapitalının forma-
laşmasında klassik baxışın üstünlüyünə gətirib çıxarır. Apardığımız araşdırma-
ların da məntiqi yekunu elə ondan ibarətdir ki, maliyyə resurslarının təsərrüfat
sub’ektləri çərçivəsində cəmlənməsi qeyd edilən spesifikliyin təsiri ucbatından
onların effektiv istifadəsi üçün imkan yaratmır. Eyni zamanda, real bazar prose-
sinə müvafiq olaraq birləşmə və qovuşmaların yoxluğu, daha çox sub’ektiv
xarakterli struktur dəyişikliklərinə yol verilməsi təmərküzləşmənin doğurduğu

Iri to-
sorrüIat
sub’ekti
Maliyyo re-
surslarinin
yigimi
Xüsusi
mülkiyyot
Klassik yol Maliyyo
kapitali-
nin Ior-
malasdi-
rilmasi
Maliyyo re-
surslarinin
yigimi
Sohmdar
mülkiyyoti
Müasir yol

182
miqyas effektindən (maliyyə resurslarından effektiv istifadə yönümündə) səmə-
rəli surətdə yararlanmanı bəri başdan mümkünsüz edir.
Đnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, maliyyə kapitalının formalaş-
dırılmasında xoldinqlər, investisiya, maliyyə-sənaye qrupları mühüm rol oyna-
yırlar.
Azərbaycan şəraitində isə sözügedən təşkilati formalar epizodik xarakter
daşımaqla, hələ də sosial proses səviyyəsinə çıxmamışlar. Göründüyü kimi, ke-
çid dövrü şəraitində istehsal və kapitalın təmərküzləşməsi daha çox sub’ektiv
amillərin təsirinə məruz qalmaqla başlıca olaraq inhisaryaradan proses kimi
çıxış edir. Eyni zamanda, bu mənada istehsal və elmi-texniki potensialın di-
versifikasiyasının aparılmaması, texnoloji problemlərin getdikcə kəskinləşməsi
nə miqyas effektindən, nə də sinergetik effektdən (daimi xərclərin azaldılması
istiqamətində) yararlanmağa imkan vermir. Və, istənilən halda sub’ektiv amil-
lərin prioritet xarakteri tədavül sferasının ayrıca götürülmüş sub’ekt tərəfindən
təmərküzləşməsinə, beləliklə də, istehsal→tədavül qarşılıqlığında effektiv bağ-
lılığın qırılmasına gətirib çıxarır. Xarici iqtisadi fəaliyyətə münasibətdə isə bu
hal daha ağır nəticələrlə sonuclanır. Belə ki, iriləşmiş təsərrüfat sub’ekti
çərçivəsində diversifikasiyanın aparılmaması innovasiya proseslərinə mənfi
təsir göstərməklə texnoloji geriliyi daha da möhkəmləndirir və məntiqi nəticə
olaraq «qapalı» dairə yaradır. Yə’ni, formaca «açıq», məzmunca isə «qapalı»
sistem formalaşdırır ki, bunun da hər cür effektivlikdən uzaq olduğunun heç bir
sübuta ehtiyacı yoxdur.
Real bazar münasibətlərinin hələ formalaşma mərhələsində olması tədqiq
etdiyimiz problemin daha da kəskinləşməsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir gös-
tərir. Bu hal həm milli səviyyədə, həm də xarici rəqabətə qarşı duruş gətirməkdə
əlavə çətinliklər doğur.
Bütün bunlarla yanaşı qeyd edilməlidir ki, firmalararası bazar münasi-
bətlərinin tənzimlənməsi, onun pərakəndəlik xassəsindən yaxa qurtarmaq istəyi

183
eyni zamanda, transaksion xərclərə qənaət etmək zəruriliyi ilə paralel olaraq
istehsal və kapitalın təmərküzləşməsi prosesində mühüm rol oynayırlar. Təsər-
rüfat sub’ektlərinin inteqrasiyası ən azı öz aralarında olan qarşılıqlı əlaqələrin
məqsədyönlü istiqamətdə tənzimlənməsinə, təsadüfilik və xarici effektin təsir
gücünün ifrat dərəcədə azaldılmasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir.
Müasir qloballaşma bir proses olmaq etibarı ilə inhisarlaşmanın məzmun
və mahiyyətində getdikcə daha qabarıq şəkildə nəzərə çarpan özəl xüsusiy-
yətlərin meydana çıxmasına təkan vermişdir.
Əvvəla, söhbət XX əsrin ikinci yarısından etibarən güclənən və artan sür-
ətlə iqtisadi proseslərə daxil olan elmi-texniki nailiyyətlərdən, onların tətbiqi
nəticəsində baş vermiş köklü keyfiyyət dəyişikliklərindən gedir. Elmi-texniki
tərəqqinin inhisara təsiri üç istiqamətli səciyyə daşıyır:
1)Đstehsalın məsrəftutumunu (material, enerji, kapital və s.) əhəmiyyətli də-
rəcədə azaltmaqla ayrı-ayrı sahələrdə yüksək rentabelli müəssisələrin miqyasını
aşağı salmışdır. Đnhisar kateqoriyasına yalnız iri deyil, eləcə də kiçik və orta
müəssisələrin düşməsi yuxarıda qeyd etdiyimiz prosesin məntiqi nəticəsidir.
2)ETT yeni məhsul problemini həll etməklə rəqabəti gücləndirir;
3)ETT inhisarçı mövqenin stabilliyinə təhlükə yaradır.
Đkincisi, müasir inhisarlaşma beynəlmiləl xarakter daşıyır. (Kapitalın trans-
milliləşməsi, ələlxüsus sahələrarası inteqrasiya ən’ənəvi yanaşmalara tamamilə
yeni çalarlar gətirir. Söhbət, hər şeydən əvvəl istehsal və kapitalın coğrafi
təmərküzləşməsində subregional və qlobal səviyyələrin dominant mövqelərə
keçməsindən gedir. Əsasən kapitalın transmilliləşməsi çərçivəsində baş verən
bu proses inhisar görüntüsünü arxa plana keçirir ki, nəticədə də onunla səmərəli
mübarizənin təşkili nəinki ayrıca götürülmüş bir ölkə səviyyəsində, eləcə də
regional miqyasda faktiki olaraq mümkünsüzləşir. Başlıca olaraq maliyyə-
investisiya, əmtəə və xidmət axınlarının intensivləşməsi ilə müşayət olunan
transmilliləşmə mahiyyətcə, əcnəbi mənşəli inhisarizmin formalaşması və

184
ümummilli mənafelərə kəskin müdaxiləsi üçün əlverişli zəmin yaradır. Xarici
iqtisadi fəaliyyətin ardıcıl liberallaşdırılması, investisiya axınları sferasında hər
cür maneələrin aradan qaldırılması və hətta, onun bütün mümkün vasitələrlə
stimullaşdırılması qeyd edilən prosesi əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirir.
Ayrıca götürülmüş bir ölkənin real sektoruna asanlıqla həyata keçirilən
müdaxilə tədavül sferasının da elə həmin istiqamətdə təmərküzləşməsi və
mərkəzləşməsini mümkünləşdirir. Və, yekun olaraq milli bazarla real sektor ara-
sında qarşılıqlı əlaqələr və asılılıq qırılır, ölkədaxili konyunkturanın forma-
laşması və dəyişməsi istiqamətləri xarici firmalardan asılı vəziyyətə düşür.
Zənnimizcə, bu halı inhisar fenomeni prizmasından müasir dövrdə meydana çı-
xan ikinci təmayül hesab etmək məqsədəuyğun olardı.
Yuxarıda qeyd edilənlər əksər keçid iqtisadiyyatlı ölkələr kimi Azərbaycan
Respublikası üçün də real təhlükə mənbəyi olaraq qalmaqdadır.
Belə ki, hal-hazırda ölkə miqyasında artıq qərarlaşmış baha istehsal→ucuz
bazar antinomiyasının, eləcə də kapitalın bahalılığının və effektiv rəqabət mühi-
tinin təşəkkül tapa bilməməsinin də əsas səbəblərindən biri məhz qeyd etdiyimiz
təmayüllərlə bağlıdır.
Problemə qlobal səviyyədə yanaşsaq, onda müasir inhisarlaşma prosesinin
başlıca təmayülü kimi qeyri-maddi istehsal sferasının rolunun kəskin şəkildə
artdığını qeyd edə bilərik. Məsələn, bu gün xidmət sferasında firmaların gəlir-
lilik səviyyəsi 86,4%, neft biznesində isə 18,4% təşkil edir. Gəlirlilik baxımın-
dan ən aşağı səviyyədə ağır sənaye sahələridir.
Asiya ölkələrində baş verən maliyyə böhranının Yaponiyaya güclü təsirinə
baxmayaraq, bu ölkədə əsas inhisarçı strukturlar əvvəlki sənaye nəhəngləri
(Soni, Honda Motor, Hitachi və s.) olaraq qalmaqdadır və kapitalın qeyri-maddi
istehsal sferasına axını prosesi miqyaslı xarakter daşımır.
Đnhisarlaşma prosesində başlıca təmayüllərdən biri də postindistrial təsər-
rüfat sisteminin fərqli mahiyyətindən doğan məsələlərlə səciyyələnir. Belə ki,

185
elmi-texniki biliklərin, informasiyanın mərkəzi mövqelərə keçməsi və müasir
situasiyada iqtisadi inkişafın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilməsi bu sferada
da sürətli təmərküzləşmə və mərkəzləşmə meyllərini gücləndirmişdir. R.Alsop
1

yazır ki, son 5 ildə amerika korporasiyalarının patent və istehsal texno-
logiyalarının təkmilləşdirilməsində əldə etdikləri gəlir bütün dünya üzrə
kompaniyalar, dövlət təşkilatları və ayrı-ayrı şəxslərin gəlirlərinin cəmindən
çoxdur. 1995-1998-ci illər ərzində ABŞ firmalarının bazar kapitallaşmasının
artımı bu ölkənin vətəndaşlarına məxsus aktivlərin məcmu dəyərindən 10 trln.
dol. artıq olmuşdur
2
.
Qlobal səviyyədə aparılmış tədqiqatlar göstərir ki, həqiqətən də maddi
istehsal sferasının məhsullarına olan tələbin azalması o dərəcədə böyükdür ki,
artıq bu sahə bir necə onilliklər bundan əvvəl olduğu səviyyədə rentabelliyin
artım potensialına malik deyildirlər
1
.
Üçüncüsü, inhisarlaşma getdikcə daha çox «gizli» səciyyə daşımağa başla-
mışdır;
Dördüncüsü, inhisarçı təmayüllər təkcə sənayeni deyil, eləcə də iqtisadiy-
yatın digər sferalarını-kənd təsərrüfatını, xidməti o cümlədən, sosial xidmət sfe-
rasını, pərakəndə ticarət və ictimai iaşəni və s. əhatə edir.
Beşincisi, inhisarlar arasında əvvəllər müşahidə edilməyən birgə sahibkar-
lıq formalarının (birgə müəssisələr, patent, elmi - texniki informasiyalarla mü-
badilə və s.) tətbiq edilməsi;
Altıncısı, kapitalın mərkəzləşməsi, mülkiyyətin yenidən bölgüsü prosesləri
güclənir. Səciyyəvidir ki, belə proseslər əsasən sahələrarası səviyyədə həyata
keçir.

· 4. ĐNHĐSARÇI STRUKTURLARIN BAZAR FƏALĐYYƏTĐ VƏ ONUN

1
R.J.Alsop. The Wall Street Journal Almanac. 1999, N.Y., 1999, p.365.
2
J.F.O.Mc.Alister. Proaperity For Now (Time, 1999, February 15, p.58).

186
SOSĐAL-ĐQTĐSADĐ NƏTĐCƏLƏRĐ
Elmi fikirdə artıq çoxdan belə bir qənaət formalaşıb ki, sosial-iqtisadi
inkişaf baxımından inhisarın əsas zərəri ictimai tərəqqini ləngitməsindədir.
Đnhisar ictimaiyyət qarşısında dayanan problemlərin həlli istiqamətində alter-
nativ variantların meydana çıxmasına imkan vermir. Đctimaiyyət seçim imka-
nından məhrum edilir. Və, bununla da, inkişaf potensialını itirir. Y.Şumpeter
qeyd edir ki, inhisara qarşı neqativ münasibət hələ XVI-XVII əsrlərdə Đngil-
tərədə formalaşmışdır. Bu hal, hətta «Böyük Elizavetanın özündə müəyyən
təəsurat yaradan» çox saylı ingilis inhisarlarının fəaliyyətinin nəticələri ilə
bağlıdır. Elə həmin məşhur «Kapitalizm, sosializm və demokratiya» əsərində
Y.Şumpeter sübut etməyə çalışır ki, ticarətin kartel tipli məhdudlaşdırılması və
gizli surətdə qiymət siyasətinin əlaqələndirilməsi depressiya şəraitində effektiv
tədbirlər kimi qəbul edilə bilərlər. Ola bilsin ki, real bazarın mövcudluğu
şəraitində Y.Şumpeterin irəli sürdüyü fikir əməli məzmun daşıya bilər. Ona görə
«ola bilsin» deyirik ki, qeyd edilən baxışın göstərilən müstəvidə empirik təsdiqi
yoxdur. Amma, istənilən halda bu tezisin keçid iqtisadiyyatı üçün tam yarasız
olduğu göz qabağındadır (şək. 4.6.). Göründüyü kimi, kartelləşmədə başlıca
məqsəd rəqabət mübarizəsinin minimum səviyyəyə endirilməsindən ibarətdir.
Kartel→istehsalçının (istehlakçıların) formal təşkilatı olub, rəqabətin fasi-
ləsiz olaraq məhdudlaşdırılmasına can atır. Başqa sözlə, kartel iştirakçıları yük-
sək mənfəət əldə etmək və ümumiyyətlə, effektivliyi yüksəltməyin yeganə
vasitəsi kimi rəqabət mübarizəsinin minimumlaşdırılmasına çalışırlar.
Е
M
t
r = ⇒+∞ ⇒

; min şərti ilə;
Burada:
E-effektivliyin səviyyəsi;

1
J.B.Schor. The Overspent American. Upscaling, Downshifting and the New Consumer. N.Y., 1998,
p.17.

187
M-mənfəət;
t-zaman;
r-rəqabət;
+∞ - müsbət sonsuzluq.








Şək. 4.6. Kartelləşmə prosesinin çıxış nöqtələri ilə məqsəd arasındakı
əlaqənin məntiqi sxemi.
Beləliklə, məlumdur ki, keçid iqtisadiyyatı şəraitində əsas problemlərdən
biri rəqabət mühitinin formalaşdırılmasıdır. Və, belə olan halda, kartelləşmənin
əks-effekt verəcəyini artıq sübuta yetirməyə heç bir ehtiyac qalmır. Ümu-
miyyətlə, inhisarçı fəaliyyətin sosial-iqtisadi nəticələrinə yanaşmada yekdillik
yoxdur. Böyük əksəriyyət təşkil edən tədqiqatçılar inhisarın yalnız mənfi
xarakterli nəticələrə gətirib çıxardığını qeyd edirlər.
Qərb iqtisadçılarının tədqiqatları göstərir ki, «qiymət→buraxılış» balan-
sının inhisarlar tərəfindən pozulması ÜDM-un 1-12% həcmində ictimai itkilərlə
yekunlaşır. Bəzi tədqiqatçılar zərərin 6%, digərləri 3% civarında olduğunu
göstərirlər. Yığcam şəkildə götürsək, inhisarın sosial-iqtisadi inkişaf baxımın-
dan təhlükəliliyi aşağıdakılarla şərtlənir:
1)Resursların qeyri-səmərəli bölgüsü;
Firma «Z» Firma «Y» Firma «X»
K A R T E L
Sair Istehsal
kvotasi
Bazarin bölüs-
dürülmosi
Qiymot üzro
razilasma
Firmalar arasinda roqabot mübarizosinin minimum soviyyoyo
endirilmosi

188
2)Tərəqqiyə meylli olmaması;
3)Gəlirlərin qeyri-bərabərliyi;
4)Siyasi təhlükə (milli mənafelərin korporativ mənafelərlə əvəz edilə
bilməsi imkanı) və s.
Bizim fikrimizcə, inhisarçı strukturların bazar fəaliyyətinin tədqiqi ilkin
olaraq ümumnəzəri mövqedən araşdırılması zəruri olan problemlərin ümumidən
konkretə doğru məntiqi ardıcıllığının müəyyənləşdirilməsindən başlamalıdır.
Başqa sözlə, inhisarçı təmayüllərin təzahür sferalarının sərhədlərini dəqiq
qiymətləndirmək bu prosesdə mühüm məsələlərdən biridir. Đnhisarçılığın
qiymətləndirilməsini aşağıdakı ardıcıllıqla həyata keçirməyi məqsədəuyğun
hesab edirik:
1)Bütövlükdə istehsal sahəsi miqyasında inhisarçılıq;
2)Sahədaxili inhisarçılıq;
3)Milli bazar səviyyəsində inhisarçılıq;
4)Ayrı-ayrı bazar seqmentləri səviyyəsində inhisarçılıq.
Bəri başdan, onu da qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, ümumidən konkretə
yönəlik tipli ardıcıllığın mühümlüyü ayrı-ayrı səviyyələrin inhisarçı təzahür-
lərinin gətirdiyi mənfi effektin miqyas fərqliliyi ilə şərtlənir. Aydındır ki,
bütövlükdə istehsal sahəsinin inhisarlaşmasından doğan sosial-iqtisadi nəticələr
ayrı-ayrı seqmentlərin inhisarlaşmasının müvafiq yekunu ilə bir ola bilməz.
Sözsüz ki, sistemlilik nöqteyi-nəzərindən bu cür yanaşma ziddiyyətli görünür.
Əslində, sözügedən görüntü yalnız zahiri xassə daşıyır. Yəni, qeyd edilən
ardıcıllığın müxtəlif səviyyəli nəticələrlə yekunlaşmasında sistemsizlik yoxdur
və söhbət, bütövlükdə problemə metodoloji yanaşmanın mahiyyət
dəyişikliyindən getmir. Araşdırma tərzinin qismən fərqli müstəviyə keçirilməsi
müasir keçid iqtisadiyyatının daxili təbiəti ilə dialektik qarşılıqlı bağlılıqdadır
və əsas məqsədimiz də elə real gerçəkliyin təhlili bazasında yaşadığımız dövrün

189
inhisarçı təmayüllərinə və onların tədqiqi xüsusiyyətlərinə konseptual baxışın
formalaşdırılmasıdır.
Beləliklə, sırf nəzəri-metodoloji mövqedən birinci səviyyənin birmənalı
qiymətləndirilməsinə nail olmaq olduqca müşkül məsələdir. Burada son dərəcə
populyar olan neoklassik tipləşdirmədən istifadə də qeyri-mümkündür. Sadəcə
olaraq, ona görə ki, «sahə» anlayışının dəqiq sərhədləri yoxdur. Đnhisarçı
fəaliyyətin qiymətləndirilməsində istifadə edilən əsas üsullardan biri-müqayisə
metodu bu halda «işləmir». Ona görə ki, tələbatın ödənilməsi üzrə identiklik
xassəsinə malik, yə’ni tam şəkildə oxşar olan iki sahə tapmaq mümkünsüzdür.
Hətta, müqayisəyə gətirmək baxımından sahədaxili iri strukturların (mə-
sələn, klasterlərin) seçilməsi də mə’nasızdır, o nöqteyi-nəzərdən ki, istənilən
halda qiymətləndirmə təxmini xarakterli olacaqdır və tələbatın ödənilməsi
keyfiyyəti deyilən fenomendə fərqliliyi müəyyənləşdirmək lazım gələcəkdir.
Qeyd etdiyimiz fenomen inhisarçı təmayüllərin meydana çıxmasında yaxud
rəqiblərin sıxışdırılması və yekun olaraq məhdudlaşdırıcı işgüzar praktikanın
tətbiqində əsas rollardan birini oynayır. Belə ki, sözügedən fenomen özündə
böyük təsir gücünə malik olan funksional hərəkətlərin əhəmiyyətli bir hissəsini
ehtiva edir: Mal (xidmət) çeşidinin genişliyi, dərinliyi, harmonikliyi; tələ-
batların ödənilməsində çeviklik; xidmət göstərilən seqmentlərdə qiymətlə alı-
cıların gəlir səviyyəsi arasında uyğunluq; satışdan əvvəl və satışdan sonrakı
xidmətin yüksək səviyyəsi və s. Göründüyü kimi, bütün bunların hər hansı bir
kəmiyyət göstəricisi ilə əhatə edilməsi və qiymətləndirilməsi qeyri-mümkündür.
Əlbəttə, bütövlükdə sahə miqyasında inhisarlaşmanın gətirdiyi sosial-iqtisadi
nəticələri «zərərin» multiplikatoru əsasında hesablamaq olar. Lakin, istənilən
halda əldə edilən yekun sırf hipotetik məzmun daşıyacaq və heç bir praktiki
əhəmiyyət kəsb etməyəcəkdir. Transmilli korporasiyaların fəaliyyətinin dünya
təcrübəsi göstərir ki, filial çoxluğu heç də pərakəndəlik keyfiyyəti yaratmır.
Əksinə, firma daxili təmərküzləşmə nəinki obyektiv xassəlidir, hətta bir sahə

190
çərçivəsindən çıxaraq qarışıq sahələr kompleksi formalaşdırmaq iqtidarındadır.
Qarışıq sahə strukturlarının yaranmasını şövqləndirən başlıca səbəb hər hansı
bir sahədə əldə edilən inhisarçı üstünlük və onun əlaqədar strukturlara
diffuziyası prosesidir. Yə’ni, bu halda inhisarçı təmayüllər malgöndərən,
istehlakçı və rəqiblərə də təsir göstərərək təmərküzləşmə meyllərini əhəmiyyətli
dərəcədə intensivləşdirir.
Sahə daxili və milli bazar səviyyəsində inhisarçılığı isə yalnız nisbi an-
lamda müəyyənləşdirmək mümkündür. Məsələn, «Bakı koka-kola Botlers» şir-
kəti sərinləşdirici içkilər bazarının 80-85%-nə nəzarət edir. Ölkədə elektronika
və elektrotexnika, eləcə də əksər mədəni-məişət məmulatlarının satışı bütün-
lüklə əcnəbi mənşəli şirkətlərin nəzarətindədir. Eyni vəziyyət ölkənin rabitə
sferasında da müşahidə edilməkdədir. Bu sferada sahədaxili inhisarçılıq və onun
gətirdiyi sosial-iqtisadi nəticələr adi gözlə görünür. Məsələn, «Azərsell» və
«Baksell» BM-i inhisarçılıqla məşğuldurlar. Tariflərin nisbi artım səviyyəsi
yüksəkdir. Bu tariflərin artımı bütövlükdə istehlak qiymətləri indeksindən 3,7%
(102,1%), əhaliyə göstərilən pullu xidmətlərin tarif indeksindən 7,4% (99,4%)
çox olmuşdur (2001-ci il). Eyni zamanda, mobil telefon xidmətləri üzrə regional
müqayisə də göstərir ki, sözügedən şirkətlər Azərbaycan Respublikasında
yüksək inhisarçı qiymətlərdən istifadə edirlər. Belə ki, bir dəqiqəlik danışıq
haqqı üzrə əhali tərəfindən çəkilən xərclər Gürcüstanla müqayisədə 2 dəfə,
Ukraina ilə müqayisədə 3 dəfə, Rusiya ilə müqayisədə isə 1,7 dəfə yüksəkdir.
Digər tərəfdən, bu sferada rəqabət mühitinin formalaşması və mövcudluğu
baxımından da Azərbaycandakı situasiya sırf inhisarçı məzmun daşıyır. Belə ki,
aparılan araşdırmalar (Đqtisadi Đnkişaf Nazirliyinin Antiinhisar Siyasəti
Departamenti tərəfindən) açıq şəkildə göstərir ki, xidmət paketinin monocins-
liyi, tariflərin yüksək səviyyədə saxlanılması hər iki şirkət tərəfindən (Azərsell
və Baksell) qeyri-rəsmi şəkildə əldə edilmiş kartel razılaşmasına söykənir.
Beləliklə, inhisarçılığın sırf elmi əsaslarla (onun sosial-iqtisadi inkişafa təsirini)

191
tədqiqi üçün real baza kimi ayrı-ayrı bazar seqmentlərinin götürülməsi daha
məqsədəmüvafiqdir.
Bəri başdan qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, mənfəətin maksimumlaşdırıl-
ması istəyi inhisarçı fəaliyyətin «günahlandırılmasında» əsas yerlərdən birini
tutur. Baxmayaraq ki, mənfəətin maksimuma çatdırılması mövqeyindən inhisar-
çı sub’ktlər ilə «kamil» rəqabətli bazar subyektlərinin fəaliyyətləri arasında elə
bir mahiyyət fərqi yoxdur, yenə də sözügedən problemə yanaşmada yekdillik
müşahidə edilmir. Đnhisarçı mənfəət və onun sosial-iqtisadi təbiəti əsasən iki
məktəb tərəfindən fərqli yozumda şərh edilir:
1.Marksist yanaşma;
2.Marjinalist yanaşma.
Marksist məktəb inhisarçı mənfəətin formalaşması səbəblərini 2 amillə
bağlayır:
1)Đnhisarçı qiymət; Bu halda qiymət→mənfəət tandemi səbəb→nəticə bağ-
lılığında şərh edilir:
2)Gəlirlərin yenidən bölgüsü. Belə bir mövqedən çıxış edirlər ki, inhisarçı
mənfəət inhisarlaşmayan sahələrin (subyektlərin) gəlirlərindən əldə olunur.
Düzdür, qeyd edilən yönümlü yanaşma tərzi elə bir sıra marksist iqtisad-
çılar tərəfindən də tənqidə məruz qalmışdır. Məsələn, V.Đ.Mansev yazır ki:
«...Hər bir inhisar öz məhsulunun qiymətinin yüksəldilməsində mütləq səviyyə-
yə və fasiləsizliyə can atır. Lakin, bu canatmanın obyektiv sərhədləri mövcud-
dur...»
1
və s.
Ümumiyyətlə, inhisarçı fəaliyyətdə ən mühüm məsələ qiymətlə bağlıdır.
Đnhisarçı mövqe məhz qiymət (inhisar qiyməti) vasitəsilə reallaşır. Đnhisar
qiyməti nəticə etibarı ilə rəqabətin məhdudlaşmasına və istehlakçı hüququnun
tapdalanmasına gətirib çıxarır.

1
В.И.Манцев. Монопольная прибыль и монопольная цена, М; 1963; стр. 81-83.

192
Klassik inhisar nəzəriyyəsi birmənalı olaraq bəyan edir ki, inhisarçı qiymət
əksər hallarda rəqabət qiymətindən yüksəkdir və tərs mütənasib olaraq, inhisar
şəraitində istehsalın həcmi az olur. Sözsüz ki, problemə klassik baxışın
doğuruluğu yalnız o halda qəbul edilə bilər ki, hər iki situasiyada əksər şərtlər
eyni olsun. Doğrudan da, əksər şərtlər nöqteyi-nəzərindən eyniliyin mövcudluğu
ehtimalı sıfıra yaxındır. Belə ki, inhisarçının öz rəqiblərindən fərqli olan istehsal
texnologiyası ola bilər.
Eyni zamanda, bir qayda olaraq, inhisarın maliyyə vəziyyətinin sabitliyi
daha dayanıqlı olur.
Đnhisar qiyməti bir qayda olaraq iki səviyyədə tətbiq edilir: Yüksək səviyyə
(satıcı inhisarı); aşağı səviyyə (alıcı inhisarı-monopsoniya). Hər iki halda
istehlakçı yaxud xırda istehsalçının hesabına uduş əldə edilir. Hər iki halda
seçim imkanı ifrat dərəcədə məhdudlaşdırılır. Đnhisar qiyməti funksional olaraq
qeyri-iqtisadi amillərə əsaslanmaqla məhsulun təsərrüfat subyektləri arasında
yenidən bölgüsünü həyata keçirir. O, eyni zamanda iri istehsalın iqtisadi
üstünlüklərini əks etdirməklə izafi inhisar məhsulu əldə etmək imkanı yaradır.
Mövcud inhisar nəzəriyyəsində inhisar qiymətinin strukturu aşağıdakı kimi
ifadə olunur:
Q
inh.
=M
1
+M
2
+

M
3
;
Burada:
Q
inh
-qiymət;
M
1
-Kapitalın sərbəst yerdəyişməsi şəraitində sahədaxili rəqabətin təsiri
nəticəsində əldə edilən orta mənfəət;
M
2
-Đnnovasiyadan istifadə nəticəsində əldə edilən adi izafi mənfəət;
M
3
-Đnhisarçı mövqedən yararlanmaqla əldə edilən inhisarçı izafi mənfəət.
Yüksək inhisarçı qiymətini uzunmüddətli dövr ərzində saxlamaq mümkün-
süzdür. Ona görə ki, yüksək mənfəət əldə etmə imkanının mövcudluğu digər
sahibkarları da hərəkətə gətirir.

193
Eyni zamanda, nəzərə almaq lazımdır ki, inhisar tələbi deyil, istehsalı-
təklifi tənzimləmək iqtidarındadır. Həmçinin, qeyd edilməlidir ki, o, istehlak-
çıların qiymət yüksəlişinə verdiyi reaksiyanı da nəzərə almaq məcburiyyə-
tindədir. Sırf məhsul mövqeyindən inhisarlaşma yalnız mala olan tələbin qeyri-
elastikliyi şəraitində mümkündür. Bu şəraitdə də qiymətlərin yüksəlişi istehla-
kın məhdudlaşdırılmasına səbəb olmaqla alayı məzmunlu maneə törədir.
Đnhisarçı qeyd edilən yönümdə iki imkandan istifadə edə bilər: Süni defisit
yaratmaqla yüksək qiymət səviyyəsini saxlaya bilər; istehsalın həcmini
artırmaqla aşağı səviyyəli qiymət tətbiq edə bilər. Oliqopolik situasiyada da eyni
vəziyyət müşahidə edilir. Qiymətdə liderlik edən subyektin hərəkətləri digər
firmalar tərəfindən təqlid olunur. Əks halda, ümumi itkilərdən heç bir subyekt
sığortalana bilməz. Məhz bunu nəzərdə tutaraq P.Samuelson yazır ki,
«...firmalar qiymət sferasında rəqabəti aradan qaldırmaq üzrə davranış tərzini
sakitcə razılaşdırırlar»
1
.
Digər tərəfdən, inhisarçı mənfəətin inhisarlaşmayan sahələrin mənfəəti
hesabına formalaşmasına münasibət bildirən V.N.Kotov, onu «cəfəngiyyat»
adlandırmış və göstərmişdir ki, bu halda «...inhisar mənfəəti nəzəriyyəsi məntiqi
dalana dirənir»
2
.
Đnhisar mənfəətinə marksist baxışın daha çox retrospektiv əhəmiyyət
daşıdığını nəzərə alaraq onun daha geniş şəkildə verilməsinə lüzum görmürük.
Problemə marjinalist baxış isə real gerçəkliyin nisbətən həqiqətə daha
uyğun şəkildə əks etdirilməsinə imkan verir.
Məhz bu baxış çərçivəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, maksimum
mənfəət inhisarçı strukturların yalnız qısa müddətli vaxt intervalında əsas
məqsədləri kimi çıxış edə bilər. Digər tərəfdən, məlumdur ki, ümumxərclər
funksiyası baxımından sözügedən subyektlər arasında eynilik müşahidə edilsə

1
П.Самуэльсон. «Экономика», Т.II. НПО «АЛГОН» ВНИИСИ «Машинстроение», 1993. стр.428
2
В.Н.Котов. Монополистические формы хозяйственных отношений. М; «Наука», 1971, стр.
125-126.

194
də, satışdan əldə edilən ümumvəsait mövqeyindən firmanın inhisarçı davra-
nışında bir sıra xüsusiyyətlər meydana çıxır. Məsələnin mahiyyəti bundadır ki,
inhisar şəraitində malın qiyməti təklifin həcmindən birbaşa asılılığa düşür. Belə
ki, neoklassik mövqedən yanaşdıqda, yəni tam inhisarın real fakt olduğunu
qəbul etdikdə, belə alınır ki, mal təklifi bütövlükdə bir firma tərəfindən
formalaşdırılır. Bu şərtlər çərçivəsində yuxarıda qeyd etdiyimiz asılılıq öz
mahiyyəti etibarı ilə tələbin funksiyasına uyğun gəlir. Başqa sözlə, inhisarçı
firmanın bazara çıxardığı malların tam həcmdə realizasiyasını həyata keçirmək
üçün alıcı tələbinə uyğun qiymət müəyyən edilməlidir. Eyni zamanda, göstərilən
uyğunluğun təmini satışdan əldə edilən vəsaitin maksimum səviyyəsinə nail
olmağa imkan versə də, bunun firmanın son məqsədi, yəni mənfəətin mak-
simuma çatdırılması baxımından əlverişli olub-olmaması məsələsi açıq qalır.
Buna görə də, inhisar şəraitində mal təklifinin optimal həcminin müəy-
yənləşdirilməsi üçün satışdan əldə edilən ümumvəsait əyrisini ümumxərc əyrisi
ilə uyğunlaşdırmaq lazımdır.
Ümumiyyətlə, inhisar şəraitində mənfəətin maksimumlaşdırılması baxı-
mından müxtəlif üsullardan istifadə edilə bilər:
1)«Birbaşa xərclər» metodu; Digər xərclərin sabitliyi şəraitində qiymətin
elə formalaşdırılması nəzərdə tutulur ki, maksimum mənfəət əldə etmək üçün
istehsalın optimal həcmi seçilə bilsin. Bu halda əsas çətinlik bazar parametr-
lərinin düzgün qiymətləndirilməsinin mürəkkəbliyi ilə bağlıdır;
2)«Tam xərclər» metodu; Mənfəət əlavəsi də daxil edilməklə məhsul va-
hidinin tam istehsal xərcləri.
Qərb iqtisadçıları qeyd edirlər ki, «tam xərclər» metodu qısa zaman inter-
valında mənfəətin maksimumlaşdırılması prinsipinin yoxluğunu ortalığa qoyur.
Bu prinsip yalnız «...uzunmüddətli dövr ərzində» reallaşa bilər
1
.

1
R.Hall, C.Hitch. Theory and Business Behavior. Oxford Studies in the Price Mechanizm. Oxford,
1951, p.112-113.

195
Beləliklə, inhisarçı subyektin maksimum mənfəəti ən ümumi şəkildə
aşağıdakı bərabərlik formasında ifadə oluna bilər:
MG
(Mo)
=MX
(Mo)

Burada:
MG-marjinal gəlir;
MX-marjinal xərclər;
M
0
-istehsalın optimal həcmi.
Başqa sözlə, M
0
optimal mal təklifi nöqtəsində marjinal gəlir marjinal
xərclərə bərabər olur. Praktiki baxımdan bu o deməkdir ki, mal təklifinin M
0

həcmindən istənilən istiqamətdə kənarlaşması mənfəətin azalmasına gətirib
çıxaracaqdır. Digər tərəfdən, mənfəətin maksimumunun göstərilən şərti eyni
zamanda mal təklifinin optimal həcmini müəyyən etməyə imkan verir.
Göründüyü kimi, maksimum mənfəət əldə etmə istəyi çoxlu sayda
amillərin (məhsull buraxılışı, qiymət, məsrəflər və s.) åéíè âàõò èíòåðâàëûíäà
íÿçÿðÿ àëûíìàñûíû òÿëÿá åäèð.
Eyni zamanda, bu istəyə nail olma həmçinin çoxlu sayda məhdudiyyət şərt-
lərinə əməl olunduğu şəraitdə mümkündür (neoklassik yanaşmanın «naqisliyi»
bir daha özünü göstərir). Məsələn, perspektiv planda inhisarçı firmanın
mənfəətinin maksimumu aşağıdakı şərtlər daxilində reallaşa bilər:
1)Rəqib təhlükəsinin yoxluğu;
2)Uzunmüddətli dövr üçün marjinal gəlir marjinal xərclərə bərabər
olmalıdır;
3)Firma zərərsiz işləməlidir;
4)Uzunmüddətli maksimum mənfəətin qiymət səviyyəsi qısamüddətli
dövrün analoji göstəricisindən aşağıdır yaxud aşağı olmalıdır və s.
Qeyd etmək lazımdır ki, təbii və qapalı inhisarla müyqayisədə, açıq inhisar
şəraitində mənfəətin maksimuma çatdırılmasının bəzi xarakterik xüsusiyyətləri
mövcuddur. Açıq inhisar rəqabətdən qorunmaq və əsas məqsədinə çatmaq

196
yolunda bir neçə variantdan istifadə edə bilər. Açıq inhisar şəraitində nəzərə
almaq lazımdır ki, rəqiblər gec ya tez, mütləq bazara çıxacaqlar və mənfəətin bir
hissəsini ələ keçirəcəklər. Bununla əlaqədar olaraq:
1)Qiymətlərin elə yüksək səviyyəsi tətbiq edilir ki, bazar «qaymağı»nı əldə
etməyə imkan versin;
2)Potensial rəqibdən yaxa qurtarmaq üçün mənfəətin yüksək səviyyədə
olmadığı haqqında təsəvvür yaratmağa çalışılır. Bu məqsədlə yenə də qiymətin
səviyyəsindən (aşağı səviyyəli qiymət) istifadə olunur. Elə buradaca haşiyəyə
çıxaraq qeyd edək ki, qiymətlə manipulyasiya praktikasını heç də bütün
inhisarçı birliklər həyata keçirmək iqtidarında olmurlar. Bunun üçün bir sıra
şərtlərin ödənilməsi lazımdır. Məsələn, inhisarçı subyekt məsrəflərlə bağlı
bütün məsələlərdə rəqiblərindən üstün olmalıdır və s.
3)Qiymət amilindən yaralanmaqla rəqibin yaxud rəqiblərin bazara girişini
çətinləşdirmək (əlbəttə, qısa zaman kəsiyində) və s.
Müasir yanaşma çərçivəsində bu qəbildən olan variasiyaların sayı həddən
artıq çoxdur. Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, hüquqi qadağalarla
rəqabətdən qorunan qapalı inhisar da rəqib təhlükəsindən özünü tam şəkildə
mühafizə edə bilmir. Bu baxımdan, qapalı inhisarların fəaliyyətində əsasən iki
istiqamətdə təhlükə yarana bilər: Substitutların (əvəzedici məhsulların) bazara
çıxarılması və lobbiçi fəaliyyət.
Beləliklə, inhisarçı strukturların bazar fəaliyyətinin təhlili aşağıdakı nəticə-
lərə gəlməyə imkan verir:
1)Əgər qiymət marjinal xərclərdən böyük olarsa, onda açıq inhisar bazarda
kəskin konyunktur dəyişikliklərinə gətirib çıxarmaqla, onun normal fəaliyyətini
poza bilər;
2)Tam inhisarlaşmış bazar nəzəri təxəyyülün məhsulundan başqa bir şey
deyildir;

197
3)Sosial-iqtisadi situasiyaya və bütövlükdə, milli mənafelərə təsiri baxı-
mından qapalı inhisar daha çox, açıq inhisar isə daha az təhlükəlidir.
Sosial-iqtisadi inkişafda inhisarın müsbət rol oynadığını da iddia edənlər,
onun innovasiya prosesini sür’ətləndirmək, keyfiyyəti yüksəltmək və fəaliyyətin
miqyasının genişliyindən qənaət əldə etməyə yönəlmiş fəaliyyətinin iqtisadi
artıma şərait yaratdığını ön plana çəkirlər.
Bütün bunlarla yanaşı, apardığımız təhlil birmənalı şəkildə inhisarçı fəaliy-
yətin zərərli olduğu fikrinə gəlmək məcburiyyəti yaradır. Eyni zamanda, qeyd
etməliyik ki, inhisarın yalnız göstərilən mahiyyət aspektində qavranılması həm
metodoloji yanaşma, həm də real bazarın fəaliyyəti baxımından düzgün
olmazdı. Belə ki:
1)Đnhisarçı fəaliyyət bir qayda olaraq, bazarın tarazlığı kontekstində nəzər-
dən keçirilir. Qeyd etməliyik ki, bu yanaşma neoklassik nəzəriyyənin təməl
prinsiplərindən biridir və yalnız statik vəziyyətdə özünü doğruldur. Bazar sub-
yektlərinin inhisarçı mövqe əldə etmək istəkləri tamamilə təbii bir hal olmaqla
iqtisadi fəaliyyətin dinamizminə əsaslanır. Başqa sözlə, dinamik inkişaf və
səmərəlilik mövqeyindən neoklassiklərin bazar strukturları kimi səciyyələn-
dirdikləri rəqabət tipləri (inhisar, kamil rəqabət, inhisarçı rəqabət, oliqopoliya)
yalnız iqtisadi proseslərin modelləşdirilməsi və ümumiyyətlə, nəzəri tədqi-
qatların asanlaşdırılması baxımından müəyyən əhəmiyyətə malik ola bilərlər.
Ümumnəzəri yanaşma çərçivəsində inhisarın zərərli olduğunu (iqtisadi baxım-
dan) aşağıdakı kimi ifadə etmək daha düzgün olardı: Özünün inhisarçı vəziyyə-
tindən istifadə edən firmanın gəlirləri yaxud uduşu, həmişə bu fəaliyyət nəticə-
sində istehlakçılara dəyən zərərdən az olur.
2)Đnhisarçı fəaliyyətdə mənfəətin maksimumlaşdırılması ilə əmək haqqının
artımı arasında düzmütənasib asılılıq mövcuddur. Belə ki, əvvəla, əmək
haqqının artımı nəticə etibarı ilə bazarın (sözün geniş mənasında) tutumca
genişlənməsi, tədiyyə qabiliyyətli məcmu tələbin artımı deməkdir; Đkincisi,

198
uzunmüddətli dövr ərzində innovasiya prosesinin formalaşmasına müsbət təsir
göstərən amillərdən biri məhz əmək haqqının sabit artımıdır və s.
3)Đri biznes subyekti=inhisar eyniyyəti tamamilə qəbul edilməzdir. Bu
günkü inhisar XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində mövcud olan analoji
strukturlardan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Belə ki, müasir inhisarın meyda-
na çıxması prosesi əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi «piramida» quruculuğundan
uzaqdır. Digər tərəfdən, bazarda mal təklifinin formalaşdırılmasında iştirak
etmə payından asılı-olaraq kiçik firma inhisarçı olduğu halda, iri korporasiya
inhisarçı olmaya da bilər;
4)Elmi-texniki tərəqqi, innovasiya prosesinə yanaşmada da inhisarçı fəaliy-
yətin rolunu bir mənalı şəkildə qiymətləndirmək olmaz. Şübhəsiz, innovasiya
əsasən iri biznes tərəfindən həyata keçirilir. Lakin, bu prosesdə geniş
uyğunlaşma imkanları olan kiçik firmalar da aktiv iştirak edirlər. Problemin
qoyuluşu belədir ki, guya tam inhisar şəraitində innovasiya prosesləri üçün
stimul olmur və bu da durğunluğa tənəzzülə gətirib çıxarır. Yuxarıda qeyd
etdiyimiz kimi, tam inhisar qeyri-mümkündür. Hətta, hüquqi qadağanlarla
qorunan «qapalı» inhisarın da potensial rəqibləri yarana bilər;
5)Müasir iqtisadiyyatda baş verən keyfiyyət dəyişiklikləri və əsasən inkişaf
etmiş ölkələrdə «alıcı» bazarının formalaşması inhisarçı fəaliyyətin məzmu-
nunda da fərqli cəhətlərin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Belə ki, nəinki
inhisar mənfəəti əldə etmək, hətta inhisarçı mövqeyinə çıxmağın özü də
istehlakçı tələbinin ödənilməsi dərəcəsindən birbaşa asılılığa düşmüşdür. Başqa
sözlə, iqtisadi səmərəlilik, yüksək gəlir əldə olunması məcmu tələbin çeşid-
keyfiyyət strukturunda baş verən dəyişikliklər və iqtisadi fəaliyyətin ona
uyğunlaşdırılması ilə əlaqədardır. Göstərilən cəhətlərin inhisarçı fəaliyyətə
müsbət istiqamətdə təsiri şübhəsizdir.

199
Beləliklə, yuxarıda deyilənləri nəzərə almaqla inhisarçı fəaliyyətin sosial-
iqtisadi inkişafdakı ziddiyyətli rolunu inkar etməmək şərti ilə onun başlıca
xüsusiyyətlərini aşağıdakı kimi ifadə etmək, fikrimizcə, məqsədəuyğun olardı:
1.Đnhisarın ictimai həyatda yerinə və roluna yanaşmada iqtisadi aspekti
qabartmaq, təhlil prosesindən bir sıra mühüm amilləri sərf-nəzər etmək yanlış-
lıqdır. Belə ki, bazarın atributu kimi çıxış edən inhisarçı strukturla inhisarizm
(makrosəviyyədə idarəetmənin vahid əldə cəmlənməsi) arasında bir addım mə-
safə vardır. Đnhisarçı fəaliyyət nəinki iqtisadi sistemə, eləcə də siyasi, sosial,
milli və s. aspektlərə təsir göstərməklə cəmiyyətin demokratik əsaslara uyğun
siyasi təşkilinə, həmçinin milli mənafelərin ödənilməsi prosesinə özünəməxsus
tərzdə təsir göstərir.
2.Đnhisarın dövlət hakimiyyəti orqanları ilə istənilən şəkildə birləşməsi
nəinki daxili, hətta xarici iqtisadi siyasətin korporativ mənafelərə tabe etdi-
rilməsinə gətirib çıxara bilər;
3.Đnhisar iqtisadi islahatlar prosesinə, sistem dəyişikliyinə başlıca maneə
törədən əsas amillərdən biridir;
4.Öz təsir dairəsinə və gücünə görə inhisarın həm daxili, həm də regional
bazarda situasiyaya təsiri eyni məzmuna malikdir.
5.Đqtisadi regionalizmin inhisar problemi öz aktuallığı baxımından xüsusi
əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, bazar iqtisadiyyatı şəraitində həm milli, həm də
regional mənafelərin ödənilməsi prosesində inhisarçı strukturlar böyük rol
oynaya bilərlər.
Bu, əvvəla, həm transmilli korporasiyaların regional və daxili bazarlarda
şəriksiz hökmranlığına yol verməmək, həm də regional qruplaşmanın dünya ba-
zarında aktiv rəqabət mübarizəsinə qoşulması mövqeyindən son dərəcə zə-
ruridir. Đkincisi, bazar subyektləri arasında şaquli inteqrasiya yarandığı təqdirdə
regional blok daxilində qütbləşmə gedə bilər ki, bu da bloka daxil olan ölkələrin
mənafe tarazlığının pozulması ilə nəticələnəcəkdir.

200
V FƏSĐL. ĐNHĐSARÇI FƏALĐYYƏTĐN TƏNZĐMĐ PROBLEMLƏRĐNĐN
HƏLLĐ ĐSTĐQAMƏTLƏRĐ
Đnhisarçı fəaliyyətin tənzimi problemlərinin həm kompleks şəkildə qoyu-
luşu, həm də onun həllinin keçid iqtisadiyyatı şəraitinə adekvat hesab oluna
biləcək üsul və metodlarının seçilməsi bütövlükdə antiinhisar strategiyasının
düzgün formalaşdırılması nöqteyi-nəzərindən xüsusi aktuallıq kəsb edir. Ümu-
miyyətlə, bu baxımdan başda gələn əsas məsələlərdən biri problemin iqtisadi
məqsədyönlülük baxımından düzgün qoyuluşudur. Sübut etməyə ehtiyac yoxdur
ki, əks yönümlü yanaşma prioritet məqsədlərin həyata keçirilməsi yolunda
başlıca əngələ çevrilə bilər. Məhz buna görə də, sözügedən problemin açılışı
tarixi irs→mövcud situasiya→vəziyyətdən çıxış yolları istiqamətli məntiqi
ardıcıllığı özündə ehtiva etməlidir.
· 1. ANTĐĐNHĐSAR NƏZARƏTĐ VƏ RƏQABƏT SĐYASƏTĐNĐN ƏSASLARI:
PROBLEMĐN QOYULUŞU
Sistem dəyişikliyi ilə əlaqədar olaraq, Azərbaycan Respublikası, eləcə də
digər MDB ölkələri inhisarçı fəaliyyətin üçlü təzahürü ilə üz-üzə qalmışlar:
1)Đnzibati-amirlik sisteminin qalığı kimi hələ də mövcud olan inhisarçı
müəssisə və birliklər;
2)Özəlləşdirmə nəticəsində müəyyən inkişaf impulsu əldə etmiş özəl sektor
çərçivəsində formalaşan və bu prosesin müxtəlif pillərində olan inhisarçı
yaranış;
3)Dövlət-özəl sektor qarşılıqlı münasibətlərində birincinin dominantlığı
əsasında formalaşan «tənzimləmə» inhisarı.

201
Bəri başdan, onu qeyd etməyi lazım bilirik, üçüncü təzahürün, yəni,
«tənzimləmə» inhisarının iqtisadi inkişaf tarixində analogiyası olmayıb (inkişaf
etmiş ölkələrə münasibətdə). Bu sırf postsosialist ölkələrinə xas olan feno-
mendir.
Bütün bunların fonunda ölkədə inhisar fəaliyyətinin tənzimi problemlərinə
yanaşma, sözsüz ki, ilkin olaraq dövlət→özəl sektor qarşılıqlı münasibətlərinin
keçid dövrünün məntiqinə uyğunlaşdırılmasından başlamalıdır. Aydındır ki,
dövlət ümummilli mənafelərin əsas təminatçısı kimi bütövlükdə cəmiyyətin,
eləcə də ayrı-ayrı vətəndaşların maraqlarını qoruyur (yaxud qorumalıdır), lokal
səviyyəli mənafe tarazlığının formalaşdırılması yönümündə iqtisadi prosesləri
tənzimləməyə çalışır. Bu aspektdə dövlət tənzimləməsi iqtisadiyyatın
institutsional strukturundan tutmuş, onun sahəvi xüsusiyyətləri və ayrı-ayrı
sektorlarda təsərrüfatın idarə olunması spesifikasını özündə ehtiva edir. Başqa
sözlə, inhisarçı təmayüllərə qarşı duruş gətirməyin əsas bazası kimi insti-
tutsional strukturun rəqabət məzmunlu olması zərurətdir və inkişaf səviy-
yəsindən, iqtisadi sistemin özəlliklərindən asılı olmayaraq əksər dünya ölkə-
lərində dövlətin can atdığı başlıca məqsədlərdən biri məhz institutsional struk-
turun göstərilən yönümlü təkmilləşdirilməsidir. Đnhisarizmin təsir gücünü bütün
təfərrüatı ilə nəzərə alsaq, onda ən azı keçid iqtisadiyyatı şəraitində ins-
titutsional strukturun dövlət tənzimlənməsini ölkənin antiinhisar strategiyasının
mühüm elementləri sırasına daxil etmək lazım gələcəkdir. Konseptual baxımdan
bu cür yanaşma keçid dövrünün bu günkü məzmunu ilə tam şəkildə üst-üstə
düşür. Bəzi tədqiqatçılar söhbət açdığımız problemlə bağlı qeyd edirlər ki,
institutsional strukturun rəqabət mühiti nöqteyi-nəzərindən optimal səviyyəsinə
ABŞ-ın antitrest qanunvericiliyi əsasında nail olunub və (yəqin ki) digər
ölkələrin də bu yoldan istifadə etməsi məqsədəuyğun olardı
1
.

1
В.Качалин. Регулирование и дерегулирование-два направления антимонопольной стратегии в
США//Мировая экономика и международное отношения. № 6, 1997, стр.5.

202
Zənnimizcə, bir sıra digər məsələlər kompleksinə yanaşmada olduğu kimi,
inhisarçı fəaliyyətin tənzimi problemlərinə baxışda da ABŞ-la paralellik
aparmaq metodoloji nöqteyi-nəzərdən yalnışlıqdır. Belə ki, dəfələrlə qeyd etdi-
yimiz məsələ, ölkənin həm keçid dövründə olması, həm də ifrat dərəcədə kiçik
tutumlu daxili bazarının mövcudluğu araşdırılan problemin həlli istiqamət-
lərində də sırf özünəməxsusluq keyfiyyətini ortalığa çıxarır. «Kiçik» ölkənin
daxili potensiala və yalnız ona söykənməklə dayanıqlı inkişafı əfsanədir.
Eyni zamanda, regional və dünya bazarlarında aramsız surətdə baş verən
kəskin konyunktur dəyişiklikləri fonunda standartlaşdırılmış məhsul (xidmət)
istehsalı ən çoxu qısa müddətli zaman intervalında inkişafın görüntüsünü yarada
bilər. Və, həmçinin nəzərə alsaq ki, sözügedən istehsalın xarici bazarlarda
yüksək yaxud stabil pay əldə etmək nöqteyi-nəzərindən «kütləviləşdirilməsi»
mümkünsüzdür, onda antitrest qanunvericiliyinin qadağalar sisteminə tapınma
mütləq əks-effekt verəcəkdir. Yəni, inhisarçı təmayüllərin sıfır variantı ilə bir-
dəfəlik həllinə çalışmaq (müasir situasiya çərçivəsində) ən yaxşı halda yenicə
formalaşmaqda olan bazar münasibətlərini deformasiyaya uğradacaqdır.
Bütün bunların gerçək məzmunu yalnız Azərbaycan Respublikası üçün ke-
çərlidir. MDB məkanı və əcnəbi mənşəli Trans-Milli Korporasiyalara mü-
nasibətdə antitrest qanunvericiliyi tipli qadağalar kompleksindən yararlanmaq
nəinki mümkündür, hətta aktual əhəmiyyət kəsb edir.
Araşdırdığımız problemə sistemli yanaşma nöqteyi-nəzərindən baxsaq,
onda tədqiqatın start müstəvisinin rəqabət siyasətinin özündən başlandığı
zəruriliyini qəbul etməliyik. Həqiqətən də, inhisarçı fəaliyyətin meydana çıx-
ması və inhisarçı strukturların formalaşmasında mühüm rol oynayan amillərdən
biri, hətta birincisi rəqabət mühitinin kifayət dərəcədə dayanıqlı olmaması,
rəqabət siyasətinin zəruri şərtlər çərçivəsində aparılmaması ilə bağlıdır. Bir
qədər geriyə çəkilərək, qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, problemin amillər
kompleksinə məhz göstərdiyimiz prizmadan yanaşma heç də inhisar→rəqabət

203
əksliyinin qəbulu kimi başa düşülməməlidir. Đnhisarın varlığı rəqabətin yoxluğu
deməkdir və əksinə tipli baxışlar sırf metafizik anlamlıdır və reallıqla qətiyyən
üst-üstə düşmür. Məhz ona görə də, biz rəqabətlə bağlı məsələləri
inhisaryaradan prosesin səbəblərindən yalnız biri kimi səciyyələndiririk. Və, bu
cür yanaşma həm də ona dəlalət edir ki, rəqabət mühitinin formalaşdırılması və
effektiv rəqabət siyasətinin tətbiqi öz-özlüyündə məqsəd deyil, o, ancaq
dayanıqlı iqtisadi inkişafa nail olma prosesinin əsas hərəkətverici qüvvəsidir
yaxud bu qüvvələrdən biridir. Bütün bunlar belə bir qənaəti ortalığa çıxarır ki,
effektiv rəqabət siyasətinin formalaşdırılması və tətbiqi həm inhisaryaradan
prosesə məqsədli müdaxilənin həyata keçirilməsində, həm də inhisarçı
fəaliyyətin tənzimlənməsində aktual əhəmiyyətli bir vasitədir. Daha konkret
anlamda bu o deməkdir ki, rəqabət siyasəti inhisarçı fəaliyyəti həm proses, həm
də vəziyyət kimi tənzimləmək yönümlüdür. Deyilənlər, birmənalı olaraq ölkədə
inhisarçı fəaliyyətin tənzimlənməsi istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsində
sistemliliyi təmin etmək məqsədilə rəqabət siyasəti, onun xüsusiyyətləri və
müasir dövrün spesifikasına uyğunlaşma dərəcəsindən çıxış etməyi tələb edir.
· 2. RƏQABƏTƏ NƏZƏRĐ BAXIŞLARIN MÜQAYĐSƏLĐ TƏHLĐLĐ

Bəri başdan, onu qeyd etməyi lazım bilirik ki, rəqabət siyasətinin formalaş-
dırılması və effektiv tətbiqi iki istiqamətdə mövcud olan maneələrin birbaşa
təsir dairəsindədir:
1)Rəqabət siyasətinin nəzəri bazasının birmənalı qiymətləndirilməsinin
mümkünsüzlüyü; Hal-hazırda rəqabət nəzəriyyəsi empirik şəkildə yoxlanılması
mümkün olan hipotez və doktrinalar məcmusundan təşkil olunmuş bir nəzəriyyə
kimi, hələ tam deyil. Bu hal öz-özlüyündə müəyyən problemlər yaradır. Belə ki,
rəqabət siyasətinin qarşısında duran problemlərin (rəqabətin ön şərtlərinin
təmini, onun stimullaşdırılması və məhdudlaşdırıcı praktikanın aradan
qaldırılması) effektiv həlli üçün məqsəd, vasitə, metod və prinsipləri baxı-

204
mından ardıcıl, rasional səciyyəyə malik, müasir gerçəkliyə tam şəkildə adekvat
olan siyasət konsepsiyası lazımdır. Öz-özlüyündə aydındır ki, bu konsepsiyanın
çıxış nöqtəsi rəqabət nəzəriyyəsi olmalıdır. Elə problemin qəlizliyi də buradadır
ki, müasir rəqabət nəzəriyyəsi müxtəlif baxışların simbiozundan ibarət olan bir
məcmuluq kimi mövcuddur. Qaldırdığımız məsələnin aktuallıq dərəcəsini daha
aydın dərk etmək üçün həmin baxışların qısa xülasəsini verməyi məqsədəuyğun
hesab edirik. Beləliklə, rəqabət haqqında ilk nəzəri mülahizələr klassik məktəb
tərəfindən irəli sürülmüşdür. Klassiklər rəqabəti individual azadlığa istinad edən
sərbəst rəqabət anlamında başa düşürdülər. Aydındır ki, «Prays-teyker»
situasiyası klassizmin nəzəri ümumiləşdirməsi olmaq etibarı ilə özünə «oxşar»
rəqabət konsepsiyasını da formalaşdırmışdır. Əvvəlki paraqraflarda da
göstərdiyimiz kimi bu aspektdə mövcud olan klassik yanaşmalar müasir dövr
üçün yalnız tarixi əhəmiyyət daşıyır.
Neoklassizm isə klassiklərin sərbəst rəqabətini xalis rəqabət kimi qismən
modifikasiya etmişdir. Elə neoklassik qiymət nəzəriyyəsi də xalis rəqabət
modelinə əsaslanır. Xalis rəqabətin mərkəzi prinsipi normal mənfəət (yüksək
inhisarçı yaxud həddsiz mənfəətin yoxluğu vacib sayılır) əldə etmə istəyi ilə
şərtlənir. Və, bu halda sistem tarazlığa gəlir. Statik tarazlığı müəyyən edən xalis
rəqabət ideal vəziyyət hesab olunur. Maraqlıdır ki, hələ vaxtilə F.Xayek qeyd
etmişdir ki, mikroiqtisadiyyatın məntiqi «ana xətti» hesab edilən xalis rəqabət,
elə mülahizələrə söykənir ki, sanki rəqabət ümumiyyətlə, mövcud deyildir.
«...Məhz bütün bunlar qəribə bir tərzdə iqtisadi nəzəriyyə tərəfindən «xalis
rəqabət» adlanır»
1
. Düzdür, nəzəriyyənin sonrakı inkişafı prosesində bir sıra
tədqiqatçılar tərəfindən xalis rəqabət modelinə modifikasiya xarakterli dəyi-
şikliklər edilmişdir. Məsələn, Paretonun optimumu, Çemberlin və Robinsonun
və digərlərinin qeyri-təkmil rəqabət konsepsiyaları və s. bu qəbildən olanlar
sırasındadır. Bütün bunlara baxmayaraq, xalis (çox zaman «kamil» sözü

1
Ф.фон Хайек. Конкуренция как процедура открытия//МЭ и МО, №12, 1989, стр.6.

205
işlədilir) rəqabət konsepsiyası rəqabət siyasətinin formalaşdırılması baxımından
yetərli deyildir. Ona görə ki:
1)Bu halda rəqabətin «yaratdığı» tarazlığın qrafiki və kəmiyyətcə müəy-
yənləşdirilməsi deduktiv metoddan yararlanmaqla mücərrəd ehtimallar əsasında
həyata keçirilir. Metodoloji anlamda bu o deməkdir ki, neoklassiklər rəqabətin
mövcudluğundan doğan situasiyanın tədqiqində verifikasiya prinsipindən yox, a
posteriori dərk etmədən çıxış edirlər. Müasir tələblər səviyyəsində bu cür
yanaşmanı ən yaxşı halda metodoloji yalnışlıq saymaq olar.
2)Neoklassiklər rəqabəti proses kimi deyil, vəziyyət statusunda nəzərdən
keçirir və yalnız rəqabətin «yaratdıqlarını», yəni onun nəticələrini araşdırırlar.
Başqa sözlə, neoklassiklər üçün əsas olan dinamik bazar prosesi deyil, onun
doğurduğu statik vəziyyətdir. 1930-cu illərin sonundan etibarən iqtisadi fikirdə
inhisarçı fəaliyyətin diqqət mərkəzinə keçməsi ilə əlaqədar neoklassik qiymət
nəzəriyyəsindən rəqabət nəzəriyyəsinə keçid başlandı. Bu baxımdan Avstriya
məktəbi, ələlxüsus M.Clark mühüm rol oynamışdır. O dövr üçün yeni olan
yanaşmanın əsasında belə bir nöqteyi-nəzər dayanırdı ki, xalis rəqabət yoxdur,
olmayıb və gələcəkdə də yaranması ehtimalı mövcud deyil yaxud sıfıra
yaxındır. Sadəcə olaraq xalis rəqabətə yaxın olan situasiya real məzmunludur
və o, ideal bir sistemdir. Başqa sözlə, xalis rəqabət «birinci» ən yaxşı variant
hesab olunur. Ancaq, tamamilə mümkündür ki, rəqabət siyasəti «ideal» vəziyyət
yarada bilməsin (məhdudiyyətlərin çoxluğu baxımından). Onda, ikinci ən yaxşı
variant həyata keçirilir. Bazardakı zəruri, labüd məhdudiyyətlərlə birlikdə
yaranan bu rəqabət funksional nöqteyi-nəzərdən işləyə bilən rəqabət yaxud
funksional rəqabət adlandırılır.
Nəzəriyyənin sonrakı təkamülü prosesində Avstriya məktəbinin tədqi-
qatlarına əsaslanmaqla funksional rəqabət effektiv rəqabətlə əvəz olunmuşdur
(Y.Şumpeter, M.Klark və s.). Söhbət, innovasiya probleminin bütün çılpaqlığı
ilə ortalığa qoyulmasından gedir: Rəqabət dinamik bir prosesdir; Onun hərəkət-

206
verici qüvvəsi sahibkarlardır; Bu halda rəqabət fəal sahibkarların təşəbbüsləri
(yenilikçilik mövqeyindən) və onları təqib edən rəqiblərin mübarizəsini əks
etdirir.
Bununla belə, müasir iqtisadi fikirdə effektiv rəqabət funksional rəqabətin
inkişafının bir mərhələsi kimi qəbul edilir. Bu baxışlar çərçivəsində bazarda
hansı çatışmazlıqların arzu edilən olduğunun müəyyənləşdirilməsi rəqabət siya-
sətinin əsas problemi kimi qarşıya qoyulur. Eyni zamanda, bütün problemlər
kompleksi (rəqabət siyasətinin düzgün tətbiqi anlamında) iki istiqamətdə qrup-
laşdırılır:
1)Rəqabət azadlığı→inhisarçı gücün təmərküzləşməsi dilemması;
2)Đndividual iqtisadi azadlıq→texniki-iqtisadi tərəqqi dilemması.
Bu dilemmaların rəqabət siyasəti nöqteyi-nəzərindən substansional məz-
mun daşıdığını və ələlxüsus keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə inhisarla mübarizənin
səmərəli təşkili üçün aktual mahiyyətliliyini inkar etmək mümkünsüzdür. Belə
ki, innovator-sahibkarın fəaliyyəti iqtisadi inkişafda əsas təkanverici rol
oynayır. Eyni zamanda, həmin subyektin inkişafı tam məntiqi olaraq inhisarçı
üstünlük yaradır ki, bu da rəqabət azadlığını məhdudlaşdırır. Eləcə də, əgər
individual azadlığın təmini (bazarda) əsas məqsəd kimi götürülərsə, onda inno-
vasiya sahibkarlığından və bütövlükdə dinamik iqtisadi inkişafdan əl çəkmək
lazım gələcəkdir. Əks istiqamətdə yanaşdıqda isə rəqabətin məhdudlaşdırılması
ilə barışmaq zərurəti yaranır.
Bütün yuxarıda əks etdirən fikirlər belə bir nəticəyə gətirir ki, əgər rəqabət
iqtisadi inkişafa xidmət edirsə, onda o, funksionaldır və səmərəlidir. Ümu-
miyyətlə, funksional rəqabət nəzəriyyəsi 3 əsas məqsədin təminatına söykənir:
1)Bazarın rəqabətçi davranışı üçün yararlı olan strukturunun müəyyənləş-
dirilməsi;
2)Rəqabətçi hesab edilən davranış formalarının aşkarlanması;

207
3)Bazar fəaliyyətinin nəticələrinin qiymətləndirilməsi üçün münasib sayı-
lan parametrlərin seçilməsi.
Yə’ni, funksional baxış problemin həllini struktur→davranış→nəticə tria-
dasının qarşılıqlı bağlılığında görür. Özü də bu ardıcıllıq sırf determinləşmiş bir
bağlılıq kimi səciyyələndirilir və hər hansı bir yerdəyişmə ehtimalı heç yaxına
da buraxılmır. Fikrimizcə, antirəqabət praktikasını məhz göstərdiyimiz məntiqi
zəncirlə bağlamaq yalnışlıq olardı. Ona görə ki, əvvəla struktur heç də həmişə
inhisarçı davranış doğurmur; Đkincisi, bir çox hallarda antirəqabət praktikası
məhz davranış tərzindən asılı olaraq meydana çıxır. Buna görə də, çıxış nöqtə-
sinin struktur olması fikri reallığa uyğun gəlmədiyi üçün, onların hər ikisini
(həm struktur, həm də davranış) eyni güclü amillər kimi səciyyələndirmək daha
düzgün yanaşma hesab edilə bilər. Başqa sözlə, funksional rəqabət nəzəriy-
yəsinin müəyyənləşdirilməsi zəruri olan cəhətlər kimi ortalığa qoyduğu amillər
arasında qarşılıqlı əlaqənin dialektik məzmunlu olmasını qəbul etmək gərəkdir
(şək. 5.1.).



Şək. 5.1. Rəqabət siyasətinin əsas dəyişənləri arasında dialektik bağlılığın
məntiqi sxemi.
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, ümumiyyətlə, vahid universal
formulaya istinadən şəkildə əks etdirilən cəhətlər arasında qarşılıqlı əlaqələri
məzmun və forma etibarı ilə dəqiq müəyyənləşdirmək çox müşkül məsələdir.
Yə’ni, hansı struktur elementləri hansı davranış tərzini doğurur (və, əksinə) və
bunlar nə kimi nəticə verməklə birləşirlər sualı yalnız və yalnız konkret mal
bazarı, konkret sahibkarlara münasibətdə təxminən də olsa cavablana bilər.
Digər tərəfdən, bazar nəticələrinin ümumqəbul olunmuş vahid kriteriyalar sis-
Nəticə Davranış Struktur

208
teminin olmaması nəzəri yanaşmada mövcud olan pərakəndəliyin əsas səbəb-
lərindən biri kimi xarakterizə oluna bilər.
Beləliklə, funksional rəqabət yanaşmasının əsas çatışmazlıqları bu yanaş-
manın özünün daxili məntiqindən doğur. Belə ki, nəzəriyyənin tamlığı, əhatə
dairəsinin bütövlüyü, monolitlik dərəcəsi, eləcə də məntiqi (determinlik mövqe-
yindən) ardıcıllığı arzu edilən səviyyədə deyil. Bu görüşdə determinliyin
subyekt tərəfi xüsusilə çılpaq şəkildə qabardılır. Və, məlumdur ki, subyekti-
vizmin əsas mövqeyə çıxması, eyni zamanda qeyri-iqtisadi xarakterli cəhətləri
ön plana gətirməklə rəqabət siyasətində istifadə imkanlarını əhəmiyyətli dərə-
cədə məhdudlaşdırır.
Rəqabət nəzəriyyəsinin təkamülündə növbəti mərhələ yeni klassik yaxud
neoklassik rəqabət nəzəriyyəsidir. Elə buradaca qeyd edək ki, neoklassik qiymət
nəzəriyyəsi ilə söhbət açdığımız nəzəriyyə arasında heç bir bağlılıq yoxdur. Bu
nəzəriyyə və onun yaradıcıları (Hofmann E. və s.) neoklassik qiymət
nəzəriyyəsinin tarazlıq analizi modelini qəbul etmirlər. Yeni klassik rəqabət nə-
zəriyyəsi bir tərəfdən A.Smitin görüşlərini (rəqabət azadlığı), digər tərəfdən isə
fon Hayekin rəqabət və azadlıq arasındakı qarşılıqlı əlaqələr haqqında irəli
sürdüyü mülahizələri əsas götürür. Qeyd edilən görüş çərçivəsində rəqabət
iqtisadi azadlıqların gerçəkləşdiyi, istehlakçı tələbatlarının müntəzəm ödəndiyi
bir proses kimi başa düşülür. Hətta, funksional yanaşmanın «dilemmasının»
yoxluğunu da əsaslandırmağa çalışır. Və, əlbəttə birölçülü məntiqlə istənilən
dilemmanın yoxluğunu əsaslandırmaq olar və bu prosesdə məntiqi antinomi-
yadan da yararlanmaq mümkündür. Ancaq, əfsuslar olsun ki, müasir çoxölçülü
gerçəkliyə birölçülü yanaşma ən yaxşı halda mücərrəd nəticələr yaxud nəzəri
ümumiləşdirmələr ortalığa qoya bilər. Və, mə’lum olduğu kimi, «mücərrədlik»
rəqəmlərlə ifadə olunan məcmuluğun ölçü vahidi və ya parametri keyfiyyətin-
dən çox uzaqdır. Qısaca şəkildə ifadə etsək, yeni klassik rəqabət nəzəriyyəsinin
əsas məzmunu rəqabət azadlığının müstəqil və başlıca amil kimi ön plana çıxa-

209
rılması, ona rəqabət siyasətinin əsas məqsədi kimi baxılması, rəqabətin dinamik
proses kimi dərki və bu prosesin rəqabət azadlığına təsirinin bazar testləri
vasitəsi ilə yoxlanılmasından ibarətdir.
Bununla belə, bir az öncə ifadə etdiyimiz fikirə bir daha qayıtmaq məcbu-
riyyətindəyik.
Beləliklə, yeni klassik rəqabət nəzəriyyəsinin dərketmə diskomfortu yara-
dan əsas çatışmazlıqları yanaşma üsulunun məzmunundan açıq-aydın şəkildə
görünür. Bunlara aiddir: Funksional yanaşmanın irəli sürdüyü dilemmanın yox-
luğunun iddia edilməsi, əsas dəyişən kimi götürülən azadlığın ölçü vahidinin
yoxluğu; Deməli, bu amil istər-istəməz operativlikdən uzaq olacaqdır və nəticə
etibarı ilə antirəqabət praktikasının qarşısının alınmasında heç bir iştirakı müm-
kün deyil; Rəqabət azadlığı ilə onun yekunu kimi götürülən iqtisadi fayda ara-
sında uyğunluğun mütləq xarakteri böyük elmi şübhə doğurur və əslində bu
mövqenin heç bir empirik təsdiqi olmayıb və yoxdur; iqtisadi sistemin özünü
tənzimləməsi ifrat şəkildə qabardılır (klassik «xəstəlikdir») və yalnız çərçivə
xarakteri daşıyan ümumqanunvericiliklə kifayətlənmə tövsiyyə olunur. Müasir
gerçəklik isə tamamilə əks nisbətin formalaşmasını tələb edir. Əgər belə olmaz-
sa, onda nəinki rəqabət prosesinin effektivliyini təmin etmək, hətta rəqabətin
özünü «qoruyub» saxlamaq mümkünsüz olardı və s.
Rəqabət nəzəriyyəsinə digər bir yanaşma əgər belə demək caizsə, neoklas-
sik rəqabət azadlığı tezisini güc azadlığı tezisi ilə əvəz edir. Rəqabətə
yanaşmada zidd qüvvələr nəzəriyyəsi belə bir mövqedən çıxış edir ki, bazarda
hegemon mövqeyə keçmək istəyində olan iqtisadi gücün qarşısını almaq yox,
onu zidd, əks bir qüvvə ilə tarazlığa gətirmək lazımdır. Aydındır ki, bu nəzəriy-
yə mikrosəviyyə subyektlərinin inteqrasiyasını əsas götürməklə, struktur prob-
lemini başlıca məsələ hesab edir. Zidd qüvvələr nəzəriyyəsi ümumiyyətlə, sırf
praktiki baxımdan mənfi istiqamətli effektlər məcmusu ilə nəticələnə bilər. Belə
ki, əks gücün yaradılması (sözsüz ki, dövlət tərəfindən) əksər hallarda ikitərəfli

210
inhisarla sonuclanır yaxud ən yaxşı halda duapoliya meydana çıxır; Zidd
güclərinin qütbləşmə, ayrı-ayrı sahələrin ifrat təmərküzləşməsi anlamında
sinergetik effekti qaçılmazdır və s.
Göründüyü kimi, araşdırdığımız nəzəriyyədən yalnız konkret situasiya-
larda, həm də fraqmental şəkildə istifadə etmək mümkündür.
Bazarın strukturu, davranış tərzi və nəticələrin mürəkkəb kompleksinin
tədqiqi zəruriliyi rəqabət nəzəriyyəsində «Sənayenin təşkili» konsepsiyasının və
onun davamı kimi «firma» konsepsiyasının meydana çıxmasını şərtləndirmişdir.
Bu baxışlar daha çox ABŞ-da geniş yayılmış və rəqabət siyasətinin
formalaşdırılmasında əsas nəzəri baza rolunu oynamışlar. Qeyd edilən yanaşma-
ların əsas fərqli cəhəti onların daha çox praqmatik mahiyyət kəsb etməsindədir.
Rəqabətin nəzəri yozumları içərisində əlahiddə yer tutan yanaşma iqtisadi
resurslar nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyə rəqabət prosesinə yanaşmada ən’ənəvi
baxışların təkcə bazarla kifayətlənmələrini düzgün hesab etmir. Çünki, iqtisadi
subyektin sahib olduğu resursların müxtəlif bazarlar arasında bölüşdürülməsi
tamamilə mümkün olan bir haldır. Və, belə olan təqdirdə hər hansı bir bazarda
itirilən vəsait (zərər) digərləri hesabına kompensasiya oluna bilər. Əgər, sa-
hibkar öz kapitalını müxtəlif bazarlara istədiyi kimi yönəldə bilirsə, onda an-
tirəqabət praktikasını həyata keçirmək üçün zəruri səviyyədə iqtisadi güc əldə
edir və s.
Beləliklə, rəqabət nəzəriyyələrinin qısa xülasəsi açıq-aydın şəkildə göstərir
ki, sözügedən prosesi adekvat şəkildə əhatə edə biləcək vahid sinkretik
nəzəriyyə yoxdur. Bununla belə, keçid iqtisadiyyatı şəraitinə uyğun rəqabət
siyasətinin formalaşdırılması və tətbiqi baxımından yuxarıda sadalanan konsep-
tual baxışların müəyyən elementlərindən yararlanmaq mümkündür.
Hər şeydən əvvəl, çıxış nöqtəsinə qayıdaraq qeyd edək ki, inhisarçı fəaliy-
yətin məhdudlaşdırılması və ümumiyyətlə, antiinhisar siyasəti «inhisar→ rə-
qabət» tənasüblüyündə optimal uyğunluğa nail olmaq üçün əlverişli mühit

211
formalaşdırır. Rəqabət mühitinin yaradılması və mühafizəsi isə rəqabət siyasəti
vasitəsi ilə həyata keçirilir ki, bu planda da antiinhisar qanunvericiliyinin xüsusi
əhəmiyyəti vardır.
Beləliklə, rəqabət bazar iqtisadiyyatının spesifik qanunlarından biri olmaq-
la, cəmiyyətin əsas sosial-iqtisadi məqsədlərinin yerinə yetirilməsində, milli
mənafelərin lokal→regional→qlobal miqyaslı tarazlığında mühüm rol oynayır
(şək. 5.2.).












Şək. 5.2. Milli mənafelərin lokal tarazlığına nail olmada rəqabətin rolu və
yeri.
Şəkildən göründüyü kimi, rəqabətin səmərəliliyini müəyyən edən cəhətlər
onun funksiyalarında əks olunur. Məhz bu sxemdə rəqabətə yanaşma fərqliliyilə
seçilən funksional rəqabət və neoklassik rəqabət nəzəriyyələrinin əsas istinad
nöqtələri birlikdə əks olunmuşdur.
Đnhisarçı fəaliyyətin tənzimi ilkin və başlıca olaraq rəqabətin səmərəlili-
yinə xidmət etməlidir. Bunun üçün isə iqtisadi fəaliyyət sərbəstliyi, innovasiya,
Milli mənafelərin lokal tarazılığı
Əsas sosial iqtisadi məqsədlər
Ədalət Sərbəstlik Rifah
Gəlirlərin ədalətli
bölgüsü
Resursların
optimal bölgüsü
Đqtisadi
Sərbəstlik
Artım
Gəlirlərin
bölgüsündə kəskin
təzadların aradan
Mal təklifinin
strukturuna
uyğunluq
Texniki
tərəqqi
Davranış və
seçim
sərbəstləyinin
Rəqabətin Funksiyaları
Gəlirlərin Bölgüsü Đnnovasiya Uyğunlaşma və
Resursların bölgüsü
Sərbəstlik

212
eləcə də bazar subyektlərinin dəyişən şəraitə uyğunlaşması və gəlirlərin ədalətli
bölgüsü təmin olunmalıdır.
Eyni zamanda, göstərmək lazımdır ki, antiinhisar siyasəti və rəqabət si-
yasəti bütövlüklə ümumsosial-iqtisadi siyasətlə sıx dialektik bağlılıqdadır (şək. 5.3.).















Şək. 5.3. Antiinhisar və rəqabət siyasətinin ümumsosial-iqtisadi inkişafla
qarşılıqlı bağlılığının sxematik modeli.
Göründüyü kimi, əlaqə birbaşadır. Rəqabət siyasəti rəqabət imkanlarını və
meylini stimullaşdırır. Antiinhisar siyasəti isə struktur→davranış→nəticə
üçlüyünün rəqabətə mənfi təsirini aradan qaldırır yaxud məhdudlaşdırır.
Və, bu təsirlər rəqabət prosesi vasitəsilə, ələlxüsus da onun dinamizmi və
innovasiya funksiyası yolu ilə iqtisadiyyatda struktur dəyişikliklərinə gətirib
çıxarır. Bunlar isə öz növbəsində iqtisadi artıma təsir göstərirlər. Problemin
Ümumi Đqtisadi Siyasət
Rəqabət Siyasəti
Antiinhisar Siyasəti
Nəticə Davranış Struktur
Rəqabət Prosesi
Rəqabət Meyli Rəqabət Đmkanları
Struktur Dəyişiklikləri
Đqtisadi Artım
Ümümsosial iqtisadi inkişaf

213
makrosəviyyəli qoyuluşu da açıq-aydın şəkildə göstərir ki, sözügedən əlaqələr
sisteminin sağlam əsaslarla formalaşdırılması bazar strukturları və iqtisadi
subyektlərin davranış tərzi ilə bilavasitə bağlıdır. Deməli, inhisarçı fəaliyyətin
tənzimi probleminin əsas məsələsi rəqabət mühitinin normallığını təmin
etməkdən ibarətdir.

Beləliklə, sözügedən problemə rəqabət mühitinin sağlam əsaslarla forma-
laşması nöqteyi-nəzərindən yanaşmaq və bu prosesdə əsas amillərin yeri və
rolunu ümumyanaşma mövqeyindən müəyyən etmək zəruridir (şək. 5.4.).
















Şək. 5.4. Mal bazarında rəqabət mühitinin makrosxematik modeli.
Roqaboto to’sir edon amillor
Bazar davranisi Bazar notiçolori
Dolayisi ilo to’sir
edon amillor
Birbasa to’sir edon
amillor
-Bazarin strukturu;
-Bazarin inkisaI mor-
hololori;
-Sosial-psixoloji;
-Siyasi;
-Toskilati amillor.
-Roqabot imkani;
-Roqabot azadligi;
-Roqabot meyli.
Digor amillor
-Maliyyo bazarinin voziyyoti;
-Kapital bazarinin voziyyoti;
-Omok bazarinin voziyyoti vo s.

214
Beləliklə, inhisarçı fəaliyyətin tənzimi problemi çərçivəsində rəqabət
prosesinin optimal gedişinin təminatı amillər kompleksinin məcmu halda nəzərə
alınmasını tələb edir.
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, sırf marketinq mövqeyindən yanaş-
dıqda araşdırdığımız problemin əhatə dairəsi əhəmiyyətli dərəcədə daralır.
Məsələn, rəqabət mühitinin yalnız iqtisadi, yalnız bazar məzmunu daşıyan
anlam kimi yozumu aşağıdakı cəhətləri müəyyənləşdirməyə imkan verir:
1)Söhbət, yalnız bazarda fəaliyyət göstərən firmaların qarşılıqlı təsirindən
gedir;
2)Rəqabət→məhdud həcmli tədiyyə qabiliyyətli tələbə «sahib» olma
uğrunda aparılır;
3)Rəqabət mübarizəsi yalnız fəaliyyət göstərilən bazar seqmentində gedir.
Bu cür baxışın əsasında sözsüz ki, mikrosəviyyə subyektinin maraqları
dayanır. Başqa sözlə, son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edən problemə mik-
rosəviyyə subyektinin «pəncərəsindən» baxılır. Və, rəqabətlə, inhisarsızlaşma
ilə əlaqədar olan bütün digər məsələlər prosesdən iradi yolla sərf-nəzər edilir.
Şübhəsizdir ki, rəqabət mühitinə qeyd edilən tərzli yanaşma tamamilə təbii
xarakter daşıyır. Yə’ni, başqa cürə ola da bilməz. Bizim iradımız sadəcə olaraq,
keçid iqtisadiyyatı şəraitində rəqabət siyasəti və bütövlüklə inhisarlara qarşı
mübarizənin sistemli və kompleks səciyyə daşımasının zəruriliyi ilə bağlıdır.
Beləliklə, əksər MDB ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycan Respublika-
sında da rəqabət mühiti müasir tələblər səviyyəsində deyildir. Bir sıra tədqiqat-
çılar bu problemin həlli imkanlarının kasadlığını sırf funksional fəaliyyətlə
bağlayırlar. Söhbət, hər şeydən əvvəl özəlləşdirmənin qeyri-effektivliyindən, iri
müəssisələrin məcburi qaydada yenidən qurulmasında buraxılan səhvlərdən və
kiçik biznesə zəruri yardımın olmamasından gedir. Dünya ölkələrinin təcrübəsi
göstərir ki, həqiqətən də effektiv rəqabət mühitinin formalaşmasında dinamik
inkişaf potensialına malik olan kiçik və orta biznes mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

215
Eyni zamanda, o da şübhəsizdir və empirik səviyyədə öz təsdiqini tapıb ki,
təsərrüfat subyektləri arasında kiçik və orta sahibkarların xüsusi çəkisinin
yüksəkliyi həm işsizlik probleminin həllində, həm də rəqabətin yüksək
səviyyədə saxlanılmasında həlledici rol oynayır. Əlbəttə, bütün bunlar ölkədə,
eləcə də bütövlükdə MDB məkanında rəqabət mühitinin formalaşması və
dayanıqlığına güclü təsir göstərmək iqtidarındadırlar. Lakin, zənnimizcə, rəqa-
bət mühiti ilə bağlı bu gün mövcud olan problemlər kompleksinin həllini sırf
funksional fəaliyyətlə bağlamaq müasir gerçəkliyi adekvat şəkildə əks etdirmir
və əsasən obyektiv səciyyə daşıyan amilləri nəzər-diqqətdən kənarda qoyur.
Mə’lumdur ki, əksər keçid iqtisadiyyatlı ölkələr eyni vaxt intervalında iki
əsas iqtisadi problemi həll etməyə çalışırlar:
1.Milli iqtisadiyyatın formalaşması və onun rəqabətqabiliyyətinin yüksəl-
dilməsi fonunda dayanıqlı inkişafının təmini;
2.Real bazar münasibətlərinin təşəkkülü.
Müasir qloballaşma meyllərinin güclü təsiri altında sözügedən problem-
lərin səmərəli həlli ifrat dərəcədə çətindir. Ona görə ki, əvvəla, söhbət yalnız
iqtisadi məzmun daşıyan məsələlərdən deyil, bütövlükdə sistem dəyişikliyindən
gedir ki, bu da öz-özlüyündə müasir situasiyaya müvafiq gələn siyasi, sosial,
mədəni sistemlərin iqtisadi sistem quruculuğuna paralel surətdə formalaş-
dırılmasını tələb edir. Tək bircə məsələni qeyd etmək kifayətdir ki, real rəqabət
mühitinin əsas daşıyıcılarından biri olan iqtisadi demokratiya siyasi
idarəetmənin prinsiplərindən və sosiumun ictimai birgə yaşayış qaydalarından
birbaşa asılılıqdadır. Demokratik prinsiplər əsasında formalaşan vətəndaş cə-
miyyəti→iqtisadi demokratiya→real məzmun daşıyan rəqabət mühiti→inkişaf
etmiş vətəndaş cəmiyyəti sillogizmi müasir gerçəkliyin sosial-iqtisadi və siyasi
təbiətinin məntiqi törəməsidir. Yə’ni, rəqabət-keçid iqtisadiyyatı şəraitində
substasional mahiyyət daşıyır. Rəqabət təkcə iqtisadi kateqoriya deyildir. O,
ölkədə demokratiyanın qərarlaşması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edən

216
maddi bazanın yaradıcısıdır. Bu baxımdan, Azərbaycan da daxil olmaqla, əksər
postsosialist ölkələrində rəqabət mühitinin təşəkkülünü kiçik və orta biznesin
inkişaf dinamikasından asılı vəziyyətə salmaq metodoloji nöqteyi-nəzərdən
düzgün hesab oluna bilməz.
Digər tərəfdən, keçid iqtisadiyyatlı ölkələrin yuxarıda qeyd etdiyimiz əsas
iqtisadi problemlərinin həllində xarici amilin dominant rolu da rəqabət mühi-
tinin təşəkkülü aspektində əks-effekt verir. Birmə’nalı olaraq başa düşmək
lazımdır ki, xarici sahibkarları yaxud investorları maraqlandıran əsas məsələ
yüksək gəlir əldə etmək imkanıdır. Real məzmun daşıyan rəqabət mühiti ən
yaxşı halda normal gəlirə zəmanət verir, əgər sözügedən sahibkarlar öz fəaliy-
yətlərini səmərəli təşkil edə bilərlərsə! Başqa sözlə, Azərbaycanda həmçinin
əksər keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə normal rəqabət mühiti əcnəbi investorlara
həddən yüksək rentabelliklə işləmək imkanı yaratmır. Buna görə də, həmin
sahibkarların qeyd edilən aspektdə maraqlı olduqlarını iddia etmək mənasızlıq-
dır. Yə’ni, ölkə hökumətinin xarici iş adamlarının cəlbedilməsində ifrata varma-
sı, onların bazar fəaliyyətlərinin məhz rəqabət mühitinin formalaşdırılması
baxımından tənzimləməməsi arzu edilməyən proseslərin start götürməsinə təkan
verə bilər.
Eyni zamanda, qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, araşdırdığımız məsələ-inhisar
fəaliyyətinin tənzimi problemi ilkin olaraq mövcud iqtisadi sistemin sosial-
iqtisadi təbiətinə və dünya bazarının inkişaf təmayüllərinə uyğun gələn rəqabət
siyasətinin formalaşdırılmasını tələb edir.
Belə ki, inhisarizmin təzahür formaları ifrat dərəcədə genişdir. Đqtisadi nə-
zəriyyə isə inhisarçı fəaliyyəti bir qayda olaraq sırf iqtisadi fenomen kimi qəbul
edir. Onun qlobal, geosiyasi və geoiqtisadi aspektləri, eləcə də ölkələrarası
yaxud milli iqtisadi sistemlərarası təsiri sərf-nəzər edilir. Əslində, inhisarçı
fəaliyyətin tənziminə ilkin olaraq qlobal səviyyədən baxılmalıdır. Qeyd edilən

217
zərurət inkişaf etmiş ölkələrin dünya bazarındakı davranış tərzinin inhisarçılıqla
üst-üstə düşməsinə əsaslanır.
Bu gün «Böyük Yeddilər» dünya kompyuter texnikasının 3/4-nə, yüksək
texnoloji istehsalın 4/5-nə sahibdirlər. Təkcə ABŞ və Kanadanın tədqiqat işlə-
rinə sərf etdikləri vəsait həmin istiqamətdə bütün dünya üzrə məcmu xərclərin
42,8%-ni təşkil edir. Müqayisə üçün deyək ki, bu aspektdə Latın Amerikası və
Afrikanın (100-ə yaxın ölkə) birlikdə xüsusi çəkisi 1% civarındadır.
Qərb ölkələri dünya üzrə patentlərin 87%-nə sahibdirlər. Patentlərin elmtu-
tumlu texnologiyaların inkişafına tətbiqi sferasında isə Qərb ölkələri ilə keçid
iqtisadiyyatlı ölkələr arasında mütənasiblik 1:40-a nisbətindədir. Digər tərəfdən,
inkişaf etmiş ölkələrin qlobal tədavül sferasında davranış tərzi, ən azı
inteqrasiya meyli qanalılıq kimi xarakterizə oluna bilər. Məsələn, ABŞ-ın məc-
mu ixracatı Ümum Milli Məhsulun 5%-ni təşkil edir. Avropa Đttifaqı (blokdan
kənar) və Yaponiyada da analoji vəziyyət müşahidə olunur. Avropa Đttifaqında
məcmu ticarət axınlarının 74%-i blokdaxili məkana yönəldilir və s. Đqtisadi
fəaliyyətin əksər sferalarında inkişaf etmiş ölkələrin inhisarçı yüksəkliyi adi
gözlə görünür. Və, belə bir şəraitdə inkişaf etməkdə olan, ələlxüsus keçid iqti-
sadiyyatlı ölkələrin müstəqil surətdə dayanıqlı inkişafı əlbəttə ki, böyük şübhə
altına düşür. Bu hal əvvəla, inkişafın ekstensiv xarakteri və Qərbdən texnoloji
asılılıqla, ikincisi, inkişafın təminatında xarici amillərin-başlıca olaraq investisi-
yanın ölçüyə gəlməz dərəcədə böyük rolu ilə və üçüncüsü, inkişaf etmiş ölkə-
lərdən ixrac asılılığı ilə səciyyələnir. A.Heklessa haqlı olaraq qeyd edir ki,
«...Yeni şəraitdə Qərb ölkələri özlərini hiperkorporasiyalar kimi aparır və ...ta-
mamilə yeni məzmunlu proteksionizmə keçirlər...»
1
.
Beləliklə, demokratik prinsiplərə söykənən cəmiyyət quruculuğu tam
məntiqi şəkildə inhisarçı fəaliyyətin tənzimi problemlərinə «Milli TAM»ın
tərkib hissələri arasında qarşılıqlı əlaqə və asılılığı da daxil edir. Bu problemə

218
daha geniş müstəvidə yanaşma zəruriliyi, yuxarıda qeyd etdiyimiz keçid feno-
meni ilə şərtlənir. M.Xansen yazır ki, «...Bu gün dünya...dövlət, bazar və vətən-
daş cəmiyyəti arasında yeni balans, yeni qüvvələr nisbətini fəhmlə tapmağa
çalışır»
2
.
Bütün bunların sistemli şəkildə nəzərə alınmaması təqdirdə inhisarçı struk-
turlarla mübarizə «yel dəyirmanı» ilə döyüşü xatırladacaqdır.

· 3. BAZARIN ĐNHĐSARLAŞMA DƏRƏCƏSĐNĐN DÜZGÜN
QĐYMƏTLƏNDĐRĐLMƏSĐ PROBLEMLƏRĐ VƏ TƏNZĐMLƏMƏNĐN ƏSAS
ĐSTĐQAMƏTLƏRĐ

Đnhisarçı strukturların fəaliyyətinin tənzimi problemlərinin həlli istiqamət-
ləri baxımından mühüm məsələlərdən biri bazarın inhisarlaşma dərəcəsinin
dəqiq qiymətləndirilməsi ilə bağlıdır. Bu baxımdan istifadə olan üsulları aşa-
ğıdakı kimi qruplaşdırmaq, fikrimizcə, məqsədəuyğun olardı:
1)Struktur problemi; Bu problem iki istiqamətdə nəzərdən keçirilə bilər:
Bazarın strukturu; Đstehsalın strukturu; 2)Davranış tərzi.
Bazar tiplərinin müqayisəli xarakteristikasını aşağıdakı şəkildən görmək
olar (şək. 5.5.).
Parametrlər
Bazarın
tipləri
Firmaların
sayı
Məhsul di-
ferensiyası
Qiymət üzə-
rində
nəzarət
Bazara da-
xil olma və
çıxma
Đnformasi
ya tə’mi-
natı
1.Kamil
rəqabət
Çoxdur,
«Prays-tey-
ker» situa-
siyası.
Yoxdur!
Məhsullar
eyni keyfiy-
yətdə və ey-
ni xassədə-
Yoxdur Tam
sərbəst
Tam
simmetrik

1
А.Неклесса. Этот новый древний мир//Мировая экономика и международные отношения,
2000, №2, с.4.
2
«Ценности, которые мы защищаем, перемены, к которым мы стремимся. Социальная справед-
ливость в условиях глобализации экономики». Доклад Генерального директора МОТ. 81 сес-
сия. Женева, 1994, с.78.

219
dir.
2.Đnhisarçı
rəqabət
Oxşar məhsul
istehsal edən
çoxlu sayda
firmalar
Seqmentlər
üzrə diffe-
rensiyasiya
mövcuddur
Məhduddur
Əvəzetmə
imkanının tə-
sirinə görə
Nisbətən
yüngüldür
Qismən
simmetrik
3.Oliqopo-
liya
Azsaylı
firmalar
Ayrı-ayrı
məhsullar
üzrə diffe-
rensiyasiya
əhəmiyyətli
dərəcədədir,
standrat məh-
sul üzrə az-
dır.
Qiymət li-
derinin tə-
siri var
Çətindir.
Đrihəcmli
investisiya
tələb edir.
Qismən
asim-
metrik
4.Tam
inhisar
Bir firma və
bir məhsul
Yoxdur! Tam nəzarət
mövcuddur.
Çox
çətindir.
Tam
asimmetrik

Şək. 5.5. Bazar tiplərinin neoklassik aspektdə müqayisəli xarakteristikası.
Beləliklə, problemin struktur aspektinin təhlili və ümumiyyətlə, inhisarçı
fəaliyyətin tənzimi problemlərinə nəzəri yanaşmalar içərisində ən bəsiti
neoklassik baxışdır. Müəyyən parametrlər əsasında məhdudiyyət şərtləri
qoymaqla, bazarın tipologiyası 4 istiqamətdə nəzərdən keçirilir.
1)Kamil rəqabət;
2)Đnhisarçı rəqabət;
3)Oliqopoliya;
4)Tam inhisar.
Artıq qeyd etdiyimiz kimi, rəqabət öz-özlüyündə məqsəd deyil, milli iqtisa-
diyyatın dinamik inkişafına şərait yaradan və onun səmərəliliyini təmin edən va-
sitədir. Buna görə də, ölkədə inhisarçı fəaliyyətin tənzimi problemlərinə
yanaşmada başlıca konseptual istiqamət rəqabət mühiti→milli iqtisadiyyatın
effektivliyi tandeminin dialektik vəhdətinə əsaslanmalıdır. Sözsüz ki, bazarın
neoklassik tipləşdirilməsi ilə qeyd etdiyimiz konseptual yanaşma arasında əlaqə
sıxlığı kifayət dərəcədədir. Məsələn, iqtisadi sistemin reaktivliyi xassəsi, yəni
tələbin dəyişməsinə sistemin verdiyi reaksiya yaxud sistemi təşkil edən

220
təsərrüfat subyektlərinin dəyişən şəraitə adaptasiya olunma qabiliyyəti bu
baxımdan əyani nümunə kimi götürülə bilər.
Aydındır ki, tam inhisar şəraitində sözügedən uyğunlaşma qeyri-müm-
kündür. «Kamil» rəqabətdə isə yüksək səviyyədədir. Elə neoklassik tipləşdir-
mənin də zəifliyi yuxarıda göstərilən bağlılıqdan doğur. Belə ki, əvvəla, bazar
iqtisadiyyatı şəraitində tədavül sferasının tam şəkildə inhisarlaşmasından danış-
maq mümkünsüzdür; Đkincisi, «kamil» rəqabət mahiyyət etibarı ilə sırf nəzəri
təxəyyülün məhsuludur və hətta mövcudluğu qəbul edilsə belə (hansısa bazarın
kiçik bir seqmentində), onun bütövlükdə iqtisadi sistemin reaktivliyinə təsiri
ehtimalı sıfıra yaxındır və s. Bütün bunların praqmatik yanaşma çərçivəsində
əhəmiyyətlilik dərəcəsinin ifrat səviyyədə aşağı olması ölkədə effektiv rəqabət
mühitinin formalaşdırılmasını zəruri edir.
Maraqlı cəhət burasındadır ki, bazarın rəqabətlə bağlı neoklassik tipləş-
dirilməsi ilə yanaşı, eyni qaydada (demək olar ki) iqtisadiyyatın inkişaf tsikllə-
rini də fərqləndirirlər. Məsələn, E.Eroxina
1
H.Kondratyevin iqtisadi tsikllərini
inkişaf trayektoriyasına tətbiq etməklə inkişaf etmiş ölkələrin son 200 illik təka-
mül tarixini 4 mərhələyə (tsiklə) bölür:
1.Azad rəqabət tsikli (əmtəə təsərrüfatının yarandığı dövrdən XIX əsrin
sonlarına qədər);
2.Xalis inhisar tsikli (1890-1929);
3.Đnhisarçı rəqabət tsikli (1929-1970);
4.Kooperativ rəqabət tsikli (1974-2015).
Tsikllərin məzmun tutumu mahiyyət etibarı ilə bazarın neoklassik tipləş-
dirilməsinin genişləndirilmiş təkrarıdır. Yalnız bircə fərqlə ki, Eroxinanın
problemə yanaşması ümumiqtisadi miqyasın bəzi elementlərini də özündə əks
etdirir. Đqtisadiyyatın inkişaf tarixinin yuxarıda qeyd edilən yönümlü mər-
hələlərə bölgüsünün fikrimizcə, elə bir elmi əhəmiyyəti yoxdur və müəyyən

221
mə’nada məntiqi antinomiya təsiri bağışlayır. Digər tərəfdən, müasir bazarlar
sistemində, əhatə dairəsinin az və ya çox olmasından asılı olmayaraq, rəqabətin
bütün tiplərinə rast gəlmək mümkündür. Bu mə’nada, Eroxina sübuta yetirə
bilməz ki, inhisar mərhələsində azad rəqabət, inhisarçı rəqabət mərhələsində
inhisarçı fəaliyyət olmayıbdır. Yə’ni, hər yeni tsikldə əvvəlki yalnız tarixi
əhəmiyyət daşıyıb və reallıqla heç bir bağlılığı olmayıb.
Eyni zamanda, sırf formal məntiqə söykənməklə aparılan bölgünün empi-
rik əsasları yoxdur və s.
Əvvəlki çıxış nöqtəsinə qayıdaraq, qeyd edək ki, müasir gerçəkliyin tam
təfərrüatı ilə əks etdirilməsinin mümkünsüzlüyünü və sırf praqmatizmə əsaslan-
maqla neoklassik metodologiyaya istinad etməklə bütün mal bazarlarının üç
tipini fərqləndirmək olar:
1)Đnkişaf etmiş rəqabət mühitli bazar;
2)Oliqopolik rəqabətli bazar;
3)Tam inhisarlaşmış bazar.
Əmtəə bazarlarının strukturu, xarakteri və iqtisadiyyatın inhisarlaşma dərə-
cəsi hal-hazırda həyata keçirilən sistemli islahatların (özəlləşdirmə, liberallaş-
dırma, daxili bazarın beynəlxalq rəqabət üçün «açılması»), eləcə də müflisləşmə
və zərərlə işləyən müəssisələrin sanasiyası, təbii inhisarların tənzimlənməsi və
s.-in təsiri nəticəsində mütəmadi olaraq dəyişməyə mə’ruz qalır. Eyni zamanda,
iqtisadiyyatın qanunauyğunluqları inhisar fəaliyyətinin tənzimi problemləri
çərçivəsində birmənalı qiymətləndirməni tələb edir. Mə’lumdur ki, istehsal
strukturu iki aspektdə təzahür edir:
1)Sahəvi struktur;
2)Ölçü (texnoloji baxımdan) strukturu.
Birinci halda baş verən hadisə və proseslər az və ya çox dərəcədə
antiinhisar nəzarətinin əsas obyektlərindən biri kimi çıxış edir. Ölçü strukturu

1
Е.А.Ерохина. Циклы развития национальной экономики. Http//I pur.tsu.ru/Public/art99/a010599

222
isə birbaşa makroiqtisadi siyasətin məqsədlərindən və dövlət tənzimləməsinin
prinsip və qaydalarının tətbiqi xüsusiyyətlərindən asılıdır. Eyni zamanda,
istehsalın sahəvi strukturuna antiinhisar mövqeyindən yanaşmada da bə’zi
istisnalar mütləq nəzərə alınmalıdır. Belə ki, kiçik miqyaslı və geniş surətdə
differensiyasiya olunmuş sahələrdə iri şirkətlərin mövcudluğuna heç bir ehtiyac
yoxdur və adətən bu sferada güclü təmərküzləşmə prosesi də müşahidə
olunmur. Bu proses cüzi şəkildə differensiyasiyalı məhsul istehsal edən iri
miqyaslı sahələrə xasdır.
Sahəvi istehsalın iri firmaların əlində təmərküzləşməsi dərəcəsinin müəy-
yənləşdirilməsi və ümumiyyətlə bazarın inhisarlaşması səviyyəsinin qiymətlən-
dirilməsi (empirik səviyyədə) şübhəsiz, inhisara qarşı mübarizənin, onun dövlət
tərəfindən tənzimlənməsi problemlərinin həlli istiqamətlərinin aydınlaşdırıl-
masında mühüm rol oynayır. Bu problemin vaxtilə klassik inhisar nəzəriyyəsi
çərçivəsində həllinə cəhd göstərilmişdir. E.Meyson
1
bu anlamda 3
tədqiqatçının-Uilkoks, Stiqler və Natterin adını çəkir. Uilkoks inhisarlaşma
dərəcəsinin az və ya çox dərəcədə dəqiqliklə müəyyənləşdirilməsini mümkün-
süz hesab edirdi. O, təklif edirdi ki, sahəvi istehsalın 50% və daha çox
hissəsinin 4 firmanın əlində təmərküzləşdiyi sahə şərti olaraq inhisarçı adlan-
dırılsın. Yə’ni, inhisarlaşma dərəcəsi nisbi olaraq faiz qiymətləndirilməsi ilə
müəyyən olunur. Məhz buna istinad edərək, Natter «rəqabətli» və «inhisarçı»
sahələri fərqləndirmək üçün təklif edirdi ki, 1937-39-cu illər üzrə «effektiv-
inhisarçı» sahələr milli gəlirin müvafiq olaraq 20% və 21%-ni, «işləyən»
rəqabətli 55-56%-ni, dövlət və tənzimlənən sektor 19-20%-ni, ev təsərrüfatları
və «ictimai» müəssisələri 4%-ni verir. Stiqler də eyni ilə inhisarçı «zonanı»
müəyyənləşdirmişdir (inhisarçı sahə milli gəlirin 24,4%-ni, rəqabət «zonası»
55,2%-ni verir). Yerdə qalan hissə bölünməyən (inhisarçı-rəqabətli) sahələrin
payına düşür. Sözsüz ki, yuxarıda qısa xülasə şəklində əks etdirdiyimiz mövqe

html.

223
inhisarlaşma dərəcəsinin dəqiq müəyyənləşdirilməsi baxımından yetərli deyil-
dir. Və, ümumiyyətlə, problemə yanaşma üsulu çılpaq abstraksionizm təsiri
bağışlayır. Sözügedən tədqiqatçıların həm istinad, həm də ölçü nöqtələri (isteh-
salın həcmi→milli gəlir) real gerçəkliyin aydınlaşdırılması üçün qətiyyən ki-
fayət deyildir.
Qeyd etmək lazımdır ki, araşdırılan yanaşmaya tənqidi yanaşan tədqiqatçı-
lardan bəziləri, nə qədər qəribə olsa da, bunu oliqopoliya ilə müqayisə etmiş,
problemin mahiyyətinə varmağa cəhd göstərməmişdirlər. Məsələn, J.Beyn
2

hesab edir ki, bu cür baxış əsasən oliqopolik situasiya üçün xarakterikdir. Guya,
oliqopolik situasiya bazarın yox, istehsal sferasının törəməsidir və s.
Đnhisarlaşma dərəcəsinin müəyyənləşdirilməsində yuxarıda qeyd olunanlar-
la müqayisədə amerikalı iqtisadçı A.Lernerin yanaşması qismən problemlə
mahiyyət uyğunluğu daşıyır. O, bunun üçün aşağıdakı formulu təklif edir:
L
P MC
P
=


Burada: L-inhisar dərəcəsinin Lerner əmsalı;
P-satış qiyməti;
MC-marjinal xərclər.
Əgər MC=P bərabərliyi olarsa, onda L=0 olacaqdır ki, bu da inhisarın
yoxluğu deməkdir.
Lerner əmsalına münasibət bildirən H.Maxlup
3
isə yazır ki, qiymətin
istehsal xərclərindən kənarlaşması hələ o demək deyildir ki, real istehsalın
həcmi (inhisarçı xarakterlə əlaqədar) «...ideal rəqabət situasiyasında» ola bilə-
cək həcmdən nə qədər az olmuşdur. Bu formul inhisar hakimiyyəti haqqında
yalnız dolayısı ilə mühakimə yürütməyə imkan verir.

1
E.S.Mason. Economic Concentration and the Monopoly Problem. Harvard Un. Press, 1957, p.35-36.
2
J.Bain. Industrial Organisation. N.Y., 1968, pp.137-145.
3
H.Machlup. The Political Economy of Monopoly. Baltimore, 1967, pp.510-511.

224
Đnhisarlaşma dərəcəsi və onun müəyyənləşdirilməsi ilə əlaqədar olan prob-
lemlərə münasibətdə H.Maxlup perspektiv gözləmələri ön plana çəkir.
«...Patentlərin iri korporasiyaların əlində təmərküzləşməsi onlara demək olar ki,
hüdudsuz inhisarçı hakimiyyət verir»
1
. Aydındır ki, bu halda (innovasiya
sahibkarlığı sferasında) inhisarlaşma dərəcəsi «görünən» münasibətlərdən kəs-
kin şəkildə yüksək olacaqdır. Nou-xau, patent, ümumiyyətlə, elmi-texniki bilik-
lərin və idarəetmə təcrübəsinin getdikcə daha böyük önəm daşıdığını P.Draker
də təsdiqləyir: «... Menecment amili müasir kütləvi istehsalda daha mühüm
amilə çevrilir və o, yeganə amildir ki, onun substitutu yoxdur»
2
.
Đnhisarlaşma dərəcəsinin empirik qiymətləndirilməsi baxımından hal-hazır-
da istifadə olunan əsas üsullar sırasına təmərküzləşmə əmsalı və Herfindal
indeksi daxildir. Təmərküzləşmə əmsalı bazarda bir yaxud bir neçə böyük
firmanın üstünlük dərəcəsini müəyyənləşdirməyə imkan verir. Bir sıra tədqiqat-
çılar göstərirlər ki, bu əmsal «...sahələrarası fərqi nəzərə almadığına»
1
görə tam
yaralı hesab oluna bilməz. Bununla müqayisə Herfindal indeksi daha yararlı
hesab olunur:
H=P
2
1
+P
2
2
+....+P
2
n
;
Burada:
H-Herfindal indeksi;
P
1
, P
2
, P
n
-ayrıca götürülmüş firmaların bazar payıdır (faizlə ifadə olunur).
Əgər H=10000-sə, bu maksimum kəmiyyət hesab olunur. Və, o deməkdir
ki, bazar tam inhisarlaşıb və s.
Sübut etməyə ehtiyac yoxdur ki, sırf kəmiyyət qiymətləndirilməsinə söykə-
nən mühakimələr nəinki inhisar dərəcəsinin, həmçinin bütövlükdə iqtisadiyyatın
ümumi xarakterinin müəyyənləşdirilməsində səhv nəticələrə gətirib çıxara bilər.
Başqa sözlə, yalnız kəmiyyət göstəriciləri əsasında iri firmaları inhisarçılıqda

1
Yeno orada, p.284.
2
P.Drucker. The Concept of the Corparation. N.Y., 1946, p.138.

225
günahlandırmaq cəhdi (baxmayaraq ki, ümumi iqtisadi situasiya haqqında zəruri
məlumatları əldə etməyə imkan verir) yanlışlıqdır.
Buna görə də, subyektlərin davranış qaydaları sözügedən hadisənin mahiy-
yətinə yanaşmada mütləq nəzərə alınmalıdır. Bunsuz hətta inhisar yaradan
prosesi (birləşmə və qovuşmalar) düzgün qiymətləndirmək mümkün deyildir.
Bazar subyektlərinin davranış tərzinin inhisar meylilini müəyyənləşdirmək
məqsədilə bir sıra istiqamətlərdə araşdırma aparmaq zəruridir:
1)Bazara girişdikdə maneələrin mövcudluğu;
2)Qiymət üzrə kartel razılaşmalarının olması;
3)Bazarın açıqlıq dərəcəsi, xarici rəqabətin olması;
4)Rəqabətin daxili təbiətinin müəyyənləşdirilməsi (Haqsız rəqabət; qeyri-
qiymət amilləri üzrə rəqabətin mövcudluğu; elmi-texniki biliklər üzrə rəqabət
mübarizəsinin varlığı) və s.
Eyni zamanda, göstərmək lazımdır ki, yuxarıda əks etdirdiyimiz proseslə-
rin keçid iqtisadiyyatı şəraitində, sözün tam mənası ilə tətbiqi olduqca müşkül
işdir. Ümumiyyətlə, fikrimizcə, inhisarizmə qarşı mübarizənin sosial proses
formasında kütləviləşdirilməsini də qəbul etmək düzgün olmazdı. Ən azı ona
görə ki, inhisarın təzahür müxtəlifliyi, fərqli formalarda meydana çıxması
sözügedən istiqamətdə həyata keçirilməsi zəruri olan tədbirlərin adekvat diffe-
rensiyasiyasını tələb edir. Yə’ni, inhisarın açıq, qapalı və təbii formalarına ya-
naşmada monolitliyin təminatına çalışmaq həm nəzəri, həm də praktiki anlamda
səhv addımdır. Məsələn, keçid iqtisadiyyatı şəraitində təbii inhisarların
özəlləşdirilməsinin qeyri-mümkünlüyü kimi! Həm də, qeyd edilməlidir ki, burda
söhbət təkcə keçid iqtisadiyyatının doğurduğu problemlərdən getmir.
Ümumiyyətlə, araşdırdığımız istiqamətdə mövcud olan dünya təcrübəsi açıq-
aydın şəkildə göstərir ki, ölkənin iqtisadi sisteminin özəlliklərindən, eləcə də
iqtisadi potensialından asılı olmayaraq ən azı 3 sferada təbii inhisarların (bir

1
Э.Дж.Долан, Д.Е.Линдсей. Рынок: Микроэкономическая модель. Санкт-Петербург, 1992 г.,

226
qayda olaraq dövlətin tabeçiliyində) mövcudluğu ictimai rifahın təmini baxı-
mından qaçılmazdır:
1)Ölkənin hərbi təhlükəsizliyinin təminatına xidmət edən müdafiə səna-
yesi;
2)Đqtisadi səmərəliliyi aşağı səviyyədə olan (yaxud heç olmayan) sahələr
(Rabitə, nort və s.);
3)Elmtutumlu, kapital tutumlu və ümumiyyətlə fundamental elm sahələri.
Təhlil materialları göstərir ki, bütün bunlara baxmayaraq, bir sıra keçid
iqtisadiyyatlı ölkələrdə təbii inhisarların «özəlləşdirilməsi» istiqamətində də
intensiv fəaliyyət göstərilir. Məsələn, hal-hazırda Rusiya Federasiyası «Qaz-
prom», «Svyazinvest» və s. kimi ölkənin iqtisadi infrastrukturunun əsasını
təşkil edən inhisarların «axırına» çıxmağa çalışır. Bu baxımdan Azərbaycan
Respublikasında yalnız tədavül sferası qismən təsirlərə mə’ruz qalır.
Təhlil materialları göstərir ki, təbii inhisarlarla «ölüm-dirim» mübarizəsini
şərtləndirən amillər həm daxili, həm də xarici mənbələrdən qaynaqlanır.
Əvvəla, bu istiqamətdə xarici sahibkarlar daha intensiv fəaliyyət göstərirlər, ona
görə ki, nəinki qlobal, həm də regional səviyyədə potensial rəqibi aradan
qaldırır və nəticə etibarı ilə transregion miqyasında inhisarçı fəaliyyətini təmin
edə bilirlər; Đkincisi, sırf taktiki problemlərin (məsələn büdcə kəsirinin örtül-
məsi) həllinə nail olmağa çalışılır; Üçüncüsü, lobbist-korrunsioner mahiyyət
daşıyan istiqamətin təbii inhisarlara yanaşmada öncül mövqeyə keçməsi; Yə’ni,
hökumət nümayəndələrinin «hamilik» etdiyi özəl sektor subyektlərinə «pay»
verilməsi və s.
Başqa sözlə, istənilən halda sistem dəyişiklikliyinin spesifik xüsusiyyətləri,
eləcə də həm qlobal, həm də geosiyasi və geoiqtisadi situasiya mütləq nəzərə
alınmalıdır.

стр.217.

227
Ölkədə inhisarçı fəaliyyətin tənzimi problemlərinin həlli istiqamətləri ilkin
olaraq istinad edilməsi mümkün olan bazanın yaxud platformanın tərkib ün-
sürləri ilə birlikdə müəyyənləşdirilməsini tələb edir. Başqa sözlə, araşdırdığımız
problemə münasibətdə dövlət tənzimi sisteminin elementləri dəqiq şəkildə ifadə
olunmalıdır. Ən ümumnəzəri mövqedən yanaşsaq, sözügedən sistemin
antiinhisar profilli mahiyyət kəsb edən ünsürlərini aşağıdakı kimi sıralamaq
məqsədəuyğun olardı:
1)Hüquqi bazanın adekvatlığı;
2)Tənzimlənmənin aydın şəkildə ifadə edilmiş məqsədləri;
3)Dövlətin iqtisadiyyata (bütövlükdə) müdaxiləsinin sərhədləri yaxud
tənzimləmə ilə əhatə edilən iqtisadi sektorun sərhədləri;
4)Özəl sektorun «tənzimlənən» sferalara çıxışı şərtləri;
5)Əsasən təbii inhisarlarla bağlı qiymət qoyma mexanizmi;
6)Tənzimləməni həyata keçirən dövlət orqanının səlahiyyət çərçivəsi;
7)Đqtisadiyyatın tənzimlənməsi zəruri olan sahələrinin müəyyənləşdirilmə-
si;
8)Đqtisadiyyatın institutsional strukturunun inkişafında dövlətin praktiki
fəaliyyətinin sərhədləri və s.
Apardığımız araşdırmalar göstərir ki, əvvəlki paraqraflarda qeyd etdiyimiz
konseptual istiqamət çərçivəsində iqtisadiyyatın inhisarsızlaşdırılması və
rəqabətin inkişafı üçün aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsi məqsədəuyğun
olardı:
1.Đnvestisiya müsabiqələri, torq və hərracların keçirilməsi, eləcə də dövlət
sifarişlərinin yerləşdirilməsi üzərində antiinhisar nəzarətinin təşkilinin səmərə-
ləşdirilməsi;
2.Ölkə ərazisində istehsal amillərinin sərbəst miqrasiyasına mane olan
dövlət və özəl strukturlara qarşı ciddi tədbirlərin görülməsi;

228
3.Đstehsalın təmərküzləşməsinin və dövlət orqanlarının inhisarçılığının aşa-
ğı salınması və rəqabət mühitinin təşəkkülünə yönəldilmiş dövlət vəsaitlərinin
daha geniş istifadəsi və bu prosesdə mövcud olan hüquqi tənzimlənmənin
təkmilləşdirilməsi;
4.MDB ölkələrinin antiinhisar qanunvericiliyinin məzmun uyğunluğuna
nail olmaq və onların rəqabət siyasətinin beynəlxalq prinsip və qaydalara müva-
fiqliyinin tə’min edilməsi.


240
VI FƏSĐL. MĐLLĐ ANTĐĐNHĐSAR SĐYASƏTĐNĐN
FORMALAŞDIRILMASI PROBLEMLƏRĐ VƏ ONUN REGĐONAL
ASPEKTLƏRĐ
Rəqabət münasibətlərinin dövlət tənzimləməsi əsasən antiinhisar siyasətinə
əsaslanır.
Antiinhisar siyasəti özündə antiinhisar qanunvericiliyini və onun həyata
keçirilməsi üzərində nəzarətin təşkilini ehtiva edir. Antiinhisar qanunvericiliyi
rəqabətin dəstəklənməsi və mühafizəsinə yönəldilmiş təsərrüfat və kommersiya
hüquq normaları sistemində kompleks yaranışdır.
Đnkişaf etmiş ölkələrdə antiinhisar qanunvericiliyinin əsas prinsipi-inhi-
sarçı əlaməti-bazar payı ilə müəyyənləşdirmək deyil (baxmayaraq ki, bu mütləq
nəzərə alınır), bazar subyektinin inhisarçı məqsədlərinin olması və onu həyata
keçirməyə imkan verən bazar gücünün mövcudluğudur.
· 1. ANTĐĐNHĐSAR SĐYASƏTĐNĐN MÜASĐR DÜNYA TƏCRÜBƏSĐ

Antiinhisar siyasətinin formalaşdırılması və tətbiqi qaydaları üzrə müasir
dünya təcrübəsinin öyrənilməsi probleminə üç istiqamətdə yanaşılacaqdır:
1)Sənayecə inkişaf etmiş ölkələrin antiinhisar siyasəti;
2)Avropa Đttifaqı inteqrasiya blokunun antiinhisar siyasəti;
3)Keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə bu sferada həyata keçirilən siyasətin və
müvafiq qanunvericiliyin tədqiqi.
Müasir şəraitdə əksər inkişaf etmiş ölkələr ticarət hüququ çərçivəsində
inhisarçı fəaliyyətin gətirdiyi iqtisadi və sosial nəticələrin təsir gücünü azaltmaq
məqsədi ilə kapitalın təmərküzləşməsi və rəqabət prosesinin dövlət tənzim-
ləməsini həyata keçirirlər. Və, bu istiqamətdə əsas aparıcı sahə antiinhisar
qanunvericiliyinin işlənib hazırlanmasıdır. Bir sıra müəlliflər müasir sosial-

241
iqtisadi situasiyanın daxili təbiətindən çıxış edərək göstərirlər ki, hal-hazırda
antiinhisar qanunvericiliyinin başlıca xüsusiyyəti «...bazar mexanizmi kimi oli-
qopoliyanın mühafizəsindən ibarətdir»
1
. Oliqopolik situasiya həm ayrıca götü-
rülmüş bir sahədə, həm də lokal bazarda formalaşır. Ümumiyyətlə, oliqopolik
bazarın başlıca cəhəti bir-birinə zidd olan iki halın: rəqabət və inhisarın qar-
şılıqlı təsirindən formalaşan situasiyanın meydana çıxması ilə bağlıdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, antiinhisar qanunvericiliyinin genezisi XIX əsrin
ortalarından başlanır. Əslində bunu tənzimlənən rəqabətin inkişaf tarixi də ad-
landırmaq olar. O dövrdə məhz bu qanunvericilik əsasında haqsız rəqabətlə mü-
barizə həyata keçirilirdi.
Bir sıra tədqiqatçılar tarixi-xronoloji baxımdan antiinhisar qanunlarının iki
tipini fərqləndirirlər
2
:
1)Đnhisarın qadağan edilməsi prinsipi əsasında qəbul edilən qanunlar;
2)Đnhisarçı birliklərə nəzarət və sui-istifadə hallarının məhdudlaşdırılması
prinsipi əsasında qəbul edilən qanunlar.
Bu aspektdə bölgü ABŞ və Avropanın antiinhisar qanunvericiliklərindəki
fərqli nüanslara söykənir. Mə’lumdur ki, ABŞ-da antitrest qanunvericiliyi, Av-
ropa sistemində isə bazarda hegemon mövqe tutan inhisarçı birliklərin sui-
istifadə hallarının məhdudlaşdırılmasına yönəldilən və onların məcmu fəaliyyəti
üzərində nəzarət prinsipinə söykənən antiinhisar qanunvericiliyi qüvvədədir.
Antiinhisar qanunvericiliyinin Avropa sistemində inhisarın yaradılması
haqqında razılaşmaların müəyyən növlərinin qeydiyyatı nəzərdə tutulur. O, eyni
zamanda, rəqabətin əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırılmasını da özündə
ehtiva edir.
Bu razılaşmaların qanuna ziddliyi 3 səviyyədə müəyyənləşdirilə və ləğv
edilə bilər:

1
С.Никитин, Е.Глазова.«Государство и проблема монополии»//«МЭ и МО», 1994 г, №7, с.92-93
2
В.Мозолин, М.Кулагин. «Гражданское и торговое право капиталистических стран». М; 1980г.,
с.96.

242
1)Bu qəbildən olan razılaşmaları qeydiyyata alan dövlət orqanı tərəfindən;
2)Yüksək instansiyalı dövlət orqanı tərəfindən;
3)Məhkəmələrdə.
Antiinhisar qanunvericiliyinin Avropa sistemi Qərbi Avropa ölkələri ilə
bahəm, Avstraliyada, Yeni Zelandiyada, Cənubi Afrika Respublikasında, Ame-
rika sistemi isə Argentinada və bir sıra digər ölkələrdə tətbiq olunur.
Maraqlıdır ki, AFR-nın antiinhisar qanunvericiliyi hər iki sistem arasında
orta mövqe tutur. Bu hal ona görə ortalığa çıxır ki, həmin ölkənin antiinhisar
qanunvericiliyi inhisara qoyulan qadağa üzrə ümumi qəbul edilmiş norma ilə
yanaşı, bu prinsipdən çoxlu sayda istisnalar nəzərdə tutur.
Amerika sistemi çərçivəsində ilk antitrest qanunu 1883-cü ildə Alabama
ştatında qəbul edilmişdir
1
. Sonrakı dövrlərdə əksər ştatlar tərəfindən analoji qa-
nunların qəbulu ümumölkə miqyasında antiinhisar qanunvericiliyinin forma-
laşdırılmasına şərait yaratmışdır. Federal səviyyədə isə ilkin olaraq 1890-cı ildə
Şerman qanunu qəbul edilmişdir. Bu qanunun əsas fərqləndirici xüsusiyyəti
formal olaraq inhisarçı fəaliyyətə qoyulan qadağa ilə şərtlənir. 1914-cü ildə
antiinhisar qanunvericiliyinin yeni inkişaf mərhələsi başlanmışdır. Belə ki,
məhz həmin ildə Kleyton qanunu və Federal Ticarət Komissiyası haqqında
qanun qəbul edilmişdir. ABŞ-ın antiinhisar qanunvericiliyi məhz bu üç qanunun
bazasında formalaşmışdır.
Araşdırmalar göstərir ki, ABŞ-ın antitrest qanunvericiliyinin əsas xüsusiy-
yəti ondan ibarətdir ki, bu qanunvericilik elə başlanğıc andan inhisarı qeyri-
qanuni hesab etməklə qadağan üsuluna söykənir. Amma, Qərbi Avropa qanun-
vericiliyi inhisarçı praktikanın neqativ nəticələrini aradan qaldırmaq məqsədi ilə
tənzimləmə prinsipi üzərində qurulmuşdur. Lakin, sonrakı inkişaf prosesləri
ABŞ qanunvericiliyinin ifrat sərt formada tətbiqinin qeyri-səmərəli olduğunu
üzə çıxardı. Və, bu istiqamətdə bir sıra «yumşaldıcı» vasitələrin tətbiqinə baş-

1
О.Жидков. «Антитрестовское законодательство США». М., 1963 г., с.34.

243
lanıldı. Məsələn, 1911-ci ildə ABŞ Ali məhkəməsi tərəfindən qəbul edilən
«ağıllılıq qaydası» belə vasitələrə aid edilə bilər. Ali məhkəmə Şerman qanu-
nunun hüquqi yozumunda qismən dəyişiklik etdi və qanunun ticarəti məhdud-
laşdırmaq haqqında ümumi səciyyə daşıyan doktrinanın əhatə dairəsini ümumi
hüquq çərçivəsində «ağılsız» kimi təsnifləşdirilən məhdudiyyətlər miqyasında
daraltdı. Bununla yanaşı, antitrest qanunvericiliyinin sərtlik dərəcəsini azaltmaq
məqsədi ilə daha 2 üsuldan istifadə edilməyə başlandı:
1)Bu qaydaların daha dar məzmunda yozumu;
2)Müəyyən istisnaların tətbiqi.
Eyni zamanda, qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, antitrest tənzimləmə rejimi bir
sıra müxtəlif məzmunlu və təyinatlı proseslərin təsiri nəticəsində dövri olaraq
müəyyən dəyişikliklərə məruz qalır (sərtləşmə yaxud yumşalma yönümlü).
Məsələn, siyasi hakimiyyətin bir partiyadan digərinə keçməsi, özəl sektora
dövlət müdaxiləsinin güclənməsi yaxud zəifləməsi və s. bu qəbildən olan
amillər sırasındadır.
Antitrest qanunvericiliyi müasir şəraitin spesifikasını nəzərə almaqla in-
hisar yaxud rəqabət mühitinin qiymətləndirilməsində bir qayda olaraq iqtisadi
effektivlik prinsipindən çıxış edir. Yə’ni, söhbət artıq rəqabətin məhdudlaşdırıl-
masının birmə’nalı «şər» kimi qəbulunun aksiomatikliyindən getmir. Əgər, bu
məhdudlaşma nəticəsində inkişaf edən inhisarlaşma prosesi daha yüksək
effektivlik gətirirsə, onda antitrest qanunvericiliyi «susur»!
Bunu əyani şəkildə Đngiltərənin patent qanunvericiliyi sisteminin timsalın-
da görmək mümkündür. Bəri başdan qeyd etmək lazımdır ki, Đngiltərə qanun-
vericiliyi ən’ənəvi ingilis siyasətinin tətbiqi (azad ticarət və dövlətin iqtisadiy-
yata müdaxiləsinin minimal səviyyəsi) ilə əlaqədar olaraq Amerika ilə müqa-
yisədə daha liberaldır.
Ümumiyyətlə, Đngiltərədə müasir antiinhisar qanunvericiliyi XX əsrin 70-
ci illərindən sonra formalaşmağa başlamışdır. Bu proses ilkin olaraq ticarət

244
praktikasının məhdudlaşdırılması və qanuni ticarət haqqında normativ aktların
qəbulundan start götürür: Ticarət haqqında Qanun (1973-cü il), Məhdudlaşdırıcı
Ticarət Praktikası haqqında Qanun (1975), Məhdudlaşdırıcı Praktika üzrə
Məhkəmə haqqında Qanun (1976-77); Yenidən satış qiymətləri haqqında
Qanun (1976) və s. bu qəbildən olanlar sırasındadır. Đnhisarlaşma prosesinin
hüquqi tənzimlənməsinin təkmilləşdirilməsinə edilən cəhd 1980-cı ildə qəbul
olunmuş rəqabət haqqında qanunda öz əksini tapmışdır. Bununla belə, antiin-
hisar istiqamətli fəaliyyətin intensivləşdirilməsini nəzərdə tutan «Rəqabət haq-
qında» Qanun bu yönümdə qismən də olsa, canlanma yarada bilmədi.
Və, beləliklə, Đngiltərənin antiinhisar qanunvericiliyinin inkişaf xüsusiy-
yətləri inhisarlara dövlət nəzarətinin iki sisteminin meydana çıxmasına səbəb
olmuşdur. Qanuni ticarət və rəqabət haqqında qanunlara əsaslanaraq formalaş-
dırılmış birinci sistemdə dövlət ticarəti üzrə Đdarə, Đnhisarlar üzrə Komissiya,
Sənaye və Ticarət üzrə Dövlət Katibi strukturları həlledici rol oynayırlar.
Məhdudlaşdırıcı ticarət praktikası üzrə qanunvericiliyə əsaslanan ikinci
nəzarət sistemində əsas rolu isə məhdudlaşdırıcı ticarət praktikası üzrə məh-
kəmə oynayır.
Dövlət ticarəti üzrə Đdarə hegemon mövqedən sui-istifadə hallarına aid
müxtəlif məlumatları toplayır, öz qərarları haqqında hökuməti məlumatlandırır
və zəruri hallarda aşağıdakı istiqamətlərdə iddia qaldırır:
1)Hər hansı bir sahədə inhisarçı situasiya haqqında işi inhisarlar üzrə
Komissiyaya verir;
2)Birləşməsi gözlənilən müəssisələr üzərində nəzarəti həyata keçirir;
3)Kartel müqavilələri haqqında işi məhdudlaşdırıcı praktika üzrə məhkə-
məyə verir;
4)Yenidən satış üçün qiymətqoyma və onun dəstəklənməsi haqqında iddia
qaldırır.

245
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, sözügedən Đdarənin rəqabət siya-
sətini müəyyənləşdirmək üzrə fəaliyyəti məsləhətçi səciyyə daşıyır.
Đnhisarlar üzrə Komissiyanın əsas vəzifəsi inhisarçı situasiyanın mövcud-
luğu yaxud formalaşa bilmə ehtimalı yaxud müəssisələrin qovuşması üzrə təh-
qiqat aparmaq və məruzə hazırlamaqdan ibarətdir. Əgər inhisarlar üzrə Ko-
missiya belə bir qərar qəbul etsə ki, inhisarçı fəaliyyət ictimai mənafelərə
toxunur, onda dövlət katibi müxtəlif cəza tədbirlərinin tətbiqinə əl ata, müqa-
vilənin fəaliyyətinin dayandırılması, mal göndərişinə qadağa qoyulması, qovuş-
manın qadağan edilməsi yaxud məhdudlaşdırılması, bu və ya digər üsullarla
müəssisənin bölgüsü, əlaqələndirilmiş sazişlər, ayrı-seçkilik və s. üzrə qadağa
məzmunlu qərar çıxara bilər.
Đngiltərənin ticarət və sənaye üzrə dövlət katibi inhisarçı fəaliyyətin və
rəqabətin reqlamentləşdirilməsi işində geniş səlahiyyətlərə malikdir. Belə ki,
əgər inhisarlar üzrə Komissiyanın qərarı məsləhətçi (tövsiyyə) xarakteri
daşıyırsa, dövlət katibi inhisar situasiyası yaxud antirəqabət praktikası üzrə son
və qəti qərar qəbul etmək (eləcə də, digər Nazirlər) iqtidarındadır.
Fransanın antiinhisar qanunvericiliyində əsaslı dönüşün başlanğıcı 19 iyul
1977-ci il Qanunu ilə reallığa çevrildi. Bu qanunla bazardakı hegemon mövqe-
dən sui-istifadə hallarına və qadağan edilmiş kartellərə qarşı cəza tədbirləri daha
da sərtləşdirildi. Fransada ilk dəfə olaraq məhz həmin dövrdə istehsalın
təmərküzləşməsi üzərində nəzarət təşkil edildi.
1986-cı ildə isə əvvəlkindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən yeni anti-
inhisar qanunvericiliyi qəbul edildi. Bu qanunvericiliyin nəzəri əsasını «diri-
jizm» konsepsiyası təşkil edirdi və əsas məsələlərdən biri qiymətlərin dövlət
tərəfindən tənzimlənməsi idi. Eyni zamanda, bu aspektdən diqqət çəkən məqam-
lar sırasında dövlətin iqtisadi müdaxiləsindən (çoxlu qeyd-şərtlərə baxmayaraq)
imtina edilməsidir. Və, aydındır ki, bununla da qiymətlərin tənzimlənməsi və

246
qiymətqoyma, inflyasiya ilə mübarizə bütünlüklə bazar mexanizminin öhdəsinə
buraxılmış oldu.
Fransada inhisarçı fəaliyyət üzərində nəzarəti rəqabət məsələləri üzrə Şura,
Đqtisadiyyat Naziri və məhkəmələr həyata keçirirlər. Rəqabət məsələləri üzrə
Şura müstəqil inzibati orqan hesab olunur və onun qərarlarına Đqtisadiyyat
Nazirliyinin «veto» qoymaq hüququ yoxdur. O, müxtəlif idarə və təşkilatların
sifarişi ilə məşvərətçi funksiyanı yerinə yetirir, müəyyən hallarda isə özü
müvafiq sanksiya qoyur.
Fransada inhisarçı praktika üzərində nəzarətin mühüm hissəsi bazarda
iqtisadi təmərküzləşmənin yoxlanılması üzərinə düşür. Đqtisadiyyat Nazirliyinin
təşəbbüsü ilə rəqabət məsələləri üzrə Şura tərəfindən istənilən təmərküzləşmə
haqqında layihə yaxud müəssisələrin təmərküzləşməsi yoxlanıla bilər. Aydındır
ki, bu halda təmərküzləşmənin rəqabətə mənfi təsiri, ələlxüsus bazarda
hegemon mövqenin yaradılması yaxud gücləndirilməsi əsas kriteriya kimi
götürülür.
Əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi, AFR-nın antiinhisar qanunvericiliyi hər
iki sistem (Amerika və Avropa) arasında orta mövqe tutur. Bu ölkədə antiin-
hisar qanunvericiliyinə stimullaşdırıcı təsiri II Dünya Müharibəsindən sonra
qərarlaşmış azad bazar iqtisadiyyatı həyata keçirmişdir. 1949-cu ildə iki qanun
layihəsi işlənib hazırlanmışdır: Effektivliyin yüksəldilməsi yolu ilə rəqabətin
təminatı haqqında və Đnhisarlar üzrə Đdarələr haqqında. Bu yönümdə aparılan
fəaliyyətin nəticəsində Kartel Qanunu kimi tanınan «Rəqabətin məhdudlaşdı-
rılmasına qarşı» Qanun (1957) qəbul olunmuşdur. Son illərdə antiinhisar qanun-
vericiliyini daha da təkmilləşdirmək məqsədi ilə Kartel Qanununa çoxlu sayda
düzəlişlər edilmişdir. Hal-hazırda həmin qanun 1989-cu il redaktəsi ilə
qüvvədədir.
AFR-nın Kartel Qanunu iki prinsipə əsaslanır: qadağa və inhisarçı fəaliy-
yətin tənzimlənməsi və nəzarət prinsipləri.

247
Eyni ilə ABŞ-ın antitrest qanunvericiliyində olduğu kimi, Kartel qanunu
müəyyən kateqoriyalı razılaşmaları qadağan edir (kartel müqavilələri, kartel
sərəncamları). Amma, tətbiq edilən qadağan prinsipinə o qədər əlavələr daxil
olunur ki, nəticə etibarı ilə onu neytrallaşdırır yaxud təsir dərəcəsini əhəmiyyətli
dərəcədə azaldır. Bu fərq hər iki qanunvericiliyin müqayisəsində (konkret hal
üzrə) daha qabarıq nəzərə çarpır. Məsələn, Şerman Qanunu ticarəti məh-
dudlaşdıran hər cür müqaviləni qadağan edir. Yəni, müqavilə bağlandığı andan
qeyri-qanuni hesab olunur. Kartel Qanunu isə kartel müqavilələrinin tətbiqini
(yerinə yetirilməsini) qeyri-qanuni sayır. Bundan başqa, ABŞ-ın antitrest qanun-
vericiliyi həm üfiqi, həm də şaquli istiqamətdə rəqabətin məhdudlaşdırılmasını
qadağan edir. AFR-in Kartel Qanununda isə qadağa yalnız üfiqi yönümə aid
olunur.
ABŞ-da inhisarçı fəaliyyət üzərində dövlət nəzarəti Ədliyyə Nazirliyinin
antitrest şö’bəsi tərəfindən həyata keçirilir. Bu şö’bə antitrest qanunvericiliyini
pozanlar haqqında iş qaldırır və onu məhkəməyə verir. Ədliyyə Nazirliyindən
başqa antitrest qanunvericiliyinə əməl edilməsi üzərində dövlət nəzarətini
Federal ticarət Komissiyası da həyata keçirir. Həmçinin, qeyd edilməlidir ki, bu
tədbirlər kompleksinin həyata keçirilməsində əsas yük federal məhkəmələrin,
ələlxüsus ABŞ-ın Ali məhkəməsinin üzərinə düşür. Məhkəmələr bir qayda
olaraq, müqavilələrdə yaxud təsərrüfat fəaliyyətinin metodlarında mövcud olan
bu və ya digər məhdudlaşdırıcı şərtlərin qeyri-qanuni olduğunu yaxud ümumiy-
yətlə, qanunililiyini qiymətləndirir.
AFR-da ifrat inhisarlaşmanın neqativ nəticələrinin yumşaldılması istiqa-
mətində bazar münasibətlərinin dövlət tənzimlənməsini kartellərin işi üzrə
orqanlar həyata keçirir. Bu orqanlara Kartellərin işi üzrə Federal Đdarə, iqtisa-
diyyatın Federal Naziri və torpaqların ali orqanları aiddir. Sənaye və profes-
sional assosiyasiyalarının öz sahələrində rəqabət qaydalarını formalaşdırmaları
özəl sektorun rəqabət münasibətlərində öz fəaliyyətlərinin tənzimlənməsi

248
keyfiyyətində qəbul oluna bilər. Kartellərin işi üzrə Orqanlar müəssisələrə,
kartellərə, sənaye və professional assosiyasiyalara qarşı inzibati, cərimə tədbir-
ləri həyata keçirə yaxud təhqiqat apara bilərlər.
Đnzibati üsulla müdaxilədə bir qayda olaraq, kartel müqavilələrinə icazə
verilməsi yaxud qadağan olunması, müəssisələrin qovuşması haqqında müqavi-
lələrin qeyri-qanuniliyi, bazarda hegemon mövqe tutan müəssisənin qeyri-
qanuni davranışının qadağan olunması haqqında məsələlər həll edilir.
Maraqlı cəhətləri ilə seçilən antiinhisar qanunvericiliyi Đsraildə tətbiq
edilməkdədir. Digər ölkələrdən fərqli olaraq, «Sahibkarlıq azadlığı haqqında»
Qanun Đsraildə əsas qanun kimi tövsif olunur. Bu baxımdan, Đsraildə biznes
sferasında fəaliyyətin məhdudlaşdırılmasına yönəldilən, başqa sözlə sırf anti-
inhisar mahiyyəti daşıyan qanun 1988-ci ildə qəbul edilmiş «Sahibkarlıq fəaliy-
yətinin məhdudlaşdırılması» haqqında qanundur. Qanun konseptual baxımdan 3
istiqaməti özündə ehtiva edir: Kartel sazişləri, inhisar və şirkətlərin birləşməsi.
Kartel sazişləri 2 aspektdə nəzərdən keçirilir:
1)Yazılı şəkildə (müqavilə);
2)Tərəflərin müəyyən davranış tərzi formasında.
Eyni zamanda, hansısa şirkət kartel fəaliyyətinə uyğun addımlar atırsa, o
hətta həmin sazişin iştirakçısı olmasa da, kartelin tərəflərindən biri kimi qəbul
edilir. Digər tərəfdən, yalnız iki halda sözügedən qanunun təsir dairəsindən
uzaqlaşmaq mümkündür: Razılaşmanın qanuna müvafiqliyi gözlənildikdə və
qız şirkətlə razılaşma olduqda.
Kartel sazişində iştirak etmək istəyən subéekt mütləq xüsusi orqanların
razılığını almalıdır. Sözügedən qanuna əməl edilməsi üzərində nəzarət iki əsas
orqan tərəfindən həyata keçirilir: Sənaye və Ticarət Nazirliyinin nəzdində olan
sahibkarlıq fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması üzrə Müvəkkil və sahibkarlıq
fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması üzrə Məhkəmə! Kartel sazişinin müddəti
məhkəmə tərəfində cəmi 3 illə məhdudlaşdırılır.

249
Đsrail qanununa görə şirkətlərin birləşmə prosesinin məhdudlaşdırılması
aşağıdakı kriteriyalar əsasında həyata keçirilir:
1)Birləşmiş şirkətin əmtəə (xidmət) bazarında payı 50%-dən yüksək olarsa,
yaxud istehsalın 50%-nə nəzarət edərsə;
2)Birləşmə istəyində olan iki şirkətin illik satış həcmi 150 mln. şekeldən
çox olarsa;
3)Əgər birləşməkdə olan iki şirkətdən biri inhisarçıdırsa. Maraqlıdır ki,
yalnız sözügedən şirkətlərin daxili bazarda satış həcmi əsas götürülür. Xarici
iqtisadi dövriyyə bu məcmuluğa aid edilmir.
Birləşmə qərarına gəlmiş şirkətlər Müvəkkildən əvvəlcədən icazə
almalıdırlar. Bu icazə əgər 30 gündən çox müddəti əhatə edərsə və bu vaxt
ərzində hər hansı bir qərar çıxarılmazsa, onda bu razılıq kimi qəbul olunur.
Đnhisar fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması isə yuxarıda qeyd etdiyimiz 50%-
lik limitlə əsaslandırılır. Đnhisarçı fəaliyyətin məhdudlaşdırılmasında əsas
məqsəd ictimai zərərin qarşısının alınmasıdır.
Sənayecə inkişaf etmiş ölkələrin qanunvericilik təcrübəsi göstərir ki,
haqsız rəqabət və inhisarçı fəaliyyətin qarşısının alınmasının hüquqi tənzim-
lənməsi müxtəlif mənbələrə istinadən formalaşır: Əlahiddə şəkildə qəbul edil-
miş antiinhisar qanunları və haqsız rəqabətin aradan qaldırılması haqqında qa-
nunlar (Avstriya, Đspaniya, Kanada, AFR, Đsveçrə); Antiinhisar qanunları və
haqsız rəqabətin qarşısının alınması sferasında mülki hüququn ümumi normaları
(Đtaliya, Fransa); Antiinhisar yaxud antitrest qanunları və haqsız rəqabətin
qarşısının alınması sferasında məhkəmə nəzarəti (ABŞ, Đngiltərə).
Đnkişaf etmiş ölkələrin antiinhisar qanunvericiliyinin tədqiqi antirəqabət
mahiyyəti daşıyan aşağıdakıların müəyyən edilməsinə imkan verir:
1)Rəqabətin üfiqi məhdudlaşdırılması;
2)Rəqabətin şaquli məhdudlaşdırılması;
3)Bazarda hegemon mövqedən sui-istifadə və s.

250
Rəqabətin üfiqi məhdudlaşdırılması eyni səviyyədə məhsul (xidmət)
bölgüsü yaxud istehsalla məşğul olan tərəflər arasında müqavilə bağlanmasını
özündə ehtiva edir. Bu hal ikitərəfli sazişlərdən tutmuş çoxtərəfli sazişlərə
qədər, yəni sadədən mürəkkəbə doğru müxtəlif variasiyalarda ola bilər.
Rəqabətin üfiqi məhdudlaşdırılmasının tipik nümunəsi kartel müqavilə-
ləridir. Mə’lumdur ki, bu müqavilələr bir qayda olaraq qiymətin reqlamentləş-
dirilməsi, satış bazarlarının bölüşdürülməsi kimi, eləcə də özünəməxsus ticarət
şəraitinin yaradılması yönümlü inhisaryaradan prosesləri özündə əks etdirir.
Hətta, bu müqavilələrdə onun tələblərini yaxud müqavilə öhdəliklərini pozan
tərəfin inzibati sanksiyaya məruz qalması da qeyd edilir.
Sırf mahiyyət prizmasından yanaşma açıq-aydın şəkildə göstərir ki,
rəqabətin üfiqi məhdudlaşdırılması antiinhisar qanunvericiliyinin ən ciddi
şəkildə pozulmasıdır.
Rəqabətin şaquli məhdudlaşdırılmasında isə adətən məhdudlaşdırıcı şərtlər
birtərəfli qaydada qəbul edilir. Yə’ni, bu halda tərəflərarası güc bərabərsizliyi
öndə olur. Belə ki, bazarda hegemon mövqe tutan sahibkar daha zəif olan
kontragentə öz şərtlərini qəbul etdirir.
Rəqabətin şaquli məhdudlaşdırılması kateqoriyasına hər şeydən əvvəl,
müstəsna ticarət əməliyyatları haqqında müqavilələr (yalnız müəyyən alıcıya
mal satışı yaxud yalnız müəyyən mal göndərəndən mal alışı haqqında müqa-
vilələr), əlaqələndirilmiş müqavilələr (əsas malın satışı ikinci dərəcəli malla
birlikdə təklif edilir), yenidən satış üzrə qiymətqoyma yaxud onun dəstək-
lənməsi, sənaye obyektləri üzərində hüququn ötürülməsi haqqında müqavilə-
lərdə məhdudlaşdırıcı şərtlərin olması və s. aid edilir. Bütün bunlarla yanaşı,
qeyd edilməlidir ki, rəqabətin üfiqi və şaquli istiqamətli məhdudlaşdırılmasını
heç də həmişə bir-birindən ayırmaq, fərqləndirmək mümkün olmur. Məsələn,
sənaye mülkiyyəti üzərində hüquqa münasibətdə tətbiq edilən çarpaz lisenzi-

251
yalaşdırma yaxud rəqib firmaların bir-birini öz mallarının müstəsna distribi-
yutoru təyin etməsi bu qəbildən olanlar sırasındadır.
Đnkişaf etmiş ölkələrdə bazarların inhisarlaşması əsasən iki yolla həyata
keçirilir: Üfiqi inteqrasiya, yəni rəqib müəssisənin əldə edilməsi və şaquli
inteqrasiya, yəni özünün təchizat və satış sisteminin yaradılması!
Rəqabət aparan kompaniyanın əldə edilməsi də antirəqabət səciyyəsi
daşıyır. Ticarətlə məşğul olan korporasiyanın başqa bir korporasiyanın əmlakı-
nın yaxud səhmdar kapitalının bir hissəsini yaxud hamısını (birbaşa yaxud
dolayısı ilə) əldə etmək hüququ yoxdur.
Ümumiyyətlə, Qərb ölkələrində antiinhisar qanunvericiliyi və antiinhisar
siyasəti geniş şəkildə inkişaf etmiş və artıq uzun onilliklər ərzində inhisar və
onun neqativ nəticələri üzərində nəzarət mexanizmi müvəffəqiyyətlə həyata
keçirilir. Sözsüz ki, antiinhisar qanunvericiliyi və antiinhisar siyasəti (inkişaf
etmiş ölkələrdə) heç də qüsursuz deyildir. Yəni, bu baxımdan inhisarın ümumi
şəkildə qadağan olunması bu qadağandan istisnalarla xeyli «yumşaldılır». Və,
bu istisnalar həm ayrıca götürülmüş kompaniyaya, həm də bütövlükdə bir
sahəyə aid edilir. Bununla yanaşı, prinsipcə ABŞ və Qərbi Avropa ölkələrinin
antiinhisar siyasəti (baxmayaraq ki, bir-birindən əksər istiqamətlər üzrə əhəmiy-
yətli dərəcədə fərqlənirlər) ciddi şəkildə düşünülmüş, iqtisadi cəhətdən əsaslan-
dırılmış formada həyata keçirilir.
Antiinhisar siyasətinin dünya təcrübəsində araşdırdığımız problemlə bağlı
xüsusi elmi maraq doğuran nəticə iqtisadi regionalizmin real-məzmunlu tətbiqi
çərçivəsində mövcud olan yanaşma və üsullarla, onlardan istifadə spesifikliyi
ilə əlaqədardır. Bu mənada dünyanın ən dinamik inkişafda olan inteqrasiya
blokunun-Avropa Đttifaqının təcrübəsi əlahiddə əhəmiyyət kəsb edir. Araşdır-
malarımız göstərir ki, antiinhisar siyasəti 1990-cı illərdən başlayaraq sözügedən
qruplaşmada geniş yayılmağa başlamışdır. Yəni, əlverişli sahibkarlıq mühitinin
formalaşdırılması zəruriliyi (regional səviyyədə) yalnız inteqrasiya prosesinin

252
yekun mərhələlərində aktuallaşmış və bu istiqamətdə əməli tədbirlər sistemi
həyata keçirilməyə başlanmışdır. Rəsmi mbvqe, niyə məhz vahid Avropa
məkanı haqqında akt qəbul edildikdən (1987) sonra antiinhisar praktikasının
intensivləşdirilməsini istehsalın və kapitalın transmilliləşməsinin sür’ətlənməsi
ilə izah edir. Həqiqətən də, həm regional, həm də qlobal ümumiliyin sistemli
yaranışında üfiqi əlaqələr kompleksini tam şəkildə ehtiva edən transmilliləşmə
ayrıca götürülmüş ölkə hökumətinin proseslərə təsir imkanlarını minimuma
endirməklə yaxud maksimum məhdudlaşdırmaqla fövqəl-hökumət səviyyəli
tənzimləməni obéektiv zərurət kimi meydana çıxarır. Yə’ni, həm istehsal, həm
də tədavül sferasında gedən təmərküzləşmə, təbii mahiyyət daşımaqla sistem-
daxili çulğalaşmanın ayrı-ayrı bazar subéektlərinin təsiri altına keçməsini,
nəinki inhisarçı fəaliyyətin, eləcə də bütövlükdə inhisarizmin meydana çıxması
təhlükəsini reallaşdırır. Đqtisadi və valyuta ittifaqının gerçəkləşdirilməsi yolun-
dakı hüquqi əngəllərin aradan qaldırılması blok üzvü olan ölkələrin mənafe ta-
razlığına hər iki istiqamətdə-həm ümummilli maraqların ödənilməsi, həm də
təsərrüfat subéektlərinin korporativ maraqlarının təminatı baxımından neqativ
təsir göstərir. Buna görə də, bizim problemə konseptual baxışımız yuxarıda
qeyd edilən ən’ənəvi rəsmi mövqedən ən azı iki istiqamətdə fərqlənir:
1)Đstehsal və kapitalın transmilliləşməsi prosesləri XX əsrin 70-ci illərdən
başlamış və artan sür’ətlə inkişafdadır. Əgər nəzərə alsaq ki, sözügedən
inteqrasiya qruplaşmasında artıq 1969-cu ildən ümumbazar formalaşdırılmış və
bunun da nəticəsində hazır məhsul, istehsal amilləri, o cümlədən işçi qüvvəsi və
kapitalın ölkələrarası (blokdaxili) sərbəst hərəkəti təmin edilmişdir, onda
antiinhisar siyasətinin zəruriliyini yalnız bu amillə bağlamaq o qədər də
inandırıcı görünmür. Zənnimizcə, inhisarizmə qarşı mübarizənin zəruriliyi
həmin proseslərin intensivləşməsi fonunda regional vahidləşmənin sür’ətlən-
məsi və sonuc olaraq blokdaxili iqtisadi gücün qütbləşməsi təhlükəsinin reallığı
ilə əlaqədardır. Başqa sözlə, Avropa Đttifaqı çərçivəsində antiinhisar siyasətinin

253
konseptual yönümü daha çox və başlıca olaraq makroiqtisadi problemlərlə, daha
konkret ifadə etsək, ümummilli mənafelərin ölkə→ölkə və ölkə→region
bölümündə optimal tarazlaşdırılmasına yönəldilmişdir.
2)Real bazar münasibətlərinin «dərininə» inkişafından doğan pərakəndəlik
inkişaf etmiş iqtisadiyyat şəraitində makroiqtisadi hadisələrin meydana
çıxmasına birbaşa təsir göstərir. Belə olan bir halda və nəzərə alsaq ki, iqtisadi
prosesin başlıca hərəkətverici qüvvələri mikroiqtisadi səviyyənin sub’ektləridir,
onda milli→korporativ və regional→korporativ maraqların tarazlaşdırılması
problemi aktuallaşır.
Beləliklə, Avropa Đttifaqı çərçivəsində antiinhisar siyasətinin konseptual
bazası bütünlüklə neoklassizmə əsaslanmaqla blokdaxili sosio-mədəni və digər
aspektlərdə ortalığa çıxan determinliyi birtərəfli qaydada prosesdən sərf-nəzər
edir. Və, əslində, Avropa Đttifaqı inhisarlarla deyil, mənafe tarazlığına mənfi
təsir göstərən proseslərlə mübarizə aparır. Yuxarıda gəldiyimiz qənaətin gerçək-
liyi sözügedən inteqrasiya bloku daxilində tətbiq edilən antiinhisar siyasətinin
rəsmi konsepsiyasının məzmunu ilə tam şəkildə sübuta yetirilir.
Hal-hazırda, Avropa Đttifaqının antiinhisar siyasətinin əsas çıxış nöqtəsi tə-
sərrüfat subyektinin hegemon mövqeyindən doğan nəticələrə söykənir. Əgər, bu
halda tələbə uyğun olaraq mal çeşidi vaxtlı-vaxtında yeniləşirsə, bazara daxil
olan malların rəqabətətablılığı, keyfiyyət səviyyəsi yüksəlirsə, qiymətdən
elastiklik mövcuddursa, onda antiinhisar tədbirlərinə əl atılmır. Başqa sözlə,
inhisarçı strukturlar əks-inhisarlaşma prosesinə mə’ruz qalmırlar.
Problemin qoyuluşu, eləcə də ona konseptual baxışın daxili təbiəti açıq-
aydın şəkildə göstərir ki, Avropa Đttifaqı antiinhisar siyasətinə, ümumiyyətlə,
rəqabət mühitinin formalaşmasına yanaşmada neoklassizm çərçivəsindən çıx-
maq fikrində deyildir. Gəldiyimiz qənaətin doğruluğu sözügedən inteqrasiya
blokunun antiinhisar praktikasının spesifik xüsusiyyətləri ilə əyani şəkildə
sübuta yetirilir.

254
Araşdırmalarımız göstərir ki, Avropa Đttifaqında inhisaryaradan proseslərlə
mübarizə əsasən və başlıca olaraq bazar subyektlərinin birləşməsi (qovuşması)
yönlüdür və eyni zamanda, bu aspektdə antiinhisar tədbirlərinə əl atmanın özü
də müəyyən çərçivə ilə məhdudlaşır. Bu halda ilkin olaraq birləşmənin miqyası
müəyyənləşdirilir. Əgər bu birləşmə Blok miqyaslıdırsa, onda Avropa
Đttifaqının №4064/89 saylı Təlimatı tətbiq edilir. Birləşmə 3 kriteriya əsasında
qiymətləndirilir: Dünya üzrə dövriyyə; Avropa Đttifaqı çərçivəsində dövriyyə və
onun coğrafi bölgüsü.
Əgər birləşən (qovuşan) firmaların məcmu dünya dövriyyəsi 5 mlrd.
GKUĐ; Blok çərçivəsində isə 250 mln. GKUĐ-dan çoxdursa, onda birləşmə
(qovuşma) Avropa Đttifaqı miqyaslı hesab edilir. Eyni zamanda, göstərmək
lazımdır ki, hər hansı bir üzv-ölkənin daxilində və ona məxsus olan firmaların
birləşməsi sırf milli məzmun daşımaqla istisna təşkil edir və bu prosesə
sözügedən Təlimat tətbiq edilmir. Yə’ni, bu halda da həmin birləşmə (qovuşma)
milli qanunvericiliyin təsir dairəsinə düşür.
Avropa Đttifaqının qanunvericiliyində birləşmə (qovuşma) prosesləri
üzərində antiinhisar nəzarətini iki orqan həyata keçirir: Komissiya və Avropa
məhkəməsi. Eyni zamanda, üzv-ölkələrin bu prosesə qarışması imkanları da
mövcuddur. Belə ki, bunun üçün iki istisna nəzərdə tutulur:
1)Əgər üzv-ölkə Komissiyaya sübut edə bilsə ki, birləşmə (qovuşma) onun
daxili bazarının hər hansı bir seqmentində rəqabətin normal gedişinə maneə
yarada bilər;
2)Rəqabətə aidiyyəti olmayan məsələlərdə Komissiya ilə paralel surətdə
hərəkət edə bilər. Məsələn, ictimai təhlükəsizlik (müdafiə kompleksi sferasın-
da); Đnformasiya üzərində mülkiyyətin ifrat təmərküzləşməsi və s.
Firmaların birləşməsinin (qovuşmasının) qiymətləndirilməsində Komissiya
iki kriteriyadan çıxış edir.
1)Birləşmənin (qovuşma) bazarının strukturuna təsiri;

255
2)Birləşmənin (qovuşma) blokdaxili rəqabətə təsiri.
Əgər birləşmə Avropa Đttifaqı iqtisadi məkanında rəqabətin normal gedi-
şinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərərsə, onda həmin müqavilə qadağan edilir.
Bununla yanaşı, firmanın hegemon mövqedə olmasını qiymətləndirmək üçün
Komissiya həmin subyektin fəaliyyət göstərdiyi mal bazarını müəyyənləşdirir
və onun coğrafi xarakteristikasını nəzərə almaqla hegemon mövqenin mövcud
olub-olmamasını dəqiqləşdirir. Birləşmə (qovuşma) üçün qoyulan limit bazar
payının 25%-dən çox olmasıdır.
Antiinhisar prosedurasının pozulmasında əsasən aşağıdakı tədbirlərdən
istifadə olunur:
1)Qadağa;
2)Cərimə;
3)Zəmanət (birləşən firmaların Komissiyaya verdikləri zəmanət). Buna
əsasən aşağıdakılar aid edilir: Qiymətli kağızların bir hissəsini rəqib firmalara
satmaq; Müstəsna hüquq verməklə satışın təşkili üzrə münasibətləri yenidən
qurmaq.
Qeyd etmək lazımdır ki, əksər keçid iqtisadiyyatlı ölkələr antiinhisar
qanunvericiliyinin formalaşdırılması və antiinhisar siyasətinin tətbiqində prinsip
etibarı ilə Avropa sisteminə maksimum uyğunlaşma istiqaməti götürmüşlər.
Rusiya Federasiyasında antiinhisar qanunvericiliyi çoxlu sayda qanun,
sərəncam və normativ aktlara əsaslanır ki, bunların içərisində də 9 qanun və
normativ akt, o cümlədən 22 mart 1991-ci il tarixli «Əmtəə bazarlarında
inhisarçı fəaliyyətin məhdudlaşdırılması və rəqabət haqqında», 30 noyabr 1995-
ci il tarixli «Maliyyə-sənaye qrupları haqqında», 17 avqust 1995-ci il tarixli
«Təbii inhisarlar haqqında», 14 aprel 1998-ci il tarixli «Xarici ticarətdə Rusiya
Federasiyasının iqtisadi maraqlarının mühafizəsi üzrə tədbirlər haqqında» və s.
qanunlar əlahiddə əhəmiyyət kəsb edir. Rusiyada antiinhisar siyasətini həyata
keçirmək, bazar strukturlarını dəstəkləmək, əmtəə bazarlarında inhisarçı

256
təmayülləri aradan qaldırmaq məqsədi ilə ilkin olaraq Antiinhisar siyasəti üzrə
Dövlət Komitəsi və ərazi orqanları yaradılmışdır. Lakin, bu struktur öz
fəaliyyətində gözlənilən effekti əldə edə bilmədi və 1999-cu ildə həmin orqanın
bazasında Sahibkarlığa kömək və antiinhisar siyasəti üzrə Nazirlik təsis edildi.
Eyni zamanda, bu vaxta qədər müstəqil fəaliyyyət göstərən bir sıra profil
strukturları-nəqliyyatda təbii inhisarları tənzimləmək üzrə Rusiya Federal
xidməti; Rabitə sferasında təbii inhisarları tənzimləmək üzrə Rusiya Federal
xidməti; Kiçik sahibkarlığın dəstəklənməsi və inkişafı üzrə Dövlət Komitəsi
yeni yaradılan Nazirliyin tərkibinə daxil edildilər.
Rusiya Federasiyasının antiinhisar qanunvericiliyinə görə müəssisə o halda
inhisarçı hesab olunur ki, əvəzedicisi (substitut) olmayan, yaxud komplementar
(tamamlayıcı) əmtəə bazarında hegemon mövqe tutsun. Əgər hər hansı bir
əmtəə bazarında mal təklifinin formalaşmasında müəssisənin xüsusi çəkisi 65%-
dən az deyilsə, onda həmin müəssisə hegemon hesab edilir. Bu qaydadan iki
istisna da nəzərdə tutulmuşdur:
1)65%-lik paya malik olmasına baxmayaraq, əgər müəssisə sübut edə bilsə
ki, onun bazardakı mövqeyi hegemon mövqe deyil, onda həmin müəssisə
antiinhisar tədbirlərinə məruz qalmayacaqdır;
2)Antiinhisar orqanı 65%-lik paydan aşağı xüsusi çəkiyə malik olan
müəssisəni də hegemon saya bilər. Həmin orqan müəssisənin bazar payının
sabitliyini, onun rəqiblərinin bazar payının nisbi səviyyəsini, eləcə də bazara
yeni rəqiblərin daxil olmasında yaranan çətinlikləri müəyyənləşdirməklə belə
bir qərar qəbul etmək iqtidarındadır. Sözsüz ki, qeyd edilən yanaşma çərçi-
vəsində korporasiyalarla qarşılıqlı münasibətlərin səmərəli tənzimlənməsi
birtərəfli xarakter daşıyır və bu prosesin bütün sfera və istiqamətlərini əhatə
etmir. Eyni zamanda, bölünməz yaxud ayrılma yolu ilə kommersiya subyektinin
yaradılması istiqamətində razılaşma ilə bağlı suala cavab verilmir.

257
Sözügedən qanunun məntiqinə görə hər cür ayrılma yaxud bölünmə yalnız
yenidən yaranma kimi nəzərdən keçilir. Rusiyada dövlət Reestri bazarlardakı
təmərküzləşmənin real mənzərəsini adekvat şəkildə əks etdirmir.
Əlbəttə ki, qeyd edilən istiqamətdə əsas səbəblərdən biri Dövlət Reestrinin
statikliyidir. Digər səbəb problemə yanaşmada yol verilən metodoloji yal-
nışlıqlarla izah olunur. Məsələ burasındadır ki, Dövlət Reestri yalnız və başlıca
olaraq istehsalçı-müəssisələri, o cümlədən təbii inhisarları əhatə etməklə,
tədavül sferasında baş verən təmərküzləşmə proseslərini nəzər-diqqətdən kə-
narda qoyur. Digər tərəfdən, mal nomenklaturası ilə əlaqədar formalaşan si-
tuasiya da az əhəmiyyətli deyildir. Belə ki, malların yüksək komplimentarlığı
müxtəlif manevrlər etmə imkanını əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldir ki, nəticədə
də tam istehsal tsiklinin inteqrasiya olunmuş sub’ektlərin təsir dairəsində
olmasını sübut etmək müşkül işə çevrilir. Eyni zamanda, xarici investorların
məhz inteqrasiya prosesləri yönümdə fəaliyyətlərinin tənzimlənməsi sonuc
olaraq milli iqtisadi maraqlara mənfi təsir göstərir. Yə’ni, əslində yerli və xarici
təsərrüfat subéekti arasında «reqressiv» inteqrasiya gedir ki, bu da milli iqtisadi
vahidin əcnəbi mənşəli firmadan «satış-təchizat» asılılığına düşməsi ilə
nəticələnir.
Və, məntiqi yekun kimi, proses bütünlüklə xarici firmanın nəzarəti altına
keçir.
Antiinhisar qanunvericiliyinin sistemli tədqiqatı göstərir ki, Rusiyanın an-
tiinhisar orqanlarının yuxarıda əks etdirdiyimiz prosesi tənzimləmək yönü-
mündə hüquqi alət və vasitələri yoxdur... Eləcə də, bu hallarda bir qayda olaraq
təchizat, realizasiya və qiymət siyasəti haqqında informasiyanın əvvəlcədən
təqdim edilməsi tələbi də effektiv antiinhisar nəzarətini təmin edə bilmir.
Rusiyanın sözügedən qanununda proses yaxud hadisənin (rəqabəti məh-
dudlaşdırsa da) sosial-iqtisadi effektlə nəticələnməsi yəqinləşərkən, ona heç bir
məhdudiyyət şərti yaxud qadağa tətbiq edilmir. Aydındır ki, nəinki Rusiya,

258
Azərbaycan, eləcə də əksər keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə real sektora cəlb
edilən investisiyalara bir mə’nalı olaraq müsbət münasibət bəslənilir.
Ukrainanın antiinhisar siyasəti «Đnhisarizmin məhdudlaşdırılması və
sahibkarlıq fəaliyyətində haqsız rəqabətin yolverilməzliyi» haqqında qanunla
tənzimlənir. Bu qanun inhisarçı fəaliyyətin məhdudlaşdırılması, haqsız rəqabə-
tin yolverilməzliyi və antiinhisar qanunvericiliyinin normalarına riayət etmə
üzərində dövlət nəzarətinin həyata keçirilməsinin hüquqi əsaslarını özündə
ehtiva edir.
Bu qanuna görə, konkret mal bazarında mal təklifinin formalaşdırılmasında
35%-dən yüksək xüsusi çəkiyə malik olan subyekt inhisarçı hesab olunur. Eyni
zamanda, Antiinhisar Komitəsinin qərarı ilə 35%-dən aşağı paya malik olan
bazar subyekti də inhisarçı hesab oluna bilər. Eyni zamanda, antiinhisar
səciyyəli fəaliyyətin əsas ağırlıq mərkəzi 3 istiqaməti özündə birləşdirir:
1)Đnhisarçı mövqedən sui-istifadə;
2)Sahibkarlara münasibətdə (hakimiyyət orqanları tərəfdən) ayrı-seçkiliyin
qarşısının alınması;
3)Haqsız rəqabət.
Antiinhisar qanunvericiliyinə riayət edilməsi, inhisarçı mövqedən sui-isti-
fadə ilə bağlı sahibkarların mənafelərinin mühafizəsi və haqsız rəqabət üzərində
dövlət nəzarəti Antiinhisar Komitəsi tərəfindən həyata keçirilir. O, öz fəaliy-
yətində yalnız Ali Sovet qarşısında hesabat verir və onun tabeçiliyindədir.
Đnhisarçı mövqedə olan səhmdar cəmiyyətinin nəzarət paketini əldə etmək
istəyində olan sahibkar bu haqqa bir ay ərzində Antiinhisar Komitəsinə məlumat
verməlidir. Digər tərəfdən, bu Komitə inhisarçı fəaliyyətlə məşğul olan
subyektin məcburi qaydada bölünməsi haqqında qərar çıxara bilər.
Bölünmə yalnız iki halda tətbiq edilmir:
1)Müəssisənin, struktur bölmənin yaxud struktur vahidin təşkilati yaxud
ərazicə ayrılmasının mümkünsüzlüyü şəraitində;

259
2)Müəssisə, struktur bölmə yaxud struktur vahid arasında sıx texnoloji
əlaqə mövcuddursa (Əgər onların daxili dövriyyədə payı müəssisənin məcmu
məhsulunun həcmində 30%-dən az xüsusi çəkiyə malikdirsə).
Antiinhisar komitəsi tərəfindən sahibkarların cərimələnməsi aşağıdakı
hallarda həyata keçirilir:
1)Antiinhisar qanunvericiliyinin pozulmasının dayandırılması, razılaşmada
edilən düzəlişlərin ləğvi və onun əvvəlki halına qaytarılması (qanuna zidd olan
düzəlişlərin) haqqında Antiinhisar Komitəsinin qərarı yerinə yetirilmədikdə;
2)Antiinhisar Komitəsinə düzgün məlumat verməmək yaxud informasiyanı
gizlətməyə cəhd etdikdə.
Maraqlıdır ki, əksər xarici mütəxəssislər tərəfindən Ukrainanın antiinhisar
qanunvericiliyi dünya standartlarına uyğun hesab edilir. Bununla belə, qanunun
qəbul edildiyi dövrdən bu yana, onun normal işləməsi üçün hüquqi baza forma-
laşdırılmamış, ölkə iqtisadiyyatının korporativ modeli müəyyənləşməmişdir.
Eyni zamanda, Antiinhisar Komitəsi haqqında xüsusi əsasnamə təsdiq
edilməmişdir ki, bütün bunlar da nəticə etibarı ilə sözügedən qanunun tətbiqini
əhəmiyyətli dərəcədə əngəlləmişdir. Digər tərəfdən, nəzərə alınmalıdır ki,
Antiinhisar Komitəsi həm müşahidə və nəzarət, həm də məhkəmə funksiyalarını
özündə birləşdirir.
Ukrainanın antinhisar siyasəti əsas məqsədlər toplusunu 2 səviyyədə hazır-
lanmış proqram əsasında həyata keçirir:
1)Minimum proqram: Konkret antiinhisar səciyyəli işlərə baxılması;
qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi; regional antiinhisar orqanların
yaradılması;
2)Maksimum proqram: Đnhisarçı strukturların ləğvi və rəqabət mühitinin
formalaşdırılması (mühafizəsi).

260
Araşdırmalarımız göstərir ki, daha çox səciyyəvi xarakter daşıyan iki keçid
iqtisadiyyatlı ölkənin antiinhisar qanunvericiliyi və antiinhisar siyasətinin əsas
müddəaları kiçik istisnalarla, əksər MDB ölkələrinə xasdır.
Antiinhisar siyasətinin dünya təcrübəsi göstərir ki, bu problemə yanaşmada
nəinki nəzəri-metodoloji prinsiplər, eləcə də ayrı-ayrı ölkə və regional iqtisadi
qruplaşmaların səciyyəvi xüsusiyyətləri baxımından vahid platforma yoxdur.
Fərqli mövqelərin mövcudluğuna baxmayaraq, ümumnəzəri yanaşma
çərçivəsində antiinhisar siyasətinin predmeti kimi firmanın bazar davranışı və
bazar strukturu götürülür.
· 2. ANTĐĐNHĐSAR SĐYASƏTĐNĐN KONSEPTUAL ƏSASLARI

Antiinhisar siyasətinə konseptual baxışın bir neçə istiqaməti mövcuddur:
I.Antiinhisar siyasətinə neoklassik yanaşma. Məlumdur ki, göstərilən isti-
qamət antiinhisar siyasətinin xalis rəqabətdən uzaqlaşmağa imkan verməyən
başlıca vasitə kimi alternativsiz olduğu fikrini irəli sürür. Bu baxımdan
F.Şererin fikri səciyyəvidir: «...Həm ABŞ, həm də digər sənayecə inkişaf etmiş
ölkələrdə antitrest qanunlarının tətbiqi mənfəət əldə etməyə çalışan firmaların
fəaliyyətinin reqlamentləşdirilməsində ən mühüm vasitələrdən biridir»
1
.
Neoklassiklər üçün antiinhisar siyasətinin nail olması arzu edilən əsas norma
rəqabət azadlığıdır. Belə ki, bazar prosesinin mürəkkəbliyi, çoxşaxəliliyi və
çoxlaylılığı hər hansı bir başqa normanın müəyyən edilməsinə imkan vermir.
Buna görə də, rəqabət azadlığı yeganə norma kimi qəbul edilməlidir. Eyni
zamanda, neoklassiklər rəqabət azadlığı ilə optimal iqtisadi nəticələr arasında
heç bir ziddiyyətin olmadığı iddiasındadırlar.
II.Antiinhisar siyasətinə funksional yanaşma. Bu yanaşma rəqabətin
səmərəliliyini təmin edən normaları onun funksiyalarında görür. Antiinhisar
siyasətinin yönəlməsi zəruri hesab edilən müstəvi struktur→davranış→nəticə

261
triadasıdır. Bu zaman: a)Arzu edilməyən bazar nəticələri (məsələn, bazar gücün-
dən sui-istifadə) qadağan edilməlidir; b)Müəyyən bazar davranışları qadağan
olunmalıdır (məsələn, qeyri-qanuni razılaşma və paralel davranış); v)Müəyyən
bazar strukturunun dəyişdirilməsinə çalışmalıdır (antiinhisar müdaxiləsi yolu
ilə). Funksional yanaşma prosesin məntiqi gedişini aşağıdakı kimi görür: Arzu
edilən bazar nəticəsi əldə olunduqdan sonra struktur problemləri həll
edilməlidir. Bu halda da məqsədlərin prioritetlik dərəcəsindən çıxış edilməsi
tövsiyyə olunur. Məsələn, innovasiya baxımdan bazar strukturu kimi
oliqopoliyaya üstünlük verilir və s.
III. Antiinhisar siyasətinə islahatçı baxış. Bu mövqe bazar prosesinin
normal gedişinin pozulması ehtimalı yarandığı halda hökumətin müdaxiləsinin
zəruriliyini irəli sürən ən’ənəvi yanaşmanı rədd etmir. Lakin onlar belə bir fikir
irəli sürürlər ki, əvvəllər həyata keçirilən antiinhisar siyasətində informasiyanın
məsrəfləri və dəyəri, bu sferada göstərilən xidmətlər və s. nəzərə alınmırdı.
Đslahatçı istiqamətin nümayəndələrindən biri-P.Bork
2
antiinhisar proqramlarının
əsas prinsipləri kimi aşağıdakıları təklif edirdi:
1)Đstehlakçıların rifahı antiinhisar siyasətinin məhək daşı olmalıdır. Başqa
sözlə, istənilən istiqamətdə istehlakçıların potensial fayda götürmələri baxımın-
dan mal və xidmət istehsalının artırılmasına yönəldilən fəaliyyətlə rəqabət
mübarizəsinin aşağı salınmasından meydana çıxa biləcək mümkün nəticələr
müqayisə edilməlidir;
2)Antiinhisar qanunvericiliyi qiymətlərin fiksasiyası, bazarın bölünməsi və
üfiqi birləşmə haqqında imzalanan sazişlərə doğru yönəlməlidir;
3)Şaquli inteqrasiyanın maksimum məhdudlaşdırılması arzuolunmazdır.
IV.Antiinhisar siyasətinə ictimai seçim nəzəriyyəsi mövqeyindən baxış. Bu
istiqamətin nümayəndələri belə bir fikir irəli sürürlər ki, dövlət orqanlarının

1
F.M.Scherer. Industrial Market Structure and Economic Perfomance. Chicago, Rand McNally, 1980,
p.49.
2
P.Bork. The Antitrust Paradox. N 4, 1978, p.405-406.

262
həyata keçirdikləri iqtisadi və sosial siyasət heç də həmişə ümummilli
mənafelərə cavab vermir. Başqa sözlə, antiinhisar siyasəti böyük təsir gücü olan
kiçik qrupların maraqlarına xidmət edir. Belə ki, iri biznesin maraqları
korporasiyalardan alınan vergilərin azaldılması və böyük həcmli dövlət sifariş-
lərinin yerləşdirilməsi hesabına nəzərə alınır. Qərar qəbul edildikdən sonra isə
idarəetmə icra hakimiyyətinin əlinə keçir və nəticədə bu qanunları həyata
keçirən orqanların şəxsi maraqları ön plana çıxır ki, bu da milli mənafelərə
cavab vermir.
V.Antiinhisar siyasətinə yanaşmada Avstriya məktəbinin baxışı. Bu məktə-
bin davamçılarının fikrincə göstərilən problemdə iki əsas məqamı bir-birindən
ayırmaq lazımdır:
1)Antiinhisar qanunvericiliyi öz təbiəti etibarı ilə bazar münasibətlərinə
girən tərəflərə qarşılıqlı faydalılıq əsasında müəyyən bir razılaşmaya gəlmək
azadlığı vermir. Belə ki, könüllü əsaslarla qarşılıqlı faydalı razılaşmalar bazar
iqtisadiyyatı şəraitində əsas əlaqələndirmə mexanizmidir. Buna görə də,
göstərilən mexanizmin fəaliyyətinin və bütövlükdə iqtisadi azadlığın bu və ya
digər şəkildə məhdudlaşdırılması böyük zərər verə bilər.
2)Avstriya məktəbi səmərəliliyin ən’ənəvi neoklassik yozumda dərk
edilməsinin əleyhinədir. Belə ki, onlar bazar subyektlərinin qarşılıqlı təsirini və
rəqabəti kooperasiyaya əks olan cəhətlər kimi deyil, sahibkarlıq prosesinin
müxtəlif elementləri formasında qəbul edirlər.
Antiinhisar siyasəti sferasında müasir dünya təcrübəsinin ümumiləşdirilmiş
yekunları açıq-aydın şəkildə göstərir ki, sözügedən istiqamətdə həyata keçirilən
praktika hər bir ölkənin spesifikası və iqtisadi inkişaf strategiyasının
mahiyyətinə uyğun olaraq müxtəlif məzmunlu üsul və metodların toplusu kimi
meydana çıxır. Araşdırdığımız problemin əhatə dairəsini genişləndirsək, yə’ni,
ümumiyyətlə haqsız rəqabətlə mübarizəni ön plana çıxarsaq, onda çox asanlıqla

263
müşahidə etmək olar ki, bu aspektdən sahibkarlıq mühitinin tənzimlənməsi
qaydaları (ölkələr üzrə) istiqamətində kəskin fərqlər mövcuddur.

· 3. MĐLLĐ BAZARDA ANTĐĐNHĐSAR SĐYASƏTĐNĐN MÜASĐR
VƏZĐYYƏTĐNĐN SĐSTEMLĐ TƏHLĐLĐ
Azərbaycanda antiinhisar siyasəti antiinhisar qanunvericiliyinə daxil olan
qanun və normativ aktlar əsasında həyata keçirilir. Bu sırada 4 mart 1993-cü il
tarixli «Antiinhisar fəaliyyəti haqqında», 12 mart 1999-cu il tarixli «Təbii
inhisarlar haqqında», 2 iyun 1995-ci il tarixli «Haqsız rəqabət haqqında» 19
sentyabr 1995-ci il tarixli «Đstehlakçı hüquqlarının müdafiəsi haqqında»
qanunlar xüsusi rol oynayırlar.
Ölkədə inhisarçı fəaliyyətin məhdudlaşdırılması və aradan qaldırılmasının
təşkilatı-hüquqi əsasları «Antiinhisar fəaliyyəti haqqında qanunla müəyyən
edilir. Qanun iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olan əksər fiziki və huquqi şəxslərə
şamil edilir. Yalnız bazar subyektinin nou-xau, əmtəə nişanları və müəlliflik
hüquqlarından doğan münasibətlər qanunun əhatə dairəsindən kənarda qalır.
Eyni zamanda, sözügedən istiqamətlərdə rəqabətin məhdudlaşdırılmasına yönəl-
dilən sui-istifadə halları olarsa, onda yuxarıda deyilənlər də antiinhisar nəza-
rətinə məruz qalırlar.
Đnzibati-amirlik sisteminin mirasını nəzərə alaraq qanunda inhisarçı fəaliy-
yətin aşağıdakı növləri öz əksini tapmışdır:
1)Dövlət inhisarçılığı;
2)Sahə inhisarçılığı;
3)Yerli inhisarçılıq;
4)Təsərrüfat subyektinin inhisarçılığı;
5)Maliyyə-kredit inhisarçılığı;

264
6)Bazar subyektlərinin üfiqi və şaquli birləşməsi (qovuşması) nəticəsində
meydana çıxan inhisarçılıq;
7)Təbii inhisar;
8)Patent-lisenziya inhisarçılığı.
Göründüyü kimi, antiinhisar siyasətinin tətbiqi sferaları baxımından inkişaf
etmiş ölkələrlə müqayisədə sırf spesifik mahiyyət daşıyan cəhətlər o qədər də az
deyildir. Bu hal öz-özlüyündə antiinhisar siyasətinin tətbiqi sferasında da fərqli
nüanslar meydana çıxarır.
Ümumi şəkildə götürsək, antiinhisar siyasəti inhisarçı fəaliyyətə nəza-
rət→məhdudlaşdırma→aradan qaldırma xətti üzrə həyata keçirilir.
Đlkin olaraq antiinhisar nəzarətinin çıxış nöqtəsi təsərrüfat subyektlərinin
birləşməsi (qovuşması) nəticəsində meydana çıxan hegemon mövqe hesab olu-
nur. Hegemon mövqe (qanunvericiliyə uyğun olaraq) birləşən (qovuşan) təsər-
rüfat subyektlərinin müvafiq mal bazarında payı 35%-dən yaxud onların ak-
tivlərinin ümumi dəyəri minimum əmək haqqı məbləğinin 75 min mislindən çox
olduqda formalaşmış hesab olunur. Bu baxımdan, ümumi aktivlərinin dəyəri
minimum əmək haqqının 50 min mislindən çox olan müəssisələrinin ləğvi (ləğv
haqqında məhkəmə qərarını istisna etməklə), eləcə də həmin müəssisələrin
bölünməsi (əgər, nəticədə hər birinin bazar payı 35%-dən çox olan yeni
subyektlər meydana çıxarsa) üzərində də antiinhisar nəzarətinin təşkil olunması
nəzərdə tutulmuşdur.
Yuxarıda təsvir etdiyimiz istiqamətlərdə təsərrüfat subyektlərinin yaradıl-
ması, yenidən təşkili və ləğvi Đqtisadi Đnkişaf Nazirliyinin (əvvəllər Antiinhisar
siyasəti və Sahibkarlığa Kömək Komitəsi) icazəsi ilə həyata keçirilə bilər.
Təsərrüfat subyektləri arasında imzalanan sazişlər aşağıdakı hallarda Đqti-
sadi Đnkişaf Nazirliyi ilə razılaşdırılmalıdır:
1)Bir təsərrüfat subyektinin nizamnamə kapitalını təşkil edən və səs vermə
hüququna malik səhmlərin (payların) 20%-dən çoxunu digər təsərrüfat subyekti

265
tərəfindən əldə edilməsi; Bu məhdudiyyət təsərrüfat subyektinin yaradılması
zamanı onun tə’sisçilərinə aid edilmir;
2)Bir təsərrüfat subyektinin əsas istehsal vasitələrinin və ya qeyri-maddi
aktivlərinin digər təsərrüfat subyektinin mülkiyyətinə və ya istifadəsinə veril-
məsi zamanı, əgər əqd predmetini təşkil edən əmlakın balans dəyəri, bu əmlakı
özgəninkiləşdirən təsərrüfat subyektinin əsas istehsal vasitələrinin və qeyri-
maddi aktivlərinin balans dəyərinin 10%-dən çox olarsa;
3)Bir təsərrüfat subyektinin sahibkarlıq fəaliyyəti aparmaq şərtlərinin
müəyyənləşdirməyə və ya onun Ali idarəetmə orqanının funksiyalarını həyata
keçirməyə imkan verən hüquqlarının digər təsərrüfat subyekti tərəfindən alın-
dıqda.
Đqtisadi Đnkişaf Nazirliyinin icazəsi yalnız aşağıdakı hallarda tələb olunur:
1)Təsərrüfat subyektlərinin aktivlərinin ümumi balans dəyəri minimum
əmək haqqı məbləğinin 75 min mislindən çox olduqda;
2)Təsərrüfat subyektlərindən birinin müvafiq əmtəə bazarında payı 35%-
dən çox olduqda;
3)Səhmləri əldə edən təsərrüfat subyekti həmin səhmləri özgəninkiləşdirən
təsərrüfat subyektinin fəaliyyətinə nəzarət etdikdə.
Đnhisarçı fəaliyyətin məhdudlaşdırılması, subyektin davranış tərzinin rəqa-
bətə mənfi təsirinin aradan qaldırılması aspektində qanunda əks etdirilən üsullar
əsasən təbii inhisarların tənzimlənməsi üçün istifadə oluna bilərlər. Başqa sözlə,
«Antiinhisar fəaliyyəti haqqında» qanunda tədavül sferasında yaranan və
fəaliyyət göstərən inhisarların davranış tərzi nəzər-diqqətdən kənarda qalmışdır.
Đnhisarçı fəaliyyətin məhdudlaşdırılması və aradan qaldırılması müxtəlif
səviyyəli cərimələr və nəhayət, subyektin bölünməsi (əgər təşkilati, texnoloji və
ərazi şəraiti imkan verirsə) haqqında qərar çıxarıla bilər. Və, maraqlı cəhət
burasındadır ki, sözügedən qərar məhkəmələrdə deyil, müvafiq icra hakimiyyəti
orqanı tərəfindən verilir.

266
Ölkədə antiinhisar siyasətinin tətbiqi birmənalı olaraq təbii inhisar sub-
yektlərinin fəaliyyəti sferasını əhatə edir. Daha doğrusu, real vəziyyət və
aparılan işlərin məzmunu açıq-aydın şəkildə göstərir ki, qeyd edilən sferada
hələ də, əsaslı dönüşə nail olunmamışdır. Təbii inhisarlarda struktur dəyişik-
liklərinin aparılması və onların fəaliyyəti üzərində dövlət nəzarətinin təşkili
qaydalarının hazırlanıb həyata keçirilməsini Ümumdünya Bankı təqdim etdiyi
(1997-ci il) şərtlər sırasına (kredit verilməsi üçün) daxil etmişdir. Bəri başdan
qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, sözügedən sferada antiinhisar nəzarətinin
təşkilinin hüquqi əsasları «Antiinhisar fəaliyyəti haqqında» qanuna (1993) və
Nazirlər Kabinetinin «Təbii inhisar subyektinin fəaliyyətinin tənzimlənməsi
haqqında» əsasnaməsinə (1996) istinadən formalaşdırılmışdır. «Təbii inhisarlar
haqqında» qanun isə 12 mart 1999-cu ildə qəbul olunmuşdur. Bu dövrə qədər
təbii inhisar subyektlərinin fəaliyyəti üzərində əslində antiinhisar nəzarəti həya-
ta keçirilmirdi. Apardığımız araşdırmalar göstərir ki, təbii inhisarlar üzərində
dövlət nəzarətinin yalnız zahiri «görüntülü» tətbiqi ölkənin iri iqtisadi subyekt-
lərinin səmərəli fəaliyyət göstərə bilməməsində əsas rol oynayan amillərdən biri
olmuşdur. Məsələn, «Azərkimya» Dövlət Şirkətinin dövlət büdcəsinin mədaxil
hissəsində (məcmu gəlirlərdə) xüsusi çəkisi cəmisi 1% (1997-ci il) olmuşdur.
Baxmayaraq ki, kimya sənayesinin məhsulları (həmin ildə) ölkə üzrə
ümumsənaye istehsalının 15-20%-ni təşkil edirdi. Sözsüz ki, istinad etdiyimiz
fakta əsaslanmaqla bütün günahların elə təbii inhisarlarda olduğunu qabartmaq
fikrindən uzağıq. Təbii inhisarların antiinhisar yönümlü tənzimlənməsi son
dərəcə mürəkkəb xarakterə malik münasibətlər sisteminin bütövlükdə sağ-
lamlaşdırılmasını tələb edir. Belə ki, əvvəla, təbii inhisarlar dövlətin istehsal
infrastrukturu kompleksini formalaşdıran əsas bazadır. Đkincisi, milli sənayenin,
eləcə də bütövlükdə real sektorun inkişafı təbii inhisar subyektlərinin fəaliyyət
xüsusiyyətlərindən birbaşa asılılıqdadır. Üçüncüsü, iqtisadiyyatın inhi-
sarsızlaşdırılması prosesi real bazar münasibətlərinin intişarını əngəlləməmə-

267
lidir. Bu o deməkdir ki, problemin sistemli şəkildə qoyuluşu birtərəfli xarakter
daşıya bilməz. Yəni, iqtisadi subyektlərin maraqlarının mühafizəsi təbii inhisar
subyektlərinin «əzilməsi» hesabına həyata keçirilə bilməz. Yuxarıda gətirdiyi-
miz arqumentlər heç bir şübhə yeri qoymur ki, həqiqətən də, antiinhisar prosesi
üçüncü tərəfin-yəni təbii inhisarların maraqlarını nəzərə almağa, başqa sözlə,
onlara mühüm əhəmiyyət kəsb edən milli iqtisadi subyektlər kimi yanaşmağa
məcburdur. Məsələn, elə həmin 1997-ci ildə «Azəriqaz» SC-i təbii qazın 1000
m
3
-ni ARDNŞ-dən 57 min manata satın alır və digər məsrəflərə birlikdə həmin
həcmdə qazın maya dəyəri səhmdar cəmiyyətə 100 min man. başa gəlirdi.
Amma «Azəriqaz» 1000 m
3
təbii qazı son istehlakçılara 25 min manata satırdı.
Fərq isə müəssisənin hesabına tutulurdu (Elə indi də həmin nisbətlərdə dəyi-
şiklik baş verməyib).
Göründüyü kimi, sosial güzəştlər birbaşa iqtisadi subyektin üzərinə qoyu-
lurdu. Bu da (təbii inhisarın dövlət mülkiyyətində olub-olmamasından asılı
olmayaraq) mahiyyətcə, inzibati-amirlik səciyyəli münasibətlər sistemi doğurur
ki, onun da real bazarla heç bir bağlılığı yoxdur.
Ümumiyyətlə, təbii inhisarlarla bağlı dövlət tənzimlənməsinin əsas istiqa-
mətləri yaxud mövcud problemlərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq məqsədəuy-
ğun olardı:
1)Təbii inhisar subyektlərinin struktur təkmilləşdirilməsi prosesinin başa
çatdırılması zəruriliyi;
Bu aspektdən əngəl törədən və ümumiyyətlə, səmərəli antiinhisar nəzarə-
tinin həyata keçirilməsinə mane olan əsas amil iki funksiyanın eyni zaman inter-
valında sıx çulğalaşmış formada tətbiqidir. Belə ki, məsələn, Rabitə Nazirliyi
həm bu sferada dövlət tənzimlənməsini həyata keçirir, həm ayrı-ayrı strukturlara
fəaliyyət göstərmək üçün lisenziya verir, həm də birgə müəssisələrin təsisçisi
kimi birbaşa sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olur. Aydın məsələdir ki, prosesə
nəzarətin göstərilən aspektli «kompleks» şəkildə həyata keçirilməsi heç bir real

268
effekt verə bilməz. Başqa sözlə, tabeçiliyindən asılı olmayaraq (istər dövlət,
istərsə də özəl sektor olsun) iqtisadi subyektin yaxud onun idarəetmə orqanının
öz «əleyhinə» gedəcəyini gözləmək mənasızlıqdır. Buna görə də, sırf təbii
inhisar hesab edilən situsiyada elə həmin sahənin idarəetmə orqanının dövlət
tənzimləyicisi keyfiyyətində çıxış etməsi hüquqi nonsensdir. Ümumiyyətlə,
Azərbaycanda iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sahələri üzrə qəbul edilməsi zəruri olan
qanunları həmin sahələrin idarəetmə strukturları hazırlayırlar ki, bu da qətiyyən
düzgün hesab edilə bilməz. Bu praktikadan birmənalı şəkildə əl çəkilməlidir.
2)Təbii inhisar probleminə yanaşmada antiinhisar nəzarətinin tətbiqini
çətinləşdirən və gerçək vəziyyətin üzə çıxarılmasına mane olan başlıca problem-
lər sırasına inhisarçılıq nöqteyi-nəzərindən «təbiilik» keyfiyyəti daşıyan
qurumların (struktur yaxud təşkilatların) düzgün qiymətləndirilməsi yaxud
fərqləndirilməsi, seçilməsi məsələsi də daxildir. Əslində bu problem də elə
struktur dəyişiklikləri aspektindən qiymətləndirilməlidir. Yə’ni, söhbət ondan
gedir ki, «təbii» inhisarizmin mahiyyətinə, «profilinə» uyğun gəlməyən iqtisadi
subyektlər «Təbii inhisarlar haqqında» qanunun əhatə dairəsinə (süni surətdə)
salınmamalıdırlar. Məsələn, «Azərenergini» SC-nin «Azərenerji tikinti»
təşkilatının, eləcə də «Azal»ın təyyarə limanı xidmətləri istisna olmaqla bütün
yerdə qalan fəaliyyətinin və s. təbii inhisarçılıqla heç bir bağlılığı yoxdur.
3)Özəl fəaliyyət xüsusiyyətləri nöqteyi-nəzərindən təbii inhisarçılığa
aidiyyəti olmayan, lakin onun fəaliyyət sferasına daxil olan funksional fəaliyyəti
tamamilə dövlət tənzimlənməsinin təsir dairəsindən kənarda qoymaq da düzgün
mövqe sayılmamalıdır. Belə ki, konqlomerat tipli inhisarçı yaranış məhz elə bu
qəbildən olan laqeyidlikdən bəhrələnir. Sözsüz ki, qeyd etdiyimiz sfera
«Antiinhisar fəaliyyəti haqqında» qanunun tələbləri çərçivəsində tənzimlənməli
və onun üzərində antiinhisar nəzarəti təşkil olunmalıdır.
4)Fikrimizcə, məhz keçid dövrünün spesifikliyini nəzərə almaqla, eləcə də
indiki situasiyada təbii inhisar subyektlərinin özəlləşdirilməsi imkanlarının

269
məhdudluğunun real məzmun kəsb etdiyini qəbul edərək xərclər→tarif→gəlirin
istifadəsi triadası üzrə ciddi antiinhisar nəzarətinin tətbiqinə böyük ehtiyac
vardır. Əlbəttə, biz aydın şəkildə dərk edirik ki, problemin həlli istiqamətinin
göstərilən tərzdə qoyuluşu ən’ənəvi bazar yanaşması çərçivəsinə sığmır (iqtisadi
subyektin «daxili işlərinə» qarışmaq, formalaşmaqda olan real bazar münasi-
bətlərinin deformasiyası və s.). Bununla belə, zənnimizcə, əvvəla, sözügedən
subyektlərin əksəriyyəti dövlət tabeçiliyindədir və deməli, sonuc etibarı ilə
dövlətin inhisarçılığını ortalığa qoyur. Đkincisi, özəl sektorun normal və daya-
nıqlı inkişafı dövlətin seçdiyi əsas strateji istiqamətlərdən biridir. Deməli, nəticə
etibarı ilə ümumsosial-iqtisadi tərəqqinin təminatı yollarından biri təbii inhi-
sarların davranış tərzindən keçir ki, bu da yalnız dövlətin birbaşa müdaxiləsini
labüdləşdirir. Eyni zamanda, problemin həllinə yanaşmada «ən’ənəviçiliyin»
prioritetliyinin təminatı qısa və orta müddətli zaman intervalında effekt verə
bilər. Uzunmüddətli dövr ərzində, yəni, perspektiv planda dayanıqlı inkişafa
nail olmaqla sözügedən birbaşa müdaxilədən uzaqlaşmaq və hətta, həmin təbii
inhisarçıların özəlləşdirilməsinə (bəzi istisnalarla) getmək olar.
5)Ən mühüm problemlərdən biri, zənnimizcə, mümkün olan istiqamətlərdə
rəqabətin yaradılması və intensivləşdirilməsi yönümlüdür. Məsələn, əvvəlki
paraqraflarda da göstərdiyimiz kimi, mobil telefon xidmətldəri bazarında,
yumşaq ifadə etsək, kartel razılaşması mövcuddur. Amma, bütövlükdə rabitə
xidmətləri bazarını götürsək, onda birmənalı olaraq duapoliyanın qərarlaşdığını
görməmək mümkün deyildir. Problemin təfərrüatına varmadan da, başa düşülür
ki, tariflərin yüksəkliyinə baxmayaraq (regional müqayisədə) digər şirkətlərin
ölkəyə axınının yoxluğu giriş maneələrinin aşılmazlığı ilə şərtlənir ki, bu da sırf
dövlət tənzimlənməsinin yoxluğu yaxud effektivsizliyi anlamına gəlir. Buna
görə də, inhisarçı təmayüllərin aradan qaldırılması üçün xidmətin diversi-
fikasiyası→keyfiyyətin yüksəldilməsi→davranış tərzi→istehlakçı hüquqlarının
mühafizəsi zənciri üzrə ciddi antiinhisar siyasətinin yeridilməsi zəruridir. Həm-

270
çinin, qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, Azərbaycanın təbii inhisarlarının (eləcə də
əksər MDB ölkələri üçün bu xas olan keyfiyyətdir) özəlliyi elə bundan ibarətdir
ki, bu müəssisələr üçün heç vaxt nə marjinal xərclər, nə də marjinal gəlirlər
hesablanmayıbdır. Başqa sözlə, iqtisadiyyatın digər subyektlərinə münasibətdə
olduğu kimi, təbii inhisarların da struktur və etxnoloji inhisarçılığı sosialist
təsərrüfat tipinin daxili məntiqindən doğulmuşdur.
Ümumiyyətlə, müasir situasiyanın sistemli tədqiqi göstərir ki, nə haqsız rə-
qabətlə, nə də bütövlükdə, inhisarla mübarizədə elə bir real iş görülməmişdir.
Bu sahəyə aid hər hansı bir konkret fakt göstərmək qeyri-mümkündür.
Dünya ölkələrinin antiinhisar siyasəti sferasındakı təcrübələrinin ümumi-
ləşdirilmiş yekunları göstərir ki, antiinhisar qanunvericiliyi və antiinhisar
siyasətinin formalaşdırılması, eləcə də tətbiqi ilə bağlı problemlərin qoyuluşu,
birmə’nalı olaraq bütövlükdə iqtisadi siyasətin tərkib elementi kimi tövsif
olunmalıdır. Bu cür yanaşmanın alternativi yoxdur. Öz-özlüyündə aydındır ki,
antiinhisar siyasəti bazar münasibətlərinin təşəkkülü və inkişafı problemləri ilə
sıx dialektik vəhdətdir. Məsələn, antiinhisar siyasətinin tətbiqi əks-effekt verə,
ölkə iqtisadiyyatının normal inkişafında əngələ də çevirilə bilər. Məsələn, firma
yaxud şirkətlərin birləşməsi və nəticədə iri təsərrüfat subyektlərinin meydana
çıxması prosesinə əsassız qadağalar qoymaq və s. bu qəbildən olan maneələr
sırasındadır. Yə’ni, əvvəllərdə qeyd etdiyimiz kimi, bu məsələ hər cür elmi
şübhədən uzaqdır. Amma, ümumi mahiyyət daşıyan problemə hissəvi yanaşma
yaxud nəyin birinci olduğunu qabartmağa çalışmaq metodoloji baxımdan
düzgün hesab edilə bilməz. Belə ki, bir sıra hallarda araşdırdığımız problemlə
bağlı sübut etməyə çalışırlar ki, iqtisadiyyatın əsas sferalarını inhisarsız-
laşdırmadan qiymətlərin liberallaşdırılmasına və maliyyə-pul islahatlarının hə-
yata keçirilməsinə başlamaq səhv addım olmuşdur. Buna görə də, əksər keçid
iqtisadiyyatlı ölkələr kəskin tənəzzülə məruz qalmış, ictimai həyatın bütün
sferalarını əhatə edən dərin sosial-iqtisadi böhranla üzləşmişlər.

271
Başqa sözlə, qeyd edilən nəticələrin əldə olunmasında bütün «günah»
inhisar birliklərinin üzərinə qoyulur.
Həqiqətən də, əvvəlki paraqraflarda müqayisəli təhlilini verdiyimiz «so-
sialist» və bazar iqtisadiyyatı şəraitində fəaliyyət göstərən inhisarçı strukturlara
yanaşmada eyni müstəvidən çıxış etmək mümkünsüzdür. Belə ki, inhisarçı
fəaliyyətə münasibət baxımından haradasa məqsəd eyniliyinin olmasına baxma-
yaraq, həm tənzimlənmənin təşkili, həm də istifadə olunan üsulların təsir gücü
hər iki inhisar arasında mahiyyət fərqliliyi ucbatında üst-üstə düşmür. Belə ki,
bazar iqtisadiyyatı şəraitində inhisarlaşma prosesi bazar mexanizminin fəaliyyət
xüsusiyyətləri və rəqabət mübarizəsinin daxili təbiəti və məntiqi ilə şərtlənərək,
məzmun etibarı ilə təbii xarakter daşıyır. Đstehsalın, kapitalın və bütövlükdə
bazarın təmərküzləşməsi və mərkəzləşməsi prosesini dayandırmaq, rəqabətin
«boğulmasına» imkan verməmək məqsədilə inkişaf etmiş ölkələrin hökuməti
antiinhisar siyasəti adı altında müvafiq tədbirlər kompleksini həyata keçirirlər.
Lakin, Azərbaycan Respublikasında, eləcə də əksər postsosialist ölkələrində
antiinhisar siyasəti «direktiv» göstərişlə yaradılmış güclü inhisar subyektlərinə
qarşı yönəldilir.
Real bazar münasibətlərinin hələ formalaşma mərhələsində olması və belə
bir şəraitdə antiinhisar siyasətinin tətbiqi hər şeydən əvvəl o deməkdir ki,
inhisaryaradan prosesinin təbiiliyi bu halda heç bir rol oynamır. Daha konkret
ifadə etsək, keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə antiinhisar mübarizəsi dövlətin öz-özü
ilə mübarizəsi anlamına gəlir. Məhz buna görə də əksər keçid iqtisadiyyatlı
ölkələrdə olduğu kimi Azərbaycan Respublikasında da antiinhisar mübari-
zəsinin konseptual əsası bir-biri ilə sıx dialektik qarşılıqlı asılılıqda olan 4
problemin eyni zaman intervalında həllinə söykənməlidir:
I.Đnhisarizmin məhdudlaşdırılması; Yə’ni, təkcə iqtisadi deyil, eləcə də so-
sial-siyasi və ideoloji anlamlarda idarəetmə və tənzimlənmə sferasında müs-
təsna hüquqların bir əldə cəmlənməsinə imkan verməmək lazımdır. Əks-təq-

272
dirdə, lokal-regional-qlobal səviyyələr çərçivəsində mənafe tarazlığının qərar-
laşması üçün həlledici əhəmiyyət daşıyan iqtisadi demokratiyanın təşəkkülü
müşkülə çevriləcəkdir;
II.Mal bazarlarında hegemon mövqedən sui-istifadə hallarının aradan
qaldırılması və rəqabət qaydalarına riayət edilməsi üzərində effektiv nəzarətin
təşkili;
III.Đri özəlləşmə prosesinin gedişi ilə əlaqədar olaraq tamamilə mümkün
variant kimi meydana çıxması gözlənilən inhisaryaradan prosesin dayandırıl-
masına nail olmaq;
IV.Effektiv rəqabət mühitinin formalaşdırılmasına çalışmaq.
Bir sıra tədqiqatçılar rəqabət münasibətlərinin durğunluğunu və inhisa-
rizmin stabilliyini nəticə etibarı ilə müəssisələrin davranış tərzində deyil, yalnız
və yalnız struktur xarakterli amillərdə, yə’ni istehsalın və bazarın real
strukturunun yarıtmazlığında görürlər
1
. Qeyd edilən mövqe universal səciyyə
daşımır və əsasən Azərbaycan da daxil olmaqla əksər MDB ölkələrinə xas olan
situasiyadır. Həqiqətən də, postsosialist ölkələrində istehsalın strukturu
müəssisələrin irrasional ixtisaslaşma formaları ilə, təchizat və distribiyutor
şəbəkəsinin inkişafdan geri qalması ilə, bazara girişin praktiki olaraq (yerli
sahibkarlar üçün) mümkünsüzlüyü və digər amillərlə səciyyələnir. Bütün
bunların Azərbaycan Respublikası üçün real məzmun kəsb etdiyi şübhəsizdir.
Daha konkret ifadə ilə demək olar ki, ölkənin antiinhisar qanunvericiliyi və
antiinhisar siyasəti bir tərəfdən struktur problemlərin aradan qaldırılmasına
yardım etməli, digər tərəfdən isə bu problemə sistemli və kompleks yanaşmanı
təmin etməlidir. Yə’ni, antiinhisar siyasətinin başlıca məqsədi kimi hegemon
mövqedən sui-istifadə edən müəssisələrin inhisarçı davranışının aradan qaldırıl-
ması problemi deyil, sözügedən prosesin sadədən mürəkkəbə doğru qarşılıqlı
bağlılıqda olan ünsürləri ilə birlikdə həlli ön plana çıxarılmalıdır. Əslində, anti-

273
inhisar nəzarəti öz-özlüyündə birdəfəlik akt keyfiyyətində həyata keçirilə
bilməz yaxud bu halda hər hansı bir real nəticənin əldə edilməsinə ümid
bəsləmək sadəlövhlük olardı. Antinhisar prosesi, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi,
sadədən mürəkkəbə yönəlməklə rəqabətin məhdudlaşdırılması→haqsız rəqa-
bət→struktur problemləri→davranış tərzi məntiqi zəncirini tam mənası ilə
özündə ehtiva etməlidir. Eyni zamanda, bir addım geriyə çəkilərək dəqiqləş-
dirmək zəruridir ki, əks etdirdiyimiz məntiqi zəncirin hərəkət trayektoriyası,
yaxud sadədən mürəkkəbə doğru yüksəliş sırf metodoloji anlamda hissədən
tama doğru gediş kimi başa düşülməməlidir. Bu problemə metodoloji baxış
çərçivəsində bizim konkret mövqeyimiz ondan ibarətdir ki, (bunu eyni zamanda
inkişafın spesifikası da açıq-aydın şəkildə göstərir), antiinhisar siyasəti
bütövlükdə rəqabət siyasətinin üzvi tərkib hissəsidir və bu keyfiyyətdə də
tamyaradan element kimi çıxış edə bilməz. Əlbəttə, əgər nəzərə alsaq ki, təda-
vülün miqyası ilə bütövlükdə iqtisadiyyatın miqyası arasında haradasa bəra-
bərlik işarəsi qoymaq mümkündür, onda antiinhisar siyasətinin əhatə dairəsinin
ifrat genişliyi haqqında bütün təfsilati ilə tam təsəvvür yaratmaq olar. Lakin,
antiinhisar siyasətinin özünün törəmə olması, mahiyyətcə rəqabət siyasətinin
məntiqi çərçivəsinə sığışması əlbəttə ki, aparıcı rolun ikinciyə aidliyinə heç bir
şübhə yeri qoymur. Başqa sözlə ifadə etsək, bu o deməkdir ki, iqtisadi sistemin
optimal fəaliyyəti rəqabət siyasətinin tətbiqi prinsipləri və məqsədlərindən
birbaşa asılılıqdadır. Beləliklə, antiinhisar siyasətinin, ən azı keçid dövrü
ərzində minimum məqsədi effektiv rəqabət mühitinin formalaşdırılması və
mühafizəsidirsə, maksimum məqsəd ictimai rifahın yüksək səviyyəli təmina-
tıdır. Məqsədə yanaşmada minimum→maksimum bölgüsü şərti xarakter daşıyır
və heç bir zaman intervalına (qısa, orta və uzunmüddətli dövr) sığmır. Yəni, hər
iki halda məqsədə çatma öz mahiyyəti etibarı ilə dialektik prosesdir və müsbət

1
А.Томан. О направлениях развития антимонопольного регулирования//Российский экономи-
ческий журнал, 1999, №6, стр.54.

274
sonsuzluğa istiqamətlənir. Mövqenin bu cür açıq tərzli ifadəsi onunla bağlıdır
ki, bəzi hallarda digər proseslərə yanaşma məntiqi, konkret olaraq keçid dövrü
üçün fərqli mahiyyət daşıyan və keçici xarakterli konseptual baxışlar
antiinhisar, eləcə də bütövlükdə rəqabət siyasəti üçün keçərli olmadığını xüsusi
şəkildə vurğulamaq zərurəti ilə şərtlənir. Keçid dövrünün yalnız özünə məxsus
fərqli məzmun daşıyan rəqabət siyasəti yaxud antiinhisar nəzarəti ola bilməz.
Ona görə ki, hər iki siyasət iqtisadi nizam və iqtisadi sistem siyasətinin kökündə
dayananlardandır və mahiyyətcə, sırf siyasi anlamda mənşə roluna iddialıdırlar.
Antiinhisar siyasəti bütövlükdə rəqabət siyasətinin xüsusi halı yaxud əlahiddə
əhəmiyyət daşıyan törəməsi statusunda dialektik məntiqə istinadla tətbiq
edilməlidir və edilir də. Bu siyasət üçün zaman məhvimi yoxdur. Və, qeyd
etdiyimiz xüsusiyyət də elə inhisarlaşma prosesinin «təbii» keyfiyyətindən
doğur. Yarana-yarana həll edilən və həll edilə-edilə yaranan problem olmaq
etibarı ilə inhisarlaşma prosesi də zamanca sonsuz, məkanca, kiçik istisnaları
çıxmaq şərti ilə, ümumiqanunauyğunluqlarla səciyyələnən fenomendir. Buna
görə də, antiinhisar siyasəti tənzimlədiyi prosesin məntiqinə uyğunlaşmağa
məhkumdur.

· 4. ÖLKƏNĐN ANTĐĐNHĐSAR SĐYASƏTĐNĐN REGĐONAL VƏ QLOBAL
ASPEKTLƏRĐ

Antiinhisar siyasətinin həyata keçirilməsi metodları baxımından Azərbay-
can da daxil olmaqla əksər MDB ölkələri demək olar ki, eyni mövqedə daya-
nırlar. Antiinhisar siyasəti başlıca olaraq aşağıdakı istiqamətlərdə müvafiq
metodlardan istifadə əsasında həyata keçirilir:
I.Məhdudlaşdırıcı tədbirlər;
II.Đqtisadi təmərküzləşmənin güclənməsi üzərində nəzarət;

275
III.Hakimiyyət orqanlarının rəqabətə neqativ təsir göstərə biləcək hərəkət-
lərinin qadağan olunması;
IV.Haqsız rəqabətin qadağan olunması;
V.Antiinhisar nəzarətinin vasitəsi kimi reestrdən istifadə edilməsi.
Məhdudlaşdırıcı tədbirlər bir qayda olaraq, antiinhisar orqanı tərəfindən
antiinhisar qanunvericiliyini pozan təsərrüfat subyektlərinin fəaliyyətinə tətbiq
edilir. Bu tədbirlər kompleksi özündə inhisarçı fəaliyyətin və haqsız rəqabətin,
rəqabətin inkişafına mənfi təsir göstərən hakimiyyət orqanlarının hərəkətlərinin
qadağan olunmasını ehtiva edir.
Đnhisarçı fəaliyyətə qoyulan qadağa iki istiqaməti özündə əks etdirir:
1)Rəqabəti məhdudlaşdırmaq iqtidarında olan sazişlərin qadağan edilməsi;
2)Bazar subyektinin hegemon mövqedən sui-istifadə etməsinin qadağan
olunması.
Qeyd etmək lazımdır ki, müasir şəraitdə elə ən çox rast gəlinən hal məhz
bazar subyektinin hegemon mövqedən sui-istifadə etməklə rəqabəti məhdudlaş-
dırmaq cəhdidir. Eyni zamanda, rəqabətin məhdudlaşdırılması istiqamətində
tez-tez rast gəlinən inhisarçı hərəkətlər sırasına kontragentə sərfəli olmayan
müqavilə şərtlərinin qəbul etdirilməsi, qiymətin əmələ gəlməsi qaydalarına
riayət edilməməsi, müəssisələrin razılaşdırılmış hərəkətləri də daxildir. Empirik
tədqiqatlar göstərir ki, bütövlükdə MDB məkanında fəaliyyət göstərən iqtisadi
subyektlərin (bazarda hegemon mövqedə olan) 40%-dən çoxu əmtəə və
xidmətlərin satışında əsaslandırılmamış yüksək qiymət tətbiq edirlər. Ümumiy-
yətlə, antiinhisar qanunvericiliyi birmənalı olaraq aşağıda göstərilənlərin
hamısını qadağan edir:
1)Đnhisar mövqeyindən yüksək yaxud aşağı səviyyəli qiymətqoymanı;
2)Əmtəəni (xidməti) dövriyyədən çıxarmaqla süni surətdə qıtlıq yaradıl-
masını və bu əsasda da qiymətlərin artırılmasını;
3)Sərfəli olmayan müqavilə şərtlərinin kontragentə qəbul etdirilməsini;

276
4)Müqaviləyə ayrı-seçkilik xarakterli şərtlərin daxil edilməsini;
5)Digər müəssisələrin bazara daxil olması və bazarı tərk etməsinin əngəl-
lənməsi yaxud onu reallaşdıran sazişlərin bağlanmasını;
6)Ayrı-ayrı alıcılarla (sifarişçilərlə) müqavilə bağlamaq istəyən kontragen-
tə (baxmayaraq ki, lazım olan məhsulun istehsalı yaxud göndərişi mümkündür)
əks-təsir göstərilməsini;
7)Müəyyən qrup satıcı yaxud alıcılarla heç bir əsaslı səbəb olmadan
müqavilə bağlamaqdan imtina etmək;
8)Qiymət razılaşmaları;
9)Alıcı kontingenti, satıcılar, məhsul çeşidi yaxud ərazi əlamətləri üzrə
bazarın bölünməsi haqqında sazişlər.
Araşdırmalarımız göstərir ki, bütün bu sadalanan istiqamətlər içərisində
daha stabil olanı inhisarçı qiymətlərə qoyulan qadağadır. Daha doğrusu, MDB
ölkələrində müvafiq hakimiyyət orqanları antiinhisar siyasətinin tətbiqində
əsasən yuxarıda göstərdiyimiz qadağadan istifadə edirlər. Bununla belə, qeyd
edilən sferada mövcud olan problemlərin tam şəkildə həllindən, hətta həlli
imkanlarından danışmaq hələ çox tezdir. Problemin qəlizliyi ondadır ki, keçid
iqtisadiyyatının spesifik çətinlikləri və onların doğurduğu «sürüşkən» situasiya
şəraitində inhisarçı qiymətlərin müəyyən edilməsi metodikası müasirliyə adek-
vat şəkildə hələ də müəyyənləşdirilməyibdir. Hal-hazırda, MDB ölkələri 21
aprel 1994-cü il tarixində Rusiya hökumətinin qəbul etdiyi «Đnhisarçı qiymət-
lərin müəyyənləşdirilməsi üzrə müvəqqəti metodiki tövsiyyələr»ə istinad
edirlər. Eyni zamanda, o da məlumdur ki, inhisarçı qiymətlərin müəyyənləşdiril-
məsində iki əsas konseptual yönümə söykənmək mümkündür:
I.Mənfəətin məhdudlaşdırılması konsepsiyası; Bu cür yanaşma daha çox
təbii inhisar subyektlərinə qarşı tətbiq edilə bilər. Lakin, sözügedən konsep-
siyanın tətbiqinin, keçid dövrünün özəllikləri fonunda, daha çox mənfi effektlə
yekunlaşacağı real görünür. Ona görə ki, müəssisələrin istehsal məsrəflərini

277
müəyyənləşdirərkən, mütləq istehsal gücündən tam istifadəyə istinad edilmə-
lidir. Əks-təqdirdə müəssisənin normal fəaliyyət göstərməsi qeyri-mümkün
olacaqdır. Amma, bu tezisin əksər təsərrüfat subyektləri üçün keçərli olduğunu
da iddia etmək yalnışlıq olardı. Belə ki, istehsal güclərindən tam istifadə
edilməsi problemi sırf milli iqtisadi subyektlərin problemidir. Əcnəbi mənşəli
iqtisadi subyektlərdə nəinki belə hal yoxdur, hətta mövcud gücün maksimal
istismarı açıq şəkildə müşahidə edilir (məsələn, «Azərsell», «Baksell» və s.).
Ucuz idxalatın yaratdığı əlverişsiz rəqabət şəraitində milli istehsalın «bahalılıq»
problemini həll etmək mümkünsüzdür. Bir istisna ilə ki, innovasiya sahibkarlığı
inkişaf etdirilsin. Əsasən və başlıca olaraq ekstensiv inkişafla gedən iqtisadi
prosesdə ayrıca götürülmüş bir subyekt çərçivəsində məhsul vahidinin real
maya dəyərinin, mənfəətin və rentabelliyin antiinhisar orqanı tərəfindən düzgün
qiymətləndirilməsi praktiki olaraq qeyri-mümkündür. Məhz buna görə də, sırf
zahiri müqayisəyə üstünlük verilir.
II.Đqtisadi subyektlərin satış bazarlarının müqayisəsi konsepsiyası; Bu
konsepsiya xarici müdaxilənin getdikcə intensivləşdiyi bir şəraitdə daha real
məzmun daşıyır. Bu halda antiinhisar orqanı təsərrüfat subyektlərinin (mənşə-
yindən asılı olmayaraq) satış bazarlarının müqayisəsinə istinad etməklə inhisarçı
mövqedən tətbiq edilən yuxarı yaxud aşağı (dempinq) səviyyəli qiymətləri
müəyyən etmək iqtidarındadır.
Tədqiqat materialları göstərir ki, postsosialist ölkələrində inhisarizmin
antirəqabət davranışı inkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatı ölkələri ilə müqayisədə
fərqli məzmuna malikdir. Belə ki, sözügedən postsosialist ölkələrində inhisarçı
meyllər rəqiblərlə deyil, istehlakçı yaxud malgöndərən subyektlərlə münasi-
bətdə təzahür edir. MDB ölkələri içərisində yalnız Rusiya Federasiyasında
inhisarçı müəssisə→rəqib qarşıdurması rəqabətin inkişafı ilə əlaqədar olaraq
meydana çıxa bilər. Belə ki, Rusiyada fəaliyyət göstərən maliyyə-sənaye

278
qruplarının inhisarçı mövqedən aşağı səviyyəli qiymət praktikasından istifadə
etməsi daha realdır.
Rəqabətin məhdudlaşdırılması yönümündə güclü təsir imkanına malik olan
digər bir vasitə iqtisadi təmərküzləşmədir. Bu proses əsasən üç istiqamətdə
həyata keçirilir:
1)Kapitalın təmərküzləşməsi;
2)Đstehsalın təmərküzləşməsi;
3)Bazar təmərküzləşməsi.
Əvvəlki paraqraflarda da qeyd etdiyimiz kimi, iqtisadi təmərküzləşmənin 3
səviyyəsi mövcuddur: Üfiqi, şaquli və konqlomerat. Ümumiyyətlə, iqtisadi
təmərküzləşmənin bir proses kimi meydana çıxması aşağıdakılarla şərtlənir:
1)Đqtisadi prosesin «təbii» axarı ilə; Daha yüksək gəlir əldə etmək və bazar
payını artırmaq istəyi;
2)Müəssisə və birliklərin yaradılması, yenidən təşkili yaxud qovuşması
üzrə imzalanmış sazişlərin nəticəsində;
3)Bazarda razılaşdırılmış siyasətin həyata keçirilməsinə zərurət yarandıq-
da.
Bu prosesə antiinhisar səciyyəli nəzarətin təşkili birləşmə və qovuşmaların
əvvəlcədən razılıq alınmasını özündə ehtiva edir. Ölkələrin iqtisadi potensialı
və inkişafın spesifik cəhətləri birləşmə və qovuşmalarda kəmiyyətlə ifadə
olunan müxtəlif kritik həddlər tətbiq edilməsini şərtləndirir. Lakin, mahiyyət
etibarı ilə əksər MDB ölkələri iqtisadi təmərküzləşmə üzərində eyni məzmun
daşıyan nəzarət tədbirlərindən istifadə edirlər. Lakin, bu məhdudiyyətlər yeni
təsis edilən təsərrüfat subyektləri üçün keçərli deyildir. Bununla belə, prosesin
start anında nəzarətin yoxluğu heç də ona dəlalət etmir ki, yeni yaranan təsər-
rüfat subyektlərinin təsisçiləri tam sərbəst hərəkət edə bilərlər. Onlar ilkin
olaraq qısa müddət ərzində antiinhisar orqanını yeni yaradılan subyekt haqqında
məlumatlandırmalıdırlar. Azərbaycan Respublikası, eləcə də bütün MDB mə-

279
kanının antiinhisar qanunvericiliyi üçün yeni anlayışlardan biri «şəxslər qru-
pudur». Bu anlam altında «ana» və «qız» strukturlarının qarşılıqlı münasibətləri
ifadə olunur.
Rusiyanın antiinhisar qanunvericiliyi iqtisadi inteqrasiyanın mümkünlüyü-
nü yalnız o halda təsdiqləyir ki (bu Azərbaycan qanunvericiliyi üçün də xarakte-
rikdir), təmərküzləşmə nəticəsində birləşmiş yaxud qovuşmuş təsərrüfat sub-
yektlərinin daxili və dünya bazarında rəqabətqabiliyyətinin yüksəldilməsinə
şərait yaransın. Yəni, bu anlamda iqtisadi təmərküzləşmə üzərində antiinhisar
siyasəti milli iqtisadi subyektlərin xarici firmalarla rəqabət aparmasına mane
olmur.
Apardığımız təhlil göstərir ki, MDB ölkələrində antiinhisar orqanının
nəzarət fəaliyyəti hələ ki, gözlənilən effekti vermir. Bir qayda olaraq sahə
nazirlikləri rəqabətlə bağlı problemlərə qarışmır, qəti qərar çıxarmaq iqtidarında
deyillər, özəl subyektlərdən zəruri olan informasiyaları ala bilmirlər, eləcə də
məhkəmə dartışmalarına nadir hallarda rast gəlinir ki, onun da heç bir real
nəticəsi olmur.
Haqsız rəqabətə qoyulan qadağalar da öz mahiyyəti və məzmunu etibarı ilə
antiinhisar səciyyəlidir. Haqsız rəqabətin əsas platforması bir qayda olaraq
qeyri-iqtisadi-yə’ni, iqtisadi prosesin birbaşa tərkib ünsürü hesab edilməyən
cəhətlərə istinadla formalaşır. Buna, əsasən qanunvericiliyi pozmaq hesabına
əldə edilən üstünlüklər, işgüzar dövriyyənin ən’ənələrinə əməl edilməməsi,
ədalətsizlik, rəqibin işgüzar imicinə xələl gətirilməsi, antireklam və s. daxildir.
Haqsız rəqabətə eyni zamanda, sənaye, ticarət, elmi-texniki yaxud kom-
mersiya sirrinin əldə edilməsinə yönəldilmiş casusluq fəaliyyəti də aid edilir.
Bazar münasibətlərinin inkişafı prosesi təsərrüfat subyektlərinin müstəqil-
liyini daha da möhkəmləndirir və dövlət orqanlarının birbaşa müdaxiləsini ara-
dan qaldırır. Bu hal MDB ölkələrində qəbul edilmiş müvafiq qanunlarla tənzim-
lənir. Qanunla dövlət orqanlarının təsərrüfat subyektlərinin müstəqilliyini

280
məhdudlaşdıra biləcək normativ aktların qəbul edilməsi və bu istiqamətdə hər
hansı bir fəaliyyət göstərməsi, müəssisələrə münasibətdə ayrı-seçkilik siyasətin-
dən yararlanmaları qadağan olunmuşdur. Keçid iqtisadiyyatı şəraitində, sistem
dəyişikliyinin meydana çıxardığı «əlverişli» zəmin bu problemi əhəmiyyətli
dərəcədə qabardır. Düzdür, real bazarın mövcud olduğu ölkələrdə də bu hal heç
də nadir hadisələr sırasında deyildir (məsələn, lobbizm). Lakin, postsosialist
ölkələrində «öz» müəssisəsi olanların çoxluğu bazarda real məzmun daşıyan
rəqabət mühitinin formalaşmasında mənfi istiqamətli rolun təsir gücünü
hissediləcək dərəcədə artırır. Maraqlıdır ki, əksər postsosialist ölkələrinin
qanunvericiliyində vəzifəli şəxslərin sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaları,
özünün təsərrüfat subyektini yaratmaları, səhm sahibi kimi səhmdarların ümumi
yığıncağında müstəqil surətdə yaxud nümayəndəsi vasitəsi ilə səsverməsi, icra
orqanının funksiyaları ilə təsərrüfat subyektinin idarəolunması funksiyalarını
birgə həyata keçirmələrini qadağan edilir. Məhz buna görə də, sırf praktiki
anlamda icra orqanlarının və bələdiyyələrin müəssisə yaratmaları, onun yenidən
təşkili və ləğvi məsələləri üzrə fəaliyyətləri, eləcə də hər hansı bir güzəştin
verilməsi (müəssisələrə) antiinhisar orqanı ilə razılaşdırılmalıdır.
Və, nəhayət dövlət reestri antiinhisar nəzarətinin vasitəsi kimi bütün bu
tədbirlər kompleksi içərisində özünə məxsus yer tutur. Müəssisə dövlət reestrinə
o halda salınır ki, onun bazar payı 35%-dən yuxarı olsun. Reestrdən istifadədə
yeganə məqsəd ondan ibarətdir ki, iri bazar subyektləri haqqında tam
informasiya əldə edilsin və onların antiinhisar qanunvericiliyinə riayət etmələri
üzərində nəzarətin təşkili mümkün olsun. Əlbəttə, əksər postsosialist
ölkələrində inzibati-amirlik sisteminin nəticələrinə uyğun hərəkət edilərsə
(demək olar ki, bütün əsas istehsalçıların hamısı inhisarçı mövqedə olublar),
onda fəaliyyətdə olan müəssisələrin hamısını (kiçik istisnalarla) dövlət reestrinə
daxil etmək lazım gələrdi. Məhz bu səpgili «kütləvilikdən» qaçmayaraq, iqtisadi
anlamda mühüm yer tutan, yəni strukturyaradan və böyük sosial əhəmiyyət kəsb

281
edən məhsul istehsalında əhəmiyyətli xüsusi çəkiyə malik müəssisələr dövlət
reestrinə daxil edilirlər ki, bu da müasir gerçəkliyin mahiyyətinə tam şəkildə
uyğundur.
Həm milli, həm də MDB daxili bazarda antiinhisar siyasətinin sistemli və
kompleks xarakter alması zərurəti aydın başa düşülən bir problem olmaqla razı-
laşdırılmış mövqelərin (dövlətlərarası) ortalığa qoyulmasını tələb edir. Eyni zamanda,
məhz problemə sistemli yanaşma mövqeyindən fərqlilik açıq şəkildə müşahidə edilir.
MDB daxili iqtisadi məkanda antiinhisar qanunvericiliyi və antiinhisar
siyasətinin regional→milli mənafelər bölümündə, yəni, onların effektiv təmina-
tına istinad etməklə razılaşdırılmış tətbiqi hər şeydən əvvəl inteqrasiya blo-
kunun ümumi formada ifadə olunmuş antiinhisar strategiyasını heç olmazsa, is-
tiqamətlər baxımından müəyyənləşdirməyi tələb edir. Bu baxımdan, zənnimiz-
cə, sistem bütövlüyü prizmasından problemə yanaşmaq məqsədəuyğun olardı
(şək. 6.1.).












Antiinhisar strategiyasi
P r i n s i p v o q a y d a l a r i n a d e k v a t l i g i
Dünya bazarinda vahid antiinhisar platIormasindan cixis etmo
Antiroqabot
praktikasi
Toskilati-ins-
titutsional
struktur
Tonzimlonon
sIera
InkisaI sIerasi
Haqsiz
roqabot
Resurs
tominati
Funksional
Ioaliyyot
Tobii
inhisarlar
Strateji
sIera
Dövlot
sektoru
EIIektiv ro-
qabot mühiti

282


Şək. 6.1. Regional səviyyəli antiinhisar strategiyasının istiqamətlər üzrə
blok-sxemi.
Bununla bahəm, qeyd edilməlidir ki, müəssisənin dövlət reestrinə daxil
edilməsi hələ öz-özlüyündə onun hegemon mövqedən sui-istifadə etməsinə,
inhisarçı olmasına dəlalət etmir. Başqa sözlə, sırf konseptual yanaşma çərçivə-
sində əvvəlki paraqraflarda da göstərmişdik ki, təssərrüfat subyektinin iriliyi ilə
inhisarçı mövqe arasında bərabərlik işarəsi qoymaq düzgün deyildir. Eyni za-
manda, o da məlumdur ki, istehsalın inkişafı üçün zəruri olan resursların yaxud
tədiyyəqabiliyyətli tələbin məhdudluğu şəraitində inhisarçı fəaliyyət sadəcə
olaraq mümkünsüzdür.
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, milli bazarda effektiv rəqabət mü-
hitinin formalaşmasına əks təsir göstərən amillər sırasında beynəlxalq rəqabət
gücləri əlahiddə yer tutur. Məhz bu nöqteyi-nəzərdən ölkədə fəaliyyət göstərən
TMK-ın davranış tərzi bütünlüklə antiinhisar nəzarətinin əhatə dairəsində
olmalıdır. Ümumiyyətlə, müasir dünya təcrübəsindən çıxış etməklə TMK-ların
bütövlükdə milli iqtisadiyyata mənfi istiqamətli təsirini aşağıdakı kimi qruplaş-
dırmaq mümkündür:
1)TMK-lar böyük rəqabət gücünə malik olmaqla milli iqtisadi subyektlərin
bazar fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq və bununla da onların dinamik inkişafını
dayandırmaq iqtidarındadır;
2)Transmilli kapitalın sərbəst miqrasiyası ölkədə maliyyə sabitliyini poza
və milli valyutanın normal fəaliyyətinə əngəl törədə bilər ki, nəticədə də milli
iqtisadi təhlükəsizlik sistemi ciddi şəkildə «zədələnə» bilər;
3)TMK-ların mental xüsusiyyətlərdən xaliliyi, kosmopolit davranışı milli
biznesin inkişafına və eləcə də, keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə milli dövlət quru-
culuğuna ağır zərbə endirmək imkanındadır;

283
4)TMK-lar super iqtisadi gücündən yararlanmaqla ölkə hökumətinin
fəaliyyətini öz maraqları çərçivəsinə salmağa, ümummilli mənafelərin təmina-
tına zidd istiqamətə yönəltməyə qadirdirlər və s.
Milli bazarda antiinhisar siyasətinin regional və dünya bazarları ilə qarşı-
lıqlı əlaqədə tətbiqi, yaxud antiinhisar siyasətinin regional aspektlərinin ölkəda-
xili iqtisadi səmərəliliyin yüksəldilməsinə istiqamətləndirilməsi və rəqabətqa-
biliyyətliliyin artırılması məqsədi ilə aşağıdakıların həyata keçirilməsini məq-
sədəmüvafiq hesab edirik:
1)Ölkənin ümummilli mənafelərinin regional və qlobal səviyyələrdə təmi-
natına nail olmaq üçün qanunverici bazanın təkmilləşdirilməsinə söykənməklə
pritentiv tədbirlər kompleksinin işlənib hazırlanması və tətbiqi;
2)Ölkənin iqtisadi potensialının canlandırılması, işgüzar aktivliyin yüksəl-
dilməsi nöqteyi-nəzərindən idxal tariflərinə yenidən baxılması zərurəti; O
mənada ki, idxal tarifləri rəqabətqabiliyyətli istehsal sahələrinin təşkilinə və
inkişafına əngəl törətməsin;
3)Xarici ölkə hökumətləri tərəfindən subsidiyalaşdırılan ixracatın milli
bazarda formalaşmasına çalışılan effektiv rəqabət mühitinə mənfi yönümlü
təsirini aradan qaldırmaq, rəqabət şəraitinin bütün bazar subyektləri üçün eyni,
bərabər imkanlar yaratmasına nail olmaq; Bu məqsədlə, ən effektiv tədbir, zən-
nimizcə, sözügedən subsidiyalaşdırılmış ixracata xüsusi idxal rüsumlarının
tətbiqi ola bilərdi;
4)Ölkədə analoqu olan malların idxalında həm tarif, həm də qeyri-tarif ma-
neələrin tətbiqi, həmin malların idxalı üçün xarici kreditorlara dövlət zəmanə-
tinin verilməsi praktikasından imtina edilməsi;
5)Maliyyə kapitalının, ticarət-satış şəbəkəsinin, istehsal və elmi-texniki po-
tensialın korporativ strukturlarda birləşməsi yaxud qovuşmasına qoyulan məh-
dudiyyətlərin aradan qaldırılması;

284
6)Qarışıq müəssisə və təşkilatlarda şaquli inteqrasiyanın stimullaşdırılma-
sı;
7)Müstəqil fəaliyyət göstərmək gücündə olan maliyyə-sənaye qruplarının
formalaşmasına dövlət dəstəyinin təşkili.

· 5. ANTĐĐNHĐSAR QANUNÇULUĞUNUN TƏKMĐLLƏŞDĐRĐLMƏSĐ
ZƏRURƏTĐ
Antiinhisar siyasəti və antiinhisar qanunvericiliyi inhisarçı yaranışın qada-
ğan olunması yaxud ləğv edilməsini əsas məqsədlər sırasına daxil etmir.
Ümumiyyətlə, belə bir fikir formalaşmışdır ki, inhisar mənfəətin artımı amili
kimi ləğv edilə bilməz. Buna görə də, antiinhisar siyasəti real olandan çıxış
etmək məcburiyyətindədir. Yə’ni, inhisarçı fəaliyyət üzərində dövlət nəzarətinin
təşkili və bazar subyektinin inhisarçı mövqedən yararlanmasının qarşısının
alınması!
Aydındır ki, sözügedən müdaxilənin başlıca məqsədi rəqabət mühitinin
mühafizəsi və qorunub saxlanmasından ibarətdir ki, bu da hər cür inhisar-
laşmanın bir proses kimi dayandırılmasını özündə ehtiva edir. Başqa sözlə,
söhbət ən azı üç istiqamətli fəaliyyətin üzvü birliyinə nail olmaqdan gedir:
1)Đnhisarçı fəaliyyətin proses kimi dayandırılması, vəziyyət kimi isə məh-
dudlaşdırılması;
2)Đstehlakçı hüquqlarının mühafizəsi;
3)Kiçik və orta biznesin inkişafına yardım göstərilməsi.
Problemə ən ümumi formada baxış inhisarlarla mübarizənin iki əsas
formasını fərqləndirir:
1)Đnhisaryaratma prosesinin dayandırılması;
2)Đnhisarçı mövqedən yararlanmanın məhdudlaşdırılması.

285
Bu baxımdan antiinhisar qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi inhisarçı
fəaliyyətin tənziminin hüquqi bazasının formalaşdırılmasında 2 aspektə xüsusi
diqqət yetirilməsini tələb edir:
1)Qiymətlə bağlı inhisarçı təmayüllərin dəqiq müəyyənləşdirilməsinə çalış-
maq; Belə ki, qiymət amilinin rolu (ələlxüsus xarici bazarlarda fəaliyyət
göstərilən dövr ərzində nəzərə alınmalıdır) yalnız yüksək standartlaşdırılmış
məhsul satışında ortalığa çıxır;
2)Mal yeridilişi prosesində inhisarçı təmayüllər isə bazarın aşağıdakı
xarakterik cəhətlərinin mövcudluğu şəraitində reallığa çevrilir:
-Rəqib firmaların məsrəfləri arasında kəskin differensiyasiya olduqda;
-Güclü bazar təmərküzləşməsi şəraitində;
-Bazarın differensiyasiyası şəraitində;
-Bazarın yüksək artım tempi mövcud olduqda.
Yuxarıda qeyd olunanlar ölkənin antiinhisar qanunvericiliyində ümumiy-
yətlə nəzərə alınmamışdırlar.
Apardığımız tədqiqatın nəticələri göstərir ki, Azərbaycanın antiinhisar
qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi zəruriliyi antiinhisar siyasətinin səmərəli-
liyinin yüksəldilməsi aspektində doğrudan da, bugünkü situasiyanın əsas dəyişənləri
sırasındadır.
MDB üzrə müttəffiqlərin elmi yanaşmalarında yuxarıda əks etdirdiyimiz
problem bir qayda olaraq maliyyə-sənaye qruplarının yaradılması prizmasından
təhlil olunur və müvafiq tövsiyyələr irəli sürülür
1
.
Sübut etməyə ehtiyac yoxdur ki, həm nəzəri-metodoloji baxımdan, həm də
sırf praktiki anlamda qeyd etdiyimiz və daha çox deklarativ səciyyə daşıyan
konseptual baxışlar real gerçəkliyi əhatə edə bilmək iqtidarında deyildir. Belə
ki, əvvəlki paraqraflarda da göstərdiyimiz kimi antiinhisar siyasəti və antiin-
hisar qanunvericiliyi nöqteyi-nəzərindən, yəni onların məcmu sosial-iqtisadi

286
səmərəliliyini yüksəltmək istəyi baxımından real bazarla keçid iqtisadiyyatı eyni
təbiətli müstəvi rolunda çıxış edə bilməzlər. Đnkişaf etmiş ölkələrin dünya
təcrübəsinin sistemli tədqiqi göstərir ki, real bazar münasibətləri şəraitində əsas
təhlükə mənbəyi kimi (inhisaryaratma baxımından) prioritetlik «davranış»
tərzindədir. Və, bu da tamamilə təbii bir prosesdir. Ona görə ki, bütün təfər-
rüatları kompleks şəkildə nəzərə alan antiinhisar qanunvericiliyinin (inkişaf et-
miş ölkələrdə) mövcudluğu və iqtisadi demokratiyanın qərarlaşması «struktur»
səciyyəli problemlərə çox asanlıqla nəzarət etmək imkanı yaradır. Lakin, bazar
subyektinin davranış tərzində qeyri-müəyyənliyin (makro və mikro mühit ele-
mentlərinin «planlaşdırılmayan» təsiri altında) əhatə dairəsinin genişliyi qeyd
edilən tərzli nəzarətin imkanlarını xeyli məhdudlaşdırır. Qısa şəkildə ifadə
etsək, real bazar münasibətləri şəraitində inhisarçı meyllərin başlıca səbəbləri
içərisində davranış tərzi dominant səciyyə daşıyır. Keçid iqtisadiyyatlı ölkələr-
də, o cümlədən Azərbaycanda da bu nöqteyi-nəzərdən başlıca problem struktur
xarakterlidir. Đnzibati-amirlik sisteminin mirası və antiinhisar qanunvericiliyin-
dəki boşluqlar istinad etdiyimiz problemin mövcudluğunu şərtləndirən əsas
amillər sırasındadır. Və, məhz buna görə də, Avropa sisteminin olduğu kimi
tətbiqi, əsas ağırlıq mərkəzinin (antiinhisar qanunvericiliyində) inhisarçı dav-
ranışın aradan qaldırılması üzərinə düşməsi, fikrimizcə, qəbul olunmazdır. Belə
ki, bu halda, yəni keçid iqtisadiyyatı şəraitində davranış tərzi inhisaryaradan
səbəb keyfiyyətində deyil, inhisarçı fəaliyyətin «nəticəsi» kimi meydana çıxır.
Göründüyü kimi, ölkədə antiinhisar qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsində
mövcud reallığın nəzərə alınması qaçılmazdır, əks təqdirdə, effektiv nəticə əldə
etmək imkanları xeyli məhdudlaşa bilər. Sadəcə olaraq ona görə ki, «nəticə» ilə
mübarizə mahiyyətcə eyni, amma fərqli modifikasiyalarda elə həmin
«nəticənin» törəmələrini meydana çıxaracaqdır.

1
А.Михайлов. ФПГ: принципы антимонопольного контроля//Российский экономический жур-
нал, 1997, №11-12.

287
Qeyd etmək lazımdır ki, antiinhisar qanunvericiliyindəki mühüm boşluq-
lardan biri də maliyyə sferasının antiinhisar nəzarətindən kənarda qalmasıdır.
Bu baxımdan bank inhisarçılığı və onun dəqiq müəyyənləşdirilməsinə imkan
verən metodikanın hazırlanması, pul resurslarının yığılması, bölgüsü və istifa-
dəsi, fond bazarı və bank xoldinqi üzərində antiinhisar nəzarətinin təşkili xüsu-
silə aktualdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Rusiya Federasiyası istisna olmaqla,
MDB ölkələrinin heç birində maliyyə sferasını özündə (tam şəkildə) ehtiva edən
antiinhisar qanunvericiliyi yoxdur. 23 iyun 1999-cu il tarixdə qəbul edilmiş
«Maliyyə xidmətləri bazarında rəqabətin müdafiəsi haqqında»
1
Federal qanun
Rusiyada antiinhisar siyasətinin sistemliliyinin təminatı baxımından mühüm rol
oynamaq iqtidarındadır. Müasir qloballaşma prosesi və xarici iqtisadi
fəaliyyətin dönmədən liberallaşdırıldığı bir şəraitdə belə bir qanunun qəbulu
ölkənin milli iqtisadi mənafelərinin təminatı nöqteyi-nəzərindən qaçılmazdır.
Antiinhisar qanunvericiliyinin keçid iqtisadiyyatı şəraitində formalaşmış
situasiyaya uyğunlaşdırılması baxımından əlahiddə əhəmiyyət daşıyan məsələ-
lərdən biri haqsız rəqabətlə mübarizənin sistemli şəkildə həyata keçirilməsinin
təmininə nail olmaq və onun adekvat hüquqi bazasını formalaşdırmaqdan iba-
rətdir. Bu baxımdan hal-hazırda qüvvədə olan «Haqsız rəqabət haqqında»
1
qa-
nunu tam şəkildə yetərli hesab etmək mümkün deyildir. Belə ki, haqsız rəqabət,
onun formaları və mübarizə yolları müasir dünya təcrübəsinin hissəvi təsviri
təəssüratını yaradır. Məsələn, deyək ki, Paris konvensiyası haqsız rəqabətin 3
növünü fərqləndirdiyi halda, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə onun 12 növü üzrə
nəzarət təşkil olunur. Aydındır ki, haqsız rəqabətlə bağlı əksər ölkələr üçün eyni
məzmun daşıyan yanaşma ola bilməz. Ona görə ki, hansı halın (rəqabətə yaxud
ticarətə münasibətdə) haqsız yaxud qeyri-qanuni olduğunun
müəyyənləşdirilməsi ayrıca götürülmüş bir ölkənin spesifikasından, konkret
vaxt və konkret yerdən asılıdır. Buna görə də, «Haqsız rəqabət haqqında»

1
«Российская газета», 29 июня 1999 г.

288
qanunun dəyişən şəraitə uyğunlaşdırılması, bu baxımdan onun dinamikliyinin
təminatı zəruridir. Məhz qeyd edilən prizmadan yanaşdıqda hal-hazırda ölkədə
tətbiq edilən «Haqsız rəqabət haqqında» qanunun təkmilləşdirilməsinə ehtiyac
yaranmışdır. Bu qanun 1995-ci ildə qəbul olunmuş və ötən müddət ərzində heç
bir dəyişikliyə məruz qalmamışdır. Halbuki, 1995-2000-ci illər ərzində həm
milli iqtisadi sistemin formalaşdırılmasında, həm də real bazar münasibətlərinin
təşəkkülü sferasında son dərəcə mühüm əhəmiyyət daşıyan nailiyyətlər əldə
olunmuşdur. Tək bircə faktı göstərmək kifayətdir ki, qanunun 11-ci maddəsində
(qanunun pozulmasına görə məsuliyyət) qeyd edilir ki: «...cinayət əlamətlə-
ri olduqda materiallar cinayət işi qaldırılması məqsədilə prokurorluğa ...gön-
dərilir» (19, s. 18). Hal-hazırda isə cinayət işi məhkəmələr tərəfindən qaldırılır.
Eyni zamanda, haqsız rəqabətin əsas sütunları, məsələn, dempinq praktikası,
haqsız reklam və s. və i.a. haqqında heç nə deyilmir. Maraqlı cəhət burasındadır
ki, Belarus istisna olmaqla əksər MDB ölkələrində analoji vəziyyət (qanun-
vericiliklə bağlı) müşahidə edilməkdədir. Məsələn, Rusiya Federasiyasında haq-
sız rəqabət «Mal bazarlarında inhisarçı fəaliyyətin məhdudlaşdırılması və
rəqabət haqqında» qanunun 10-cu maddəsi kimi çox qısa şəkildə öz əksini tap-
mışdır. Belarusun müvafiq qanunvericiliyi isə (qanunun özündə də göstərilir)
tam məzmunu baxımından Avropa sisteminə uyğunlaşdırılmışdır.
Şübhəsizdir ki, istehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi antiinhisar nəzarəti-
nin əsas məqsədlərindən biridir. Bu sferanın hüquqi tənzimlənməsi 19 sentyabr
1995-ci ildə qüvvəyə minmiş «Đstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqın-
da» qanunla həyata keçirilir. Qanunun özündə də göstərildiyi kimi, onun mətni-
nin hazırlanmasında BMT-nin Baş Assambleyası tərəfindən qəbul edilmiş
«istehlakçıların maraqlarını müdafiə etmək üçün rəhbər prinsiplər»dən geniş
surətdə istifadə edilmişdir. Bununla belə, əvvəllər qeyd etdiyimiz kimi, sırf
dinamik səciyyə daşıyan problemə statik yanaşmadan xilas oluna bilinməmişdir.

1
Biznesmenin bülleteni. 1996, (69), №4.

289
Yə'ni, 1995-ci ildən bu yana qanunun artıq köhnəlmiş maddələrinin dəyişdi-
rilməsi yaxud redaktə olunması həyata keçirilməmiş, antiinhisar xarakterli
məqamlar tam həcmdə nəzərə alınmamış və beləliklə, istehlakçı hüquqlarının
sistemli şəkildə müdafiəsi sferasında hüquqi boşluqların mövcudluğuna rəvac
verilmişdir. Məsələn, söz açdığımız aspektdə yalnız haqsız reklamla bağlı kiçik
qeydlər aparılmış (qanunun 13-cü maddəsinin 6 və 7-ci bəndlərində)
1
haqsız
rəqabət və inhisarçı fəaliyyətlə bağlı istehlakçı hüquqlarının müdafiəsi aspek-
tindən qaneedici təfsilat ortalığa qoyulmamışdır və s.
Antiinhisar siyasətinin əsas hüquqi bazası keyfiyyətində çıxış edən «Anti-
inhisar fəaliyyəti haqqında» qanunun təkmilləşdirilməsinə isə xüsusilə böyük
ehtiyac yaranmışdır. Bu qanun 4 mart 1993-cü il tarixində qəbul olunmuş və 10
oktyabr 1997-ci il tarixli dəyişikliklər və əlavələrlə birlikdə fəaliyyətdədir.
Ölkədə real bazar münasibətlərinin təşəkkülü prosesinə paralel olaraq qa-
nunun mətnində bir sıra düzəliş və dəyişikliklərin aparılması zəruridir. Məsələn,
dövlət, sahə və yerli «Đnhisarçılığın» aradan qaldırılması əsasən keçid dövrünün
daxili təbiətindən doğan nəticələr kimi nəzərdə tutulmalı və keçid mahiyyəti
daşımalıdır. Qeyd edilən aspekt daha çox federativ dövlətlərdə təzahür edir.
Đqtisadiyyatın inhisarsızlaşdırılması, özəlləşdirmə və liberallaşdırma öz-
özlüyündə yuxarıda əks etdirdiyimiz inhisarçılığı aradan qaldırır. Həmçinin,
qanunun həmin bölmələrində göstərilənlərin böyük əksəriyyəti artıq bugünkü
reallıq baxımından öz aktuallığını itirmişdir.
Eyni zamanda, qanunda inhisar yaradan proses kimi üfiqi və şaquli birləş-
mənin (qovuşmalar) tənzimlənməsi problemi sırf neoklassik yanaşma çərçivə-
sində şərh edilir. Bu proseslə bağlı hər hansı bir istisna nəzərdə tutulmamışdır.
Digər tərəfdən, antiinhisar siyasətinin tələblərinə əməl etməyən bazar subyektlə-
rinin hər hansı bir formada cəzalandırılması bütünlüklə «müvafiq icra haki-

1
Biznesmenin bülleteni. №11 (76), Baki-1996, soh. 18.

290
miyyəti orqanına» həvalə edilir. Qəbul edilən qərarların məhkəmə araşdırılması
nəzər-diqqətdən kənarda qalır və s.
Bütün bunlarla yanaşı, göstərmək lazımdır ki, ölkədə antiinhisar qanunve-
riciliyinin əhatə dairəsi qismən də olsa, digər iqtisadi profilli normativ aktlar və
qanunlarda da öz əksini tapmışdır. Məsələn, 1 iyul 1994-cü il tarixdən fəaliy-
yətdə olan və sonuncu, 2 aprel 1999-cu il tarixli düzəlişlə tətbiq edilən «Müəs-
sisələr haqqında» Qanunun 12-ci maddəsində (müəssisələrin birləşməsi) ötəri
olsa da, antiinhisar qanunvericiliyinin norma və tələblərinə istinad edilməsi
zəruriliyi əks etdirilmişdir. Eyni ilə 11 iyun 1999-cu il tarixli «Nəqliyyat
haqqında» qanunda ötəri münasibət müşahidə edilir. Belə ki, qanunun 6-cı
maddəsində (Nəqliyyat sahəsində dövlət idarəetməsi) «...Nəqliyyatda inhisar
fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması və rəqabətin inkişafı üçün məqsədli tədbirlərin
görülməsi...» nəzərdə tutulur. Lakin, hansı tədbirlərdən söhbət getdiyi yaxud bu
halda hansı qanun yaxud normativ akta əsaslanıldığı qanunun mətnindən aydın
olunur.
Eyni zamanda, əks istiqamətli yanaşmalar da müşahidə edilməkdədir.
Məsələn, 18 noyabr 1999-cu il tarixli «Yeyinti məhsulları haqqında» qanunun
15-ci maddəsində ərzaq bazarında haqsız rəqabətin formalarına toxunulur və
«Haqsız rəqabət haqqında» qanunun müvafiq maddəsi olduğu kimi əks etdirilir.
Başqa sözlə, bu halda söhbət təkrarçılıqdan gedir. Yə’ni, həmin maddədə haqsız
rəqabətin formalarını sadalamaq yerinə qısaca şəkildə qeyd etmək yetərlidir ki,
bu şərait «Haqsız rəqabət haqqında» qanunla tənzimlənir. Bu qəbildən olan
təkrarlanmalara sözügedən qanunun digər maddələrində də rast gəlinir.
Maraqlıdır ki, cəmi bir il sonra qəbul edilmiş «Taxıl haqqında» Qanunda
(16 iyun 2000-ci il) taxıl bazarında haqsız rəqabətlə mübarizə qeyd olunur,
lakin onun formaları sadalanmır.
Haqsız rəqabət və onunla mübarizənin hüquqi tənzimlənməsi baxımından
3 oktyabr 1997-ci ildə qəbul edilmiş «Reklam haqqında» qanun mühüm yerlər-

291
dən birini tutur. Bu qanunla respublika ərazisində haqsız, bilərəkdən yalan və
gizli reklama yol verilmir.
Antiinhisar qanunvericiliyinin effektivliyinin yüksəldilməsi eyni zamanda
bir sıra mühüm əhəmiyyət kəsb edən iqtisadi proseslərin tənzimlənməsində
hüquqi yozumun məqsəd aydınlığına nail olunması ilə şərtlənə bilər. Məsələn,
16 may 2002-ci il tarixli «Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında» qanunun
2-ci maddəsində (Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsinin əsas məqsəd və
prinsipləri) qeyd olunur ki, əsas məqsədlərdən biri «...sağlam rəqabət mühitinin
formalaşdırılmasıdır»
1
.
«Sağlam rəqabət mühiti» problemin nəzəri yozumu çərçivəsində anlaşılan-
dır. Lakin, hüquqi tənzimləmədə onun məqsəd kimi götürülməsi başa düşülən
deyil. Başqa sözlə, bu halda nəyin nəzərdə tutulduğu məlum olmur. Buna görə
də, həmin ifadədə «sağlam» sözünün «effektiv» sözü ilə əvəzlənməsi daha
məqsədəuyğun olardı. Rəqabət mahiyyətcə, ziddiyyətli situasiyadır. Onun
«sağlamlaşdırılması» hüquqi nonsens təsiri bağışlayır. Ziddiyyətin kəskinləşmə-
si problemi var. Və, bunun qarşısını yalnız hərəkətlə («son dayanacağı» məlum
olan) almaq olar. Bu isə öz növbəsində, effektivlikdən keçir. Digər tərəfdən,
əvvəllər də qeyd etdiyimiz kimi, antiinhisar qanunvericiliyinin, eləcə də
bütövlükdə antiinhisar siyasətinin əsas məqsədi məcmu effektivliyin yüksəldil-
məsidir ki, buna da effektiv rəqabət mühiti yaratmadan nail olmaq mümkünsüz-
dür.
Sahibkarlıq fəaliyyətinin tənzimlənməsi və qeyd olunan prosesdə ən
mühüm məsələlərdən biri iqtisadi subyektlərin dövlət qeydiyyatıdır. Əksər
MDB ölkələrində bu hal qabarıq şəkildə özünü biruzə verir. Hətta o səviyyəyə
qədər ki, qeydiyyat bazara daxilolmanın maneələrindən birinə çevrilir.

1
Azorbayçan Respublikasinin Qanunlar Külliyati// «Qanun» III, Xüsusi buraxilis, Baki-2001, soh.515

292
Birgə sahibkarlıq fəaliyyətinin sür’ətli inkişafına nail olmaq probleminin
ağırlıq mərkəzi sözügedən sferanın tənzimlənməsi prosesində mövcud olan ölkə
fərqlilikləri ilə yanaşı, hüquqi bazanın natamamlılığının da üzərinə düşür.
Đnkişaf etmiş ölkələrin tarixi təcrübəsi göstərir ki, bu yönümdə qəbul edi-
lən qanunlar daha dəqiq, daha aydın və real vəziyyətə daha yaxın olmalıdırlar.
Belə ki, bu qanun və normativ aktlarda hər cür özfəaliyyətin, o cümlədən
müxtəlif idarəetmə strukturlarının özünəməxsus yoxlama metodikasının olması
və s. qarşısı birmənalı şəkildə alınmalıdır. Qanunlarda yoxlama tədbirlərinin
təşkili, onların keçirilməsi rejimi və tətbiq edilən məhdudiyyətlər, yoxlamanın
nəticələrinin ümumiləşdirilməsi qaydaları açıq-aydın şəkildə öz əksini tapmalı,
dövlət və bələdiyyə strukturlarının, eləcə də digər aidiyyətli orqanların səlahiy-
yət dairəsi dəqiq müəyyənləşməlidir.
Bu istiqamətdə 17 avqust 2002-ci il tarixli «Azərbaycan Respublikasında
kiçik və orta sahibkarlığın inkişafının Dövlət Proqramı (2002-2005-ci illər)»
adlı Prezident fərmanı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Proqram konseptual olaraq
sahibkarlıq fəaliyyətinin tənzimlənməsinin optimallaşdırılması, regional bəra-
bərsizliyin aradan qaldırılması, insan resurslarının inkişafı, texniki və maliyyə
yardımına göstərilməsini nəzərdə tutur. Eyni zamanda, Proqramda nəzərdə
tutulur ki, iqtisadi subyektlərin dövlət qeydiyyatı ilə bağlı Mülki Məcəlləyə
dəyişikliklər edilsin və «Qarşılıqlı sığortalama cəmiyyətləri haqqında», eləcə də
«Đnvestisiya fəaliyyəti haqqında» qanun layihələri hazırlanacaqdır.
Göründüyü kimi, antiinhisar siyasətinin effektivliyinin yüksəldilməsində
onun əsas tərkib ünsürü olan antiinhisar qanunvericiliyinin müasir inkişaf təma-
yüllərinə müvafiq surətdə təkmilləşdirilməsi mühüm məsələlərdən biridir. Ən
azı ona görə ki, bu halda həyata keçirilən antiinhisar siyasətinin hüquqi bazası
həm əhatə dairəsinə, iqtisadi proseslərə nüfuz etmə dərinliyinə, həm də
sistemliliyin təminatı nöqteyi-nəzərindən əlverişli zəmin hazırlayır. Bu məqsəd-

293
lə, zənnimizcə, aşağıdakıların diqqət mərkəzində tutulması məqsədəmüvafiq
olardı:
1)Haqsız qiymət rəqabətinin müxtəlif formaları (qiymət disproporsiyası;
dempinq; malın keyfiyyətinin falsifikasiyası və s.) ilə effektiv mübarizənin təş-
kili məqsədilə qiymət siyasəti və qiymətqoyma üzərində dövlət nəzarəti haq-
qında normativ qanunverici aktın qəbul edilməsi;
2)Đdxalatçılar tərəfindən tətbiq edilən haqsız rəqabətlə mübarizəni güclən-
dirmək və onun nəticələrinin reallığına nail olmaq üçün «Xarici iqtisadi fəaliy-
yət sferasında ölkənin iqtisadi mənafelərinin müdafiəsi tədbirlər haqqında»
qanunun qəbuluna böyük ehtiyac vardır.
Həqiqət naminə qeyd etməyi zəruri sayırıq ki, sözügedən qanun heç də ye-
ni bir şey deyildir. Məsələn, Rusiya Federasiyası artıq «Mallarla xarici ticarətin
həyata keçirilməsində iqtisadi maraqların müdafiəsi üzrə tədbirlər haqqında»
qanunu qəbul etmiş və hal-hazırda aktiv surətdə həyata keçirilməkdədir. Bizim
irəli sürdüyümüz tövsiyyə problemə həm funksional fəaliyyət, həm də
mənafelərin təminatı baxımından daha geniş, daha sistemli və daha real nə-
ticələr əldə etməyə imkan verə bilər. Belə ki, əvvəla, xarici ticarət xarici iqtisadi
fəaliyyətin yalnız bir istiqamətidir. Yəni, bu halda araşdırılan problemin sistemli
qoyuluşu mümkün deyildir. Đkincisi, iqtisadi fəaliyyətin, ələlxüsus müasir
qloballaşma şəraitində, əksər tərkib ünsürləri arasında sıx qarşılıqlı asılılıq və
qarşılıqlı bağlılıq mövcuddur. Başqa sözlə, xarici iqtisadi fəaliyyət
determinləşmiş kateqoriyadır. Buna görə də, mənafelərin təminatı nöqteyi-
nəzərindən yalnız xarici ticarəti və yalnız mallar üzrə xarici ticarəti əlahiddə
şəkildə üstün mövqeyə çıxarmaqla, qanuniləşdirməyin orta və uzunmüddətli
dövr ərzində real effekti ola bilməz. Üçüncüsü, xarici ticarətlə investisiya siya-
səti arasında mövcud olan dialektik asılılıq, başqa sözlə, xarici ticarət rejimi ilə
investisiya axınları arasındakı düzmütənasiblik, müəyyən şərtlərin mövcudluğu
şəraitində mənfi effekt də verə bilər və s. Bu qəbildən arqumentlərin sayını bir

294
az da artırmaq mümkündür. Lakin, yuxarıda deyilənlər tövsiyyə etdiyimiz qanun
layihəsinin qəbulu üçün, zənnimizcə, kifayətdir.
3)Səhmdar cəmiyyətləri haqqında qanuna menecerlərin idarəetmə sfera-
sında məsuliyyətinin daha da artırılması yönümündə dəyişikliyin həyata keçiril-
məsi;
4)Qarışıq müəssisələrin, istehsal, elmi-texniki sahələrdə şaquli inteqrasiya-
ya əngəl törədən məhdudiyyətlərin antiinhisar qanunvericiliyindən çıxarılması
və s.
Antiinhisar qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi və mövcud boşluqların
aradan qaldırılması nöqteyi-nəzərindən Azərbaycan Respublikası prezidentinin
10 sentyabr 2002-ci il tarixli «Azərbaycan Respublikasında sahibkarlığın inki-
şafına dövlət himayəsi sahəsində əlavə tədbirlər haqqında» fərmanı xüsusilə
əhəmiyyətlidir. Belə ki, bu fərmanda inhisarizmlə mübarizənin effektivlik səviy-
yəsinin yüksəldilməsi, o cümlədən təbii inhisarçılarla əlaqədar tariflərin
təkmilləşdirilməsi, inhisarçı təsərrüfat subyektlərinin xidmətindən istifadəyə gö-
rə əvvəlcədən haqq alınması hallarının aradan qaldırılması və nəhayət, antiin-
hisar qanunvericiliyinin pozulması və onlara qarşı əməli tədbirlərin görülməsi
tipli konkret vəzifələr irəli sürülmüşdür.
Eyni zamanda, qeyd edilən aspektdən yanaşdıqda cənab H.Əliyevin «Sa-
hibkarlığın inkişafına mane olan müdaxilələrin qarşısının alınması haqqında»
28 sentyabr 2002-ci il tarixli fərmanı antiinhisar qanunvericiliyinin təkmilləşdi-
rilməsi və antiinhisar siyasətinin ciddi surətdə həyata keçirilməsində mühüm rol
oynamaq iqtidarındadır. Bu fərman əsasən mərkəzi icra və yerli hakimiyyət
orqanları tərəfindən inhisarçılığa meylliliyin, daha qısa şəkildə ifadə etsək,
dövlət, sahə və yerli inhisarçılığın qalıqlarının aradan qaldırılması və əlverişli
biznes mühitinin formalaşdırılması baxımından yüksək qiymətləndirilməlidir.
Beləliklə, apardığımız araşdırmaların nəticələrinə uyğun olaraq ölkədə antiin-

295
hisar qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi nöqteyi-nəzərindən aşağıdakıların
həyata keçirilməsini məqsədəmüvafiq hesab edirik:
1)Təkmilləşdirmə mahiyyət və məzmunca sadədən mürəkkəbə doğru yö-
nəlməklə, antiinhisar fəaliyyətinin bütün spektrini tam şəkildə əhatə etməlidir.
Başqa sözlə, söhbət rəqabətin ön şərtlərinin təmini→məhdudlaşdırıcı işgüzar
praktika→ haqsız rəqabət→hegemon mövqe→inhisarçı davranış məntiqi zənci-
rini özündə ehtiva etməlidir. Bir-biri ilə sıx əlaqədə olanların süni şəkildə parça-
lanmasına yaxud hansısa təzahürün əlahiddə formada qabardılmasına yaxud
ümumiyyətlə, sözügedən problemə hissəvi yanaşmaya yol vermək düzgün
olmazdı.
2)Antiinhisar qanunvericiliyinin əsas boşluqlarından biri maliyyə-kredit
sferasına diqqətin lazımi səviyyədə olmaması ilə bağlıdır. Fikrimizcə, bu baxım-
dan «Antiinhisar fəaliyyəti haqqında» qanunda ötəri şəkildə əks etdirilməni
yetərli hesab etmək olmaz. Buna görə də, maliyyə xidmətləri ilə bağlı rəqabətin
mühafizəsini özündə əks etdirən ayrıca bir qanunun qəbul edilməsi məq-
sədəuyğun olardı.
3)Ölkədə antiinhisar siyasətinin əsas hüquqi bazası kimi çıxış edən «Anti-
inhisar fəaliyyəti haqqında» qanunun dəyişən şəraitə uyğunlaşdırılmasına və
onun dinamizminin təminatına böyük ehtiyac yaranmışdır.
Söhbət, hər şeydən əvvəl, dövlət, sahə və yerli inhisarçılıqla bağlı olan mə-
qamlardan gedir. Cənab H.Əliyevin «Sahibkarlığın inkişafına mane olan müda-
xilələrin qarşısının alınması haqqında» fərmanı qeyd edilən sferada inhisarçı
təzahürlərin aradan qaldırılması baxımından kifayətedicidir. Digər tərəfdən,
həmin sferanın məqsədyönlü istiqamətdə tənzimlənməsi üçün «Đqtisadiyyata
dövlət müdaxiləsinin sərhədləri» haqqında ayrıca bir qanunun qəbul edilməsi də
təqdirəlayiq hal kimi qiymətləndirilə bilər.
4)Antiinhisar qanunvericiliyində mühüm məsələlərdən birinin-antiinhisar
səciyyəli qərarların qəbulunun idarəetmə orqanına həvalə edilməsi, ələlxüsus

296
keçid şəraitində, arzuedilən effekti verə bilməz. Həm də, həmin orqanların
bütün hallarda düzgün qərar çıxaracaqlarını gözləmək də mənasızlıqdır. Buna
görə də, qeyd edilən aspektdə son qərarı məhkəmə verməlidir.
5)Mövcud antiinhisar qanunvericiliyinə görə hegemon (hökmran) mövqe-
nin müəyyənləşdirilməsində əsas kriteriya kimi struktur aspekt götürülür. Bazar
subyektinin davranış tərzi tələb olunan səviyyədə nəzərə alınmır. Digər tə-
rəfdən, rəqabətlə bağlı situasiyanın dəyişməsi və s. tipli istisnalar da yoxdur.
Məhz, təkcə buna görə ölkənin antiinhisar qanunvericiliyinin sistemli olmadığı,
prosesi kompleks şəkildə əhatə etmədiyi üzə çıxır.
6)Eyni zamanda, xüsusi diqqət tələb edən məsələlərdən biri qanunlarda is-
tifadə olunan termin və kateqoriyaların öz məzmununa uyğunluğunun təminatı
ilə bağlıdır. Məsələn, «milli bazar» və «daxili bazar» anlayışları identik mə'na
kəsb etmirlər. Ona görə də, antiinhisar qanunvericiliyinin formalaşdırılmasında
sözügedən aspekti mütləq nəzərə almaq lazımdır.
7)Digər tərəfdən, antiinhisar qanunvericiliyinin Trans-Milli Korporasiyala-
ra münasibəti, onların yerli yaxud əcnəbi mənşəli olmaları diqqət çəkən tərzdə
ifadə olunmamışdır. Beləliklə, göründüyü kimi, ölkənin antiinhisar qanunve-
riciliyinin sistemli və kompleks xarakter daşımaması reallıqdır. Fikrimizcə,
qeyd edilən nüansların tam şəkildə nəzərə alınması və əvvəllər göstərdiyimiz
məntiqi zəncirin bütövlükdə ehtiva edilməsi məqsədilə «Antiinhisar fəaliyyəti
haqqında» qanunun «Rəqabət siyasəti və inhisarçı fəaliyyətin tənzimlənməsi
haqqında» adı altında yeni qanun formasında təkmilləşdirilməsi məqsədəmüva-
fiq olardı.

· 6. ĐNHĐSARÇI FƏALĐYYƏTĐN TƏNZĐMĐ ANTĐĐNHĐSAR
SĐYASƏTĐNĐN MÜHÜM ĐSTĐQAMƏTĐ KĐMĐ



297
Real bazar münasibətlərinin daxili təbiətinə uyğunlaşmanın zəruriliyi kənar
müdaxilənin (məqsədindən asılı olmayaraq) məzmun etibarı ilə əsas problemləri
sırasındadır. «Təbii» prosesin axın istiqamətinin dəyişdirilməsi, onun
intensivliyinin aşağı salınması, əhatə dairəsinin məhdudlaşdırılması və s. yö-
nümlü tənzimləmə sözsüz ki, sırf iqtisadi mahiyyət daşıya bilməz. Ona görə ki,
iqtisadi prosesin özü ictimai həyatın bütün sferalarına təsir göstərmək (az və ya
çox dərəcədə) iqtidarındadır.
Məhz bu prizmadan inhisarçı fəaliyyətin tənzimi antiinhisar nəzarəti ilə
bütövlükdə iqtisadiyyatın dövlət tənzimlənməsi arasında dialektik bağlılığa
söykənməlidir (şək. 6.2.).





Şək. 6.2. Dövlət tənzimləməsi və antiinhisar siyasətinin məqsəd ümumili-
yinin məntiqi modeli.
Məsələn, bu baxımdan maraqlıdır ki, inhisar fəaliyyətinin tənzimi problem-
lərinin təkcə antiinhisar siyasəti ilə deyil, eləcə də iqtisadi subyektlərin rəqa-
bətqabiliyyətlərinin yüksəldilməsi istiqamətində dövlət tənzimləməsinin pozitiv
rolunu da nəzərə almaqla həllinə yanaşmada sistemliliyi təmin etmək olar.
Başqa sözlə, inhisarçı təmayüllərin aradan qaldırılması və normal rəqabət
mühitinin formalaşdırılması öz-özlüyündə əsas məqsədə nail olmağa, yəni da-
yanıqlı inkişafın təminatına dəlalət etmir. Bu proses qeyd edilən yönümdə hələ
Dövlot tonzimlonmosi
Makroiqtisadi monitorinq
A n t i i n h i s a r n o z a r o t i
E I I e k t i v r o q a b o t m ü h i t i n i n y a r a d i l m a s i
Subyektlorarasi monaIe tarazligina nail olma
Iqtisadi
tonzimlomo
Inzibati
tonzimlomo
Hüquqi
tonzimlomo

298
yolun yarısını qət etmək deməkdir. Başqa sözlə, klassik nəzəri baxış müasir
reallığa (inhisar probleminə yanaşmada da) uyğun gəlmir. Đfrat liberallaşdırma
və inhisar yaradan prosesin dayandırılması yekun etibarı ilə nə effektiv rəqabət
mühitini formalaşdırır, nə də mikrosəviyyə subyektlərində normal artımı təmin
edir. Məhz buna görə də, iqtisadi subyektlərin rəqabətqabiliyyətliyinin yüksəl-
dilməsi istiqamətində dövlətin sistemli tədbirlərdən istifadəsi və bu prosesin
antiinhisar nəzarəti ilə uyğunlaşdırılması bu günün aktual problemlərindən biri
hesab olunmalıdır. Eyni zamanda, vurğuladığımız problemin həllində metodolo-
ji yanaşmanın çıxış nöqtəsi mikrosəviyyə subyektinin özü olmalıdır. Adətən, bu
halda istinad nöqtəsi kimi obyekt (məhsul, xidmət) götürülür. Keçid iqtisa-
diyyatı şəraitində həm obyektə, həm də subyektlə obyektin dialektik vəhdətinə
tənzimləmə istiqamətli dövlət müdaxiləsi, fikrimizcə, məqsədəuyğun deyildir.
Ona görə ki, əvvəla, mikrosəviyyə subyektinin «daxili işinə» müdaxilə bir tərəf-
dən, real bazar münasibətlərini deformasiyaya uğradacaq, digər tərəfdən isə ən
yaxşı halda «qapalı» inhisarçı formalaşdıracaqdır. Đkincisi, «obyekt», yəni,
məhsul (xidmət) sözün geniş mənasında funksional fəaliyyətin nəticəsi, iqtisadi
«tam»ın özüdür. Nəticəyə nəzarət yaxud onu tənzimləmək cəhdi haradasa
inzibati-amirlik sisteminə qayıdış təəssüratı yaradır və məzmunca mənasızlıq-
dan başqa bir şey deyildir və s. Bu sıranı bir az da genişləndirmək mümkündür.
Bununla belə, tam şəkildə aydındır ki, rəqabətqabiliyyətliliyin yüksəldilməsi
yönümündə dövlət müdaxiləsinin istinad nöqtəsi mikrosəviyyə subyektinin özü
və onun xarici mühitlə, eləcə də dövlətin özü ilə qarşılıqlı münasibətləri
olmalıdır. Daha konkret ifadə ilə desək, bu o deməkdir ki, dövlət heç bir halda
müəssisənin (hətta öz mülkiyyətində olan) «daxili» funksional fəaliyyətinə
qarışmamalıdır.
Üstünlüyün birmənalı olaraq subyektə verilməsi təklifi belə bir yalnış
təsəvvür yaratmamalıdır ki, rəqabətqabiliyyətliliyin müstəvisində məhsul (xid-
mət), başqa sözlə funksional fəaliyyətin nəticəsi elə bir rola malik deyildir, əsas

299
olan subyektin (firmanın) özüdür. Eləcə də, firma→məhsul tandeminin ayrı-
ayrılıqda nəzərdən keçirilməsi mümkünlüyü də tam şəkildə qəbul olunmazdır.
Bu iki tərəf arasında əlaqə sıxlığı monolitlik xassəsinə malikdir. Bizim irəli
sürdüyümüz tövsiyyə sadəcə olaraq, konkret situasiyanın təhlili metoduna
əsaslanır və məntiqi kökləri ilə iqtisadi sosiologiyaya söykənir. Adi gözlə
görünən fərqlilik də məhz metodoloji baxışın istinad nöqtəsinin dəyişməsindən
doğur. Opponentlərimizin gözlənilən iradları ilə tam şəkildə həmrəyik ki,
yuxarıda təsvir olunan yanaşma tərzi mövcud nəzəri məktəblərin heç birinin
çərçivəsinə sığmır. Bu, həqiqətdir. Lakin, biz belə bir elmi mövqedən çıxış
edirik ki, mövcud nəzəriyyələrin (iqtisadi) heç biri keçid dövrünü adekvat
surətdə əhatə edə bilmir. Đkincisi, nəzəri ümumiləşdirmə ən azı elmi fakta
əsaslanmalıdır, əks-təqdirdə, onun əməli əhəmiyyəti olmayacaqdır. Üçüncüsü,
inkişaf etmiş ölkə hökumətlərinin qeyd edilən sferada praktiki fəaliyyətlərinin
nəticələri bizim keçid dövrü üçün məqbul hesab etdiyimiz tezisin empirik əsası
kimi çıxış edə bilər. Beləliklə, rəqabətqabiliyyətliliyinin yüksəldilməsi yönü-
mündə həyata keçirilməsi istənilən prosesin məntiqi zənciri dövlət tənzimlən-
məsi→firma→firmanın funksional fəaliyyətinin nəticələri triadası formasında
real məzmun kəsb edir. Triadanın üçüncü həlqəsi, yəni, funksional fəaliyyətin
nəticəsi, obrazlı şəkildə desək, yalnız həmin firmaya aid olan «qoruqdur» və ora
yabançı elementlərin gəlişi həm bazar mexanizminin təbiətinə ziddir, həm də
yalnız mənfi effektlə sonuclana bilər.
Đnhisarçı fəaliyyətin tənzimi prosesində antiinhisar siyasətinin əsas hədəf-
lərindən biri bazar subyektlərinin davranış tərzi ilə, ələlxüsus bazara daxil olma-
da yaradılan maneələrlə bağlıdır. Đnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki,
yeni təsərrüfat subyektlərinin bazara daxilolmasında iki amillər qrupu həlledici
rol oynayır:
1)Bazara yaxud istehsal sahəsinə girişdə yaradılan maneələr;
2)Fəaliyyətdə olan təsərrüfat subyektlərinin yeni rəqibə münasibəti.

300
Bazara (istehsal sahəsinə) girişdə müəyyən dərəcədə maneə yaradan
səbəblərə aşağıdakıları aid etmək olar:
1)Qanunvericilik mahiyyəti daşıyan qaydalar və məhdudiyyətlər sistemi; o
cümlədən: Ayrıca götürülmüş təsərrüfat subyektinə verilən güzəştlər, müstəsna
hüquqlar; -Birgə müəssisələrə qanunla tətbiq edilən güzəştlər; -Sanitar nəzarəti
tələbləri; -Müəyyən fəaliyyət növləri ilə məşğul olmaq üçün dövlət or-
qanlarından lisenziya alınması zərurəti; -Patent və müəlliflik hüquqları; Texno-
loji sirr; -Bərpa edilməyən resurs üzərində mülkiyyət; -Xammal və material
göndərənlərlə eksklyuziv xarakterli uzunmüddətli sazişlər; Đstehlakçının ən’ənə-
vi malgöndərəndən imtina etməsi və başqa təsərrüfat subyektinə üz tuta bilməsi
imkanı; -Beynəlxalq ticarətdə tətbiq edilən maneələr; Tariflər; Kvotalar; Đdxal
və ixracın birbaşa məhdudlaşdırılması; Beynəlxalq ticarətə maneə yaradan
qanunverici aktların mövcudluğu;
Keçid iqtisadiyyatının spesifik özəlliklərini nəzərə almaqla qeyd edilən
problemin həlli istiqamətlərinin məntiqi sxemini aşağıdakı kimi ifadə edə bilərik
(şək. 6.3.).










Antiinhisar siyasoti Dövlot tonzimlomosi

Milli bazarda inhisarci tomayüllorin qarsisinin alinmasi
Firmanin roqabotqabiliyyotliyinin yüksoldilmosi
Xariçi mühitin
monIi tosirlorinin
neytrallasdirilmasi
Xariçi bazarlarda
roqabot üstünlü-
yünün yaradilmasi
Istehsalin eIIek-
tivliyinin
yüksoldilmosi
Istehlakcinin
suverenliliyin
to’minati
Istehsalcinin
müstoqilliyinin
mühaIizosi

301
Şək. 6.3. Keçid dövrü ərzində firmanın rəqabətqabiliyyətliliyi probleminə
makro yanaşmanın blok-sxemi.
2)Məsrəflərlə bağlı olan səbəblər: Bazara girişin xərctutumu həm yüksək,
həm də uzunmüddətli səciyyə daşıya bilər; -Müvafiq məhsulun istehsalı
xərcləri; Potensial alıcıların bir təsərrüfat subyektindən digərinə yönəlməsi
xərcləri; -Əlavə məsrəflər, məsələn, daha ucuz xammal mənbələrinə çıxışla
bağlı; patent və «nou-hau», istehsal təcrübəsi; əsas kapital (infliyasiya ilə əlaqə-
dar olaraq daha ucuz qiymətə əldə edilən), müəssisənin yerləşdiyi yerin rahatlığı
və s.
3)Đstehsalın miqyasından əldə edilən effekt;
4)Məhsulun «həyat tsiklindən» alınan effekt;
5)Bölgü kanallarına çıxış imkanları;
6)Đstehlakçıların müəyyən ticarət markasına bağlılığı;
7)Kapitala olan tələbat.
Antirəqabət xarakterli cəhətlərdən biri də bazardan çıxışda rast gəlinən ma-
neələrdir. Rəqabət mübarizəsi o halda zəifləyir ki, bazarı tərk etmədə çəkilən
qısamüddətli xərclər biznesin davam etməsi üçün zəruri olan əlavə xərclərlə
müqayisədə az olur. Ümumiyyətlə, biznesin dayandırılması məsrəflərinə
aşağıdakıları aid edirlər: Likvid olmayan vasitələr, məsələn birməqsədli maşın-
lar; Bazardan çıxışda çəkilən birdəfəlik xərclər (filialın ləğv edilməsi); Strateji
qarşılıqlı asılılıq yaxud bir seqmentdə fəaliyyətin dayandırılmasının digər seq-
mentlərə mənfi təsiri; Đnzibati və sosial xarakterli məhdudiyyətlər. Ümumiy-
yətlə, müəyyən mənada yanaşma fərqliliyinin ümumiləşdirilməsi kimi
göstərmək lazımdır ki, bazara yeni firmaların gəlişi təhlükəsi (inhisarçı subyekt
mövqeyindən) iqtisadi şəraitin dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq müvafiq dəyişmə
təmayülünə malikdir.
Effektiv rəqabət mühitinin formalaşdırılması və mühafizəsində malgöndə-
rənlərin təsiri əsasən iki istiqamətlidir. Əvvəla, malgöndərən→satıcı firma

302
arasında şaquli inteqrasiya imkanlarının reallığı mövcuddur. Đkincisi, həmin
xammal və materialların xərctutumu alıcı üçün hansı səviyyədə zəruri olması
faktıdır. Ümumiyyətlə, malgöndərənlərin təsiri o vaxt güclü olur ki, istehsal
xərcləri alıcı üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etsin; malgöndərənlər arasında
intensiv rəqabət getməsin; Alıcının bir malgöndərəndən digərinə yönəlməsi
(differensiyasiyanın dərinliyi ucbatından) çətin olsun və baha başa gəlsin;
Malgöndərənlərin müəyyən sahə daxilində qapalılığının mövcudluğu; Mal-
göndərənlərin substitut istehsalçıları ilə rəqabət mübarizəsinə qoşulmaması və
alıcı-firmaların malgöndərənlər bazarında inteqrasiyaya meyli olmaması.
Eyni zamanda, resurs bazarı→hazır məhsul bazarı qarşılıqlı münasibətlə-
rində alıcı inhisarı-monopsoniya formasında inhisarçı təzahürün meydana
çıxması da realdır. Məhz qeyd edilən yönümlü inhisarçı təmayüllər bir qayda
olaraq antiinhisar nəzarətindən kənarda qalırlar. Ona görə yox ki, bu sferaya
lazımi diqqət göstərilmir. Sadəcə olaraq, alıcı→istehlakçının inhisarçılığını sırf
funksional aspektli amillər kompleksi şərtləndirir. Başqa sözlə, subyektlərarası
qarşılıqlı münasibətlərdə istehlakçının (alıcının) təsir güclü o halda intensivləşir
ki:
1.Alıcı kontingenti məhdud saydadır;
2.Böyük həcmdə mal (xidmət) alırlar;
3.Bazarda nisbətən çoxlu sayda kiçik və orta satıcılar fəaliyyət göstərir;
4.Mal təklifi standartlaşdırılmış məhsullardan ibarətdir və alıcının alter-
nativ seçimində heç bir problem yoxdur;
5.Bir satıcıdan digərinə keçidin məsrəftutumu faktiki olaraq sıfırdır;
6.Alınan mallar alıcının məmulatı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyan kom-
plektləşdirici hissələr deyil və s.
Ümumiyyətlə, qeyd edilməlidir ki, inhisarçı fəaliyyətinin tənzimi yönü-
mündə tədavül sferasında-ticarətdə gedən inhisaryaradan proseslər xüsusi diq-
qət tələb edir. ABŞ-ın antitrest qanunvericiliyini əsas hüquqi baza kimi qəbul

303
edən və praktiki antiinhisar nəzarətində oxşar prinsip və qaydalardan yararlanan
ölkələrin böyük əksəriyyətində ticarət sferasında inhisarçı strukturların həm
yaradılması, həm də fəaliyyəti qadağan olunur. Sözügedən ümumi xəttin
əlahiddə əhəmiyyət daşıdığını inkar etmək fikrində deyilik. Lakin, birmənalı
qadağalarla bağlı ciddi iradların mövcudluğunu da qəbul etmək lazım gəlir:
1)Qeyd edilən tərzli antiinhisar siyasətinin effektiv tətbiqi ifrat dərəcədə
çətindir. Qanunvericilik bazasında, hətta məhkəmə orqanlarının vasitəsi ilə bir
sıra inhisarçı strukturu ləğv etmək olar. Lakin, ləğv edilmiş strukturun başqa
məzmun kəsb etməklə yeni formada meydana çıxmasına maneə yaratmaq müm-
künsüzdür. Və, nəzərə alsaq ki, təzyiq altında məcburi parçalanmaya getmiş
inhisarçı strukturun yenidən alayı formada peyda olması bəri başdan əvvəlki
subyektə xas müsbət yönümlü hər şeyin sərf-nəzər edilməsi ilə nəticələnəcəkdir,
onda antiinhisar siyasətinin mənfi effekti ilə üz-üzə qalacağıq. Məsələn, milli
gəlirə zərər vura bilmə qabiliyyətində olan kartellər (əsasən mərkəzi qərargahı
olanlar) Avstriyanın müvafiq qanunu ilə ləğv edilir yaxud yaranışına icazə
verilmir. Nəticədə qeyri-formal razılaşmalar meydana çıxır ki, onların fəaliyyəti
üzərində nəzarətin təşkili isə, ümumiyyətlə mümkün deyildir. Son dövrlərdə
ABŞ-da tətbiq edilən qayda-inhisarçı strukturların məcburi parçalanması və
vahid mərkəz tərəfindən həmin hissələrin idarə edilməsi mümkünsüzlüyünün
təminatına yönəldilmiş tədbirlər sistemi bu baxımdan müəyyən effekt verə bilər.
Lakin, onun da zaman məhdudiyyəti mövcuddur. Başqa sözlə, göstərilən
yönümlü tənzimləmənin uzunmüddətli dövr ərzində tətbiqi imkan xaricindədir.
Đkincisi, əvvəlki paraqraflarda da qeyd etdiyimiz kimi firmaların birləşməsi
yaxud qovuşmasını yalnız inhisaryaradan proses kimi səciyyələndirmək
yalnışlıqdır. Əvvəlki fikirlərimizə əlavə olaraq göstərmək mümkündür ki, iri
subyekt kiçik (fərdi) subyektlə müqayisədə potensial istehlakçının tələbatının
yüksək səviyyədə ödənilməsində daha çox maraqlıdır. Ona görə ki, fəaliyyət
sferasına yatırdığı sərmayədən daha böyük gəlir götürə bilər. Bundan başqa, iri

304
subyekt müəyyən qənaətin əldə olunmasını təmin edir. Fəal rəqabətin dəstəklən-
məsinə yönəldilən dövlət siyasətinin tətbiqi şəraitində qənaət əldə etmək imkanı
əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşır. Elə buradaca qeyd etmək lazımdır ki, bütün
bunların ən’ənəvi formada, yə’ni bazarın azsaylı subyektləri arasında bölgüsünə
əsaslanan kartellərə heç bir aiddiyyatı yoxdur. Ən’ənəvi formada fəaliyyət
göstərən kartellər nəinki qənaət əldə etməyə imkan yaradır, əksinə, həqiqətən də
neqativ iqtisadi effektin meydana çıxmasında əsas rolların ifaçılarından biri
kimi hərəkət edir. Və, nəticədə zəif iqtisadi subyektlərin saxlanılmasına şərait
yaradır.
Đnhisarçı fəaliyyətin tənzimində dövlətin antiinhisar səciyyəli siyasətinin
digər bir istiqaməti iri bazar subyektlərinin davranış tərzinə təsir göstərmək
imkanı ilə şərtlənir. Yə’ni, iriləşmə prosesi ilə mübarizə aparmaqdansa, dövlət
potensial rəqabəti mühafizə etmək yolu ilə elə tədbirlər həyata keçirə bilər ki,
inhisarçı hakimiyyətdən istifadə iri subyektin mənafeyinə uyğun olmasın.
Tezisin mahiyyəti bundan ibarətdir ki, əgər istehsalın həcminin süni surətdə
aşağı salınması və yüksək mənfəət götürməyə imkan verən qiymətlərin tətbiqi
sahəyə yeni rəqiblərin axınını yaradarsa, onda sözügedən yönümlü inhisarçı
fəaliyyət öz-özlüyündə dayana bilər. Đqtisadi nəzəriyyədə «klub» metodları kimi
xarakterizə olunan üsullardan yararlanmağa çalışan inhisarçı strukturların
cəzalandırılması qeyd edilən yanaşma çərçivəsində daha real görünür.
Đnhisarçı fəaliyyətin tənzimində antiinhisar siyasətinin üzləşdiyi mürəkkəb
problemlərdən biri subyektlərarası mübarizədə istifadə edilən və dəqiq müəy-
yənləşdirilməsi xüsusi ilə çətin olan (bəzi hallarda isə ümumiyyətlə, mümkün
olmayan) üsullarla bağlıdır. Bu nöqteyi-nəzərdən əsas iki üsul fərqləndirilə
bilər:
I.«Boğucu» rəqabət yaxud «dağıdıcı» dempinq;
II.Boykotun müxtəlif formalarının tətbiqi.

305
Ümumiyyətlə, müasir şəraitdə ən mühüm problemlərdən biri rəqabət və
inhisarlaşma arasında düzgün mütənasibliyin qurulması və mühafizəsi məsələ-
sidir. Aksiomatik anlayışlar sırasında rəqabətin əsas bazar kateqoriyası olması
da özünə yer almışdır. Əslində bazarın inkişafı elə rəqabət münasibətlərinin
inkişafı deməkdir. Düzdür, yalnız neoklassik modelləşdirməyə əsaslanmaqla
yuxarıda göstərdiyimiz mütənasibliyin formalaşması yaxud mühafizəsini nəinki
praktiki, hətta sırf nəzəri aspektdən də dərk etmək və ona nail olmaq müm-
künsüzdür. Müasir iqtisadi həyatda nə «xalis inhisar», nə də «azad» rəqabət
yoxdur. Əvvəlki paraqraflarda da klassiklərə istinadla göstərdiyimiz qarşılıqlı
bağlılıq yaxud inhisar və rəqabətin sintezi sözün müstəqim mənasında həm
formula, həm hərəkətdir. Yə’ni, real bazar münasibətləri şəraitində rəqabət
istehsalın yeganə tənzimləyici keyfiyyətində çıxış etmir.
Müasir təsərrüfat mexanizmi qeyd edilən aspektdə bazar tənzimləməsini
dövlət və inhisar idarəetməsi ilə dialektik vəhdətdə götürür. Sözsüz ki, rəqabət
üçlü tənzimləmənin əsaslarından biridir. Lakin, o adətən qeyri-mükəmməl for-
mada çıxış edir.
Đqtisadi nəzəriyyədə qeyri-mükəmməl rəqabətin aşağıdakı xüsusiyyətləri
fərqləndirilir:
1)Đnhisarçı birliklərin öz aralarında və eləcə də kiçik və orta sahibkarlarla
apardığı rəqabət. Bu halda həm alıcı, həm də satıcılar mal üzərində inhisarçı
mövqelərindən istifadə edir, qiymət manipuliyasiyası ilə məşğul olurlar;
2)Əgər «azad» rəqabətdə başlıca məqsəd hər şeydən əvvəl məhsul satışının
təmin edilməsi ilə şərtlənirsə, qeyri-mükəmməl rəqabət şəraitində məqsədlər
kompleksi ortalığa qoyulur. Yə’ni, söhbət təkcə satışın təminatı ilə bitmir. Eləcə
də, satış bazarlarının, resurs bazarlarının, elmi-texniki nailiyyətlərin və kredit
resurslarının inhisarlaşmasına can atılır;

306
3)Bu halda rəqabətin əhatə dairəsi ifrat dərəcədə genişlənir. Artıq o,
tədavül sferasından birbaşa istehsala, sahələr arasından sahədaxili rəqabətə,
ümumtəsərrüfat səviyyəsinə yüksəlir;
4)Qeyri-mükəmməl rəqabət hər şeydən əvvəl innovasiya sahibkarlığına
əsaslanır ki, bu da məhsul vahidinin xərc tutumunu aşağı salmaq imkanını
yaratmaqla rəqabət mübarizəsində müəyyən üstünlüklər əldə etmək şəraiti
formalaşdırır;
5)Rəqabətin forma genişliyi meydana çıxır. Belə ki, ən’ənəvi qiymət rəqa-
bətinə qeyri-qiymət və haqsız rəqabət də əlavə olunur. Rəqabət mübarizəsinin 3
əsas formasının xarakterik xüsusiyyətləri aşağıdakı cədvəldə verilmişdir (cədvəl
6.1.).
Đnkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, inhisarçı fəaliyyətin tənzimlən-
məsi istiqamətində yüksək səmərə əldə etməyin əsas yollarından biri rəqabətin
tənzimlənməsi və antirəqabət praktikasının (inhisar bünün ən yüksək səviy-
yəsidir) qarşısının alınmasıdır. Bu halda söhbət ondan gedir ki, inhisar yaratmaq
qabiliyyətində olan və ümumiyyətlə, effektiv rəqabət mühitinə mənfi təsir
göstərən fəaliyyət formaları ya birbaşa ləğv edilsin, ya da əhəmiyyətli dərəcədə
məhdudlaşdırılsın.
Cədvəl 6.1.
Rəqabət mübarizəsinin əsas formalarının xarakterik xüsusiyyətləri
Rəqabətin
formaları
Đstinad nöqtəsi Məhsulun
keyfiyyəti və
çeşidi
Đstifadə olunan üsullar
1.Qiymət rəqabəti Ən’ənəvi qaydada
məhsulun xərc tutu-
munun aşağı salınması
Dəyişmir Qiymət manipulyasiyası,
«gizli» aşağı salma, müx-
təlif bazarlarda qiymət
manevrləri
2.Qeyri-qiymət
rəqabəti
Elmi-texniki nailiy-
yətlərdən istifadə
Yüksək və geniş Yeni məhsul, zəmanət
müddətinin uzadılması,
böyük həcmdə xidmət,
əlverişli istehlakçı krediti,
reklam kompaniyaları və
s.
3.Qeyri-iqtisadi --- --- Texnoloji casusluq, vəzi-

307
üsullarla rəqabət
(haqsız rəqabət)
fəli şəxslərin ələ
alınması, ən yaxşı mü-
təxəssisləri öz tərəfinə
çəkmə, antireklam və s.

Məhz bu anlamda Avropa Đttifaqının praktikası xüsusi maraq doğurur.
Ümumiyyətlə, sözügedən inteqrasiya qruplaşması rəqabət sferasında razılaşdı-
rılmış vahid siyasət yeridir.
Rəqabət siyasətinin əsas normaları Avropa Đttifaqının yaradılması haqqında
Müqavilənin 85 və 86-cı maddələrində öz əksini tapmışdır
1
.
Avropa Đttifaqında effektiv rəqabət mühitinin formalaşdırılması və inkişa-
fına yönəldilən rəqabət siyasətinin əsas istiqamətləri aşağıdakılardan ibarətdir:
1)Đstehsalın təmərküzləşməsi üzərində nəzarət;
2)Üfiqi, şaquli və konqlomerat birləşmə və qovuşmaların tənzimlənməsi;
3)Birgə sahibkarlığın inkişafının stimullaşdırılması.
4)Kiçik və orta biznesin inkişafının dəstəklənməsi;
5)Zidd qüvvələrin yaradılmasının şövqləndirilməsi; Yə’ni, amerikan və
yapon TMK-ı ilə rəqabətə tab gətirə biləcək iri transavropa miqyaslı korporasi-
yaların yaradılmasına əməli yardım göstərilməsi;
6)Blokdaxili məkanda sənaye, ticarət və bank kapitalının transmilli çulğa-
laşmasına şərait yaradılması;
7)Antiinhisar qanunvericiliyinin həm regional, həm də ayrı-ayrı üzv-ölkə-
lərin mənafeləri prizmasından təkmilləşdirilməsi.
Ümumi şəkildə götürsək, Avropa Đttifaqının qanunvericiliyi üçün əsas tən-
zimləmə prosesi haqsız rəqabət və onun rəqabətin normal gedişi üçün xüsusi
təhlükə doğuran növləridir (Kartel, bazarda hegemon mövqe, istehsalın dövlət
subsidiyalaşdırılması).
Roma müqaviləsinin 85-ci maddəsinə uyğun olaraq məhdudlaşdırıcı işgü-
zar praktika doğuran hər cür müqavilələrin bağlanması və razılaşdırılmış fəaliy-

1
Chistofer Bellamy, Graham Child. Common Market Law of Competition 3 rd ed. 1987, p.106.

308
yət qadağan olur. Və, bunun üçün də həmin müqavilə və razılaşmaların həqi-
qətən rəqabətin məhdudlaşdırılması yaxud təhrif olunmasına gətirib çıxardıqları
sübut edilməlidir. Məhdudlaşdırıcı işgüzar praktika çərçivəsində əsasən
aşağıdakı müqavilələrə nəzarət həyata keçirilir:
1)Müstəsna hüquqlar verən agent-sazişləri;
2)Müstəsna alış haqqında sazişlər;
3)Müstəsna satış haqqında sazişlər;
4)Birgə tədqiqat, birgə müəssisələr və ixtisaslaşma haqqında sazişlər;
5)Nou-hau üzrə lisenziya və patentlər haqqında sazişlər;
6)Paralel ixrac yaxud idxalı qadağan edən sazişlər.
Burada bir əhəmiyyətli məqamı qeyd etmək lazımdır ki, məhdudlaşdırıcı i-
şgüzar praktikanın qarşısının alınmasına yönəldilən tədbirlər sistemində (prose-
dur qaydaların məzmunundan asılı olmayaraq) əsas hədəf kimi regional məna-
feyə uyğunluq götürülür. Buna görə də, təsadüfi deyildir ki, Roma müqaviləsi-
nin 85-ci maddəsi üzv-ölkələrin milli qanunvericiliyinə daxil edilmişdir. Avropa
Đttifaqı ilə onun üzvü olan ölkələrin müvafiq qanunvericiliyində hər hansı bir
ziddiyyət yaranarsa, onda «ikili maneələr» doktrinası tətbiq edilir. Yə’ni, bu
halda konkret razılaşma həm inteqrasiya blokunun, həm də milli qanunvericili-
yin tələblərinə uyğun gəlməlidir.
Əvvəllər də qeyd etdiyimiz kimi, ölkədə antiinhisar siyasətinin az və ya
çox dərəcədə tətbiqi sferası əsasən təbii inhisarlarla məhdudlaşır.
Đnzibati-amirlik sisteminin məqsədləri çərçivəsində direktiv yolla təşkil
edilən təbii inhisarların fəaliyyəti ilə makroiqtisadiyyat arasında qırılmaz bağ-
lılıq formalaşdırılmışdır. Buna görə də, real bazar münasibətlərindən «doğulma-
yan» yaranışın fəaliyyəti və davranış tərzinə klassik görmə bucağı prizmasından
yanaşma kökündən yalnışdır.
Məhz buna görə də, təbii inhisarların sahibkarlıq fəaliyyətinin xüsusiyyət-
lərini ətraflı surətdə nəzərə alınmalı, eləcə də onun özünəməxsus makroiqtisadi

309
funksiyaları bir kənara qoyulmamalıdır. Bu hal iqtisadi münasibətlərin ikili
xarakteri ilə əlaqədardır. Təbii inhisarların dövlət tənzimlənməsi və müsbət nə-
ticə verə biləcək real davranış qaydaları arasında ziddiyyətli bütövlük qorunma-
lıdır. Təbii inhisarların iqtisadi təbiətinin unikallığını aşağıdakı şəkildə verilmiş
məntiqi əlaqələr sistemindən görmək mümkündür (şək. 6.4.).







Şək. 6.4. Təbii inhisarın iqtisadi təbiətinin spesifik görüntüsünün məntiqi
sxemi.
Burada: ⇒Çox asılıdır;
→ Qismən təsir göstərir;
Təbii inhisarın əsas təsir obyektləri.
Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, digər bir maraqlı məqam isə ondan
ibarətdir ki, antirəqabət xarakterli sazişlər və məhdudlaşdırıcı praktika o halda
aradan qaldırılır yaxud ləğv edilir ki, onlar üzv-ölkələr arası ticarətə mənfi təsir
göstərsin. Sözsüz ki, əgər belə bir hal hər hansı bir üzv-ölkənin sərhədləri çərçi-
vəsində baş verirsə, onda həmin hadisəyə milli qanunvericilik tətbiq edilir. Baş-
qa sözlə, Avropa Đttifaqının qanunvericiliyi və ona uyğun surətdə həyata ke-
çirilən siyasət inteqrasiya blokunun üzvü olan ölkənin qeyd edilən yönümdə
«daxili işlərinə» qarışmır. Eyni zamanda, Avropa Đttifaqı inteqrasiya blokunun
əlahiddə antiinhisar qanunvericiliyi yoxdur və 1990-cı illərdən müşahidə edilən
antiinhisar siyasəti rəqabət haqqında mövcud olan qanunvericiliyə istinad edir.

310
Təbii inhisarların dövlət tənzimlənməsinin ümumiləşdirilmiş yekunları
göstərir ki, bu sferada vahid hesab edilə biləcək konseptual yanaşma yoxdur.
Araşdırmalarımız göstərir ki, inkişaf etmiş ölkələr həmin məqsədlə müxtəlif
yanaşmalardan istifadə edirlər.
Ümumiyyətlə, təbii inhisarların dövlət tənzimlənməsi əsasən aşağıdakı
konseptual istiqamətlərə söykənməklə həyata keçirilir yaxud həyata keçirilməyə çalı-
şılır:
1)Rentabelliyin tənzimlənməsi;
2)Mənfəətdə iştirak;
3)Đstehlak qiymətlərinin indeksi əsasında;
4)Bazarda rəqabət→bazar üçün rəqabət əvəzlənməsi.
Şək. 6.5.-də bu istiqamətlərin hər birinin üstün və nöqsan cəhətləri ve-
rilmişdir.

311





























312


Sözsüz ki, bunlar içərisində əhatə dairəsinin və eləcə də qeyri-müəyyənli-
yin ifrat dərəcədə yüksək olduğu konsepsiya rentabelliyin tənzimlənməsidir.
Belə ki, sadəcə olaraq, kapitaldan istifadənin rentabelliyi ilə xərcləri toplamaqla
qiymətin (tarifin) müəyyənləşdirilməsi real bazar münasibətlərinin daxili təbiəti
ilə ziddiyyət təşkil edir və ən əsası, müəssisəni xərclərə qənaət yaxud onun
azaldılmasına şövqləndirmir. Digər tərəfdən, «ədalətli» gəlir anlayışı ən yaxşı
halda etnopsixoloji çalar daşıya bilər və onun müasir biznesin məntiqi ilə heç
bir bağlılığı yoxdur.
Daha çox ABŞ-da tətbiq edilməsinə baxmayaraq, rentabelliyin dövlət
tənzimlənməsində əsas kimi götürülməsi «çıxılmazlıq» təəssüratı yaradır. Belə
ki, rentabellik nisbi göstərici olmaqla nəticəni özündə ehtiva edir. Đqtisadi pro-
sesin start anından tətbiq edilən tənzimləmənin səmərəliliyi nəticə ilə ölçülmə-
lidir, ona uyğunlaşmamalıdır. Başqa sözlə, biz bu aspektli yanaşmada bir-
tərəflilik görürük. Yə’ni, ən azı istehlakçı hüquqlarının mühafizəsi və onun baş-
lıca dəyişəni olan istehlakçı qiymətləri indeksi nəzər-diqqətdən tam şəkildə sərf-
nəzər edilmişdir.
Maraqlı cəhət burasındadır ki, istehlak qiymətləri indeksinin dəyişməsini
əsas götürən və başlıca olaraq Böyük Britaniyada tətbiq edilən tənzimləmə kon-
sepsiyası da əks-istiqamətdən müəssisənin «ədalətli» gəlir əldə etməsinə söy-
kənir. Bu halda da qiymətlərin illik azalmasını real ifadədə müəyyənləşdirir (X-i
tapır) və istehlak qiymətləri indeksini ondan çıxaraq baza ilinin qiymətinə vurur
və beləliklə də, qiyməti (tarifi) müəyyən edirlər. Hər il tarif X% azaldılır (in-
deksasiya olunur). Deməli, əgər müəssisə rentabelliyi yüksəltməsə, onda mütləq
zərərə uğrayacaqdır. Eyni zamanda, problemin ingilisvari həlli subyektivizmi
(əks-istiqamətdə) çılpaq şəkildə ortalığa qoyur. Belə ki, deyilən tərzli yanaş-

313
mada tariflərin formalaşması prosesi sanki avtanomlaşır, yəni məcmu məs-
rəflərlə əlaqələr maksimum şəkildə qırılır.
Rəqabətin məzmun və istiqamət əvəzlənməsi (Fransız variantı) hələ yenicə
ortalığa çıxmış və empirik səviyyədə real məzmun daşıdığını sübuta yetirə bil-
məmişdir. Bu konsepsiyanın qısa məzmunu belə bir tezislə ifadə oluna bilər:
təbii inhisar şəraitində rəqabətin mümkünsüzlüyü yaxud arzuedilməzliyi (səmə-
rəsizliyi) şübhəsizdir. Ona görə də, bütövlükdə bazara xidmət göstərmək istə-
yənlər arasında müsabiqə keçirilir və daha yaxşı şərtlər irəli sürən müəssisə ilə
konsession müqavilə imzalanır. Yə’ni, rəqabət bazarda deyil, bazara girişdə ya-
radılır. Şəkildə də göstərdiyimiz kimi, bu yanaşmadan istifadə son dərəcə çə-
tindir (iştirakçı problemi, proseduranın mürəkkəbliyi (monitorinq), qalibin
fəaliyyətinin nəticələri üzərində nəzarətin təşkili və s.).
Sırf nəzərə prizmadan, zənnimizcə, mənfəətdə iştirak konsepsiyası daha
məqsədəuyğundur və ələlxüsus keçid iqtisadiyyatı şəraitində mühüm rol oynaya
bilər.
Belə ki, bu halda müəssisənin mənfəət əldə etmə istəyi ilə məsərflərin azal-
ması zərurəti arasında birbaşa düzmütənasib asılılıq yaranır. Eyni zamanda, bu
konsepsiyanın da nöqsan cəhətləri mövcuddur (şək. 6.5.). Bununla belə, məhsul
vahidinin, bütövlükdə iqtisadiyyatın yüksək məsrəftutumluğu fonunda
sözügedən konseptual baxış daha real görünür. Ona görə ki, əvvəla, əksər təbii
inhisarlar dövlət inhisarındadır; Đkincisi, təbii inhisarların dayanıqlı inkişafı
olmadan makroiqtisadi sağlamlaşmadan danışmaq mümkünsüzdür; Üçüncüsü,
təbii inhisarların normal inkişafı ilə infrastrukturun inkişafı (əslində onu da təbii
inhisar hesab etmək olar) bilavasitə bağlılıqdadır və s.
Araşdırılan dövr ərzində təbii inhisarların ölkə iqtisadiyyatına mənfi istiqa-
mətli təsiri açıq şəkildə müşahidə edilməkdədir. Təbii inhisar sferasına aid edi-
lən müəssisələr hər şeydən əvvəl, prosessual prosesin yüksək kapital tutumlu-
luğu, eləcə də sabit xərclərin xüsusi çəkisinin böyüklüyü ilə fərqlənirlər. Nəticə-

314
də məhsul vahidinin qiymətində də əsas yeri sabit xərclər tutur. Və, bu müəssi-
sələrin məhsullarına (xidmətlərinə) olan tələbin kəskin azalması (ümumiqtisadi
böhranla əlaqədar) investisiya qoyuluşlarının əsas mənbəyi kimi daxili
imkanlardan istifadəni labüdləşdirmişdir ki, bu da başlıca ağırlığın tariflərin
üzərinə düşməsi ilə nəticələnmişdir. Digər tərəfdən, qarşılıqlı borcların astro-
nomik səviyyəyə çatmasında, ödəməmələr probleminin görünməmiş şəkildə
kəskinləşməsində təbii inhisarlar əlahiddə yerə malikdirlər. Ümumiyyətlə, təbii
inhisar sferasında çarpazlaşan subsidiyalarının həyata keçirilməsində bir
istehlakçı qrupundan digəri üçün istifadə praktikası bu gün də qalmaqdadır.
Büdcə təşkilatları və əhali üçün tətbiq edilən aşağı səviyyəli tariflər sənaye (is-
tehsal, kommersiya və s.) müəssisələri hesabına kompensasiya edilir. Problemin
qəlizliyi ondadır ki, təbii inhisarların yeritdiyi qiymət ayrı-seçkiliyi yaxud ta-
riflərin əsaslandırılmamış yüksəlişi bütövlükdə qiymətlərin dinamikasına artım
yönümlü multiplikator təsiri göstərməklə: 1)Bazarlararası qiymət paritetini
pozur və disproporsiyanın yaranmasına səbəb olur; 2)Qiymət sferasında əks-
paritetliyin qərarlaşması iqtisadiyyatda disproporsionallığı gücləndirməklə
struktur modernləşməyi bəri başdan mümkünsüzləşdirir; 3)Gizli şəkildə gedən
və perspektiv planda böyük itkilərlə sonuclanan prosesin-xərclərin infliyasiyası-
nın sürətlənməsinə səbəb olur; 4)Məcmu tələbin daha da məhdudlaşmasına,
daxili bazarın tutumca daralmasına və sosial problemlərin kəskinləşməsinə
gətirib çıxarır; 5)Qiymət multiplikatoru (təbii inhisarlarda) baha istehsal→ucuz
bazar çıxılmazlığını ortalığa qoymaqla normal rəqabət mühitinin (qeyri-təbii in-
hisar sahələrində və istehlak bazarında) formalaşmasını əngəlləyir və milli ba-
zarda əcnəbi sahibkarların (şirkətlərin) hegemon mövqe tutuması üçün əlverişli
zəmin hazırlayır və s.
Göründüyü kimi, ilk baxışdan bizim araşdırdığımız problemdən nisbi
şəkildə kənarda dayanan təbii inhisarların əhatə dairəsi həddən artıq genişdir və
tədqiqat prosesində ondan abstraksiya olunmaq praktiki olaraq qeyri-mümkün-

315
dür. Eyni zamanda, bazar mexanizminin «toxunulmazlığının» tərəfdarlarının
əksinə olaraq, biz belə bir mövqedəyik ki, qiymətlərin tənzimlənməsi (hərçənd,
bu ifadə o qədər də yerinə düşmür) təkcə təbii inhisarların ortalığa qoyduqları
mənfi nəticələrin aradan qaldırılması zərurəti ilə şərtlənmir.
Qiymətlərin elmi cəhətdən əsaslandırılmış düzgün differensiyasiyası
bütövlükdə iqtisadi siyasətdə, ölkənin sosial-iqtisadi inkişafının dayanıqlığının
tə’minində əvəzedilməz rol oynaya bilər. Bu cür yanaşma keçid iqtisadiyyatı
şəraitində fiskal siyasətin (makroiqtisadi səviyyədə) əlavəsi statusunda xüsusilə
aktual əhəmiyyət kəsb edir.
Beləliklə:
1.Keçid dövrünün spesifik xüsusiyyətlərinin böyük təsir gücünə malik ol-
ması nəticə etibarı ilə təbii inhisarlar üzərində ciddi dövlət nəzarətinin təşkilini
labüdləşdirir;
2.Đstehsal xərclərinin infliyasiyasının əsas səbəblərindən biri məhz təbii
inhisarlarla bağlı tarif probleminin elmi cəhətdən əsaslandırılmamasıdır;
3.Təbii inhisarların fəaliyyətilə əlaqədar olan qiymətlər və onların səviyyə-
sinin optimallaşdırılması yekun olaraq bütövlükdə qiymət siyasətinin əsas
dəyişənlərindən biri kimi çıxış edir.
Qiymətlərlə bağlı təbii inhisarların dövlət tənzimlənməsinin konseptual
prizmadan çıxış nöqtəsi əlverişli qiymət→maliyyə nəticələri→investorların cəlb
edilməsi üçlüyünün dialektik vəhdət halında götürülməsindən doğmalıdır. Baş-
qa sözlə, söhbət təkcə təbii inhisarlardan «qorunmadan» deyil, eləcə də təbii
inhisarların «qorunmasından» getməlidir. Yə’ni, bu halda nəticə olaraq isteh-
lakçı mənafelərinin tarazlaşdırılması təmin olunmalıdır. Eyni zamanda, makro-
iqtisadi siyasətin stabilliyinin təminatında qiymət mexanizminin tənzimlənməsi
zamanı ortalığa çıxan imkanlardan tam şəkildə yararlanmalı, xərclərin
infliyasiyası «görməməzliyə» vurulmamalıdır. Eləcə də, bu aspektdə sırf proses-
sual məzmun daşıyan məsələlərə də xüsusi diqqət yetirilməlidir:

316
1)Tariflərin struktur müəyyənləşdirilməsində ayrı-ayrı istehlakçı qrupları
üçün tətbiq edilən əsas prinsip xərclərin effektiv şəkildə müəyyənləşdirilməsinə
istinad etməlidir.
2)Təbii inhisar subyektləri aşağıdakı istiqamətlərdə stimullaşdırılmalıdır-
lar:
-izafi məşğulluğun aradan qaldırılması;
-Xidmətin keyfiyyətinin yüksəldilməsi;
-Đnvestisiyalardan istifadə effektivliyinin artırılması;
-Məhsul vahidinin xərctutumunun aşağı salınması.
Beləliklə, göründüyü kimi, təbii inhisarların antiinhisar tənzimlənməsi eyni
vaxt ərzində 3 problemin paralel surətdə həllinə nail olmalıdır:
1)Đstehlakçı hüquqlarının mühafizəsi;
2)Təbii inhisarların dövlət tənzimləməsinin (əsasən qiymətlərlə bağlı)
makroiqtisadi sabitliyin qorunmasına yönəldilməsi;
3)Təbii inhisar subyektlərinin zərərsiz və rentabelli fəaliyyətinin təşkili.
Sağlam rəqabət mühitinin formalaşdırılması və mühafizəsi, istehlakçı hü-
quqlarının müdafiəsi, eləcə də qiymət disproporsiyalarının aradan qaldırılması
istiqamətində antiinhisar siyasətinin intensiv tətbiqi inhisarçı fəaliyyətin tənzimi
prosesində profilaktik tədbirlər sistemi kimi də çıxış edir. Bunun üçün müasir
keçid dövrünə xas olan və əsasən funksional məzmun daşıyan istiqamətlərdə
fəaliyyətin aktivləşdirilməsi zəruridir. Antiinhisar nəzarətinin əhatə etdiyi
sferaya (profilaktik tədbirlər sistemi nöqteyi-nəzərdən) aşağıdakıları aid etmək
məqsədəuyğun olardı:
1)Keçid dövrü ərzində iqtisadiyyatın və ələlxüsus ticarətin (başlıca olaraq
əcnəbi firmalara münasibətdə) yüksək inhisarlaşmış sahələrində, o cümlədən
əcnəbi mənşəli firmaların formalaşdırdıqları oliqopolik qarşılıqlı asılılığın mal
(xidmət) bazarlarında dövlət tərəfindən qiymətlərə nəzarətin təşkili (məsələn,
antidempinq prosedurasından fəal istifadə edilməsi);

317
2)Təbii inhisarlarla bağlı tariflərin ərazi differensiyasiyasına yol verilmə-
məsi;
3)Vergi yükünün daxili istehlakdan xammal ixracatı sferasına keçirilməsi-
nə çalışmaq;
4)Bazar, qiymətlər və malyeridilişi sferasında forma müxtəlifliyindən asılı
olmayaraq kartel razılaşmalarına qarşı sanksiyaların tətbiqini intensivləşdirmək
və onun effektivliyinin yüksəldilməsinə nail olmaq;
5)Đdxalat mallarının keyfiyyətinə nəzarət texnologiyası və mexanizmini
milli istehsalçılar üçün qüvvədə olan standartlara uyğunlaşdırılmasını tə’min et-
mək.

314
VII FƏSĐL. REGĐONAL BAZARIN MAKROĐQTĐSADĐ MODELĐ VƏ
ĐNKĐŞAF STRATEGĐYASI
SSRĐ-nin süqutu sosial-siyasi, eləcə də milli aspektlər nöqteyi-nəzərindən
tarixi-təkamül prosesinin məntiqi nəticəsi keyfiyyətində qəbul olunur. Mahiy-
yətcə müxtəlif olanlar arasında determinoloji bağlılığın formalaşmaması gec ya
tez müxtəlif zorakı üsullarla yaradılan sistemin dağılması ilə sonuclanmalı idi.
Sözsüz ki, imperiyanın süqutu fenomenal hadisə deyildir. Bu mənada ki, onun
bəşər tarixində çoxlu sayda analogiyası mövcuddur. Bununla belə, qeyd etdi-
yimiz hadisə dövlət müstəqilliyi əldə etmiş milli respublikaların inkişaf prob-
leminə bir sıra spesifik xüsusiyyətlər və çətinliklər də gətirmişdir.
Dezinteqrasiya prosesinin kəskin intensivliyi, üfiqi əlaqələr sisteminin
(respublikalararası) direktiv göstərişlə formalaşması, xarici iqtisadi fəaliyyət
sferasında təcrübəsizlik və s. amillərin təsiri real bazarın yoxluğu şəraitində
həqiqətən də «çıxılmazlıq» situasiyası formalaşdırmışdır.
Göründüyü kimi, bütün bunların fonunda postsovet məkanında regional
iqtisadi qruplaşmanın yaranmasını təkcə siyasi aspektlərlə bağlamaq düzgün
olmazdı. Əlbəttə, bu səpgili amillərin sözügedən bloklaşma prosesində rolu
danılmazdır. Bununla belə, Müstəqil Dövlətlər Birliyinin meydana çıxmasında
sırf sosial-iqtisadi səciyyə daşıyan problemlər prosesin müqəddəm şərtləri
keyfiyyətində çıxış etmişlər.
Müstəqil Dövlətlər Birliyi 1991-ci ilin dekabr ayında Belovejsk sazişi
əsasında üç ölkənin-Rusiya, Ukraina və Belarus-təsisçiliyi ilə yaradılmışdır.
Hal-hazırda Birliyin 12 üzvü vardır. Azərbaycan 1993-cü ildən MDB-nin üzvü-
dür.
Üzv-ölkələr MDB-nin yaradılmasında əsas məqsədlər kimi aşağıdakıları
ön plana çəkmişlər:

315
1)Üzv-ölkələr arasında uzun illər ərzində formalaşmış kooperasiya əlaqə-
lərinin və daha çox səmərə verə bilməsi ümid edilən effektiv qarşılıqlı bağlılığın
qorunub saxlanılması;
2)Mal və xidmətlərin blokdaxili sərbəst hərəkətinin təmini;
3)Pul-kredit siyasətinin koordinasiyası;
4)Vergi və budcə siyasətinin uyğunlaşdırılması və s.
Çox tərəfli əsasda bağlanmış müqavilələrə əsasən 40-dan çox koordinasiya
institutlarının yaradılması nəzərdə tutulmuş və bu istiqamətdə nəzərə çarpan
nəticələr əldə edilmişdir.
Apardığımız tədqiqatlar göstərir ki, postsovet məkanında reinteqrasiya pro-
sesləri real məzmundan əhəmiyyətli dərəcədə uzaqdır. Hal-hazırda sözügedən
blokun üzv-ölkələri arasında qarşılıqlı iqtisadi əməkdaşlığın aşağıdakı səviy-
yələri (yaxud istiqamətləri) mövcuddur:
1)Bütövlükdə 12 ölkənin daxil olduğu Müstəqil Dövlətlər Birliyi;
2)Gömrük ittifaqı-Rusiya, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan;
3)GUÖAM qruplaşması-Gürcüstan, Ukraina, Özbəkistan, Azərbaycan,
Moldova;
4)Mərkəzi Asiya Dövlətləri Đttifaqı-Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan,
Tacikistan, Qırğızıstan;
5)Đttifaq Dövləti-Rusiya və Belarus.
Qeyd etmək lazımdır ki, postsovet məkanında reinteqrasiya proseslərinin
arzu edilən səviyyədə getməməsi və MDB-nin mikrobloklaşmaya məruz
qalması problemə konseptual baxışların anlaşılmazlığı, çoxistiqamətliliyi və
başlıcası, tələskənlikdən doğan məntiqi nəticə kimi qəbul olunmalıdır. Belə ki,
prosesin ilkin vaxtlarında MDB-yə münasibətdə vahid mövqe ortalığa qoyulma-
mışdır:
1)SSRĐ-nin bərpası (yeni əsaslarla);
2)Azad ticarət zonası;

316
3)Gömrük ittifaqı;
4)Đqtisadi ittifaq;
5)«Müxtəlif sürətli» inteqrasiya.
Sonuncu istisna olmaqla (inteqrasiya qruplaşmasının mikrobloklara parça-
lanması) heç bir variant öz həllini tapmamışdır. Başqa sözlə, real olaraq fəaliy-
yət göstərmirlər.
Hətta Rusiya ilə ittifaq dövləti təşkil edən Belarus belə müqavilə öhdə-
liklərini, ələlxüsus pul sistemlərinin yaxınlaşdırılması və «xarici sərhədlərdə»
normal gömrük xidmətinin təşkilini praktiki olaraq yerinə yetirməmişdir
1
.
Eyni zamanda, qeyd edilməlidir ki, MDB-in bu günü və gələcəyinə müna-
sibətdə tədqiqatçılar arasında da yekdil fikir yoxdur. B.Topornin
2
MDB-ni ən
yaxşı halda beynəlxalq hökumətlərarası təşkilat hesab edir və yazır ki, bu təş-
kilatla Avropa Đttifaqı arasında müqayisə aparmaq düzgün deyildir (müqayisəyə
gəlmirlər-kursiv Ə.B.)
Ü.Şişkov ümumiyyətlə pessimist mövqedədir. «...Keçmişdə mövcud olan
vahid məkanın dezinteqrasiyası davam edir»
3
.
Bir sıra tədqiqatçılar öz ölkələrinin mənafelərini əsas gətirərək MDB-ni
əlavə «yük» hesab edirlər. Sözügedən müəlliflərin məntiqi düşüncə tərzi təxmi-
nən belədir: Əksər MDB ölkələrində son istehlak xərcləri kəskin surətdə artmış,
yığımın xüsusi çəkisi isə müvafiq olaraq aşağı düşmüşdür. Müəyyən vaxtdan
sonra dünya bazarı ilə müqayisədə MDB daxili bazarın «istilik» dərəcəsi artım
istiqamətli olacaqdır. Və, buradan da belə bir nəticəyə gəlirlər ki, gömrük
ittifaqına daxil olan üzv-ölkələrin sayının artımına paralel olaraq Rusiya
istehsalı olan hazır məhsulların müvafiq şəkildə daha çox hissəsi qeyd edilən
bazar məkanına yönəldiləcəkdir. Və, bununla da Rusiyanın dünya bazarına

1
Н.Кулакова. Обьединение денежных систем России и Белоруссии отложено// Коммерсанть-
Daily, 2.08.1997 год.
2
Б.Н.Топорнин. Европейское сообщество: право и институты. М:1992, стр.5.
3
Ю.В.Шишков. Применим ли к СНГ опыт интеграции Западной Европы//Вестник РАН, 1993,
№6, стр.483.

317
struktur adaptasiya olunma prosesi ləngiyəcək, onun keyfiyyət üzrə dünya
standartları səviyyəsinə çatması əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşəcəkdir. Heç bir
elmi əsası olmayan iddiadır. Əslində məsələnin mahiyyəti əks mövqedən daha
inandırıcı görünür. MDB daxili bazara yönəldilən rus hazır məhsullarının
«proqnozlaşdırılan» artımı, əgər gömrük ittifaqı ideyası baş tutsa və əksər üzv-
ölkələri özündə birləşdirsə, ən azı iki səbəb üzündən real deyildir:
1)Bu məhsullar keyfiyyət xarakteristikalarına görə dünya standartlarından
əhəmiyyətli dərəcədə geri qalırlar və ona görə də xarici bazarlarda realizasiya
imkanları ifrat dərəcədə məhduddur;
2)Gömrük Đttifaqı inteqrasiya prosesinin ikinci mərhələsi, yaxud forması
olmaq etibarı ilə müstəqil gömrük siyasəti yeritməni (ayrı-ayrı üzv-ölkələr sə-
viyyəsində) müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırır. Lakin, gömrük ittifaqının tələ-
bin çeşid-keyfiyyət strukturuna təsiri, yaxud onu müəyyən məqsədyönlü isti-
qamətə yönəltmə imkanları yoxdur.
Hər bir üzv-ölkənin mənafeləri baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edən
problemə deyilən səpgili yanaşmalar müasir dövrdə geniş yayılmışdır. Bu cür
baxışlara münasibətdə N.Şapiro
1
ilə tam şəkildə razılaşmaq mümkündür ki,
MDB-in həm lehinə, həm əleyhinə olanların müəyyən bir qrupu öz fikirlərini
nəzəri cəhətdən əsaslandırmışlar. Onlar nəzəriyyədən «elmi» fikri ifadə etmək
məqsədi ilə yararlanırlar. Real gerçəkliyin nəzəri izahına isə qətiyyən fikir
vermirlər. Bu halın meydana çıxmasında müasir iqtisadi inteqrasiya prosesinə
yanaşmada vahid sinkretik nəzəriyyənin yaxud dəqiq ifadə olunmuş konseptual
istiqamətin yoxluğu, şübhəsiz ki, müəyyən rol oynayır...
O.Reznikova tamamilə haqlı olaraq yazır ki, sabiq sovet məkanının homo-
genliyinin mövcudluğunu iddia edənlər MDB-yə də həmin prizmadan yanaşır-

1
Н.Шапиро. Интеграция стран СНГ: политический и экономическо-теоретический аспект//МЭ
и МО, 2000, №7, стр.81.

318
lar. «...Əsl həqiqətdə Sovet Đttifaqı üzvi birlikdən məhrum olan, sosial-iqtisadi
və mədəni-dini münasibətlərdə çoxşaxəli, heterogen bir yaranış idi»
1
.
X.Tummerman bir az dərinliyə gedərək göstərir ki, MDB-nin böhranı
«...genetik səciyyəlidir».
«MDB-ni...nə dəyərlərin, nə də mənafelərin birliyi adlandırmaq mümkün
deyildir»
2
. Məhz bu tərzli yanaşmalara istinad edən tədqiqatçılar Rusiya-MDB
münasibətlərində «ən’ənəvi yaxınlıq» formulunu kənara qoymağı tövsiyyə
edirlər. «...Đqtisadi inkişafın təminatı naminə xarici bazarlardan daha yüksək
səmərə əldə etmək üçün MDB-ilə münasibətlərin ideologiyasızlaşdırılması
zəruridir». Başqa sözlə, MDB artıq xarici bazar hesab olunur. Elə oradaca
müəllif əsas vəzifənin nədən ibarət olduğunu açıqlayır: «...Əsas vəzifə (MDB
bazarında-kursiv Ə.B.) orada rus müəssisələrinin effektiv fəaliyyəti üçün şərait
yaratmaqdan ibarətdir»
3
.
Bizim fikrimizcə, MDB-nin zəruriliyi üzv-ölkələrin ümummilli mənafeləri
ilə birbaşa determinasiya olunur. Belə ki, MDB regional qruplaşmasının real
məzmunlu bloka çevrilməsi, əvvəla, 300 mln. nəfərlik nüfuza malik olan re-
gional bazarın təşəkkülü deməkdir. Regional səviyyədə «himayədarlıq» altında
olan «kiçik» ölkə üçün bunun nə demək olduğunu izah etməyə ehtiyac yoxdur.
Đkincisi, inteqrasiya bloku geniş coğrafi ərazini əhatə etməklə yanaşı istehsalın
miqyas effektinin əldə edilməsinə imkan yaradır. Üçüncüsü, üzv-ölkələrin dün-
ya bazarlarında öz mənafelərini müdafiə etməsi üçün regional gücdən yararlan-
maq şansı meydana çıxır; Dördüncüsü, postsovet məkanında reinteqrasiya pro-
seslərini (əgər siyasi iradə olarsa) qısa bir vaxt intervalında həyata keçirmək
mümkündür və s.

1
И.Королев. Россия в мировой экономике: проблема самоопределения//МЭ и МО, 1999, №10,
с.29.
2
О.Резникова. Модернизация России и взаимодействие в СНГ//Мировая экономика и междуна-
родные отношения, 2000, №3, с.58.
3
Х.Тиммерман. Процессы дезинтеграции и реорганизации СНГ//Мировая экономика и между-
народные отношения, 1998, №2, с.41.

319
Đnteqrasiya prosesinin dəyişənlər çoxluğunu və ümummilli mənafelərə
birbaşa təsir göstərməsini nəzərə alsaq, onda vahid nəzəriyyənin yoxluğunu
tamamilə təbii bir hal kimi qəbul etməliyik (Cədvəl 7.1.).


























320









Apardığımız araşdırmaların yekunları göstərir ki, MDB-in inteqrasiya
blokuna (real məzmunlu) çevrilməsi prosesində çətinlik yaradan problemlər
kompleksi həddsiz dərəcədə çoxdur və məzmun etibarı ilə ictimai həyatın bütün
sferalarını (siyasi, sosial, iqtisadi, ideoloji, milli və s.) əhatə edir. Tədqiqatın
materiallarına əsaslanmaqla biz belə bir qənaətdə bulunuruq ki, sözügedən
problemlərin həlli ancaq sistemli yanaşma çərçivəsində reallığa çevrilə bilər.
Đndi isə, inteqrasiya prosesinə maneə törədən və bizim aktual hesab etdi-
yimiz problemlərə nəzər salaq:
I.Đnteqrasiya prosesi və dövlət müstəqilli problemi; Sırf nəzəri mövqedən
belə bir tezisin praktiki əhəmiyyəti şübhəsizdir ki, müstəqilliyin məhdudlaşma
dərəcəsi ilə regional ümumilikdən yaxud vahidlikdən əldə edilən sosial-iqtisadi
effekt ən azı düzmütənasib olmalı və perspektiv planda dayanıqlılıq xassəsinə
uyğun gəlməlidir.
II.Đnteqrasiya proseslərinə dövlət müdaxiləsinin proporsiyalarının müəy-
yənləşdirilməsi problemi.
Đqtisadi inteqrasiyanın struktur konsepsiyası bütünlüklə dirijizmə əsaslan-
dığı üçün onu müqayisəli təhlildə əks etdirməyə lüzum görmürük.

321
Bu konsepsiyada başlıca diqqət inteqrasiya prosesində inhisarların yeri və
roluna, eləcə də onların fəaliyyəti nəticəsində meydana çıxan struktur problem-
lərə yönəldilir.
Regional iqtisadi inteqrasiya prosesinin son nəticə baxımından bütün dəyi-
şənlər kompleksini (siyasi, iqtisadi, milli, sosial, dini və s.) vahid yaxud ümumi
məxrəcə gətirməklə başa çatdığını qəbul ediriksə, onda həmin prosesdə siyasi-
sosial və hüquqi amillərin rolunu xüsusi olaraq qeyd etmək lazım gəlir (cədvəl
7.2.). Elə buradaca qeyd edək ki, MDB çərçivəsində iqtisadi inteqrasiya
prosesinə Azərbaycanın siyasi baxışı plüralist konsepsiyaya əsaslanır. Başqa
sözlə, söhbət ən yaxşı halda inteqrasiyanın ağırlıq mərkəzinin mikrosəviyyəyə
keçirməklə respublikanın iqtisadi-siyasi müstəqilliyinə tam təminat verə biləcək
regional iqtisadi əməkdaşlığın inkişafından gedə bilər.



322
Qeyd edək ki, müasir iqtisadi fikirdə yuxarıda əks etdirdiyimiz mövqenin
qismən başqa aspektdə qoyuluşuna da rast gəlinir. Məsələn, bəzi müəlliflər in-
teqrasiya və transmilliləşmə proseslərini yalnız mikrosəviyyə subyektləri ara-
sında olan problemlər kimi səciyyələndirirlər. V.Komarov yazır ki: «...Đnteq-
rasiya və transmilliləşmənin əsas məqsədləri əlavə ümumi mənfəət əldə etmək,
...eləcə də inteqrasiya olunmuş təsərrüfat vahidlərinin dayanıqlı fəaliyyətinin
yüksəldilməsindən ibarətdir». Eyni zamanda, o, qeyd edilən proseslərin səviyyə
və forma müxtəlifliklərini əlavə məqsədlər kimi səciyyələndirir:
1)Đdarəetmə sferasında qarşılıqlı əlaqələrin təkmilləşdirilməsi;
2)Mal bazarlarında rəqabətqabiliyyətliliyinin yüksəldilməsi;
3)Yeni bazarların (müxtəlif ərazilər üzrə) mənimsənilməsi (inteqrasiya yolu ilə);
4)Bazarların diversifikasiyası
1
.
Göründüyü kimi, müəllif son dərəcə mürəkkəb olan və sistemli nəticələr
vermək imkanına malik prosesləri yalnız mikrosəviyyə subyektlərinin maraqları
çərçivəsində qiymətləndirir. Məsələn, deyək ki, bu məqsədlərin birbaşa
inhisarizmə aparması problemi onu qətiyyən narahat etmir. Əlbəttə, araşdırdığı-
mız problemlərə informativ-maliyyə görmə bucağından baxış iqtisadiyyatın
inhisarlaşması səviyyəsi və rəqabətlə bağlı məsələlərin təzahür formalarında
(mahiyyətində yox) müəyyən dəyişikliklərin olma ehtimalını inkar etmir. Lakin,
mahiyyətin dəyişmədiyi şəraitdə nəticələrin nisbi sabitliyi qalırsa, onda yanaşma
tərzinin təzahür formalarında fərqliliyin mövcudluğuna istinadı lüzumsuz bir
şeydir.
Digər tərəfdən, inhisar yaradan prosesə hökumətin tam şəkildə nəzarəti də
həm mümkün deyil, həm də müəyyən konkret situasiyalarda (inzibatçılığın
kəskin artımı şəraitində) əks-effekt verə bilər. Yə’ni, göstərilən nöqteyi-nəzər-
dən «Tinbergen bərabərsizliyi» meydana çıxır: Məqsədlərin sayı iqtisadi siya-
sətin vasitələr məcmusundan (hökumətin sərəncamında olan) çox olmamalıdır.

1
В.Комаров. Инвестиционное пространство СНГ//МЭ и МО, №2, 1998, стр.124.

323
Məhz bu anlam hökumətin potensialından səmərəli istifadə olunması zəru-
riliyini inkişaf səviyyəsindən asılı olmayaraq əksər ölkələrin bir nömrəli
probleminə çevirmişdir.
T.Şitovski yazırdı ki, birləşmiş bazarda istehsalın səmərəliliyinin yüksəl-
dilməsinin əsas mənbəyi gömrük rüsumlarının ləğvi və istehsal fəaliyyətinin ye-
nidən bölüşdürülməsi deyil, rəqabətin gücləndirilməsidir. Onun fikrincə, avro-
panın inkişaf etmiş kiçik ölkələri iqtisadi optimuma yalnız daxili bazarlarının
inteqrasiyası və rəqabətin səviyyəsinin uyğunlaşdırılması yolu ilə nail ola bilər-
lər
1
. Yə’ni, inteqrasiya prosesində iqtisadi səmərəliliyin bərqərar olması başlıca
olaraq rəqabətin səviyyəsindən asılıdır.
Buna görə də, milli iqtisadiyyatın simasını müəyyən edən istehsal sahə-
lərinin rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi obyektiv zərurət kimi meydana çıxır
və bu prosesdə dövlət müdaxiləsi mühüm amillərdən birinə çevrilir. Bu
problemlə əlaqədar olaraq birləşmiş regional bazarda rəqabətin xarakteri də
tədqiqatçıların daima diqqət mərkəzində olmuşdur. H.Mürdal qeyd edirdi ki,
azad rəqabətə əsaslanan birləşmiş bazar öz-özlüyündə resursların səmərəli
yerləşdirilməsi və tarazlaşdırılmış inkişafı üçün kifayət deyildir. Bu fikrini da-
vam etdirən iqtisadçı belə bir qənaətə gəlir ki: «...Real məzmunlu beynəlxalq
inteqrasiya üçün dünya bazarında azad rəqabətin formalaşması deyil, «şansların
bərabərliyi» zəruridir ki, bu da dövlətin bazar proseslərinə aktiv müdaxiləsi
olmadan... qeyri-mümkündür»
2
.
Y.Tinbergen isə yalnız məhdudiyyətlərin ləğvinə və azad rəqabətə əsasla-
nan inteqrasiyanı «neqativ inteqrasiya»
1
adlandırmışdır.
MDB regional bazarının inkişaf strategiyasında əsas dəyişənlərdən biri
inteqrasiyanın konkret formasının müəyyənləşdirilməsidir. Əgər nəzərə alsaq ki,
əsas məqsəd, nəticə etibarı ilə dünya iqtisadiyyatında yaxud beynəlxalq əmək

1
T.Scitovski. International Trade and Economic inteqration as a Means of Qwereomid the Disad-
vantade of a Small Nation-The Economic Consequences of the size of Nations L.1960; p.282-290.
2
Г.Мюрдаль. Мировая экономика. Проблемы и перспективы М., 1958, стр.58-59.

324
bölgüsü sistemində əlverişli mövqeyə nail olmaqdan ibarətdir, onda qeyd edilən
istiqamətin konseptual əsaslarını ilkin olaraq dünya iqtisadiyyatının
müasir xarakterində axtarmalı olacağıq. Tədavül sferasının primatlığını əsas
götürsək, onda bugünkü dünya iqtisadiyyatının 3 mərtəbəli iyerarxik struktura
malikliyini incələməliyik.
1)Ən yüksək 3-cü mərtəbədə yüksək texnologiyalar, elmtutumlu məhsullar
və onların komponentləri üzrə ticarət əməliyyatları durur. Đnkişaf etmiş
ölkələrdə bu əməliyyatlar üzrə əldə edilən gəlir ÜMM-un artımının 85-95%-ni
təşkil edir. Qeyd edilən bazarda fəaliyyətin baza konsepsiyası rəqabət üstün-
lükləridir;
2)Đkinci mərtəbə hazır məhsullar üzrə mübadiləni özündə ehtiva edir. Bu
bazarda da əsas üstünlük (70-75%) inkişaf etmiş ölkələrə məxsusdur. Bir sıra
inkişaf etməkdə olan ölkələr də hazır məhsullar üzrə beynəlxalq mübadilənin
iştirakçıları kimi çıxış edirlər və fəaliyyətlərində müqayisəli üstünlüklərdən
yararlanırlar;
3)Birinci mərtəbədə isə xammal, enerjidaşıyıcıları və yarımfabrikatlar üzrə
mübadilə əməliyyatları durur ki, burada tam «hakimiyyət» inkişaf etməkdə olan,
həmçinin keçid iqtisadiyyatlı ölkələrə məxsusdur. Fəaliyyətin baza konsepsiyası
təbii və müqayisəli üstünlüklərdir.
Beləliklə, MDB daxili inteqrasiya formasının birmənalı müəyyənləşdiril-
məsi problemi ilə müasir beynəlxalq situasiyanın qarşılıqlı əlaqələndirilməsi bir
neçə fərqli məzmun və mahiyyət daşıyan nöqteyi-nəzərin ortalığa çıxmasını
şərtləndirir:
I.Dünya iqtisadiyyatının üzvi tərkib hissəsinə çevrilmə prosesində hansı
konsepsiyanı əsas kimi götürmək lazımdır: regional iqtisadi inteqrasiya konsep-
siyası yoxsa korporativ inteqrasiya konsepsiyasını?

1
I.Tinbergen. International Economic Integration. Amsterdam-Brussel, 1954, p.122.

325
Bəri başdan qeyd edək ki, müasir gerçəklik daha çox ikinci konsepsiyanın
reallığını ortalığa qoyur. Başqa sözlə, dövlətlərarası münasibətlər çərçivəsində
«separat» inteqrasiya məzmunu daşıyan korporativizm→mikrosəviyyə subyekt-
lərinin qovuşması, birləşməsi və onlar arasında kooperasiya əlaqələrinin
yaradılmasını özündə ehtiva edən inteqrasiya prosesi ləng olsa da, getməkdədir.
Və, bu prosesin nəyə, yaxud nələrə səbəb olacağı da əvvəlcədən məlumdur.
Yuxarıda göstərdiyimiz iyerarxiq quruluşun birinci mərtəbəsinə «qovuşma» və
yekun olaraq, dünya iqtisadiyyatının xammal və yarımfabrikat əlavəsi məzmunu
daşıyan əyalətə çevrilmə tamamilə realdır. Əlbəttə, bu yanaşmada bəzi istisnalar
da mümkündür. Məsələn, Azərbaycan Respublikasının Neft Fondundan
yararlanmaqla «əyalət» statusundan qaçma imkanı, hipotetik anlamda olsa da,
baş tutan hadisə timsallıdır. Amma, nəzərə alsaq ki, məhz bu amildən səmərəli
istifadəyə imkan verməmək məqsədi ilə geosiyasi və geoiqtisadi müstəvidə
«çirkli» oyunlar davam etməkdədir, həm də nəzərə alsaq ki, postsovet
ölkələrinin perspektiv iqtisadi inkişaf probleminə inkişaf etmiş dünyanın
yanaşma tərzi qətiyyən fərqlənmir (ölkələr üzrə), onda mahiyyətcə «daxili
imkanlar» səciyyəsi daşıyan neft fondundan çox şey gözləməyə dəyməz.
Korporativ inteqrasiyanın dominantlığı bir sıra obyektiv xarakterli səbəb-
lərlə də əsaslandırıla bilər. Belə ki, MDB məkanı üçün xas olan cəhətlər,
iqtisadi inkişafın dayanıqlığı probleminin mövcudluğu, investisiya resurslarının
çatışmazlığı, milli valyutaların dayanıqsızlığı və dönərli olmaması, iqtisadi isla-
hatların dərinliyi və miqyas fərqliliyi sözügedən prosesin «ayaq» açması üçün
tamamilə yetərlidir.
Sözün tam mənasında, regional səciyyə daşıyan iqtisadi inteqrasiyanın hələ
ki, baş tutmamasının başlıca səbəbini biz üzv-ölkələrin ümummilli məna-
felərinin bir-birinə uyğun gəlməməsində və bu istiqamətdə real nəticə verə bi-
ləcək birgə fəaliyyətin həyata keçirilməməsində görürük. Eyni zamanda, müasir
iqtisadi fikirdə belə bir tezis də tez-tez səslənir ki, dünya iqtisadiyyatı ilə üzv-

326
ölkələrin qarşılıqlı münasibətlərində yaxud üzv-ölkələrin dünya bazarındakı
davranış tərzlərində açıq şəkildə müşahidə olunan oxşarlıq istər-istəməz onları
rəqibə çevirir ki, bu da yekun olaraq regional inteqrasiya prosesinin
dayandırılmasına təkan verir. Həqiqətən də, MDB ölkələrinin dünya bazarına
münasibəti iki əsas istiqamət üzərində qurulmuşdur:
1)Milli iqtisadiyyatın modernləşdirilməsi üçün zəruri olan xarici investi-
siyaların cəlb edilməsi sferasında intensiv fəaliyyət;
2)Milli məhsul və xidmətlərin dönərli valyutaya satışının təminatı.
Sözsüz ki, qeyd edilən istiqamətlərdə səmərəli fəaliyyətin təşkili proble-
minin həlli inkişaf etmiş ölkələr və beynəlxalq iqtisadi təşkilatlarla qarşılıqlı
münasibətlərin məzmunu və mahiyyətindən birbaşa asılılıqdadır. Bu faktdır. Və,
bu fakta söykənməklə MDB ölkələrinin bir-birinin rəqibinə çevriləcəklərini
istisna etmək olmaz. Elə məhz bu mövqedən də inteqrasiya prosesinin
mahiyyətinə yanaşmada ikinci konseptual baxış ortalığa çıxır.
II.Đnteqrasiya prosesinə qoşulmuş ölkələrin bir-birlərinin rəqibi olması
mümkündürmü? Və, əgər nəzərə alsaq ki, rəqiblik milli iqtisadiyyatın inkişaf
xüsusiyyətləri baxımından blokdaxili və blokxarici mühitdə fərqli məzmunlu-
dursa, onda bunların hansı keçərli deyil?
Bəri başdan onu qeyd edək ki, müasir iqtisadi fikir üzv-ölkələrin milli iq-
tisadiyyatları arasında qarşılıqlı tamamlama və rəqabətli qarşıdurmanı iqtisadi
inteqrasiyanın ən aktual problemlərindən biri kimi səciyyələndirir. Mə’lumdur
ki, inteqrasiyaya qoşulan ölkələr 4 variantda bir-birinə qarşı dura bilərlər:
1)Aktiv rəqib→potensial rəqib;
2)Aktiv tamamlayıcı→potensial tamamlayıcı;
3)Aktiv rəqib→potensial tamamlayıcı;
4)Aktiv tamamlayıcı→potensial rəqib.
Eyni zamanda, göstərmək lazımdır ki, MDB ölkələrinə münasibətdə araş-
dırdığımız problem ikili mahiyyət daşıyır. Yə’ni, rəqib→tamamlayıcı dilemması

327
həm blokdaxili, həm də blokxarici məkanda nəzərdən keçirilməyə məhkumdur.
Birinci halda, yəni blokdaxili məkanda yaxud inteqrasiya prosesinin başlandığı
anda üzv-ölkələrin sözügedən dilemma ilə bağlı davranışlarının hansı is-
tiqamətdə olması mühümlüyü haqqında tədqiqatçılar arasında yekdil fikir yox-
dur. Məsələn, belə bir fikir səslənir ki, əgər inteqrasiya blokunu yaradan öl-
kələrin milli iqtisadiyyatları aktiv rəqabət mübarizəsi aparırlarsa (böyük həcmdə
analoji malların istehsalı, müqayisəli üstünlüklər baxımından yaxın mövqelər və
s.), onda bu hal yeni ticarət axınları doğuracaqdır. Lakin, sözügedən malın
minimum məsrəflərlə istehsalını həyata keçirən ölkə blok xaricində qalırsa,
onda yeni yaranan situasiya ticarət axınlarının sarpmasına səbəb olacaqdır
1
.
R.Linsey isə yazır ki, rəqabət aparan iqtisadiyyatlar tamamlayıcı
iqtisadiyyatlarla müqayisədə inteqrasiya baxımından daha əlverişli mövqedə-
dirlər
2
. Qarşılıqlı tamamlama baxımından yüksək səviyyədə olan iqtisadiyyatla-
rın inteqrasiyası istehsalın fərqliliyi (həm mal nomenklaturası, həm də məsrəflər
nöqteyi-nəzərindən) ucbatından investisiyanın yenidən bölüşdürülməsinə
zərurət yaratmaması son nəticədə ticarətin artımına təsir göstərmək imkanlarını
məhdudlaşdırır.
Bununla yanaşı, bəzi tədqiqatçılar belə bir fikir irəli sürürlər ki, rəqabətlə
müqayisədə tamamlayıcı iqtisadiyyatların inteqrasiyası şəraitində yaradılan
gömrük birliyi yeni ticarət axınları meydana çıxarmaq baxımından daha sərfəli
ola bilər. Çünki, blokdaxili məkanda ticarətin genişləndirilməsi üzv-ölkələrin
daxili istehsalına mənfi təsir göstərməyəcəkdir
3
.
Bizim fikrimizcə, problemin dərkedilməsində diskomfort yaradan və bir
sıra ziddiyyətli mövqelərin ortalığa çıxmasını şərtləndirən əsas məsələ «qarşılıq-
lı iqtisadi tamamlama» anlayışının mahiyyətinə ən’ənəvi baxışla əlaqədardır.

1
Swann Deniss. The Economics of Common Markets, Second edition. Penguin Modern Economics,
1972, p.36-37.
2
R.Linsey. The Theory of Customs Unions; A. General Equilibruium Analijis. London, 1980, p.143.
3
H.Johnson. An Economic Theory of Protectionizm, Tariff Bergaining and the Formation of Customs
Unions, Ed.Robson. P., p.113-137.

328
Ümumiyyətlə, qarşılıqlı iqtisadi tamamlama dedikdə, əksər tədqiqatçılar
dinamik rəqabət üstünlüklərinə əsaslanmaqla formalaşdırılan iqtisadi sistem
uyğunluğunu deyil, istehsal amilləri mövqeyindən müqayisəli üstünlüklərə
müvafiq gələn qarşılıqlı təchizatı başa düşürlər. Yəni, Xekşer-Olin teoremasına
istinadla müxtəlif istehsal amilləri ilə təchizi dərəcəsindən asılı olaraq bir ölkə
kapitaltutumlu, digəri isə əməktutumlu məhsullar ixrac etməklə daxili tələbat-
ların blokdaxili ödənilməsini həyata keçirirlər ki, bu da nəzəriyyəçilər tərə-
findən qarşılıqlı iqtisadi tamamlamanın açıq-aydın təcəssümü hesab edilir.
Beləliklə, qarşılıqlı iqtisadi tamamlama anlayışına bizim nöqteyi-nəzəri-
mizin qəbulu rəqib→tamamlayıcı dilemmasını hər iki aspektdə aradan qaldırır.
Yə’ni, blokxarici mühitə münasibətdə də mövcud problemlərin birgə yaxud
razılaşdırılmış həlli üçün əlverişli zəmin formalaşır.
Araşdırdığımız problem çərçivəsində gəldiyimiz ilkin nəticə ondan ibarət-
dir ki, MDB-daxili inteqrasiya prosesi birmənalı olaraq regional səciyyə daşı-
malı və üzv-ölkələr arasında mənafelər balansına söykənməklə razılaşdırılmış
xarici iqtisadi siyasət həyata keçirilməlidir. Əlbəttə, bu tərzli deyimə çoxlu say-
da irad tutmaq mümkündür. Biz aydın şəkildə başa düşürük ki, gəldiyimiz nə-
ticə (inteqrasiya ilə bağlı) əsasən nəzəri əhəmiyyət daşıyır. Yə'ni, müasir ger-
çəkliyin sosial-siyasi və iqtisadi təbiəti elədir ki, regional inteqrasiyanın real
məzmun kəsb etməsi və normal gedişini bəri başdan əngəlləyir. MDB dövlət
başçılarının 2 aprel 1999-cu il tarixli zirvə görüşü bütün bunların sırf praktiki
mahiyyət daşıdığını bir daha bütün çılpaqlığı ilə ortalığa qoydu. Həmin görüşdə
gələcək inkişafın (inteqrasiya blokundan söhbət gedir) fundamenti hesab edilə
biləcək bəyanat qəbul edildi. Bu baxımdan ilkin olaraq azad ticarət zonasının
yaradılmasına nail olmaq məqsədi ilə qarşılıqlı ticarətdə süni maneələrin aradan
qaldırılması və çoxtərəfli əsaslarda azad ticarət zonası rejiminin hərəkətə
gətirilməsini özündə əks etdirən 15 aprel 1994-cü il Razılaşmasına düzəlişlər və
əlavələr edildi. Və, maraqlı olan cəhət bundan ibarət idi ki, həmin Razılaşmanın

329
məzmunu və Protokolun mətni Ümumdünya Ticarət Təşkilatının kardinal
prinsiplərinə maksimum şəkildə uyğunlaşdırılmışdır.
Beləliklə, araşdırdığımız problemin mahiyyətinə müvafiq olaraq MDB
daxili inteqrasiyanın dirijist və Y.Şişkovun
1
təklif etdiyi struktur konsepsiyala-
rın sinkretik birliyinə söykənməklə aparılmasını daha məqsədəuyğun hesab
edirik. Belə bir qənaətdəyik ki, hər iki konsepsiyanın qeyd etdiyimiz tərzli
sintezi inteqrasiyanın sırf mikrosəviyyə aspektlərinə istinadən formalaşdırılmış
korporativizm konsepsiyasına yaxınlığı yalnız mikrosəviyyə çərçivəsindədir.
Bizim tövsiyyə etdiyimiz nəzəri baxış isə, digər amillər kompleksi ilə bahəm
makro→mezo→mikroiqtisadi səviyyələrin vəhdətini özündə əks etdirir. Fikri-
mizcə, MDB daxili regional məzmunlu iqtisadi inteqrasiya probleminin alayı
cürə qoyuluşu, yəni iqtisadiyyatın hər hansı bir səviyyəsinin əlahiddə şəkildə
qabardılmasına istinad nəzəri-metodoloji baxımdan düzgün olmazdı. Ona görə
ki, regional iqtisadi inteqrasiya prosesi regional bütövlüyü, regional ümumiliyi,
hətta bəzi ifrat sol yanaşmalara görə regional «vahidliyi» yaradan, sistemli və
kompleks səciyyə daşıyan bir prosesdir. Və, bu halda fundamental paradiqma-
dan yararlanmaqla sözügedən dialektik məcmuluğu üzvi tərkib hissələrinə ayır-
maq və onlardan hər hansı birinin prioritetliyini təmin etməyə çalışmaq yal-
nışlıqdır. Düzdür, real bazar şəraitində iqtisadiyyatın əksər səviyyələri çərçi-
vəsində əldə edilən nəticələrin əsas «baiskarı» mikrosəviyyə subyektləridir.
Aksiomatik məzmun daşıyan bu tezisin gerçəkliyi şübhəsizdir. Lakin, ümum-
milli və regional miqyasda əldə edilən nəticəyə əsaslanmaqla prosesə «separat»
yanaşma sistemsizlik doğurur ki, bu da nəticə etibarı ən güclü surətdə
əsaslandırılmış strategiyaları belə müvəffəqiyyətsizliyə uğrada bilər. Bir sözlə,
real inteqrasiya prosesində kompleks və sistemli yanaşma olmadan ayrıca
götürülmüş hansısa bir səviyyə, eləcə də hansısa bir funksional istiqamətdə

1
Ю.В.Шишков. Теории региональной капиталистической интеграции. М.,1978, стр.93-113.

330
regional blokun yaradılmasına yönəldilən regional bütövlüyün, ümumiliyin
formalaşdırılması sadəcə olaraq, mümkün deyildir.
Regional bazarın makroiqtisadi inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilmə-
sində qloballaşma prosesinin gedişi təmayüllərinə birmənalı istinad əks nəti-
cələrə gətirib çıxara bilər. Belə ki, qloballaşmaya metodoloji baxışlarda üstün-
lük təşkil edən yanaşma-qlobal əmək bölgüsü şəraitində ideoloji və protek-
sionist məhdudiyyətlərlə çərçivələnməyən «məhsuldar» rəqabətin güclənməsi
tezisinə söykənməklə qloballaşmanın dəqiq qiymətləndirilə biləcək xeyirini və
onun mənbələrini birmənalı müəyyənləşdirmək mümkünsüzdür. Yə’ni, sırf
metodoloji mövqedən müsbət effektin haradan yaxud nəyin vasitəsi ilə əldə
edilə biləcəyi sual altındadır. Sözügedən tezisin məntiqi ilə yalnız iki istiqa-
mətdə müəyyən irəliləyişlərin ola biləcəyi gözlənilir:
1)Rəqabət mübarizəsi effektivliyi yüksəldəcəkdir;
2)Qlobal əmək bölgüsü sinergetik effekt verəcəkdir.
Lakin bunlardan hansının real məzmun daşıdığı qeyri-müəyyəndir. Başqa
sözlə, konkret olaraq dəqiq ifadə olunmuş inkişafa abstrakt yanaşma göz
qabağındadır. Əlbəttə, əks etdirdiyimiz ziddiyyətin zahiri təzahürünü aradan
qaldırmaq olar. Bunun üçün, sadəcə olaraq belə təsəvvür etmək lazımdır ki, söh-
bət açdığımız «qlobal» rəqabətin reallaşma müstəvisində yalnız mikrosəviyyə
subyektləri mövcuddur. Bu cür baxış da çox «uzağa» gedən nəticələrə gətirib
çıxarır. Məsələn, dünyada vahid sivilizasiya mövcuddur, heç bir dövlət yaxud
dövlət qurumu iqtisadi proseslərə müdaxilə etmir, iqtisadi inkişafda milli,
siyasi, sosial, ideoloji və s. və i.a. cəhətlərin rolu sıfırdır və s. Öz-özlüyündə
aydındır ki, bu halın gerçəklik ehtimalı sıfıra bərabərdir. Eyni zamanda, nəzərə
alsaq ki, qeyd edilən tezis çərçivəsində ölkələrarası qarşılıqlı iqtisadi əlaqələr
əmək bölgüsü prinsipinə əsaslanır, yəni bəri başdan milli iqtisadiyyatın rəqabət
qabiliyyətliliyi «mötərizə» xaricinə çıxarılır, həmçinin qlobal rəqabətə
münasibətdə bizim geniş mənada işlətdiyimiz mikrosəviyyə subyektləri ifadəsi

331
altında Transmilli korporasiyalar nəzərdə tutulur, onda qloballaşma prosesinə
şübhə ilə yanaşanlara haqq qazandırmaq mümkündür. Əvvəllər də qeyd etdiyi-
miz kimi, çılpaq nəzəri ümumiləşdirmə konkret iqtisadi prosesin və onun
həqiqətən konkret olan və kəmiyyət göstəriciləri ilə ifadə edilən nəticəsinin ölçü
vahidi ola bilməz. Digər tərəfdən, Azərbaycan Respublikası və əksər MDB
ölkələri kapitalın transmilliləşməsi sferasında (siyasi, sosial, milli, ideoloji və s.
cəhətləri prosesdən abstraksiya etsək də) elə bir nailiyyətlər əldə etməyiblər və
bunun üçün hələ müəyyən dövr keçməsi zəruridir. Deməli, buradan belə qənaətə
gəlmək olar ki, TMK-ların yoxluğu və qlobal əmək bölgüsündə son dərəcə
əlverişsiz mövqenin mövcudluğu əsas götürülməli və sözügedən ölkələr istər-
istəməz qloballaşma prosesindən kənarda qalmalıdırlar yaxud qalmağa
məcburdurlar. Sözsüz ki, bu tipli yanaşma ifrat kənar mövqenin məhsuludur və
reallıqla heç bir kəsişən xəttlərə malik deyildir. Qloballaşma-dünya
iqtisadiyyatının obyektiv səciyyə daşıyan prosesidir və hazırlıq səviyyəsindən
asılı olmayaraq əksər ölkələri öz orbitinə cəlb edir.
Araşdırdığımız problem çərçivəsində qloballaşmanın obyektiv iqtisadi
proses kimi daxili təbiətini onun transaksiyon xərcləri aşağı salma təmayülü ilə
bağlayan metodoloji mövqe, fikrimizcə, real gerçəkliyə daha çox yaxındır. Həm
də, ona görə ki, bu baxış araşdırılması mümkün olan proseslərə istinad edir və
mücərrədlikdən maksimum məsafədə uzaqdır.
Mikrosəviyyə subyektlərinin iqtisadi proseslərdə yeri, rolu və məqsədləri-
nə dialektik məntiq çərçivəsində yanaşmaqla sözügedən baxışın praqmatikliyinə
inanmaq olar. Belə ki, mə’lum olduğu kimi iqtisadi effektivliyi yüksəltmək
məqsədi ilə əksər bazar subyektləri transaksion xərcləri azaltmağa imkan verən
vasitələr tapmağa çalışırlar. Eyni zamanda, o da mə’lumdur ki, transaksion
məsrəflər qeyri-müəyyənliyin törəməsi olmaq etibarı ilə sistemin xarici mühitlə
yaxud özünəməxsus elementləri arasında qarşılıqlı təsirindən doğur. Başqa cür
yanaşsaq, söhbət müasir şəraitdə bazar subyektlərinin (əksər hallarda

332
korporasiyanın) iqtisadi fəaliyyətində iki istiqamətdən müsbət nəticələrin əldə
edilməsindən gedir:
1)Transaksion məsrəflərin azaldılması;
2)Xarici mühitlə qarşılıqlı münasibətlərdə qeyri-müəyyənliyin əhatə dairə-
sinin daraldılması.
Transaksion məsrəflər kompaniyaların iriləşməsi hesabına aşağı salınır.
Qeyri-müəyyənliklə bağlı problem isə nəinki praktiki, hətta sırf nəzəri möv-
qedən hələ də öz həllini tapmamışdır. Buna görə də, qloballaşmanın gətirdiyi
yeniliklər, yə’ni dövlətlərarası əlaqələrdə prinsip və qaydaların unifikasiya
edilməsi, liberallaşdırma, müxtəlif məzmunlu məhdudiyyətlərin ləğvi və s. qey-
ri-müəyyənliyin transaksion məsrəflərin artımına tə’sirini əhəmiyyətli dərəcədə
məhdudlaşdırır. Əlbəttə ki, bu baxımdan qloballaşma prosesinin MDB regional
bazarının inkişaf strategiyasının formalaşdırılmasında nəzərə alınması
mümkündür. Lakin, əvvəl də qeyd etdiyimiz kimi, bütövlükdə prosesin özü
sözügedən strategiyanın empirik bazası rolunu oynaya bilməz. Yuxarıda göstər-
diklərimizlə yanaşı, söhbət açdığımız qeyri-mümkünlük həm də, qloballaşma
prosesinin bazarlar sisteminə münasibətdə eyni güclü olmaması ilə şərtlənir.
Məsələn, kapital bazarı bütövlükdə planetar miqyas olmaqla, ələlxüsus maliyyə
bazarında baş verən proseslərin məcmusu baxımından «özündə şeyə» çevrilir və
əməklə, əmək bazarı ilə funksional asılılıq demək olar ki, aradan qalxmışdır.
Əmək bazarının miqyas məhdudluğu və kapitalın transmilliləşməsi prosesində
əhəmiyyətsiz rolu qloballaşma daxili sistemsizlik doğurur ki, bu da inkişaf
prosesində olan bazarlar (MDB regional bazarı) üçün prosessual olaraq öz
əhəmiyyətinin itirilməsi ilə nəticələnir.
Müasir qloballaşma prosesi keçid dövrünü yaşayan MDB ölkələri üçün
çoxlu sayda problemli situasiyalar meydana çıxarır. Digər ölkələr qrupu (məsə-
lən, inkişaf etmiş yaxud yeni sənaye ölkələri) ilə müqayisədə postsovet ölkə-
lərinin qarşılaşdığı problemlərin say çoxluğu inzibati-amirlik sistemindən bazar

333
iqtisadiyyatına keçid məzmunu daşıyan sistem dəyişikliyi və bu dəyişikliyin
doğurduğu natarazlıqla bağlıdır. MDB-ölkələrində sözügedən proseslə əlaqədar
olaraq iqtisadi potensialın kəskin şəkildə aşağı düşməsi, postsovet məkanında
dezinteqrasiya tipli pərakəndəliyin meydana çıxması, eləcə də milli iqtisadi,
inzibati və hüquqi sistemlərin hazırlıq səviyyəsinin müasir tələblərə uyğun
gəlməməsi söhbət açdığımız problemli situasiyaların qaynaqlandığı başlıca
mənbələrdir. Və, nəticə olaraq digər inteqrasiya qruplaşmaları ilə müqayisədə
MDB-nin zəifliyi real hadisə statusunda ortalığa çıxır (Cədvəl 7.3.).
Cədvəl 7.3.
MDB-nin digər inteqrasiya blokları ilə müqayisəli xarakteristikası
Alıcılıq qabiliyyətinin pariteti əsasında (%)
Đnteqrasiya blokları QMM Qlobal səviyyədə
məcmu dövlət
xərcləri
Qlobal in-
vestisiya axınları
Đnteqrasiya-
nın xarakteri
1.Dünya üzrə, cəmi
o cümlədən:
100 100 100 Qloballaşma
1)AĐ 24 40 19 Qapalı
2)NAFTA 26 21 19 Qapalı
3)ATGC (NAFTA-nın üzv-
lərini çıxmaq şərti ilə)
29 21 36 Qismən
qapalı
4)MDB 3,0 1,5 3,0 Açıq

Cədvəldə əks etdirilən qüvvələr nisbəti açıq-aydın şəkildə göstərir ki,
MDB özünün real imkanları (potensial güc böyüklüyü) baxımından dünya
bazarında formalaşmış «oyun qaydalarına» təsir göstərmək iqtidarında deyildir
və həmin situasiyanın dəyişmə intensivliyindən birbaşa, həm də birtərəfli
asılılıqdadır. Düzdür, əksər beynəlxalq təşkilatlarda qloballaşma prosesinin
neqativ nəticələrini aradan qaldırmaq, onun bütövlükdə tənzimlənməsinə nail
olmaq yönümündə aparılan müzakirələr bu gün də davam etməkdədəir. Bununla
belə, zənnimizcə, MDB regional bazarının inkişaf strategiyasının formalaş-
dırılmasında sözügedən müzakirələrin hansısa bir ağılabatan nəticəyə gələ-
cəyinə və ona istinada ümid bəsləmək ən yaxşı halda əfsanənin reallaşması
təəssüratını yaradır. 1970-ci illərdən start götürən müzakirələrin ədalətli və de-

334
mokratik qaydalar əsasında, iqtisadi prinsiplərə və qanunun aliliyinə söykən-
məklə beynəlxalq iqtisadi qaydaların yaradılması istiqamətində aparılması hələ
uzunmüddət davam edəcəkdir. Sırf geosiyasi və geoiqtisadi anlam çərçivəsində
problemə baxış belə bir həqiqəti ortalığa qoyur ki, inkişaf etmiş ölkələr MDB
adlı regional gücün meydana çıxmasında maraqlı deyildirlər və ümumiyyətlə,
postsovet məkanının dünya iqtisadiyyatında yerini maksimum olaraq
«yarıməyalət» statusunda görürlər. Məsələnin məhz bu aspektdə yozumunun
gerçəkliyini həmin ölkələrin inteqrasiya siyasətinin mahiyyətində də görmək
mümkündür. «Qapalılıq» bütövlüyün, bizim misalda dünya iqtisadiyyatının hər-
tərəfli və harmonik inkişafına əks təsir göstərən, onu süni şəkildə parçalayan,
planetar səviyyədə mövcud resurslardan maksimum səmərəliliklə istifadə
imkanı verməyən, geosiyasi konflikt və diplomatik intriqaların alovlanmasına
təkan verən əsas səbəbdir. «Qapalılıq» ümumdünya rifahının yüksəldilməsində,
insan cəmiyyətinin insan kimi yaşayan cəmiyyət halına gətirilməsi imkanlarının
kəskin şəkildə məhdudlaşdırılmasında başlıca rol oynayır. «Qapalılıq»
mahiyyətcə qloballaşmanın əksi, eyni zamanda ifrat iqtisadi gücün vahid əldə
təmərküzləşməsinə söykənməklə onu, yə’ni qloballaşmanı öz mənafeyinə uy-
ğunlaşdırmaq iqtidarında olan bir fenomendir.
Super iqtisadi gücə söykənən «qapalı» inteqrasiya bloku özünün regional
mənafelərinin təminatını həyata keçirmək yolunda bütün mümkün (qanuni) və
qeyri-mümkün (qanundan kənar) vasitələrdən istifadə etmək, öz iradəsini blok-
xarici mühitdə qəbul etdirmək imkanındadır.
Belə bir şəraitdə keçid iqtisadiyyatlı MDB ölkələri milli mənafelərin
təminatında və real iqtisadi imkanların həyata keçirilməsində inkişaf etmiş
ölkələrin üstü örtülü proteksionizmi ilə üz-üzə qalırlar. Dünya iqtiadiyyatının
üzvi tərkib hissəsinə çevrilmək üçün müvafiq beynəlxalq təşkilatlarla qarşılıqlı
razılığa gəlməyə və onların tam səlahiyyətli üzvü olmağa məhkumdurlar.
Đqtisadi fəaliyyətin liberallaşdırılması, açıq iqtisadiyyat tipinə keçid zərurəti də

335
məhz buradan qaynaqlanır. Kiçik istisnalarla əksər MDB ölkələri milli bazarın
tədricən və sektorlar üzrə differensiyallaşdırılmış formada xarici sahibkarlar
üçün «açılışı» kursu da yuxarıda deyilənlərin məntiqinə söykənir.
Apardığımız araşdırmalar göstərir ki, ticarət fəaliyyətinin liberallaşması
nəticəsində milli ixracatçıların vəziyyəti heç də hissediləcək dərəcədə (bə’zi-
lərinin iddia etdiyi kimi) yaxşılaşmamış, əksinə, onlar hal-hazırda iki istiqamət-
dən-rəqabətin güclənməsi və süni məhdudiyyətlərin tətbiqi-birbaşa təsir altında-
dırlar. Süni məhdudiyyətlərin qaynaqlandığı əsas baza inkişaf etmiş ölkələrin
MDB-ə münasibətdə tutduqları mövqe ilə şərtlənir. Belə ki, həmin ölkələr MDB
üzvlərinin milli iqtisadiyyatlarının bazar xarakteri daşıdığını qəbul etmək
istəmirlər. Və, nəticədə də postsovet ölkələrinə qarşı ayrı-seçkilik məzmunu
daşıyan ticarət qaydalarından istifadə edirlər. Məsələn, antidempinq qaydala-
rından istifadə etməklə MDB ölkələrinin uzunmüddətli dövr ərzində yüksək
texnologiya, elmtutumlu məhsullar bazarına çıxışını dayandırmağa çalışır və hə-
lə ki, buna böyük müvəffəqiyyətlə nail olurlar. Sırf nəzəri-metodoloji mövqedən
yanaşdıqda, MDB ölkələrinin (yenə də kiçik istisnalarla) milli iqtisadiy-
yatlarının bazar xarakteri daşıdığını qəbul etməmək mümkünsüzdür. Đqtisadiy-
yatın strukturu, özəl sektorun ümuminkişafda yeri və rolu, ümumiyyətlə, iqti-
sadi fəaliyyətin funksional məzmunu MDB məkanında bazarın qərarlaşdığından
xəbər verir. Lakin, bu bazarlar sisteminin normal yaxud qeyri-normal, yaxud
deformasiyaya uğramış formada fəaliyyəti tam başqa bir söhbətin mövzusudur
və buna görə bazarın varlığını inkar etmək mənasızlıqdır. Eyni zamanda, MDB
ölkələri keçid dövrünü yaşayırlar deyimi heç də o anlama gəlmir ki, bu məkanda
bazar, bazar münasibətləri yoxdur. Axı, keçid dövrü istilahı təkcə bazarla, onun
varlığı yaxud yoxluğu ilə məhdudlaşmır. Əvvəlki paraqraflarda da göstər-
diyimiz kimi, keçid dövrü sistem dəyişikliyidir və ictimai birgə yaşayış
qaydalarında forma, təzahür dəyişkənliyini özündə ehtiva edir. Bu mənada, onu
yalnız bazarla bağlamaq yalnışlıqdır. Digər tərəfdən, iqtisadi demokratiyanın

336
qərarlaşması, mənafe qrupları yaxud subyektləri arasında tarazlığın
formalaşması prosesi uzunmüddətli vaxt intervalı tələb edən problemlərdir.
Onların müqayisəli əsasda rüşeym formasında mövcudluğunu əldə əsas tutaraq
iqtisadiyyatın bazar xarakterini inkar etmək heç bir çərçivəyə çıxmır.
Bə’zi müəlliflər müasir şəraitdə modernləşmə strategiyasının alternativi
kimi regional rəqabətqabiliyyətliliyi konsepsiyasını irəli sürürlər
1
.
Mə’lumdur ki, bu konsepsiya ilkin olaraq M.Porter tərəfindən işlənmişdir.
Geosiyasi və geoiqtisadi anlamlarda müəyyən elmi maraq doğuran regional
rəqabətqabiliyyətliliyi konsepsiyası Avropa Đttifaqı inteqrasiya blokunun timsa-
lında sübuta yetirilə bilən nəzəri ümumiləşdirmədir. Lakin, bu konsepsiya
praktiki tətbiq nöqteyi-nəzərindən universal xarakter daşımır. Onun MDB ger-
çəkliyinə tətbiqi əməli surətdə qeyri-mümkündür. Və, bu qeyri-mümkünlük tək-
cə keçid dövrünün və iqtisadi geriliyin yaratdığı şəraitlə şərtlənmir. MDB-in
inteqrasiya bloku kimi siyasi örtüyü və onun haçansa modernləşəcəyinə ümidin
azlığı regional bütövlüyə söykənməklə həyata keçirilə biləcək hər hansı bir
birgə fəaliyyəti, o cümlədən Qərb standartlarına uyğunlaşmaq yolunda effektiv
vasitə olan regional rəqabətqabiliyyətliliyin təminatını bəri başdan mümkünsüz
edir.
Bununla belə, hissəvi yanaşma çərçivəsində regional bazarın həm makro-
iqtisadi modelinin, həm də inkişaf strategiyasının formalaşdırılmasında ayrı-ayrı
üzv-ölkələrə məxsus, yaxud dövlətlərarası qarşılıqlı razılaşma yolu ilə (regional
səviyyədə üzv-ölkələrin birbaşa iştirakı nəzərdə tutulur) yaradılan yaxud
mövcud olan iri biznes subyektlərinin orta və uzunmüddətli dövr üçün rəqa-
bətqabiliyyətliliyinin təminatı problemi başda gələn məsələlərdən biridir.


1
А.Н.Праздничных. Региональная конкурентоспособность как феномен глобализации. Авторе-
ферат кандидатской диссертации. Москва, 1999, стр.7.

337
Bu sfera MDB regional bazarı üçün həm nəzəri, həm də praktiki anlamda yeni-
dir. Qeyd edilən problemin amillər kompleksini özündə əks etdirən məntiqi ası-
lılığı aşağıdakı şəkildən görmək olar (Şək. 7.1.).


















Şək. 7.1. Korporasiyanın rəqabətqabiliyyətliliyinin amillər sisteminin blok-
sxemi.
Korporasiyanın orta və uzunmüddətli dövrdə
rəqabətqabiliyyətliliyinin təminatı
Đntellektual və maliyyə resurslarının təmərküzləşməsi
Đstehsal güclərinin yaxud birgə injinirinqin birləşdirilməsi hesabına sinergetik
effekt
Đstehsal, mühəndis-konstruktur layihələri və təşkilati xərclərin
optimallaşdırılması
Elmi-texniki biliklərdən geniş surətdə istifadə olunması
Đnteqrasiya blokuna üzv olan ölkələrin diplomatik dəstəyi
Orta və uzunmüddətli dövrdə rəqabətqabiliyyətliliyin tə’mini
Dünya Bazarı Milli Bazar
Mövcud Đmkanlar Dəyişən şəraitə adaptasiya Xarici Mühit
Praktiki qərar

Mövcud meyllər
Đxtisaslaşma Lisenziya üzrə
Autsorsinq
(1)
Monoməhsullu
korporasiya
Şaquli inteqra-
siya-şəbəkə
kompaniyası
Birləşmə
(qovuşma)
-Milli bazarın açıq-
lıq dərəcəsi;
-Qloballaşma prose-
sində iştirak dərəcə-
si;
-Tələbin fərdiləşmə-
si;
-Məhsulun mürək-
kəbləşməsi;
-Kommunikasiyanın
güclü inkiaI.
-Bazarın tutum pers-
pektivləri;
-Rəqabət mühiti;
-Đnvestisiya təmina-
tı;
-Đnvestisiyaların
cəlbetmə imkanları;
-Rentabelliyin sə-
viyyəsi;
-Đnkişafın strateji re-
sursları.
Regional Bazar

338
Qeyd: Autsorsinq-Sifarişçinin (podratçının) xeyrinə öz istehsalından imti-
na.
Sxemdə əks edilmiş amillər kompleksinin sistemli təhlili elmi və praktiki
əsası olmayan ehtimallara söykənmə yalnışlığından qorunma imkanı verir. Əsa-
sən sırf praqmatik anlamda orta və uzunmüddətli dövr ərzində rəqabətə davam
gətirmək imkanını bir çoxları miqyas effekti ilə bağlayır və milli (lokal) səviy-
yəni daha real hesab edirlər. Lakin, rəqabətqabiliyyətliyin arzu edilən zaman in-
tervalında mühafizəsi, şəkildən də göründüyü kimi, müxtəlif məzmun daşıyan
amillər kompleksinin birbaşa təsiri altındadır. Və, elə maraqlı olan da bundan
ibarətdir ki, sadalanan amillərin heç birindən abstraksiya olunma imkanı yox-
dur. Başqa sözlə, həmin amillər arasında çoxölçülü determinasiya asılılığı möv-
cuddur. Məhz, çoxölçülü determinik bağlılığın mövcudluğu belə bir qənaətə
gəlməyə imkan verir ki, müxtəlif yaxud monoprofilli istiqamətləri özündə eh-
tiva edən iriləşmə prosesi sinergetik effekt verə bilmə iqtidarındadır.
MDB inteqrasiya blokunun strateji inkişafının təminatı baxımından regio-
nal rəqabətqabiliyyətliliyin M.Porterin rəqabət üstünlükləri adlı birölçülü mən-
tiqə söykənən konsepsiyasından fərqli olaraq, çoxölçülü determinliyə əsaslan-
maqla daha geniş müstəvidə reallaşması imkanları keçid iqtisadiyyatlı ölkələr
üçün öz müvafiqliyi ilə səciyyələnir.
Burada söhbət, M.Porterin «milli rombundan» yaxud determinantlar siste-
mindən imtinadan getmir. Sadəcə olaraq, müasir gerçəkliyin imkan verdiyi ya-
xud labüdləşdirdiyi cəhətlərin sistemli şəkildə nəzərə alınması zəruriliyinin qa-
çılmaz olduğu nəzər diqqətə çatdırılır.
MDB regional bazarının timsalında Porter yanaşması yalnız əlçatmaz arzu
keyfiyyətində qəbul oluna bilər. Əgər bu problemin araşdırılmasında antiinhisar
müstəvisinə söykənmə zərurətini də əlavə etsək, onda nəinki rəqabət üstün-
lükləri konsepsiyası, ümumiyyətlə, çılpaq şəkildə ortalığa qoyulan sırf iqtisadi
yanaşmaların heç biri real effekt əldə etmək imkanını yaratmayacaqdır.

339
Müasir qloballaşma prosesində regional bazarın inkişaf strategiyasının mə-
nafelər baxımından düzgün formalaşdırılması elə həmin iqtisadi məkan çərçivə-
sində trans-milli korporasiyaların təşkilini tələb edir. Belə ki, qloballaşma pro-
sesinin neqativ təsiri təmərküzləşmiş iqtisadi güclərin deyil, əsasən və başlıca
olaraq pərakəndə şəkildə «səpələnmiş» subyektlərin fəaliyyətində özünü
göstərir. MDB ölkələrində kapitalın transmilliləşməsi prosesinin aktivləş-
dirilməsi üçün, zənnimizcə, aşağıdakıların həyata keçirilməsi qaçılmazdır:
1)Blokdaxili məkanda hökumət strukturlarının, elmi dairələrin və sahibkar-
ların (müəssisələrin) dövlətlərarası kooperasiya əlaqələrinin prioritetliyinin
təmini və bu potensialın üzə çıxarılması istiqamətində səylərin birləşdirilməsi;
2)Birgə fəaliyyətin təşkili formalarına uyğun gələn effektiv istehsal koope-
rasiyasının mövcud potensialının qiymətləndirilməsi və formalaşdırılmasının
həyata keçirilməsi;
3)Transmilli korporasiyaların yaradılması yönümündə dövlətlərarası məq-
sədli proqramların işlənib hazırlanması.
Şübhə yoxdur ki, regional iqtisadi məkanda effektiv rəqabət prosesinin təş-
kili, formalaşması və mühafizəsi üzv-ölkələrin ayrı-ayrılıqda rəqabətqabiliy-
yətliliyinin təminatı ilə sıxı surətdə bağlıdır. Ümumi şəkildə götürsək, ölkənin
rəqabətqabiliyyətliliyinin formalaşması bir-biri ilə sıx qarşılıqlı asılılıqda olan
amillər kompleksinin davranış tərzi ilə birbaşa əlaqədədir. Sözügedən amillər
kompleksinin məntiqi əlaqələr sistemini və onların ayrı-ayrılıqda qiymət-
ləndirmə kriteriyalarını aşağıdakı sxemdən görmək olar (Şək. 7.2.).
Milli məhsulların və milli sahibkarların rəqabətqabiliyyətliliyinin yüksəl-
dilməsində dövlətin tədbirlər kompleksini 3 istiqamətdə qruplaşdırmaq müm-
kündür:
1)Ümumi səciyyə daşıyan tədbirlər; Rəqabətqaliyyətliliyin bazisinin for-
malaşdırılması;

340
2)Đxrac fəaliyyətini həyata keçirən istehsalçılara birbaşa dəstək (Dotasiya,
vergi güzəştləri, gömrük güzəştləri və s.);
3)Xarici bazarlarda milli məhsula tələbin formalaşmasına yönəldilmiş
tədbirlər (sərgilər; informasiya mərkəzlərinin yaradılması və s.).
Bir sıra müəlliflər transmilliləşmədə dövlət dəstəyinin məqsədli tədbir-
lərindən istifadə edilməsini məqsədəuyğun hesab edirlər
1
.
Bizim fikrimizcə, transmilliləşmə mahiyyət etibarı ilə sistemli və kompleks
xarakter daşıyır və bu prosesin regional səviyyəli mənafe tarazlığına neqativ
təsirini bəri başdan sərf-nəzər etmək üçün onun yaranışına proqram-məqsədli
yanaşma daha düzgün olardı. Bu istiqamətdə dünya bazarında söz sahibi ola
biləcək trans-milli korporasiyalar yanacaq-energetika və aerokosmik istehsal
sferalarında qərarlaşa bilərlər. Müasir iqtisadi fikirdə artıq birmənalı olaraq qə-
bul edilən trans-milli korporasiyaların zəruriliyini əsaslandırmaq üçün antiinhi-
sar siyasətinin «zərərliyi» haqqında fikir yaratmağa çalışmaq zənnimizcə, ifrat-
çılığa varmaqdan başqa bir şey deyildir. Bir sıra qlobalistlər məhz bu anlamda
inhisarla mübarizəni cəfəngiyyat hesab edirlər: «...Đnhisarlarla mübarizə, əslində
qloballaşma prosesinə əngəl törətmək»
2
deməkdir. Onun heç bir əhəmiyyəti
yoxdur. Hələ biz az da qabağa gedərək göstərirlər ki, özəlləşdirmə də
antiqloballaşma məzmunludur.
Đstehsalın təmərküzləşməsi probleminə sistemli yanaşma belə bir qənaətə
gəlməyə imkan verir ki, regional bazarda dayanıqlı inkişafın təminatı nöqteyi-
nəzərindən bu proses əsas dayaq sütunlarından biri kimi çıxış edə bilər. Belə ki,
sırf iqtisadi maraq çərçivəsində istehsalın təmərküzləşməsi bir tərəfdən, hiss-
ediləcək dərəcədə böyük iqtisadi effekt əldə etmədə, digər tərəfdən isə rəqabət
üstünlükləri yaratmada mühüm rol oynayır. Đstehsalın təmərküzləşməsi

1
Ю.Винслав, М.Хуснутдинов и др. К развитию постсоветских транснациональных корпораций
(фактология, аналитика, предложения).//Российский экономический журнал; 1999, №11-12.
2
А.А.Игнатов. Стратегия глобализационного лидерства России. http.//w.w.w.ignatov.ru стр.7.

341
nəticəsində əldə edilən iqtisadi effekt və rəqabət üstünlüklərinə aşağıdakıları
aid etmək mümkündür:
1.Texnoloji qənaət, yə’ni istehsalın miqyasının artımından əldə edilən
effekt;
2.Đqtisadi fəaliyyətin miqyasının artımından əldə edilən effekt; Burada
istehsal olunmuş məhsulun və satış bazarlarının müxtəlifliyinə istinadən edilən
qənaət nəzərdə tutulur;
3.Sazişlərin, əməliyyatların, kontrakt və müqavilələrin bağlanması üzrə
çəkilən məsrəflərə qənaət; Konkret şəkildə, transaksion məsrəflərə qənaət kimi
də başa düşülə bilər;
4.Birləşmiş yaxud qovuşmuş firmaların fəaliyyətlərinin əlaqələndirilməsi,
resursların müəssisədaxili və ölkələrarası yenidən bölgüsü, tarif və qiymət
siyasətinin əlaqələndirilməsi və s. üzrə rəqabət üstünlüklərinə sahib olma.
Regional bazarda mikrosəviyyə subyektlərinin fəaliyyətinə yanaşmada
istifadə etdiyimiz məqsəd çoxluğu→qiymətləndirmənin çox kriteriyalığı tande-
mi həm blokdaxili iqtisadi məkanın bazar prinsipləri əsasında dayanıqlı inkişa-
fının təminatı yaxud bu prosesin dövlət tənzimlənməsinin səmərələşdirilməsi,
həm də antiinhisar siyasətinin effektiv tətbiqi baxımından son dərəcə mühüm
əhəmiyyət kəsb edir.
Regional bazarda istehsalın təmərküzləşməsi prosesinə qoşulan yaxud
dövlət tərəfindən daxil edilən müəssisənin yaxud müəssisələr qrupunun fəaliy-
yətində həm taktiki, həm strateji yönümlü məqsəd çoxluğuna aşağıdakıları aid
etmək məqsədəmüvafiq olardı:
1)Araşdırdığımız hadisənin real iqtisadi inteqrasiyaya can atan blok çərçi-
vəsində gedişi bəri başdan mənafelərin ödənilməsi ardıcıllığında müəyyən yer-
dəyişməni ortalığa çıxarır. Yə’ni, mənafelərin təminatı ardıcıllığında (subyektin
mənafeyi→regional mənafe→milli mənafe) regional səviyyə milli mənafedən
önə keçir;

342
2)Regional bazarda istehsalın təmərküzləşməsi qütbləşməyə səbəb olma-
malıdır. Başqa sözlə, real sektorun bir əldə yaxud bir ölkədə ifrat təmərküzləş-
məsi-qütbləşmə, mütləq mərkəzləşmə ilə yekunlaşacaqdır ki, bu da mahiyyət
etibarı ilə inteqrasiya blokunu parçalamağa aparan bir yoldur;
3)Đstehsalın təmərküzləşməsi prosesi ölkədaxili regional bölgü də nəzərə
alınmaqla lokal→regional→subregional→transregional→ümumblok səviyyəli
regional müstəvidə paralel inkişafa xidmət etməli, ölkədaxili disproporsiya ya-
ratmamalıdır;















Ölkonin roqabotqabiliyyotliyinin amillor kompleksi
Amillor
Iqtisadi inkisaI tempi; Milli valyu-
tanin voziyyoti; Sonaye istehsalinin
soviyyosi; Adambasina on mühüm
mohsul növlorinin istehsali vo s.
Iqtisadiyyatin dinamik
inkisaIi
Isci qüvvosino cokilon birbasa vo
dolayisi ilo mosroIlor; kadr axini;
maddi stimullasdirma vo s.
Maliyyo sisteminin voziyyoti; Kom-
mersiya banklarinin Ioaliyyoti; Qiy-
motli kagizlar bazari.
Ohalinin artim tempi; Isci qüvvosi;
Issizliyin soviyyosi; Ixtisaslasma
soviyyosi (omok resurslarinin).
Adambasina düson istehlak xorçlo-
ri; Qeyri-qiymot göstoriçilori; Satis-
dan sonraki xidmot; keyIiyyot; dizayn
Sonaye istehsalinin
eIIektivliyi
Bazarin dinamik
inkisaIi
Maliyyo sisteminin
inkisaIi
Insan resurslari
Kriteriyalar

343










Şək. 7.2. Ölkənin rəqabətqabiliyyətliyinin təminatı baxımından baza amil-
ləri və qiymətləndirmə kriteriyalarının məntiqi qarşılıqlı bağlılığı.
4)Đstehsalın təmərküzləşməsindən əldə edilən sosial-iqtisadi effekt ən azı
effektiv rəqabət mühitində əldə edilməsi proqnozlaşdırılan effektə bərabər
olmalıdır;
5)Bu prosesin effektiv surətdə həyata keçirilməsi inteqrasiya blokunun üz-
vü olan ölkələrin antiinhisar qanunvericiliyini uyğunlaşdırmağı tələb edir. Eyni
zamanda, istehsalın təmərküzləşməsinə nəzarət hər hansı bir üzv-ölkə tərəfindən
deyil, blok daxilində formalaşdırılan fövqəlhökumət qurumu vasitəsi ilə həyata
keçirilməlidir ki, regional səviyyəli mənafe natarazlığına yol verilməsin.

Salam

Edited by Foxit PDF Editor Copyright (c) by Foxit Software Company, 2004 For Evaluation Only.

ÖN SÖZ Son vaxtlar iqtisadi terminoloji lüğ timizin «bazar», «real bazar münasib tl ri», «bazar iqtisadiyyatı», «mal birjaları», «sahibkarlıq» v s. bu kimi ifad l rl z nginl şm sin , samballı xarici d biyyatın m ml k timiz fasil siz axınına, habel ABŞ, Yaponiya, Almaniya, C nubi Koreya v s. bu kimi inkişaf etmiş ölk l rin iqtisadiyyatı il asanlıqla tanış olmaq imkanlarına baxmayaraq, m ml k timizd bütün konkret iqtisad elml ri v bunların metodoloji sasını t şkil ed n iqtisadi n z riyy sanki durğunluq dövrü keçirir des k s hv etmiş olmarıq. Etiraf etm liyik ki, iqtisadçı aliml rimiz şübh siz ki, n z riyy nin t kamülün c hd göst rm y çalışırlar, baxmayaraq ki, bu texniki elml rin inkişafı sür tin nisb t n bir q d r müşküldür. Bununla bel , oxuculara t qdim olunan h min monoqrafiya iqtisadi n z riyy d y rl ndiril bil r. Beyn lxalq v m ml k tdaxili ictimai-iqtisadi münasib tl rin mühüm formalarından biri olan inhisarizmin bütün daxili ziddiyy tl rini v onun keçid iqtisadiyyatı dövrü üçün g r kliyini çöz l y n, habel klassik v neoklassik t dqiqatçılarla d rin polemika müst visind özünün konkret baxışlarını geniş planda c sar tl aydın v oxunaqlı ş rh ed n mü llif haqqında qısaca olaraq bir neç söz dem m k olmur. v z Bayramov 40 yaşını haqlasa da onu g nc aliml r sırasına aid etm k olar. Az rbaycan Xalq T s rrüfatı Đnstitutunu ticar t iqtisadiyyatı ixtisası üzr bitir n v birbaşa praktiki m k f aliyy tin gönd ril n bu g nc uzun müdd t mü llim-alimlik h v sind olduğu sah y süni mane l r ucundan yol tapa bilmir. N hay t onun alimlik meylini v istedadını önc d n duyan sabiq mü lliml rinin yaxından göst rdikl ri köm kl ri say sind o, doğma institutuna qayıdır. Az vaxt rzind namiz dlik dissertasiyası müdafi edir. Dosent elmi adına layiq görülür. Yüks k elmi istedada, irad y , araşdırmalar qabiliyy tin v saf insani d y rl r malik olan alim-pedaqoq v z elmin bir töhf kimi

8

Bayramovun doktorluq dissertasiyası artıq Az rbaycan Dövl t Đqtisad Universitetinin üç samballı kafedrasının birg iclasında müzakir y t qdim edilmişdir (dekabr 2002-ci il). G rgin elmi axtarışların n tic l ri açıqlanan h min monoqrafiyada bazar münasib tl ri ş raitind güclü r qab t v ziddiyy tl dolu inhisarçı f aliyy tin atributları araşdırılır. Milli v korporativ m nafel rd qarşılıqlı uyğunluğun z ruriliyinin elmi saslarının ictimaiyy t t r find n q bul edilm sin c hd edilir. Milli bazarın iqtisadi m kdaşlıq formaları üzr kompleks t dqiqatı aparılır; bazarda inhisarçı yaranışın sasları çöz l nir; inhisarçı f aliyy tin t nzimi uyğun sur td probleml rinin h lli istiqam tl ri dövri-zamanın t l bl rin

açıqlanır; antiinhisar n zar ti v r qab t siyas tinin problematik qoyuluşunun q til şdirilm si istiqam tl rinin h lli yolları araşdırılır; milli antiinhisar siyas tinin formalaşdırılması probleml ri v onun regional aspektl ri öyr nilir v n hay t, regional bazarın makroiqtisadi modeli v onun inkişaf strategiyasının sasları mü yy nl şdirilir. Mü llifin yuxarıda mü yy ınl şdirdiyi bu istiqam tl r uyğun sur td h min monoqrafiyanın oxucuları milli bazar bar d monist baxışın f sadları, yeni paradiqma axtarışında onun-mü llifin konseptual ümumil şdirm l ri v c hdl ri, keçid iqtisadiyyatı dövründ real bazar münasib tl rinin xarakterik xüsusiyy tbunun Az rbaycan Respublikasında gerç kl şdirilm sinin t dqiqi, inhisarizm fenomeni1 baxışlarının t nqidi m s l l ri il tanış olacaq, bununla yanaşı, ümummilli m nafel rin mahiyy ti v t zahürü, m nafel rin tarazlığı, h min m nafel rin t minatında subyekt seçimi probleml rinin açıqlanması v h lli m s l l rinin elmi sasları onların n z r-diqq tini c lb ed c kdir. Monoqrafiyada milli bazarların iqtisadi m kdaşlıq formaları üzr mü llifin apardığı kompleks t dqiqatların ş rhi, xüsus n xarici ticar tin inkişaf dinamikasının faktorlu t hlili, xarici ticar td biliterial asılılıq probleml rinin açıq1

: ; 9 .

lanması metodları, keçid iqtisadiyyatı ş raitind valyuta m z nn si siyas tinin qarşılıqlı ticar t t sirin konseptual baxışların d y rl ndirilm si, birg sahibkarlığın inkişafı z ruriliyi v bu baxımdan problemin qoyuluşu, milli iqtisadiyyatın potensialının artırılmasında investisiyaların rolu, MDB-daxili birg sahibkarlığın inkişafının kompleks probleml rinin h lli v milli bazarın m kdaşlığının bu kimi v s. m s l l ri d oxucuların n z rind n yayınmayacaqdır. Milli bazar v inhisarçı yaranış probleml rinin t dqiqi n tic l ri h min kitabın oxucularının xüsusi marağına s b b olacaqdır. Burada onlar inhisar n z riyy sinin «müxt liflikl rin» m cmusu kimi ir li sürülmüş sualın x yal n axtarışında olacaq, inhisarçı yaranışın bazar prosesl rinin n tic si olduğu bar d çıxarılan n tic l r onları düşündür c k, Az rbaycan «inhisarının» spesifik xüsusiyy tl ri v bu sah d düny vi meyll ri, habel inhisarçı strukturların bazar f aliyy tinin sosial-iqtisadi n tic l ri bar d elmi-t dqiqi n tic l ri d şübh siz ki, maraqla qarşılanacaq. Monoqrafiyada h mçinin inhisarçı f aliyy tin t nzimi probleml rinin h lli m s l l ri v bu sah d mü llifin g ldiyi elmi n tic l r öz oxucularını m chulluqda qoymayacaq. Bu qismd antiinhisar n zar ti v r qab t siyas tinin sasları problemi maraqlı s pgid qoyulur, r qab t n z ri baxışlar müqayis li s pgid t hlil olunur, bazarda inhisarlaşmanın düzgün qiym tl ndirilm si probleml ri n z rd n keçirilir v n tic etibarı il t nziml nm nin sas istiqam tl ri araşdırılır, uyğunsuzluğun anatomiyası çöz l nir. Oxucular antiinhisar siyas tinin dünya t crüb si, onun konseptual sasları, milli bazarda antiinhisar siyas tinin müasir v ziyy tinin sistemli t hlili, m ml k tin antiinhisar siyas tinin regional v düny vi aspektl ri, antiinhisar qanunçuluğunun t kmill şdirilm si z rur ti probleml rinin ciddi elmi maraq doğuran açıqlamaları il rastlaşacaq, mü llifin «inhisarçı f aliyy tin t nzimi antiinhisar siyas tinin mühüm istiqam ti»dir fikri il razılaşmaq zorunda qalacaqdır.

10

Monoqrafiyanın maraqlı v oxunaqlığı, habel onun m ntiqi yazılışının metodoloji sasları el s pgid qoyulmuşdur ki, sanki o, aqil oxucuları d rin düşünc l r dalmağa v mü llifl dostluq, h mr ylik v elmi mübahis l r girişm y çağırır. Bu s r iqtisadi n z riyy , ümumiyy tl iqtisadi elml r toplusuna v zsiz h diyy dir.

Đsmayıl Feyzullab yli
Đqtisad elml ri doktoru, professor.

11

I F SĐL. BAZAR MÜNASĐB TL RĐ V ĐNHĐSARÇI F ALĐYY T Sistem d yişikliyi il laq dar formalaşan sosial-iqtisadi münasib tl r ks etdirir. Đlk baxışdan sırf xaotik t sir

kompleksinin müasir xarakteri h m mahiyy t, h m d m zmunca «klassik» keçid dövrünün bütün spektrini özünd bağışlayan keçid prosesi slind d qiq m ntiqi ardıcıllıq v nizamla gedir. Eyni hadis y yanaşmada müxt lifliyin, iqtisadi baxışlarda daban-dabana zidd olan mövqel rin meydana çıxması t bii olsa da, mahiyy t etibarı il h qiq tin düzgün d rk edilm sind mü yy n çaşqınlıq yaradır. «Bir ölçülü» yanaşmanın q buledilm zliyi mövqeyind n baxılarsa, onda açıq-aydın ş kild görm k mümkündür ki, keçid dövrü öz mahiyy ti v prosesl rin m ntiqi gedişi baxımından yekcins deyildir. ld edil c k n tic l r v funksional f aliyy tin m zmun f rqliliyi nöqteyi-n z rind n onun variant müxt lifliyi mövcuddur. Bel ki, vv la, bütövlükd dünya iqtisadiyyatı keyfiyy tc yeni m rh l y -postindustrial dövrd n informasiya erasına q d m qoymaqdadır; ikincisi, sırf sistem d yişikliyi prizmasından kapitalizmd n sosializm , bazardan m rk zl şdirilmiş iqtisadiyyata keçid artıq baş vermişdir. Đndi is ks proses, y ni m rk zl şdirilmiş iqtisadiyyatdan bazar iqtisadiyyatına keçid baş verir; üçüncüsü, g r dünya ölk l rini bazar münasib tl rinin inkişaf s viyy sin gör t snifl şdirs k, onda inkişaf etmiş bazar iqtisadiyyatı, inkişaf etm kd olan bazar iqtisadiyyatı v formalaşmaqda olan bazar iqtisadiyyatı ölk l ri kimi f rql ndirm k lazım g l c kdir. Dem li, sondan bir m rh l geriy , formalaşma m rh l sind n inkişaf etmiş s viyy y çatma prosesi d öz mahiyy ti etibarı il keçid dövrü kimi xarakteriz oluna bil r. Bel likl , inzibati-amirlik sistemind n bazar iqtisadiyyatına keçid real bazarın özünün formalaşmasının ilk anlarından başlanan v ictimai h yatın bütün spektrl rini, o cüml d n ümumib ş ri d y rl r münasib ti d ehtiva ed n mür kk b, çoxlaylı v çoxşax li bir prosesdir. Bu prosesin bütün c h tl rini

12

y ni mövcud n z riyy l rin «keçid iqtisadiyyatı» adlandırılan öt ri yaranışa saslanmaqla inkişaf problemini axıra q d r «gör bilm m si» il bağlıdır. ks r keçid iqtisadiyyatlı ölk l rd . metodoloji probleml r etinasızlıq daha qabarıq ş kild özünü biruz verir. g r neoklassizm h r hansı bir firmanın trans-milli korporasiyaya çevrilm si prosesini ağılabatan t rzd ş rh ed bilmirs . Başqa sözl . Müasir dövrün başlıca probleml rind n biri baş ver n proses v d yişiklikl rin tam h cmd d rkedilm sinin mümkünsüzlüyü il laq dardır. Bel ki. V m hz buna gör d Beyn lxalq Valyuta Fondunun bir sıra proqramlarının uğursuzluğuna heç d t ccübl nm k lazım g lmir. g r keçid hat ed bil c k vahid n z riyy yoxdursa. onda «Vaşinqton konsepsusuna» ümidl baxmaq n azı sad lövhlük t siri bağışlayır. ictimai praktikanın ümumil şdirilmiş n tic l rind n doğur.adekvat sur td hat ed bil c k vahid n z riyy nin yoxluğu tamamil t bii bir hal kimi q bul edilm lidir. n z riyy «fikrin xalis h r k tind n» deyil. Dünya t crüb sind analogiyası olmayan bir prosesin n z ri t x yyül saslanmaqla h r hansı bir q lib salınması yolverilm zdir. o cüml d n Az rbaycan Respublikasında yuxarıda qeyd etdiyimiz yanılmalar m cmu halda mövcuddur v h r şeyd n vv l. saslanmalıdır. Keçid dövrünün metodoloji t minatı bu gün d aktual olaraq qalmaqdadır. 13 . Yeni paradiqma axtarışının intensivliyi d m hz bu aspektl . problem yanaşmanın m ntiqi ictimai praktikanın gerç k n tic l rin dövrünü tam ş kild metodologiyadan da danışmağa d ym z. Göründüyü kimi. MĐLLĐ BAZAR: MONĐST BAXIŞIN F SADLARI Apardığımız araşdırmalar is göst rir ki. dem li vahid 1.

bazar anlayışına yanaşmalarda müxt liflik. Başqa sözl . qeyd olunmalıdır ki.). H r şeyd n vv l. Bazar.1. çoxvariantlıq v p rak nd lik h l d hökm sürm kd dir. 1 Соловьев Б. bazar heç d K.. onun f aliyy t mexanizmi. Bazar alqı-satqı aktlarının m cmusudur. Bazar münasib tl rinin sistemli t hlili v onun iqtisadiyyatda oynadığı rol aydın ş kild göst rir ki.А. Экономика торговли (учебник). М: «Экономика».mt nin istehsalı v satışı il laq dar konkret t s rrüfat f aliyy ti v mt nin alqı-satqısı münasib tl rinin t zahür etdiyi mt mübadil si sferasıdır1 v s.68. kort biiliyin t kamül prosesind substansiya keyfiyy tind q bulu keçid iqtisadiyyatlı ölk l rd h m ümuminkişaf qanunauyğunluqları baxımından. h m d milli bazarın t ş kkülü nöqteyi-n z rind n g rgin situasiyanın q rarlaşmasına g tirib çıxarmışdır. M s l n. стр. slind iqtisadi proses istehsaldan yox. Klassikl rin t dqiq etdikl ri «prays-teyker» situasiyasından tutmuş müasir «alıcı» bazarının formalaşmasına q d r olan zaman intervalında bazar. Bunu aşağıdakı sad l şdirilmiş sxematik model formasında t svir etm k mümkündür (ş k. istehsal v mübadil y (kommersiya f aliyy ti) ayrı-ayrılıqda maksimum t crid olunmuş ş kild yanaşma düzgün deyildir. и др.1. Yanaşma t rzl rind ki f rqlilik bazarın funksional mahiyy tind n daha çox onun hat dair sinin mü yy nl şdirilm sind müşahid edilir.Bazar anlayışına ifrat d r c d b sit v primitiv yanaşma. ictimai h yatda yeri v roluna f rqli prizmalardan baxılmış v start v ziyy tind ki fikir plüralizmi tam m ntiqi olaraq mahiyy t müxt lifliyi doğurmuşdur. 1990 г. 14 . t davül sferasından-bazardan başlanır. marksist metodologiya bazarı geniş t krar istehsal prosesinin mübadil sferası il m hdudlaşdırır.Marksın t qdim etdiyi istehsal→bölgü→mübadil →istehlak sxemind mübadil sferası il m hdudlaşmır.

( ) ( )

( )

( )

( )

Ş k.1.1. Đqtisadi prosesl rd bazarın yerinin sxematik modeli. Mövqel rin diametral ks istiqam tli olduğu göz qabağındadır. Marketoloqların fikrinc is , bazar sad c olaraq, «...mövcud v potensial alıcıların m cmusudur»1. Mahiyy tc konkret n tic y istiqam tl nmiş, ümumid n t kc y deyil, t kc d n bir neç t kc y yön lik f aliyy t s ciyy si daşıyan v sas n mikro-

15

mezo s viyy l rin iqtisadi proses baxış bucağı kimi çıxış ed n marketinq bazarı hat dair sind n daha çox funksional mahiyy tin gör qiym tl ndirir. V , bu da tamamil t bii hal kimi q bul edilm lidir. Eyni zamanda, n marketinq, n d indiy q d r mövcud olan n z riyy v konsepsiyalar bazar iqtisadiyyatına keçidi izah etm k iqtidarında deyill r. Sözüged n n z ri yanaşmalar bazarın inkişaf m rh l l rin uyğun olaraq, onun f aliyy t mexanizminin m zmunca açıqlanması v n z ri d rkin xidm t edibl r. Eyni zamanda, h min n z ri baxışlar müasir bazar mexanizmini izah etm kd d acizdirl r. Bel ki, klassikl rin «görünm y n li» «azad r qab t» deyil n n sn nin yoxluğu ucbatından işl mir. Klassikl rin fikrinc , bazar iqtisadiyyatın t bii t nziml yicisidir v bütövlükd ks r iqtisadi hadis v prosesl ri ehtiva edir. Neoklassikl r bazara bir C dv l 1.1.
Neoklassik iqtisadi n z riyy 1)D y r v t l bi mü yy n ed n ş rtl r vv lc d n m lumdur; 2)Bazar f aliyy tinin t hlilind sas anlayış tarazlıqdır. 3)Bazar prosesinin m rk zi elementi kimi qiym t üzr satıcı-satıcı v satıcı-alıcı münasib tl rinin m cmusu çıxış edir; 4)Yeni m hsullar, innovasiya prosesi v s. bazar f aliyy tin t siri diqq td n k narda qalır v s. Avstriya m kt bi 1)D y r v t l bi mü yy n ed n ş rtl r vv lc d n m lum deyil; 2)Bazar f aliyy ti, el c d tarazlıq dinamik prosesd s ciyy l nir. 3)Bazar prosesinin m rk zi elementi sahibkarlardır; 4)Yeni m hsullar, innovasiya prosesi v s. bazar f aliyy tinin t dqiqind sas c h tl r kimi n z rd n keçirilir v s.

cür, Avstriya m kt bi başqa cür baxır:

Neoklassikin istinad etdikl ri tarazlıq anlayışı real gerç klik baxımından tam yararsızdır. Marksist metodologiya is dig r yanaşmalardan bir sıra prinsipial c h tl ri nöqteyi-n z rind n f rql nir. vv la, o, ictimai-iqtisadi hadis l rin t dqiqin sinfi mövqed n yanaşır v hadis l ri daha çox siyasi-ideoloji aspektd ş rh edir; ikincisi, m lumdur ki, K.Marksın «Kapital»da apardığı t hlild n regional v milli xüsusiyy tl r, n d ölk l r v xalqlar arasındakı f rq1

Котлер Ф. Основы маркетинга. М: «Прогресс», 1992, стр.54.

16

l r dem k olar ki, n z r alınmamışdır. O bütün «...ticar t ed n dünyanı» «bir mill t kimi» q bul etmişdir. Bu baxımdan K.Marksın bel bir fikri s ciyy vidir; m yin azad edilm si «...n yerli, n d milli problem olmayıb, müasir c miyy td mövcud olan, bütün ölk l ri hat ed n sosial problemdir»1. Marksizmd münasib tl rin inkişafında zaman v m kan probleml rin qeyri-b rab r yanaşma açıq-aydın görünür. Bununla laq dar olaraq, qeyd etm liyik ki, inkişaf haqqındakı Marks t limi birt r fli xarakter daşıyır. Fikrimizc , bazar anlayışına daha geniş aspektd baxılmalıdır: 1)Bazar-sistem d yişikliyinin m rk zi elementi v ümumiyy tl , sistem yaradan sas v sil dir. 2)Bazar-n inki iqtisadi, h m d sosial-siyasi v ideoloji kateqoriya olmaqla c miyy tin idar edilm sinin istinad nöqt sidir. 3)Bazar-iqtisadi azadlıq→sosial dal t→ictimai rifah triadasının optimal müt nasibliyin nail olmaq üçün lverişli mühit formalaşdıran mexanizmdir v s. Göründüyü kimi, bazar iqtisadiyyatına keçid t kc real m zmunlu bazar mexanizminin f aliyy t başlaması il bitmir yaxud t kc ondan ibar t deyildir. El milli bazarın formalaşma xüsusiyy tl ri d m hz qeyd edil n istiqam tl rin hamısının üzvi birliyin istinad n t zahür edir. M lumdur ki, bazar h l kapitalizm q d rki dövrd ictimai m k bölgüsünün n tic si kimi meydana çıxmışdır. Real bazar kapitalist istehsal üsulu ş raitind b rq rar olmuşdur. Onun t kamülü prosesind 3 sas m rh l ni f rql ndirm k olar: 1)N z ri aspektl rinin A.Smit t r find n saslandırıldığı «klassik» bazar; 2)Đnzibati-amirlik metodları il iqtisadi amill rin mür kk b konqlomeratına saslanan «sosialist» bazarı; 3) sasında neoliberalizm, xristian-sosial v demokratik sosializm n z riyy l rinin durduğu müasir sosial yönümlü bazar.

1

К.Маркс, Ф.Энгельс Соч. Том 16. с.12.

17

Bu gün keçid problemi il üzl ş n ölk l rd mövcud situasiyanın daha da k skinl şm si m hz inkişaf etmiş ölk l rin bazar modelin istiqam t götürm kl ri il bağlıdır. slind problem yanaşmanın qeyd edil n variantda qoyuluşu qaçılmaz z rur tdir. Bel ki, t s rrüfat tipind n asılı olmayaraq mü yy n iqtisadi inkişaf m rh l sin q d m qoymuş ölk l rin t kamülçülüyün z ruriliyi nöqteyi-n z rind n XIX srin «klassik» bazarına keçm l ri qeyri-mümkündür. V bu yönümd sas v başlıca problem bazar iqtisadiyyatına (müasir sosial yönümlü bazara) keçidin metodoloji platformasının hazırlanması il bağlıdır. Ümumiyy tl , heç kim üçun sirr deyil ki, keçid dövrünün metodoloji t minatı problem olaraq qalmaqdadır. Aprior pradiqmanın siri olanlar metodoloji «nimdaşlığı» marksizmd n uzaqlaşmaqla aradan qaldırmağa çalışırlar. Guya «neoklassizmin» tör m l ri v n yeni modifikasiyaları d rketm diskomfortunu l ğv etm k iqtidarındadır. Göst ril n s pgili yanaşmanın mahiyy tc yarıtmazlığı göz qabağındadır. Bel ki, vv la, b sit, darixtisaslaşmış yanaşmaların mü yy n aspektl rd «çaşqınlıq» yaratmaqdan başqa el bir n tic l ri olmur. Müasir dövrün inkişaf spesifikası açıq-aydın ş kild göst rir ki, iqtisad elminin «xalisliyini», «saflığını» qorumaq qeyri-mümkündür; Đkincisi, «neoklassizmin» axtardıqları (sabitlik; tarazlıq; tamlıq; qapalılıq) çağdaş iqtisadi durum üçün heç bir h miyy t k sb etmirl r. ölk l rd l lxüsus, keçid iqtisadiyyatlı sas m hcullar kimi d yişk nlik, natarazlıq, açıq sistem, xarici amil-

l rin mühümlüyü v s. çıxış edirl r. Bird f lik d rk edilm lidir ki, tarazlıq heç vaxt «nöqt » ola bilm z. Tarazlıq-müxt lif komponentl rin qarşılıqlı t siri n tic sind formalaşan sah dir, m kandır. Tarazlıq-mahiyy tc , qeyri-mü yy nliyin maksimumudur; Üçüncüsü, sistemli t hlil m qs d v istiqam tl rind n asılı olmayaraq sinergizm doğurur. Y ni, ilk baxışdan heç bir determinoloji bağlılığı olmayan sferalar mür kk b sistem formasında f aliyy t göst rirl r. Bel olan t qdird h r hansı bir proses yaxud hadis d sırf «iqtisadi mahiyy t» axtarışı lazımdırmı? Mür kk b sisteml rin nisb t n sad sisteml r parçalanması

18

t mayülü (termodinamikanın ikinci qanunu) obyektiv s ciyy lidirs , onda keçid dövrünü «nimdaş» qanunauyğunluqlara kündürmü? Axı sistem d yişikliyi mahiyy tc o dem kdir ki, vv lki t şkil v t nziml nm l ğv edilir, vv lki qanunauyğunluqlar daha f aliyy t göst rmirl r v bu, keyfiyy tc yenil şm prosesi ictimai h yatın bütün sferalarını hat etm kl kompleks s ciyy daşıyır. Real bazar-«mikroskopik» hadis l rin hökmranlığı dem kdir. Mikroiqtisadi proses yalnız «öz ünsürl ri», y ’ni bazar subyektl ri üçün sosial-iqtisadi sistem formalaşdırır. lb tt , mikrohadis l rin makroiqtisadi prosesl r t siri son d r c güclüdür, amma m hz birincinin ifrat üstünlüyünün sosial h mr yliyin aradan qaldırılmasına g tirib çıxardığı da şübh sizdir. Yuxarıda qeyd etdiyimiz tezisin m li h miyy t daşıdığını aşağıdakı m ntiqi sxemd n açıq-aydın ş kild müşahid etm k mümkündür (ş k.1.2.). saslanmaqla başa çatdırmaq müm-

-

«

»

«

»

19

Ş k.1.2. Sistem d yişikliyinin sad l şdirilmiş m ntiqi sxemi. Sistem d yişikliyinin gedişi dağılmış sistemin komponentl ri arasında yenid n qruplaşmaların yaranması il müşahid edilir ki, bu da ks r postsosialist ölk l ri üçün n ümumi s ciyy daşıyan xüsusiyy t kimi q bul edil bil r. Konkret olaraq Az rbaycan Respublikasında keçid dövrünün inkişaf m rh l l ri v onların xarakteri sırf xronoloji aspekti istisna etm k ş rti il , ks r keçid iqtisadiyyatlı ölk l r üçün eyni m zmuna malikdir (ş k.1.3.).

-

-

1992-

1995-

-

1997-

-

-

2005-

20

-

1. iqtisadi prosesin ifrat f rdil şdiril- 2.3. g r m nafel rin tarazlığı qanununa saslanmaqla f rdl rarası münasib tl r kompleksini heç olmasa. bel olan halda da baş ver n n cüzi d yişiklikl r sadalanan istiqam tl rd bu v ya dig r d r c d adekvat reaksiya doğuracaqdır. saslanmaqla a posteriori olaraq bel bir q na t g lm k mümkündür ki. Keçid dövrünün m rh l l rin uyğun metodoloji baxışın t kamülü. universal xarakterli ümuminkişaf qanunauyğunluqları v milli spesifiklikd n doğan xüsusiyy tl rin mür kk b. iqtisadi proses mahiyy tc ictimai h yatın bütün spektrini üzvü sur td özün «bağlamaqla» gedir ki. abstrakt-ümumilik mövqeyind n t nziml y bil c k ümummilli t yinatlı ictimai institutlar yoxdursa.YENĐ PARADĐQMA AXTARIŞI: KONSEPTUAL ÜMUMĐL ŞDĐRM C HDĐ Sırf iqtisadi determinizm saslanmaqla göst ril n sferada elmi t dqiqat- ların «problemli situasiyadan» xilasına c hd göst ririks . Başqa sözl . yaxud real f aliyy t göst rmirl rs . haradasa müc rr d v eyni zamanda son d r c konkret olan t nasüblüyü elmi metodologiyada vahidlik problemini xeyli d rinl şdirir.Ş k. onda mövcud dünya t crüb sin m si xaosla sonuclanacaqdır. mühüm v h lledici h miyy t k sb ed n bir problemin üstünd n d sükutla keçm k olmaz. Başqa sözl : 21 . onda n tic etibarı il g ldiyimiz q na t abstrakt-f ls fi çalarda t zahür etm kl heç bir praktiki h miyy t daşımayacaqdır. Apardığımız t dqiqatlardan bel q na t hasil olur ki. Eyni zamanda.

onun tipologiyası marksist t limin sas elmi nailiyy tl rind n biri hesab olunur. mövcud metodoloji prinsipl r (apriorizm. . azdır. Ümumiyy tl . - - .). onda iki baxışın üz rind dayanmalı olacağıq (ş k. sırf iqtisadi determinizm saslanmaqla metodologiyanın «problemli situasiyadan» «t mizl nm si» mümkünsüzdür. B ş riyy tin inkişaf tarixinin sırf iqtisadi determinizml müxt lif m rh l l r ayrılması v bir sözl .) istinad etm kl iqtisadi prosesl r sistemli yanaşmanın adekvat olaraq saslandırılmasının dialektik formalarını tapmaq son d r c mür kk b bir problemdir. -N hay t. problemli situasiyanın aradan qaldırılması araşdırılan müst vid iqtisadi azadlıq→ictimai rifah→sosial dal t üçlüyünün sistemli ş kild hat edilm sin v optimal uyğunluğuna saslanmalıdır.-Đqtisadi proses özünün bütün t zahür formalarında ümummilli xarakter daşıyır. falsifikasionalizm v s. Sosial-iqtisadi formasiya-b ş riyy tin inkişaf tarixinin bu aspektd aparılan tipologiyası özünün f ls fi-m ntiqi v iqtisadi sasları nöqteyi-n z rind n bütünlükl tarixi materializm saslanır. - 22 - .4. -Đqtisadi prosesin strukturunda sırf iqtisadi mahiyy t daşıyan d yiş nl rin xüsusi ç kisi müqayis li ş kild . d rketm diskomfortu daha çox keçid dövrün baxışın v bütövlükd b ş riyy tin inkişaf tarixin yanaşmanın ifrat plüralizmi ucbatından formalaşır. . verifikasiya. g r problem sas istiqam tl r prizmasından yanaşsaq. Y ’ni. Dem li. problemin qoyuluşunda qeyd etdiyimiz yönümün prioritet xarakterini inkar ed bilm rik.1. Araşdırmalarımız göst rir ki.

Ümumb ş ri inkişafa yanaşma müxt lifliyi. «iqtisadi» olanın z ruriliyi elmi metodologiyanın t m l prinsipini mü yy nl şdirm k prosesin geniş aspektd baxmağı t l b edir: 1)Birinci ümumi s ciyy li problem: t l batın hüdudsuzluğu.Ş k. vv lki çıxış nöqt sin qayıdaq. 4)Öt ri s ciyy li problem: keçid dövrü→lokal s viyy li sistemli yaranış→milli sosial-iqtisadi sistem. qeyd etm k lazımdır ki. resursların m hdudluğu. 3)Milli s ciyy li problem: iqtisadi azadlıq→sosial dal t. real bazarın mövcud olduğu ölk l rd bel sözüged n m s l xüsusi aktuallıq k sb edir. iqtisadi prosesl r müasir v retrospektiv yanaşmanın vahid platformaya söyk nm si m s l si açıqdır. T dqiqatımız göst rir ki. Eyni zamanda. 23 .1. 2)Đkinci ümumi s ciyy li problem: milli müst qillik→sabit inkişaf→sosial dal t.4. Bel likl . Bu bir h qiq tdir ki.

Debre qeyd edirdi ki: «. 1991.Marksın sübut etm k ist diyi sas m s l l rd n biri) v onun «özünd şey » çevrilm si yalnız zahiri 1 2 С. № 1. metodoloji probleml r vaxtaşırı olaraq iqtisad elminin inkişafı tarixind d f l rl meydana çıxmış v h min dövrün inkişaf qanunauyğunluqlarına müvafiq sur td qism n d olsa. z nnimizc . Review. N z r alınması z ruri olan c h tl r . öz h llini tapmışdır. vv ll r olduğu kimi. 310. стр. М: 1996. ayrı-ayrı n z riyy l rin hansısa m cmuluğunu xatırladacaqdır»2. determinl şmiş dinamika. Xarici iqtisadçılar yeni elmi paradiqmanın. O. aşağıdakıların aid edilm si m qs d uyğun olardı: 1)Bazar «kort biiliyi» yoxdur yaxud «görünm y n li»n arxasında «görün n v görünm y n adamlar» dayanır. .3. Mövcud metodoloji baxışlar sas n onda ittiham olunurlar ki. 3)Kapitalın «eqoizmi» yoxdur. Müasir qloballaşma prosesinin n tic sind müşahid edil n metafora-kapitalın m kd n ayrılması (K.) «süqutundan» sonra yeni paradiqma problemi xüsusil aktuallaşmışdır.5) b di s ciyy li problem: milli→regional→qlobal m nafel rin daimi dinamik tarazlığı. Yeni paradiqma problemi müasir dövrün spesifik xüsusiyy tl rin söyk nm li v reallığa adekvatlığı tam ş kild t min etm lidir. eyni hadis v prosesin müxt lif t rzli d rketm l ri il s ciyy l nirl r. Statik-tarazlıq..Böyük Vahid N z riyy g l c kd d iqtisad elmi üçün lçatmaz olacaqdır..Бартенев. M hz bu ç tinliyi göz ön g tir r k J. 81. onlar reallığın yalnız bir aspektini qabardır v onun tam ş kild ş hrini yaxud t hlilini h yata keçir bil c k t liml rarası sintezin formalaşması üçün yararsızdırlar. Экономические циклы и теории. Ümumiyy tl . materialist monizm v s. . Neoklassik sintezin (Samuelson P. 24 . 2)Mülkiyy t formaları qarışıq iqtisadiyyat yaradır v bir-birin uyğunlaşır. yeni metodologiyanın hazırlanması z ruriliyini d f l rl ön plana çıxarmışlar1.

V liyev. iqtisadi=sosial=siyasi=m d ni=ideoloji v s. 4)Determinlik amill ri arasındakı sasında mövcud olan bölgü aradan qalxıb.görüntüdür. h tta konkret metodoloji prinsip d mü yy nl şdirmişdir. empirik s viyy li t dqiqatların n tic sind adi r q ml rl ifad olunan müt nasibliyi müc rr dlik kimi q bul etm k mümkünsüzdür. mirajdır. 5)Determinizmin yeni tarixi növü formalaşıb: Çoxölçülü (poliloqosentrizm) determinizm! Göründüyü kimi. slind . mü y- 25 . Amill r t sir gücl rin gör eyniyüklüdürl r. M s l n. Y ni. b rab rlikl ri gerç kdir. Qiym tin m l g lm si v qiym tqoyma m s l l rin marksist yanaşmanı abstrakt xarakterli m nasızlıq adlandıran T. bu problem bazar mexanizminin sas ünsürl rind n biridir. Eyni zamanda. m rh l li keçidi v mahiyy tc eyni. sırf iqtisadi mahiyy t daşıyan hadis l r yanaşmada artıq köhn lmiş v müasir situasiyanın t l bl rin cavab verm y n metodoloji baxışlardan imtina edilm lidir. m rh l -m rh l «qapalılığını». professor T. formaca müxt lif olanları n z r almaqla formalaşdırıla bil r. yuxarıda qeyd etdiyimiz t nasüblük (iqtisadi baxımdan) k miyy tc ölçül bil ndir. elmi metodologiya ümumi→ d bi x ttinin dinamikliyini. Dem li. onda m hz metodoloji aspektin yuxarıda qeyd edil n t rzd formalaşdırılmasının nec böyük f sadlar ver bil c yini t s vvür etm k ç tin deyil. d yiş n mühitin spesifik öz llikl rini q bul etm y n b zi mü llifl r h l d qiym tin m l g lm si v qiym tqoyma probleml rin bel m k-d y r n z riyy si mövqeyind n yanaşırlar. dal t namin dey k ki. g r n z r alsaq ki. Dig r t r fd n. M s l n. obyektiv=subyektiv. yuxarıda çox samballı c hdl r bağlı problemin sl qeyd etdiyimiz narahatçılığı aradan qaldırmağa v müasir dövrün t l bl rin uyğun metodoloji baxışın formalaşması istiqam tind edilmişdir. kapital «sosial» libaslıdır v sosial proqramların h miyy tlilik (prioritetlik) d r c si h yata keçirilm sind maraqlı t r fl rd n biridir.V liyev qiym tl mahiyy tini n inki bütün t fsilatı il açmış.

. Apardığımız t dqiqatlar bel bir q na t g lm y sas verir ki.y n elmi maraq doğuran v orjinallığı il seçil n situasion seçm prinsipini t klif etmişdir1. . Amma. : .19. bel q bild n olan epizodik aydınlaşdırmalar bütövlükd bazar iqtisadiyyatına keçid v bazar mexanizminin f aliyy ti il bağlı olan bütün probleml ri vahid metodoloji platformada ş rh etm y h l ki. M hz bu baxımdan tarixi materializmin ümidsiz ş kild «köhn ldiyi» v «yarıtmazlığı» fikrini q bul etm k z rur ti yaranır. 1-2.Feyzullab yli is daha da qabağa ged r k d y r deyil n n sn nin istehsalda deyil. Bu. . mümkünsüzdür. «Ümumb ş rinin» dominant xarakterli olduğunu inkar etm k fikrind n uzağıq. bu halda hegemon «mill t» deyil n toplumu ümumb ş ri inkişaf qanunları keçir v «abstrakt sosiumla» v zl m ehtiyacı (b lk d . iqtisadi v sosiom d ni determinizmin yalnız aydın konturları olan bir yaranışa-mill t m xsusluğu inkar edilm zdir. Amma. 1-2. real bazar münasib tl rinin formalaşması prosesi «keçid dövrü» adlanan konkret zaman k siyind h yata keçiril n sistemli islahatlardan yalnız dolayısı il asılılıqdadır. Keçid dövründ daha qabarıq ş kild t zahür ed n qeyri-mü yy nlik slind . Mill tin tarixi-xronoloji inkişafını sırf materialist dialektika mövqeyind n ş hr etm k sad c olaraq. t davüld yarandığı fikrini ir li sürmüşdür v s2. konkret keyfiyy t d yişiklikl ri il sonuclanan bir prosesd n ümummillilikl bağlı olanların istisna edilm sini d q bul etmirik. H tta fundamental paradiqmadan-birx tli s b biyy t v t dqiqat predmetinin elementar t rkib ünsürl rin ayrılması-istifad etm kl d sözüged n fenomenin anatomiyasını açmaq qeyri-mümkündür. . Đ. // ?// : - 2 26 .22. öz mahiyy ti etibarı il müasir iqtisadi h yatın başlıca xarakteristikasıdır. o dem kdir ki: 1 . z rur ti) yaranır. -1998. Müasir dövrün n ziddiyy tli m qamları prizmasından yanaşdıqda da bel . . imkan vermir. Prof. mövqey n azı ona gör ki. -1998. .

ümummilli m nafel rin tam v dolğun öd nilm si prosesinin qlobal-regional m nafel rl funksional bağlılığı real gerç klikdir v onu q bul etm m k mümkünsüzdür.g r fenomen qeyri-mü yy ndirs . determinizm fakt deyil. Söhb t eynilik v vahidlikd n yox. y ’ni s b biyy t bağlılığının qırılmasına. xaosa ürcah olacaqdır. ekstrapolyasiya üsulu il alınan n z riyy dir. Q tiyy n! Đnkar edilm si mümkün olmayan h qiq tl rd n biri m hz ondan ibar tdir ki. . -B ş riyy tin inkişaf tarixin «iqtisadi»nin mütl ql şdirilm si bazasında yanaşmanın materialist monizm keyfiyy tind q bulu mümkünsüzdür.. ayrı-ayrı xalqların milli spesifikliyin tam ş kild ekvivalent olsun v onların hamısını m cmu ş kild keyfiyy tind v z ed bilsin! çıxış ed bilm z. metodoloji «çaşqınlığın» meydana çıxması n azı iki amill ş rtl nir: -Müasir f ls f v iqtisadi n z riyy «sistem» probleml rin birm nalı baxışı h l ki. onda s b biyy t qanununun gerç kliyi problemi öz h llini tapmır. eyni bir mexanizmin aramsız modifikasiyası saslı t ftiş möhtacdır. qarışıqlığa.g r n z r alsaq ki. el bir universum tapmaq mümkün deyildir ki. 27 . bizim problem yanaşmamız yalnız ümummillilikl bağlı olan spesifikanın mütl ql şdirilm sin söyk nir. Bununla yanaşı. Yuxarıda deyil nl r bel bir yanlış t s vvür yaratmamalıdır ki. Şübh siz olan bundan ibar tdir ki. bu xass l r yalnız mahiyy tc vahid olan obyekt xasdır. M lumdur ki. d rkedil n deyils . formalaşdırmaq iqtidarında deyildirl r. onda proses baxış indeterminizm . yalnız Başqa sözl . ancaq bu hal n vaxtsa «vahidl şm » il yekunlaşmayacaqdır. b ş riyy tin «ümumiliyi» prinsipi heç bir halda substansiya differensial bütövlükd n ged bil r. Fikrimizc .

slind sistem d yişikliyinin özünün gedişini mümkün ed bilm k s viyy sind q bul edilm lidir. Sübuta ehtiyacı olmayan bel bir h qiq t mövcuddur ki. anarxiyaya. onunla izah olunur ki. milli bazarın formalaşması prosesin sas baza amill rind n biri kimi milli iqtisadi t f kkürün intişarı v inkişafının spesifikliyi götürülm lidir. sözüged n ölk l r sovet imperiyasının t rkibin daxil deyildirl r v onların m hz Avropaya m xsusluğu xarici yardımın daha böyük h cmd göst rilm sin s b b olmuşdur. Đnkişaf etmiş ölk l rin bazar modelini t tbiq etm y çalışanlar. el bir problemdir ki. Buna gör d . ifrat universalizmin yalançı mütl ql şdirilm si müst qillik prinsipinin dayaqlarını sarsıtmaqla ayrı-ayrı mill tl rin sosiom d ni determinizmin deyil. Ş rqi Avropanın postsosialist ölk l ri keçmiş SSRĐ Respublikaları il müqayis d daha lverişli mövqey v daha yaxşı start v ziyy tin malik olmuşlar. Ş kild n göründüyü kimi. milli m nş lidir. Bu.). onun t m l prinsipl ri v formalaşdırdığı sosial-iqtisadi sistem mahiyy t v f rqlilik g tir n m zmunca ayrı-ayrı ölk l rd f rqli xarakter daşıyır. mexaniki ümumil şdirm y v sonuc olaraq. qlobal iqtisadi artımın l ngidilm sin g tirib çıxarır. o cüml d n bu mövqeni birm nalı ş kild mübadil ed n akademik dair l r yanaşmanın yanlış olduğunu. Bu sas n. h r cür iqtisadi fikir n q d r ümumb ş ri s ciyy daşıyırsa.5. 28 . iqtisadi t f kkür inkişaf qanunauyğunluqları nöqteyi-n z rind n ks r ölk l r üçün n ümumi s ciyy li eyniyy t t şkil ets d . Bütövlükd dünya ölk l rinin n iri qrupları üzr milli iqtisadi t f kkürün baza prinsipl rini araşdırmaqla yuxarıda qeyd edil n tezisin h qiqiliyin inanmaq mümkündür (ş k. Keçid dövrünün xarakteri v başlıca xüsusiyy tl ri baxımından ks r postsosialist ölk l ri üçün s ciyy vi olan aktual probleml rd n biri d milli iqtisadi t f kkürün formalaşması v inkişafı il bağlıdır.Bel likl . bir o q d r d milli m nsubiyy tlidir. Eyni zamanda qeyd etm k lazımdır ki. 1. ümumilikl yanaşı milli spesifikliyin mövcudluğunu v onun obyektiv xarakter daşıdığını q bul etm k zorunda qalmışlar.

m d niyy t. Fikrimizc . Problemin m hz yuxarıda qeyd etdiyimiz t rzd qoyuluşu milli ideologiyanın formalaşdırılması z ruriliyinin m ntiqi saslarını özünd ks etdirir. n’ n l r v s. bütövlük yaratdığı halda. milli ideologiyanın formalaşdırılması prosesind oynayan amill r kompleksinin ş rti olaraq iki qrupa v bir altqrupa bölünm si daha m qs d müvafiqdir: Đqtisadi v qeyri-iqtisadi amill r qrupu v sırf milli 29 . onun iqtisadi t f kkür t rzind f rqli nüansların varlığı real gerç klik kimi q bul edilm lidir. Milli iqtisadi t f kkürün iqtisadiyyata t sirinin blok-sxemi. Mill tin canlı sosial orqanizm olduğu dil.- - - - ’ - Ş k. Milli ön mli rol iqtisadi t f kkür m hz ideoloji postulatların m cmusundan doğan yaranışdır.5. nöqteyi-n z rind n sosiopsixoloji vahidlik.1.

ideologiyanın «millilik» xarakteri mövcud reallıqla bağlıdır. yaxud bağlı olmalıdır. milli ideologiyanın d yiş nl ri arasında iqtisadi aspekt öz mövcudluğunu v h lledici xarakter daşıdığını daha qabarıq ş kild büruz verir. Ona gör ki. bazar h m keçid. Göst ril n h m f rdi. Bu da sas n onunla izah oluna bil r ki.özün m xsusluqla bağlı olan c h tl r! Ümumiyy tl . m hdudlaşdıra bilm rik. qlobal s ciyy daşıyır. dana çıxacaqdır. onda iqtisadi qanunların ümumb ş ri xarakterini inkar ed v h tta onu qism n d olsa. iqtisadi. onların hansı d y rl r saslanması lb tt . H qiq t n d . M hz bu baxımdan da hal-hazırda q bul edil n iqtisadi qanunların t bi ti. sas metodoloji ç tinlik is bundan ibar tdir ki. «ümumb ş ri» olan heç n dir! Başqa sözl . problem bütün s ciyy vi xüsusiyy tl ri il birlikd «qızıl ortalığın» mü yy nl şdirilm sin ürcah edilm lidir. sözüged n problemin tamamil başqa yönümd qoyuluşuna da rast g linir: «Milli» olan h r şey. M s l nin m ntiqi sasları bütövlükd t l batın hansı hiss l rinin (maddi ya qeyri-maddi) mühümlülük d r c sind n doğduğu üçün iqtisadi aspektin prioritetliyini ist r-ist m z q bul etm k lazım g lir. yaxud maddi asılılığın anatomiyası «gözl görün n» v k miyy tc ifad edil bil ndir. Lakin milli ideologiyanın formalaşdırılması prosesind sözüged n c h tin mütl q sas kimi götürülm si yanlışlıq olardı. bel bir sual da meydana çıxa bil r ki. h m d inkişaf prizmasından baxdıqda «millilikd n» uzaqdır v bir qayda olaraq. bazar iqtisadiyyatına keçid dövrü başa çatmamış hadis l rin ideoloji m zmunca hansı mahiyy t daşıyacağını vv lc d n dem k qeyri-mümkündür. h m d ümummilli s viyy d özünü doğruldur. g r biz bazar iqtisadiyyatına keçiriks v iqtisadi f aliyy tin ardıcıl liberallaşdırılmasına gediriks . ks t qdird kosmopolit s ciyy li abstrakt bir yanaşma mey- 30 . Đqtisadi v m ’n vinin düzgün müt nasibliyi ifratçılıqdan yaxa qurtarmağın yegan yoludur. Dig r t r fd n. ideoloji bütövlüy t sir göst r n başlıca c h tl rd n biri kimi araşdırılmalı v milli s viyy d «ümumi» olanın layiqli yer tutmasına çalışılmalıdır.

bazar düşünc t rzi bu ölk l rin milli keç rk n d . milli ideologiyanın formalaşdırılması prosesinin iqtisadi aspektinin m ntiqi xüsusiyy tl ri keçid dövrünün yaratdığı reallıqları n z r almağı v h r cür «modelçilik» yönümünd n yaxa qurtarmağı t l b edir v s. Bütün dig r amill rl yanaşı. ks m zmunlu yanaşma vv ll r qeyd etdiyimiz müt nasibliyin pozulması il sonuclana bil r. h m d qarşılıqlı münasib tl ri maksimum f al. milli özün m xsusluğun bütün aspektl rini ehtiva etm lidir. sabiq SSRĐ respublikaları il müqayis d Ş rqi Avropa ölk l ri m hz bu nöqteyi-n z rd n daha lverişli start v ziyy tin malik olmuşlar. yaxud t bi tinin mühafiz sind h lledici h miyy t daşıyır.Milli ideologiyanın iqtisadi t minatına ümumn z ri yanaşma bel bir tezisl ifad oluna bil r: iqtisadi f aliyy tin liberallaşması v bütövlükd bazar iqtisadiyyatına keçid proqram m qs dli xarakter daşımalı. Bel likl . iqtisadi v qeyriiqtisadinin ideoloji müst vid düzgün proporsiyası obyektiv xarakterlidir v onun «millilik» m zmununun. Bel ki. h min mentalitetinin ayrılmaz t rkib hiss sin çevrilmiş. s rb st v birbaşa qarşılıqlı t sir istiqam tl ndirsin. Y ’ni. mill tin «canlı orqanizm» kimi yaşarlılığı v inkişafı f rd-f rd münasib tl rind el bir mexanizmin formalaşmasını t l b edir ki. eyni zamanda «xalq demokratiyası» formasında sosialist t s rrüfat tipin ölk l rd bazar münasib tl ri yüks k s viyy d b rq rar olmuşdur. 3. Apardığımız araşdırmalardan bel bir n tic hasil olur ki. Bazar münasib tl rinin milli şüurda q rarlaşması prosesinin tarixi baxımından keçid iqtisadiyyatlı ölk l r arasında saslı keyfiyy t f rql ri mövcuddur. h m ş xsi. KEÇĐD ĐQTĐSADĐYYATI V REAL BAZAR MÜNASĐB TL RĐ: AZ RBAYCAN GERÇ KLĐYĐ 31 . individual inkişafa h r cür k nar basqını l ğv etsin. bazar davranışı.

. 1904-cü ilin vv ll rind onların sayı 56-ya. onda bazar münasib tl rinin intişarı il bah m infrastrukturanın inkişafının da nec 1 2 h miyy tli rol oynadığını gör bil rik. 1975. bazar münasib tl rinin inkişafı baxımından Az rbaycan dig r respublikalara nisb t n daha yüks k s viyy d olmuşdur. 32 . Bu . g r 1899-cu ild Bakı ş h rind 38 ticar t evi var idis . «Şell» v «Oyl-korporeyşn» kimi n iri beyn lxalq neft trestl ri meydana g lmişdir. ticar t evl rinin sayı durmadan artırdı. . . Birjada mt m liyyatları il b rab r fond m liyyatları da aparılmağa başlandı v s. Son 70 ild mt -pul münasib tl ri v t davül sferasında laq l rin d rin deformasiyasına saslanan inhisar istehsalçılarla nomenklatur istehlakçılar arasında münasib tl rin mür kk b konqlomeratı formasında «sosialist bazarı» t ş kkül tapdı. 1861-ci ild t hkimçilik hüququnun l ğvind n sonra az-çox formalaşmaqda olan bazar münasib tl rini oktyabr çevrilişi dayandırdı v onların makro-s viyy d t ş kkül tapmasının qarşısını aldı.123.. XX srin vv ll rind kapitalın t m rküzl şm si d r c sin v inhisarların inkişaf s viyy sin gör Bakı neft s nayesi Rusiyanın iqtisadiyyatında xüsusi yer tuturdu. Tarixi faktlar aydın ş kild göst rir ki. oktyabr çevrilişi real bazarın t ş kkülü prosesini dayandırdı.141. . bazara keçidin mahiyy tc -bazarı qurmaq. Eyni zamanda.Sabiq SSRĐ-nin razisind heç vaxt yüks k inkişaf etmiş bazar münasib tl ri olmamışdır. H min dövrd Bakının birja ticar tinin xarakterind d mühüm d yişiklik baş verdi.çatmışdır2. . Eyni zamanda. I dünya müharib si r f sind «Nobel qardaşları» şirk ti. yaratmaq dem k olduğunu n z r alsaq. 1915-ci ilin axırlarında is 298. Lakin vv l qeyd etdiyimiz kimi. Bel ki. Bakı Rusiyanın n mühüm s naye v ticar t m rk zl rind n biri idi. 1910-cu ilin axırlarında 98. . . 1915-1917-ci ill rd Az rbaycanda 230 istehlak c miyy ti f aliyy t göst rirdi1. Bel ki. XX srin I yarısında Az rbaycanda bazar münasib tl ri v bazarın infrastrukturunun formalaşması prosesi böyük sür’ tl getmişdir. Bununla bel .

0 2. dol. 1991 1995 1998 1998/1991nisb t n +.2. Gürcüstanda 19.71 -40. mln.Müst qil Dövl tl r Birliyi: a)ÜDM-un mütl q h cmi b)QMM-da xüsusi ç kisi v)Adambaşına ÜDM II. dol. Moldovada 35%-n .6 +19. 1. C dv l 1. Ümumiyy tl .sferada da. b rab r olmuşdur. Ş rqi Avropa ölk l ri il müqayis d real m zmunlu münasib tl r sisteminin tarixi-t kamül prosesind rilmişdir.06 5374 511 1.9 +1210. % dol.8 -2. müqayis apardığımız iki qrup ölk l r arasında iqtisadi inkişafın s viyy si baxımından da h miyy tli f rql r mövcuddur. h r iki ölk qrupu mahiyy tc eyni islahatları aparılmasına baxmayaraq ÜDM-un dinamikası (1991-1998) inkişaf s viyy l ri arasında k skin t zadların mövcudluğundan x b r verir. % dol. Bir sıra respublikalarda azalma daha böyük v k skin ş kild baş vermişdir.61 7430 Göründüyü kimi. H r iki ölk qrupunun sas makroiqtisadi göst ricil r bazasında apardığımız müqayis li t hlili d k skin disproporsiyaların mövcudluğunu bir daha t sdiq edir.% -619.-ci c dv ld verilmiş m lumatlardan göründüyü kimi.0 -40. Tacikistanda 33. Bel ki. 1989-cu ill müqayis d d eyni v ziyy t müşahid olunur. 33 formalaşmaması bugünkü keçid dövründ sabiq SSRĐ respublikaları üçün sas probleml rd n birin çev- .77 3265 529.9 2.9 -0. Keçid iqtisadiyyatlı ölk l rd ÜDM-un dinamikası Göst ricil r I.7 6220 930.09 +19. Az rbaycanda ÜDM-un h cmi 1989-cu il s viyy sinin 37.3%-n .2%-n v s.2. Øÿðãè Àâðîïà þëêÿë ri: a)ÜDM-un mütl q h cmi b)QMM-da xüsusi ç kisi v)Adambaşına ÜDM Ölçü vahidi mln. M s l n.5 1.5%-n .35 3196 612.9 1.4 1518 5. qeyd etdiyimiz dövrl müqayis d ÜDMun mütl q h cmi Ş rqi Avropa ölk l rind orta hesabla 12-15% azaldığı halda keçmiş sovet respublikalarında bu göst rici t xmin n 45% civarında aşağı düşmüşdür.0 -2178.0 +101.57 6363 899. Ş rqi Avropa ölk l ri önd dirl r.

Az rbaycan Respublikasının c lb edildiyi müharib n tic sind razisinin 20% işğal olunmuş.8 -11. razisind müharib ged n keçid iqtisadiyyatlı ölk l rin b zil rind . h m d iqtisadi artımda r vanlığa nail olma imkanları baxımdan k skin natarazlıq formalaşdırmışdır. 34 .0 -1. 65. .4 -16. s naye v dig r mü ssis l r dağıdılmışdır.8 Belarus -1 -12 +18 Qazaxıstan -12.4 16.5 5.5 411.4 18. C dv l 1.- 1998.0 -1998. T xmini hesablamalara gör .0 18.8 18. %) Đll r 1 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1 ÜDM-un dinamikası 2 -0.0 -13.4 +2.9 S naye istehsalı 3 Az rbaycan -5. sistem d yişikliyinin doğurduğu probleml r ks r ölk l r üçün yekcins mahiyy t daşısa da.4 -21. M s l n. süd m hsullarının 34%-ni verirdi. dollardan çoxdur1.7 -22. Keçid iqtisadiyyatlı ölk l rd ümumiqtisadi situasiyanın müqayis li xarakteristikası ( vv lki il isb t n.9 8.6 Đnflyasiya 4 111.2 Ukrayna -8.3 16.4 2100 280 17 194 809 164 2567 60. 7000-d n çox k nd t s rrüfatı.9 18.2 -1 -10 +10 -13 -0. o cüml d n Yuqoslaviya.0 +10. .T hlil göst rir ki. ölk y d y n z r r 22 mlrd.3. ş rab istehsalının 41%-ni.-d oxşar prosesl r müşahid edilm kd dir. hektar yararlı torpaq sah si işğal altındadır.14 14.2 15. t m hsullarının 18%-ni. Müqayis üçün dey k ki. Đşsizliyin s viyy si 5 0. 1 milyondan çox hali qaçqın düşmüşdür. kartofun 46%-ni. .0 -16. bu mü ssis l r ölk nin taxıl hasilatının 24%-ni.4 20.0 . start v ziyy tind ki f rqlilik h m real m zmunlu bazar münasib tl rinin t ş kkülü. 1 mln. Tacikistan v s.8 -3.

0 Türkm nistan -3.0 11.9 -12.9 +9.6 7.9 +3.3 Latviya -1.4 3.0 m/y -0.0 12.6 -14.1 +2.6 m/y Özb kistan -2.4 18.1 -8.0 m/y Bolqarıstan -8.1 376.9 +5.9 112.2 +0.4 +3.2 Tacikistan -18.0 +5.0 m/y 94.1 Estoniya -7 -52 -4.64 +4.6 -4.5 -1.2 -20.0 3.0 +5.6 28.9 16.4 6.9 -4.5 12.5 -4.5 12.0 6.4 -12.9 +0.0 210.2 17.6 26.9 682.9 15.2 .0 -61.4 +3.0 +2.2 100.5 124 30 7 224.5 15.1 +3.7 +1.6 16.2 10.4 Erm nistan -12.0 -62.4 -7.0 Litva +17.6 -2.7 -16.4 +0.0 113.0 -13.4 2714.0 5.2 17.4 -6.0 -0.5 m/y 13.0 -8.6 -10.1 3.0 -0.2 14.4 140.8 13.4 14.4 -1.1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 +2.0 175.7 78.9 35.9 -5.0 18.9 42.5 +4.0 14.0 -12.8 9.1 11.0 376.1 Qırğızıstan -3.2 Gürcüstan -18.2 -5.8 +6.9 7.0 Rusiya -8.4 14.2 m/y -11.5 +0.8 -10.0 230.7 35.8 35 11.6 -4.2 +10.2 +4.0 580.4 12.2 6.5 -3.5 8.8 Çexiya -21.7 177.1 112.0 m/y 12.4 8.0 -15.5 18.9 +6.7 m/y 190 80 60 56.2 10.

0 +5.5 16.4 +1.1 18.0 70.7 +5.5 Qeyd: MDB ölk l ri üzr lav l rd d verilmişdir.8 14.8 19.1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 1991 1995 1998 +4.0 12.9 Macarıstan -5.0 -2. 36 .4 m/y Sloveniya -5.7 m/y 16.9 Yuqoslaviya -9.0 14.0 +11.0 19.9 +6. yalnız milli v ümumb ş ri d y rl rin optimal uyğunluğu bazasında mümkünlüyü q na tin g lin bil r.0 14.0 10.5 14.0 16.4 13.3 27.7 16.7 +2.2 +1. real bazarın formalaşması prosesind Az rbaycan Respublikası lahidd situasiya il rastlaşmışdır ki.0 -1.4 +2.5 18.0 +1.5 -12.5 220 27.8 14.2 Makedoniya -10.2 -11.4 -3.1 -2.0 80.2 +3.6 10.9 11. göst ricil rin müqayis si 1.0 +3.9 15.5 3.0 +9.5 19.0 -2.8 +6.0 +4.2 16.9 320 50.4 +2.5 m/y Xorvatiya -11. bu da bütövlükd sistem d yişikliyinin gedişind böyük mane l r meydana çıxarır.9 12.0 m/y -14.1 -7.0 6.0 -5.9 +4.0 580 430 m/y 470 380 90 690 340 m/y 280 85 15 3.9 +1.8 +9.9 m/y -8.8 -11. M hz bu aspektd n yanaşdıqda ölk nin qarşısında duran probleml r kompleksinin h llinin h r hansı bir hazır reseptd n istifad etm kl deyil.0 Slovakiya -6.2 +6.1 +3.6 m/y 18.5 120 15.7 -13.5 Polşa +8.9 +1.0 8.0 +6. 2 v 3 saylı Göründüyü kimi.0 +6.5 18.0 Rumıniya -8.9 +2.0 +4.5 17.2 -11.

xarici bazarlara çıxışın z rurilik d r c sinin gücl nm si. bazar sub’ektl ri arasında inkişaf s viyy l rin gör k skin f rql rin yaranması bir t r fd n ayrı-ayrı iqtisadi vahidl rin f aliyy tinin t şkili il bağlıdırsa.a. yaxud bazarın «Az rbaycan» modelinin formalaşacağına da heç bir şübh yoxdur. ĐNHĐSARĐZM FENOMENĐ XIX srin sonu XX srin vv ll rind real iqtisadi güc kimi meydana çıxan inhisar birlikl ri n inki ayrı-ayrı ölk l rin. el c d bütövlükd b ş riyy tin sosial iqtisadi inkişaf tarixind keyfiyy tc yeni m rh l nin başlanğıcını qoymuşdur. 4. «Klassik» bazarın uzunmüdd tli vaxt intervalında «prays-teyker» situasiyasını saxlaya bilm m si v bazar sub’ektl rinin mü yy n istiqam tl rd v pozisiyalarda üstünlük s viyy sin gör bir-birind n getdikc daha böyük nisb tl rd f rql nm si meylinin meydana çıxması öz mahiyy ti baxımından bazar mexanizminin f aliyy t xüsusiyy tl rinin m ntiqi yekunundan başqa bir şey deyildir. Tarixi-xronoloji prizmadan ilk d f sırf iqtisadi m ’nada inhisarçılığın real olaraq t tbiqini merkantilistl r h yata keçirmişl r. baxımından 37 . sırf milli aspektl ri özünd ehtiva ed c k «Az rbaycan» bazarının. çıxış edir. bazar mexanizminin mahiyy tinin v onun ümuminkişaf qanunauyğunluqlarının ümumb ş ri xarakter daşıdığını inkar etm m kl bah m. M qs dl rind n asılı olmayaraq xarici ticar tin s rt dövl t n zar tin götürülm si m zmunca dövl t inhisarının (xarici ticar t üz rind ) t tbiqi dem k idi. dig r t r fd n s naye inqilabının başa çatması. laq dar olaraq maliyy resurslarına olan t l batın sür tli artımını t min etm k v s. istehsalın kütl vi xarakter alması. v i. n ümumi formada yanaşdıqda. iqtisadi f aliyy tin genişl nm si il mülkiyy tin s hml şdirilm si v s.El buradaca qeyd ed k ki.

1 2 lb tt . стр 56. (y ni eqoimz-kursiv . «.Смит Исследование о природе и причине богатства народов.. V .B..) ks r hallarda ictimaiyy t leyhin yaxud qiym tl rin yüks lm si haqqında razılaşma il n tic l nir»3.Qilderbrandın sözl ri il des k. müasir anlamda inhisarçılıq eqoizmd n qaynaqlanan. стр. Daha çox sub’ektiv-psixoloji amill r istinad ed n t dqiqatçılar n inki inhisarın. М: ГСЭИ. h tta inhisar yaradan situasiyanın formalaşmasını da insanın daxili t bi ti. 1860. «eqoizm» termini il birl şdiril n bu arzular toplusu. o. Bu tarixin g ldiyi n tic dir»1. 1862 г. Т1. B.o halda z r r verir ki. 34-35 3 А. «görünm y n l»in ş riksiz hökmranlığına Ф.Bastia yazırdı ki. Ekstremal hallar istisna olmaqla. 38 .Гильдербранд-Политическая экономия настоящего и будущего СПБ. o da real f aliyy t göst r n bazar mexanizminin mahiyy tc f rdiyy tçiliy saslanması v inhisarın meydana çıxması yaxud «ictimai m nafenin ş xsi m nafey qurban verilm si» üçün real sosial-iqtisadi z min hazırlanmasıdır. mahiyy ti v ictimaiiqtisadi münasib tl r sistemind oynadığı rol bar sind müxt lif konsepsiyalar ir li sürülmüşdür. С. Aprior paradiqma «daxil » boylanmaqla f rdi bünövr y saslanan sub’ektiv s ciyy li arzu v ist kl ri real gerç klik nöqteyi-n z rind n maddi forma almaq imkanı olan obyektiv yaranış hesab edir. M s l n. F. «Промышленность». t bii-tarixi t kamülün ist nil n m rh l sind «ictimai m nafenin» qurban verilm sin dair çoxlu sayda faktlar göst rm k mümkündür.. insanın ks r hallarda h yat kredosu kimi çıxış ed n iqtisadi «M n»in obyektiv t rzli t zahüründ n başqa bir şey deyildir.Петербург.. «.B.) ictimai rifahla toqquşur v ictimai rifahı ş xsi m nafey qurban verir»2. стр. Başqa sözl . 1935. «... Lakin xüsusi olaraq vurğulanması z ruri olan bir m qam var ki.1-3 Б..Eyni ticar t yaxud peş növünün nümay nd l rinin h r hansı bir yığıncağı (m qs dind n asılı olmayaraq-kursiv.Đqtisadi fikir tarixind inhisarın meydana çıxması.Бастиа Экономические софизмы.Smit yazırdı ki. f rdiyy tçiliyi v maksimum fayda götürm k ist yi il izah edirdil r.Daha az t rl m k v daha çox çör k ld etm k h r bir k sin arzusudur. M hz bu uyğunluğu n z r alan A..

Marksizm gör inhisarın mahiyy ti üç başlıca c h tl mü yy n olunur: 1)Bir yaxud bir neç sah d istehsalın t m rküzl şm si.315 39 . М: «Политической литературы» 1980. onların antoqanizmi v sintezi müşahid edilir2. Ümumiyy tl .Маркс. ks r ictimai hadis v prosesl ri ifrat ob’ektivl şdirm mövqeyind n çıxış ed n V. Bir sıra «klassik» platformalı t dqiqatçılar inhisarı r qab tin dialektik inkarı.И.Lenin istehsalın t m rküzl şm si v inhisarlaşma arasında s b bn tic laq l rini kapitalizmin «ümumi qanunu» adlandırmışdır. lb tt .heç bir şübh etm y n klassikl rin aprior düşünc t rzi h l yenic zühur etm y başlayan inhisarın inkişafdakı yeri v rolunu adekvat ş kild izah ed bilm zdi. inhisara q d rki kapitalizmin meydana çıxmasına s b b olur v «anonim» bazar öz dövrünü başa vurur. m li f aliyy td inhisar v r qab t. onları «ya-ya» formulu üzr ayırmaq mümkünsüzdür. Т.Marksın t birinc r qab t ziddiyy tli vahidlikdir v des k. kapitalın v istehsalın t m rküzl şm sinin gücl nm si n inki inhisarlaşma prosesini intensivl şdirir. K. 2)Qiym tl ri dikt etm k imkanı. H tta inhisarçı f aliyy tin tam ş kild meydana çıxdığı vaxtda bel fikir müxt lifliyi daha da çoxaldı. y ’ni inhisar geniş t krar istehsalın müq dd m ş rti kimi kapitalist istehsal münasib tl ri ç rçiv sind ob’ektiv z rur tdir3. Ф. onun tamamil inhisar v ksi hesab edirdil r1. eyni zamanda kapitalizmin ictimai sistemind keyfiyy tc yeni hadis nin-dövl t-inhisarçı bel likl . 3)Yüks k inhisarçı m nf t ld etm k imkanı. Т. соч. 3 В. xüsusil V. стр. bu yanlış bir fikir idi.Đ.106. собр.Leninin müst sna rolu olmuşdur. Bel likl . 330.Đ. Đnhisar proble1 2 lb tt . стр. К. ideoloji örtüyün götürüldüyü v qeyri-mümkündür. siyasi- ifrat obyektivizmin qism n yumşaldıldığı t qdird marksizmin bu istiqam td çox mühüm müdd alarını q bul etm m k Политическая экономия (учебник). стр. Başqa sözl .Ленин Полн.Энгельс Соч. inhisar n z riyy sinin formalaşmasında marksizmin. 4.27.

Mohr Verlad.8. 1952.Sraffa t r find n neoklassikl rin başlıca «istinad nöqt si» vv lki h miyy tini xeyli itirmişdir2. «klassik» bazarın t dqi1 Eucken W. «kamil» r qab t adlanan istinad nöqt sind n çıxış etdikd q rib m nz r alınır. М: «Экономика». c miyy tin kort bii gücl rind n inkişaf edir»1 müdd asını tam ş kild bölüşm kl yanaşı. p. kamil r qab t ümumiyy tl . onda bu sub’ekt inhisar dem k olar. t kc «xalis» yox. r qab tin yoxluğu dem kdir. Y ni. Bel çıxır ki. h m d «kamil» r qab t anlayışı q bul edilm zdi.. Bu o dem kdir ki. onda hansı «kamillikd n» danışmaq mümkündür.Đnhisar v r qab tin sintezi formula yox. h r k tdir» fikiri çox sönük görünür. aşağıdan. m qs dyönlü iqtisadi quruluş öz-özün . 1996 г. ya da «birt r fli t l bl » s ciyy l ndiril r. y ni ümumiyy tl deyils . H min sintezin inhisarçı r qab t ş klind m hz formula olduğunu G. B ri başdan dey k ki. H qiq t n d ayrı-ayrı korporativ m nafel rd n çıxış ed n bazar subyektl rind n hansı m ntiql olmalarını t l b etm k mümkündür? r qab t mübariz sind «insaflı» g r r qab t «qeyri-mü yy nlikd n» do- ğursa (n tic si m lum olan hadis r qab t yarada bilm z) v «m n m xsus olmalıdır» şüarı altında h r k t g lirs . Реориентация теории стоимости.27 2 Э. стр.Чемберлин-Теория монополитической конкуренции. ilkin olaraq «xalis» r qab t anlayışı italyan iqtisadçısı P. Qeyd ed k G. 40 . Neoklassik m kt bin inhisar mövzusunda büdr m l ri bütövlükd n z riyy nin «xalis» r qab t k skin t nqid m ruz qalmış v saslanması il izah oluna bil r.Çemberlinin araşdırmaları n tic sind ki. Franke Verlag.Çemberlin yuxarıda söz açdığımız s rind inandırıcı d lill rl sübut etmişdir. Bizim fikrimizc . g r eyni növ m hsulun tam istehsalı yaxud alışı bir sub’ekt t r find n h yata keçiril rs . Bel ki. onları inhisar fenomenini görm m kd günahlandırır.. Tubingen. lverişli formalar. Bel likl . bu cür yanaşma sün’i abstraktsiyadan başqa bir şey deyildir. real h yatda mütl q inhisar yoxdur v ola da bilm z.Marksın «.. Bern..min Neoliberal yanaşma is inhisar→r qab t dilemmasından çıxış etm kl klassik liberalizmin «.Drundsatse der Wirtchaftspolitik. Neoliberallar inhisarı ya «birt r fli t klif». M hz bu baxımdan K.

el c d bizim fikrimizc inhisar doğuran situasiya istehsalın t m rküzl şm si il mütl q bağlılıqda deyil v burada çox inc nüanslar mövcuddur. Müasir iqtisadçılardan D. 1 2 Политическая экономия (учебник). fikir yekdilliyi mövcuddur.Natter. Sosial-iqtisadi inkişafda inhisarların roluna dair iki yanaşma mövcuddur.fon Ştakkelberq3 is inhisarın roluna t nqidi mövqed n yanaşmış v azad r qab tli bazara dönüşün z ruriliyini qeyd etmişl r. Ümumiyy tl . C.qatçıları inhisarçıların meydana çıxmasını kapital v istehsalın t m rküzl şm si prosesi il laq l ndirirl r v bu araşdırdığımız problemd yegan c h tdir ki.Samuelson.Buxarinin «xalis imperializm» konsepsiyasına gör is . стр. стр. Đnhisarçı f aliyy t h sr edilmiş çoxlu sayda n z riyy l r v konsepsiyaların qısa xülas si göst rir ki. P. 3 Э. Robinson v H.. Qobson. М: «Экономика». müasir ş raitd istehsalın t m rküzl şm si (t bii inhisarlar istisnadır) getmir v s. uzun ill r rzind inhisarın mahiyy ti v onun terminoloji m nası baxımından iqtisadçılar arasında yekdil fikir olmamışdır. N. Lifman.Чемберлин-Теория монополитической конкуренции. 41 . Реориентация теории стоимости. Sosial-demokratların lideri K. onun bazarın ayrılmaz atributu olduğunu xüsusi il vurğulamışlar1. 379. Risser v başqaları bazar iqtisadiyyatı ş raitind inhisarın böyük rol oynadığını.Stiller v s. Lansburq2.Kautski özünün «ultraimperializm» n z riyy sind bazar münasib tl rinin inkişafının milli kapitalların vahid trestd birl şm sin g tirib çıxaracağını v bütövlükd dünya iqtisadiyyatının kapitalın beyn lxalq birliyi t r find n idar edil c yini saslandırmağa çalışmışdır. Hevernis. Политическая экономия (учебник). 1996 г. М: «Политической литературы» 1980. Bu m s l sonrakı paraqrafda traflı ş rh edil c kdir. 379. стр.9. el c d Sraffa. «t şkilatçılığını» ön plana ç kmiş. М: «Политической литературы» 1980. inhisar mal istehsalının ziddiyy tl rini l ğv etm kl ictimai t s rrüfatın tamamil yenid n qurulmasına g tirib çıxarır v s.

iri korporasiya is inhisarçı olmaya bil r ( g r bazar payı azdırsa) v s. bazarda t k satıcı dem kdir. Dem li. bazar mexanizmi mövqeyind n yanaşdıqda kiçik mü ssis inhisarçı. bel piramidanın quruculuğu uzun sür n bir prosesdir v özözlüyünd istehsalın ictimail şm sinin bu tipinin n d rin saslarını dağıtdı.1. XX srin I yarısında (30-cu ill r q d r) ziddiyy tl rin zahiri görünüşü arxasında bazar iqtisadiyyatının formalaşdığı andan davam ed n böhran yetişm kd idi. 42 . 2)Đnhisar bazar situasiyasıdır. M s l bundadır ki.6. I II III ’ IV Ş k.). inhisara yanaşmada başlıca olaraq 2 nöqteyi-n z rin mövcudluğu göz önünd dir: 1)Đnhisar h r hansı bir istehsal sferasında liderlik ed n iri korporasiyadır: Bu yanaşmanı yalnız retrospektiv aspektd n z rd n keçirm k olar. n tic d m yin yaradıcı xarakteri ön plana çıxmaqla n h ng piramidaların daha az s m r li olduğunu nümayiş etdirdi.1. Đnhisarın t ş kkülü sxemi. Bu da h min dövr rzind ictimail şm nin tipind n ir li g lirdi.Bel likl . V .6. T biidir ki. V h min tip azad r qab ti aradan qaldırmaqla inhisarların mövqel rini daha da möhk ml tdi. Đctimail şm nin bu tipini piramida quruculuğu prosesi kimi t svir etm k olar (ş k.

ideoloji inhisar. t k satıcı kimi izah olunmuş. çox q dim tarix malikdir. milli ideologiyanı-ideoloji inhisar kimi. hamı üçün birm nalı mahiyy t daşıyan hadis v prosesl ri inhisarın müxt lif t zahür formaları kimi xarakteriz etm k olar. siyasi inhisar v s. bazarın atributu kimi. b zi t dqiqatçılar inhisarı mülkiyy t formalarının eyniliyin v mill tin ideoloji bütövlüyün saslanan hadis hesab edirl r1. qeyd edilm lidir ki.Богачев Монополия в советской экономике //Экономические науки.11. № 9. totalitarizmi bir ş xsin xüsusi imtiyazlara malik olması baxımından ş xsiyy t inhisarı kimi. Onun formalaşması v inkişafı b ş riyy tin tarixit kamül prosesinin ayrı-ayrı m rh l l rind f rqli aspektl rd özünü t c ssüm etdirmişdir. 1 В. göst ril n bölgü heç d inhisarın t zahür formalarının müxt lifliyind n doğan mahiyy t f rqini deyil. h r hansı bir siyasi qruplaşmanın münasib tl r m cmusuna güclü t sir etm k iqtidarında olmasını is siyasi inhisar kimi v s. inhisar xüsusi imtiyaz.). Başqa sözl .Göründüyü kimi. inhisarizm v bazarın atributu kimi çıxış ed n inhisarı eyni m nb y saslanan ictimai hadis nin müxt lif t zahür formaları kimi s ciyy l ndirm k heç d bir m nalı ş kild q bul edil bilm z. Đnhisarizm xüsusi imtiyazlara saslanan münasib tl r tipi olmaqla. göst ril n problem yanaşma müxt lifliyinin r ngar ngliyin baxmayaraq. inhisarı iki aspektd n z rd n keçirm k m qs d uyğun olardı: 1)Đnhisar ictimai-iqtisadi münasib tl rin xüsusi tipi kimi (inhisarizm). 43 . M s l n. h tta ictimai h yatın dig r sferalarına münasib td d geniş sur td istifad edilmişdir (hakimiyy t inhisarı. 2)Đnhisar bazar strukturu. sad c olaraq onun b ş riyy tin inkişaf tarixind oynadığı rolun s ciyy vi c h tl rini ks etdirir. satış v yaxud t darük t şkilatı. Fikrimizc . M s l n. izah etm k mümkündür. Y ni inhisarizmi münasib tl r sisteminin t nziml nm si v idar edilm si sferasında xüsusi imtiyazların bir yaxud bir neç qrupun lind c ml nm si kimi başa düşm k lazımdır. Bununla yanaşı. 1990 стр. iri istehsal. El buradaca qeyd ed k ki.

Ümumiyy tl . ideologiya. 44 . XX srin vv ll rind inhisar doğurmuşdur. metodoloji yanlışlıq Bel ki. Q rbi Avropa ölk l rind xüsusi mülkiyy t uzun dövr rzind hegemon mövqed olmuşdur. Lakin bu hal «n d ns » yalnız XIX srin sonu. Đnhisar ist r bazarın atributu. D y rl r sisteminin m zmunundan asılı olmayaraq h r cür ideologiya iqtisadi paradiqmanın qism n modifikasiya edilmiş. onları tarixi-xronoloji inkişaf m rh l l ri baxımından vahid m nb y saslanmaqla eyniyy t t şkil etdikl rini qeyd etm k ümumiqtisadi inkişaf qanunauyğunluqlarının mahiyy ti v m zmununa yanaşmada. el c d bütövlükd üstqurum bazisin. ümumiyy tl . Üçüncüsü. Đkincisi. mill tin ideoloji bütövlüyü n yaxşı halda abstrakt-f ls fi mahiyy td n uzağa getmir. M lumdur ki. ist rs d ictimai iqtisadi münasib tl rin xüsusi tipi formasında iqtisadi «M n»in kulminasiya nöqt si kimi t zahür edir. vv la. Bütün bunlarla yanaşı. müasir reallıq baxımından yanaşdıqda da mülkiyy t eyniliyi fenomeninin qabardılması heç bir real m zmun k sb etmir. bu yanaşmanın özünün mahiyy tind qabarıq ş kild müşahid edilir. g r ictimai münasib tl rin dialektik xarakterini v element-sistem laq l ri kateqoriyası ç rçiv sind qarşılıqlı münasib tl rind determinoloji bağlılığı q bul ediriks . V .Fikrimizc . bütün hadis v prosesl r elmi baxımdan s b b-n tic yanaşırıqsa. inhisarın h r iki aspekti arasında son d r c sıx qarşılıqlı laq l rin mövcudluğuna baxmayaraq. sözüged n konsepsiya bütövlükd inzibati-amirlik sisteminin spesifik c h tl rin saslanır v bazar iqtisadiyyatlı ölk l r heç bir aidiyyatı yoxdur. qeyd etm liyik ki. «m n vil şdirilmiş» tör m sidir. y ni iqtisadi münasib tl r sisteminin ictimai şüurda t zahür formasından başqa bir şey deyildir. onda b ş riyy tin bütün tarixi boyu elmi fakt kimi mövcud olmayan mifik ideoloji bütövlüyü ön plana ç km y heç bir lüzum yoxdur. inhisarın h r iki aspektinin h r halda vahid m nb yi mövcuddur. el c d iqtisadi fikird dolaşıqlıq yarada bil r.

Siyasi-inzibati üsullarla h min imtiyazların ld saxlanılması 45 . Y ni bu gün inhisarizmin tör dicisi kimi q bul etdiyimiz v sırf iqtisadi s ciyy daşıyan inhisarçı subéektin n çoxu 150 yaşı var. sosial. inhisarçı f aliyy t mikros viyy nin elementidir. insanın bioloji t bi tinin ayrılmaz atributu kimi t ş kkül tapan t bii hadis dir. ideoloji v s. Bel likl .Đnhisarizm mahiyy t etibarı il n inki iqtisadi. el c d siyasi.Đnhisarizm münasib tl r m cmusu kimi t zahür edirs . 2.Đnhisarizm makros viyy d formalaşan hadis dirs . daha çox ictimai-iqtisadi münasib tl r sisteminin xüsusi tipi kimi yanaşmaq real gerç kliyin obyektiv d rki baxımından daha m qs d uyğun olardı. Çünki: 1. 3.Sad c olaraq. Bu o dem kdir ki. Amma sosial-iqtisadi determinasiyanın inkar edilm diyi t qdird yuxarıda qeyd etdiyimiz tezisin hökm kimi q bulu mümkünsüzdür. Ona gör ki. inhisarçı f aliyy tin meydana çıxması f rdiyy tçiliyin qabarıq nümayişind n başqa bir şey deyildir. inhisarizm bugünkü situasiya ç rçiv sind inhisarçı iqtisadi subyektin tör tdiyi. vv la b ş riyy tin iqtisadi inkişaf tarixi iqtisadi prosesl rin daxili m ntiqind n doğan inhisarçı subéektl yalnız XIX srin ikinci yarısından sonra qarşılaşıb. inhisarçı f aliyy t b zi c h tl ri çıxmaq ş rti il sırf iqtisadi xarakter daşıyır v s. inhisarizm anlayışına sırf iqtisadi s ciyy daşıyan v yalnız geniş t krar istehsal prosesinin ks r fazalarında t zahür ed n hadis kimi deyil. lb tt . Lakin bütün amill r kompleksi n z r alındığı t qdird bu hal heç d inhisarçı subéekt v inhisarizmin m zmun eyniliyin d lal t etmir. yaxud h min imtiyazlara canatma b ş r n slinin yarandığı andan formalaşan. insanın özü il birlikd doğulan. inhisarçı sub’ekt iqtisadi vahid statusundan dem k olar ki. aspektl rin ümumuyğunluğuna saslanan m nafel r kimi meydana çıxırsa. k nara çıxmır. doğurduğu ictimai hadis dir. ictimai-iqtisadi münasib tl rin t nziml nm si yaxud idar edilm si sferasında xüsusi imtiyazların mövcudluğu.

y ni bazara q d rki dövrl müqayis d ikit r fli s ciyy k sb edir. Real bazar münasib tl rinin intişarı is h min uyğunsuzluğun aradan qaldırılmasında müst sna rol oynamışdır. Başqa sözl . Y ni. H qiq t n d . bazarın meydana g lm si m nafel rin daha tam ş kild öd nilm si t l binin yaxud h min prizmadan ictimai «sifarişin» n tic sind n başqa bir şey deyildir. Real bazar inhisarizmin iqtisadi saslarının formalaşması. ümumiyy tl . sonuc etibarı il bütövlükd üstqurumu doğuran iqtisadi bazisl üzvü v hd td olmamış v el ona gör d . t bii n tic si kimi baş verir v vv lki. iqtisadi inkişaf qanunları v qanunauyğunluqlarının obéektiv xarakteri ictimai «sifarişin» m ntiqi saslarına söyk nm kl q bul edil ndir. sosial v iqtisadi olanlar arasında dialektik bütövlüyün yaranması üçün ideal z min hazırlamaqla. onun dayanıqlıq s viyy sinin yüks ldilm si. Üçüncüsü. Demokratik prinsipl r 46 . «sosialın» mövcudluğu v inkişafı «iqtisadi»d n funksional asılılıqdadır. başqa sözl c miyy tin varlığı v inkişafının sasında dayanan. inhisarizmin intişarı artıq dialektik bağlılıqda olan prosesl rin m ntiqi yekunu. problemin qeyd etdiyimiz s pgid qoyuluşu h m d ona d lal t edir ki. iqtisadi s ciyy daşıyan hadis l rd «iqtisadi»nin mütl ql şdirilm si. konkretl şdirilm si v öncüllüyünün birm nalı q bulu heç d «sosial»ın müc rr dl şdirilm sini. Đkincisi.bütün tarixi dövrl rd problematik xarakter daşımış. «iqtisadi» olan «sosialın» maddil şmiş t zahüründ n başqa bir şey deyildir. inhisarizmin t zahür formaları da d yişir. d yişk n mahiyy t malik olmuşdur. Eyni zamanda. «simasızlaşdırılmasını» t l b etmir. ksin . bazarın özünün t kamülü tarixinin müxt lif m rh l l rin uyğun olaraq. Đqtisadi prosesl rd lahidd l şm m nafel r mövqeyind n «xüsusiliyin» ön plana ç kilm si kimi d başa düşül bil r. Bel olan t qdird m nafel rin daha tam öd nilm si «ümumilik» s ciyy si daşısa da. eyni zamanda onun (inhisarizmin) «t biiliyinin» h miyy tli d r c d qabardılmasına r vac vermişdir. el h min m nafel r müst visind qruplaşmaların meydana çıxmasını da şövql ndirir. dayanıqlılıq baxımından son d r c qeyri-sabit.

Vol. h m d milli-etnik mahiyy t malikdir. müxt liflikl imkanlı m nafe qruplarının üz-üz v z edir. Recombinat Property in East European Capitalism-American Journal of Sociolopy. qeyd edil n problem marksist «qlobalizmi» mövqeyind n baxış tamamil yolverilm zdir. sosial sferadakı d yişiklikl rin inqilabiliyini q bul etmir v bütün gücü il müqavim t göst rir. Başqa sözl . p. söhb t n yaxşı halda h min milli qaydaların yeni prinsipl r sasında t şkilind n ged bil r. Bu d yişiklikl r çoxsaylı sosial qaydalar arasında qarşılıqlı laq l r sisteminin yenil şdirilm sidir. h m d regional v qlobal m nafel rin uyğunlaşdırılması istiqam tind problematik m qamların meydana çıxmasına s b b olur. onların m zmunca d yişdirilm sind n yox! M hz buna gör d . h qiq t n d sosial sferada h yata keçiril n saslı d yişiklikl r heç d bir sosial qaydadan dig rin keçid deyildir. 101 N4. c miyy tin idar edilm si sferasında xüsusi imtiyazların bir yaxud bir neç l nm si yaxud inhisarizmin müxt lif s viyy li v aspektd n birbaşa asılılıqdadır. Bazar f aliyy tind t kamül prosesinin formalaşdırdığı v sasında milli spesifikliyin mövcudluğu o dem kdir ki. ist nil n s pgili d yişiklikl rin nüv sind tarixiks r hallarda mahiyy tc sabit xarakter daşıyan milli qaydalar durur v o. Bu heç d o dem k deyildir ki.bazasında formalaşan v t ndaş c miyy tinin mövcudluğu inhisarizmin t klik. Müxt lif s viyy li v g lm si. mövcud strukturun yeni prinsipl r formalaşdırılmış kombinasiyasıdır1. vahidlik aspektl rini çoxluqla. 1996. müasir sosial-iqtisadi situasiya ç rçiv sind inhisarizmin formalaşması h m lokal.Starkın bel bir fikri il tam razıyıq ki. sosial-siyasi mahiyy t daşıyan islahat yaxud d yişiklikl rin aparılması il t nziml nir. sözüged n d yişiklikl r sosial qaydaların köklü sur td yenil şm si il n tic l nm lidir. Bel ki. inhisarizm ictimai h yatın bütün sferalarına nüfuz ld c mformalı t zahürü milli Stark D. Bel ki. n hay t qeyd etm k lazımdır ki.993-1027 1 47 . Y ni. Bu baxımdan biz D. sosial probleml r ümumb ş ri m zmuna paralel olaraq. V .

etm kl . .1. milli m nsubiyy ti b lli olmayan beyn lxalq istehsal kompleksl rinin. seçki kompaniyalarının maliyy l şdirilm sin q d r bütün ictimai proses v hadis l rd yaxından iştirak etm kl .1. - .7. Đnhisarizmin formalaşması mexanizmi. qapalı xarakter daşıyan inteqrasiya bloklarının yaranması. Qeyd edil n prosesl r beyn lxalq v regional s viyy l rd el 48 . s nayec inkişaf etmiş ölk l rin liberal ekstremizmi iqtisadi c h td n geri qalan ks r inkişaf etm kd olan ölk l rd lokal inhisarizmi milli m nafel rin yegan t minatçısına çevirir v m cburi qaydada onun mövqel rini möhk ml ndirir. Đstehsal v kapitalın transmillil şm si. . inhisarçı f aliyy t göst r n iqtisadi subyekt ölk nin iqtisadi inkişaf strategiyasından tutmuş. - Ş k. xüsusi m nafenin öncüllüyünün t minatına çalışır v n tic etibarı il inhisarizm doğurur. ümummilli m nafel ri arxa plana keçirir v hidd l şmiş korporativ maraqların sirin çevrilir (ş k.). Dünya iqtisadiyyatının qloballaşması prosesinin sür tl nm si is h min «yaranışın» ümumb ş ri b laya çevrilm sin g tirib çıxarır. - - .7. ks r hallarda la- Başqa sözl . siyasi partiyaların.

transmillil şm v universalizm milli s rh dl ri aşaraq yalnız biznesin inkişaf qanunauyğunluqlarına saslanmaqla inhisarçı birlik v qrupların meydana çıxmasına v h min istiqam td h r hansı bir t nziml yici yaxud n zar tedici orqanın. ümumb ş ri inkişafın sabitq d mliliyin çox güclü ks-t sir göst rmişdir. h m milli s viyy d .mür kk b simbioz formalı qarşılıqlı münasib tl r formalaşdırmışdır ki. 49 . xarici iqtisadi f aliyy tin t şkili v t nziml nm sinin s m r lilik v optimallıq d r c sind n birbaşa asılılığa düşmüşdür. ayrıca götürülmüş h r hansı bir ölk nin perspektiv inkişafı lokal s ciyy li probleml rin deyil. V . bel likl . o cüml d n milli hökum tin imkanlarını ifrat d r c d m hdudlaşdırılmasına s b b olmuşdur. h m d milli→regional→qlobal m nafel r sistemind k skin t zadların yaranmasına. Eyni zamanda.

Az rbaycanda bu problem iqtisadi-sosioloji fikir tarixind likanın ümummilli m nafel rinin birm nalı ş kild mü yy nl şdirilm sinin nec böyük münasib t Respubqiym tl ndirilm si v h miyy t k sb etdiyini sübut etm y . Son 200 illik tarix rzind vv lc Çar Rusiyanın. dialektik yanaşma baxımından tam v hiss nin deyil. Milli m nafe milli dövl tçiliyin tör m si. h min tarixi m rh l l rin m ntiqi xüsusiyy tl ri öz xarakteri etibarı il «milli m nafe» doğura bilm zdi.II F SĐL. T biidir ki. Qısa bir tarixi dövrd (c mi 23 ay) yaşamış Az rbaycan Demokratik Respublikasının özünü d rk etm k imkanı olmadı. l-müt ffifin sur si. «Qur’ani-K rim». Tarixi-xronoloji inkişaf prizmasından yanaşdıqda Az rbaycanın milli m nafel ri sözün sl m nasında n inki traflı t dqiq edilm miş. h tta milli iqtisadi tamlıq bel mövcud deyildi. h tta bu problemin mövcudluğu bel elmi t dqiqatlarda öz adekvat ksini tapmamışdır. Buna gör d . O k sl r ki. Başqa sözl . vahid sistemin daxili münasib tl ri formasında özünü biruz verirdi. z nnimizc . lüzum yoxdur. 2. sonradan is SSRĐ-nin t rkibin daxil olan Az rbaycanın n yaxşı halda yal t statusuna malikliyi v m rk zl qarşılıqlı siyasi-iqtisadi laq l rinin mahiyy ti v m zmunu. Az rbaycan adlı n inki müst qil dövl t. XX srd ikinci d f müst qillik ld etmiş Az r- 45 . xalq üçün bir şey ölçdükd v ya ç kdikd is onu ksild rl r. 1. onun mövcudiyy t v t zahür formasıdır. 3-cü ay l r. özl ri xalqdan bir şey aldıqları zaman onu tam ölçüb alar. MĐLLĐ V KORPORATĐV M NAFEL R: QARŞILIQLI UYĞUNLUĞUN Z RURĐLĐYĐ Vay halına ç kid v ölçüd aldadanların.

q rib diskussiyalar gedir.Blaqovolin yazır ki. «ümummilli m nafe» n dir v müasir gerç klik prizmasından onun subyekt t rkibi v realizasiyası haqqında n dem k olar? . h r şeyd n s d uyğun olardı. bütövlükd konseptual saslarında da özünü büruz verir. subyektl ri..Благоволин «Геостратегические и внешнеполитические приоритеты России».baycan Respublikasının bu günü v sabahı milli m nafel r uyğun inkişaf strategiyasının hazırlanmasından birbaşa asılılıqdadır. subyekt t rkibinin v xüsusiyy tl rinin n z ri saslarına diqq t yetirm k m q- 1 2 Э.. Eyni zamanda n q d r paradoksal görüns d .17.B. 1994.3 С..Pozdniyakovun fikri s ciyy vidir: «.. 1991 стр. iki m nalı v ziddiyy tli dig r bir anlayış yoxdur»1. Bel likl . dağınıq. Onu (milli m nafeni-kursiv maq lazımdır»2. el c d onun kriteriyaları. bu anlayış kimi qeyri-mü yy n. Bunun ksin olaraq S.) son d r c anlaşılmaz bir hadis kimi s ciyy l ndirirl r v s. Bu baxımdan.XVII srd n-Avropada milli dövl tl rin formalaşdığı dövrd n-bu gün q d r diplomatiyada n çox işl n n termin dövl t m nafeyi anlayışıdır.Son dövrl rd milli m nafel r anlayışının mahiyy ti trafında.. Bu m nada iqtisadçılardan B. 46 . «milli dövl t» v «dövl t» m nafel ri kimi ilk baxışdan müxt lif terminoloji variantlarda t c ssüm etdiril n ümummilli m nafenin mahiyy tin yanaşmada vahid n z ri-metodoloji platforma işl nib hazırlanmamışdır. t rifl rd axtarvv l ümummilli m nafenin mahiyy tinin. Diametral ks mövqel r n inki problemin d rk edilm si. ÜMUMMĐLLĐ M NAFE: MAHĐYY T V T ZAHÜR ks r elmi d biyyatlarda «milli». M nim fikrimc . //Вопросы экономики. dağınıqlığı problemin mahiyy tind deyil. «. №2. стр. М: ИМЭМО.Поздняков Национальные интересы: теория и практика.. 1.

siyasi v iqtisadi müst qillik. rzaq t hlük sizliyi. ekoloji v iqtisadi t hlük sizlik v s. M nafel r istehsal münasib tl ri il eynil şdirilir v ona sırf obéektiv hadis kimi yanaşılır. sırf n z ri t dqiqat mövqeyind n ümummilli m nafe iki sas komponent prizmasından n azı iki s viyy y bölünür: 1)Ümumb ş ri s ciyy daşıyan m nafel r. Y ni h r hansı ayrıca götürülmüş bir ölk nin spesifikasını ks etdirm y n v bütün milli-dövl tl r bölümünd n universal xarakterli v mahiyy t eyniliyi il f rql n n m nafel r. m s l n. h r şeyd n vv l. ümummilli m nafe m zmunca «ümumb ş ri» v «milli»nin mür kk b konstruksiyalı konqlomeratı kimi çıxış edir. m nafenin iqtisadi mahiyy tinin qabardılmasından. «iqtisadi» aspektin dominantlığının birm nalı ş kild t sbitind n v onun inkişaf qanunauyğunluqları il determinoloji bağlılıqdan gedir. ümumiyy tl . milli özün m xsusluğundan. Milli m nafel rin göst ril n s pgid açıqlanması. subyekt strukturu v s. Başqa sözl . Y ni.-ni ümumdövl t ç rçiv sind ks etdirir. Bu mövqe bütövlükl marksist metodologiyaya saslanır. el c d inkişaf s viyy sind n asılı olmayaraq bütün dövl tl r üçün eyni d r c d s ciyy vidir. y ni m nafe iqtisadi münasib tl rin t zahürü forması.H r şeyd n vv l. onun obyektiv yaxud subyektiv xarakter daşıması probleminin araşdırılmasında müxt lif metodoloji yanaşmalardan istifad edilm si iqtisadi fikird mü yy n çaşqınlığın yaranmasına g tirib çıxarmışdır. Bu s viyy öz mahiyy ti etibarı il sözüged n hadis nin konkret t zahür formaları. istehsal münasib tl rinin tör m sidir. M hz göst ril n c h tl rin üstünlüyü mövqeyind n yanaşdıqda iki meylin mövcudluğunu açıq-aşkar müşahid edilir: 1)M nafel r-obyektiv xarakter daşıyır. Ümummilli m nafenin sosial-iqtisadi t bi ti v mahiyy tinin. qeyd etm k lazımdır ki. Söhb t. 2)Sırf milli özün m xsusluq v milli «kimlikl » bağlı olan m nafel r. H tta b zi iqtisadçılar x - 47 . ümummilli m nafenin göst ril n aspektd n konkret sosial-iqtisadi v ideoloji spesifikası.

Y ni. Bununla bel . g r iqtisadi m nafel rin obéektivliyi q bul edilm zs . onun mü yy nl şdirilm si heç bir siyasi qüvv nin 1 Я. parlament. Sosial-iqtisadi inkişafda siyasi qüvv l rin v demokratiyanın üstün rolunu qeyd ed n t dqiqatçılar milli m nafenin n inki h r hansı bir siyasi partiya. Закон политической экономии социализма.Кронрод. bu mövqenin birm ’nalı q bulu ifrat mühafiz karlığın gücl nm si riskini yarada bil r. Bel ki. 48 . Buna gör d . obyektiv xarakter malikdir v buna gör d . Y ni. Dövl t c miyy tin siyasi t şkili v iqtisadi t nzimi forması olmaqla öz dinamikliyi il s ciyy l nir.А. bir t r fd n o. 2)M nafe-subyektiv xarakter daşıyır. Öz-özlüyünd aydındır ki. 545. «. el c d sırf iqtisadi m nafel r öz xarakteri etibarı il ikili yanaşmanın dialektik v hd ti kimi başa düşülm lidir.. М: 1966. mü yy n zaman intervalında dövl tl bağlı m s l l r müxt lif istiqam tl rd d yişikliy m ruz qalırlar. Status-kvonun d yişm zliyin yön ldil n yanaşmada dövl tin ümumil şdirici v aparıcı xüsusiyy tl ri başlıca mövqey malik olurlar. h tta ayrıca götürülmüş bir f rd t r find n mü yy nl şdirilm si imkanının mümkünlüyünü sübut etm y çalışırlar. n inki bütövlükd ümummilli m nafel r.. Lakin bu halda daşıyıcıların (subyektl rin) milli m nafeni adekvat ifad ed bilm l ri problemi yaranır. t şkilat. стр. obyektivl şdirm prosesi ş raitind milli m nafe dövl tin xarakterik özün m xsusluğu kimi t zahür edir. milli m nafe v dövl t anlayışlarına statik xarakter verm k müasir inkişaf dinamikasında heç bir praktiki h miyy t k sb etmir. Milli iqtisadi m nafenin obéektiv xarakterinin danılmaz olduğunu qeyd ed n mü llifl r onu avtomatik sur td bütövlükd ümummilli m nafel r şamil edirl r v ist r-ist m z dövl tin rolunu absolyuta yüks ltm k m cburiyy ti qarşısında qalırlar. subyektiv yanaşma onun s sverm il mü yy nl şdirilm sinin mümkünlüyünü qabarıq ş kild ifad edir.b rdarlıq edirl r ki. Araşdırmalarımız göst rir ki. onda h min m nafel rl manipulyasiya etm k imkanı yarana bil r»1.

- ---- . o. . hansısa hadis nin. .inhisarında ola bilm z. Ümummilli m nafenin bütün ölk l r üzr vahid.). dini v s. . çox geniş v d rin t sir gücün malik sosial-siyasi hadis dir v subyekt t rkibinin çoxşax liliyi il s ciyy l nir (ş k. . ümummilli m nafe zaman v m kanca d yişk ndir. Başqa sözl . o t kc iqtisadi yox. Bel likl . qeyd etm k lazımdır ki. -. el c d mü yy n tarixi dövr v ölk l r bölgüsünd müqayis olunan deyil. Ayrı-ayrı sosial qrupların m nafe t minatı v onun dinamik inkişafı baxımından milli m nafed meydana çıxan xüsusiyy tl rin n z r alınması v s. Bel ki. h m d praktiki baxımdan qeyri-mümkündür. Ümummilli m nafenin mahiyy tini araşdırark n mütl q n z r almaq lazımdır ki. . sözün tam m nasında obyektiv deyildir. . dig r t r fd n. iqtisadi. .’ . 2. . Onun mütl q k miyy t ölçüsü yoxdur.1. . . y ni n mütl q sabitdir. . .. ümumi kriteriyasının mü yy n edilm si h m n z ri. . - - . milli. yaxud prosesin ölk nin milli m nafeyin uyğunluğu çoxlu sayda d yiş nl rin kompleks t siri altında formalaşır. - . 49 . tarixi. daxili v xarici amill rin qarşılıqlı t sirinin optimal nisb tl rinin mü yy nl şdirilm si h min ölk nin sosial. c h tl rinin özün m xsus xüsusiyy tl rinin n z r alındığı t qdird mümkündür. . siyasi. dinamik s ciyy lidir. n d real subyektin irad sind n asılı olmur.

lav ets k. ümummilli m nafel rinin tam h cmd hat edilm si v t minatı sonsuz sayda d yiş nl rin eyni vaxt intervalında kompleks n z r alınmasını t l b edir. h r iki kriteriya ümummilli m nafenin t minatına yön ldil n siyas tin praqmatik nöqteyi-n z rd n istinad müst visi kimi çıxış etm k imkanında deyildirl r. M s l n. 2. Modeld n göründüyü kimi. El c d . Bununla yanaşı. Sırf n z ri mövqed n yanaşdıqda. h yat s viyy sinin yüks lm si v s. ist nil n kriteriya mü yy n n z riyy y yaxud metodoloji prinsipl r saslanmalıdır. Eyni zamanda. g r bu problemin üz rin keçid dövrünün spesifik ç tinlikl rini v müharib v ziyy tini d c d mür kk b olduğunu gör bil rik. milli m nafenin nisbi s ciyy daşıması ikili mahiyy t malikdir: 1)Zaman etibarı il öncül istiqam tl rin d yişm si. ümummilli m nafe probleminin qoyuluşundan ölk nin planetar inkişaf prosesind özün m xsus m nafel ri baxımından yerinin v xüsusi ç kisinin mü yy nl şdirilm si h lledici h miyy t malikdir. şübh yoxdur ki. n çox istinad olunan ümumil şdirici kriteriya m hsuldar qüvv l rin inkişafıdır.1. sosial t r qqinin iqtisadi inkişafdan funksional asılılığını n z r alsaq.) m hz m hsuldar qüvv l rin inkişafı prosesind n tör yir. Ümumiyy tl . Ümummilli m nafenin t snifatı v sosial-iqtisadi inkişaf strategiyası il qarşılıqlı laq l rin sxematik modeli. f rdin m rk zi fiqur kimi s ciyy l ndirilm si. onda ikinci ümumil şdirici kriteriya (humanizm. onda m s l nin n d r - 50 . 2)Sosial xarakterli struktur d yişiklikl ri.Ş k.

sonra is iqtisadi nizam» prinsipinin c f ngliyin- 51 . Y ni. « vv l siyasi hakimiyy t. Sad c olaraq. Sivilizasiyanın inkişafı tarixinin ibr t d rsl ri açıq-aydın ş kild göst rir ki. opponentl rimiz etiraz ed bil rl r ki. biz sırf aprior qaydada problem yanaşmaqla bel iddiada bulunuruq ki. «iqtisadi nizam»ın qurulması mahiyy tc m nafel rin tarazlığına saslanan münasib tl r sisteminin formalaşması dem kdir ki. söhb t ümumiyy tl . 2. bunun da t kamüld n özg vasit si yoxdur. sırf iqtisadi mahiyy t daşıyan yanaşmanın q buledilm zsas sütun kimi çıxış ed n aspektl rin ön plana çıxarılmasından. Y ni. t ş kkülün lb tt . Qeyd etdiyimiz mövqenin çox tutarlı arqumentl ri var v biz bunu q tiyy n inkar etmirik. real bazarın intişarı n azı lokal s viyy d m nafe tarazlığının (c miyy tdaxili münasib tl r prizmasından) formalaşmasına paralel olaraq getm lidir. insan c miyy tinin idar edilm sind d n gedir. M hz buna gör d . sözüged n paralelizm n tic etibarı il arzusunda olduğumuz «real bazarın» ng l tör d bil r. Qeyd edil n xüsusiyy t ümumb ş ri m zmun daşıyır v onun h r hansı bir ölk nin milli spesifikası il heç bir bağlılığı yoxdur.Bel likl . yuxarıda qeyd edil n tezisin empirik yoxlamaya heç ehtiyacı da yoxdur. Başqa sözl . milli v korporativ m nafel rin uzlaşdırılması probleminin qoyuluşunda yuxarıda deyil nl rin sas kimi götürülm sini m qs d uyğun hesab edirik. inzibati-amirlik sistemind n bazar iqtisadiyyatına keçid dövründ iqtisadi sub’ektl rin f aliyy t azadlığının m hdudlaşdırılması sağlam üfiqi laq l rin yaranmasının qarşısını alacaqdır v s. M NAFEL RĐN TARAZLIĞI QANUNU Real bazar münasib tl rinin q rarlaşması prosesi ictimai h yatın bütün s viyy l rind adekvat d yişiklikl rin «iqtisadi» olanın prioritetliyin sözsüz m l edilm sin saslanmaqla aparılmasını t l b edir.

Bizim ir li sürdüyümüz paralelizm konsepsiyasının neoklassik tarazlıqla heç bir laq si yoxdur. El 1998-ci ild xarici ticar t balansının böyük h cmli k siri d yuxarıda qeyd etdiyimiz metodoloji yanlışlığın doğurduğu f sadlardan biridir.Мануилов «Политическая экономия» М: 1919.А.inhisar v s.Bastia yazırdı ki: «. Tarazlıq-qeyri-mü yy nliyin maksimumudur. darixtisaslaşmış yanaşmaların yarıtmazlığı göz qabağındadır. m nafel rin uzlaşdırılması problemi h m formalaşma.liyi fikrini ir li sürürük. H l F. Maraqlı c h t burasındadır ki. V qeyri-mü yy n «maksimuma» çatmağa çalışmaq m nasızlıqdan.. Bu probleml çoxlu sayda t dqiqatçılar m şğul olmuşdular. b sit. h r iki mövqe «klassik» bazarın 1 А.). bu da mü yy n dövrd n sonra vv lki çıxış nöqt sin -xaosun s rh ddin qayıdışı labüd edir. 52 . yeni formalaşmaqda olan iqtisadi münasib tl r kompleksi t cridlik «t l »sin salınır ki. Yanaşma müxt lifliyinin r ngar ngliyin baxmayaraq ks r t dqiqatçıların sas ümumil şdirici c h ti m nafe kateqoriyasında iqtisadi aspektin prioritetliyini ön plana ç km kd n ibar tdir. Ümumiyy tl ..15.. «özün » qarşı çıxmaqdan başqa bir şey ola bilm z. b ş riyy tin iqtisadi fikir tarixind sosial-iqtisadi inkişafın mümkün istiqam tl rinin m nafel rl determinoloji bağlılığı mövqeyind n proqnozlaşdırılmasında diametral ks mövqel rd dayanan iki baxış mövcud olmuşdur. el c d h r cür nem tin ilkin müq dd m ş rti ş xsi m nafedir»1. Đkincisi. h m d qoyuluş baxımından yeni m s l deyil.. «iqtisadi» v «sosial» olan ara- sında sıx determinoloji bağlılıq adi gözl görün ndir.. . «Vaşinqton konsensusuna» saslanmaqla yeridil n iqtisadi siyas t is «sosial» sferanı möt riz d n xaric çıxarmaqla sistemdaxili bütövl şm d probleml r yaradır v ks-mutasiya prosesi doğurur. «Đqtisadi»ni s rb st buraxıb.. ona gör ki. Başqa sözl .H r cür ş r m ll rin (sosial f lak t. «sosial»ı m hdudiyy tl r ç rçiv sin salmaq ks-effekt ver c kdir. quldarlıq. стр. vv ll rd göst rdiyimiz kimi. vv la. Ümumiyy tl .

K. N.Kronrod onu «. 1 53 . f hl sinfinin (bütün z hm tkeşl rin) h yat ş raiti ifrat pisl ş c k v proletariat inqilab yolu il rejimi devir c k v kommunizm c miyy ti quracaqdır..Marksa gör is . стр.. Y.Rikardo.6. 2 Н..V. stimulu v s. Виноградов-Методологические проблемы исследования экономических интересов. dal t namin qeyd etm k lazımdır ki.В.t l batın öd nilm sinin z ruri Н.. M s l n. n d K. h m d iqtisadi qanun v kateqoriyaların mahiyy ti.Klim m nafeni «. xarakteri v realizasiyası haqqında vahid platformaya saslanan elmi sistem yaratmışdır.Rikardodan f rqli olaraq marksist m kt b h m m nafel rin perspektiv inkişafda rolu. //Экономические науки. Ümumiyy tl . N. с-164. 1976. n D.»2 hesab edir. m yin ictimai v m nims m nin xüsusi xarakteri arasında ziddiyy t gücl n c k.Vinoqradovun fikrinc m nafe «d rkedilmiş t l bat v onun öd nilm si m qs d yönlülüyüdür»1.В. Lakin D. Đctimai praktika h r iki proqnozun real olmadığını sübut etdi. D. Müasir bazar iqtisadiyyatı ş raitind idar etm nin obyekti kimi m nafel rin çıxış etdiyini v onun m hz m nafel r vasit sil h yata keçirildiyini n z r alsaq. iqtisadi m nafe anlayışına müxt lif istiqam tl rd n yanaşırlar. onda m nafel r adekvat baxışın formalaşması z ruriliyini q bul etm k zorunda qalacağıq. 1971.Rikardo apardığı t hlilin sasında q d r en c k v sivilizasiyanın sonu bel bir n tic y g lmişdir ki.Marks XIX srin sonu XX srin vv ll rind inhisarizmin ictimai-iqtisadi münasib tl rin xüsusi sferası kimi sür’ tl inkişaf ed c yini v inhisarların f aliyy ti n tic sind «klassik» bazarda köklü keyfiyy t d yişiklikl rinin baş ver c yini vv lc d n gör bilm zdil r.Климов-Развитие экономических отношений социализма в условиях научнотехнической революции: л. №7. müasir situasiyanın d yişm y c yi halda m k haqqı yaşayış minimumu s viyy sin yaxınlaşacaqdır.(prays-teyker) sistemli t dqiqin saslanır.f aliyy tin motivi.

Можайскова-Экономические интересы и материальное стимулирование производства. onda m lum olur ki.. m nafe «. ks riyy ti Fikrimizc . Энгельс Ф..Л.Можайскова-Экономические интересы и материальное стимулирование производства. 545. onların realizasiyasının avtomatik s ciyy daşımadığını b yan edir. 204. 5 И. m nafe anlayışı v onun sosial-iqtisadi inkişafda rolu v yeri haqqında marksist t liml razılaşmaq qeyri-mümkündür.obéektiv forması»1 adlandırır. yuxarıda göst rdiyimiz t rifl rin marksizm saslanır. «Проблемы политической экономии социализма» М: 1961. «h r yerd » olduğunu iddia edirl r5.Mojayskova «. Sonuncu istisna olmaqla. стр. Я. 2 1 54 . 6 К.Каманкин-Экономические интересы развитого социалистического общества. стр. başqa sözl .С.18. Bel ki. стр. «Проблемы политической экономии социализма» М: 1961.subyektin özün münasib tidir»2. onların motivasiyası. стр. 204.. М: 1978. 361. marksist metodologiya c miyy tin iqtisadi inkişaf qanunlarının obyektiv xarakterini absolyuta yüks ltm kl yanaşı. Bu qanunların insanların f aliyy ti. стр. Đ.Смирнов-Психология М: 1956. Marksist t limin fikir ardıcıllığını olduğu kimi q bul ets k..Кронрод-Законы политической экономии социализма М:1966. стр. V «. vv la.Маркс.iqtisadi münasib tl rin t zahür forması kimi»4 v s. C miyy tin t l batı çoxşax li olduğu üçün m nafel rin formaları da müxt lifdir. iqtisadi qanunlar mü yy n istehsal münasib tl ri bazasında meydana çıxır v insanın şüurundan v irad sind n asılı olmayaraq ictimai istehsalın t l batlarını ks etdirir. Т. 4 И. onun h r k tverici qüvv kimi bütün kateqoriya v sosialiqtisadi formaların t rkibin nüfuz etdiyini. В.. izah edirl r.. B zi iqtisadçıların fikrinc . -Соч. paradoksal v ziyy t yaranır. başqa sözl m nafel ri vasit si il h r k t keçdiyini q bul edirl r v n tic d . Bir sıra iqtisadçılar is m nafenin müst qil kateqoriya olduğunu inkar etm kl yanaşı.h r bir c miyy tin iqtisadi münasib tl ri h r şeyd n vv l. Sonra. 3 А. m nafel r kimi t zahür edir»6. 23-24.Smirnov3 m nafeni insanın f aliyy tinin «tanınma» istiqam ti kimi. A. 271.

marksist t lim ç rçiv sind iqtisadi m nafel rin milli bütövlüyü problemini araşdırmaq qeyri-mümkündür. c miyy tin t l batı tamamil obyektiv olaraq istehsal üsulunun xarakterind n doğur v ayrı-ayrı f rdl r. // «Экономические науки».Энгельс-Соч. соч. Bel olan t qdird «. vasit sil realiz olunur. K. 3 К. Bir sıra t dqiqatçıların qeyd etdiyi kimi. стр. n yaxşı halda «ictimai m nafe» ön plana ç kilir v bir qayda olaraq «ictimai» v «milli» olanlar arasında b rab rlik işar si qoyulur.Добрич-Глобалистика в марксизме. sinifl r v s. т. irqi v s. başqa sözl m nafe qrupları baxımından son d r c çoxsaylı v mür kk b quruluşa malikdir. стр 3. 1989.Marksın t hlil etdiyi bazar v ümumiyy tl . buna gör d m qs d «eyniliyi».M sl h t edirl r ki.Engelsi nec anlayaq? C miyy t t rkib ünsürl ri.. Ф. Buna gör d . lam tl r»2 üzr öyr nilmir. marksizm daha çox qlobalistikaya meyllidir v obyekt kimi seçil n müc rr d sosium «milli. V . В.Маркс. c miyy tin t l batını subéektl rin t l batı m cmusu kimi başa düşm y k. т. Bel ki.m nafel rimiz traf mühitd n asılı deyil»1.Ленин-Полн. yaxud «birliyind n» danışmaq m nasızdır. 55 . «. obéektin bütün istiqam t v struktur s pgid d t tbiqi sosial-iqtisadi determinasiyanın inkar edilm si dem k olardı. Üçüncüsü.14. Г.. saslı sur td d yişildiyi t qdird sözüged n baxışların mexaniki t rzd müasir dövr- 1 2 В..29. insanın f aliyy tinin h r k tverici motivi olan m nafenin özünü bel subéektin şüurunun m hsulu hesab etm k olmaz.. собр. Ayrı-ayrı m nafe subyektl rinin n vaxtsa ümumiliy g l bil c yi sözün tam m nasında mümkünsüzdür. №3.Хозин.И. Đkincisi. стр.8. slind is bu illüziyadan başqa bir şey deyildir v s. m cmu iqtisadi f aliyy tin t şkili v sosial-m d ni inkişafın s viyy l ri arasında köklü f rql r mövcuddur.m nafe ümumiliyi olmayan yerd m qs d birliyi d ola bilm z»3 dey n F. Yalnız biz bel g lir ki. H tta. qruplar.171.

1967. 2)M nafe müst qil kateqoriyadır v h r cür f aliyy tin başlıca h r k tverici qüvv sidir. 2. sosial-siyasi t şkili formasından v iqtisadi sistemind n asılı olmayaraq bütün c miyy tl rin (marksist anlamında sosial-iqtisadi formasiyaların) sas 1 Т. 4)Đctimai münasib tl r sistemi m nafel r üz rind qurulur v m nafel r vasit si il realiz olunur (Ş k. h tta göst ril n mövqed n çıxış etdikd d .2. Fikrimizc . Bel likl .Quliyevin bel bir fikri il tam ş rikik ki.2. Ş k.4. «. М: «Мысль». стр.m nafe anlayışına kompleks ş kild baxılmalıdır»1.). 3)Đqtisadi m nafe-sosial.А.. yuxarıda deyil nl ri ümumil şdirm kl bel bir q na t g lm k olar ki. 2.Dördüncüsü. ideoloji v milli m nafel rin ümumi m xr cidir. Biz prof.Кулиев-Проблема интересов в социалистическом обществе. 56 .. Đqtisadi münasib tl r sistemind m nafenin yeri v rolu. siyasi. T. komplekslilik aşağıdakıları özünd ehtiva etm lidir: 1)M nafe-idar etm nin sas obéekti v vasit sidir. m nafel rin münasib tl r kompleksind ki rolunun sanki siyasi sifarişl mü yy nl şdirildiyi q na tin g linir v s.

Şübh siz. 2)M nafel rin regional tarazlığı. Sosial v iqtisadi t minatın bir-birind n ayrılıqda mövcudluğu qeyri-mümkün olduğu kimi. ona gör ki. 3)M nafel rin qlobal tarazlığı. milli→korporativ m nafel rin uzlaşdırılması mövqeyind n d yet rli sayıla bil r. M nafe tarazlığı qanunu sosial-iqtisadi mövcudiyy t v inkişafın başlıca qanunu olmaqla b rab r dig r iqtisadi qanunların h m formalaşması. Üçüncüsü. obyektiv v subéektivin d gerç klikdir. vv la. milli s viyy regional v qlobal tarazlıqdan bir sıra xüsusiyy tl ri il f rql nir. xarici iqtisadi f aliyy tin m qs dyönlü t nziml nm si vasit si il dialektik v hd ti inkaredilm z 57 . Realizasiya baxımından m nafe tarazlığının üç s viyy sini f rql ndirm k olar: 1)M nafel rin lokal (milli) tarazlığı. Dördüncüsü. sabit v daima t krarlanan münasib tl r sistemi olmaqla ümumsosioloji qanun kimi d t zahür edir. el c d realizasiyası son d r c mür kk b olmaqla yanaşı c miyy tin inkişafının sırf materialist anlamı ç rçiv sind tam d rk edil bilm z. Bel likl . real bazar münasib tl ri ş raitind daxili v xaricinin üzvi birliyi obyektiv s ciyy daşıdığına gör bizim verdiyimiz bölgünü tamamil ş rti hesab etm k lazımdır v eyni zamanda o.iqtisadi qanunu m nafel rin tarazlığı qanunudur. Bununla bel . dövl tin iqtisadi prosesl r aktiv müdaxil etm k imkanı olur. h m d realizasiyasının sasında dayanır. milli bazarda r qab t v keyfiyy t probleml ri dünya bazarında olduğu k skin s viyy d n xeyli daxili bazar subyektl rini beyn lxalq r qab td n qorumaq aşağıdır. m nafe tarazlığı qanunu mövcudluq v inkişafın t m l daşı kimi c miyy tin t r qqisini mümkün ed n v bunun üçün lverişli mühit formalaşdıran. Đkincisi. milli ç rçiv d sosial-iqtisadi f aliyy tin t nzimi milli hökum t t r find n h yata keçirilir. Bu qanunun mahiyy ti v m zmunu.

Problemin konseptual qoyuluşu baxımından milli ç rçiv d m nafe tarazlığı bütün subéektl rin imkan v f aliyy tinin n tic si kimi meydana çıxsa da.3.3. milli hökum t m nafe tarazlığını xarici amill rin t sirind n qorumağa v onun avtonom statusda formalaşmasına nail ola bil r. birinci k sişm nöqt si (∆XY=0. 2. Lakin bu heç d o dem k deyildir ki. Üçüncü k sişm nöqt si (∆XY=X2Y2.). Qrafikd n göründüyü kimi. X=X4) artıq xalqın sosialiqtisadi v ziyy tinin ifrat v k skin xarakterli pisl şm sini v sosial partlayış ehtimalının mümkünlüyünü ks etdirir. C miyy tin sosial t rkibi baxımından 58 . Sosialiqtisadi böhranın s rh dl ri (2)-ci v (3-cü) nöqt l r arasındakı yri il ifad olunmuşdur. Bu xüsusiyy t dünyanın böyük ks riyy tini t şkil ed n inkişaf etm kd olan ölk l r münasib td daha qabarıq n z r çarpır. M nafe tarazlığı yrisi. X=X2) real m k haqqının kritik s viyy d n aşağı düşm sini ks etdirir. X=X1) m nafe tarazlığının optimumudur. Dördüncü k sişm nöqt si (∆XY=X3Y3. X=X3) m cmu g lirl rin ifrat ş kild azaldığını v ölk d ki situasiyanın böhranlı xarakter aldığını göst rir. X1 1 X2 2 Mümkün Böhranlı natarazlıq natarazlıq X3 X4 0 X1Y1 X2Y2 F lak t 3 Sosial partlayış ehtimalı 4 X3Y3 ∆XY Ş k. hökum tin birbaşa müdaxil sin ehtiyac yaranır (Ş k.mümkündür v s. (1)-ci v (2)-ci nöqt l r arasındakı yri mümkün natarazlığın s rh dl rini göst rm kl . 2. Đkinci k sişm nöqt si (∆XY=X1Y1. ümumsosial-iqtisadi v ziyy tin o q d r d böhranlı olmadığını t c ssüm etdirir.

h min nisb tl rin ümumi m xr c g tirilm sin v buradan da hansısa «senistifad olunan stereotip baxışları 3 qrupda 59 . Buna gör d . milli ç rçiv d bütün subyektl r arasında m nafe tarazlığının formalaşdırılması v dinamikliyinin t minatından ibar tdir. M nafe tarazlığının pozulması h ddl ri. elmi fikird h l d stereotip yanaşmalardan istifad olunur. X Mümkün Böhranlı natarazlıq natarazlıq Orta t b q 70% orta t b q 40% F lak t orta t b q 0-10% Sosial partlayış ehtimalı Y 0 Ş k.4. qeyd etdiyimiz problem mövqeyind n t snifl şm d birl şdirm k olar: 1)Marksist yanaşmanın t m l prinsipl rinin b rpasına edil n c hdl r. Amma. Araşdırmalarımız göst rir ki. bu c hdl r h r şeyd n bölm k v vv l müasir situasiyanın ziddiyy tli mahiyq rarlaşmasını bu iki y tind n ir li g lir. Ümumiyy tl . 2. 2. V .4. bu gün c miyy ti sahibkar v z hm tkeşl r sinifin m nafel rin mü yy n edilmiş nisb tl rd sinifin maraqlarına saslandığını iddia etm k tamamil s hv fikirdir. Biznesin müxt lif t şkilatı formalarında m nafe tarazlığı müxt lif nisb tl rd ola bil r. sahibkar v z hm tkeşl rin m nafe uyğunluğu sırf dialektik m zmuna malik olmaqla müc rr dlikd n xeyli uzaqdır. bu istiqam td başlıca suallardan biri m nafel rin subyekt t rkibinin t snifl şdirilm si problemidir.m nafe tarazlığının pozulması h ddl rini aşağıdakı qrafik formada ifad etm k mümkündür (Ş k.). Öz-özlüyünd aydındır ki. Araşdırmalar göst rir ki. milli→korporativ m nafel rin uzlaşdırılmasının sas istinad nöqt l rind n biri ümumiyy tl . Şübh siz.

3)Keçid dövrünün spesifik ç tinlikl ri v onların yaratdığı sosial-iqtisadi situasiyaların s thi anlamına saslanan mü llifl r m nafel rin funksional-sah vi müst vi üz rind f rql ndirilm si t l bi il çıxış edir v ticar t. h m d öz l sektorun struktur bölm l ri lverişli sosial-iqtisadi siyas tin h yata keçirilm sind hökum t birlikd t sir göst rirl r. ks r hallarda h m dövl tin. sahibkar v muzdlu işçinin m nafel ri ziddiyy tli vahidlik formasında mövcuddur. bir o q d r d üst-üst düşürl r. bu hal heç d mülkiyy t formalarına gör m nafel rin differensasiyasına sas vermir. qeyri-mümkün olardı. h m d praktiki baxımdan yanlışdır. m hz müasir 60 . Fikrimizc . lb tt . bu m nafel r n q d r bir-birind n f rql nirl rs . ks halda biznesin t şkili ümumiyy tl . Şübh siz. 2)M nafel rin yalnız obyektiv mahiyy tini q bul ed n iqtisadçı v sosioloqlar mülkiyy tin forma müxt lifliyi sasında onun lahidd l şdirilm sin c hd göst rir v dövl t-öz l sektor komponentl rini antaqonist xarakterli münasib tl rin v maraqların daşıyıcıları kimi hallandırırlar. Dig r t r fd n. Formal m ntiq ç rçiv sind n çıxış ets k. Başqa sözl . Lakin. Đkincisi. uyğunluq daha çoxdur. qeyd etm liyik ki. sferalarla müqayis d istehsala üstünlük verilm sini v uyğun strukturların m nafe t minatının ön plana ç kilm sini z ruri sayırlar. Bütün iqtisadi vahidl r f aliyy t müst qilliyi v z ruri inkişaf tempin malik olmaq ist yind eyni c bh d n çıxış edirl r. vv la.sasiyalı» sosial-siyasi n tic çıxarılmasına lüzum yoxdur. ümummilli m nafenin öncüllüyünü sas gö- tür n dövl t h r iki t r fin inkişaf sür tl ri arasında konkret zaman k siyind mü yy n nisb tl rin (birincil rin üstünlüyü baxımından) b rq rar olmasına t sir göst r bil r. xidm t v s. mülkiyy t m nsubiyy tind n asılı olmayaraq real bazar ş raitind f aliyy t göst r n iqtisadi strukturların m qs d v v zif l rind ümumi c h tl r. Bel ki. m nafel rin subéektl rini mülkiyy t m nsubiyy tin gör qarşı-qarşıya qoymaq h m n z ri-metodoloji. maliyy .

М: 1990. edil bilm z. daha hat li v daha müc rr ddir. saray v imar tl rin tikildiyi daşlar. el c d m b d. ks r inkişaf etmiş ölk l rd «millilik» «mill t» terminl ri il «döv- 1 Н. 61 . Eyni zamanda.Mill t anlayışına t kc b ş r al mi deyil. Mill tin irad sini anlamaq üçün h min daşları eşitm k. bir çox t dqiqatçılar v t ndaş c miyy tin daha böyük h miyy t verirl r. Bu fikri mill t haqqında da dem k mümkündür.dövrün xarakteri baxımından yanaşıldıqda bu bölgü daha real görünür.. milli m nafenin subyekt t rkibini yuxarıda göst ril nl r sasında t snifl şdirm k mümkünsüzdür. h m d xarici k simd ) triadası üzr münasib tl r kompleksinin t şkili s viyy sind n asılılığını q bul ediriks .. Subéektl rin göst ril n s pgid bölgüsü sas n onunla laq dardır ki. maddi nem tl r istehsalının c miyy tin h yatında oynadığı mühüm rol inkar iqtisadi f aliyy tin istehsaldan yox. bazar iqtisadiyyatı ç rçiv sind lb tt . Buna gör d . onda m nafel rin funksional-sah vi bölgüsünü absolyuta yüks ltm y lüzum qalmır. стр.101. saralmış s hif l ri oxumaq lazımdır»1. milli m nafenin t davül→istehsal→t davül (h m daxili. q bir daşları. köhn lyazmalar v kitab l r daxildir. dövl t h min münasib tl rin (daxili m nafe tarazlığı da n z r alınmaqla) birbaşa daşıyıcısı kimi çıxış edir. 3.Berdyayevin sözl ri il des k: «.Бердяев -Философия неравенства. ölk nin ümummilli m nafeyi bir qayda olaraq xarici amill rin t siri il s ciyy l nir. t davüld n başladığını v bütövlükd . Lakin mill tin m nafe daşıyıcısı kimi rolu dövl t v v t ndaş c miyy tin nisb td daha geniş. Bel likl . ÜMUMMĐLLĐ M NAFEL RĐN T MĐNATINDA SUBYEKT SEÇĐMĐ PROBLEMĐ Ümumdövl t s viyy sind milli m nafel rin subyektl ri kimi ks r hallarda dövl t v mill t götürülür. N. Lakin.

h min anlayışın mahiyy t eyniliyini q bul etm k düzgün olmazdı. mill t bütövlükd m nafel rin mövcudluğunu ehtiva edir v onun daşıyıcısı kimi yalnız müc rr d anlamda çıxış ed bil r. v t ndaş c miyy ti is xüsusiliyi t minatı kontekstind (eqoizmi.siri olma v s. n inki tarixi-xronoloji baxımdan yanaşdıqda. Bel t rzd fikirl rin meydana çıxmasında bayaq qeyd etdiyimiz mexanizml bah m: a)Mill t anlayışının mahiyy tin primitiv yanaşma.Qrif özünün «Etnik qrupların konqres t siri» m qal sind yazır ki. el c d korporativ m nafel r (v t ndaş c miyy ti v onun struktur bölm l rinin m nafeyi) heç d h miş üst-üst düşmür. Fikrimizc .Grif-«Knight-Ridder Newspapers» 17.kursiv . onun konkret subyekti yoxdur? V . bel bir fikirl tam razıyıq ki. Y ni.. bir sıra iqtisadçıların2 «mill t=dövl t+v t ndaş c miyy ti» düsturunu q bul etm k real inkişaf prosesin b sitl şdirilmiş riyazi m ntiq prizmasından baxmaq dem k olardı. b)V t ndaş c miyy ti il demokratik c miyy ti eynil şdirm . harda v n vaxt sübut edib ki. 1994 г. lb tt . kim.Поздняков-Нация. bu gün kim s sübut etm y ehtiyac varmı ki.) bütün Amerika üçün mühüm q rarları formalaşdırır. Bu. национальные интересы. Bel likl . стр. v)Neoklassik paradiqmanın-statik tarazlığın. h qiq t n d bel dir. 67. «.l t» termini eyni mahiyy tli anlayışlar kimi q bul edilir. 1995. F. Россия. №2.VIII. h tta müasir dövrün reallıqlarından çıxış etm kl . Y ni «milli-dövl t m nafeyi» v «ümummilli m nafe» arasında m zmunca heç bir f rq qoyulmur.//Вопросы экономики. slind göz görünm y n bu qruplar (lobbi t şkilatları .. 2 1 62 . amill r h lledici rol oynamışlar. Э. государство. M s l n. dövl tin ks F. Amma. b z n is onların d yişm sin t sir göst rirl r»1. Dövl t m nafeyi il milli m nafe. sırf milli özün m xsusluqla bağlı olan c h tl rin mövcudluğuna baxmayaraq. ayrı-ayrı sosial qrup v f rdl rin m nafel rini) ks etdirir.B. h r şeyd n vv l ona gör ki. ümummilli m nafenin dövl t ümumiliyi.

daha çox lokal xarakter daşıyır v milli hökum tin f aliyy t prinsipl rind n birbaşa asılılıqdadır. dövl tin münasib tl r nisb tind xüsusi ç kisinin artması son n tic d total vahidliy g tirib çıxara bil r ki. vv la. strukturlaşmayan sosiumun m nafel ri ks r hallarda n z r-diqq t alınmır ki. bu da milli dövl tçiliyin m hvi dem k olardı. mill t h r iki sub’ektin c mind n çoxdur. Üçüncüsü. milli→ictimai yanaşmalar arasında b rab rlik işar si qoymaq n azı zaman mövqeyind n q bul edilm zdir. t r fl r arasında qarşılıqlı laq aşağıdakı b rab rsizlik formasında n z rd n keçirilm lidir: Dövl t≤Mill t≥V t ndaş c miyy ti. buradan bel bir q na t g lm k olar ki. biz bel bir q na td yik ki. liberalizmin hüdudsuzluğu h miş n tic l nir ki. Đkincisi. dövl t arasında onun struktur bölm l ri il anarxiya il dinamik s ciyy lidir. ayrı-ayrı sosial qrup yaxud f rdl rin eqoist m nafel rinin daşıyıcısına çevril bil r. Dem li. onda dövl t artıq ümummilli deyil. Milli→korporativ m nafel rin tarazlığı problemi regional v qlobal amill rin güclü t sir dair sin daxil olsa da. v t ndaş c miyy tinin üstün rolu. bunun da milli m nafey zidd olduğuna heç bir şübh yoxdur. Başqa sözl . v t ndaş c miyy ti v m nafe tarazlığı son d r c d yişk n v sas n ona gör ki. Đkincisi. korporativizmd n k narda qalan. Ona gör ki. yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi.etdirdiyi «ümumilik» ümummillilik dem kdir? Đctimai praktika artıq çoxdan q rarlaşdırıb ki. milli→korporativ m nafel r arasında optimal nisb tl r nail olunması milli m nafel rin sas istinad nöqt si kimi götürülm sin baxmayaraq. Bel ki. vv la. göst ril n situasiya yaranarsa. Đst nil n nisb tl rd m nafe tarazlığının yaranması heç d o dem k deyildir ki. y ni strukturlaşmayan v ad t n ayrı-ayrı f rdl rin mexaniki 63 . bu da sosial dal tin pozulması il n tic l nir. ümummilli m nafenin t minatı prosesind daşıyıcıların rolu v onların nisb t müxt lifliyind n asılı olmayaraq. ümummilli m nafe sözün müst qim m nasında öd nilir. Göründüyü kimi. «üçüncül rin». problemin tam h llind n danışmaq lazım g lmir.

real bazar münasib tl rinin t ş kkülü prosesind n mühüm ş rtl rd n biri iqtisadi azadlığın. Yaxud. b ş ri inkişafın t kamülü mövqeyind n bu problem iki aspektd baxmaq daha m qs d uyğun olardı: 1)Ümuminkişaf mövqeyind n yanaşma: B ş riyy tin bütün tarixi boyu iqtisadi azadlıq v sosial dal t arasında optimal müt nasibliy heç kim. Bu el bir m s l dir ki.toplusu kimi çıxış ed n sosiumun varlığı problemin heç d tam h cmd h llin d lal t etmir. Y ni. Ümummetodoloji yanaşma mövqeyind n baxılarsa. iqtisadi prosesl rd m hdudlaşdırıcı dal t prinsipin yanaşmada müxt lif baxışlar 64 . Ümumiyy tl . d bi mövcud olanlar sırasındadır. c miyy tin sas iqtisadi qanunu olan m nafel rin tarazlığı qanununun realizasiya mexanizmidir. O. korporativ v «üçüncü»l r adlandırdığımız m nafe sub’ektl ri arasında m nafe tarazlığı resurs v g lirl rin bölgüsü üz rind b rq rardır. y ni milli. Eyni zamanda. Fikrimizc . o h ll edil -edil yaranan v yaranayarana h ll edil ndir. O. y ni bazar iqtisadiyyatına keçid dövründ olan bir ölk d sosial dal tin optimal ş kild b rq rar olması qeyri-mümkündür. h r 3 t r fin. heç bir mill t. sosial mövcuddur. iqtisadi f aliyy t s rb stliyinin q rarlaşmasıdır. slind bu problem mahiyy tc bird f lik h ll edil bil n deyildir. heç qism n m hdudlaşdırmaq da ( l lxüsus keçid dövründ ) m qs d uyğun deyil. sosial dal t v onun başlıca kriteriyalarının mü yy nl şdirilm si son n tic d ümummilli m nafenin t minatını ş rtl ndir n mühüm c h tl rd n biri kimi çıxış edir. Dig r t r fd n. 2)Spesifik ölk yanaşması: Mövcud ş raitd . yaxud dövl t nail ola bilm yibdir. Qeyd etdiyimiz «qeyri-mümkünlük» bugünkü v yaxın g l c kd mövcud olacaq gerç klik prizmasından sosial dal tin maksimal s viyy sini heç cür aşa bilm y c yimiz hüdudlarıdır. onu n inki inkar etm k. onda m lum olur ki.

ng ll rin aradan qaldırılması operativ t nziml m problemi yaradaraq sosial t minatı arxa plana keçirir. dig r t r fd n istehsalçı üçün lverişli mühitin yaradılmasını obyektiv z rur t kimi meydana çıxarır. Başqa sözl . Bununla yanaşı. milli v cinsi m hdudiyy tl rin yoxluğu.). Eyni zamanda. sosial dal tl iqtisadi azadlıq arasında bir növ t rs-müt nasib asılılıq meydana çıxır. h m d istehlakçı mövqeyind n baş verir. sahibkarlıq f aliyy ti v s. irqi. Bazar prinsipl ri sasında f aliyy t göst r n iqtisadi sistemin inkişaf qanunauyğunluqlarından biri iqtisadi f aliyy tin v müvafiq olaraq m nafel rin getdikc daha d rin f rdil şm sidir. kimi ş rtl rin mövcudluğu ş raitind caqdır. h m d istehsal resurslarının strukturunu h min istiqam td d yişm y m cbur edir. bankir v s. g r f rdin h m istehsalçı (kommersant. Araşdırmalarımız n tic sind bel bir q na t g lmişik ki. m nafel r tarazlığının formalaşdırılması problemi yaranır. xüsusi mülkiyy t. onda m nafe tarazlığının m hz onun üz rind qurulması z ruriliyini e’tiraf etm liyik. m cmu milli m hsul iqtisadi f aliyy tin sonu kimi meydana çıxdığına gör . Bel ki. onun «düzgün» bölgüsünün (ayrıca götürülmüş ş kild ) sosial dal tliliy g tirib çıxaracağını (istifad edil n prinsipind n asılı olmayaraq) iddia etm k sad lövhlük olardı. h m d istehlakçı kimi çıxış etdiyini n z r alsaq. Bel likl . Y ni. m nafel r arasında münasib tl rin rasionalizm mövqeyind n t ş kkülü prosesi bir t r fd n istehlakçı hüquqlarının mühafiz si. Bel ki. birincinin ikincid n funksional asılılığı getdikc gücl nir. f rd . insana (onların hüquqi mühafiz si mövqeyind n) bölgü dal tli ola- 65 . N tic d ümumsosial-iqtisadi situasiya d yişir v mövcud iqtisadi sistem qarşısında h min d yişikliy uyğun olaraq münasib tl r. istehlakçı t l bind baş ver n çeşid-keyfiyy t d yişikliyi (h tta n cüzi s viyy d bel ) h m istehsalın texnologiyasını. bölgünün dal tliliyi iqtisadi prosesin bütün iştirakçılarının m nafe tarazlığına saslanmalıdır. Bu proses h m istehsalçı.

1 66 .Kasıb hali 3. стр..1. Bu baxımdan T. Max lerner (N 4.6% 8.4% 36.Orta s viyy li yaxud ortabab 4. n varlı hali C mi hali G lirl r gör 30. in The Portfble. 187. Dig r t r fd n. Veblen.1% 10.9% 31. mü yy n formalı şar kimi öz arzularını ifad etm kl .Varlı hali 5. 2 Ф.Котлер-Основы маркетинга. Buna gör d .3% 100% Ümumiyy tl . ona t sir göst r n qüvv l rin f aliyy tin uyğun mü yy n v ziyy t alınsın»1. zab v l zz ti qeyd alan elektrik sayğacına b nz dirl r ki. C dv l 2.9% 14.6% 1.).232-233.Đnsanı ağrı. m nafe daşıyıcıları kimi v t ndaş c miyy tinin sinifl r (marksist anlamda) bölünm si d q bul edilm zdi. ed.2% 37. stimulların t siri n tic sind d yişir v öz m n vi orbitind simmetrik olaraq o vaxta q d r dövr edir ki. Yoxsulluğun üç sas növü üzr ölk Sosial qruplar 1.6% 18. o.. 1992.5% 2.Veblen-«An Disgagce of Economics».Kotlerin t klif etdiyi g lirl r gör c miyy tin sinifl r bölünm si daha m qs d müvafiq olardı2.0% 100% halisinin qruplaşması sas t l batlara gör 28.1. n kasıb hali 2.7% 26. Viking Press1958) p.4% 12.Veblenin fikri s ciyy vidir: «.4% 100% Đmkanlar baxımından 29. m nafel rin öd nilm si prizmasından çıxış edil rk n rasionalizmi mütl q h qiq t kimi q bul etm k v ona saslanmaqla f rdi m nafel rin optimal uyğunluğuna çalışmaq m qs d uyğun olmazdı. М: «Прогресс». f rdin g lirl - T. M s l n. Bu baxımdan F.4% 11. Bel ki. m nafel rin öd nilm si prosesind «ümumi» v «xüsusi» arasında «Çin s ddi» ç km y heç bir ehtiyac yoxdur. bizim apardığımız araşdırmalar sosial dal tin başlıca göst ricisi olan yoxsulluğun 3 sas növü üzr Az rbaycan halisinin 5 sinif bölünm sinin daha m qs d müvafiq olduğunu göst rdi (c dv l 2.münasib td ç km kl onun t bi tinin psixoloji yaxud f ls fi t r fl rini ön plana vv lc d n mü yy nl şdirilmiş müst vi üz rin bütün problemin keçirilm sin c hd edilir.

korporativ m nafe dedikd . Fikrimizc . bu anlayışa daha geniş aspektd yanaşılmalıdır. el c d ölk daxili situasiya. onun milli m nafel rin . f rdi m nafel rin ilkin. daha konkret ş kild . sosial-siyasi v ideoloji m qs dl r xidm t ed n sosiumun 67 . korporativ m nafe ks r hallarda çox dar m nada-h r hansı bir iqtisadi subyektin-korporasiyanın m nafeyi kimi başa düşülür. f rdin m nafeyi il ictimai m nafenin ayrılmaz olduğunu açıq-aydın müşahid etm k mümkündür. Ümumiyy tl . qeyd etm yi lazım bilirik ki.rinin formalaşması m nb l rini t dqiq ed rk n. Bunun ksin olaraq. korrupsiyanın leqallaşdırılmış formasından başqa bir şey deyildir. Bununla bel . Dünya t crüb sind n göründüyü kimi. Fikrimizc . o cüml d n «qapalı» inhisarlarla laq dar olan m s l l r ciddi t sir göst rm k iqtidarındadır. başlanğıc xarakter daşımasına baxmayaraq. lobbizm f aliyy ti m nafel r t sir göst r n sas h r k tverici qüvv l rd n biri kimi çıxış edir. Y ni. Lobbizm-mü yy n m nafe ç rçiv sind mü yy n siyas tin h yata keçirilm si v t bliğatı namin hakimiyy t nümay nd l ri il ist nil n formada birl şm dir. m nafe qruplarının f aliyy ti milli hökum tin iqtisadi prosesl ri t nziml m prosesin güclü t sir göst rm k iqtidarındadır. mü yy n ümumi iqtisadi. lobbist f aliyy t demokratiyanın tör m si olmaqla n inki ölk nin xarici siyas tin . Đnkişaf etmiş ölk l rin t crüb si göst rir ki. başqa sözl . H r şeyd n vv l. v t ndaş c miyy tinin struktur bölm l rinin. B zi q rb iqtisadçıları lobbiçi f aliyy ti «siyasi» renta axtarışı kimi s ciyy l ndirirl r1. vv ll r d qeyd etdiyimiz kimi. lobbizm-korporativ m nafel rin bütün mümkün vasit l rl leqal ş kild öd nilm si. f rd→ictimai uyğunluğu f rd→ümummilli v f rd→korporativ m nafel ri tam h cmd özünd ehtiva etmir v son iki istiqam t öz l xüsusiyy tl ri il f rql nirl r. ümummilli miqyasda ayrı-ayrı f rdl rin rolu son d r c aşağıdır.

korporativ qruplaşmanın labüdlüyün . Санкт-Петербург. t qaüdçül r) ki. sas m nafe qrupları kimi aşağıdakıları göst rm k olar: 1 Эдвин Дж. C miyy tin demokratik prinsipl r sasında inkişafı m nafe subyektl rinin sayını xeyli artırır. bunun çox sad izahı var. müasir ş raitd korporativizmin roluna yanaşmada da yekdillik müşahid edilmir. Dig r iqtisadçıların fikrinc is müasir iqtisadiyyat dövl t-korporativ t bi tlidir v bu hal heç d iqtisadi liberalizm prinsipl rin zidd deyil v s.127.Olseviçin fikrinc . Y. El Y. onun n mühüm m nafel rinin öd nilm si individual s viyy d n asılı deyildir. 1992. 2 Ю.Ольсевич-«О национальном экономическом мышлении»//Вопросы экономики. korporasiya v inhisar arasında sövq-t bii sur td b rab rlik işar si qoyur.Olseviçin s hvi d ondadır ki.. O ki qaldı. bunların da m nafel ri m hz milli-korporativ tarazlaşmanın n tic sind öd nil bil r. Линдсей-Рынок: микроэкономическая модель.. F rdiliyin uzunmüdd tli «müst qilliyi» qeyri-mümkündür v inkişafın hansısa pill sind mütl q sosial qruplaşmaya-korporasiyaya g tirib çıxarır.ayrıca götürülmüş seqmentl rinin m nafeyi başa düşülm lidir. Долан. onlar da xalq t s rrüfatının dağıdılmış c s dind dünya iqtisadiyyatının anklavını formalaşdırırlar»2. Zira onun nüv sini korporativ-dövl t strukturları t şkil edir. стр.milli m nafel r mövqeyind n. 68 . стр. Ayrıayrı f rdi m nafel r yalnız ilkin. f rdilik v korporasiya arasında sıx dialektik bağlılıq mövcuddur v m nafel rin t minatı problemi d h min bağlılıq istiqam tind v ksin h r k tl h ll edil bil r. bel d olmalıdır! Fikrimizc . Problem sad c olaraq korporasiyanın inhisara çevrilm sin yol verm m kd n ibar tdir. Başqa sözl . M s l n. vv ll r qeyd etdiyimiz kimi. başlanğıc anında dominant xarakterli ola bil r. Eyni zamanda. Дейвид Е. Y ni. «üçüncül r» mövcuddur (m s l n. El m hz buna gör d . milli bazar nöqteyi-n z rind n bugünkü sistem antibazar xarakterlidir. 1996. №9. strukturlaşmayan m nafe subyektl ri. keçid iqtisadiyyatlı ölk l rd «. ikinci yanaşma h qiq t daha çox uyğundur. Canlı sosial orqanizm kimi çıxış ed n mill tin inkişafı.204.

Mü ssis l rin assosiativ birliyi. dövl t müst qilliyin yanaşmada iki bir-birin zidd olan baxış mövcuddur: bir qrup t dqiqatçılar dövl t müst qilliyini absolyuta yüks ldir. Göründüyü kimi. H mkarlar. Siyasi partiyalar. milli-korporativ m nafel rin tarazlığı son d r c mür kk b. h m d xarici siyas tin formalaşmasında ümummilli m nafel r mövqeyind n tamamil müst qil formada çıxış etsin. Lobbi t şkilatları v s. vv la dövl t müst qilliyi milli suverenliyin tör m si. dig r qrup is onu funksiya adlandırır v beyn lxalq iqtisadi inkişafın başlıca mane si kimi q bul edirl r. m nafel rin qeyd edil n istiqam td uyğunlaşdırılmasında sas diqq t iki aspekt yön ldilm lidir: 1)Ümummilli m nafel rin t minatçısı kimi milli dövl tin rolu. suverenlik dövl tin mahiyy tidir. bu anlayışlar eyni m zmuna malik deyildil r. Birinci aspekt daha çox dövl tin müst qilliyi problemi il laq dardır. çoxlaylı v çoxşax li olmaqla ictimai h yatın bütün spektrini hat ed n bir problemdir. h m daxili.Sah assosiyasiyaları. Lakin dünya t crüb si sübut edir ki. dövl t v mill t münasib td müst qillik (baxmayaraq ki. sadalanan m nafe qruplarının b zil ri h m milli. Đkincisi. B ri başdan qeyd ed k ki. S nayeçil rin regional birliyi. Eyni zamanda. yuxarıda qeyd edildiyi kimi. siyasi t şkili formasıdır) heç d eyni mahiyy t k sb etmir. milli m nafenin mühüm t rkib hiss si hesab edir. birinci ikincinin tör m si. h m d cn bi m nş li ola bil rl r. Z nnimizc . Dövl t yalnız o halda öz t yinatına uyğun f aliyy t göst r bil r ki. Sah istiqam tli regional birlikl r. Lakin bel olan halda milli-regional v milli-qlobal müst vil r ç rçiv sind 69 . Fikrimizc . Bel ki. Sahibkarlar Đttifaqı. Milli hökum t. 2)Mikro v mezo s viyy l rd (orta) m nafel rin çulğalaşması. onun t zahür forması kimi s ciyy l ns d . mill t öz t rkibi etibarı il yekcins deyil v müasir demokratik inkişaf m rh l sind dövl t müst qilliyini mü yy n bir qrupun müst qilliyini ifad ed bil r. Kompaniyalar.

Göründüyü kimi.5. h tta b zi iqtisadi metodbirlikd t zahürü ümummilli m nafenin sas subyektinin-mill tin-sosial-etnik t rkibc 70 . g r söhb t keçid iqtisadiyyatlı ölk l rd n gedirs . mikro v mezo s viyy l rd korporativ m nafel rin beyn lxalq v regional inhisar formasında q rarlaşması v onun t nziml nm si problemi. bu da öz mahiyy ti etibarı il ikinci böyük problemin meydana çıxmasına s b b olur. Dem li. problemin h tta qoyuluşu öz-özlüyünd ziddiyy tlidir. real bazar münasib tl rinin inkişafı v d rinl şm si h min proporsiyada dövl tin iqtisadiyyata müdaxil sini minimum s viyy y endirir. Dünyanın böyük ks riyy tind real bazar münasib tl rinin b rq rar olduğu. ayrı-ayrı sosial qrupların v birlikl rin regional v qlobal s viyy d m nafe tarazlığına güclü ks t sir etm k imkanı yaranır ki. 2. inkişaf etmiş ölk l rin informasiya dövrün q d m qoyduğu bir dövrd bazar sub’ektl ri arasında üfiqi laq l rin (sonradan şaquli istiqam t döns d ) ciddi dövl t n zar tin götürülm si ks effekt verm zmi? Dig r t r fd n. mikro v mezo s viyy l rd m nafel rin çulğalaşması situasiyası meydana çıxır.). h m daxili. xarici iqtisadi f aliyy t sferasında ümummilli v korporativ m nafel r arasında «qızıl ortalıq» varmı? Problemi xüsusil mür kk bl şdir n m qam korporativ m nafel rin çoxşax li olması. H r şeyd n vv l. bu n zar tin yoxluğu milli m nafey zidd deyilmi? Başqa sözl . Y ni. regional v qlobal m nafe tarazlığının yaranması prosesi ks r hallarda mikro v mezo s viyy nin f aliyy t mexanizminin n tic l rind n asılı olacaqdır.m nafel rin tarazlığı uzun müdd t rzind davam etm y c kdir. Bel ki. milli hakimiyy tin dövl t hakimiyy ti formasında bütün aspektl ri il müxt lifliyi üzünd n qeyri-mümkündür: Bel likl . h m d regional ç rçiv d inhisar f aliyy tinin t nziml nm si problemi son n tic d ümummilli v korporativ m nafel r birbaşa t sir edir. qeyd ed k ki. real m zmunlu m kdaşlıq sas n üfiqi istiqam tlidir v dövl tin inzibati t nziml nm si. «milli» v « cn bi» s viyy l rin f rql ndirilm si ç tinliyidir (ş k. Eyni zamanda. Başqa sözl . Buna gör d .

Ş k. münasib tl rin t kmill şdirilm si il sıxı sur td ks-t qdird qlobal m nafe tarazlığı sad c olaraq formalaşa bilm z. başqa sözl .5. d bu problem ks r hallarda iqtisadi «yabançı» cisim rolunu oynayır v n tic etibarı il m nafe tarazlığını «sünilik» beyn lxalq bağlıdır. Korporativ m nafel rin s viyy müxt lifliyi v onların qarşılıqlı laq l rinin blok-sxemi. milli→korporativ m nafel rin tarazlığı problemi aşağıdakıların n z r alındığı t qdird h ll edil bil r: 1)Korporativ m nafe mahiyy tc ümummilli m nafenin t rkib ünsürüdür. Eyni zamanda.) müdaxil si bel müst visin keçirir.larla (hansısa quruma üstünlük verilm si v s. mümkünsüzdür). Bel likl . optimal uyğunluqdan ged bil r. tarazlıq baxımından söhb t tam v hiss arasında b rab rlikd n deyil (bu ümumiyy tl . 71 . 2.

m nafe uyğunluğunun t minin yön ldilm lidir. Đnhisarlarla bağlı olan probleml rin h lli d deyil nl rin hansı s viyy d n z r alınmasından funksional asılılıqdadır. milli m nafe korporasiyaların yardımı v vasit çiliyi il öd nilir. istiqam tind n asılı olmayaraq. 7)Milli-korporativ m nafel rin uyğunluğu milli→regional→qlobal m nafel r triadasının optimallıq s viyy sind n birbaşa asılılıqdadır. 3)M nafel r müst visind inhisarlaşma. 4)Korporasiya=inhisar eyniliyi labüd deyil v yekunu hesab etm k yanlışdır. onu t kamülün m ntiqi 72 . m nafe qruplarının üfiqi laq l rin dövl t müdaxil si prosesyaradan v onu istiqam tl ndir n s ciyy daşımamalı. bütün bazar subéektl rinin v ümumiyy tl . ist rs d milli m nafel rin inhisarçı mövqed n dominantlığı perspektiv inkişafda böyük f sadlar doğura bil r. Đst r korporativ. 8)« cn bi» m nş li korporativ m nafel r ölk daxili situasiyada inhisarçı mövqey yüks lm m lidir v bu yönümd dövl t n zar tinin t şkili v onun s m r liliyinin yüks ldilm si son d r c mühüm h miyy t k sb edir. yolverilm zdir. 5)Strateji strukturlar istisna olmaqla.2)Korporativ m nafel rin t minatı ümummilli m nafel rin öd nilm si üçün sas ş rtdir. Y ni. 6)Ölk daxili regional v transregional s viyy l rd korporativ m nafel rin formalaşması v öd nilm si prosesin regional inkişaf f rqinin azaldılması v faktik b rab rsizliyin aradan qaldırılması mövqeyind n dövl t müdaxil si z ruridir. Ölk nin dünya iqtisadiyyatına s m r li inteqrasiyanı t min etm d n qeyd olunan tarazlığa nail olmaq mümkünsüzdür. Bütün bunlar milli→korporativ m nafel rin uyğunlaşdırılmasının konseptual sasları kimi götürülm li v konkret f aliyy t proqramı hazırlanmalıdır.

geniş spektrd inkişafın bazası kimi çıxış etm k keyfiyy tind meydana çıxarır. daxili bazarın tutumca kiçikliyi sosial-iqtisadi inkişafın dönm z xarakter daşıması üçün son d r c mühüm h miyy t k sb ed n bir fenomeni. M cmu t l bin sosial-iqtisadi s ciyy si öz spesifikliyi mövqeyind n ictimai h yatın bütün sferalarını hat ed bil c k t r qqinin n yaxşı halda zahiri görüntüsünü ortalığa qoya bil r. h m texnoloji. Đlk baxışdan paradoksal mahiyy t malik anlayışların slind vahid axara 73 . MĐLLĐ BAZARIN ĐQTĐSADĐ M KDAŞLIQ FORMALARI ÜZR KOMPLEKS T DQĐQĐ Milli iqtisadiyyatın formalaşdırılması v onun sabit inkişaf tempin nail olunması problemi kompleks xarakter daşımaqla. Y ni. üzvi vv la. Đkincisi. Y ni. imkanından m hrumluğu obyektiv n tic Đnkişafın r q ml ifad edil bil n s rh dl rini vv lc d n mü yy nl şdirm y imkan verm kl perspektiv planda yarana bil c k qarşısıalınmaz prosesl rin formalaşması üçün lverişli z min yaradır. müasir keçid dövrünün d yiş nl ri arasında h r hansı bir müc rr d s ciyy li ardıcıllığa m l edilm si il heç bir funksional bağlılığı yoxdur. h m d iqtisadi baxımdan kiçik tutumlu bazara malik olan ölk l rin inkişafında sabitq d mlilik problemi sas n v başlıca olaraq xarici iqtisadi siyas tin ümummilli iqtisadi inkişaf dinamikasının komponentl ri il bağlılığı fonunda h ll edil bil ndir. ona gör ki.III F SĐL. bu gün o. kiçik tutumlu daxili bazarın inkişaf prosesi konkret s rh dl r malik olan «fiziki» m hdudiyy tl r ç rçiv sind n k nara çıxa bilmir. Sözüged n problem sistemli islahatların h yata keçirilm si prosesin paralel olaraq h ll edilm lidir. tutumca kiçiklik mahiyy tc .tal tliliyi bütünlükl s rf-n z r edir. h yata keçiril n makroiqtisadi siyas tin prioritet istiqam ti. başlıca yekunu olmalıdır. Đnkişaf etmiş ölk l rin dünya t crüb si açıq-aydın ş kild göst rir ki.

ksin h min atributun real mövcudluğu bazasına sabitsizlik s ciyy si etm k mümkündür. Başqa sözl .a. nail olmaq ist diyimiz inkişaf prosesin k sb etdiyini müasir dünya t crüb sind n müşahid kvotası ÜDM-un t qrib n 50%-ni hat aşılamaqla xarici amill rd n asılılığı maksimallaşdırır.xidm t ed n atributlar olduğunu empirik t dqiqatlar çoxdan sübuta yetirmişdir. sırf iqtisadi m zmun daşıyan konseptual istiqam tl r söyk nm kl müasir Az rbaycan gerç kliyinin adekvat formalı ş rhini verm k v bu yönümd d qarşılıqlı ticar tin inkişaf probleml rini araşdırmaq. söyk nir. inkişafın sırf dialektik anlamda fasil sizliyi öz m zmunu etibarı il tal tliliyi inkar etmir. iri ölk l rd Yaponiya. h m d m zmunca ümummilli s ciyy li probleml rin hat dair sind olduğunu. beyn lxalq m k bölgüsü sistemind son d r c mübariz sind dinamik üstünlükl rin ld lverişsiz mövqenin daha da möhk ml nm sin s b b olur. Az rbaycan-MDB v s. s nayec inkişaf etmiş kiçik Q rbi Avropa ölk l rinin xarici ticar t etdiyi halda. h qiq t n d düzgün olmazdı. istiqam tl rin ticari faydalılığı kontekstind uzlaşmayan n tic l rl klassik sxeml h r k t keçm k reallıqla ekskurs sonuclanacaqdır. onda müqayis li yaxud t bii üstünlükl r strategiyası uzunmüdd tli vaxt intervalında s m r li hesab oluna bilm z v olunmur da! Aydındır ki. xarici amill rin dominantlığı ş raitind bir növ t cridilik aspekti daşıyan daxili potensialın h r v chl inkişaf etdirilm si öz-özlüyünd struktur disproporsiyaların meydana çıxmasına. Bel ki. Ölk nin yaxın keçmişin etm kl sözüged n m s l nin h m mahiyy t. Bu tezisin real m zmun M s l n. kiçik tutumlu daxili bazarda tal tlilik keyfiyy tinin yoxluğu. v i. n yaxşı halda «ümumi»nin 74 . T davül sferasının intensiv sur td qloballaşdığı bir ş raitd Az rbaycan-dünya. r qab t olunması imkan xaricind dirs saslanmaqla aparılan inkişaf (Az rbaycan v el c d dig r keçid iqtisadiyyatlı ölk l rd bu hal mövcuddur). Fransa v s. (ABŞ.) analoji göst rici 25%-d n çox deyildir. Üçüncüsü. M hz bu aspekt.

Đmperiyanın süqutu sovet dövründ uzun onillikl r rzind formalaşmış probleml r kompleksin ümummilli s ciyy li yeni nüanslar da daxil etmiş. Bel ki. Ölk nin xarici iqtisadi 75 . sözüged n aspektd yeni-milli «bütövlüyün» formalaşması prosesi d çoxlu v sait t l b etm kl son d r c aramla gedir. m lumdur ki. vv lki «bütövd n» ayrılması ist nil n halda böyük itkil rl determinoloji v funksional bağlılığının müşahid olunur. Eyni zamanda. V . ümummilli s viyy d yaranması. h min « riy n» hiss l rin tamamil başqa bir müst vid . Şaquli yönümlü inteqrasiya mahiyy t etibarı il bütövlük. T zahür formalarından asılı olmayaraq şaquli inteqrasiya h r hansı bir s viyy d alt-sisteminin yalnız zahiri görüntüsünü formalaşdıra bil r. milli iqtisadiyyatın heç olmazsa avtonom statusda müst qilliyi t min edilm mişdir. sosialiqtisadi inkişaf sferasında onsuz da ağır olan situasiyanı daha da mür kk bl şdirmişdir. « rim » dem kdir. h m d f aliyy tin spesifikası mövqeyind n şaquli istiqam td inteqrasiya olunmuş. Az rbaycanın sovet dövründ xarici ticar t n’ n l ri olmamışdır. 1. Đkincisi. sabiq SSRĐ-nin süqutu n tic sind dövl t müst qilliyi ld etmiş Az rbaycan Respublikası beyn lxalq hüququn tam s lahiyy tli subéekti kimi beyn lxalq iqtisadi münasib tl r sistemin daxil olmuşdur. Az rbaycan vahid SSRĐ «xalq t s rrüfatı kompleksin » h m texnoloji. vv la.t rkib ünsürü keyfiyy tind çıxış etdiyini. « riy n» hiss l rin yenid n müst qill şm si.XARĐCĐ TĐCAR TĐN ĐNKĐŞAF DĐNAMĐKASININ FAKTORLU T HLĐLĐ Bel likl . tamlıq yaratmaqla yekunlaşır. slind is bu proses qoşulma n tic etibarı il özgürlüyünü (ümummilli aspektd ) itirm . yaxud yalnız qeyd edil n t rzd qiym tl ndirilm si z ruriliyini aydın ş kild görm k olar.

Söhb t. z nnimizc . quruculuğunun formalaşma m rh l sind l lxüsus hüquqi dövl t olmasıdır. siyasi müst qilliyin ld edilm si sovet dövründ n qalma problemin mexaniki h llin deyil. daha böyük v h yati h miyy t k sb ed n m s l l rin kompleks qoyuluşuna v onun ifrat d r c d aktuallaşmasına r vac verdi. hazırkı razi ç rçiv sind (Şimali Az rbaycan) dövl t quruluşu t crüb si dem k olar ki. respublikanın razi bütövlüyü pozulmuş. Erm nistanla razivv ll r qeyd etdiyimiz kimi. ölk sinin 20%-i işğal altındadır. milli inkişafın d yiş nl r çoxluğu il determinoloji bağlılığının t minatından gedir. uzun onillikl r rzind formalaşmış inzibati-amirlik sistemi öz t bi ti etibarı il n inki üfiqi laq l rin qarşılıqlı faydalılıq bazasında formalaşmasına imkan vermir. problemi xüsusil k skinl şdir n c h tl rd n biri m hz Az rbaycan Respublikası dövl tçiliyinin. h tta bazar düşünc t rzin . onun suveren hüquqları bütün ölk razisini hat etmir. Eyni zamanda. Böyük t bii s rv tl r malik olan respublika m hz h min müharib nin sülh yolu il başa 76 . bazar mexanizmini «sü’ni» m hdudiyy tl r kompleksinin köm yi il deformasiyaya uğradırdı. Başqa sözl . bazar davranışına saslanmaqla milli iqtisadi t f kkür v onunla bağlı olan h r şeyi «oyundan k nar» v ziyy t salmışdır. Uzaq tarixi keçmişd Az rbaycan razisind çoxsaylı cırtdan dövl tl rin (xanlıqlar) olmasına baxmayaraq. Üçüncüsü. respublikanın xarici iqtisadi strategiyasının optimal seçimind n v onun sosial. Problem ümumn z ri yanaşmanın m h k daşı sovet dövründ SSRĐ iqtisadiyyatının s naye-xammal lav si kimi f aliyy td olan respublikanın milli iqtisadiyyatının bu gün beyn lxalq m k bölgüsünd layiqli yer tutuması z ruriliyi il ş rtl nir.laq l ri bütövlükd m rk zi hakimiyy tin inhisarında olmuş v h min s viyy d n d idar edilmişdir. siyasi. Dördüncüsü. Respublikanın geosiyasi v ziyy ti onsuz da mür kk b olan situasiyanı daha da k skinl şdirir. h r şeyd n vv l. Milli iqtisadiyyatın bazar prinsipl ri sasından yenid n qurulması prosesi h l d davam etm kd dir. yox d r c sind dir. Bel müharib h l d başa çatmamış v ki.

Başqa sözl . xarici ticar tl bağlı aparılan araşdırmalarda «sovet» Az rbaycanı v müst qil Az rbaycanın qarşılaşdırılması. 77 . ehtiva etdiyi dövrl rin müqayis y g lm m zliyi il 1 А. d)Ölk nin idxalixrac m liyyatları Đmperiyanın m nafel rin xidm t edirdi v s. «sovet» Az rbaycanı: a)Xarici ticar tl dem k olar ki. n ümumi ş kild götürül rs . m nasızlıqdan başqa bir mahiyy t k sb etmir. Bel ki. Beyn lxalq münasib tl r sistemind tam asılı d yiş n statusunu keçid dövrü rzind aradan qaldırmaq v t minin siyasi-iqtisadi müst qilliyin müasir dünya t crüb sin uyğun nail olmaq günün n aktual probleml rind n biridir. Ölk nin laq l rd xarici ticar t beyn lxalq m k bölgüsünd özün m xsus yer tutmasının imkan v ş rtl rini mü yy nl şdirm k baxımından qarşılıqlı iqtisadi m liyyatlarının kompleks ş kild araşdırılması mühüm h miyy t k sb edir.Киреев Международная экономика. Ona gör ki. стр.çatmağının t minind müxt lif istiqam tl rd n t zyiql r m ruz qalır v özünün xarici siyas tini xarici gücl rin m nafe tarazlığına saslanmaqla formalaşdırmaq m cburiyy tind dir. beyn lxalq iqtisadi münasib tl r m cmusunun 80-85%-i xarici ticar tin payına düşür1. razi bütövlüyünün v dövl t s rh dl rinin toxunulmazlığının t minatı v s. siyasi v milli müst qilliyin. m şğul deyildi. Bel likl . v)Xarici ticar t bütünlükl dövl tin inhisarında idi. qeyd etdiyimiz stereotip müasir dövrün t l bl ri baxımından tam ş kild yararsız olmaqla bah m. tipli siyasi aspektl rin prioritetliyi ş raitind n z rd n keçirilm lidir. elmi-t dqiqatlarda mühüm atributlardan biri kimi yer tutmaqda davam ed n bel bir stereotipd n uzaqlaşmağı z ruri sayırıq ki.a. q)Xarici ticar t ciddi sur td aparılan makro planlaşdırmanın hat dair sind idi.41. v i. М: 1997. h r iki dövrün müqayis si sad c olaraq. Az rbaycan Respublikasının beyn lxalq iqtisadi münasib tl r sistemind yeri v rolunun ümummilli m nafel r uyğunlaşdırılması ilk növb d milli dövl tçiliyin möhk ml ndirilm si. b)Ölk nin idxal-ixrac m liyyatları ittifaq m rk zi t r find n h yata keçirilirdi. B ri başdan.

bu da ixracın ucuzlaşdırılmasına v idxalın bahalaşmasına g tirib çıxartmışdır. ixracatın idar edilm si meyli üstünlük t şkil edirdi. Lakin. 1992-ci ild n başlayaraq ilkin dövrl rd t tbiq edil n xarici ticar t siyas tinin başlıca xüsusiyy tl ri aşağıdakı kimi olmuşdur: 1)Bazar iqtisadiyyatlı ölk l rd n f rqli olaraq respublikada idxalın m hdudlaşdırılması v ona n zar tin t şkili deyil. b)Đxraca dövl t n zar tinin t şkili öz ciddiliyi il t kc yuxarıda göst ril n amill s ciyy l n bilm z. Apardığımız t dqiqatlar göst rir ki. Mü ssis l r xarici iqtisadi f aliyy td n ld etdikl ri valyuta g lirl rini bir qayda olaraq 78 . m hz bu nöqteyi-n z rd n varislik prinsipinin mütl ql şdirilm sin heç bir ehtiyac yoxdur. aydındır ki. Y ni. 2)1995-ci il q d r Vahid Valyuta Fondu f aliyy t göst rirdi. sas n xammal resurslarından ixrac vergil ri tutulurdu v edilirdi.s ciyy l nir. Az rbaycan Respublikasının n’ n vi ticar t partnyorları il qarşılıqlı laq l rinin faktorlu t hlilind çıxış nöqt si kimi 1992-ci il-müst qilliyin ilkin dövrünün götürülm si obéektiv s ciyy daşıyır. Bel likl . V . Dövl t orqanları bu yolla qiym tl rin paritetin nail olmağı n z rd tuturdular. mahiyy t etibarı il f rqli sistem v f rqli m qs dl rin müqayis si h r hansı bir hadis nin zaman etibarı il statistik t svirind n alayı bir n tic çıxarmağa imkan vermir. problemin t tbiq edil n ş rtl rl qoyuluşu qiym tl rin liberallaşmasına m nfi t sir göst rm kl ks-effekt verir. Bu siyas tin h yata keçirilm sind ld edil n v sait bir qayda olaraq rzaq mallarının idxalat yolu il satınalınmasına s rf sas m qs d daxili istehsalçıları k skin qiym t d yişiklikl rind n qorumaq v istehlakçıların minimum s viyy d olsa da sosial mühafiz sini h yata keçirm kd n ibar t olmuşdur. Fikrimizc . yuxarıda sözüged n meyl aşağıdakı amill rin t siri altında meydana çıxmışdır: a)H min dövrd işl dil n rublun v artıq t tbiq edilmiş manatın m z nn si sü’ni sur td aşağı salınmışdır ki. buna gör d .

Fikrimizc . bu prosesin müsb t v m nfi n tic l rinin müqayis si daha çox ikincinin üstünlüyünü sübuta yetirir. ölk nin xarici ticar t laq l rinin liberallaşdırılması. Ümumiyy tl .aşağı m z nn il h min Fonda t hvil verirdil r. xarici ticar tin liberallaşdırılmasının g tirdiyi müsb t effekt v onun t fsilatı il ş rhinin 79 . Düzdür. Xarici ticar t is kapitalın xarici ölk l r köçürülm sind vasit kimi çıxış edirdi v s. Bunsuz normal f aliyy t göst r bil c k bazar mexanizminin formalaşdırılması h m d ona gör müşkül işdir ki. Bu v sait dövl t t r find n köhn sistemd olduğu kimi. kiçik potensiala malik keçid iqtisadiyyatlı ölk d bütövlükd ümummilli m nafel rin öd nilm sind xarici amill rin dominant rolu inkar edilm zdir. h m n z ri. 4)Đqtisadi konyunkturun pisl şm si «kapitalın qaçışına» g tirib çıxarmışdır. slind ölk nin xarici ticar t m liyyatlarında bu gün q d r davam etm kd olan v özünün ifrat «son» mövqel rin çatmış liberallaşdırma siyas ti v buna paralel sur td dövl tin sözüged n sferadan el h min ardıcıllıqla uzaqlaşması neoliberalizm söyk nm kl bir sıra t zadların meydana çıxmasında mü yy n rol oynamışdır. idxalata n zar t h yata keçirilmirdi. xarici ticar tin liberallaşdırılması real bazar münasib tl rinin t ş kkülü baxımından g r kli bir addımdır. h m d empirik s viyy d artıq çoxdan sübuta yetirilmiş bir h qiq tin yenid n «aşkarlanmasına» heç bir lüzum yoxdur. bununla bel . mühafiz edirdi. Buna gör d . T hlil materialları göst rir ki. manatın devalvasiyası milli s nayeni xarici r qab td n qism n d olsa. 3)Dövl t xarici ticar t m liyyatlarında birbaşa yaxud dolayısı il n zar t etdiyi xarici ticar t qurumları vasit si il hakim mövqel rini qoruyub saxlamaqda idi. Baxmayaraq ki. z ruri hesab edil n m hsulların alışına yön ldilirdi. sistemli islahatların t rkib hiss si kimi başlanğıcını 1995-ci ild n götürür.

keyfiyy tin yüks ldilm sin . Переходные экономики: реформа внешнеторговой политики//МЭ и МО №1. Özb kistanda 2. 2 C. М: «Наука» стр. n tic d bütövlükd milli iqtisadiyyatın effektivliyinin artımına t sir göst rir. Washington. Lakin. islahatların ilk ill rind bütün keçmiş sovet respublikalarının xarici ticar t dövriyy si k skin ş kild azalmağa doğru istiqam t götürmüşdür. bunun m hz göst ril n h cmd olmasını is sübuta yetirm k son d r c mür kk b bir m s l dir.Xolopovun1 bel bir fikri il h mr ylik bildirm k mümkündür ki. Bel ki. Az rbaycanda 5. pp. Ümumn z ri yanaşma baxımdan A. D.4 d f azalmışdır2. manatın k skin devalvasiyası. V .Michalopoulos. Araşdırmalarımız göst rir ki. amill rin t siri n tic sind real v ziyy tin k miyy t ölçül rini yalnız hipotetik s viyy d q bul etm k mümkündür. -Đxracın liberallaşdırılması milli istehsalçıların yeni satış bazarlarına çıxışına ş rait yaradır ki. 1998 г. The World Bank. 1 80 . 1992-ci ild n etibar n keçmiş mütt fiq respublikalar xarici ticar tin sür’ tli liberallaşdırılması siyas tini t tbiq etm y başlamışlar. Xarici ticar t dövriyy sinin ümumiyy tl .6-7. Estoniyada 2 d f . 1991-1994-cü ill r rzind Rusiyada xarici ticar t dövriyy si 1.9 d f .Холопов.verilm sin ehtiyac duymuruq. q rb t dqiqatçılarının ld etdikl ri n tic l rin qeyd edil n ş kild birm nalı t sbiti mümkünsüzdür. texnologiyanın t kmill şdirilm sin .Tarr. -Xarici r qab t m sr fl rin azaldılmasına. Trade Performance and Policy in new Independent States. Bel ki. -Đdxalın liberallaşdırılması antiinhisar siyas tinin h yata keçirilm sin ş rait yaradır.9 d f .6-7. А. bu da öz növb sind istehsalın miqyasının artımı hesabına q na t effektind n istifad olunmasına imkan verir v s. azaldığını empirik fakt kimi q bul etm k olar. qeyri-leqal idxalixrac m liyyatlarının mövcudluğu v s. h qiq t n d liberallaşdırma: -Korlanmamış qiym t strukturunu «idxal» etm y imkan verir. 1996.

5)Đdxalın mal strukturunda vv lki disproporsiyanın (istehlak sferasının prioritetliyi) daha da d rinl şm si (Az rbaycan Respublikası istisna olmaqla). t l bin aşağı s viyy li elastikliyi ş raitind ixracın fiziki h cminin artımına edil n c hdl r qiym tin aşağı düşm sin v ticar t ş raitinin pisl şm sin s b b olmuşdur. Bunu mahiyy tc .Region daxili v region xarici ticar t laq l rinin ardıcıl olaraq liberallaşdırılması n tic sind ks r MDB ölk l ri üzr ümumi s ciyy daşıyan meyll rin meydana çıxmasına s b b oldu. Bu baxımdan sas probleml rd n biri kimi ixracın xammal istiqam tli monostrukturlaşması v sonuc olaraq regional→qlobal müst vid xammal-yanacaq bazarlarının k skin v q fl t n d yiş n konyunkturundan birbaşa asılılığa düşm ni göst rm k olar. t n zzül aparan ixrac effekti kimi d s ciyy l ndirm k mümkündür. 3)Ş rqi Avropanın postsosialist ölk l ri il ticari laq l rin ifrat d r c d aşağı düşm si. Region s viyy li liberallaşma n tic etibarı il xarici ticar t sferasından dövl tin özünü t cridin g tirib çıxarmaqla bir sıra probleml rin daha da k skinl şm sin v ks r postsovet respublikalarında xarici ticar t ş raitinin pisl şm sin s b b olmuşdur. Eyni zamanda. h cmc k skin azalma. Blokxarici istiqam t yön l n ticar t axınlarının intensivl şm si. 81 . 2)Blokdaxili qarşılıqlı ticar tin dövriyy sür tinin ifrat l ngim si. 4)Đxracın mal strukturunun daha da pisl şm si v monostrukturlaşma prosesinin intensivl şm si. Apardığımız sistemli araşdırmalar qarşılıqlı ticar td aşağıdakı meyll rin formalaşdığını ortalığa çıxmağa imkan vermişdir: 1)Xarici ticar td coğrafi oriyentasiyanın k skin d yişm si v genişl nm si.

2)Xarici ticar tl ümumiqtisadi inkişaf strategiyası arasında üzvü bağlılığa nail olunmamışdır.1.Belarus 7.1. Eyni zamanda.Az rbaycan 5.Türkm nistan 12.4 12. idxal v ixrac kvotası sasında xarici bazarlardan asılılığı v ölk iqtisadiyyatının «açıq»lıq d r c sini keçid dövrü ş raitind birm nalı qiym tl ndirm k mümkün deyildir (c dv l 3. MDB ölk l rinin idxal v ixrac kvotaları Ölk l r 1.2 65.Moldova Đdxal kvotası 15 19 20 24 31 39 44 61 64 40.Erm nistan 10.5 82 . 3)Keçid dövrünün spesifikasını n z r almadan xarici ticar tin konseptual sası kimi müqayis li üstünlükl rin «xalis» ş kild götürülm si b sitl şm .Özb kistan 3.Tacikistan 11.). qarşılıqlı ticar td «ideal» modelin qurulmasına edil n c hdl rd n alayı el bir real n tic il sonuclanmadı.Qazaxıstan 4.1 6. keçmiş mütt fiql rin xarici ticar t siyas tinin t tbiqi aşağıdakı n tic l ri empirik fakt kimi ortalığa çıxarmışdır: 1)Xarici ticar tin liberallaşmasının neoklassik gözl m l ri özünü doğrultmadı.5 48.Qırğızstan 8. C dv l 3. xarici ticar tin liberallaşdırılması fonunda ölk iqtisadiyyatının «açıq»lıq d r c si haqqında n’ n vi metodikaya saslanmaqla mü yy n fikir yürütm yi d düzgün hesab etm k.Gürcüstan 6.Bel likl . yanlışlıq olardı. Neoklassizmin «v ’dl ri» real gerç klik t r find n r dd edildi.Ukrayna 9. «Açıq» iqtisadiyyat kursu götürmüş ölk l r üçün bu hal f lak tli n tic l r ver bil r. z nnimizc .0 Đxrac kvotası 20 18 30 21 8 33 35 37 17 39. Bel ki.Rusiya 2.

Đnstitutsional açıqlığının s viyy sinin d qiq qiym tl ndirilm si ticar t subsidiyaları. Mirova torqovl . problemin mahiyy tind duran başlıcam qam keçid dövrünün sistemsizlik xüsusiyy tind n doğan t nziml nm fenomeni il ş rtl nir. Y ni. Bu halda milli t krar istehsal prosesinin xarici iqtisadi laq l rd n asılılıq d r c si sas götürülür. Qeyd etm k lazımdır ki.Ustinov. tam aydın olan m s l y yanaşmada h l d stereotip baxışlar. guya ölk nin xarici ticar tinin liberallaşdırılması özünüt crid doğru aparır. Đqtisadiyyatın institutsional açıqlığı ölk nin ticar t v valyuta rejiml rinin liberallaşdırılması s viyy si il mü yy nl şdirir. ÜDM-un xarici ticar t vasit sil istehsalın.Đ. onu qeyd etm k z ruridir ki.q d r aşağı düşmüşdür. Funksional açıqlıq bir qayda olaraq ixrac v idxal kvotaları il ölçülür. Sözsüz ki. 264-265. Ümumq bul edilmiş praktikada iqtisadiyyatın açıqlığı-iki aspektd n z rd n keçirilir: 1)Funksional aspekt. bel çıxır ki. 2000. idxal kvotası is 72% olmuşdur. dolayısı il vergil r. lisenziya m hdudiyy tl ri v s. 1998-ci ild is h min r q ml r müvafiq olaraq 21% v 24%. Statistiçesko-analitiçeskiy spra- voçnik. Az rbaycan Respublikasının ixrac kvotası 1992-ci ild 113%. Lakin. M s l n. ixrac kvotasının yüks k faizl ri ölk iqtisadiyyatının açıqlığına d lal t etmir. stereotip açıqlamalar davam etm kd dir. institutsional açıqlığı biz sözün tam m nası il xarici ticar t aid edirik. str. B ri başdan. Bel ki. çoxlu sayda amill ri araşdırmaqla mümkündür. valyuta. söhb t.M nb : Đ. slind . Y ’ni. 2)Đnstitutsional aspekt. MDB ölk l rinin böyük ks riyy tind (Rusiya istisna olmaqla) valyuta rejiminin liberallaşdırılmasında ifrat 83 . h m d funksional açıqlığını t min ed bilmişl r. M: «Gkonomika». ks r MDB ölk l ri (kiçik istisnalarla) çox qısa bir zaman intervalında iqtisadiyyatın h m institutsional. bölgünün v istehlakın normal gedişinin t minatına yön ldil n hiss sinin h cminin mü yy nl şdirilm sind n gedir.

onun sosium→f rd ayrılmazlığı prizmasından sosial yönümlülüyünün qabardılması. sistemdaxili yenil şm nin k nar müdaxil siz baş tutacağına olan inamı. Ortodoksal liberalizmin ictimai praktikada t tbiqi. T ssüfl qeyd etm k lazımdır ki. slind problemin m hz yuxarıda t svir edilmiş formada qoyuluşu araşdırılan m s l il bağlı d rketm diskomfortu yaradan. xarici ticar td is spontan liberallaşdırma istiqam tl ri üstünlük t şkil etm y başlamışdır. sözüged n m ’nada n azı iki istiqam tli v qism n f rqli m zmunlu liberallaşdırmanı f rql ndirm k olar: 1)Spontan liberallaşdırma. Bel ki. idar edilm zliyi özünd ehtiva edir. Đfrat f rdiyy tçiliyin (ortodoksal liberalizmin sas çıxış nöqt si) sosial örtüy bürünm si. Ümummilli iqtisadi inkişaf prizmasından mühüm h miyy t k sb ed n c h tl r nümun olaraq aşağıdakıları göst rm k olar: 84 . 2)T nziml n n liberallaşdırma. «kort bii» is mahiyy tc xaotikliyi. h l 1992-ci ild n keçid prosesin yanaşmada şok terapiyası. xarici ticar tin liberallaşdırılması probleminin problem keyfiyy tind düzgün qoyuluşuna nail olmaq z ruridir. H r halda Az rbaycanın xarici ticar t sferasında t tbiq edil n «spontan» liberallaşdırma araşdırılan istiqam td f aliyy t intensivliyinin yüks ldilm sin s b b olmaqla yanaşı bir sıra ümumiqtisadi m zmun daşıyan probleml rin d meydana çıxmasına s b b olmuşdur. Proqram t minatı bazasında xarici ticar tin t dric n s rb stl şdirilm si. spontanprosesin kort bii gedişini yox. Bununla bah m. «spontan» v «kort bii» terminl ri arasında mahiyy t eyniliyi yoxdur. Başqa sözl . El buradaca qeyd ed k ki. el c d ifrat ks qütbl r m xsus baxışların meydana çıxmasını ş rtl ndir n başlıca s b bdir.ehtiyatlılıq v ardıcıllığa m l edirl r ki. bu baxımdan da institutsional açıqlığın tam ş kild mövcudluğunu iddia etm k mümkünsüzdür. Y ni. qeyd etm yi z ruri sayırıq ki.

sözüged n istiqam tl rd q rarlaşmış m nfi v müsb t c h tl r ölk nin qarşılıqlı ticar t 1992-2000-ci ill r rzind laq l rind analoji meyll rin laq l rinin yaranması v inkişafında ön mli yer tutmaqda davam edirl r. 2)Xarici r qab tin güclü pressinqi altında milli istehsalın dirç ldilm si probleminin k skinl şm si.2. «spontan» liberallaşdırmanın doğurduğu f sadların miqyasını bütün aydınlığı il t s vvür ed s n. onu qeyd etm yi z ruri sayırıq ki.1)Đstehlak bazarında konyunktur nisb tl rin formalaşmasında xarici amill rin üstün mövqey keçm si. 3)«Ucuz» bazar→«baha» istehsal antinomiyasının meydana çıxması. Amma el sad c olaraq sözüged n istiqam tl rin ümummilli iqtisadi inkişafda oynadığı rola n z r salmaq kifay tdir ki.): -H r şeyd n vv l. Az rbaycanın xarici ticar t dinamikası v onunla bağlı olan göst ricil r sisteminin faktorlu t hlili sasında bir sıra yeni t mayüll rin meydana çıxdığını müşahid (c dv l 3. 4)Đlkin kapital yığımı prosesinin kriminallaşması. 7)Maliyy ması v s. ticar t axınlarının istiqam ti birm nalı olaraq MDB-xarici m kana yön lm kd davam edir. 5)Milli iqtisadi t f kkürün formalaşmasında m nfi işar li rol oynaması. T hlil materialları göst rir ki. Bel ki. Bu q bild n olanların sayını bir q d r d artırmaq mümkündür. 6)Ölk nin valyuta bazarında möht kir xarakterli ç kisinin yüks lm si. Özevzp 3.2. ölk nin xarici ticar tinin regional aspektl ri baxımından güclü d yişiklikl r baş vermişdir. etm k mümkündür v pul-kredit siyas tinin s rt mahiyy tind h r hansı bir «yumşalmanın» mümkünsüzlüyünü saslandıran m nfi effektin meydana çıxm liyyatların xüsusi 85 .

0 1745.3 x x x % +73.6 39.1 404.1 232.2 -140.001 x x x -Đxracın monostruktur aspektd n inkişafı müşahid edilm kd dir.0 -0.5 -358.5 +1139.+87.0 -58.8 547.011 ı ı ı -0.002 -0.0 +339.0 x +2.010 x x x +0.0 üş.013 0.3 34.0 d f x x x x 0.8 -27. Iaxkök çk.0 -172.5 -298.2 439.2 13.5 +470.9 -288. t öhrpzezs: 1) REB up.5 32.5 faml (%) 2)Kıxaöaç 1275 bşseas: a)REB upnz.001 x +0.0 d f x x x x +. Ölk nin ümumixracatında mineral xammalın xüsusi ç kisi son 5 il rzind 33.010 0.5 +24.4 d f x +37.5 62.0 +27.2 -285.028 0.6% +40.2% -170.521 pzxk Hrşrkıxaöea 40.5 68.0 -668.6 1683.1 +2.2 38.7 -471.0 1510.037 üşük gznkük (%) a)Keıap 0.3 65.7 60.5 % -17.0 796.434 pzxk Hrşrkeıapea 56.1 +25.0 +53.029 0.2 faml (%) II.002 -0.5 -979.3 373.5 -24.015 -0.0 +94.5 672.5 +19.8% ı +2.0.5 -380.6 228.2 235.5 606.0 nzpzxk 2) Şyaq ıa.7% -198.0 375.Upnzsks bjmszpıapq çköaxzçez ıh.6 faml (%) b)Şyaq ıaxkö 333 upnzpzxk Hrşrkeıapea 43.+421 xkö upnzpzxk III.+875.8 +756.4% -6.0 x +4.0 +9.8 d f +1.5 -719.0 -13.014 0.025 1215 667.0 -55.0 -259.5 +124.9% +.8 x x x % +43.0 +5.0 x +2.012 b)Kıxaö 0.1 -29.009 +0.3 217.3 -120.3 1172.0 -25.7 37.3 713.2 -5.7 329.0 573.014 0.Ayzxbamöasls ıaxkök çköaxzç zrzpkmmaçpaxlsls eksarknaül (rps.014 0.+508.1% ı -192.008 +0.3 1077.7 -109.8 faml (%) b)Şyaq ıaxkö 754 upnzpzxk Hrşrkıxaöea 59.0 x +2.8 -2.9 -29.3 +1136.3 -19.0 ezcz ı -52.6 +463.5% ı -50.9 61.0 87.7 x +18.1 +3. I.3 +405.Iaxkök çköaxzç üapet.5% -55.2042 öaxzç euvxkmmzük 1)Keıapaç 767 bşseas: a)REB upnz. etp.5 2917.+1234.4% yük- 86 .) Ouüçzxkökpzx 1992 1995 1998 2000 1998-ök kp 1992-ök kpz skübzçzs 2000-ci il 1992-ci il 1998-ci il nisb t n nisb t n +.3 -10.023 0.70 +310.

qara v birlikd 60. 2000-ci ild is ixracatın monostruktur istiqam ti getdikc d rinl şmiş. Bkx rzğüşpeas aülplplq bjmszpıapq çköaxzçez eağa ojsk mamlprl bkx ğaeküzekx (C dv l 3. rzaq mallarının xüsusi ç kisi is 10. dollara çatmışdır.9 mln. dollardan 417. 1998-ci ild ölk nin ümumidxalatında maşın. neft sektorunun ümumidxalatda payı 20. 1994-cü ill lvan metallar (10.çatmışdır ki.8 mln. 2000-ci ild qeyd edil n t mayüll rd h miyy tli d yişiklikl r baş verm mişdir.). bunun da bütövlükd idxalın struktur t kmill şm sind rolu h miyy tli d r c d böyükdür. yüngül s naye m mulatları (5.9%. 2)Bkx upnzezs (ksçjqxaükma bptnşseas) aülplplq. Ğzx knk ğapea fxtbpjrks adlxplq rzxnzyk kıxaöls rtstüçxşnçşxş vz tsşs ekvjxükcknaükmaülsls qlüa yaras nzükmksez fxançknk özğzçezs rhrnhsühyphmhsün hyzxksz eh hx. avadanlıqlar (35%). XARĐCĐ TĐCAR TD BĐLĐTERAL ASILILIQ PROBLEMĐ Đxracın monostrukturu v onun diversifikasiyasının qısa zaman k siyind praktiki c h td n mümkünsüzlüyü qeyd edil n aspektl rin ümumi qoyuluşu ç rçiv sind n azı iki istiqam tli asılılıq meydana çıxara bil r: 1)Bkx rzğüşpeas aülplplq. -Đdxalatın strukturunda müsb t meyll r aşkara çıxmaqdadır. Bununla bel ümumidxalda istehlak mallarının payının azalması davam etmiş. neft sektorunun xüsusi ç kisi is 30%-lik h ddi keçmişdir.1% aşağı düşmüşdür. 2.3%-lik xüsusi ç kiy malik olmuşlar.2% yüks lmiş. mineral xammalın ümumixracda xüsusi ç kisi 90%-lik s rh ddi ötüb keçmişdir.(1998-ci il) yaxud mütl q anlamda 231.7%). 87 . Eyni zamanda.s l r k 68. n qliyyat vasit l ri (8.7%).3. mexanizm.3%.9%) müqayis d investisiya mallarının payı 24.

3. jmsk yarasea. Bş çjyküks afxktxk tpaxaq qzbşp jekprzük rhrnhsehx. Arra.Özevzp 3. Iarrap çzbkzçpk züaü kıxaö üjnçtxşsşs ekvjxükcknaükmaül ksnk acls ba plöa arkppzxksezs bkxkekx vz ğjg bkx vzöğpz ıarrapls qkmrzç üzvkmmzüksezs aülpl tpas cjstrjsk nkrk qzbşp jekprzrzpkekx.9 76. Axa elxrapaxlrly bkxrz’sapl znkpez ouüçzxkx nk. ekvjxükcknaükma uy rağkmmzçk j’çkbaxl kpz ğasülüa bkx maışe bkx sjgz fxtüjüks rjıasknk hrşrkpz ekxkprzük ejmkpekx vz kqçküaek ksnk acls rhğhr zğzrkmmzç ea lmas açxkbşçpaxl ülxaülseaelx. ıarrap çzbkzçpk kıxaö üjnçtxşsşs ekvjxükcknaükmaül rzüzpzs. hrşrkqçküaek ksnk ac üçxaçjokmaülsls züaü rzqüzepzxk baılrlseas jccjnçkv szçköz zpez jekprzük fxtbpjrk kpz ıaxkök bayaxpaxea ğzmaça njgkxkpzs czapkmmzçks ıaxançjxk. t öhrpzezs. njgke kqçküaekmmaçpl upnzpzxks çzırkszs 57%-k (106 upnz) kıxaö eaıkptprapaxlsls 25%-ezs gtışsş bkx rzğüşpeas aplxpax. Qabts 4. afaxlpas axa elxrapax ouüçzxkx nk. t ea rz’pşreşx nk.3 89.0 65. eağa ntsnxjç kcaez jçüzn. Ayzxbamöas vz jpzöz ez ekozx REB-hyvh tpas upnzpzxez mapsly t ğapea rhvzcczqkmmzçpk tpa bkpzx nk. Kıxaö rzsczzçksks bkx rzğüşpeas aülplpldl Upnzpzx 1. Ütrapk 7. Ksnk ac jçrk rh ağkez jekprkx.1 59. bş küçkqarzçez xjap rapkmmz ohöh tpas upnzpzxez küz bş ğap (Küpasekma küçküsa tpraqpa) 88 . upnzsks kıxaö ükmaüzçk axaülsea ejçjxrkstptik aülplplq ruvöşeeşx.1 69. hbğzükyekx nk. Ntpşrbkma 3.7 58. Maramna 6. Qasa 8. ksnk ac jçrznez tpas. Pkbjxkma Rzğüşp qzse ntcj sjcç sjcç rjçap ckpkypzxk öaspl ğjmvaspax nanat ıarrap (qjmxk-masaöaq) Hrşrkıxaöea ıhüşük gznkük (%) 77. Ayzxbamöas 5.3 90.3 Hrşrkmmzçpz. Nşba 2.

hrşrszyzxk masa rasls züaü küçksae suqçzük nkrk rhqamküzpk hüçhsphnpzxks qjme. Bjpz nk. Bhçhs bşspaxpa masa l. upnzsks (maışe ksçjqxaükma bptnşsşs) ıaxkök çköaxzçksks ba plöa tpaxaq çznpkc bayaülsls çznrkppz ekxkprzük züaülsea ğzmaça njgkxkprzük jccjnçkv ekvjxükcknaükma hghs yzxşxk zxç tpüa ea. Znüçzqekxez ğjg bkx xjap ütsşöa vaxraq rhrnhs tpramaöaqelx. Bş üağzez ruvöşe tpas ehsma çzöxhbzük bkxrz’sapl znkpez ühbşç jekx nk. Üuyühy nk. Rzğy bş suqçjmk-szyzxezs kıxaö ükmaüzçksks xjap ojxgznpkmz. jpzöz ez ehsma “ozpkxksez” pamkqpk fama rapkn tpraq suqçjmk-szyzxksezs fjxüfjnçkv ksnk acls ntsçşxpaxlsl amels znkpez rh ağkez jçrzn krnasl vjxrkx. çjıstptokma xjoktsap bayaxpaxa glıl ls pkbjxappa elxlpraül vz zccacpa elxlpraül axaülsea bzxabzxpkn k axzük qtmşpa bkprzy. ıarrap çzbkzçpk kıxaö üjnçtxş bhçuvphnez kqçküaekmmaçls üçxşnçşx rtejxspz ekxkprzük vz ekvjxükcknaükmaül hghs baya xtpşsea glıl jçrzn kqçkeaxlseaelx. üuyhojezs özğzçpzxk bkx-bkxksks apçjxsaçkvk nkrk ez qzbşp jçrzn mapsl plq tpaxel. bjmszpıapq zrzn bupohühsez.upnzpzx maışe bjmszpıapq qşxşrpax zrzpk maxelr ouüçzxükspzx. bkx ülxa jprk hbğz etdşxas özğzçpzxezs ez ıapk ejmkpekx. Ğzrgksks. Jmsk yarasea.zxçüky qzbşpşsşs 89 . hrşrkmmzçpz. kıxaö üjnçtxşsşs ekvjxükcknaükma hghs çjısknk maxelrls yzxşxkpkmk ez şsşeşpraraplelx. bş fxtüjüks ğzmaça njgkxkprzük zs ayl xjoktsap bayaxea ğzx öhx okxk rzğeşekmmzçpzxksks axaeas qapelxlpraülsl çzpzb jekx. qjme jekpzs vz ksnk ac jçrk zxçpzx eaıkpksez ğzmaça njgkxkprzük küçzskpzs çjısknk maxelrpa ıaxkök ksvjüçkükmapax. jpzöz ez upnzsks ruvöşe ftçjsükaplsa şmdşspa elxlpraül vz qjme jekpzs bayama üumnzsrznpz tfçkrappa elxlpraül fxtbpjrk rhğhr zğzrkmmzç nzüb jezs rzüzpzpzx ülxaülsa eaıkp jekprzpkekx. Ekozx çzxzcezs. Qjme jçekmkrky ntsüjfçşap baıl ls rhaükx kqçküae jprksez ruvqjpzxksks ruğnzr tpraülsa baıramaxaq.

rhaükx euvxez axçlq qzxaxpa rl ükçşaükmaea nunph njmckmmzç ezmk knpknpzxksks afaxlpraül ğjg bkx vzöğpz bkx küçkqarzçpk maışe bkx küçkqarzçks fxktxkçjçpkmk mushrhsez ğzmaça njgkxkpz bkprzy. Rz’pşreşx nk. Bş aülplplq. afaxeldlrly axa elxrapax ea ouüçzxkx nk. ehsmasls bkx ülxa upnzpzxksezs czxqpk tpaxaq Ayzxbamöas xjoktsap aüfjnçpk aülplplq baılrlseas eağa zpvjxk pk vzykmmzçezekx. “Asnpav” ıaxançjxpk ksnk ac küz ütsşö j’çkbaxl kpz xjoktsap badplpldls eusrzypkmksk txçaplda qtmraqpa bkpkçjxap aülplpldl rhçpzqpz ekxrzn kqçkeaxlseaelx. züpksez kqçküaek ksnk acls rhrnhsphmh üşaplsa öavab vjxzs züaü özğzçekx. Ehyehx. Ayzxbamöasls ıaxkök çköaxzç euvxkmmzüksez züaü çköaxzç faxçsmtxpaxlseas ğjg bkxksks faml 25%-pkn ğzeek a rlx. xjoktsap çköaxzç rznaslsls qjmxk-çaxkc rzğeşekmmzçpzxksezs “çzrkypzsrzük” küçzmk ıarrap çzbkzçpk kıxaö üjnçtxşsşs ekvjxükcknaükma fxtüjüksks eaıkpk rzsçkqksezs etdas bkx ğaeküzekx. Zozx szyzxz apüaq nk. Bjpz nk. eaıkpk kqçküaek çzsykrpzsrzsk ez zğaçz jçrznpz. Nkgkn çşçşrpş bayaxa rapkn. Ejrzpk. bhçuvphnez ıaxkök kqçküaek czapkmmzçez ütükapkqçküaek üzrzxzpkpkn üzvkmmzüksks mhnüzpekprzük kpz upnzsks ıaxkök çköaxzç zxakçk axaülsea ehyrhçzsaükb aülplplq ruvöşeeşx. Üabkq ÜÜXK euvxhsez ctxrapa rl vağke kqçküaek rznasls ejyksçjqxaükmaül rkppk euvpzç rhüçzqkppkmk baılrlseas ıhüşükpz çzğphnzpk tpas bkpkçjxap aülplpldls axaeas qapelxlpraülsa krnas vjxrk ekx. zpzpıhüşü njgke kqçküaekmmaçpl üzökmmz ea lmas upnzpzxez qjme jekpzs aüfjnç eağa qabaxlq vz eağa ntsnxjç znkpez çzyağhx jekx. faxapjp üzökmmz ea lramas ksnk ac fxtüjük ntrfpjnüpkpkn njmckmmzçksezs şyaqelx vz zs maı l ğapea upnzsks kıxaö üjnçtxşsş ehsma bayaxlsls “asnpavlsa” gjvkxz bkpzx.yzxşxkpkmk cknxksk txçaplda qtmşx. tsea hrşrkmmzçpz. Panks bş ğjg ez t 90 . kıxaö ükmaüzçk kpz hrşrrkppk kqçküaek ksnk ac üçxaçjokmaülsls rzqüzezşmdşspşq baılrlsea zpaqzpzsekxkprzük fxtbpjrk eağa ea nzünkspz z bkpzx.

MDB daxili qarşılıqlı iqtisadi münasib tl rin sistemli t hlili v saslanmaqla birm nalı ş kild bel bir n tic y ld olunan yekunlara g lm k mümkündür ki. ıhüşükpz kıxaöls ötdxackmaül vz eksarknaülsls amels znkpez ouxhszs rjmp vz çzramhppzxk bjpz bkx çzğphnzsks ouypzskpzs tpeşdşsa hbğz mjxk qtmrşx. Fxtbpjrks xjoktsap aüfjnçpzxk baılrlseas zs gtı rhıçzpkcpkn etdşxas özğzç REB vz tsşs ozpzözmk kpz badpl tpas rzüzpzpzxekx. Bel ki. t öhrpzezs Ayzxbamöasls bkpkçjxap aülplplq “çzpzüksz” eh rzmk suqçjmk-szyzxksezs zpvjxk pk ükçşaükma maxaelx. beş ölk nin daxil olduğu gömrük ittifaqından k narda qalmaq yuxarıda göst rdiyimiz anlamda region bağlılığının formalaşması prosesini xeyli l ngidir. lakin t hlük ni bütünlükl aradan qaldırmır. Iaxkök çköaxzç zpaqzpzxksks. istehsal problemi il üzl ş n. MDB daxili gömrük ittifaqı h m istehsal. ekozx çzxzcezs nkgkn çşçşrpş bayaxa rapkn upnzpzxks. p. Başqa sözl . H qiq t n d .ejrzn ejmkpekx nk. Eyni zamanda. inteqrasiya blokunda regional istehsal münasib tl rinin qarşılıqlı faydalılıq bazasında formalaşdırılması baxımından h lledici rol oynaya bil c k lider-ölk yoxdur.ölk l rin sosial-iqtisadi inkişafına heç bir t sir göst rm y c kdir. ksçjqxaükma bptnşsşs şyşsurhxphphmhsh hbğz apçlsea qtmşxüa. vv la. h m d istehlak effekti baxımından tam 1 F. yoxdur1. dünya standartları s viyy sind m hsul buraxa bilm y n. 91 . 148-149.Pasos Regional Integration of Trade among less Developed Countries. REB eaıkpk ksçjqxaükmasls züaüzs vz ba plöa tpaxaq çzeavhp ücjxaülsl zğaçz jçrzük bkx çzxzcezs. istehsal f aliyy tinin yenid n bölgüsü imkanlarının m hdudluğu (h tta yoxluğu) üzünd n inkişaf etm kd olan ölk l rin gömrük birlikl ri ç rçiv sind regiondaxili ticar tin genişl ndirilm si perspektivi dem k olar ki. dünya bazarında r qab tqabiliyy tliliyi ifrat d r c d aşağı olan ölk l rin gömrük ittifaqı ç rçiv sind inteqrasiyası heç bir s m r ver bilm z. London-Basingtoke 1973. upnzsks ıaxkök çköaxzç ükmaüzçksez tfçkrappa elxra küçkqarzçpk ezmk knpknpzxks afaxlpraülsa jğçkmaö mtıeşx. lb tt . gömrük ittifaqı üzv.

küçjğüap fxtbpjrksks tfçkrap ğzppksz çznas vjxz bkpzözn pkejx-upnz mtıeşx vz bş ğap uy-uyphmhsez ourxhn kççkcaqlsls küçjğüap jccjnçksk bzxk ba eas rhrnhsühy jekx. “…üzsamj rappaxl hyxz keıapaçl zvzyjezözn küçjğüap üağzpzxksks maxaelpraül ğzçça çköaxzç aılslsls bptneaıkpk küçkqarzçz muszpekmk çzqekxez ez küçjğpan üzrzxzük vjxz bkpzx”1. mapsly çzeavhp ücjxaülsea ksçjqxaükma fxtüjüpzxksks ühs’k üşxzçez ojsk pzsekxkprzük vz çjy-çzpzükn bş küçkqarzçez ğhqşqk bayasls ctxrapa elxlpraülsa jekpzs özğepzx 1 Cooper C. Rzğy bşsa ouxz ez.. Axa elxrapaxlrly ouüçzxkx nk. REB ojxgznpkmk bş qzsazçks ğjg bkx xjap rzyrşs ea lraeldlsl ouüçzxkx.yararsızdır. Journal of Political Economy. ğzr ez xjoktsap üzvkmmzez Mz’sk. kqçküaek xjoktsap eksarknasls kqçküaek üabkçqzezrpkpkmk jpz ğzrks üzvkmmzpzxez ez çzeavhp ücjxaülsls czapkmmzç rjıaskyrksezs cşsnüktsap aülplplqeaelx. Ehyehx. bz’yk çzeqkqaçglpax bjpz bkx cknkx kxzpk ühxhxpzx nk. Knksökük. p. panks ksnk acls mapsly vz mapsly bayaxls üfjükcknaül kpz badpasraül “mjxksez üamraq” jccjnçksezs ba qa bkx jm vjxrzmzöznekx. Ğzqkqzçzs ez. mşıaxlea ea qjme jçekmkrky nkrk. REB rznaslsea xjoktsap hrşrbayaxls ctxrapa raül kpz zpaqzeax tpaxaq qkmrzçpzxks skübk ezmk rzüksz hrke jçrzn üaezpuvphn tpaxel. ğzr rkppk. bşsşs hghs bkxpkn upnzpzxk çzxzcksezs tfçkrap ıaxkök çaxkc çzçbkq jekprzpkekx nk. Fxtbpjrz hrşrszyzxk baıl bjpz bkx ğzqkqzçk a naxparada krnas vjxkx nk. 1965. 92 . bş ea rhaükx ükçşaükma gzxgkvzüksez qjmxk-rhrnhsehx. küçjğpan jccjnçksz ozçkxkb glıaxramaöaqelx.F. 73. ourxhn kççkcaql upnzeaıkpk küçjğpanls üçxşnçşx ezmk knpkmksz. Massell B. vol. N-5. rhsaükbzçpzx üküçjrksez çzeavhp rjıaskyrksks ğzx öhx rzğeşekmmzçpzxezs ayae jekprzük rhaükx sjtpkbjxapkyrks rağkmmzçksz şmdşseşx.A. Bş ğapls xjapplq ezxzözüksks öhy’kpkmk tsa ezpapzç jekx nk. Zvvzpa. xzqabzçqabkpkmmzçpk kqçküaek üçxşnçşxpaxa rapkn tpramas upnzpzxks ourxhn kççkcaql maxaçraül rz’saülyplqeas ba qa bkx jm ejmkpekx.461-476.

xjoktsap bhçuvphn szçköz j’çkbaxl kpz rkppk raxaqpaxls çar vz etpdşs znkpez uezskprzüksk çz’rks jez bkpzözn züaü vaükçzpzxezs bkxkekx. xjoktsap bhçuvpz rz ntrfpjnü ıaxançjx ea lrlx vz bhçhsphnez rzörş kqçküaek fxtüjüpzx bumhn kqçküaek ftçjsükapa rapkn tpas upnzsks zpksez özrpz kx. üçxşnçşxöa şmdşsüşypşq.bkpkçjxap aülplpldls hrşrrkppk rzsacjpzxz bkxba a çz’ükxksk eağa ea ohöpzsekxz bkpzx. Zozx xjoktsap üzvkmmzez bkpkçjxap aülplpldls rzyrşsşsa ükmaük fxtüjüpzxk ez eaıkp jçüzn. Znü-çzqekxez. Jpz REB-sks nkgkn rknxtbptnpaxa buphsrzük ez rzğy ükmaük aüfjnçpzxks xjapplqpa şypa ramas vz shramk nzxasz znkpez qabaxelpraülelx. üküçjrpk küpağaçpaxls afaxlpraül çjypkmk baılrlseas zğzrkmmzçpk czxqpzxks ruvöşepşdş REB eaıkpk ourxhn kççkcaqlsls “uph etdşprş ” kejma njmckmmzçksez qzbşp jekprzüksk zxçpzsekxkx. REB-mz rhsaükbzçez rzğy bş aüfjnçks qabaxelpraül xjap ojxgznpkmks rağkmmzç gapaxpaxlseas kxzpk ozpkx. tsea üuyhojezs ğaeküzsks upnzrky hghs sz qzezx rhğhr zğzrkmmzç nzüb jçekmksk ouxz bkpzxkn. ksçjqxaükma ojsk çznxax küçjğüap fxtüjüksk bhçuvphnez zğaçz jçrzpkekx. Qzxbk Avxtfa upnzpzxksez ojezs ksçjqxaükma fxtüjüpzxksks çaxkık çzöxhbzük ouüçzxkx nk. Panks. bkpkçjxap aülplplq uy-uyphmhsez rzsck szçközpzx etdşxas cjstrjs ejmkpekx. Axa elxeldlrly fxtbpjrks fxkyraülseas masa elqea. ğzrgksks ühbşç jekx nk. Bş aülplplq mapsly t ğapea znüjccjnç etdşxşx nk. Ütükap-kqçküaek ksnk aca çz’ükxks üuyhojezs aülplplq vzykmmzçksez rhrnhsphmh ksnaxjekprzyekx. 93 . Kqçküaek czapkmmzçks çzsykrpzsrzük rjıaskyrksez ouypz ouxhszs czxqpzx. bş çzöxhbz. xjoktsap bhçuvphn bkxqhçbph üzökmmz ea lmaöaq vz hyvupnzpzxks kqçküaek ftçjsükaplseas üzrzxzpk küçkcaez jçrzn krnaspaxlsl axaeas qapelxaöaqelx. Bhçhs bşspax axa elxeldlrly fxtbpjrks mapsly kqçküaek aüfjnçpzxksk uyhsez jğçkva jekx. bş t ejrznekx nk.

tsşs rzyrşsöa rhaükxpz rzüksz ozçkxkb glıaxraplelx. Iaxkök çköaxzçks pkbjxappa elxlpraül euvpzç rheaıkpzüksks pzdvksz ejmkp. Bş fxtbpjrks us fpasa gznkprzük pabhephmh “bkx rzğüşp→bkx upnz” üksextrşseas maıa qşxçaxraq küçzmksz üumnzskx. Iaxkök bayaxpaxea czapkmmzçks adlxplq rzxnzyksks rknxtüzvkmmz üşbyjnçpzxksks hyzxksz njgkxkprzüksez çzexkökpkn fxksükfksz üuyühy zrzp jekprzpk vz kıxaöls fxktxkçjç küçkqarzçpzxk hyzxksez ülxc kqçküaek hüşppaxa züaüpasas euvpzç szyaxzçk ohöpzsekxkprzpkekx. ıaxkök kqçküaek czapkmmzçks ötdxack çzrzxnhypz rzüksz mtp vjxkprzrzük rhaükx “tmşs qameapaxl” gzxgkvzüksez züaü vaükçzpzxezs bkxk. Rşpçkpkçjxap zpaqzpzxks ğzx vzöğpz ksnk ac jçekxkprzük. -Kıxaö ükmaüzçk kpz hrşrkqçküaek ksnk ac üçxaçjokmaül axaülsea hyvk zpaqzpzxks ctxrapa elxlpraül vz bş mushrez bş ohs ğzmaça njgkxkpzs czapkmmzçez rağkmmzç ezmk knpknpzxksks afaxlpraül yzxşxkpkmk.Üküçjrpk çzeqkqaçls szçközpzxksz züaüpasraqpa fxtbpjrks ğzpp jekprzük küçkqarzçpzxk nkrk a adleanlpaxls us fpasa gznkprzüksk rzqüzezşmdşs ğjüab jekxkn. bzpnz ez mjoasz glıl mtpşeşx. ğap-ğaylxea znü-fxtüjü rh ağkez jekprznezekx. jpzöz ez. jpzöz ez ksnk ac üzvkmmzüksezs aülpl tpramaxaq ğjg bkx xjoktsap qşxşrpa rhsaükbzçpzxez bkpkçjxap aülplpldls ctxrapa raülsa krnas vjxkprzrzpkekx. szksnk njgrk rhççzckqpzxpz. mjsk çjıstptokmapaxls upnzmz özpb jekprzük axaülsea ksçjqxaçkv badplplda sakp tpşsraül vz ıaxkök çköaxzç zxakçksks tfçkrappa elxlpraül fxtbpjrksks ğzppk yzxşxkpkmk szyzxz aplsraqpa ruvöşe üaçl bayaxpaxlsls ntrfpjnü çzeqkqksks 94 . Çzzüühcpzx tpüşs nk. -Kıxaö ükmaüzçk kpz ksvjüçkükma aılspaxlsls. -Rhaükx njgke euvxhshs üfjükcknaülsl vz xjap bayaxls ğzpz ctxrapa ra rzxğzpzüksez tpeşdşsş szyzxz apaxaq. Züpksez fxtbpjrz bş çzxyez masa rasls rağkmmzçksez nkgkn upnzsks uyhsh qtxşra “ksüçksnçk” eamaslx.

müşahid edildiyin funksional laq liliyin h miyy tsizl şm si v yekun olaraq k miyy tc qiym tl ndirm nin m nasızn’ n vi metodika baxımından uyğunsuzluğun açıq-aşkar baxmayaraq. z nnimizc . Cknxkrkyöz.rhçzraek tpaxaq afaxlpraül vz aplsas szçközpzxz züaüpasraqpa rzqüzepk bayaxpaxls ma ea. ıaxkök çköaxzçez bkpkçjxap aülplplq üksextrşsşs axaeas qapelxlpraül suqçjmk-szyzxksezs kıxaö ükmaüzçksks çznrkppz ekxkprzük üts ezxzöz ojsk zğaçz eakxzük tpas arkppzx ntrfpjnüksks jmsk yaras ksçjxvaplsea szyzxz aplsraülsl çzpzb jekx. m hz h min aspektd n t dqiqat prosesin keyfiyy tc yeni konseptual yanaşmanı ortalığa çıxarmağa imkan ver bil rdi. ğjg tpraüa. h m n z ri d rketm . Empirik t dqiqatın n tic l ri sasında ümumil şdirilmiş müsb t meyl v t mayüll rin mövcudluğu h l keçirilm si d m hdudluğu il öz-özlüyünd hansısa bir qanunauyğunluğun empirizmin «imkanlarının» meydana çıxmasına d lal t etmir. formalaşmış situasiyanın a pastreori olaraq qiym tl ndirilm sin nail olmanı. zaman etibarı il laşmasından gedir. mşıaxlea qjme jçekmkrky küçkqarzçpzxez afaxlpaöaq ezmk knpknpzx ruvöşe qjmxkrhzmmzspkmks zğaçz eakxzüksk zğzrkmmzçpk ezxzözez eaxapçrada krnas vjxzöznekx. s batsızlıq. h m d ticari prosesl rin gedişind qeyri-mü yy nliyin ön plana çıxması. Qarşılıqlı ticar tin faktorlu t hlilind . keçid dövrünün spesifikasını n z r almaqla. Ouxhsehmh nkrk. rzqüzepk üjqrjsçpzxks üjgkprzük. -Üçxşnçşx küpağaçpaxls afaxlpraül vz bş züaüea kıxaö ükmaüzçksks tfçkrappa elxlpraül küçkqarzçksez euvpzç fxtqxarlsls k pzskb ğaylxpasraül. dayanıqsızlığın q rarlaşması. Sistemsizlik fonu yaradan keçid prosesi iqtisadiy- yatda sah vi v struktur qarşılıqlı asılılığı keyfiyy tc o q d r aşağı salır ki. Söhb t. h tta qeyd edil n reallığın