P. 1
Badem Yetiştiriciliği, Hastalıkları ve Zararlıları (www.etarim.net)

Badem Yetiştiriciliği, Hastalıkları ve Zararlıları (www.etarim.net)

|Views: 150|Likes:
Yayınlayan: Levent KIRCA
ETARIM.NET | Türkiye'nin Tarımsal Haber ve Bilgi Paylaşım Portalı
http://www.etarim.net
ETARIM.NET | Türkiye'nin Tarımsal Haber ve Bilgi Paylaşım Portalı
http://www.etarim.net

More info:

Published by: Levent KIRCA on Jan 29, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF or read online from Scribd
See more
See less

10/20/2013

Sections

Yeti~tiriciligi

Hastahk ve Zororllon

Badem

BADEM YETIFIRICILIGI

------~~
1.

iCiNDEKiLER

---------~
7 9

GIRI$......................................................................................... VETI$TIRICILlGI
OZELLiKLERI...

2. BADEMIN VAVILI$ VE ORJINI.... 3. NIC;IN BADEM 4. MORFOLOJIK

:..............

13
15 18 21

5. EKOLOJiK ISTEKLERI........ 6. C;IC;EKVAPISI, TOZLANMA VE DOLLENME BIVOLOJlsl.... 7. EKONOMIK

ONEMI..................................................................

23
25

8. POMOLOJIK SINIFLANDIRMA..... 9. ONEMLI BADEM C;E$iTLERI VE OZELLlKLERi...... 10. BADEMIN C;OGALTILMASI 11. BAHC;E TESISI VE VILLIK BAKIM I$LERI... 12. HASTALIK VE ZARARLlLAR................................................. 13. SONUC;.

27 33 40
46

53

3

BADEM

YETIFIRICILIGI

1.

GiRi~
Anavataru Orta ve Ban Asya kabul edilen ve Dunya kabuklu meyve

8ademi cazip hale getiren en onemll unsurlar; vasrtsiz toprak sartlanna adaptasyon yeteneginin olmasr, besleyicilik yonuyle onernl ve bundan kaynaklanan ekonomik degeridir.
ligi Olkemizde de qittikce yayqrnlasrnaktadrr.

uretiminde onernf
bir yere sahip olan bademin yetistirici-

Gecrniste sadece Ege b61eklenmesiyle

gesi, Akdeniz ve Gunsydoqu Anadolu b61gesi ile srrurh kalan yetistiricilik alanlanna son yrllarda, diger b61gelerde de plantasyonlann yetistirlcillk alanlan qenislemektedir. Bademi cazip hale getiren en onern-

7

1FT lEGITIM

SERISI

·46·

Ii unsurlar; vasrtsrz toprak sartlanna adaptasyon yeteneqinin olrnasr, besleyicilik yonuyle onemi ve bunclan kaynaklanan ekonomik degeridir. Badem ilkbaharda en erkerr clcek acan meyve tUrOdur. Bu nedenle ilkbahar gee;donlanndan etkilenir. Bu durumdan olusacak zarardan korunmak icin ozellikle gee;clceklenen ceslt ve tiplerin Oretime kazandtnlrnasi her gee;en gOn artmaktadrr, Ulkemizde son yitlarda ozellikle GAP bolqesinde ekolojik taktorlerin badem yetil?tiriciligine uygun olmas: nedeniyle badem plantasyonlannm arttlgl gozlenmektedir. Bu meyve turune istek diger bolgelerde de artmaktadrr. Ulkemizin ozellikle Orta Anadolu Bolgesinde cok geniI? vasitsrz yada otekt meyve tUrlerinin kullarurnma uygun olmayan ve engebeli karakterde bulunan topraklar ie;in badem fevkalade onernli bir bitkidir. Bu bolqelerde yapilacak erozyon onlerneye yonelik agae;landlrma causrnalannda bademin mutlaka kutlarutmas: gereklidir. yOnkO badem vasifsrz (kotO) toprak sartlanna uygunlugu yam srra kurakllga da dayaruklidrr. Ote yandan meyvenin ekonomik degeri de cok yOksektir. Ie;badem elde edilmesi istihtarn yaratrct bir faaliyet olmast yarunda yakacakta temin edecektir. BOtOnbunlann yarunda badem, ozellikle Ulkemizin hububat arnban sayiIan Orta Anadolu'da, hububatta cok onemli ekonomik kayiplara sebep olan sune zararhsmm yurnurtalannm parazitlerinin onemli bir yasarna alaru olarak da onernlldir. Belirtilen butun bu ustun ozelliklerl goz onune almarak badem yetil?tiriciliginin gelil?tirilmesi, hie;olmazsa badem yeti~tiriciligi ie;in mevcut potansiyelin bir kisrrunm degerlendirilmeye baslarulmaSl arnaciyla Tarim Bakanhqma bagll Tarim lsletmeleri Genel MOdOrIOgOnce (TIGEM) son yrllarda onemll cahsrnalar yapumaktadrr. Bu cahsmalar cerceveslnde TIG'EM'e bagll Ceylanpmar ve Ataturk TIM'de a~11I upt 10 badem ftdaru yanmda tOplUbadem e;ogOrO yetil?tiriciligi calrsmalan baslatrlrmstrr.

Ie

BADEM

YETIFIRICILIGi

,1-

.2. BADEMiN YAYILI~I

VE ORiJiNi

rr n n
)-

Bademin (Amygdalus communis L.) anavataru Orta ve Batt Asya'drr, Buradan Qin, Hindistan, Iran, Suriye ve Akdeniz Ulkelerine yayilrrustrr. Amygdalus oriental is ve Amygdalus turcomonica turleri ulkernizde

krrac

b61gelerin tipik bir bitkisidir. Agac;lan dikenli cal: sekllnde, meyveleri cok kuc;uk, sert ve kahn kabukludur. Kuraga cok dayarukltdrr. Bu nedenle bu tur icerislnden kultOr bademleri icin bodur anac 6zelliginde ve kultOr cesltleriyle iyi uyusanlan secllerek kullarulrnaktadrr. Badem, kuzey van kurede 30-44, guney van kurede ise 20-40 enlem

l-

a
r-

dere.celeri arasinda yayrlrnrstrr, Dunyada onemli badem uretlclleri ulkeler

srrasryla ABD, Ispanya, Italya, Fas, Suriye, Tunus, Pakistan, Yunanistan
ve Turkiye'dir. GAP

a
j)
1-

bolqesl

sahip oldugu uygun iklim kosullan nedeniyle badem

Turkiye'de badem fidam yetiftiriciligi tohum ile yaplldlgmdan ~ok genif bir gen potansiyeli mevcuttur.

icln

r.
'1-

cok onernli bir bolgemizdir. Bolgede hukurn suren yuksek yaz srcakhklan taze sofrallk meyveler ic;in sorun teskil ederken, kurutularak degerlendirilen badem icln

!p
la Ie

.

yuksek yaz srcaklrklan cok onernli bir avantajdrr. Badem, GAP b61gesinin
gerek sulanan gerek kurak kosullan lcln buyuk gelecegi olan bir meyve turudur, Gecrniste sadece Ege, Akdeniz ve Guneydogu Anadolu bolQeleri ile smrrh kalan yetistiricilik alanlanna son yillarda diger bolqelerde de istegin ve yeni plantasyonlann arttlgl qorulrnekte olup yetlstirlcller taranndan asrh fidan talepleri de giderek artmaktadrr. Tarim lsletmelerl Genel Mudurlugune bagh Ceylanpmar ve Ataturk TIM'de hazirlanan proje cer. ceveslnde a§11Ituplu fidan uretlrnlerl baslatrlrmstrr, Ulkemiz bademinin anavatam olan yerlerden birisidir. Ve yabani tiplerine sikca rastlanmaktadir. Yapilan arasnrrnalara gore 4000 YII once

-i:ij:i-

p§-

9

CIFTCI EGITIM SERISI ·46· bad em kultOru ilk olarak Iran, TOrkiye, Suriye ve Filistin'de baslarrustrr, Daha sonra buralardan Yunanistan ve Kuzey Afrika'ya gotOrulmu§tOr. Bu sekilde Italya ve Ispanya'da cok eski caqlardan beri yetistirilrnektedlr.

uretlrni en uygun olarak Akdeniz cevresindeki ulkelerde yerlesmistir. Badem aqaclari kuzey yanrn kOrede 30-44 enlem derecelerinde m rakrrnlarda ekonomik olarak yetistiricitik yaptlmaktadrr. gO-

ney yanm kurede ise 20-44 enlem derecelerinde yetistirilmekte 600-1000 Daha sonralan badem GOney Avrupa'dan Kuzey Amerika'ya gotOrulmu§ ve ozellikle Kaliforniya'da 1940 yrhndan-sonra buyuk bir qelisrne qostermistir. Badem esas itibariyle bir steak iklim meyvesidir. Ozellikle meyvelerin olqunlasrnasi Anadolu'nun gineuygun icin yuksek sicakhklara ihtiyac duyan badem, bu nedenle cok yuksek yaylalannda yetlstirllemernektedlr. Karadeniz

bolqeslnln serin ve oransal nemi yOksek kesimleri de badem yetlstlrlcilldegildir. KI§ dinlenme ihtiyact dusuk olan bademin yetlstlriclligini krsitlayan en onernli taktor ilkbahar ge9 donlandir. Bu nedenle bu gibi yerlerde gec Cicek acan tipler bOyuk onern arz eder. Kurakliqa oldukca dayarukhdrr. Genis olcude tohumla Oretiminin yaplldlgl badem yesilkabuklu Cag-

la devresinden itibaren tOketilen bir meyve tUrudur. Bu haliyle $ubat sonu - Mart basmda piyasaya ilk cikan erken yazllk bir meyve tOrOolan badem, bundan sonra icinin tam geli§mi§ ve sertlesmis oldugu devredeki toketimi ile daha bir onern kazarur, Gida sekerlerne sanayi ve kozmetik sektorlerinde kullarulrnasi onernlni artrran diger ozelligi olmaktadir. Bademin ozellikle kirecli topraklara toleransi ile kurakhqa dayarukhhqr . ise aqaclandrrrna yonuyle onernlni daha da arttrmaktadrr.

10

L

Turkiye'de badem fidaru yetlstlrlclllqi tohum ile yaprldrqrndan cok geni§ bir gen potansiyeli mevcuttur. Aynca son yrllarda yurt dismdan stan-

dart ce~itlerinde get.i.rilmesiyle mevcut gen potansiyeli daha da zenqinlesmistir. Ote yandan Ulkemizde seleksiyon rslahi yoluyla elde edllmis kali-

.

.

BADEM

YETI~TIRICILIGI
verimlilik yo-

r.

. teli yeni tip ve cesitlerde mevcuttur. Gerek kalite gerekse

r.
Ie

nuyle uretirne ahnmasmda yarar qorulen bu cesitler ile ozellikle geg giceklenen cesitler ve d611eyicicesitlerin rnuhafazasi arnacryla TIGEM Ataturk Tarim lsletrnesi Mudurlugu arazilerinde bir darruzhk kurulrnustur. TIGEM, Ataturk TIM'de tesis edilen bu darruzhk merkezinde, kendi tesislerinde ureteceqi a~11ItUplu ve a~11Icrplak koklu badem fidaru uretiml icln gerekli a~1 kalemleri temin edilmektedir. Projenin diger uygulama alaru olan Ceylanpmar TIM'de bir badem arasnrrna parseli mevcut olup, yeni cesitler ilave edilerek bir darruzhk parsel daha kurulrnustur Ceylanpmar TIM Badem damrzlrk tesisi

J-

)0
LrI

a'in lie

liz i1icigilk-

19,0)atortlk :leise Badem, ulkernizde agag sayrsi yrllar itibariyle hemen hemen ayru sa-

gean-

yilarda kalrrus, uretimi, genellikle iklim sartlanna, ozelliklede ilkbahar geg donlarma bagll olarak degi~iklik g6stere!1 bir meyve turudur. Gerek agag sayrsi ve gerekse uretirn miktan bakrrrundan en 6nemli b61geler Ege ve

e~.ali-

11

Akdeniz bolqeleridir. Ulkernizde agay basma verim hem bolqeter itibariyIe farkliliklar gostermekte hem de diger ulkelerle klyaslandlgrnda du!?uk kalrnaktadrr. Ulkerniz badem agaylannrn cok buyuk bir yogunlugunun tohumdan yetistlrllrnls olmas: sebebiyle meyvelerin kalitatif ve kantitatif karakterlerinde onernli oranda farklar ortaya cikrnaktadrr. Tlirkiye'deki toplam badem agaci sayismm % 49,1 'i 10 llde yer alMugla, Tun-

makta ve bu illerin badem uretirn miktan toplam uretimin % 61,1 'ini teskil etmektedir. Bu iller srrasryla Iyel, Antalya,Elazlg,yanakkale, celi, Karaman, Denizli, Mardin, Dlyarbakrr'drr. Meyve veren yastakl agay sayrsi bakrrrundan Mugla ~Iien aglrlikli il olmasrna ragmen agay basma verimin en du!?uk olmasi nedeniyle uretlrn paymda ilk srrada yer alamarnaktadrr. Ulkernizde badem uretlml daha cok kapama bahcelerden ziyade yit bitkisi ve srrur agaylandlrllmasl Modern tanmteknikleri sak olrnamaktadrr. Turkiye'ds badem uretirni yapilan bahcelerin dekara verimleri, ortaolarak dikilen agaylardan yaprlmaktadrr, bu tesislerde standart cesltlerde kullamlmayan

kullanurnadtqmdan verim du!?uk olmakta, meyve kalitesi de iyi ve yekne-

lama bahce buyuklukleri, uretirnde kullarulan cesltlerin standartlan konulannda yeterli kayrf bulunarnarnaktadtr. Ulkemizde badem yeti!?tiriciligi binlerce yildan beri yapnrnakta olmasrna ragmen, uretlrnin generatif (tohumla) yolla yapilmasr, uretimln standardizasyonumi enqellernistlr. Halen Ulkemizde mevcut badem agaylanrun tarnarruna cok yakrn kisrruru, tohumdan yetismls kahn kabuklu, sekil, irilik, renk ve tad bakrmrndan bir ornek olmayan ve iy randrrnam du!?uk ( % 18-20) meyvelerveren agaylar olusturrnaktadrr, Bu durum hem uretlmimizi hemde lhracatrrmzi engelleyen bir yaprdadrr. Ozellikle belli standart cesltlerle kurulrnus plantasyonlann donlanrun yaptlgl

srrurh sayrda olusu ilkbahar gey
tekniklerinin kullamrn uretiminde istenilen duzeye

zararlar ve modern yetistlrme

oramrun du!?uklugu gibi nedenler, badem

BADEM

YETIFIRICILIGI

_ tk
)_

ulasrlarnarnasmm ana nedenini olusturrnaktadrr, Degi!?ik yillarm verim ortalamalan almdrqtnda 12 yrlhk ortalama agag basi verimin 10,6 kg/agac olduqu hesaplanmaktadrr. Qe!?itlerimizin standart olmarnasi ve iC randr-

allkil

marun du!?uk olmasi ( % 20) dolayrsryla agac bast iC badem verimi 2,12 kg/agac gibi cok du!?uk kalrnaktadrr,

n-

3.

NiCiN BADEM YETi~TiRiCiLiGi
Genclik klslrllgl 2-3 YII olup 4. yrldan iti-

:lC
la a-

A-Avantajlarl 1-Erken meyveye gecerler

baren ekonomik anlamda verime yatarlar. 2-0iger meyve tOrlerine nazaran kotu toprak sartlanna adaptasyon-

cit

hr.
de le-

Ian ve toleranslan iyidir. (2. strut topraklar) yani toprak istekleri yonunden seclcl degillerdir. 3- Dollenme biyolojisi bakrrnmdan kendine verimli cesltler mevcut olup uyusrna bakirrundan srkmtt yaratmazlar. 4- Pahah bir meyve olmasi yonuyle cok ekonomiktir. Agag basma 78 yasrndaki bir agactan 8-9.kg/Agac iC meyve almak murnkundur. 5-Bademin diger meyve tOrleri gibi hastalik ve zararh yonunden

ta1U-

ra:In:Inikil,
ik ( etian~ec
11m

sansh olrnasrdrr. Yalova sartlannda bile en fazla 2 ilaclarna (Yaprak biti, Nadiren tc kurdu) yaprlrnaktadrr. 6- Guneydogu Anadolu Bolqesi gibi topraktaki toplam kirec yonunden sikmtrh olan yerlerde kirece dayarukh anac kullanma zorunluluqu vardrr. Oysaki tum meyve turleri lcerlslnde kirece en dayarukh meyve to; ru bademdir. Bu nedenle Guneydogu yacak tek meyve tOru bademedir. 7- Orta Anadolu bolqeslnde sulanamayan yarnac alanlar ozellikle badem iCin fevkalade uygundur. Anadolu Bolqeslnde sikmn olma-

eye

13

~I FT~ lEG

ITI M....S.......R...I S;...;.I ......... .""__~ .E ......,..;46;...,

~".,...........,..---=~,....__",,,.

__

I

Dollenme biyolojisi bakumndan kendine verimli ~e,itler mevcut olup uyusma

8· Antepfrstrgma tek alternatif meyve demdir. tOrO ba-

bakimmdan srkmtr yaratmazlar.
dirma cahsmalannda, serit agaglandlrmasmda

9· Aga~lan·
ve erozyonla kontrol amach yapilan calrsrnalarda en ideal meyve bademdir. Yaprsmda recine olrnamasi yangma karl?I buyuk avantajdrr, 10· Her 5 dekar alan icin 1 kovan konularak meyve Oretiminin yarn srra bal Oretimi de yapilabllmektedlr.

t t-Kabuklanru

kirarak ig meyve elde edilmesi istihdam yaratan bir

husus olup kabuklan da yakacak olarak oldukca onemlidlr. 12·Beslenme yonuyle cok onemli bir besin maddesidir. 13-Hububatta cok onemli ekonomik kayrplara yol acabilen sOnenin yumurta parazitlerinin onernlidir. 14- Muhatazasi kolaydrr 15- Bazi cesltler dismda gene I olarak periyodisite qosterrnez. B-Dezavantajlar: 1- ilkbahar geg donlanndan etkilenme riski olabilir

cok kolayca gogalabilmesi (erken uyanmasmdan dolayr) badem agaglan bu zararhrun biyolojik mOcadelesinde tevkalede

2- lrice kabuklu cesltler tercih edildigi takdirde ku§ zaran bOyOk 6190de g6rOlebilmektedir. KUl?zaranrun yOksek olablleceqi yerlerde sert kabuklu cesitler tercih edilmelidir. Ote yandan depo kosullannda ic'in zarar g6rmeden saqlrkh bir sekilde muhafaza edilmesi bakirmndan da sert kabuklu olrnast tercih edilir. Bu nedenle ticari arnacla yapilacak yetistiricillkte randimaru % 30·35 den fazla olmasi tercih edilmez.

BADEM

YETI~TIRICILIGI

1-

:if
1-

4. MORFOLOJiK

QZELLiKLERi
Bazt Bademde aga-

Badem aga91an genel olarak 6-8 metreye kadar boylarurlar. hallerde aga91ann yuksekligi 12 metreye crkabllrnektedir. em buyuklugunu cesidin genetik yaprsr.aqaclann yume tipi ceside has ozellikler olup
0

buyuklUgu,~ekli ve bu100 ya-

'l::>1

cesldi karakterize eden aga9 tipi~i Bir badem aga-

belirlerler. Badem aga91an ortalama olarak 50 YII kadar yasarlar, srna kadar yasayan aqaclara da rastlamak mumkundur, kal dominans) durumu ortaya koyar.

Ie

crrun seklini dallanma a91s1buyurne kuvveti ve tepe goz baskmlrqi (api-

lir

in
in je

o:a·ar

:aik-

15

((1FT I EGlrlM SERlsl -46-

'Bademde

a9ac

seklinin

cesitlere

gore

cok yayvan, dik yayvan, dik ve cok dik oldugu gorulOr. Ancak cogu cesltlerds yayvandir. Govde; lak krrrmzrmtrrak tac toparlakdOzgOn, odunsu, gri-parOal-

kahverengi, lentiseller iridir.

Oallar; grimsi kahverengi, srk dalcrkhdir.

ciktar: bir yrhk olan bu dallar genellikle ye§il renkli olup Ozerlerinde tek, ikili, OCIOmeyve gozleri veya buketler bulunur. Buket dallan: tepelerinde 5-8 goz bulunan krsa saph, bo-

~.A'. . ~""*~ •
,4fI~ ... ~~;.
,

gc

vi
m M QC VE

Ie

.

~

.

dE
ta
SE

gum aralan cok kisa olan ve demete benzeyen dalciklardrr. Qogunlukla gozlerden birisi odun gozOdOr. Obur dallar; agacm yash krsimlannda C1kan, boqum aralan uzun, Ozerleri dOzgOndOr. Kiremit krrrruzrrnst rengindedir, Yeterli gOne§lenmeyle 1§lklanma sartlan iyi olursa ikinci yrldan ltibaren catallanarak dalcrk ve cicek gozleri olusmaya baslar. Bademde yapraklar genel olarak uzun, ok blclrnlnde, parlak koyu yesll renklidir. Badem cesltlerl yapraklanma yogunlugu yapraklann iriligi ve bir dereceye kadarda yapraklann rengi bakirrundan farklihk gostermektedirler. Badem yapraklan dir. Bademde clcek ve odun gozleri olmak uzere iki tip goz bulunmaktaseklen seftall yapraqma benzemekle beraber, onlardan daha ince, kucuk ve rmzrak seklindedlr. Yaprak kenarlan disli-

di:

9E

dE
ru du

kl!

bil

ba dE

nu drr. Bunlardan gozleri cuklan man surdugu yaprak odun zayada la ka cu

ku

~"""_,.~

yada tomur-

tar

surgun, cicek gozleri surdugunde ise meyve verecek olan Cicek olusrnaktadrr. Odun

ler de

bu

16

BADEM

YETI~TIRICILiGI

gozleri; meyve qozlerine gore ince ve kuc;uktOr. Surgunun ucunda, buketlerin ortasinda veya yanmda, dalciklann daha cok drs taratmda bulunur. Qic;ek qozlerinin meydana uyanrnasmdan sonra uyarurlar, surgun veya yaprak getirirler.

Meyve qozleri; Odun gozlerine gore daha iri ve dolgundur. Badem meyvesi

de, botanik olarak set-

-da 91initi-

tali ve kaysi gibi bir sert cekirdekli meyvedir. Ancak, oteki sert cekirdek!i meyvelerden tarki bundan etli krsrrun olgunluga dogru kuruyarak deri gibi bir hal alrp catlamasidrr. Bu nedenle, olgun bademde ancak badem ici yenilebilir. Bununla birlikte, bademlerde de meyveler henuz kuc;uk iken, yani etli krsirn kurumadan ve sert kabugu teskil eden endokarp sertlesrneden once c;agla olarak yenilmesi murnkundur. Bademlerde yumurtalik icerisinde iki tane tohum taslaq: vardir. Faicinde bir

'Ieve

.teier, ~Ii-

rtafun iurza-

kat, genellikle bunlardan yalruz birisi geli§tiginden, cekirdeqin

ida
:Ieri leyt;ek jun

tane badem bulunur. Bazi cesitlerde ise iki yumurtahqrn qellsmesi sonucu ikiz badem tesekkulu coklukla gorulur. Ticarette ikiz bademler normalleri gibi muamele qorrnediqinden ve ancak belli toleranslar icerislnde kabul edildiginden cesit secirninde bu egilime de dikkat edilmelidir. lkiz bademler tohumluk olarak da i§e yaramaz.

17

_

__"",~=I EG F=T~I ITIM SE~R~IS~I =-4,,;6=-

=~ __ ...."",,==========-__,=""

. Kok Yaprsr; Badem de bircok kuraqa dayamkh bitkiler gibi kazik kok yapan bir meyve turudur. Bu nedenle kirac agaglandlrmaslnda tohum . ekimi yapilarak Topraqa ekilen tohumlardan ~Ikan bahce olusturrnak

II
L
\i

il

yozlarda ilk yll derine giden bir ana kok ile bunun etrafmda birka~ van kok olusturmaktadir. Bu nedenle badem yer degi~tirmeyepek uygun bir meyve turu degildir..

yada belirli alanlan aqaclandrrmak olanakhdir. Topraga ekilen tohurnlardan cikan yozlarda ilk YII derine ' Bu

C C

giden bir ana kok ile bunun etrafmda birkac yan kok olusturrnaktadir.

d a n

nedenle badem yer degi~tirmeye pek uygun bir meyve turu deqildir. lkinci YII yan k6kler daha fazla qeliserek kuvvetli bir kok sistemi olusturur. Bu durum fidan Oretmek amacryla fidanhqa ekilen tohumlarda da acrkca qozlenebilmektedir. A~III fidan yada yozlar sokuldukleri zaman sulama sekline bagll olarak yan sacak k6klerin olustuqu g6rOImekie birlikte kazik kokOnu de mutlaka olusturmaktadrr. olarak yetisebileceqi Bu durum kurak kosullarda da agag Aksi taktirde burada vurgulanmak istenmektedir.

e
p a

te e

modern verimli, bakimh bir badem bahcesi igin mutlak surette uygun sulama y6ntemi ve gereksinim duydugu su karsrlanmahdrr.

5. EKOLOJiK iSTEKLERi
Meyve agaglarlmizin herhangi bir yerde buyumeleri, cicek teskil etkaliteli olarak olqunlastrrmalan meleri, meyve vermeleri ve meyvelerini ikinci gruba da toprak fakt6rleri girer. A-IKLiM Badem kl~ soquklanna dayanrkll bir bitki olmasrna ragmen yetistiriciligini srrurlayan en 6nemli faktor ilkbahar geg donlandrr. vunku badem-

si

hi

baslica iki grup faktorun etkisi altmdadrr. Bunlardan birinci qruba iklim,

si te

6r

Ie

6-

BADEM

YETI~TIRlcILIGI

cok um rak 1ak 11arak ira-

ler bircok rliman iklim meyve tOrlerinden once cicek acarlar. Bu nedenle; ilkbahar geg donlanrun sOrekli gorOldOgO yerlerde bademden kararh bir urun elde etmek ancak geg cicek acan ge~itlerle bir dereceye kadar guvenli olarak yaprlabllmektedlr .. Toplam soquklarna ihtiyac: cesitlere gore degi~mekle beraber yaklasrk 450-500 saat (7.2 oC'nin altrnda) civannda olan bademin tek ve en buyuk dezavanta]i ilkbahar geg donlandir. Badem ciceklerlnin henuz acrldrklan sirada kisa bir sure -4.4 Coo ye dayandrklan, tag yapraklan dokOlmege baslaymca dayanmanm azalarak ancak -2.2 derece olduqu, kOgOk meyvelerin ise -1, -0.5 Coo de zararlanabilmektedir. Bu durumda, cicekten sonra gelen kucuk meyve periyodu en duyarlt olan periyodu teskil eder ve fenolojik qozlernler yapihrken bu periyot ile geg donlann oluslan arasrndaki iliskllerin de aynca dikkate ahnmasi zorunludur. llkbahar geg donlarmm surekli etkili olduqu yerlerde badem bahcesi tesis etmek istenirse asaqrda belirtilen onlernler mutlak almmalidrr. a-Geg ciceklenen ve ciceklenrnesi uzun suren cesitlerle bahce tesis edilmelidir. b- Geg uyanmayi saqlayan yOzeylerin sectlrnesi gereklidir.

irn'oz·ine ' Bu inBu 10Z~klikogag irde su-

c- Badem bahceleri soquk havarun akip, qidebileceqi yarnaclarda tesis edilmelidir. Cukur yerlerde soquk hava oturup kalacaqr ha fazla olmaktadrr. igin zarar da-

I etilan :lim,

d- Don tehlikesine karst teknik ve gereken kulturel

8adem meyve turlerl i~erisinde kurak iklime en cok dayanan turlerln

onlernler almmahdrr. Badem meyve;;tiriemlerinin olqunlasrnalan

basmda gelir.
cesitlere baqh olarak ciceklenmeden hasata kadar

6-8 ay icerisinde meydana gelir. Bu uzun periyoda yuksek bir buyume de-

19

CIFTCI EGITIM SERlsl -46receleri saatleri toplarruna ihtiyac duyar. Dolayrsiyla yaz aylannda yeterli sicaklrqm olmadlgl yerlerde ekonomik bir yetlstlricilik yaprlarnaz. Badem meyve turleri icerisinde kuraqa en cok dayanan tUrlerin basmda gelir. Akdeniz ve Ege Bolqeslnde zeytin ve incirin, Orta Anadolu'da ahlatrn, Guney Dogu Anadolu'da antepfrstrqi ile meydana getirdigi kombinasyonlar buna en quze] ornektir, Kuraqa bu kadar dayarukhhqt olmasma ragmen sulama ile verimlilik cok artrnaktadrr. Bu nedenle clceklenme donerninde yaqacak yaqrnurlann gerek dollenrne gerekse hastaliklar bakrrnmdan cok olumsuz etkilenmesi gorulmektedir. Hasattan hemen once yaqacak yagmwrlarda meyve kalitesini bozacaqmdan Ozellikle el bademlerinde arzu edilmez. yakabuk ince oldugu icin hasattan hem en once

yagacak yaqrnurlar ozellikle icrneye ve zararh mantar enfeksiyonlara pacaq: icin cok tasrrnaktadrr.

Badem, meyve Wrlerimiz lcerlsinde kuraqa en cok dayanrkh olarudrr, Ancak, 500-600 mm. bir yagll? veya bir iki sulama ile toprakta su durumunun duzeltilrnesi, buyurne, verimlilik ve agaylann ornurlerini uzatmak bakrrmndan cok taydahdtr.

B- TOPRAK Badem aqac: toprak bakirmndan hie secici degildir. Baska meyve gibi yerlerde

aqaclanrun iyi qelisemediql krrac, ta911,cakrlh ve kirecli topraklarda cok iyi buyur. Anac topraqrn derin olrnasiru ister, cunku koklerlbu raklarda 4 metre kadar derine gidebilir. Anac badem olduqunda, kumlu, tasl I topiyi sonuc verir. Badem topraktaki asin nemden ve tasan suyun hoslanrnaz. Kirecll topraklara dayarurru son derece iyidir. yuksekliqinden

Badem icin en tehlikeli toprak ise aglr killi ve su tutan topraklardir. KoW vasrtsiz toprak sartlannda yetisebiliyor olmasi onun sadece bu tip topraklarda yetistirilrneye mahkum etmemelidir. Meyve kalitesi yuksek, verimli, yuksek verimli iyi qelisrne gosteren agaylann olusrnasi icln iyi topraklarda yetil?tiriciliginin yaprlrnast gerekmektedir.

)a'da nadar tinez.

6. CiCEK YAPISI, TOZLANMAVE OOLLENME SiVOLOJiSi
Bademde QiQegi erselik yaprya sahip olup tozlanrnast anlarla olur. Cicek 5 tac 5 canak yaprak ve bir di~i organ ile 15-20 erkek organdan olusmaktadrr. Bademler, geneliikle bazi rslah yoluyla elde edilrnls cesitler drsinda kendisiyle uyusrnaz, ote yandan bazi cesitler arasmda da karsten az iki cesitle kurutrnahdrr. hkh uyusmazlik durumu da g6rulebilir. Bu nedenle badem bahceleri tesis edilirken birbirleriyle uyusan Meyve turleri

tee
ya-

lclnde en erken badem cicek acar, Erken ciceklenrne bu turun en 6nemli Bu-

dir. nuba-

6zelligi olarak kabul edilmektedir. nunla beraber ciceklenme zaman I cesitlere ve b61gelere g6-

yve k iyi .rde opyun idir.

re degi~ir.

Badem

aqaclan hava steakIlglnln du~uk olduqu bir d6nemde clcek actrklanndan bu d6nemde aktiviteleri dusuk olan anlardan faydalanmalan turleri tercih edilmelidir. Badem bahcesi tesis edilirken ayru zamanda cicek acan ve karsrhkaz olur. Bu donernde anlar ancak 2-3 saat Qali~abildiginden, 6zeliikle dusuk sicakhkta calrsabilen an

bu {ukicin

Ii olarak birbirlerini d6lieyen cesitlerin dikilmesl'zorunludur. Ii olgunluga gelirler ve bu devrede 3-4 gun kahrlar,

Badem cicek-

lerinde di~i orqanlar cicek actiktan 1-2 gun sonra d611enmeye en elveris-

lEGITIM

SERlsl ·46· Guara, vb kendine verimli cesltlerin uyusrnazhk vardrr. Bu dururn gl kl

Tuono, Lauranne, Supernova,

varlrqma ragmen genel olarak badem'de

meyve tutumu icin yabanci tozlanrnayt gerektirir. Badem plantasyolanrun kurulmasmda ayru zamanda cicek acan cesitlerln ve karsilikh olarak birbirini dolleyen cesitlerin dikilmesi zorunludur. olarak yararlarulan Badem aqaclannda fazla miktarda


di

urnn
todl bi bi

krsrrn bunlann tohurnlandrr. Yeterli OrOn rniktan ise
humun gelmesine meydana baglltabir

Meyve turlerl lclnde en erken badem ~i~ek acar, Erken ~i~eklenme bu turun en onernll ozelligi olarak kabul edilmektedir.
krsrmrun tozlanmasryla

drr. Bu durum an-

cak ciceklerin mamma yakin

tc m
dl dl la

rnurnkun olur. Badem ciceklerinde

di§i organlar

cicek actiktan 1-2 gOn sonra dollenrneye en elverisli olqunluqa gelirler ve bu devrede 3-4 gOn kahrlar. Disicik tepesi Ozerine konan bir cicek tozunun meydana qetlreceqi elm borusunun yurnurtahqa ulasmasi icin 4-5 gun yeterlidir. Badem agaglan, hava srcaklrqmm nemde cicek actrklanndan faydalanmalan dusuk oldugu bir dobu donemde aktiviteleri dusuk olan anlardan ge§itlerle an koloni-

m

gE ril la ril di t8

az olur. Bu donernde anlar ancak 2-3 saat cahsabilrnekgerekmektedir. Ozellikle dusuk srcaklikta cahsabi-

tedir. 0 halde dOzenli bir meyve tutumu icin tozlayrct sinin bulundurulrnast gibi dusuk sicaklrk

len bomb us anlan tercih edilebilir. Bombus anlan sisli havada ve 5~6 oC derecelerinde calisabllme yeteneqine sahiptir. Bunun yarn sira normal bal anlanna cok cicek dolasabilrnektedir. Ciceklenrne zaman Ian ayru olan, hlc deqilse krsrnen cakisan cesitlerin birlikte dikilmesi zorunludur. Dollenrneyi izleyen gOnlerde disl orqarun yumurtallk krsrm qelismeye baslar, Bu arada once tag yapraklar dokOIOr. Gelismenin daha ileriki safhalannda creek tupu ve canak yapraklar dokulOr. Bu srrada yumurtallkta Og farkll tabaka belirgin hale qelrnis olup, zigore hrzh hareket etmekte boylece daha

tir

H n
1)

dE

BADEM rin

YETI$TIRlcILIGI

got tohum haline donusrnustur. Gelisrnenin ileriki donernlerinde endokarp kuruyarak bademin sert kabuqunu olusturur. Olqunlasrrus ve kururnus bademlerde dll? yesil kabuk (ekzokarp + mezokarp) diliklerinden sert kabuktan ayrihrlar. Ikiz ve Cift Badem: Badem gigeginde bir yurnurtalik ve bunun lcinikisi su kaybederek ken-

Jm
1m

olrun
ise tona

de de iki tohum taslaqt bulunur. Normal olarak bu tohum taslaklanndan biri d611enerek tohumu olusturur. Bazi hallerde tohum taslaklanndan birden d611enerek qelisir ve bu durumda bir endokarp icinde iki badem ( tohurn) olusur, Bunlara gift badem denir. yift bademlerin sekli bozuk 01maktadrr. Bu tip meyveler endustride ve tUketimde istenmez. Clft meyve d611eomenin cok iyi olmasrna ragmen bu karakter esas itibariyle kalitsaldrr. ikiz badem ise; tohum kabuqunun iclnde iki, nadir hallerde daha fazla embriyo tesekkul eder. Bunlara ikiz ig badem denir. Bademlerde meyve oraru % 5'i gegmemelidir. Tuono, Genco, l.aurenna, Supernova, Retsuo gibi kendine verimli gift

)11-

mtabir dar ve

zu~-5 j6Ian ekInirbioC

cesitlerle bahce tesis edilirken dahi yuksek verim elde etmek lcln birbirleriyle uyusur en az iki cesitle bahce tesis edilmelidir. ate yandan yine tozlanma ve d611enmenin iyi olabilmesi icin an aktivitesine buyuk onern verilmelidir. Genellikle badem cicekleri hava srcaklrklanrun tedir. du§uk olduqu d6nemde cicek actrklanndan dolayi an faaliyeti buyuk 6nem arz etmek-

tun
iha

7. EKONOMiK ONEMi
Dunyada en genil? badem alaruna sahip ulke Ispanya, en fazla Oretim yapan ulke ise ABD'dir. TOrkiye'nin badem alaru oldukca kuguk olup, 19 bin hektar civanndadrr. DOnya badem uretim rniktan, 1999-2002 yrllan arasmda, 1,391,374 ton ile 1,837,566ton arasinda degi§mil?tir (Tablo 1). Vine Cizelqe t'den g6rulecegi uzere dunya Oretiminin % 36.65 orarunda A.B.D. tarafrndan uretilmekte bunu % 16.98 oraruyla Ispanya izlemek-

tlenm lur, kuzl-

CIFTCI EGITIM SERlsl ·46· tedir. Yillar boyunca dunya badem uretiminde dalgalanmalar gorulmekte-. dir. Bunun esas nedeni degi§ik yillarda meydana gelen ilkbahar gee;:donlandir.
Tablo 1. Dunya Badem Uretimi (ton)
ULKELER 1999 A.B.O. ISPANVA ITALVA IRAN SURlvE FAS VUNANlsTAN TURKlvE PAKISTAN TUNUS LiBVA CEZAVIR LUBNAN CIN AVUSTRALVA OIGERLERI OUNVA 377,840 279,100 103,100 95,900 57,697 81,304 46,319 43,000 50,000 58,000 30,500 25,602 28,600 22,500 17,942 73,970 1,391,374 VILLAR 2000 520,180 223,300 104,755 89,637 62,288 65,044 47,184 47,000 32,336 60,000 30,500 . 26,483 24,700 17,000 17,420 75,438 1,443,265 2001 609,175 257,000 112,812 97,144 49,487 81,820 55,267 42,000 33,236 32,000 31,000 25,199 23,900 20,000 18,000 73,840 1,561,880 2002 778,001 299,200 112,918 100,000 139,010 69,850 52,000 50,000 26,114 18,500 31,000 25,000 23,900 20,000 18,500 73,573 1,837,566 ORTALAMA 571,299 264,650 108,396 95,670 77,120 74,505 50,193 45,500 35,422 42,125 30,750 25,571 25,275 19,875 17,966 74,204 1,558,521 % 36,65 16,98 6,96 6,14 4,95 4,78 3,22 2,92 2,72 2,71 1,97 1,64 1,62 1,28 1,15 4,76 100.00

Y
d y.
rt

tL

01

Turkiye'nin badem uretimi 1985-2000 yulan arasinda 32 bin tonla 46 bin ton arasmda degi§mi§tir. Bu uretirn yaklasik 5 milyon aqactan saqlanmaktadir. Hem agac sayrst hem de uretirn bakarrundan Ege bolqesi basta gelmektedir. Bu bolgeyi Akdeniz bolqesi izlemektedir. Ege bolqesl uretirnin %30'unu karsrlamaktadrr. Ege bolqesini Akdeniz bolqesi izlemektedir.

24

.teon-

Guneydogu Anadolu bolqesi badem uretiminde % 12'lik bir orana sahip olup, bu bolqede yetistirlcilikte Antepttstrqi ilk rekabet edebilecek meyve tUru olarak dikkat e;:ekmektedir. Nedeni, bolqede tesis halinde bol miktarda Antepfistrqr tesisi mevcut olup, gee;:meyveye yatmasi, dollenme konusunda probleminin yonelmesine neden olrnasr, bolqe ureticisinin tarkh meyve tUrlerine yuksek olmasi, hava olrnustur. Yaz srcakltklanrun

oransal neminin du~uk olmas: da bir baska avantajidrr. Ulkemizde badem yetistiriciliqinde on planda olan iller arasmda Mug-

la, lcel, Antalya, Elazlg, Canakkale gibi iller yer alrnaktadir. Mugla iii, ulkemiz badem uretiminin yaklasrk % 11'ini saqlamaktadir.

8. POMOLOJiK SINIFLANDIRMA
Bademler pomolojik bakimdan baslica iki gruba aynhr: 1ACI

bademler: Bu gruba giren bademlerin ic;:lericok miktarda si-

yanidrik asit ihtiva ettiklerinden acidrr. Asit siyanidrik insan icln zehirli 01duqundan bu bademlerin yenilmesi tehlikedir. ACI bademler, aCI badem yagl crkanlrnak icin kullaruhr. ACI badem yagl endustrinin muhtelif daliannda cok eskiden beri Iaydalarulan bir ham maddedir. 2- Tath bademler: Bunlarda aClllgl veren as it siyanidrik ya hlc yoktur veya az bir olcude bulunur. Buna gore de bazi tiplerde hafif acrmst olanlara rastlarur. 146 lan. . Tath bademler kabuk kahnhqma, boylece kabuqun kmlma durumuna gore dort gruba aynhr: a) EI bademleri (kaglt kabuklu bademler): Adrndan da anlasilacagl gibi bu grup bademlerin tohum sert kabuqu kaglt gibi incedir ve iki parmak arasmda sikrlmca kinhr. Genel olarak, ie;:verimlerinin yuksek olusu

l~ta
min

25

~IFT~I EGITIM SERlsl ·46·

=...J....=~-=====~~=~~===,..."

(% 70'e kadar) deqerlerlni artirdtq: gibi kabuklu olarak da krnlmalan kolay olduqundan ev kadrnlanrun tercih etmelerine sebep olur. b) Oi!? bademleri (yumusak kabuklu bademler): Bu bademlerde I~ ve kabuklu

kabuk birinci gruptakilere gore biraz daha kahn olmakla beraber sert degildir. Bu nedenle badem disle kolaylikla krnlabilmektedlr. olarak satrhr. Ie;: erimleri yuksek olan.cesitleri vardrr (% 50'ye kadar). v c) Sert kabuklu bademler: Disle cok zor kmhr. Bu nedenle her hangi bir aracla kmlrnalan gerekir. Bu grup icerisinde ortalama ie;: erimi yukv sek olanlar da varckr (% 40). Cunku sertlik her zaman kabuqun cok kahn olmasi anlarruna gelmez. d) Tas bademleri (cok sert kabuklu bademler): Bunlann mutlaka ceklcle kmlrnalan gerekir. yogu cesitlerinde kabuk da cok kahn olduqundan ie;:randrrnaru dusuktur (% 18-39 kadar). Bununla birlikte ie;:randimaru kilogram kabuklu meyve gore degil de aqaca gore toplarursa ve tas bademi cesitlerinln cok verimlilik yarunda yetistiricl bakrmdan otekl uygun ozellikleri dikkate ahrursa, bunlardan bir krsrmrun vetistirilmesi tavsiye edilecek olan cesitler arasmda almmasi tabii qorulmelidlr, Avrupa ba-

dem standardrnda el bademleri ile di§ bademleri bir gruba ahnrrus ve boylece ka-

insan sagllgl bakimmdan onemll olan ve ticari bakimdan buyuk onem tasiyan aflatoksin sorununun ortaya etkmast bademin ince kabuqu nedeniyle olmustur.

buk sertliqine gor ue;: rup aynlrmstrr. Birinci gruba el ile veya disle kmlang lar, ikinci gruba badem krskaci ile kmlabilenler, ue;:uncugruba ise cekicle kmlacak kadar sert kabuklu olan bademler girer. EI bademleri degif?ik ureticller tarafmdan tercih edilen cesitler olmasma ragmen ticari anlamda tutultnarruslardtrCunku el badem cesitlerinin sert kabuklan elle kmlacak kadar zayif olmasi nedeniyle depolama srra-

BADEM

YETI~TIRlcILIGI

)-

smda da birtakim sorunlarla karsrlasrlrrustir. Bunun yam sira insan saqhgl bakrndan onernli olan ve tieari bakimdan buyuk onem tasryan atlatoksin sorununun ortaya crkrnasi inee kabuqu nedeniyle olrnustur. Ulkernizin onemli meyve tUrlerinden olan Bademin yetistiricillqlnde onemli stkrntilar meveuttur. Bu srkmtrlann en buyugu maalesef UlkernizUlkernizde ande kapama bahce seklinde tesislerin olusturulmamasidtr.

Ie
9-

lu

nk-

eak son yiltarda Ege bolqernizde modern badem yeti~tirieiligi icin onernli adrrnlar atilmaya baslanrrusttr, Ulkernizin Karadeniz Bolqesi harieinde hemen hemen turn bolqelerde tl r. rahatlikla yetistlrtcllik alaru bulan bademin yetlsttrlciliqini yayqm hale getirmek ulke ekonomisi icin fayda saqlayacak-

<a
na-

a-

9. ONEMLi BADEM c;E~iTLERI VE OZELLiKLERi
Akdeniz'e kryrst olan Avrupa ulkeleri, badem cesitlertni tereih etmektedirler. fabrikalanmn A.B.D. 'nin aksine, kabuqu 01dukca sert olan, baska bir deyimle, randrrnaru % 30 - 40 arasmda olan Bunun esas nedeni badem islerne olrnasidrr. boyle sert kabuklu bademlere gore yapilanrrus

In
'Ie

Aynea kalm kabuklu bademlerde gerek kus ve gerek cesltll boceklerin zararlan daha az olrnaktadrr. ate y~ndan Ispanya, Italya ve Fransa, kurdukIan ortak arasnrrna gruplanyla hastallk ve zararlilara nispeten dayaruklr,

r.
In(Ie

yuksek verimli, ikizlik oraru dusuk ve kendi ile uyusur badem cesltleri lah etrnislerdlr. Boylece tozlayrci cesit bulma ve kullanma ·kelerinde en cok tereih edilen badem cesitleri, Masbovera, Lauranne, Guara, Supernova, kendi ile uyusur cesltlerdir,

IS-

sorunu da orFerraduel,

tadan kalkrmstrr. Buqunku durumda Avrupa'nrn Akdenize kryrs: clan ulFerragnes, vb. dir. Bunlardan son uc;:u

la-

iin
-a-

Olkemizde Selekte Edilmi~'Bazl Yerll Ce~itve Tiplerin Ozellikleri: 17/4: Izmir bolqesinde secilrnis bir cesittir. Inee kabukludur. Ig randi-

27

CIFTCI EGITIM SERISI -46man % 60-65 civanndadir. bol ve kararh mahsul verir. 17/5: Izmir orijinli bir ceslttir. 1<;: randrrnaru % 50'dir. lkiz badem.oram % 3-4'dur. Ie badem oldukca iri olup ince kabuklu bademler grubunda yer ahr. Tozlayrcrlan 101/9: 5/1 ve 300/1 cesltleridir. orijinli bir cesittir. Aqaclan kuvvetlidir. Hem verimyift badem oram % 5'dir. 1<;: badem kalitesi iyi

yanakkale

Ii hemde gee cicek acmasi nedeniyle tercih edilen bir cesittlr. Tas badem grubuna girer. 1<;: bademi orta kalitededir. D611eyicileri 101/4, 101/23 ve Teksas cesitteridir. 1 01/13:Taf;> badem grubunda yer ahr. Ie randrrnaru % 2530 civarmdadrr. Clft badem oraru % 1-2'dir. Ie badem kalitesi orta duzeydedir, Gee ciceklenir. D611eyicileri 101/23 ve Teksastrr. Kuvvetli buyuyen aqaclar olusturur. 48/1: Oldukca kuvvetli buI

yur, Erkenci bir cesit olup ken- . diyle uyusmaz, Tozlayicrlan Akbadem 48-3, 48,4, Hact Alibey'dir. Verimliligi cok iyi olup % 6-7 cift meyve yapar. yagla yam sira ie badem olarak da kalitelidir. 48/2 (Akbadem):
CI

kuvvetli buyuyen agae;:lar olusturur. EI bademidir.

Erkenci bir cesit olup kendiyle uyusrnaz. Tozlayicrlan 48-1,48-3, 48-4 HaAlibeydir. Verimliligi cok iyi olup % 26,6 cift meyve yapar. 101/23: Canakkale orijinli bir cesittlr. Verimliligi oldukca iyidir. Mey%

veleri tas badem grubuna girer. Handrrnan

40-45'dir. lkiz badem oraru

-r-i % 5-Tdir. Ig badem kalitesi orta duzeydedir. Cicektenme zamaru qectir, Tozlayicrlan
I

104/1, 101/13,

101/19,

Teksas cesitleridir.

300/1:

Bailkesir orijinli bir cesittir, Agaci yayvan bir tag olusturur. Ve-

r
-

rimliligi oldukca iyidir. Meyveleri sert badem grubuna girer. Randiman % 40-45 gift badem oraru % 5-Tdir. Ig badem kalitesi orta duzeydedir. Tozlayrcrlan 17/4 ve 17/5'dir.

48/5: (Haci Alibey) orta kuvvetli agaQlar yapar. Cok erkenci bir cesit-

e

tiro Yabanct tozlama ister. Tozlayicrlar rimliligi cok iyidir. de fayda vardir. Bazi Yabanci

48-1,48-3,48-4

Akbadern'dir. Vekus zararma

Gerek el gerekse di~ bademlerinde

dikkat edilmelidir. Cesit seciminde bu hususunda gbz ard: edilmemesin-

Badem Cel?itlerinin Ozellikleri

Nonpareil: Gecci bir cesit olup el bademidir. Kalifornia grubu bademlerin en bnemlilerindendir. cidir. Ince kabuklu olup kus zararrna rnaktadir. sikhkla rastlanorta Nonpariel Agaglar yayvan yuksek, verimli ve erken-

buyuklukte meyveye sahiptiro Verim ilk yillarda du~uk olup bitki qelisirnine olarak ig ileriki yillarda qorulrnektedir. bagll artrs

Dblleyicileri

Teksas ve N.P. Ultra olup ir. akendine verimli bir ceslt degildir. Ince kabuklu gugtUr. olup son Randruzun sure muhatazasi derecede

man % 58-63'dur. Amerika'da badem uretirninin bnemli bir krsrrn bu gesittendir. Cift badem oran I % 5-10'dur. Agaci kuvvetli, verirnliliqi iyidir.

29

CIFTCI EGITIM SERlsl -46Picantili: Kuwetli aqaclar olusturur. Geyyi bir cesittir. Yabanci tozlanma ister tozlayrcrlan 46'dlr. Verimliligi ortadrr. Teksas (Mission): 1891 yilmda Teksas civannda tespit edilen bir biri Nonpariel'e gore gec ciceklenmesiFerraduel, Ferrastar, Genco'dur. Randlman %

cesittir. En onernll ozelliklerinden

dir. Agaylan yuksek verimlidir. Ve meyvelerin ticari degeri yuksektir. Kabuqu yurnusak iy badem kalitesi orta cift badem orarn % 15-30 duro Teksas cesidinde aqaclarin buyumesi dikine olup aqaclanrun omru cok uzun deqildir. (Dal kanseri) en onernli problemdir. Ince kabuklu olup randrrnan % 55-60 civarrnda-

Teksas ~e!}idininen onemll ozelliklerinden biri Nonpariel'e gore ge~ ~i~eklenmesidir. .

drr. Teksas ye§idi kendine verimli olmayrp dolleyici rulmaktadrr, Meyveler olarak kuyuk Nonpareil, N. Plus Ultra kulla-

olup Kaliforinia grubu bademlerden yetlstirlcillk alaru olarak Carmel cesidinden sonra 3. srrada yer ahr, N. Plus Ultra: Ozellikle meyveleri sanayi tUketimine uygun bir cesittir. Bu cesidin olumsuz yarn ikiz meyve orarurun (%20'nin ) yuksek olmasidrr. California grubu bademlerden olup kendine verimli degildir. N.Plus Ultra verimli bir cesit olup uzun ornurludur, Randrmam % 45-48 civanndadir. N.Plus Ultra Kabuqu yumusak iy badem kalitesi orta, erken ciceklenen cesittir. Tozlayicrlan Genco: Kuwetli Nonpariel ve Marcona'dtr. agac;:lar olusrnus geyci bir ceslt olup toz-

buyuyen

layrcrlan Ferrastar, Tuono, Teksas' drr, Handrmaru %35 olup cift orarn 03, verimliligi gayet iyidir. Peerles: Nonpariel icln iyi bir dolleyici olarak kullarulmaktadrr. Kabuk ince olup ticari deqeri yuksek olan bir ceslttir. Agaylan orta iriliktedir. Kendine verimli bir ceslt olrnayrp mutlaka a dolleylci bir cesit kullanmak gerekmektedir. Handrrnaru % 48-53 civanndadir. Iy badem kalitesi orta, cift

r
sas'tir. lik oraru % 10 dolaymdadrr. Primorski: Orta kuwette sas'dir. Meyve ie;: andrmaru r

BADEM

YETIFIRICILIGI

badem oraru %8-1 O'dur. Erken ciceklenir. Tozlayrcrlan:

Mercona ve Tek-

Yaltinski: Gee;:cicek acmasi ve ikiz meyve verme 6zelligiyle tarurur. Tozlayrcrlan Ferragnes ve Primorski dir. Meyve ie;:randrrnaru % 53, lkiz-

agae;:lar olusturur gee;:e;:i cesit olup yabir

banci tozlama ister. Tozlayicrlan Cristomorto, Ferraduel, Ferragnes, Tek% 56'dlr. lkiz ie;: apmaz. y hemen sonra ciceklenir. Meyve ie;:randrrnaru Tekas'la hemen heMeyvelerin cesit olup geni§ ve uzun olup yapilan

P
3.-

Carmel: Nonparail'den

% 60 olup ikiz ie;:yapmaz. Meyvenin olqunlasmasi soquk zaranna dayarurm iyidir. Meyvelerin yaprsi

lk
3.-

men ayrudrr. Agae;:larcoqunlukla dikine qelisme egilimindedir. A.BoO.de Nonpariel'den mevcut plantasyonlar cesidl kullarulrnaktadrr. sonra en fazla yetlstiriclliql

ik

haricinde yeni kuru Ian bahe;:elerde aglrlikll Carmel

itaJS

Drake: Bu ceslt 1880 yrhnda Suisun'da bulunmus bir cesittir. yie;:eklenme Nonpareil'den 5 gun sonra qerceklesmektedlr, Nonpareil ve Teksas ile d6l1enebilmektedir. Hasat eylul ay: sonu veya daha gee;:yaprlrnaktadrr. Meyveler sert kabuklu, orta iriliktedir. Pazar degeri iyi olan bu cesit pasta ve seker sanayinde ararulan bir cesidldlr. Cok fazla ikiz meyve yaprnamaktadrr. Cristomorto: Italya orijinli bir cesittir. Agacm qelisme kuweti iyidir.

n!k-

lZ-

0-

Cicek tornurcuklan

bir ve iki yash dallarda olusur, Ie;:randrrnan % 20-25 lc bademleri cok iri-

civanndadrr, lkiz badem oraru % 10-30 arasmdadir. dir. Ie;: adem kalitesi ortadir. Kabuqu serttir. b

.uk

Ferrastar: Gee ciceklenen bir cesittir. Agae;:larcabuk meyveye yatar. Sert kabuklu bir cesittir. Ie;:randrrnaru oraru % 8-10 civanndadir. Tozlayrctlan % 20-25 civanndadrr. lkiz badem Ferraqnes ve Ferraduel'dir.

Jecitt

31

CIFTCI EGITIM SE~R,;,;,I;;;,;SI~.";;4;;,6.==~~~~~~~~.".,..._-==~~,,....-

__

-:::

Tuono:

Kuvvetli

buyuItalya En vex r

yen agae;:lar olusturur. 6nemli 6zelljgi kendine

orijinlidir. Ge9 ciceklenir.

rimlidir. Mahsul verme durumu iyidir. Ie;:randiman % 40 civanndadir. lkiz badem oraru % 15-30 civarrndadrr, <;ok iri olan ie;: ademlerinin kaliteb si oldukca iyidir.

o,

TUONO

I
bir cesittir. lkiz badem

y t

c

Marcono: Ispanya orjinli bir cesittir. Agae;:lan cabuk meyveye yatar. Sert kabuklu vanndadrr,

~

lc randrrnam % 25-28 cioraru % 1-3 civanndadrr. Ie;: adem kalitesi oldukca b iyidir. Tozlaylicilan pariel ra'd!r. ve Ne Plus NonUlt-

Ferragnes: Fransa orijinli bir cesittlr. Dallanma seyrektir. Cabuk meyveye yatar. Bol ve kararh serttir. urun verir. Kabuklar % 3519 randiman

40'dlr. <;ift badem oraru % 2-

3'Wr. Tozlayicrst Ferraduel'dir.
Ferraduel: Kuvvetli buyuyen aqaclar olusturur ge9ici bir

BADEM

VETI~TIRICILIGI

ge~it

olup

kendisiyle Tozlayrcrlan Tuono, Teig randr-

uyu~mazdlr. Ferragnes, xas'crr.

Meyve

man! % 28 olup clft oraru

% 0-1 dir.
Yukanda yayqm olarak bazi cesitlerin r. r.

dunya'da
yetistlrilen ozellikleri verilrnistir. Badem i.ireticisi olan her ulkenin kenUlkelere gore

dine ait rslah yoluyla elde edilrnis ge~itleri bulunmaktadrr. ge~itlerin listesi Tablo 2'de verilrnistir. Tablo 2. Badem Yetistiricisi Bazi Olkelerin Degi§ik ~e§itleri
OLKELER A.B.D. ISPANYA FRANSA ITALYA RUSYA r;:E~ITLER

in r.

a
1-

Teksas, Nonpareil, Ne Plus Ultra, Carmel, Fritz, Merced, Ruby, Sonora Bertina, D. Largueta, Frankoli, Glorieta, Marcona, Masbovera, Marta', Guara', Felisia', Moncayo', Ayles', Antoneta', Blanquerna', Cambra', Garrigues' Ai, Ardechose, Ferraduel, Ferragnes, Ferralise, Princesse, Tardiva De La Verdiere, Lauranne', Steliette' Cristomorto, Cavaliera, Supernova', Tuono", Genco', Arrubian', Castelterminl', Filippo Ceo' Prirnorski, Yaltinski

t-

10. BADEMiN COGAL TILMASI
Meyve aqaclannda gogaltma iki yolla olur. Bunlardan birincisi generatif (tohumla), ikincisi vegetatif (bitki parcalanyla) gogaltmadlr. Tohumla gogaltma iki arnacla yaprlmaktadrr. Bunlar; 1. Anac elde etmek, 2. Islah

33

amaciyla melezleme sonucunda elde edilen tohumdan coqaltrnadir. lirli bir cesidin gogaltlimasl parcalanrun dlr. Meyvecilikte asr yapilarak istenilen bitkinin coqaltrlebilmesi kullamlmast gerekmektedir.

Be-

icin mutlaka gogaltllmak istenilen ana bitkinin Bu da asrlama yoluyla olrnakta-

icln ilk

once anac elde edilmesi gerekmektedir.

Anaclar iki gruba aynlrr, 1. Ge-

neratif (tohurn) anaclan 2. Vegetatif anaclar

A-TOHUM ANAC;LARI 8adem

~oguru: Badem

icin uygulanan tohum anact badem goguruyetistiriciliqi icin buyur,

duro Badem goguru klrecli, kurak ve cakrll: topraklarda

ideal bir anactrr, Badem anaci uzerine a~111 aqaclar cok kuwetli ern badem cesitlerl ile uyusmasi cok iyidir.

cok meyve verir ve ornurleri de diger anaclardan daha uzun olur. Bu ana-

~eftali C;oguru: Sulanabilen yerlerdeki steak ve tmh topraklarda badem lcin kullarulan orta kuwette bir anactrr, Nematodlu bolqelerde nemaquard seftali gogurleri kullaruldrq: takdirde bu zararlidan korunulrnus olunur. $eftali anaci uzerinde badem fidanlan cabuk buyur, iyi bir kok sistemi te~ekkul ettirirler ve sasrrtrldrklan yerde iyi tutarlar. Bu nedenle tercih qoreblllr. Buna karsihk seftali anact ile bademin uyusmasi gogu hallerde iyi deqildir, A~I yerinin uzerinde ~i~kinlik olur, agaglar 10-12 yasmdan sonra verimden duser, Kirecli topraklarda ve kurak sartlarda bu anac ile olumlu bir sonuc ahnamaz.

Erik C;oguru: Drenaj sartlan iyi olmayan aglr ve nemli topraklarda
badem icln anac olarak kullarulan kuwetli bir anactrr,

KaYlsl C;oguru (Zerdali): Bu anac uzerinde bademler fidanhkta ve
sonra bahcede birkac YII iyi buyurlerse de bu iki tur arasinda iyi bir affmite (uyusrna) olmadiq: icin daha sonralan as: yerlerinden kmlrnaktadrr, Verilen bu bilgiler 1~lgtnda, badem icln en uygun anacm yine badem

34

BADEM

YETIFIRICILIGI

oldugu soylenebiltr. Zorunluluk olmadikca da diger tohum anaclan kulla1

rnlrnamaktadrr. 8-KLON ANACLARI

k
l-

GF 677: GF 677 klon anaci Badem x Seftali melezidir. En yaygm kullarulan klon anacrdir. Bademlerle cok iyi bir a~1 uyumu qostermektedir. Her bakimdan bademler icin uygun bir anactrr, Badem fidam uretirninde Marianna 2624 gibi erik anaclan aglr ve rutubetli topraklar icin anac olarak kullarulrnakla beraber zorunlu olmadikca

j-

kullarulrnamaktadir. nu olusturmaktadir.

Bu anacm en onemli dezavataji cok fazla dip surqu-

n r,

"Tohum temini, katlama ve ekimi Badem gbguru yetistirmek uzere almacak tohumlann tam qelismls

3.3.-

ve olgun olmasi gerekir. Cbgur elde etmek arnacryla temin edilen tohumlar yrkamr, kurutulur ve kuru bir ortamda bekletildikten sonra katlamaya alrrur. Katlama nemli kum, talas, perlit, vermikulit, yosun vb.

u9-

lie serin

bir

yerde saklanabilir. Badem tohumlan 1-5 oC de 40-50 gun katlamada tutulur. Cirnlenrneyi kotaylastrrrnak icin ve embriyoda dinlenmenin kesilmesi lcin katlarnarun yapilrnasmda fayda vardrr, Vine katlamayla tohum kabuqunda yumusarna qerceklesmis olmaktadir.

ih
je

in

lie :la
ve ni-

r
CIFTCI EGITIM SERlsl -46Badem tohumlan ya doqrudan ya da katlamadan sonra as: parseline ekilirler. TOplO fidan Oretimde ekim doqrudan torbalara yaprlrr. Srra arasi 80-100 em siralar uzeri 10 em arahklarla ekilirler. Ekilen tohurnun uzeri tohum kalmhqrnm 2 katr kadar toprakla 6rtOIOr. Qimlenme icln ozellikle toprak nemine dikkat edilmelidir. Toprak tavi ekim, cirnlenme ve surme sOresini kisaltan en 6nemli faktordur,

r

Katlama kasast

BADEM

YETI$TIRICILIGI

Tohum ekimine ham tupler

Badem 90gurleri

37

CIFTCI EGlrlM SERlsl -46-

Al?llama
Badem fidaru Oretiminde esas olarak T goz asrsi uyqularur. Goz a~lbir smda kalem olarak

yasl: sOrgOnler kullaruhr. Bu dallann dip ve u9 klsrm kesilir. Dalm piskin Yalruz ortaqozler ise Yaysmdaki gozler kullarulrr. dibindeki surrnez. U9 qozler

olrnadiklanndan

kullanllmamalldlr.·

qm olarak T goz asis: tatbik edilir. T goz asis: tapraktan yaklasik alarak 10-20 em yukandan yapnrnahdrr. Goz asilan yapildrklan zamana ,gore surqun ve durgun goz asrs: almak uzere ikiye aynhr. SOrgOn goz asilannda goz, anaea takrldiq: lir. Durgun goz asrlannda la bekletilmemelidir. YII uyarur ve bundan

a YII surqun meydana ge-

ise anac Ozerine taktlan qoz a YII tutarsa da an-

eak ertesi ilkbaharda uyarur, Alman ast kalemleri derhal kullarulrnah, faz-

I
I

I 38

BADEM

YETI$TIRICILIGI

TIGEM uretirni a~111uplu fidanlar t

e-

n-

.z-

39

, ...._~~.""IF.,.;T~I GITIM SERlsl-46E

=...._ __

--== ..... =""".".

_

11- BAHCE TESisi VE YILLIK BAKIM
A- Bah~e Tesisi Ulkemizde halen mevcut olan bademliklerin hum olup, yerinde asilama ge lcln uygun cesltten man basansrz seknndedtr. kip badem g6gurunun as: zarnaruna

i~LERi

tesis ~ekli genelde to-

Ancak bu y6ntemde tohumun glkadar bakrrru, uygun zamanda b61ve fidan haline ve gogu zaolusmaktadrr,

kalem temin edilerek asrlanmast Dolayrsryla

getirilerek verim almrnast suresi cok uzun zaman alrnaktadrr kalmaktadir. ve hatta as: tutmayrp kalan yabani badem cesitlerlnden a~11Ifidan kullanmaktrr,

bademler cok kansrk cesitlerden

Bahce tesisinde en iyi y6ntem

A~III fidanlarda crplak k6kIU a~11Ifidan ve tuplu a~11Ifidan olarak iki turludur, Ciplak kokhl a~111 fidan arazide yetlstirllen raksrz-torbastz) , sokulrnesi oldugu icln ve acikta yetistirilen sirasmda ve k6kleri acikta (topolan fidandrr. Badem k6kleri kazik kok olup sacak kok az crplak k6klu a~11Ifidanlann fidanllklarda lcln crplak k6klu badem fidanlan du~uk olrnaktadrr. Dolayrsiyla TIGEM Mudurbu k6kleri kesildiql

ile bahce tesisinde fidan tutma basansi (Tanm lsletrneleri

bahce tesisinde en iyi yol a~11ItUplu badem fidaru kuuanrnaktrr. Genel Muduriugu) Ceylanpmar Tanm lsletrnesi

8ademler cok kansik ~e~itlerdenve hatta a~1 tutmayip kalan yabani badem ~e~itlerindenclusmaktadir. 8ah~e tesisinde en iyi yontem a~lh -fidan kullanmaktir.
lar kullanarak yapilanbahce olaylarrrun

lugu (Ceylanpmar-Sanhurfa) ve AtatUrk Tanm lsletrnesi (Yalova) badem fldam ve daqrtrrmna Mudurlugu da a~11I tuplu uretlmine baslan-

rmstrr. A~lh tuphl fidantesisinde fidanlar cok asrn soquk ve don ya~andlgl yaz ya~andlgl kl~ mevsimi ile cok asm sicaklann

40

BADEM

-

-

YETI$TIRICILIGI

-

-I

ti
0(1-

mevsimi drsinda her zaman rahatlikla dikilebilir. ve fidan tutma yOzdesi yOksektir.

:>11e

a-

om
Ir.

iki p.Z a in

la M
rAtaturk TIM de uretilrnis dikime ham tOplO fidanlar Bademlerde kendiyle ve karsrlikh uyusmazlrk gorOldOgOnden badem bahceleri en az iki cesltle kurulrnahdrr. Son yrllarda kendine verimli cesitlerde qellstlrrnistlr (Tablo 2). Bahce, ekonomik onerni olan ve birbiriyle arazinin egim durumuuyusan iki cesltle ikiser sira sekllnde dikilebilir. Dikim aralan ge§itlere, ekolojik sartlara, sulama yapihp yapilmayacaqma, na bagll olarak 3x3 m, 3x6 m, 5x5 m, 5x6 m, 6x6 m seklinde dOzenlenebilir. ate yandan ciceklenrne doneminde bahce icerisinde an bulundurulmasi gerektigi unutuimamahdrr.

11-

)n
z

41

CIFTCI EGITIM SERISI ·46·

Dikimi tamamlanrnrs badern fidaru Bahce tesisinde ana cesit ve tozlayrct cesit siralan iyi ayarlanmahdrr. Bu bakrrndan bahce tesisi crnekleri cesit bulunrnaktadrr. asaqrda verilrnlstir. Buna gore A: bahcesinde % 50, B bahcesinde % 25 ve C bahcesinde % 25 tozlayict

BADEM

YETI$TIRICILIGI

A
E E E E E E E T T T T T T T E E E E E E E T T T T T T

B r-I--

c
E E E E E E E E E E E E E E E E E E E E E T T

E E E E E E E

E E E E E E E

E E E E E E E

T T T T T T T

r--

_

T E T E T E T

EE E'T E E E E E

E E E E E E

T E T E T E

E E E E E E E

r-I--

T_ T_ T_ T T

E
T E T

r-I--

_

T

E

ET

T:

Tozlayrcr ~e!?it

B-Toprak lslerne ve Gubreleme: Sonbaharda derin sururn, ilkbaharda ise yabanci otlann tohuma

kalkmasmdan once bir sururn faydahdrr. Kurak bolqelerde sulamarun ya-

prlrnadrq: badem bahyelerinde rnurnkun olduqu kadar yaz surumlerinden kacrrulmalrdrr, Badem bahyelerinde sonbahar ve ilkbahar toprak islernesi drsmda kurak sartlarda asin toprak islenilrnesinden kacrnrlmalrdrr.
Agaylann qubre ihtiyaclan topraqm besin elementleri yonunden kapsam Ina, aqaclann agaylannln menti potasyumdur. yasma, sulama durumuna vb. gore degi§ir. Badem Sayilan bu iki besin elementi drsinda diger besin azota lhtlyaclan Iazladtr. Diger onernli bir makro besin ele-

maddelerine olan ihtiyaclari bu iki element kadar yuksek deqildir. Ancak bor noksanhqi onem tasirnakta olup, bu elemerit noksanhqrnda ye§il yagla uzerinde yapiskan bir sukluk
SIVI

olusurnu ile burugelir.

yine iy meyvede meydana

Gubreleme yapllmadan once mutlaka toprak ve yaprak analizlerinin yaptlrlimasl ve gubrelemenin bu anallz sonuelanna gore uyguianmasl esasnr,

Gubrelerne yapilrnadan once mutlaka toprak ve yaprak analizlerinin yaptmlrnasi ve qubrelemenin tl r. bu analiz sonuclanna gore uyqulanrnasi esas-

43

CIFTCI EGITIM SER~IS .... I""-4...,6""-"""",~

~~.,..,,,,.~

_

Badem bahcelerine 3-4 yrlda bir yanrrus ahrr gubresi uyqulanmasi cok yarar saqlanacaktrr, C-Sulama: Badem, kuraqa dayarukh bir bitki olmasma ragmen sulama ile verim artrnaktadrr. Sulama; aqacrn kuwetli qelisrnesine, iy olusurnuna, iyi meyve g6zu tesekkulune ve dolayrsiyla verime cok etkili olmasi yarunda, dl~ kabugu kavlarnasi uzerine de etki yapmaktadrr. Sulama yonternleri icerislnde en uygun olaru damla sulama y6ntemidir. Damlama sulama ile sudan ve i~ gucunden saqlanacak tasarruf yarunda bahcede daha az yabanci ot tesekkutu ve daha az toprak islerne gereksinimi doqacaktir. Ulkernizde Karadeniz b61gesinin drsmda yazm yaqrnur hemen hie yaqmamaktadtr. Bu b61gelerde yetissn meyve Wrlerinde yazm aqaclann sulanmasi gerekmektedir. D-Budama: Badem icin en uygun terbiye sistemi 'Deqisik doruk dalh' (Modifiye lider) sistemidir. olusturulmasi 6nem tasrr, Fidan dikimini takiben 2-3 yrl icinde terbiye sisteminin tamarnlanrnahdrr. Bademde Ileriki yaslarda verim budamasi kacrnrnak buyuk kahn dal kesiminden gerekir badem

agaylan genellikle cok Iazla budama istemez ancak kuruyan, birbiri uzerine gelen dallann almmasi ve agay tacrmn 1~lgm girmesine imkan tasiyacak sekllde aralanrnasi yararh olacaktrr, kurallanndan Kahn dalcrkanlmast gerekiyorsa mutlaka as: macunu ile kesik yuzey kapatrlmahdrr. Temel budama biri olan vegetatif qelisrne ile generatif geli§meyi dengede arnaclanrnahdrr. tutarak ekonomik anlamda uzun yrllar verim ahnmasi E-Hasat: Badem hasat zarnaru uretirn b61gesinin iklimine ve yetistiren ceside bagll olarak degi~mektedir. Ulkernizde Guneydogu Anadolu B61gesinde

....
...
_---------=...,.""",=---...,.""",...,..(= "ADEM YETllTtRtctLiCt ~
genelde agustos ayrnda, Akdeniz ve Ege Bolqesinde Temmuz ortasrndan itibaren hasat baslamaktadir. meyveden Cesitlerin dl~ kabuqunun olquritasan onernli bir oZil,lIiktir, Aga9 kolayca aynlrnasi yani kavlamasi

uzerinde olgunluga yaklasan meyvelerde yesil kabuk catlar ve krsrnen kuruyarak renk degi~imine ugrar. Olqunlasan meyveler normal bir silkme ile dokulmesi iyi bir ozelliktir. Bazi cesitlerde bunu saqlarnak kolay olmarnaktadrr. Smklarla dallara vurularak meyve hasadi yapmak sakmcahdrr. Bu yontem dallarda yaralar sma, acrlrnasma dal ve aqaclann hastalanmakmlrnasma

Kurtlanmamn onlenmesi lcln hasattan hemen sonra bademlerin
'en kisa surede kavlatilarak kabuklarmm aynlmasr saglanmahdlr.

sebep olur. Meyvelerin olgunla~tlgl zaman ha-

fif bir ruzqar veya sarsilma ile dokulrnesl de iyi bir ozellik deqlldlr, Bu yonden cesitte aranan en iyi ozelliklerden birisi aqaclardakl meyvelerin mumkun olduqu kadar ayru zamanda olqunlasmast

ve normal bir silkeleme ile

dokulmesidir. A.B.D. ve Ispanya'da hasat makine ile yaprlmaktadrr. Hasat edilen meyveleri nem miktan yuksek olduqundan belli bir nem oraruna kadar kurutulup, muhafaza altma ahnmahdrr. Nemin, yaprlacak ( kurutrna ile % 6-7 civanna kadar indirilmesi gereklidir. Toplanan meyveler gune~ altmda 4-5 gun sure ile ince bir sekilde serilip, ve sikca kanstinlarak kurutulrnah ve nem duzeyi kontrol edilmelidir. Kontrolu yapilan ve nem duzeyi istenilen duruma geldikten sonra meyveler depolanmahdir. Aksi halde kisa zamanda meyvenin tat ve aromas: bozulabileceqi gibi aflatoksin olusurnu da baslayabilir. Bu nedenle uygun neme kadar kurutma buyuk onern tasimaktadrr. DI~ kabukta aynlmayan meyvelerin kabuklanrun elle kavlattlmasi gerekir. Bu arnacla onernli badem uretlcisi ulkeler kavlatma makinalan kullanmaktadrr, Kurtlanmanm onlenrnesi icin hasattan hemen sonra bad emlerin en kisa surede kavlatilarak kabuklanrun aynlmasi saqlanmahdir.

1
45

CIFTCI EGITIM SERISI ·46· Toplanan bademlerin kavlatrlrnadan Ylgln halinde bekletilmesi kClflenmeye neden olmasi yarn srra iy bademin rengi de karanr. Kalitede bozulmalar meydana gelir.

12. HASTALIK VE ZARARLILAR
A-Hastahklar
A.1. Klok (Taphrina deformans (Berk.) Tul.): Hastallk yaprak krvirclkllgl, et lekesi ve klok olarak da isimlendirilir. Fungus yrlhk organlarda genellikle yapraklarda zararhdir. Ciceklerde, meyvelerde ve qenc dalcrklardaki zaran da onernlidir, llkbaharda meydana gelen ilk yapraklar en· feksiyondan sonra kalmlasrr. Ust krsrrnlar siser ve krvrrcrklasrr. Yaprak kenarlanrun alta doqru kivnlmasryla yaprak lei bukeylesir. Hastalrkh yapraklar krrmrzr, san ve acrk pembe renge donusur. Klorofil kaybolur. MOcadelesi: Gozler patlamadan 2-3 hafta once % 1- 1,5'luk bordo bulamaci veya % 0,4 dozunda ham bakrrh preparatlar ile yapilan tek ilaclama % 91-98 basan saqlar. A.2. Yaprak Delen (Coryneum Beijerincinckii): yaprak delen, kizrl

leke veya ell adryla bilinen bu hastalik nemin arttlgl alanlarda srkca gorOlur. Bazen ilkbahar ve yaz baslanqrcrrun cok nemli qecmesi halinde, butun yetistirrne alanlarda hastalrqa yakalanma cram yOkselebilir. Hastalrk bitkinin yaprak, sOrgOn, tomurcuk, cicek ve meyvelerinde gorOIClr. llkbaharda yapraklarda knrruzi kahverengi lekeler olusur. Bu lekeler sonradan halka seklinde dokulur. Yapraklarda yalruz delikler kalir. Lekelerin bOyOklOgCl1 mm'den kucuk oldugu gibi 2 mm buyuklukte de olabilmektedir.

BADEM YETI$TIRICILIGI

Mucadelesi:
I.Uygulama sonbaharda yapraklar dokuldukten bularnact veya hazrr bakirh fungisitlerden II. Uygulama ilkbaharda cicek tomurcuklan sonra % 2'lik bordo pernbe cicek tobirisi % 0,8 dozunda kullarulrr. kabannca

rnurcuqu d6neminde % l' lik bordo bulamaci, III. Uygulama tac yapraklar % 70-80 d6kuldugunde % l' lik bordo bulamact % 0,4' luk bakrr oksit veya % 0,3' luk zinep ile yaptlrr. IV. llaclarna meyveler yaklasik nohut buyuklugunu ahnca III. llaclamalardaki ganik fungisitlerden blri ile yaprhr. bakrrh veya zinepli llaclarla veya or-

Vaprak Denen (ell) Hastahqma Kar~1 Tavsiye Edilen llaclar
Etkili Madde Adl ve Oram Formulasyon Dozu Preparat 100 It suva

Bakrr SOlfat %98+S6nmemi§ Kireg Bakrr SOlfat %98+ Sonrnemis Kirec Bakir Oksit %50 Baklr Oksit %50 Bakrr OksiklorOr %50 Baklr OksiklorOr %50 Captan

Bordo Bularnaci Bordo Bulamaci

2 kg+ 1kg (Dormant D6nemi) 1 kg+500 gr (Normal D6nem) 800 gr (Dormant D6nem) 400 gr (Dormant D6nem) 800 gr (Dormant D6nem) 400 gr (Dormant D6nem) 300 gr

WP WP WP WP WP

A.3. Et Leke Hastallgl (Polystigma Ochraceum (Wahl) Sacc): Erik
ve badem yetistirilen b61gelerde g6rulur. Hastahqa bu ismin verilisi yapraklarda et renginde lekelerin meydana gelmesinden dolayrdrr. Yapraklann uzerinde yuvarlak, 3 cm buyuklugunde lekeler qelisir. Bunlar baslan919ta san, daha sonra krrrmz: parlak renge d6nerler. Bu lekeler yapraqa oranla daha kabank ve kalmdir. Cok hasta yapraklar erken dokulurler. Sir parazit fungus olan etrnen dokulrnus yapraklann uzerinde ilkbaharda qenc yapraklan enfekte eden ascosporlar olusturur. Yaz sporlan 90k sa-

47

yida krrmrzi yaprak kabankhqmm altmda bulunan kure seklindeki bir kihf seklinde meydana gelir yalruz yagmur damlatan ile.yayrbrlar. Mucadelesi: Kullenrneye kars: en iyi kimyasal savas % 0,4 orarunda rslanabilir kukurt ile yapihr. Birinci llaclarna cicek tomurcuklan ikinci ilaclarna meyveler zeytin tanesi buyuklugunde acilmak uzereyken iken, U90ncO ilacla-

ma ikinci ilaclarnadan 10-15 gun sonra yapihr. Fakat yalruzca ilaclarna ile birakmayrp, hastalrkh surqunler budanrnah, hastahkli yapraklar toplarup yok edilmelidir. Et Lekesi Hastahqma Karl;;! Tavsiye Ediien llaclar Etkili Madde Ad. ve Oram Benomyl %50 Dinocap 370 gr/lt KOkOrt %73 KOkOrt %80 Triadimefon %5 Triforine 190 gr/lt Bupiramafe %25 Formulasyon WP EC WP WP WP EC EC Dozu Preparat 100.1~suva 60 gr 50 ml 500 gr 400 gr 50 gr 125 It 40 ml

A.4. Kahverengi ~i~ek Yamkllgl: Bu hastalik badem cesitterinden 6zellikle Nonpareil, Price, Carmel, cesttlerinde g6rulmektedir. Hastallk etmeni fungus olup, bellrtlsi cicek a91mindan sonradrr. Stamen ve pistilde yaruklik ve dokulrneler qorutebilmektedir. Mucadelest rnumkun olup, cicek acirnmdan sonra 2 kez fungusit uyqulamasi (Benomyl) gerekmektedir. ate yandan yaprak yanlkllgl, . bakteriyal kanser, Verticillium,

Phytophthora,

Kahverengi kok 9uruklugu hastahklar badem yeti~tiriciligi

48

1

yapilan alanlarda ortaya cikabllecek hastalrkiardrr.

BADEM

VETI

TIRICILI~I

8-ZARARLILAR
B.1. Akarlar: Dlslnin vOcudu krrrruzt renkte ve Ozerinde uzun krllar bulunur. Erkek dlsiden daha kOCOkve ucu sivricedir. Yumurtaian krrrruzr, Ozeri Cizgili soqan blclrnlnde ve saphdir. Larva Oc Citt bacakhdir. KI~I yumurta halinde agac Ozerine de gecirir Ilkbaharda acthr ve larvalar taze yapraklara gecerek emgi yap maya baslar, Genel olarak yapraqm alt yOzOnde bulunur. Qevre kosullanna gore 2-3 haftada hayat devresini tamamlar. Dollenrnls yumurtadan yalruz erkekler, dollenmemls yumurtadan hem erkek hem dlsller meydana gelir. Ytlda 4-8 dol verir. Yogunlugu yOksek oldugu agaclarda yaprak rengi degi~ir beyaz veya gri bir renk ahr, yapraklar zarnarundan once dokOIOr. Konukculan elma, armut, seftali diger bir cok meyve agaclandlr.
Miicadelede Tavslye Edllen IIB~lar
Elklll Madde Adl veOram KI, MQcadeleslnde Petrol yaOI650 grnt+ ONOC 15 grnt SIVI Dozu Preparal 100 II suya 95 II su+5lt Sert ~ekirdeklerde bu oran 95,5 It su+4,5 It ila~

MOcadelesi: Tomurcuklar aCIImadan iki hafta once kl~ ilaclamasl, kl~ yurnurtalan acrldrktan sonra spefisik akarisitlerle ilkbahar llaclamaSl, yaz yurnurtalanrn koyduktan sonra spefisik akarisit ile yaz ilaclamast yapilmahdlr. B.2. Ye,U !?eftali Yaprak Biti (Myzus persicue L): 1,8-2,3 mm buyOklOgOnde, di~i soluk

Formulaayon

yaz Miicadelesl
Tetradifon %19 Dicofol 195 grnt Dicofol %18.5 QUinomethionate %25 Binapacryl %50 Propargite %30 Propargite 588 gr/lt Tetrasul180 grm Tetrasul %18 Fentutation Oxide 500 grnt Arnltraz 200 grm Bromopropylate 500 grllt Dinobuton 300 grllt Flubenzimine %50 WP EC WP WP WP WP EC EC WP SC EC EC WP WP 200 gr 150ml 200 gr 40 gr 100 gr 120 gr 75·100 ml 200 ml 200 gr 30ml 150ml 100ml 100 gr 75 gr

49

CIFTCI EGlrlM SERlsl =,4;..:::6=,
mat zeytin sanrnsi

=_....l.--

_

ye~iIi veya

ye~il renktedir.

Larvalan pembemsi klrrruzimtrak veya sanrnst ye~ildir. Kanatll ve ka-

Mucadelede llaet atnktan sonra hasat zamamm iyi ayarlamak gerekir, yoksa zehirlenmelere neden olur.

natsiz formlan vardrr, So~uk bolqelerde meyve a~aylannda krslar, Ilkbahardan sonra yaz konukculanna geyer. Taze fHiz ve yapraklarda emgi yaparak zarar yaptl~1 gibi virOs tasiyarak onernll zararlara sebep olurlar .. MOcadelesi: Sicaklann baslamasi ile kaybolurlar. PopOlasyon cok

yOksek ve mutlaka ilay atmak gerekiyorsa, .zehirlenmelere neden olur.

sistematik ilaelar kullaruhr.

Yalruz ilacr attiktan sonra hasat zarnarum iyi ayarlaniak gerekir, yoksa B.3.

I~kurdu

Bademin en onernll zararhsi badem iy kurdu (Eurtoma emygdali) olup, bu zararh ile mOcadele mOmkOndOr. Badem iy kurdu ergini yumurtasirn meyve Ozerine brrakrr, Larvalar meyve Ozerinde zararlanmalara acarak meyvenin dokulmesine yol neden olurlar. Larvadan etkilenen meyve

di~er meyvelere gore farkll renkte olup, (sanmsi) di~er meyvelerden kolayllkla ayrrt edilebilir. Larva meyve ile beslenme sonucunda meyve icerisinde ilerleyerek tarnarmru yiyip iyini bosaltrr, Sadece meyve kabu~u ka1Ir.Zararlirun varll~1 meyve Ozerindeki yaklasik olarak actlQI 2 mm lik delikten antasuablllr. Larvalar beyaz renkli ve ayaksizdtr. Badem iy kurdu kl~I badem lclnde olgun larva doneminde geyirir. hkbaharda ergin larvalar meyveyi terk ederler. Belli bir sOre sonra ergin olurlar. KI~ doneminde a~ay Ozerinde kalan ve yere dokulen kurtlu meyveler toplanarak yakilmahdrr. Aynca kimyasal mOcadele yapilabllmektedtr. Tuzaklar kurularak ilk ergin di~i tespiti yaplldl~lnda ilk uactame yapumau-

drr,

50

I

="""""""""""""""""".".--""""""""""""""""""=-_ .......... .....,_,"""""" ~""""""=B=A=D=E'=M .........
Tavsiye Edilen Ilaeriar
Etkili Madde Ad. ve Oram Azinpos-Methyl2,5 Azinpos-Methyl 2,5 Endosulfan 360 gilt Endosulfan 5 Methiocarp 2 Methiocarp 50 Formulasyon Toz
WP

YET I $ T I RiC

I L IG I

Dozu Preparat 100 It suva
700 gr/A~ac 200 gr/A~ac

EC Toz Toz
WP

150 ml/100 It
500 gr/A~ac 400 gr/A~ac

150 gr/100 It

B.4. Vaprak bitleri Bitki oz suyunu emerek beslenirler. Genef sOrgOnler ve yapraklar buy,ok zarar gorOrler. Bitki oz suyunu emerken kendi salqrlanru gonderirler. ~u.salqdann etkisiyle yapraklar kivnhr ve deQi~ik re~k ahr, Emgi esnasmda artik brrakrrlar bu artiklar sekerll ve bahrnst yapidadrr. $ekerli madde Ozerinde fumajin mantan efoQalarak yaprak yOzeyi slyahrmsr bir hal ahr bu hal yaprak faaliyetlerini engeller. Fumajin aynca bazi hastahklann yayrlrnasma da neden olurlar. KOltOrel lslernler olarak yabanci otlar imha edilmelidir. :yaprak Bitlerine Kar~1Tavsiye Edilen Ila~lar
Etkili Madde Adl ve Oram Dimethoate40 Malathion20,60 Diazinon20,60 Deltamethrin2,5 Prirnlcarp 50 Formulasyon
EC EC EC EC WP

Dozu Preparat 100ltsuya 100 ml 400ml 200-75 ml 30ml 50ml
\

51

CIFTCI EGITIM SERISI -46B.S. Yaprak BOken Genellikle uygeni andiran gorunul?lu kelebeklerdir. Yumurtalan oval olup,aQay kabuQu ve kestane renginde paket halindedir. Larvalann vucudu acrk san, yel?il, koyu yel?il ve bas krsrru kahverengi slyahtrr, Hemen hemen turn meyve aQaylannda zarar yapar. Ynda bir dol verir yurnurtadan y1kll?lan sert yekirdekli meyve aQaylannda clceklenme donemlnde olur. Larvalar ilk iki donernlertnde yeni surmul? yapraklann Uy, gozlerin iy ve dil? krsirnlanru yanlardan ve dip kisrrnlanndan yiyerek beslenirler ve bu sekllde zarar yaparlar. Aynca yiyekleri ipeQimsi bir a9 ile birbirine bag layarak yumak haline donul?tUrurler.
MOcadelesi:

1~KultUrel onernleri: KIl? aylannda govde ve kahn dallar uzerindekl yumurta paketleri yok edilmelidir. 2-Kimyasal Mucadele: Qiyek tac yapraklanrun 3/4'unu dokOldOQuzaman llaclamaya baslamr. 15-20 gun sonra ikinci ilaylama yaprhr,
Yaprak BOkenlere Karf' Tavsiye Etkili Madde AdlveOram Edilen

Ila~lar
Dozu Preparat 100 It suva

Formulasyon

Fenitothion 550 gr/lt Fenitothion %40 Azlnphos methyl 230 gr/lt Diazinon 185 gr/lt Malathion 650 gr/lt Endosulfan %32,9 Cypermetrin 200 gr/lt

EC
WP

150 ml 200 gr 200 ml 200 ml 100 ml 150 gr 25ml

EC EC EC
WP WP

BADEM

YETI~TIRICILIGI

B.6. Fidan Dip kurdu (Capnodis tenebrionis L): Bocek siyah renklidir. Dlsller 18-27 mm, erkekler 18-22 mm boyundadrr. Yumurtalarr ovaldrr. Rengi kirli beyazdrr. Larvalarda kirli beyazdrr, Bacak yoktur. Olgun larva 50-60 mm dir. Erginler yaz aylannda ucusurlar, yaprak saprru ve ye!?il kabuklartrn kemirerek beslenirler.

Ergin larvalar aga~lann i~ taranm yiyerek besin maddesinin ahrrum engeller. Gen~ aga~ ve fidanlan kuruturlar.

~iftle!?tikten soma agaylann kabuklarrndaki topraqa yakrn olan catlaklara ve topraqa brrakrrlar. Yumurtalar acumca kokle sapm birle!?tigi yerde veya biraz yukarda zarar vermeye baslarlar. Larvalarrn kabuk altrnda ve odun krsrrundakt zaran birkac YII devam eder. Larva olqunlasrnca agay kabuquna yakrn bir yerde pupa olur ve bir sure sonra da ergin cikar. Agaylarrn iy taraftru yiyerek besin maddesinin ahrmrn engeller. Geny agay ve fidanlarr kurutur. MOcadelesi: Capnodisler daha cok bakrmsrz ve zayit agaylarr sevdiklerinde dolayt agaylarr saqlarn bulundurmak iyin kulturel tedbirlere onern verilmelidir. Erginleri yumurta koymadan once yok etmek bir yontemdir.

13. SONUC
Sert kabuklu meyvelerin ystlstirlimeler! oldukca gUytUr, zira bunlarrn ozel iklim gereksinmeleri, kendilerine ozgu fizyolojileri ve ozel yetlstlrme yonternleri, yetlstlrllecekterl topraklara gore ozel anac istekleri vardir. Avrupa ulkeleri ile A.B.D. uzun ynlar yaptiklan (ve hal en yapmakta olduklan) arastirmalarla yeni cesltler islah etrnlsler boylece badem yeti!?tiriciliginin onernli sorunlanru yozmu§lerdir. Bunlara ek olarak bu ulkeler yeni ve modern yetlstlrrne teknikleri uygulayarak birim alandan annan urunu dolayrsryla toplam urun rnlktanru artrrrruslardrr. Turkiye'nln bu ulkelere gore toprak, iklim, sulama suyu bakrmlanndan ustunlukleri vardir. Bu yuzden

CIFTCloEGITIM

SERlsl

·46· modem yontern-

Turkiye'nln de sert kabuklu meyvelerin yeti~tiriciliginde ler uyqulamasi zorunlulugu vardrr,

Badem yeti~tiriciligi bircok acrdan ekonomik anlamda onernll bir meyve turudur. Ulkernizln bu meyve turunden ekonomik anlamada elde edecegi gelir yuksek olacaktrr. Bir yetlstlrlci acrsmdan ceslt seciml cok onemlidir. Bu bakrmdan iyi bir ceslt, bu kitapta veri len bilgilerin ozeti olarak, a~agldaki ozellikleri tasimahdrr: 1. Qie;:eklenmesi gee;:olmahdrr, 2. Agacm geli~mesi kuwetli olmalidrr 3. Bol e;:ie;:ek acrnahdrr 4. Ticari onerni olan otekl cesitlerle dollenebllmelldlr 5. Bol ve her YII duzenli urun vermelidir 6. Agae;:uzerlndeki meyveler ayru zamanda olqunlasrnahdrr. 7: Kavlamasr iyi hasati erken ve kolay olrnahdrr. Ancak meyveler ruzgarla dokulmernelldlr 8. Ticari anlamda tutulan ceslt olmahdrr 9. Ie;:randirnaru yuksek ve ie;: alitesi iyi olrnaudir k 10. Qift ve ikiz ie;: raru du~uk olrnahdrr o 11. Hastahk ve zararhlara dayarukh olmalidrr 12 Depoda muhafaza sirasmda cabuk bozulmamahdrr, Dunya'da uretirn bakrmmdan ileri ulkelerde yetlstlrlcilik yapilan yerlerin ekolojileri ile ulkernlz ekolojik bo!geler kar~lla~tlnldlglnda ozellikle Guneydoqu Anadolu Bolgesinin ie;:badem uretlrni ie;:inonernf avantajlanmn olduqu gorulmektedir. Bu bolqenin en onernli iklim taktorlerinden olan meyve olqunlasma donerninde yuksek sicakhk, olqunlasrna ve hasat donemine dogru yagl~ olrnarnasr, hava oransal neminin du~uk olmast nedeniyle kavlarnanm kolay olrnasrdrr.

BADEM

YETIFIRlclLltll

YARARLANILAN

KA YNAKLAR

Ak, B.E. ve H. Kuzdere, 1999. Ceylanpinar Tanrn lsletrnesi kosullannda yetlstlrilen baZl badem ce~itlerinin fenolojik ve pomolojik 6zellikleri Ozerinde bir arastrrma. Harran Oniversitesi Arasnrma Fonu MOdOrIOQO, onuc Aaporu. Proje No: 47, $anhurfa, 51 s. S Ak, B.E., I. Aear and E. Sakar, 2001. An Investigation on Determination of Pomological and Morphological Traits of Wild Almond Grown at Sanliurfa Province. Proceedings of The XI GAEMPA Seminar, 1-4 September, 1999, Sanliurfa, (Turkey) Cahiers Options Mediterraneennes, 139·144. Ak,B.E., I. ACar, and M. Ylldlz, 2001. An Investigation on the Bud Take and Shoot Growth of Different Almond Varieties at Harran Plain Nursery Conditions. Proceedings of The XI GAEMPA Seminar, 1·4 September, 1999, Sanliurfa, (Turkey) Cahiers Options Mediterraneennes, Vol: 56, 393-396. Ak, B.E., H. Kuzdere and N. Ka,ka, 2003. An investigation on phenological and pornological traits of some almond cultivars grown at ceylanpinar State Farm in Turkey. XII. GAEMPA Meeting on Pistachios and Almonds, 1·5 June 2003 Mirandela in Portugal (in press). . Anonlm, Anonlm, 1998. Tanm Istatistikleri Ozeti 1997·1998. DIE yaymlan, Ankara 49 1999. FAOSTAT Database Aesults.

Anonymous, 1981. Descriptor List for Almond (Prunus amgdalus) (Aevised). IBPGA Executive Secretariat, Aome, Italy (A. Gulcan, Editor).30 p. Cmar, 0., 1993. Bitki Fungal Hastahklan. yukurova Ian Ders Kitabi NO: 84 Bornova. Izmir. 39 s. Oniversitesi ziraat FakOltesi YaYIn'

Dokuzoguz, M., R. Giilean, A. Atila, 1968. Ege B61gesi Bademlerinin Seleksiyon Yoluyla lslaru Ozerinde Arastrrrnalar. Ege Oniversitesi ziraat FakOltesi Yaymlan NO: 148. Bornova. Izmir. 39 s Dokuzoguz M. and R. Gulean, 1973. Ege B61gesi bademlerinin seleksiyon yoluyla islahi ve secilmis tiplerin adaptasyonu Ozerinde arastirmalar. (Breeding of Agean region almonds by selection method and studies on the adaptation of selected types). Tubitak publications No: 22,26 p. Dokuzoguz, M., ve R. Giilean, 1979. Badem Yeti~tiriciliQi ve Sorunlan. TOBITAK YaymIan NO: 432. TOAG Seri NO: 90, Ankara. 80 s. Felipe, A.J., 2000. EI Almendero. I. EI Material Vegetal, 461 p. (Spanish) Giilean, R., 1976. Secilmi~ Badem Tipleri Ozerindeki Fizyolojik va Morfolojik Arastirmalar. Ege On. Matbaasi, Bornova- Izmir, 72 s. Ka,ka, N., A. Kiiden ve A.B. Kiiden, 1993. Almond produciton in Southeast Anatolia. Acta Horticulturae, 373. I. International Congress on Almond. P. 253·258. Ka,ka, N., A. Kiiden, A.B. Kiiden ve O. Diindar, 1993. GAP B61gesine Adapte Olabilecek $ettali. Kayrsr. Badem ve Nektarin ye~itlerinin Saptanrnasr. Y.O.Z.F. Genel Yaym NO. 56, GAP Yaymlan No. 71. Adana Ka,ka, N., A.B. Kiiden ve A. Kiiden; 1993. TOrkiye'nin ce~itli bolgelerinden secilmls badam tiplerinin Adana ekolojik kosullarma adaptasyonu Ozerinde cah~malar. Turkish Journal of Agriculture &Forestry, 17 (1): 97-110. Ka,ka, N., A.B. Kiiden and A. Kiiden, 1998. Performance of Some Local and Foreign

55

CIFTCI

E(;ITIM

SERlsl

·46·

almond Cultivars in South East Anatolia. Proceedings of The X GREMPA Seminar, 14·17 October 1996, Meknes (Morocco). Cahiers Options Mediterraneennes, Vol.:33, 181-183. Kaska, N., B.E. AK and I ACAR, 1999. Dunya'da ve GAP Balgesi'nde Badem Oretimi, Yetii?tiriciligi ve gelecegi. (Almond production, growing and future in Gap region and world, First Gap Agricultural Concess) GAP 1. Tarim Kongresi, 26-28 Mayis 1999, Sanliurfa, 9-18. Kester, D. E. and R. Assay, 1975. Almonds. In: Janick, J.; Moore, J.N. (eds): Advances in fruit breeding. Purdue Univ. Press, West Lafayette, Indiana, 387-419 pp. Kiiden, A.B. ve N. Ka,ka, 1993. Bazi Badem gei?itlerinin Soguklama Gereksinimlerinin ve Buyume Derece Saatleri Toplarmrun Saptanmasi I. Doga 17:197-203. Kiiden, A., A.B. Kiiden, ve N. Ka,ka, 1993. Adaptations of some selected almonds to Mediterranean region of TOrkey. Acta Horticulturae, 373: 83-89. Kiiden, A.B. ve N. Ka,ka, NO.3. p. 15. 1995. Almond production in Turkey. FAD Nucis Newsletter.

Kiiden, A. ve E. Tannver, 1997. Bazt onernlt meyvecilik bOlgelerimizde kritik kli? steakhklartrun ve soguklama sOrelerinin saptanrnasr. 9.0. Ziraat FakOltesi Dergisi. 12 (3): 49·58. Kiiden, A., A.B. Kiiden, N. Ka,ka ve I.T. AlJar, 1997. GAP Balgesine Adapte Edilecek ~eftali, Kayrsr, Badem, Nektarin ve Erik gei?itlerinin saptanmasi II. 9.0. Ziraat FakOltesi Genel YaYIn NO.: 198, GAP Yaymlan NO: 133, Adana. 67 s. Kuden, A., 1998. Almond germplasm and production in Turkey and the future of almonds in Gap area. Acta Horticulturae, 470: 29-33. Monastra, F., A. Crisafulli, F. Marchese, G. Ondradu, R. Pavia, and L., Rivalta, 1982. Monografia di Cultivar di Mandorlo. Istituto Sperimentale Per la Frutticoltura, Roma, 93

p.

Micke, C. W., 1996. Almond Production Manuel. University of California. Division of Ag· riculture And Natural Resources. Publication No: 3364, 289 p. Ozbek, S., 19n. Genel Meyvecilik. (KIi?1nYapraquu Doken Meyve TOrleri) Fak.Yay.: 128, Ders Kitabi: 11, 486 s. Ozbek, S., 1978. Ozel Meyvecilik.

9.0.

Ziraat

9.0.

Ziraat Fak.Yay.: 111, Ders Kitatn: 06, 386 s.

Sal at, J., V. Ribo, R.F. Torres, J.J.C. ve J.M.A. Pascual, 1984. Monografies de ra Agricola de la Caixa de Pensions. Barcelona, Spain, 77 p. Socias i Company, 6: 6-9. R., 1997. Qualitive Traits

roe-

in Almond. NUCIS, Newsletter, Number The

Socias I Company, A.J. Felipe, J.E. Garcia, F. Dlcenta, J. Gomez Aparasl,1998. idotype concept in almond. Acta Horticulturae, 470: 51-56. Uygun, N., 1987. Bahce Bitkileri Zararhlan,

9.0.

ziraat FakOltesi Ders Kitabl, 150 s.

Vargas, F. J., J. Clave, M. Romero, I. Battle and M. Rovira. 1998. Autogamy Studies on Almond Progenies. Acta Horticulture, 470:74-81. Yaplcl, M., 1992. Meyve Fidanl Oretim Teknigi (KIi?1nYapraqtru Doken TOrler) Tanrn ve Kayii?leri Bakanllgl, Tanmsal Oretim ve Gelistirme MOdOrIOgO,Ankara.119 s. Tarim ve Koyl,leri BakanltlJl Teknik Talimatlan 1995- ANKARA Koruma ve Kontrol Genel Miidiirliigii Zirai MOcadele

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->