You are on page 1of 123

1

BERGAMA BELLETEN - 12 (zel Say)


Bergama Kasm 2003

ANISINA

BERGAMA TARHNDE NAN CORAFYASI

Yazan: EYP ER
Dzenleyen: NECAT KARAOBAN Aratrma Komisyon yeleri: SZER VURGUN, MAHMUT ALTINBA, MEHMET ERM, NUR KRAZ, SEYF AKAY, HLM BALCI AHMET KIVRAK

BERGAMA BELLETEN - 12
Bergama Kltr ve Sanat Vakf'nn bir kltr hizmetidir. Ylda bir kez yaynlanr.

Sahibi

: BERKSAV Bergama Kltr ve Sanat Vakf Yakup Kaarcolu : Dt. A. Grbz BAANA : Mustafa DURMAZ : Dt. A. Grbz BAANA Mustafa DURMAZ Av. Mete MORAL Necati KARAOBAN

Genel Yayn Ynetmeni Sorumlu Yaz leri Md. Yayn Kurulu

Ynetim ve Yazma Adresi : Atatrk Bulvar No: 54 35700 Bergama/ZMR Tel: 0 232 631 35 91 Faks: 0 232 631 36 50 http://www. berksav. org e-mail: berksav@berksav. org Dizgi Fotoraflar : Berna AVDAN : Necati KARAOBAN, Mustafa DURMAZ, Rait METN Sayfa Tasarm Sayfa Tasarm, Bask : Hseyin ADA : ada Matbaaclk - Bergama Tel: 0232 633 15 15 Faks: 632 83 34

ISSN1303-1708 ISBN 975-95865-1-7

NDEKLER
BERGAMA CORAFYASI .......................................................... 9 BERGAMA ADININ KKEN - ANLAMI ................................. 14 MTOSLAR (SYLENCELER) BERGAMASI ........................... 15 TARH NCES ZLER ................................................................. 19 BERGAMA'NIN KURULUU ...................................................... 20 SKENDER ve GENERALLER.................................................... 22 BERGAMA KRALLII .................................................................. 23 KRALLIK DNEM NAN CORAFYASI.............................. 24 ROMA DNEMNDE BERGAMA .............................................. 24 BZANS DNEM.......................................................................... 25 TRKLERN GEL..................................................................... 27 KARASOULLARI...................................................................... 27 OSMANLI DNEM ...................................................................... 28 YRKLERN GEL ................................................................. 29 KURTULU SAVAINDA BERGAMA ....................................... 30 TARH NDE NAN CORAFYASI ...................................... 33 - Kapukaya Kibele Tapks ..................................................... 33 - Knk Kibele Tapks............................................................. 35 - Ana Tanra nanc ............................................................... 37 - Kibele ve Attis ...................................................................... 38 - Attis'ten sa Mesih'e ............................................................ 40 - Kibele Kilim Motifleri.......................................................... 41 PAGANZM (OK TANRICILIK) ................................................ 42 - Olympos nanc..................................................................... 42 - Tanrlara Tapnma ................................................................. 45 - Perseus ve Medusa ............................................................... 46 - Asklepios Klt .................................................................... 47 - Ay I Tepesi ...................................................................... 50 KIZILAVLU (Dinlerin Kutsal Merkezi) ........................................ 51 - Osiris (Serapis) ..................................................................... 52 - Mithra nanc ........................................................................ 53 - Kzlavlu (Bazalika).............................................................. 53 AKROPOL - Zeus Suna .......................................................................... 56 - Trayan Tapma .................................................................... 58 - Demeter Tapma ................................................................. 59 - Hera Tapna ....................................................................... 59 ASKLEPON - Byk Alan............................................................................. 60 - Lo Tnel................................................................................ 60 - Viran Kap .............................................................................. 61 -Kutsal Yol ............................................................................... 61 - Ylanl Stun .......................................................................... 62 - Propylon ................................................................................. 62 - Artemis Yeri ........................................................................... 63

YAHUDLK ................................................................................... 64 - Yahudi Diasporas ................................................................ 65 - Bergama Yahudileri .............................................................. 65 - Bergama'da Yahudi Mahallesi............................................. 66 - Yahudilerin ve Meslek Yaamlar.................................... 67 - Moreno Korkidi emesi ..................................................... 67 - Havra ve Sinagog ................................................................. 68 - Yahudi nanlar ................................................................... 69 -Maatlk ................................................................................ 71 - Hristiyan Yahudiler .............................................................. 72 BERGAMA'DA HRSTYANLIK................................................. 72 - lk Kiliseler........................................................................... 73 - Bergama'daki Eski Kiliseler ................................................ 77 - Bergama'da Hristiyan nan ve Gelenekleri....................... 80 BERGAMA SLAM AI........................................................... 85 BERGAMA'NIN SLAM KENT OLMASI ................................. 105 - Camiler, Mescitler............................................................... 106 MEZARLAR YATIRLAR TRBELER........................................ 119 OSMANLI DNEM BERGAMA KENT................................... 123 NFUS DEMELER (Tablolar)............................................... 125 BERGAMA'DA SLAM NAN YELPAZES ............................ 142 BERGAMA CORAFYASINDA BATIL NANLAR .............. 147 SONU............................................................................................ 152 SONU BLDRGES .................................................................... 154 KAYNAKA .................................................................................. 156

BERGAMA TARHNDE NAN CORAFYASI

SUNU BERKSAV olarak tarih, sanat, kltr deerlerine sahip kmak;gzellikleri tantmak, ycelikleri anlatmak, yazl eserler sunmak, belgesel retimler brakmak birinci grevimizdir. nk Yeni yetien genler; kentini tandka kendini tanyacak. nk Bu corafyada yaayanlar; tarihini bildike talihini bilecek. nk Bu topraklarda mekan tutanlar; yazlanlar okuduka yazglarn okuyacak. nk Bergamada ekmek yiyenler; nimeti grdke velinimeti grecekler. Ey ! Bergamadan gelip geenler; siz unutulmak istemiyorsanz, iz brakp geiniz. Ey ! nan sahipleri; bilimle tan olunuz en byk ibadet budur en kutsal itikat budur. Yakup Kaarcolu Bakan BERKSAV

KRAN Bergama Kltr ve Sanat Vakfnn yapt ve yapaca almalarn geliip serpilmesinde, saysz rnler vermesinde;kent tarihi, sanat, kltr kapsamnda halkn ve zellikle yeni yetimekte olan nesli beslemekte, yresel ve ulusal deerlerle donatp, kimlik ve benlik kazanmasnda kukusuz ilk teekkr edilecek; Byk katks ile rahmetli Hasan Ergl ve rahmetli ei Meliha Ergl anmak isterim. Ayrca deiik dnemlerde vakfn ynetiminde grev alm; Sayn Grbz Baanaya, Sayn Mustafa Pulcuya, Sayn Nihat zobana, Sayn Sami Altana, Sayn Cahit zkene, Sayn Halit Ersezgine, Sayn nsaf Fidana, Sayn Macit Gnlgre, Sayn Akit Tedike kranlarm sunarm.

TEEKKR nan Corafyas adl oylumlu ve olumlu kitabn ortaya kmasnda ; Bergama Kaymakam Sayn Ali anlere, le Milli Eitim Eski Mdr Sayn Hilmi zie, le Milli Eitim Mdr Sayn Haluk Demiraa, Halk Eitim Mdr Sayn Mehmet Ermi zel zge Final Dershanesi Mdr Sayn Mahmut Altnbaa retmen Sayn Hilmi Balcya, retmen Sayn Nuri Kiraza zel zge Final Dershanesi ngilizce retmeni Sayn Seyfi Akaya retmen Szer Vurguna Fotoraf ekiminde yardmc olan Sayn Raif Metine Ve eserin derlenmesinde emek veren Emekli retmen Sayn Necati Karaobana, zellikle aratrmay yrten ve kaleme alan zel zge Final Dershanesi Kurucu Temsilcisi, Emekli Tarih retmeni Sayn Eyp Erie teekkr bir bor bilirim. Yakup Kaarcolu Bakan BERKSAV

GR Bergamada ilkadan beri yaayan insanlarn din ve inanlar, tapnaklar ve kutsal alanlar, tapk zellikleri zerine almaya balaynca ykselie getik. Kapukaya Kibeleden, Yund Da, Mamurt Tepeye; Madra manastrlarndan Geyikli tepesine; Maltepe Tmlsnden Akropol tepesine;Kzl Avlu kulelerinden Ulu Cami minaresine baklarmz utu;yazdk, devirdik. Kimi kez Kibelede tapndk. Kimi kez Havrada dua ettik. Kimi kez Athena Tapnanda diz ktk. Kimi kez Serapionda kutsandk. Kimi kez camide saf tuttuk. Hatta Kzl Avluda hem Tevrat hem ncil, hem de Kurandan ayet okuduk. Nekropolden Maatla, oradan Yeni Mezarla getik. Yaayanlarn arasndan szlp Saint Jeanne, Antipas, Hz. Sleyman ve Hz. Alinin yanna vardk. Bu ok ilgin yolculuktu, bamz dnd, iimiz bir ho oldu. Yorulduk, Necati Karaobanla bir aacn altna oturduk, atk Bergama parmenini Selinosa bandrp kalemimizi, yaza durduk.

EYP ER 2001-Mart

10

BERGAMA CORAFYASI YER Bergama, Ege Blgesinin Bakray ukuru iinde yer alr. Bir knt hendei olan Bakray kr, sonradan alvyonlarla dolmutur. Bu krk blgesinde, fay izgisi zerinde 20ye yakn termal kaynak vardr. Yani birinci dereceden deprem alannda yer almaktadr.

IRMAK Bakray, Balkesirin 30 km. gneyindeki Davullu dalarndan kaynaklanr. Madra ve Yund dalarndan katlan Gelenbe, Aksu, Yacl, Mentee, lya, Karadere, Krkgeit, Gm, Kestel, Bergama, Snr ve Sarrmak dereleri ile beslenir. 120 km. uzunluunda olan Bakrayn, balangta Dikili yaknlarndan denize dkld, miladi takvimin balarnda yatak deitirip andarldan Ege Denizine kavutuu ileri srlmektedir. Strabon ve Ovidiusun bu grne Arkeolog Drpfeld de katlr ve yatak deitirmenin aamada gerekletiini anlatr.

11

Bakrayn rejimi dzensizdir. Yaz sonuna kadar aklar derken, kn seviye ykselir. Bakrayn yata, ana zgleri ile dou-bat dorultusunda uzanmakta ve evresindeki dalk yerler 8001000 m derinliinde bir yark yaratr. Hendein deniz seviye ykseklii de 40-100 m. arasnda deiir. Bakray, andarl Krfezinde kk bir delta oluturmutur. OVA Bakray Ovas, Soma yankndan balar, andarlya kadar uzanr. Ova uzunluu 80km olup , genilii Somada 4 km, Knkta 15 km. yi bulur. Havzann yzlm 3200 kmdir. Bunun 550 kmsi, ova, 250 kmsi yama, 2400 kmsi aa ve maki alandr. Bergamann en nl ovalar Erigl, Vakflar, Blbll ve Arapl ovasdr. DA Bergamann kuzeyinde MADRA (Pindasus) dalar bulunur ve en yksek tepesi 1388 m. dir. Kuzeybatda 1051 m. ykseltili Geyikli Da, gney batsnda 1144 m. ykseltili Yaylack Da vardr.

Daha sonra Bakraya inilir ve Kak Dalarna ulalr. Bu dalara paralel Yund Dalar gze arpar. Bakray vadisinde zincirleme tepeler Karadaa kadar uzanr. Bunlar Erigl, Kalarga, Deirmentepe, Tatartepe, Baklatepe, Reistepe, Memelitepe, Yaylatepe ve Pamuktepedir.

12

YAYLA Madra ykseltisi iinde nl Kozak yaylas yer alr. Fstk amlar ve kzlamlarla kapl yaylada Yukarbey nahiyesine bal 16 ky bulunmaktadr.

SINIRLAR Bergama ilesi ve dousunda Soma ve Knkla, kuzeyinde Balkesir line bal Savatepe ve vrindi olmak zere, Batsnda Balkesire bal Ayvalk ve zmir line bal Dikili, gneyinde zmir line bal Aliaa ve Manisa ili ile evrilidir. Bergama le merkezi ise kuzeydousunda Turanl, Gbeyli, , Blcek beldeleriyle, kuzeydousunda Kozak, gneydousunda Poyrack, gneybatsnda Zeytinda ile evrilidir. KONUMU Bergama zmir iline bal bir ile olup 39 07 kuzey enleminde 27 12 dou boylamnda yer almaktadr.

13

YOLLAR Bergama zmire 105 km, Dikiliye 27 km, Knka 17 km, Somaya 42 km, Zeytindaa 22 km, andarlya 30 km, Ayvalka 60 km. lik asfalt yolla baldr. AYLAR Bergamann iinden iki ay geer. Akropoln gneyinden Selinos (Bergama) kuzeyinden Kestel deresi akmaktadr. Selinos, Bergamay ikiye blerken, Kestel de kenti yalayarak Kestel Kprs altndan dolanp Selinosla birleerek Bakraya kavuur. Her ikisinin de nn, Kale eteinde Kestel Baraj kesmektedir. KLM Yazlar scak ve kurak, klar lk ve yal Akdeniz iklimi egemendir. Yaz ortalama scaklk 26, k ortalama 6dir. Kn en yksek scaklk fark 14, yaz scaklk fark ise15 dolayndadr. Gndz-gece scaklk fark 15-20 arasndadr. Rzgarlar yaz ve k kuzeyden yldz, kuzeydoudan poyraz, kuzeybatdan karayel eser; lodos ve bat rzgarlar yamur getirir. Yllk ya tutar 600 mmdir. Baz yllar 550 mm, baz yllar 800 mmye ular. Yamur suyu, topraa 25-30 cm kadar szar ve toprak 2-7 hafta aras nemliliini saklar. kar pek seyrek yaar, hava basnc 760-800 mb. arasnda olup, nemlilik oran 69-90 dolayndadr. BTK 550 km lik. ovann 300 km si tarma elverili, geri kalan ormanlk, talk ve mera halindedir. Dalk araziler zeytinlikler, kzlam ve makilerle kapldr. Makilerden ard, prnal, mee, yabani zeytin, itlenbik, sakz, tesbih, katrtrna, fundalklar dikkat eker. Kuytu ve nemli yrelerde st, kavak, kestane, dibudak vardr. Orman alan 230 m, maki alan 2200 kmdir. Ovada elde edilen rnler unlardr:

14

Tahl: Buday, arpa, nohut, msr, mercimek, yulaf. Endstri Bitkileri:Pamuk, susam, ttn, ayiei, zeytin, soya faslyesi. Meyve:Elma, armut, kays, dut, ceviz, incir, eftali, amfst, zm, antep fst Sebze:Yaz ve k sebzeleri, fasulye, bamya, patates, soan, bakla, bezelye, brlce. rn says 70i bulmaktadr. Meyvacln %90 dalk arazide yaplmaktadr. Baz alkan iftiler, ayn topraktan ylda iki kez rn kaldrrlar, ite byle bir diyardr Bergama.

BERGAMA ADININ KKEN-ANLAMI PERGAMOS: Bergama ad, kentin kurucusu saylan sylence kahraman Pergamostan kaynaklanmtr. Pergamos, Ymatepe Tmlsnde yatan Andromakhenin olu olup, Teuthrania Kral AREOSu ldrp yerine gemi, sonra da kendi adyla anlan Bergama kalesini ina etmitir. PERGAMUM: Hisar, bur anlamna gelmektedir. PERGAMENT: Bergama kad yani parmen szcne dayanmaktadr. PERG-BERG: Da, yksek yer anlamn tamaktadr. BERGAM: Kent, ehir karlnda kullanlmaktadr.

MTOSLAR (SYLENCELER) BERGAMASI NUH PEYGAMBER VE NEMRUT ok eski zamanlarda belki de 6000 yl ncesinde Ege Denizi, Akropol eteklerine doru ulayormu. Kaikos denilen Bakray, Bergama Ovasnda denize dklrm. Kozak yaylas ise koca deniz, ard azgn iki ayla kuatlm olan Bergama Kalesi bir yarmada grnmndeymi. te o zamanlar, yani peygamberler anda, Bergama kalesinde Nemrut diye biri oturuyormu. Nemrut insan azman yaratk, koca bir devmi. Bergamann ba belas, kylnn kt yazgs, doann ucubesi saylan Nemrut yredeki herkesi ezmi, korkutmu, sindirmi. Ondan habersiz bir kayk, urdan uraya gidemezmi. Kyller, kayklar, obanlar hep onu doyurmak iin alrlar, rettiklerini ona verirler, ellerinde avularnda hibir ey kalmazm. Bu obur Nemrut, belki insanlar da yiyecekmi ama yumurta veren tavuu yersem sonra hepten a kalrm diye dnr vazgeermi. Ama az verene, bulamayana yle ikenceler yaparm ki ;inim inim inletirmi. Nemrut ad zalim, kt, korkun szleri ile zde olmu. Bugne dein byle gelmitir. Eeeeee. . . Bu ne denli gl olursa Nemrut, her eyi gze alr, insanlar kendisine tartmasz boyun edirmek iin insan st bir g olmay da denemez mi?Denemi ve tanrlk savnda bulunmu. Nemrutu beslemek, vergi vermek, bir ibadet, kar kmak gnah denilmi. Nemrut, bylesine Nemrut olunca ad, an tm eski dnyada alkalanm, sonunda Nuh Peygamber, tanrya ortaklk koan, soyup soana eviren Nemrutu yola getirmek iin kp Bergamaya gelmi. Kalenin zerine oturmu olduu halde ayaklarn uzatp denizi aprdattn

15

grnce, bu Nemrut denilen yaratk onu hi artmam. Tanr sylemini ona iletip, gereken her eyi tane tane anlatm. Nuh Peygamber tte bulunduka Nemrut dizlerini geri ekip, ellerini kale eteklerine dayadktan sonra eilip Selinosun buz gibi sularn lark lark imeye balam ve kulak verip dinlememi bile. Nuh peygamber onca dil dkmesine karn, onu sapklndan vazgeirememi. Hani hala sylenir ya Nuh demi, Peygamber dememi. deyii, ilk kez yaanm. Nuh Peygamber, Nemrutu yola getiremeyince Midilli Adasna geme dncesiyle kayk rica etmi, Kayklardan olumlu yant alamam. nk Nemrut belasndan ekindiklerinden hi biri cesaret edememi. Buna kzan Nuh Peygamber, bir kl torba alp eline, kum doldurup iine, boynuna asp, buday eker gibi avu avu balam denize serpmeye. . . Serptike deniz doluyor ve dolduka Nuh Peygamber yryerek hzla ilerliyormu. Bylece Dikiliye kadar varnca torbada kum azck kalm ve oturup dinlenmeye, adaya gemek iin are dnmeye balam. Deniz biterse kayklarn ii bitecek, yardm etseler Nemrut ierini bitirecek. Eveleyip gevelemiler, havanda su dvmler, cesaretlerini ortaya koyup kalkmay becerememiler. Nuh Peygamber kayklardan uzaklap Altnovaya doru ilerlemi, burada bakm ki torbann dibinde bir tutam kum ya var, ya yok; Midilliye gemek iin kumlar tane tane atp dalga kran gibi dkerek biraz daha ilerlemi. Kayklar deniz ikiye blnecek diye korku, kayg, znt, tela, heyecan, gerilim gibi duygular bir arada yaayp karya gemiler ve Nemrut, halkn Nuh Peygamber tarafna getiini grnce hrsndan atlam, damarlarndan kan ekilmi, ayaklarndan ve kollarndan derman ekilmi ve sonra koca gvdesinden can ekilmi, talam ve koca bir kaya yn olmu. Sylence burada bitti. Gkten elma dt, evresinde Nemrut Tepe, Nemrut Krfezi, Nemrut kalesi adlarna rastlyoruz; bu bir, Kalarga Tepesine karsanz sahil merdivenleri, iskele halkalar sizi dndrr; bu iki, Bakray Ovasnn bir knt hendei, alvyonla dolduu tezi kulaklarmz nlatr bu . . . KAKOS SYLENCES ok eskiden Bakraya ASTROS denirmi, denizler ve okyanuslar tanrs POSEDON, olu ASTROSa tanrlk alan olarak Bakray rman vermi. Astros, kendi adn verdii bu rma olduka hoyrat kullanm. amurundan, batandan, suyundan, selinden, halk korkutmu, yldrm. Azgn Astros ay , bu doal yararlarn tesinde her yl bir can alr olmu. Boulanlarn tanrya kurban gibi tek tek uup gitmesi karsnda;kimse tekin olmayan bu ayn adn duymak, semtine uramak istemez olmu;silmi defterinden bu ayn varln ve rahatlamlar bir sre. . . Ancak nne geilmez yazg derler ya, alarn rmeye balam sinsice, Bergama ile Dikili arasnda. o melmi dev gibi duran Kalarga Tepesi yok mu?Orada TEUTHRANA kral otururmu. Kraln bu gl lkesinde ERNES ve KROS adl kar kocadan olma soylu ve yiit bir delikanl yaarm. te ad KAKOS olan bu delikanl bir gn Misya beylerinden birinin olu ile Pindasos (Madra) Danda geyik avna km. Ormanda gezmiler. Komular ve bir geyiin peine dmler. ki arkada, iki koldan geyii evirmiler ve birbirleri zerine srerek iyice kskaca almlar. Ok menzili iine girince, duraksayp akn akn baknd anda, germi yayn Kaikos, nian alm ve atm okunu ki, annda sram geyik ve allar delip giden ok oradaki arkadana saplanvermi. Krm yayn Kaikos;zm san ve yan

16

yan alam. Kollarna ald arkadann cesedini Kalargaya braktktan sonra olayn oku ile Astros rmann kysndaki kayalara km, umarszlk iinde ac ac inledikten sonra kendini rmaa atm ve bulank sularnda aa kklerinde taklp kalm. Nice zaman sonra cesedi bulunmu. Bunu duyan Pitaneli, Pergamonlu, Atarnal halk, can alc Astrosa azlarna geleni sylemiler. Astros diyemedikleri bu ayn adna Kaikos demeyi daha uygun grp ansn yaatp gelmiler bugne. . TELEPHOS SYLENCES Arkadya Kral Aleosa, kz babas olacan mjdelerler biliciler, ama bu kzdan doacak olunun daylarn ldreceini de sylemeden edemezler, stelik annesiyle de evleneceini: Aleos, doan kzna AUGE adn verir ve saraynda byk bir ilgi ve sevgi ile bytr. Gen kzlk ana girdiinde bilicilerin uursuz szleri gereklemesin diye bir tapnaa rahibe yapar ve tenine erkek eli demesinden saknr. Ne var ki bir yaz gn Auge, babas Aleosu grmee geldiinde, sarayda konuk olan HERAKLES ile karlar, bir sevgi elektrii akar ve o gece birlikte olurlar. Aleosun kzn rahibe yapmas da yazgy nleyemez ve Auge, Heraklesten gebe kalr. fkeli kral, aylarca tapnakta gizler kzn ve torunu dnyaya gelince anasn denize atar. ocuu da da bana brakr, kurtlara yem olsun diye: Tahta bir sandkla denize atlan Augeye bir ey olmaz ve rzgarla Teuthrania kylarna gelir. Kral Teuthrasa gtrlr ve kral, Augeyi ok beenip vey evlat edinir. Augenin dalara braklan olu Telephos ise, aslan st ierek vahi doada yaamn srdrr. Yetikin aa gelince, annesini aramak zere yollara der. atal bir yolda, arabal kiiler yolunu keser. Kavga dv kar ve daylar olduu anlalan bu kiileri ldrr. Telephos, Bakray idenizi kylarna geldiinde Kalarga kral Teuthras, dman dallarla savamaktadr. Teuthras, yanna yaklaan Telephosa bu savata yardm ederse vey kz Auge ile evlendirecei szn verir. Telephosun byk gayreti sonucu sava kazanlr. Tahtn brakaca olu olmad iin Teuthrasn dncesi vey kz Auge ile Telephosu evlendirip ynetimi onlara vermektir. Dn dernek yaplr ve gerdek gecesi gelir atar. Odalarna ekilirler ve ba baa kaldklar anda lklar, barmalar duyulur. Koca kara bir ylan gerei anmsatmak iin, uyarmak iin gelmitir sanki. karlar, toplarlar sarayda;duyumlar aktarlr, balarndan geen ykler anlatlr sonra da ana oul sarlrlar ve Telephos kral olur. Misya Kral olan Telephos, Amazon olan HERA ile evlenir. Bir sre sonra Truva savalar balar. Bir saldr aamasnda yollarn aran Helen donanmas , Teuthrania kylarna ular. Bu donanmann komutan topuunun dnda vcudu yara almaz AKHLLEUStur. Kanl bir sava olur, bir Amazon olan kars da yiite lr. Telephosun kars NREUS iin grkemli bir treni yaplr. Sonra Akhilleus ile Telephos kar karya gelirler, tkezleyen Telephosun bacana Akhilleus kargsn saplar. ekilir giderler sonuta ama, Telephosun baca bir trl iyilemez. Danrlar bir biliciye ve denir ki, Yarann iyilemesi kargnn pas ile olacaktr.

17

Telephos, Yunanistana geer. Akhilleusun mzran bulan Odysseus, pasn srme karlnda Truva yolunu gsterecektir. Telephos iyileir. Helenlere Truva yolunu gstermesine karn onlarla tm gcyle de savaarak, Truvann savunmasna yardmc olacaktr. TARH NCES ZLER Bergama ve yresinde tarih ncesi izler tayan yerlerden Yund Da zerinde Cilal Ta Dnemi buluntularna rastlamtr. Ayrca Kalarga Tepesi ve Deirmentepe gibi yerlerde de Yortan tipi seramiklerle Cilal Ta devri buluntular gzlenmitir. Ayrca bu yrede Maden Devri izleri de grlmtr. LUVLER Blgemizin en eski halk olan Luviler, merkezi devlet kuramadklar iin kalc iz brakmamlardr. M. . 3000-2000 arasna gl bir sosyal yap ve kltr birlii gerekletirerek aa damgalarn vurmulardr. Luviler, Hint-Avrupa kkenli bir dil kullandklar iin gnmze k tutmular, Anadolu yer adlarnn isim babas olmulardr. rnein, vrindi, Madra, Halisarna, Karina, Atarna, Pitana gibi szckler onlarn damgasn tar. ASSUVA M. . II. binde , Hitit egemenlii Anadoluya dein uzannca yremizin ad Assuva olmutur. Merkeze balar zayf olan Assuva halk, yer yer bamszlk arayna girmilerdir. Hitit analleri denilen yllklarda Assuvann lideri Kukkulisin ayakland ve yakalannca balanarak yeniden blgesine dnd anlatlmaktadr. TEUTHRANA Bergama krallndan nce yremizdeki egemen g Teuthrania devleti idi. Bu devletin merkezi de TEUTHRANON denilen Kalarga kalesiydi. Bergama Krallndan nce blgesel siyasi erki elinde tutan Teuthrania Devletinin kurucusu Teuthrastr. Teuthrastan sonra sylencelere konu olan Telephos kral olmutur. Akhilleus olu Neoptolemos, Telephosun olu Eurypylos ile Truva kahraman Hektoru ldren kiidir. Truva savalarndan sonra Neoptolemos, Misya Kral Etionun kz ve Hektorun dul kars olan Andromakhe ile evlenmi ve bu evlilikten Pergamos adl bir olu olmutur. BERGAMANIN KURULUU Neoptolemos ve Andromakheden olma Pergamos, genliini Yunanistanda geirmi, o da dedesi Akhilleus gibi Anadoluda ansn denemek istemi ve Misyaya gelmitir. Askerleri ile birlikte Akropol tepesine yerleen Pergamos, Teuthrania Krall iin byk bir tehlike oluturmutur. Karlkl sava durumu dounca

18

dello neren Pergamos, Teuthrania Kral Areiosu ldrp blgeye egemen olmutur. BERGAMA KRALLII NCES SRE Bat Anadolunun Misya ve Eolya yresindeki gelimeler srerken ilk yerlemeler Pelasglar, Lelegler ve Luvilerden sonra Aiol, on ve Dor gleriyle olmutur. Ege glerinin ardndan ise Helenleme sreci balamtr. Bu glerin Bat Anadoluyu Helenletirdii srada Lidya Devleti kurulmu ve blge siyasetinde arln koymutur. Lidya krallnn zenginliin Atarneus ile Pergamon arasndaki dalarda bulunan maden yataklar ile Kalarga yaknndaki altn madeninin iletilmesine dayandrlmaktadr. Lidyallardan sonra blgeye Persler egemen olmu, Bat Anadolu kentlerini egemenlikleri altna almlardr. M. . 499da Perslere kar ayaklanma olmusa da kanl bir ekilde bastrlmtr.

ONBNLERN DN Bat Anadolu kentleri, Perslere kar ayaklannca hazrlanan bir ordu RANa doru yola kt. Ancak Helen ve Ege askerleri yenilip yurtlarna geri dndler. ran yolculuunun dnnde Bergamaya da uradlar. Ksenephonun Anabasis (Onbinlerin dn) adl yaptndan olay izleyelim: Oradan Adramytion (Edremit) ve Kytonion zerinden Kaikos Ovasna doru ilerleyip Mysiada Pergamona ulald. Orada Ksenephon, Eratrial Gongylosun kars, Gorgion ve Gongylosun annesi olan Hellasn evinde kald. Bu kadn ona, ovada Asidates adl bir Pers olduunu, o gece yola karsa bu ranly karsn, Ksenephon ocuklarn ve ykl hazinesini ele geireceini syledi. Ona klavuz olarak da ok sevdii Daphnagoras ile kuzenini verdi. Ksenephon klavuzlar yanna alp kurban kesti. Kurban trenine katlan Elisli bilici Basias, barsaklarn elverili olduunu, adam yakalayabileceinin syledi. Ksenephon, akam yemeinden sonra en ok sevdii ve kendisine teden beri sadk kalan yzbalar, onlar da kazan salasnlar diye yanna ald. stemedii halde onlara 600 kii daha katld. Yzbalar, imdiden ele geirdiklerine inandklar ganimeti paylamamak iin ne getiler. , Gece yarsna doru ovaya vardklarnda, kalenin evresindekiler, kleler ve hayvanlarn byk ksm kap gitti. Yunanllar aldr etmediler, asl ele geirmek istedikleri Asidatesin kendisi ile hazineleri idi. Kaleyi kuattlar ama, yksek, byk ve mazgall olduu, ayrca ok sayda cesur insan tarafndan korunduu iin alamadlar ve bir gedik kazmaya baladlar. Duvar, sekiz kerpi kalnlndayd. Gn doarken gedik almt, ierdekiler delikten gn grr grmez;kuatlanlardan biri, sr evirmekte kullanlan ile en yakn askerin baldrn boydan boya deldi. Ondan sonra gedikten ok atarak kimseyi yanatrmadlar. Attklar lklar ve yaktklar iaret ateleri TAMENESin birlikleriyle yardma komasna yol at. Komaiadan Suriyeli ar piyadeler, kraln hizmetinde

19

alan 800 kadar Hyrkania ar piyadesi, sonra 800 hafif piyade geldi. Parthenion ve Apolloniadan ve en yakn ehirlerden svarilerle gelenler oldu. Geri ekilmeyi dnmenin vakti gelmiti. Yunanllar, bulduklar sr, koyun, ve kleleri toplayp, drtgen biiminde dizilen birliklerin ortasna yerletirilerek yola koyuldular. byle davranmalarnn nedeni aldklar ganimete fazla nem vermeleri deildi, ganimeti brakarak yola kmalar, geri ekilmeyi kaa benzetir bu da dman cesaretlendirip Yunanllarn cesaretini krard. bu yzden aldklar ganimeti korumaya kararl olarak ekildiler. Gongylos, Yunanllarn saysnn azln ve kalabalk dmanlar tarafndan kovalandn grnce, annesinin isteine karn olaya karmak iin birlikleriyle yola kt. Damaratosun soyundan gelen Prokles de Halisarna ve Teuthraniann yardmna kotu. Oklardan ve sapanlarla atlan talardan bunalan Ksenephonun birlii, oklar kalkanlarla karlama iin daire biiminde ilerlerken Kaikosu glkle at, nk adamlarnn yars yaralanmt. Stymphaloslu yzba Agasias, dmanna kar durup dinlenmek bilmeden savatktan sonra orada yaraland. Yunanllar sonunda 200 tutsak ve kurban trenine yeterli sayda hayvanla gvenli yere vardlar. Ertesi gn kurban kestiren Ksenephon, Asidates artk onun yaknnda olmasndan korkmayp nbet tutmay ihmal etmesin diye tm orduyu gece yry ile Lydiadan elden geldiince uzaa gtrd. Ama Ksenephonun dmanca niyetlerle yeni kurbanlar kestirdiini ve tm ordusu ile kendisine saldracann renen Asidates, Pathenion kalesine bitiik kylerde ak ordugah kurdu. Sonra Yunanllar Pergamona dndler. Ksenephon, oradan tanrya kretmeye gitti. nk Lakoniallar, yzbalar, komutanlar ve askerler;onun atlar, kz iftleri ve geri kalan ganimet arasndan dilediini semesinde anlatlar, yle ki, bakalarna borlu brakacak duruma geldi. O srada Thibron gelip, ordusunun komutasn ald ve Tissaphernes ve Pharnabazosla savamak iin br Yunan birliklerine katld. Ksenephonun verdii bu bilgilere dayanarak lya kysnda Parthenion, erkezky Asartepede Apollania, yerini bilemediimiz Komania, Poyrack arkasnda Gambrion, Erigl tepesinde Halisarna, Kalarga Tepesinde Teuthrania gibi kentleri tanm olmaktayz.

SKENDER VE GENERALLER Makedonya kral Byk skender, Parmenio adl komutann Anadoluya gnderip stratejik noktalar ele geirmesini istemitir. Blgemize de giren Parmenio, nemli bir liman kenti olan GRYNEON (akran)u yakp snma noktas brakmamtr. M. . 334 Granikos sava ardndan Bat Anadoluyu ele geiren skender, rana ynelmi, fakat generallerinden Lysimakhosu blge gvenlik ve denetimi iin brakrken , ele geirdii

Byk skender

20

hazinelerin Bergama Kalesinde korunmasn istemitir. te yandan Pers komutanlarndan Rodoslu Mentorun dul ei BARSNE, skender ile tanm ve sevgilisi olmu, tutkusunun karlnda Barsineye Bergama balanmt. M. . 310 yllarnda Barsine, skenderden olan olu Herakles ile Bergamaya egemen olarak grlmektedir. skenderin generallerinden ANTGONOS, M. 301de psos savanda Lysimakhos, Selevkos ve Ptolemos birleik ordularna yenilip lnce, Toroslara kadar Anadolu ve Trakya Lysimakhosun payna dt. BERGAMA KRALLII (M. . 283-133) Lysimakhosun Philaetairos adnda yetenekli bir muhafz vard. Onu ordu komutan olarak ve 9000 talentlik (2. 700. 000 Atatrk altn) hazineyi korumakla grevlendirdi. Bir sre sonra Lysimakhos da lverince hazine, ordu ve Bergama , Philetairosun eline geti. Bylece Bergamada bamsz bir kralln temelleri atlm oldu. M. . 263te Philetairos lnce yerine kardeinin olu I. EUMENES geti. I. Attalos zamannda, Bergama Krall Gediz ile Edremit ay arasnda egemenlik kurdu. M. . 197de Attalos lnce yerine olu II. Eumenes geti. M. . 188 Apameia bar ile Misyann tmne egemen oldu. II. Eumenesten sonra M. . 159da II. Attalosu kral olarak gryoruz. M. . 138de III. Attalos geti. Onun zamannda gerileme balad. III. Attalos biraz bilge, biraz da estirik bir adamd. Biyoloji, botanik, farmakoloji ile ilgilenmekte zellikle zehirler, panzehirler konusunda inceleme ve deneylere merakl idi. stelik bulgularn sulular ve kleler zerinde kobay gibi yapt deneylerle elde ediyordu. III. Attalos, lmeden nce yazd vasiyetname ile Bergama lkesini Romaya brakyordu. Ancak lnce vey kardei Aristonikos, ordu, halk ve klelerle birleip ayakland. Baz baarlar elde etmesine karn yenilerek idam edildi.

KRALLIK DNEM NAN CORAFYASI Philetairos, zamannda Knk Karedere Ky yaknnda Yunt Dann zirvesi olan Mamurt Tepede, Bereket Tanras Kibele iin tapnak yaptrmtr. II. Eumenes zamannda nl Zeus Suna yaplm, ayrca dnyaca nl olan Asklepion salk yurdu kurulmutur. Athena Kutsal Alan da II. Eumenes zamanndan kalmadr. Demeter Kutsal Alan, I. Eumenes zamannda yaplmtr. Ayrca Krallk Dneminden kalma Hera Kutsal Alan, Dionysos Tapna nemli inan yaptlardr. ROMA DNEMNDE BERGAMA Son Bergama Kral III. Attalos, bir vasiyetname ile lkesini Roma Devletine braknca nce Aristonikos, sonra Pontus Kral Mithirdates kurtarc gibi ortaya ktlarsa da baarl olamadlar. Sonunda Roma egemenlii kesinleti. Sezarn lmnden sonra M. . 40 tarihinde Oktavianus Roma mparatorluunun paylatklarnda Anadolu Antoniusa kalmt. Tarsusta Msr

21

kraliesi Kleopatra ile gren ve ona ak olan Antonius, 200. 000ciltlik Bergama Ktphanesini Kleopatraya armaan ederek skenderiyeye gndermitir. Roma mparatoru Augustos M. . 31, 30 ve 20 yllarnda Bergamay ziyaret etmi, ant ve yaztlar brakmt. Roma mparatorluu TRAANUS (98-117) zamannda balayan ve adyla anlan nl tapnak yapmn, yerine geen HADRANUS tamamlamtr. Bugn restore edilen Traian Tapnann beyaz mermer stunlar andarl Limanndan ay nda bile fark edilmektedir. Bergamann nl tapnaklarndan SERAPS Tapna da Roma imparatoru HADRANUS (117-138) zamannda ina edilmi, daha sonra iine Bazilika oturtulmu, bugn bir kulesi ise cami olarak kullanlmaktadr. Hristiyanln ilk yedi kilisesinden biri Bergamada ite bu tapnan iine yapld ileri srlmektedir. BZANS DNEM Roma imparatoru TEODOSUS lkenin kolay ynetilmesi iin imparatorluu ikiye ayrd. 395te gerekleen bu duruma gre HONORUSa Bat Roma, ARKADUSa Dou Roma(Bizans) braklyordu. Bergama, Roma Dneminde olduu gibi ASA Eyaleti iinde yer alyordu ve bu ada Hristiyanlk yaylmaya balamt. Yremizde, Efes bapiskoposluuna bal, ancak Bergama Konsiline kaytlyd. Bizansn Asia eyaleti iinde Kaikos(Bakray) yresinin kentleri unlard: PERGAMON (Bergama) ELAA (Kazkbalar) PTANE (andarl) TANA (Dikili) PERPERNE (Theodosipolis-Aabey) te yandan Pergamon Konsiline (dinsel meclis) bal kentler ise yle sralanabilir: ELAA AGA MOSTEN MYGDONES BREGMEN HERECOMETA APOLLONS THYATRA AKRASOS PERPERNE TANA(TAREN-ASAON-SON) HEROLOPHENSES HERMOKAPELA ATTALEA ATEENSES(PATAENSES-PANTEENSES) PTANA NAKRASA STRATONKAA

22

Bizans anda Hristiyanlk giderek yozlam, monari yerine kilise smr ve basks domutu. Feodal glerle ibirlii yaparak ve halkn gzn rterek din banazln kara gzlk gibi taknmtr. Yani dinin dedii deil, din adamlarnn dedii ne kyordu. Bilmezlik iinde yzen halk da gerek gibi onlarn her sylediine inanyordu. Hristiyanlk abuk yozlanca, bu kez Mslmanlk mutular samaya balad. Eitlik, kardelik, zgrlk, erdemlilik sylemleri dalga dalga yaylyordu. Hz. mer nce Bizans vurdu, Suriye ve Filistini alarak 642 ylnda Anadolu kaplarna dayand. Emevi Halifesi Velidin kardei MESLEME komutasndaki bir Arap ordusu 715-718 yllar arasnda Anadoluya girmi, Bergama bu hareketten korkuya kaplmtr. nk Bizans imparatoru BARDANES PHLPKOS, Bergamal bir ermeniydi. Bu yzden Bergamaya saldr olabilirdi. Bunun zerine kale, Bizans duvar diye adlandrlan surla takviye edildi. Bu surlarn yapm srasnda Zeus Sunann stun ve kabartmalar, bloklar halinde kazlan geni sur hendeine temel olarak atld ve harla kapland. Bu yzden Zeus Sunan aan Alman Carl Humann, kabartma paralar bu sur temellerinden karp temizlemi ve Berline karmtr. slam ordular komutan MESLEME, 716 ylnda 120 bin kiilik ordusuyla Bergamay yamaladktan sonra kaleyi ele geirip ve bir yl orada konaklamtr. Bizans mparatoru III. LEON (717-744) zamannda Araplar arasnda yaplan antlama sonucunda zmir ve Bergama, Emevilere brakld, ancak Mesleme stanbul kuatmasndan baarszlkla dnnce III. Leon bu antlamadan vazgeti ve Arap ordularn Anadoludan kard. Abbasiler zamannda ise Anadoluya Trkler girmeye balad ve Bergamaya kadar gelmeye altlar. TRKLERN GEL Anadolu Seluklu Devleti Sultan II. Klarslan zamannda Trkmen kitleleri Bergama, andarl, Edremite kadar aknlar yapm, Bizans bu aknlara kar koyamaz hale gelmiti. Yeni savunma kaleleri kurarak direnen Bizansn en nemli savunma kalesi (Neo Kastro ) Bergamadayd. Bergamann Trkler tarafndan fethi bir rpda olmu ilerden deildir. Zaman zaman alnp geri verilmi ancak 1306 sonras kesin olarak Trk egemenliinde grlmektedir. KARASOULLARI Anadolu Seluklu Devletinin k aamasnda, u beyliinde bulunmu olan Kalemah Karasi Bey, 1302ye kadar Sndrg, Bigadi, vrindi, Frt(Susurluk), Aydnck, Bagelenbe, Ayazment(Altnova) 1302 sonrasnda Bergama, Edremit, Burhaniye yresini Karasi Beyliine katmtr. Karasi Bey, blgemize Sar Saltuka bal Alevi Trkmenleri yerletirmi ve ayrca Krehir yrelerinden epnileri ekmitir. Karasi Beyden sonra Aclan Bey ynetime gelmitir. Osmanl Devleti ile iyi ilikiler srdrmek zere kk olu Dursun Beyi Orhan Gazinin yanna vermitir. Beylik ikiye ayrldktan sonra Balkesir merkez Demirhan, Bergama merkez Yahi Bey tarafndan ynetiliyordu.

23

nl Arap gezgini BN- BATUTA Bergamaya da gelmi ve anlarnda yle yazmaktadr: Ertesi gn yola karak Bergamaya vardk. Harap bir kent olmakla birlikte dan zerindeki kalesi sapa salamd. Eflatun Bilgenin (Galenos olacak) bu belde halkndan olduu, oturduu evin hala tannd sylentisi vardr. Burada Ahmediye dervilerinin birinin tekkesine indik. Sonra kentin ileri gelenlerinden biri, bizi oradan alp kendi konana gtrd ve bize gereinden ok ikramda bulundu. Kentin egemenin ad YAH HANdr. Yahi sz bunlarn arasnda gzel, iyi demektir. Buraya geldiimiz zaman yaylada idi. Geliimizi haber alnca bize yemekler ve ipekten yaplan bir kat giysi gndermiti. Balkesirde bulunan Demirhan halka yapt bask nedeniyle sevilmeyen biriydi. Hac lbey gibi devlet adamlar ynetime Dursun Beyin gelmesini istemekte, eer Orhan Bey yardmc olursa Balkesir, Aydnck ve Bergamay kendisine brakacaklarn nermilerdir. Bu neriyi benimseyen Osmanl Padiah, Balkesire yrm ve Demirhan da kaarak Bergama kalesine snmt. Bu bilgilerde, Yahi Bey adnn gememesi, lm olaca kansn uyandrmaktadr. te yandan barmak ve uzlamak zere Bergamaya gelen Dursun Bey, kaleye yaklat bir anda mazgallardan atlan bir okla vurulmu ve orackta lmtr. Mezar bugn kz trbesi denilen yerdedir. Bu olayn ardndan Orhan Bey, Bergamay kuatm ve Demirhan teslim alm, Karasi lkesini de Osmanl topraklarna katmtr. OSMANLI DNEM Osmanl Devletine bal Karasi sanca kurulmu ve bir eyalet konumuna sokulmutur. 1868e kadar Karaside yer alan Bergama nce Saruhan eyaletine, 1877den sonra ise zmir merkez, Aydn eyaletine bal kalmtr. Yldrm Beyazt, Saruhan ile Karasi eyaletlerini birletirmi ve olu Erturula onun lmnden sonra da ehzade Sleymana vermitir. Bu srada 1400 yllarna doru Ulu Cami yaplmt. Timur, 1402 Ankara Savandan sonra birka gn Bergamada kalm, evreyi yamalam, Trk ve Rumlara bask ve ikence uygulanmt. Fatih zamannda Midilli alnnca Hristiyan halkn bir ksm g ettirilmi ve yerine Trkler yerletirilmitir. II. Beyazt dneminde ise spanyada engizisyon basknna urayan Yahudiler kamaya balam ve Osmanl lkesinin kucak amas karsnda stanbul, zmir ve Bergama gibi yerlere yerletirilmitir. Bergamada havra arasndaki kitabede spanyol branicesi bunu kantlar niteliktedir. Safarad Yahudileri, kendilerinden nce gelenler gibi Bergamay kolay yaanabilir bulmulard. Bergama &ya ilkada Les Premiers Neocorossan verildi. Bunun nedeni tapnak koruyucu birinci snf kentdemekti. YRKLER GEL XVI. yzyldan beri Yrklerin Madra, Yunt ve Karada yresine yerlemeye baladklarn gryoruz. Balangta belirli bir yerleim yerleri yoktu

24

ve yayla-klak aras konar ger yayorlard. Blgemizde balca Yrk airetleri ve yaylalar yledir: YACIBEDR KAIKI HARDAL KAANLI EPN KARAKEL DERC KILAZ KUBA TAHTACI Geyikli-Madra Kemente-Bveller Yaylas-Madra Karada Karada Madra ve Karada Madra Yund Madra Madra Madra

Bu airetler XVII. yzyldan sonra iskan yasas uygulamasyla yerlemeye zorlanmlardr. XVII. yzylda kan Celali ayaklanmalar Bergamada da dalgalanmalara yol am bu gelimelerin uzants olarak Anadolu Beylerbeyliinde bulunmu lyas Paa, Hsrev Paann sadrazam olmas zerine ayaklanm, kendisine vezirlik verilmesini beenmemi, nce Midilli adasn igale kalkm, baarl olamaynca Bergamaya ekilmitir. 1632de zerine gnderilen Kk Ahmet Paa kuvvetlerinin karsnda dayanamam teslim olmutur. XVIII. yzylda Tmar dzeni yerine iltizam ynetiminin getirilmesi ile Voyvodalk Dnemi almtr. Bergama nce ARAPOULLARI sonra da KARAOSMANOULLARI gibi Derebey soyunun ynetiminde kalmt. II. Mahmut 1832 ylnda ayanlk sistemine son verince Karaosmanoullarnn durumu sarsld. Byk araziler satlmaya ve yeni iftlikler domaya balad. KURTULU SAVAINDA BERGAMA I. Dnya Savana Osmanl Devleti, Almanyann yannda yer alarak katlm, Yunanistan ise kar tarafta saf tutmutur. Bu durum gerilim yaratt ve Bergama, Dikili ve Bademli (Ancalos) Rumlarnn ou Yunanistana g etti. Kurtulu Savanda Yunanllar 12 Haziranda Bergamay 13 Haziran 1919da Dikiliyi igal edince Rumlar geri dnmeye baladlar. Ayvalk 172. alay Komutan yarbay AL ETNKAYA, Bergama, Ayvalk ve Burhaniye yresinde etkili olan Rum etelere kar, halkn da silahlanarak varln savunmak zere eteler kurmalarn istiyordu. Edremit Kaymakam Kprl Hamdi, Pelitkyl Mehmet,

25

Ayazmendli Nazmi, Bergama Kaymakam Mehmet Rasim, Yzba Kemal, Krkaal Mehmet Emin beyler bu konuda rgtlenme yaptlar. Kuva-i Milliyeci efeler arasnda: biolu smail Efe Dalkran Mehmet Efe akc Rahmi Efe Molla Halil Mehmet Kraa Tuzcu Mustafa Efe (Mavro) Arap Ali Osman Efe erif Ali Efe Laz Efe ilk akla gelenlerdir. Bergama erafndan een Hamit avu, Rumlarla ibirliki biimde Yunanla iyi ilikiler kurmak istiyordu. Baz gmen Rum halknn Bergamaya dnmesi zerine etrafa telgraflar yadrarak, szm ona Ermeni ve Yahudilerin katledilecei ve bunun nne geilmezse byk felaketlere yol aaca bata een Hamit olmak zere yaygara koparlyordu. Hrriyet ve itilaf Partisi bu ortam aymazca krklyordu. een Hamit Somadan trene binip, Krkaata Rum avukat SAVAy da yanna alarak zmir Yunan igal komutanlna km, Bergamay igal etmelerini rica etmi, 50 imzal bir dileke vermiti. Bunun zerine 12 Haziran 1919da Yunanllar Bergamay igal etmiler, Erigl Kprsnde pusuya yatan Yzba Kemal ve 30 silahl g engellenmitir. Efeler, Milis kuvvetleri, Binba Cemal Beyin askerleri Kozaktan sarkp Kapukayadan Bergamaya saldrya geerek 15 Haziran 1919 tarihinde Yunan askerlerini kovdular. Bu arpmalarda een Hamit avu omzundan yaralanm, kap Yunana snmtr. Ne var ki 19 Haziran 1919 tarihinde Bergama, ikinci kez igal edildi ve 14 Eyll 1922ye dein Yunan egemenliinde kald. Bergama ve Knk dnce, CNGE CEPHES kuruldu. Buna gre; Hamzal blgesinde:40 kiilik mfreze Cumalky blgesinde: 80 nizamiye topusu-topu stemen Halit erkezky blgesinde :35 kiilik mfreze-Yzb. Behet Blcek-Sarcalar blgesinde: 350 kiilik Bergama bl ve st. Halet yer almtr. 1920 Hazirana kadar direndiler. Yunanllar Milne hattn ineyince Cinge Cephesi kt. Daha sonra nn, Sakarya, Bakomutanlk savalar kazanlnca kurtulu gnleri yaklam oldu. Her yerde Trk bayra dikiliyor, zafer taklar yaplyor, karlama hazrlklar sryordu. Alolu erif komutasnda Trk ve Rumlarn 60 kiilik inzibat kuvveti oluturuldu. Soygun ve kym yaplmas engellendi. Belediye meclisi toplanp gvenlik konusunu tartrken sonu bekleyen halk , belediye gazinosu nnde birikmi ve Avukat Sava Trke olarak yle konumutu: Ey Ahali, Yunan ordusu kayor, Trk ordusu geliyor. Biz Rumlar, Yunanistanda 5 yl muhacirlik yaptk. Yunanistanda geri iyi yaadksa da, orada yine ah vatan demekten kendimizi alamadk, alatk durduk.

26

Bizler burada kalmak istiyoruz. Bize sz veriniz, nasl bizi burada, ordu gelinceye kadar koruyabilecek misiniz?Sz verebilir misiniz? diye barnca halk da ordu gelinceye kadar koruyacaz, biz ne olursak, sizde olursunuz. sz verince Rumlardan biri: -Yaasn Trk ordusu, yaasn Mustafa Kemal Paa diye bard ve alk tufan koptu. Kaan Yunan ordusundan bir tmen 9-10 eyll akam, Knk Poyrack arasnda geirmi, bunu duyum alan Bergama Belediye Bakan , havra heyetini, halktan Adal Hoca, Alolu erif, akir Hoca, Laz Mehmet Usta, Muis olu Dimitro, Yanko Yuvanididen oluan kurulu grmeye gnderdi. Yunan tmen komutan 15 bin ekmek, 15 bin okka arpa, 400 okka peynir, ayrca pantolonu iin yama istedi ve zarar vermeden Dikiliye geeceine sz verdi. 12 Eyllde Dikiliye vardlar, ancak orada byk zarar yaptlar. 14 Eyll 1922de XIV. Piyade tmeni ve onun ncs 23. Alay kurtuluu salad. Tmen komutan Erkan- Harp Miralay all Ethem Beydir.

Bergamal Efeler

27

TARH NDE NAN CORAFYASI KAPUKAYA KBELE TAPKISI Bergamann nl Kozak Yaylas ynnde, asfalt yoldan 10km. kadar ilerleyince, keskin viraja varmadan, tm grkemi ile sizi, KAPUKAYA kayalklar karlayacaktr. BERGAMA (Selinos) ayn izleyerek, ulam son derece elverili asfalt yol, kayalklara varnca keskin bir virajla inceciklere Kibela Tapna (Kapukava - Kozak Yolu) doru uzanrken, siz hemen sola saparak Kapukaya Ky yoluna dneceksiniz. 200 metre ileride emenin yannda park edip pnar suyundan bir marapa itikten sonra, am orman iine dalarak etin bir yryle Kapukaya kayalklarna trmanmaya balayabilirsiniz. Dura dinlene yarm saat kadar yrdkten sonra 100 metre ykseltili tepede dev kayalklarn arasnda kendinizi kk hissedeceksiniz. Dorukta arkuru ykselen kayalklara trmandka, kzlam aalarnn szgecinde, serin ve temiz hava cierlerinizi aacak, bol oksijen yorgunluunuzu alacaktr.
Kibela Tapk Alan (Kapukaya)

Doruktan, Geyikli ynnde inie getiimizde nce zincirleme kayalklarn oyma ve yontma sonucu grkemli talam dev balar sizin nnz kesecek, inan corafyas ortasnda iinize rperti saacaktr. Bu tanr bal kayalklara yaklatka, gz gz oyuklar, adak nileri, tapk merkezinin doann iindeki byleyici sessizliinde Tanra Kibele nin sofrasnda bulacaksnz kendinizi. Tanr bal oyma kayalar getikten sonra 60-70metre ykseklikte, uurumun tepesinde, vadiye egemen, aada Kapukaya aynn rlts ve ku seslerinin
Kibela Mihrap (Kapukaya)

28

temposu arasnda Kibele Tapk alanna ularsnz. Kardan eyvan biiminde grlen kaya dzlemi, n yz alt ke yontulmu byke ni yani mihrap durumundadr. Bu tapk alannn dzlem yzeyinin kenarlar keli basamaklarla evrilmi, i alan ok dzgn yontulmutur. Kayann oyuunda mihrap nii, kutsal blgedir. Yanlardaki alt keli oyuklar adak yerleri, delikler ise adaklarn aslmas ilevini gstermektedir. Kibele adna kurban kesme, adak brakma durumunda, kurban ve adaklar bu kaya oyuklarna aslrd. Tapk Alan dzlemine kmak iin yine ta oymal merdiven dikkatimizi ekmektedir. Kaya iiliinin merdivenlerde ve tapk alan dzleminde olduka ustalkla yapld grlr. Merdivenden knca evresi korkulukla kuatlm, tapk alan dzlemine ulalr. Bu dz alanda toplanan yamur sularnn akams iin Kibela Tapna Kaya Oyuklar korkuluk dibinde bir delik almtr. Bu nedenle tapk alan dzlnde yontulan kayann ilevi, suyun toplanmasna yneliktir. Osman Bayatl burasnn daha sonraki alarda (Roma-Bizans)sarn, haberleme, karakol, gzetleme merkezi olarak da kullanldn anlatmaktadr. Arkeolog Prof. Shazmann ise burasnn bir tapk merkezi olduunu belirtirken, kayalklarn maara ve snma yeri olarak Neolitik izler tadn ileri srebiliriz. W. RADT da Kapukaya ile Knk Yunt Da Mamurt Tepe deki Kibele Tapna arasndaki ilikiye deinmektedir. Tapk alannda, ana tanra iin kurban kesilir, adaklar kaya oyuklarna aslrd. zel tren gnlerinde kesilen kurbanlar yenir, len dzenlenir, arap iilir, gecesinde klar yaklarak kayalklar l l olurdu. Bu gelenekler Roma dnemine kadar devam etti. Kybele inancnda Mithras klt egemendi. METRAGYRTO denilen dilenci rahipler, Ana Tanra inancnn yayclaryd. KINIK-KBELE TAPINAI Knkta, Yund Dann doruunda ve Karaderenin doduu yrede, bugn de kyllerin MAMURT TEPE ya da MAMURT KALE diye syledikleri 1084 metre ykseltili tepede Kibele Tapna kalntlar vardr. Yknt sur duvarlar ile evrilmi kutsal alana varp, yerde btn grkemi ile kp kalm tapnak karmza kverince rperti ve cokunluk sarar iimiz ri gvdeli stunlar, byk dikdrtgen sunak talar, koca kesme yap talar salt granit iiliinin usta rnekleridir. Knk Kibele tapna, Bergama Kral Filetairos zamannda yaplmtr. nl corafyac Strabon, yreye Aspordenon adn vermekte ve Ana Tanra Tapnann bulunduu da diye Yund dann Karadere ykseltisine iaret etmektedir.

29

Yremizde yaatld anlalan Kibele (Kbele, Kubaba da denir.) tanra inanc bugn Trkemize bir bayan ad olarak da girmi SBEL olmutur. hatta Knkta Karadere Tepesindeki tapnaa Sibel Tapna denmektedir. Kibele inanc Anadoluda ylesine yaygnlamtr ki, isellemi, btnlemi ve slam anda belki de Kibele, kble olmutur. Nasl ki trbelere adakta bulunmak, aalara dilek iin aput balamak amanizm inanc olduu halde slam geleneiymi gibi srdrlyorsa, Anadolu Kibele inanc da farknda olmadan yaanmakta, yansmalar srmektedir. Kibele, Anadolu ilkanda bereket tanras olarak yaygn bir tapk alan bulmutur. Bunda anaerkil yaplanmann ve kadnn reme zelliinin, tarma dayal retimin yaamsal olgusunun rol ortaya kmaktadr. Nitekim bereket tanras iin, ilkbaharda bahar enlikleri, gzn hasat lenleri, dnm trenleri ve kutsamalar yaplrd. Yremizde Kibele tapk alanlarnn dalk, tepelik, sarp ve kayalk yerlerde seildii grlmektedir. Ayrca evresinin koruluk, amlk, meelik, fundalk alanlar olduu dikkat ekmektedir. Ancak her eyden ok su kaynaklar dere, ay pnarlarla i ielii ne kmaktadr. Tm inanlarda olduu gibi su;arnma, kutsanma, ifa demektir. Ykseltinin kayalk ve sarp yerler seilmesinin nedeni kutsal alann gzden uzak, sakin, sessiz, tanrya yakn olma anlayna balanabilir. Aalk, yeillik oluu da doa inanc birlikteliidir. Doann uyan, hareketi, bereketi, florann ifa Ana Tanra eitliliidir. Kibelenin ad da Berekynthiadr ve Trke bereket szn anmsatmaktadr. Kibele tapnak ve tapk alanlarnda, tanra klt gerei anaerkil yaplanma egemendir. Tapnaktaki dinsel grevliler, kadnlar ya da idi edilmi erkekler olarak feminen renk gsterirler. Hatta Bakray yresinde Amazon dokusu byle yansmann sonucudur. Bilindii gibi Amazon kadnlar atl savalardr ve erkekleri de ev ileri, ocuk bakmlar ile urarlard. Ayrca yremizde Smyrna(zmir), Myrina (Aliaa yakn), Pitane (andarl) adlar, kurucular olan Amazon kralielerinin adlardr. Eli Belinde Kibele

30

ANA TANRIA NANCI Kybele inancnn kayna Anadolu olup, M. . 7000e dein inmektedir. Anadolunun yerel kltrnde ylesine iz brakmtr ki, atalhykte bulunan ana tanrann izgisel betimlemeleri, Anadolu kltr motiflerine artc biimde yansmtr. Ele geen Kybele heykelleri, oturmu durumda, kaln kalal, gbekli, iri memeli, kollarnda gsne yaslanm ksa boyda erkek figr olduu halde karmza kmaktadr. Kybelenin gsne yapm, boynuna trmanm gibi duran erkek, tanrann sevgilisi Attis olmaldr. Genel olarak Kybelenin oturmu ya da dourmak durumunda gsterilen betimlemelerinde iki yannda iki aslana dayanmaktadr. Aslan yontularnn erkelik organlarna bereket, verim ve ocuk isteme amacyla dokunmalardan tr anma gzden kamayacak ldedir. Aslanl Kybele heykellerinden sonra kayalk ykseltilerde, tek cepheli, kaya dzlnde, birka basamakla klabilen tapk alanlarna gelinir. Genellikle gen biiminde bir at, altnda bir ta duvar, duvarn iinde oklukla bir ni, yani mihrap, mihrap iinde ayakta duran bir tanra heykeli vardr. te bu alana girildiinde kurban, adak adama ve dua ile dilekte bulunma yaplmaktadr. Bergama-Kapukaya Kybele Tapk alan, doa ire, ormanlk bir ykseltide, kayalk doruklarda olan basit tapnaklara rnektir. Ev biimindeki tek odal, sahanlkl, sade bir yaplanmadr. Oysa en nemli Kybele tapna yremizde Knk Mamurt Tepede yer almakta, en byk tapk merkezi de Pessinustadr. Buradaki klt merkezinde bulunan meteor ta Bergama Krall dneminde M. . 204 ylnda Romal be senatrn istei ve ricasyla trenle Romaya gtrlm ve PALATNUS tepesine konmutur. Romallar, savalardaki baarszlklarn gz nne alarak halk ve orduyu motive etmek, uur ve bereket salamak amacyla ikna yoluyla da olsa Zeus tapna gibi Kybele tan da karmlardr. Hani derler ya lkenin bir akl tan bile vermem diye ne denli yerinde bir ilkedir ki ta deyip de gemeyin. Bylece inancn; zn, moral deerini yitirdi Anadolu. Bundan sonradr ki, Roma, inancn skt gibi, cierini de skmtr Bergama Krallnn. Roma Devleti, giderek iimize girmi ve sonunda Bergama Kralln kertip bu Anadolu krallnn mirass olmutur. Grdnz gibi Bergama Kral III. Attalos, lmeden nce lkesini Romaya vasiyet etmedi mi? Yani Roma, Kybele tan anahtar klp Anadolu kapsn apansz avermitir. Romann siyasi dehasna ne gzel rnek, Bakray insanna ne ac ibrettir.

Eli Belinde Kibele Motifleri

31

KBELE VE ATTS Blgemizi de zaman zaman kapsamna alan Frigya kltr penceresinden bakldnda Eskiehir dolaylarndaki Pessinus ile Kapukaya ve Mamurt Kale arasnda byk iletiim ve etkileim dikkati ekmektedir. Frigya lkesinde AGDOS adl ssz bir kaya varm, orada tanra Kybeleye antsal bir kayalkta taplrm. ZEUS, tanraya ak olmu, fakat onunla birlemeyi baaramaynca spermini bir kayann zerine brakm, Kybelenin ta dleinde dlleme gereklemi ve bu gebelikten AGDSTS domu, ancak Agdistis hem erkek, hem kadn yani ift cinsliymi;Dionysos Agdistisi sarho ederek erkekliinden etmi, erkeklik organn att yerde de bir badem aac bitmitir. Sylenceye gre SANGAROS (Sakarya) rmann kz NANA, bir gn Sakarya rmanda ykanrken gsne bir badem aac dal taklm, daldaki bademi yiyince bir ho olmu, kendinden gemi ve gebe kalm. Nana dnya gzeli bir olan dourmu ve adn ATTS koymu. Anas SANGAROS, fkesinden bu ocuu daa brakm;fakat dada bir tekenin style beslenip bym, sylence bu ya tekenin olmayasya st, nice olasyla ifa verdiyse Attis, serpilmi, genlemi, ok yakkl bir delikanl olmu. Kybele de Adonis kadar gzel olan Attise ak olmu, onu her zaman grebilmek iin tapnana beki yapp yanna alkoymu. Ancak Sakarya rmann perisi SAGRATS de Attise tutkunmu. Attis, peri kz ile buluup mercimei frna verince Kybele lgna dnm ve peri kznn hayat ba olan aac kesmi. Attisin de akln zorlayarak onu lgn eylemi. Neyse, bakn daha neler olacak hele bir dinleyin. Salt kadn zelliklerine brnen AGDSTS de Attise ak olmaz m?Yani Kybele, peri kz SAGRATS, efemine Agdistis, Attisin peinde ne biim ak geni ise keli bir amaz. Sonunda Frigya kral Midas kendi kzn Attise ba gz edivermi. te olanlar bundan sonra olmu, Agdistis, Attisin akln bandan alm, delikanl Attis dar alanda sk paslamalardan bkp bir am aacnn altnda erkekliini keserek canna da kym. Tanra Kybele sevgilisini kollarna alp tapnaa gtrm, akan kanlardan biten menekelerse amn etrafn epeevre sarm. te yandan umutsuz akn bunalmna den Midasn kz da canna kym. Kybele ona da mezar yapm ve yine ayn menekeler prensesin mezarn da sslemi. Sonunda Agdistis, Zeusa yalvararak Attisin bedeninin hi bozulmadan, rmeden kalmasn salam. Bu yzden Attisin salar uzamaya, kk parma da oynamaya devam ediyormu. Yalvar yerine gelen Agdistis, sevgilisi Attisi kucaklayarak Pessinusa gtrm, orada mezar yapm ve ansna enlikler, anma trenleri dzenlenmi. Bylece bu sylence ile tapnan bereketi, reme, doann kendini her yl yenilemesi, insan ve doa arasndaki sevgi ba, yaamn retkenlik ve dourganla dayand Kybele klt olarak karmza kmaktadr. Kybele klt, Zeus kltne ve Dionysos kltne balanabilir. Olympos panteonu iinde yer alan tanrlar, pagan inanc iinde doa tanrlardr. Ayrca Kybele, Attis, Adonis, Osiris, Dionysos inancnda mevsim deiim enlikleri gnmze HIDRELLEZ olarak ulamaktadr.

32

ATTSTEN SA MESHE Attis sylencesi ve Kybele inanc Anadolu kkenlidir. Osiris, sis inanc Msrdan kaynak alarak yaylmtr. Hristiyanln doduu blgede Ortadou olduu iin derin bir etkileim gzlenmektedir. Canna kyan Attis, Agdistisin yakarlar ile 25 Martta dirilmitir. Bu, baharn balangc olarak Kybele inancnda olduu gibi, Hristiyanlkta sann Mesih olarak geri dn inanna da yansm. Dionysos trenlerinde, Osiris ve sis ile Demeter inancnda ise ekin ekme dneminin kutsanmas, gnmz geleneinde Nevruz ve Hdrellez enlikleri, Yahudilikte tanrnn dnyay yaratma ileminin sona ermesi Mart sonu Mays ba olarak denk dmektedir. Attis kltnn Gallos ad verilen rahipleri Kybelenin hizmetindeki insanlardr. Her yl Martn 27sinde bir am aac keserek Kybele tapnana getirirler ve bir ceset gibi uzatarak kutsama yaparlard. Aa tayanlar, zerine menekeden talar koyup gen bir adam da aaca balarlard. kinci gn borazanlar alar, nc gn ise ba Gallosun ynettii vahi ve grltl dansla bak ve hanerlerle kendilerini yaralarlard. Gnmzdeki ii geleneinde zincirlerle srtn dvme konusunda yakn iliki dikkatinizi ekmitir. Attis trenlerinde tapkclarn arasna katlmak iin bavuran kii nce oru tutar ve danslarla birlikte alard. Sonra kutsal ayinlerde kullanlan iki alg (davul ve zil) eliinde yemek yiyip iki ierdi. Bu tren vaftize benziyordu. Sonra zgaral bir ukura inilir burada boa kurban edilirdi. Yeni katlan kii bedenini ve elbiselerini bu kana bular, bylece btn gnahlarndan arnm olurdu. Kybele trenlerinde ziller, borular, fltler, tefler alnr;danslarla coku yaratlrd. Attisin anas ister bakire NANA, isterse yce tanra Kybele olsun, evrensel verimliliin tanrsdr. Tm retkenlik biimleri (insan, hayvan, bitki) onun gzetimi altndadr. Attis, Kybele, Mesih, Musevilikte yaratl inanc, kurban ve oru, Attisin am ile yl ba am, Attis trenleri ile Nevruz-Hdrellez adeti arasndaki benzerlik te yandan Hristiyan ve Yahudilikte Mesih, yani sann yeniden gelii, Alevilikte oniki imamlarn sonuncusu MEHDnin Mehdi gn doar ahir zamanda. deyii gibi beklentiler kaynam inanlarn gzel bir yansmasdr.

33

KBELE KLM MOTFLER

Hal ve kilimlerdeki damgalar ve imler.

atalhyk buluntularna baklrsa 29 deiik motifin gizemli semboller ierdii, byler dnyasnn rnleri olduu konusunda ipular vermektedir. M.. 3000e tarihlenen ve Ankara-Ahlatlbel kylarnda bulunan ana tanra heykelciliinin etkileim ve deiim geirerek kilim, orap ve bel kua motifine dnt pek net fark edilmektedir. Yine atalhykte kullanlm ana tanra kabartmas eli belinde motifi, Anadolunun deiik yrelerindeki dokumalarda yaygn bir rnek olarak yer almaktadr. Bereket, kahramanlk, g ve erkeklik sembol olan ko boynuzu da kilim desenlerine yansmtr. Bereket motifi, kadn-erkek ilikisini ve remeyi simgeler, bunun yannda buday, arpa baa, nar, haha kozas, karpuz, kavun, incir, zm, dut gibi yiyecekler de motiflere katlr. nsan motifinin ilenmesi ise kz veya erkek ocuk beklentisini, sa ba veya kpe motifi de evlenme isteini ifade eder. Anadolu hallarndaki Sleyman yldznn Sleyman Peygamberin yaad yllardan ok nceleri, Anadoluda Frigya dneminden beri kullanld anlalmaktadr. Yldzn dourganlk organn simgeledii, ana tanra heykelleri ile balant kurularak bereketle ilgilendirilmesi gerekmektedir. Yahudilikteki yldzla arm yapt da bir gerektir.

34

El, parmak motiflerinin, Anadoluda doumu simgeleyen ana ile bereket arasndaki ilikiye yaslanmakta, Kybeleden Meryem Anaya kadar slamiyette Fatma anaya ve Fadime ana eli motifine ulamaktadr. Parmakl el motifi, by ve nazara kar kullanlmtr. Anadoluda ha motifi Hristiyanlktan ok daha eskilere dayanmaktadr. Hatta gamal ha motifi ok daha derinlere gitmektedir. Nazara kar engel motifi, mutluluk ve bereket iin ylan motifi, yamur iin ejder motifi, korunma amal akrep motifi, lmszlk ve soy ile ilgili hayat aac motifleri Anadolu inanlarnda dokuma desenlerine yansm ok gzel rneklerdir. PAGANZM (OK TANRICILIK) OLYMPOS NANCI Hellenistik ve Roma anda Bergamada ok tanrl inan yayld. Olympos danda oturan tanrlar ailesi, doa glerini simgeleyen, dnya yzeyini toplum ilikilerini aralarnda blen konumdadrlar. nsanlardan fark lmsz olular, nektar imeleri, ambrosya yemeleridir.
Pagan tanrlar unlardr:
-Zeus (Jupiter) :Batanr-gk tanrs -Hera (Junon) :Zeusun kars, aileden sorumlu tanra -Poseidon (Neptun):Denizler tanrs -Demeter (Ceres) :Bereket tanras -Artemis(Diana) :Ay, av, aa tanras -Apollon (Febus) :Gne, trpan, gzel sanatlar tanrs -Ares(Mars) :Sava, trpan tanrs -Athena (Minevra) :Sava, imek, zeka tanras *Nike (Victoria) :Zafer tanras -Asklepios(uturna):ifa, salk tanrs -Hermes (Merkr) :Kurnazlk,hrszlk,yamur,haberleme tanrs *Hades (Semele) :Yer alt ve cehennem tanras -Afrodit(Vens) :Ak ve gzellik tanras -Dionysos (Baks) :arap ve coku tanrs *Hestia (Veta) :Ocak aile tanras -Hephaistos :Ate tanrs *Eros :Ak tanrs ve Afroditin olu

(-) iareti olanlar Olympos tanrlardr.

Zeus

Nike

Athena

Hera

35

Eros

Dionvsos

Hymenalos (Juventus):Genlik ve evlendirme tanrs Kairos(Fortuna) :ans-kader tanrs Eileithhyia(Comenta):Doum tanras Limos(Fames) :Alk tanras Bendis(Luna) :Ay tanras Eirene(Concordia):Bar tanras Okeanus :Byk rmaklar tanrs Amphitrite :Deniz dibi tanras Sentinus :Duygu tanrs Phantaso :Fantezi tanrs Thyphon :Frtna tanrs Nyks :Gece tanras Hebe :Genlik tanras Helios :Gne tanrs Uranos :Gk tanras Ate :Hata ve gnah tanras Hybris :Hayaszlk tanrs Diana :Namus tanras Bellona :Sava tanras
Demeter

Dier Pagan Varlklar: -PAN :Kei tanr, oban tanrs -NYMPHEA :Su perileri -NAAD :Pnar ba perileri -DRYAS :Aa perileri -NEREUS :Deniz kzlar -SATYR :Yar at, yar insan yaratklar -DOSKUR :Cennetin ikizleri -TTANLAR :Tanrlarn ana ve babalar -KKLOPLAR :Gkte yaayan tek gzl tanrlar -ETMANLAR :Yeraltnda yaayan dev tanrlar

Satyr

36

Tanrlara Tapnma Ad geen tanrlara tapnmak iin Bergamada: Zeus Suna Hera Kutsal Alan Demeter Tapna Asklepios Tapna Serapis Tapna Dionysos Tapna Artemis kesi ve Athena Tapna yaplmtr. Bu kutsal alanlarda tanrya dua edilir, dileklerde bulunulur ve adaklar konurdu. Dua etme, ykanp arnma, yere iki dkme, toplu yry, kou ve yarmalar, tapnakta ryaya yatma, ibadet saylan davranlard. KURBAN ADETLER Tapnaklarda ve kutsal yerlerde tanrlardan dilekte bulunmak, zafer kazanmak iin ya da baar kazandktan Nymphea sonra kran amal kurban kesilirdi. Bu kurbanlar Zeus iinse boa, Hera iinse inek, Demeter iinse domuz olurdu. Kurban, gn doarken sunak tann zerinde kesilir, belli paralar tanrya ayrlr, kalan ise topluca yenirdi. Atete piirilen kurban etinin kokusunun tanrya ulat dnlrd. YARATILI NANCI Pagan inancna gre yaradl drt varln ortaya kmas ile gereklemitir. Bunlar: Khaos-boluk Gaia-yer Tartaros-Cehennem Eros-Ak nce Khaos vard. Bu boluk ve sonsuzlukta tanra Gaia(yer) ile Tartaros(yer alt)un yaknlamasndan Eros(ak) dodu. tanra Gaia, kocasz ve kendiliinden URANOSu dourdu. Tanrlarn atas Uranosun olu Kronos tarafndan idi edilmesiyle yer ve gk birbirinden ayrld. Daha sonra Kronosun olu Zeus, babasn devirerek batanr oldu.

37

PERSEUS VE MEDUSA Bergama Mzesindeki Medusa mozaiini grnce bu sylence ile ilinti kurmanz gerekecektir. Bu nedenle ilk a inan dnyasndan bir pencere aalm, dikkatle bakarsanz grdklerinizi anlaml klabilirsiniz. Zeusun Danaeden Perseus adl bir olu oldu. Danaenin babas Argos kral Akrisos, bu ocuu istemediinden kz ve torununu bir tekneye koyup denize brakt. Tekne, kral Polydektesin lkesine ulat ve kyya vurunca;Danae ve Perseus, saraya gtrld. Sylence bu ya kral Polydektes, Danaeye zaman Medusa iinde ak oldu. Ne var ki delikanl olan Perseus annesini saknyor, engelliyordu. Bunun zerine Polydektes, Perseusu saraydan uzaklatracak bir yol arad. Ona olmayas bir grev, baarmas ok zor bir dev verdi. Gorgonlar denilen korkun kz kardeten MEDUSAnn ban kesip getirmesini istedi. Yola kan PERSEUS, Gorgon kardelere uykuda iken yaklat. Apollonun kalkann ayna gibi kullanp Medusann gz gze gelindiinde insan ta yapan baklarndan korunmak istedi. ki Gorgon uyurken, Apollonun kalkann parlatarak Medusann yanna sokuldu ve Hermesin verdii orak biimindeki klla bir vuruta kellesini yere drd. Medusann gvdesinden kanatl at (PEGASOS) fkrd. Bu zor ura baaryla tamamlayan PERSEUS, kral Polydektesin huzuruna kt. Medusann kesik ban gsteriverince, kral derhal ta kesildi. Sonuta Perseus kral oldu, annesiyle mutlu yaadlar, nice zaman sonra bu sylence yazld , okundu, bugn bile Bergama Mzesine gidenler Medusa mozaiine bakarken bir rperti, coku duyarlar;baklarn salar ylan ylan, gzleri yldrm saan Medusadan karmak isterler. nk belki de uzun uzun bakanlar donup kalabilirler.

38

ASKLEPOS KLT Salk tanrs Asklepios, Apollon ile Koronisun olu olup Khiron tarafndan yetitirilmitir. Karsnn ad Epione, kznn ad HYGEAdr. Salk, hekimlik ve otama tanrs olan Asklepiosun kz da adndan tr hijyen salayc bir yetkedir.

Asklepion 'dan genel grn

Asklepios adna Bergamada tapnak ve salk yurdu yaplm, dnyann en byk Asklepionundan en nemlisi, en nls haline getirilmitir. Bergama Asklepion ren yerini gezdiinizde Telephoros ve Asklepios kltnn yksek birikimi ile karlarsnz. Bergama Mzesinde Asklepiondaki adaklarla ilgili el, kol, gz, kulak gibi objeler dilek ada ya da kran ada olduuna iaret etmektedir. yileenler ya da dilekte bulunanlar ayrca Asklepios adna horoz keserlerdi. Asklepiosun simgesi ylan ve asadr. Kutsal yol bitimindeki kk alanda grlen ylanl stun ok dikkat ekicidir. ki ylan, st dolu bir kaseye zehir kusmaktadr. lmcl ve umarsz bir hasta aclarndan kurtulmak ve canna kymak iin burada zehirli st imi, fakat hastalna panzehir olarak ifa vermi, iyilemitir. Bugn tp biliminde ylan, hekimliin sembol haline gelmitir. Asklepiosa hekimlik sanatn reten Kherion olmutur. Doann srlarn bilen Kherion; hava, su, bitki, amur, ot yoluyla ifa yollarn deiik merhem ve ilalar ona aktarmtr. Bylece Asklepios usta bir hekim, yetenekli bir cerrah olmutur. ylesine ki lleri diriltme yoluna bile gider. Tanra Athena, Gorgo canavar ld zaman bedeninden akan kan toplam ve Asklepiosa vermitir. Gorgonun sa taraf damarlarndan zehirli kan, sol taraf damarlarndan ise ifal kan alnm, ite bu ifal kan lleri diriltmekte kullanlm, hatta dirilttii kiiler arasnda Kapaneus, Lykurgos, Minosun olu Glaukos ve Theseusun olu Hippolytos varm. Zeus, doal dzeni bozan Asklepiosun bu ar gcnden kuku duymaya balam, bir yldrm salp arparak kmr haline sokmutur. Asklepiosun

39

ldrlmesine kzan Apollon da Zeusa yldrm yapan Kykloplar ldrm, sonra da Asklepiosun cenazesini kaldran olu onu gkteki burlar arasna yerletirmitir. Zeus, Asklepiosu yldrm arpmas ile ldrrken, elinden den reete bir otun stnde kalm, yamurla yeerince her derde deva sarmsak bitmitir. Bergama Asklepionu Epidauros ve Kos(stanky) Asklepionlarndan daha etkin ve yetkindi. Hellenisitk ada kurulmu olan bu kutsal yurtta Asklepios, kz Hygieia ve Asklepios kltnden nce Anadoluda bulunan Telephorosu bir araya getirmekte, ilk ada ilgin yntemler uygulamaktadr. 1. Psikoterapi 2. Antidoterapi 3. Fizikoterapi 4. Hidroterapi 5. Muscoterapi 6. Teatroterapi 7. Biblioterapi 8. Terroterapi 9. Farmakoterapi 10. Klimoterapi 11. Caproterapi 12. Helioterapi 13. Jimnoterapi 14. Teoterapi :Telkin yoluyla tedavi : Panzehirle tedavi :Fizik tedavi :Ilca, kaplca, imece ile tedavi :Mzik yoluyla tedavi :Tiyatro yoluyla tedavi :Kitap okuma yoluyla tedavi :amur, toprak, kumla tedavi :lala tedavi :Gne kr, souk ve scakla tedavi :Boaltm yoluyla tedavi :Gnele tedavi :Sporla tedavi :Dinsel tedavi

Telesphoms Tapna (Psikoterapi)

Kutsal Bodrum (Musicoterapi)

40

Kutsal Havuz (Hidroterapi)

AY III TEPES (Kalarga)

Kalarga Tepesi

lk ada Misya Krall, Kaikos (Bakray)a dein uzanyordu. Misya kral Teuthras, annesi de Lysippe idi. Teuthras bir gn ava gitmi, karsna anszn bir yaban domuzu km, tam okunu atacakken domuz, insan gibi konuup yalvarmaya balam;ne var ki Teuthras av zevki uruna okunu atmaktan geri kalmam. Hayvan ldrdkten sonra yapt yanltan tr kafas karm, doruca Artemis Orthosia tapnana snm, yalvarlar kar ermemi. Artemis tarafndan akl bandan alnm ve czam olmutur. Annesi araya girince, bilici Polyidosun da yardmyla Artemis tarafndan balanmtr. te sylencelere karan, tanrlarn ve inan corafyasnn koordinatlarna den bu olay Teuthranion denilen Kalarga Tepesinde gemitir. KIZILAVLU (DNLERN KUTSAL MERKEZ) 1. SERAPON (Msr tanrs Serapis adna yaplan tapnak) 2. BAZALKA (Hristiyanlk dnemi Bizans kilisesi 3. HAVRA (Avlusunun uzantsnda Yahudi sinagogu) 4. CAM (Yuvarlak kulelerinin birinde Kurtulu Camii)

41

Kzlavlu

mparator Hadrianus(117-138) zaman yaps olan SERAPON, Anadoluda , Roma yaplarndan gnmze gelmi en byk tapnak kalntsdr. stiklal Meydan, Yldz Garaj ve Bodrum st alann da kapsar ve 270x100 m. boyutlarndadr. ki blml ak yolu bodrumlarnn uzunluu ise 196 m. dir. Tuladan ina edilmi dikdrtgen planl tapnak ise 60x26 m. olup ykseklii 19 m. olarak ayakta durmaktadr. Tapnaa 7 m. geniliinde 14 m. yksekliinde kapdan girilmekte ve kap eii 70 tonluk mermerden olumaktadr. ksmn ortalarnda s su havuzu ve derin bir su kuyusu bulunmaktadr. Bunu geince 1, 5 m. yksekliinde 10x12 m. boyutlu podyum yer alr. Bu podyumun stnde 1 m. ykseklikteki kaide stnde bir klt heykeli yerletirilmitir. Kaidenin ortasndaki delik, rahibin bir tnelden bu heykelin iine girdiini gsteriyor. Dev heykelin iinden konuarak, tanrsal sesleni izlenimi yaratlmaktadr. Podyumun altndaki mahzenden iki yuvarlak kuleye gei salanmaktadr. Ana binann i ksmnda, epeevre yksek stunlu galerilerle tapnak alan blme ayrlmaktadr. Karda yer alan apsis sayesinde bazilika grnm kazanmaktadr. Yan duvarlarda karlkl beer ni iinde heykeller bulunurdu. Apsisin iki yanndaki merdivenlerle ahap ve mermer levha kapl olduu varsaylmaktadr. Ayn ekilde tula duvarlar da i ve dtan mermer plakalarla kapatlmtr. Ana yapnn i ksmna oturtulan ta duvarlar ile tuladan yaplm i apsis, Bizans Dneminde yapnn iine kilise ina edildiini gstermektedir. Kuzey ve gneydeki yuvarlak kulelerin ap 15 m. ykseklii 19 m. olup kireli harla moloz ta demeler yaplmtr. Kubbeleri ise tula rgldr ve gbek ksm klk olarak braklmtr. Yuvarlak yaplarn nnde yan galerilerle evrili 40x40 m. boyutlu birer avlu bulunmaktadr. Karyatitlerin yer ald bu avlular da ndeki uzun avluya alr. Srt srta duran erkek ve kadn karyatitler galeri ats tamaktadrlar. Msr tarzndaki bu dev mermer heykellerin paralar avluda grlmektedir. Her iki avlu da 12x2 m. boyutlu simetrik havuzlar ve nlerinde 3 m. derinlikte kuyular bulunmaktadr. Tapnan batsnda tm alan evreleyen portikos ve nnde drt stunlu propylon yer almaktayd. Msr tanrs Serapis adna yaplmas, avlularda yer alan su havuzlar ile kuyularn Nil suyu tadna inanlmas, msr biimli karyatitler , altndan ifte bodrumlu Selinos sularnn akmas ve Serapisin yer alt tanrs oluu,

42

ayrca ssis ve Harpokratesin de su ile kutsanmas Kzlavlu tapnann bu lye adandn gstermektedir. OSRS (SERAPS) Msr inancnda yer alan Osiris, Anadoluyu etkilemi, Bergamaya kadar gelmi, Kzlavluda Serapis Tapna olarak karmza kmtr. Msr ilka dininde yer tanrs ile gk tanrasndan sis, Osiris, Seth ve Neftis dnyaya gelmi, Osiristen nceki tanrlar lme yenilmemi, ancak gkyzne yorgun ve umutsuz olarak dnmler. nk insanlarn, retilenleri benimsemediklerin ve yararlanmadklarn grmler. Ancak Osiris, insanlar eitmeyi baarm, acy ve lm insanlarla paylamay kabul etmitir. Bu baary salamada kardei ve kars saylan tanra sisin rol dikkat ekmitir. sis, insanlara tohum ekmeyi, topra ilemeyi, un ve ekmek yapmay retirken, Osiris de zmden arap, arpadan bira yapmn Serapis retmitir. Daha sonra Osiris, Msr ynetimini kars sise brakp dnyann geri kalan blgelerine uygarlk tamak zere yollara dmtr. Nice sonra Msra dndnde ihaneti grm, Seth tarafndan bir sanda kapatlp Nile atlm, sandk Akdenize ve Fenike Biblos kylarna vurmu, sahildeki aa, sand gvdesine alm, lkenin kral bu ulu aac kestirip sarayna stun yaptrm, daha sonra sis tarafndan stun krlp iinden sandk karlmsa da Osiris lmllerinin arasna karmtr. MTHRA NANCI 4000 yl nce randa Mitraizim inanc egemendi. Paganizmle tek tanrl inanlar arasnda bir konuma oturtulabilen Mithra, k ve hava tanrsyd. Bereketi simgeler, iyileri dllendirir, ktleri cezalandrrd. O zafer tanrs, cennet yolunu aan bir ilaht. Gizemli bu inan, gizli bir mezhep gibi grntlenen Mithra iin hakknda snrl bilgilerimiz vardr. rnein Nemrut Dandaki dev heykeller (Apollon , Mithra, Helios, Hermes) ya da Bergama Zeus Sunandaki dev kabartmalar bu gizemli inancn rnekleri olmaya adaydr. Mithra:Bir kayadan domu, bu doumu bir oban grmtr. oban, Mithraya tapnmaya balam ve ona srekli adak armaanlar getirmitir. Mithra, gizemli bahede yasakl inciri yedi ve aacn yapraklarndan kendisine giysi yapt. Artk dnya zerinde yaam kurmalyd ve bir kan damlasndan doaya can verdi.

43

Mithra dinine her kesimden, zellikle genlerden gizlilie bal kalacaklarna ilikin ant ierek ye alnrd. yeler yedi kez snavdan geirilir ve aamalarn ekmek yiyip arap ierek kutlarlard. Bu trenlerde mumlar yaklr, ilahiler okunur, anlar alnr ve mzik dinlenirdi. Mithraizim, dinsel bir inan topluluu olmakla kalmad. Bu mezhep grubu sekin, zengin, soylu, brokrat bir elit snf yaratt. Mithrann doumu, gnein domas demektir. 25 Aralk Pazar gn kutlu doum gereklemitir. Hristiyanlkla benzeir, ruhun lmszl, evrenin sonu, maher gn inanc ile tek tanrl dinlere gei srecindedir. KIZILAVLU-Bazalika Krmz tulalarla rl olduu iin Kzlavlu, Msr tanras Serapis adna yapld iin Serapis Tapna, Hristiyanlk dneminde iinde kilise oturtulduu iin Bazilika ad verilen yap M. S. II. yzylda Roma mparatoru Hadriyan zamannda yapld sanlmaktadr. 200x100 m. boyutlu geni ve avlulu bir alana yaylan Kzlavlunun altndan bodrum gemektedir. kemer dediimiz bodrumlarn nnden, arkadaki topu klas ya da hayvan pazar denilen alana dein uzanmaktadr. Girite 30 tonluk tek para mermer blok, 7 m. genilik ve 14 m. ykseklikte byk bir kap yer almaktadr. Tapnan lleri ise 60x26 m. olup ykseklii 19 metreyi gemektedir. Bu yzden ilkadan kalma Anadolunun en eski yap ykseklii rekorunu elinde tutmaktadr.
Bazalika Krokisi

44

AKROPOL

45

AKROPOL

46

Akropolis Rekonstrksionu

AKROPOL-Zeus Suna Bugn yalnz temelleri zerinde ulu am aalar bulunmaktadr. II. Abdlhamit zamannda Almanlara kaptrlm, anlam ve deeri akldadr. Carl Humannn ortaya kard yksek kabartmalar, Dikili limanna oradan zmire ve nihayet Berline gtrlmtr. imdi Berlinde Pergamon Mzesi bir fabrikaya bedel turizm girdisi ekmektedir. II. Eumenes zamannda galatlara kar kazanlan savan annsa ba tanr Zeus ve tanra Athenaya adanmtr. Plan kare biiminde, be basamakl bir podyum zerinde ve iki katl olarak yaplmtr. Sunan d yz 120x230 m. boyutlu yksek kabartmalarla evrilmitir. 118 kabartmann yer ald bu aheser, Olimpos tanrlar ile gigant denilen canavarlarn savan betimlemektedir. Aslan ya da boa kafal, ylan yumruklu azmanlar, Zeus, Athena, Leto, Apollon, Artemis Dione, Otos, Alkyoneus, Porphyrion gibi tanrlarla bouurken fke, ac, korku, gerilim yzlerinden okunmaktadr. Bu kabartmalarn yaratclar Dionyades, Menekrates, Melanippos, Oretes, Theorrhetos gibi heykeltralardr. Sunan kk frizinde ise Telephosun yks canlandrlmtr. 12 m. yksekliinde olan Zeus Sunann ortasnda kare avlu iinde kurban masas, alt kar ise masif olup oyma biimindedir.

47

Zeus Suna Kabartmalar

48

Trayan Tapna

AKROPOL Trayan Tapna Akropoln en yksek kesiminde, beyaz ulu mermer stunlar ile gz kamatran bir yapdr. Bakray Ovasndan hatta akamlar ay nda andarldan bile grlmektedir. Roma mparatoru Trayan zamannda balanm ve Hadriyan zamannda bitirilmi, M. S. II. yzyl yaptdr. evre alan 60x70 m. olup beyaz mermerden korint stunlarla rlm, 6x9 sayl stunlar ile yap 18 metre ykseklie ulamaktadr. at sslemesi mzededir.

Hadriyanus

49

AKROPOL-Demeter Tapna

Demeter Mabeti

Demeter

Aaya doru antik yoldan inerken orta ehrin surlarna ularz. Yol boyunca solda Roma hamam, odeon ve ya-arap dkkanlar vardr. Sa alta inildiinde surlarn dibinde terasl alan, Philetairos zamannda yaplm Demeter kutsal alandr. Doal bir kaya zerinde ve dik bir yamata yer alan tapnak Philetairosun annesi Boa iin yaplmtr. on dzenindeki giri alnl ve i dzeni, Romallar zamannda korint biemine dnmtr. Kutsal yeri gezen kadnlar tanra iin rek, kk domuz ve dier armaanlarn adak kuyusuna brakrlard.

AKROPOL Hera Tapna Demeter tapnann karsnda yer alr. Tanra Hera iin adanm kutsal alandr. Dor dzeninde ve mermerden yaplmtr. M. . II. yzyl ortasna tarihlenen yap, Bergamada antik mermer eselerinin en eskisidir.

Hera

50

ASKLEPON-Byk Alan

Koridorlarn ortasnda kalan geni alandr. Buraya tren alan da denir. alan iinde kutsal pnar, amur banyosu havuzlar, lo tnel, hastalarn tan ve otama blmn oluturan tapnaklar yer alr.

ASKLEPON - Lo tnel Tren Alannn ortasnda zeri tonozlu yer alt yolu uzanr. Bu tnel 90 m. uzunlukta ve 2. 5 m. genilii giderek 0.5 m daralarak iinden geen hastalarn skntlarn alan, buray geince ferahlamasna yol aan gerekeyle yaplmtr. zerinde 12 adet klk-havalandrma vardr. Bodrumun taban iyi ilenmi byk talarla kapl olup, kysndan kutsal su akmaktadr. Rehabilitasyon amal olan bu tnel, hastalar farkl bir mekana girdii izlenim ile ilk etkileimi verir. Buradan uyku odalarna ve Telephoros Tapnana geilir.

51

ASKLEPON-Viran kap Asklepion M. . IV. yzylda kurulmu en nl salk yurdundan biridir. Bu hastaneye giri, Atmaca Mahallesindeki Viran kapdadr. Kapnn zerinde Buraya lm giremez yazldr. Viran kapnn hemen yannda 25. 000 kiilik Roma tiyatrosu ve arka taraftaki Telliderede ise 50. 000 kiilik amfitiyatro kalntlar grlmektedir.

ASKLEPON - Kutsal Yol Hastalar, Viran kap nnde kabul edilir ve Asklepiad denilen hekimler tarafndan baklr. Eer lmcl hasta ise ieri alnmaz, tans konmu tedavisi alnan hastalar ykanr ve ak giysiler giydirilerek gtrlr. Viran kapdan 820 m. uzunluunda kutsal yol geilir ve ylanl stununun bulunduu girie ulalr.

ASKLEPON - Ylanl Stun 500 kadar stundan oluan kutsal yolun bitiminde kk bir merdivenle kk alana inilir Bu alann ortasnda krk stun dikkatimiz ekecektir. St tabana iki ylan zehrini kusmaktadr. Sylenceye gre umarsz bir hasta, canna kymak iin ylanlarn zehrini kustuu bu st kasesini alp imi, lm beklerken iyilemitir. te bu nedenle mikroplu, zehirli vcuda panzehir olarak dnlm, tp biliminde ylan bir amblem, bir simge olarak kabul edilmitir.

52

ASKLEPON-Propylon Kk alan, byk alana balayan 4 mermer stun zerine kurulmu olan antsal gei yeridir. Depremler srasnda yklm, yalnz temelleri kalmtr.

Telephoros

53

ASKLEPON-Artemis Yeri Propylon merdiveninden inince sada Artemis blm yer almaktadr. Onun da sanda ktphane bulunmaktadr. Artemis, hastalklarn kovucusu, doumlarn koruyucusu bir tanradr.

Tiyatro ve Kuzey Koridorundan Grnt

54

YAHUDLK

Karaosmanolu Sebili-Sleyman Yldz

Yahudi sz Yakup Peygamber ile ei eann olu Yehudann adndan tremitir. Yehudann dinsel retisine balananlara Yahudi denmitir. Sami soyundan olan Yakupun bir baka ad da srael olduu iin bu soydan gelenlere Ben-i srail (srailoullar)ad verilmitir. srael sznn alm ise grete yenen;arpmada stn gelen anlamn iermektedir. Bu szcn douu, peygamber Yakupun ryasnda tanr YAHOVA ile gre tutup galip gelmesi sonucuna dayanmakta, srael szcnn tanr yenen diye tanmlanmakta olduu balamndadr. Yahudiler, brahim Peygamber zamannda Filistine yerlemiler ve braniler adn almlardr. Yusuf peygamber zamannda Msra gitmiler, Musa Peygamber zamannda Yahudi dini olan Musevilik etrafnda toplanmlardr. Destan gibi anlatlan ve peygamberler tarihi gibi kutsal kitaplarda ayrntl olarak aktarlmtr. Ekonomik olarak glenmeleri ve din imentosu ile btnlemeleri sonucu Msrdan kovulmulardr. Peygamber Davut (M. . 1025-974) zamannda Filistinde srail devletinin resmi tarihi balamtr. Kuds bakent yapmlar ve Peygamber Sleyman (974931) zamannda ok glenmilerdir. Ancak Asur saldrlar karsnda brani Devleti nce ikiye (srail ve Yahudi Devletleri) ayrlm, sonra da M. . 721 tarihinde srail, M. . 587 tarihinde de Babiller, Yahudi Devletine son vermilerdir. Bu tarihlerden sonra Yahudiler, dnyann her tarafna dalmlar, yurtlarnda kalanlar da Hristiyanln yaylmas sresince ve Roma Devleti basklar ile lkelerini terk etmilerdir. YAHUD DASPORASI nce Asur ve Babil Devletlerinin saldrlar, daha sonra Hrsitiyanln yayl, Kuds kutsal merkez yapmalar, Roma Devletinin sindirme ve basklar da eklenince srgnler balad. Dnyann her lkesinde aznlk olarak yaadlar. te kendi lkelerinden kopmu, vatansz kalp baka lkelerde yaayan Yahudilere diaspora denmektedir. Dou diasporas, Roma diasporas, spanya diasporas, Osmanl diasporas gibi. Hristiyanlk, Yahudileri ezip srmesine karn slamiyet,

55

kardelik ve korumaclkla yaklamtr. Hara ve cizye gibi zel vergiler alarak varlklarn srdrmelerine gvenceler getirmitir. BERGAMA YAHUDLER Abbasiler, (750-1258) zamannda batya, Kuzey Afrikaya yaylan Yahudiler, spanyaya kadar geldiler. Ticaret yollar zerindeki yerleri seip yerletiler ve hzla bydler. Hristiyan dnyasnda olduu gibi bask, saldr, kovalama ile karlamaynca slam dnyasnda mutlu ve baarl oldular. spanya da Endls slam Devleti ve Beni Ahmer Devleti ykldktan sonra buradaki Yahudiler ok zor duruma dtler, Hristiyan prensliklerin basks, kilisenin engizisyon kararlar karsnda tutunamadlar. 1492 ylnda Hristiyan basklarndan kaan, engizisyon mahkemelerinin giyotinle lm fermanlarndan korkan, asimilasyon uygulanan Yahudiler g etmek zorunda kaldlar. spanyada kovulan, srlen ve korkudan kaan Yahudilere Osmanl padiah II. Beyazt kucak amtr. Trkiyeye gelen Yahudiler stanbul, zmir bata olmak zere sahil kentlerine, ticaret ehirlerine yerletiler. Kendilerine gvence verildi, vatandalk haklar sunuldu. Aznlk sorumluluklar erevesinde vergilerini verme ve yasalara uyma karlnda salk, esenlik, varlk, zgrlk, mal ve mlk edinme serbestisi tannd. te spanyadan gelen Yahudi kolonileri Bergamaya da yerlemiler ve yurtta saylmlar, karde kabul edilmilerdir. Bergama Yahudilerinin byk kesiminin spanyadan geldiine kant Havrann yannda, eski ocuk Esirgeme Kurumu binasnn arkasnda, duvardaki yaztn spanyol branicesi olmasdr. Bergama yahudileri deyince Avram Galantinin belirttii zre Zeytinda (Kiliseky)den de sz etmek gerekir. Bergamann lkada liman kenti olan Eleada Roma dneminde yahudi topluluu yaamaktayd. Bunu Eleada ele geen yaztlardan renmekteyiz. Buradaki kent reninin ifut Kalesi adn tamas da byle bir anmsatma yapmamza neden olmaktadr. Bergamada m. s. . yzylda dahi kk bir yahudi cemaati bulunduu biliniyor. xx. yzyln sonunda 300 aile, xx. yzyln banda ise 120 aile ve 1927 saymnda da 173 hane olduklar kaytlarmzda grlmektedir 1898 ylnda Bergamal yahudiler, kutsal kitaplar tevrat reten bir okul olan Talmud Torann almasn gerekletirmiler, Alliance sraelite yardmyla da bir okul daha aarak Koronon olumasn bile salamlardr. BERGAMADA YAHUD MAHALLES
Bergamaya yerleen Yahudiler, Knk Garaj ve karsndaki Havradan itibaren kemer Caddesi boyunca geriye doru Yank Konak, Ykk Minare, eski Yldz Sinemas evresinde younluk salamlard. Bugn ayn yrede HAVRA, arkasnda kitaplk, eitim ve dn salonu, eski ocuk Esirgeme Kurumu olan ta bina, Yahudi evlerinin pek ou bo, ykk, virane durumda, bir ksm satlm, el deitirmi olduu grlmektedir. Dikkat edilirse Bergama Yahudileri, ayn mahallede, yan yana olmaya zen gstermilerdir. Trke konutuklar Trklerle dost, arkada ve iyi komuluk kurduklar halde asimile olmadan varlklarn srdrmlerdir. Ev, dkkan, tarla alm ve satmlarnda kendi aralarnda gerekletirmeyi ncelik tanmlar, birbirlerine ballk konusunda ok titiz davranmlardr. Mahalle, havra, eitim, hastane bakmndan kendilerine zellik

56

yaratmlar, kz alp vermeleri nikah ve dn adetleri kendi cemaatleri arasnda gerekletirilmitir. Yaam srdkleri mahalle gibi mezarlklar olan maatlk da ayr idi. Yahudi evleri genellikle geni alanl, kalabalk aile yelerine gre byk avlu iinde birka ev ve oka oda biimindedir. Bu, slale ikamet grnts, yardmlama ve korunma gdsnden kaynaklanmtr. Yzyllarca aramzda hi sorun, gerilim, anlamazlk, bask, zulm olmadan yan yana yaadmz Yahudiler, Yunan igali srasnda rahatsz olmular, Rumlarla bir kategorize edilmekten ekinmiler ve bir ksm, A. B. D. ye g etmitir. Kurtulu savandan sonra Rumlar sululuk duygusu nedeniyle kap gerken Yahudiler Bergamada iskan etmeyi srdrmlerdir. 1948 ylnda srail devleti kurulunca bir ksm Bergamal Yahudi kendi istekleriyle diasporay brakp yurtlarna gitmilerdir. Tm bunlara karn son zamanlara kadar Bergamada yaayan Yahudiler bulunmaktayd. Bugn zmir ve stanbul gibi byk ehirlere gp yerletiklerini gryoruz. Bunu hem ticaret, hem cemaat birliktelii asndan dnmlerdir. Bergamada kalan, evinden ve doduu evreden kopmayan son yal Yahudiler de akraba ve yaknlar tarafndan bakm ve korunma amal olarak zmir, stanbul ya da sraile gtrlmler, bylece zaman, tasfiye yani anm iinde ulusal toplum dzlemi yaratmtr.

YAHUDLERN VE MESLEK YAAMLARI Bergamada yaayan Yahudiler tarm, iftilik, hayvanclk gibi ilerle hi uramazlar. Zanaat ve kk esnaflk alanlarna rabet etmezler ve genellikle ticarete dayal ilerle urarlard. rnein: 1. Tahl, zeytin, pamuk, zm, ttn v. b. hammadde alm 2. Deri, maz, palamut, yn, yapa gibi kyl rnleri alm 3. Un, ya, rr fabrikalar iletmecilii 4. Kuyumculuk, sarraflk yani altn ve para ileri 5. erez, ekerleme, hanclk, kahvecilik, algclk Yahudilere ait deirmen, yahane ve rr fabrikalar Kzlavlu, Bodrum st ve kemer ay boyunda tabakhaneler bulunurdu. Bu tr fabrikalara sahip ABRAHAM KORKD, Bergamadan g ederken (1950-60) aras mal varln satmak zorunda kalmt. Yahudiler ticaret hayatnda kurallara bal kalrlar, birbirlerini korurlar, ileri bozulan Yahudilere destek olurlar, aralarnda dayanma salarlard. MORENO KORKD EMES Bergamal Yahudilerden Moreno Korkidi Kemer Caddesinde yaptrd beyaz mermer emenin kitabesini hem eski trke hem de ibranice olarak yazdrm ve hayrda bulunmutur.
eme Kitabesi

57

eme yaztnda eski trke olarak :


Maaallah, tccar- muteberandan Moreno eyledi mevkiinde eme ina Cmle atan andan eyledi ihya, hayatnda tamir eyledi bu hayr Hda tevfik edip bu emenin abn eyledi. hicri 1295

eme yaztnn ibranice metninde ise :


Su kaynaklar taar, sokakta su kayna gibi Kayna kutsal olsun, seni douran sevinsin. Bay Hayim Moe-Moreno Korkidi . 5630 yl

Avram Galantinin de verdii bilgilere gre Bergamada nl yahudi slaleleri yaamaktayd. Bunlar arasnda Misriel, Yaffe, Akre, Temimi, Hoba, Rafael, Baruh, Kazes, Finz, Navaro, Hekim, Korkidi, Nahman, iprut, Levi, Kohen, Alaluf, Sadi, Bueno, aul, Alazraki, Bengiat, Saporta, Varon, Palambo, Selkaro, Bar Eliya, Hayim, Sabbetay, Fahri, Naahon, Mazliyah, Guidon, Mayo, Laredo ve Salem.

HAVRA VE SNAGOG Bergamada Knk Garajnn Kzl Avluya bakan kesiminde sinagog, kar tarafnda ise havra bulunmaktadr. Havra, kare planl, ta duvarl, kiremitli ats ve iinde ahap iiliiyle gzel bir binayd. Bugn ortada hahamn zerine kp ayini ynettii bir mimber (ykk ve kk) bulunmaktadr. Bir dolapta Tevrat ve ayinlerde elden ele dolatrlan ksa iki asa yer alrd. Bergamada yahudilere ait en eski sinagog1862 ylnda yaplmtr. Bu Sinagog binasnn, Knk Garaj(Yldz Garaj)nn Kzlavluya bakan bodrum zerinde kemerli kaps kalmtr. Burada dinsel nikah kylr , dn havra salonunda yaplrd. Bu sinagog, l896 tarihinde byk lde onarm grmtr. inde mermer stunlar gz alc bir dekorasyonla bezeli imi. Ayrca 6 ruloluk kutsal kitap blmleri bulunmakta ve cami gibi tasarlanm, kadnlar iin ayr blm ayrlmtr. ken bu sinagog, garaj yapma bahanesiyle yklm ve sadece giri kaps braklmtr. Gnde kez sabah, le ve akam dualar iin havraya ya da sinagoga gidilirdi. Asl ibadet Havra

58

toplants leye doru gerekleirdi. badetlerinde ayakta dururlar, boyunlarna kakola benzer uzun bir atk atarlar, erkekler kipe denilen kk takke giyerlerdi. Bayram trenlerinde haham, minbere kp boynuzdan yaplan boruyu kez ttrr, dolaptan karlan asa ile birlikte mimberin etrafnda kez dnerlerdi. Havrada toplananlar evdeki gibi hareket ederler, rahat davranrlard. Kuds ynne dnerek ibadet edilirdi. badet srasnda yalnz Tevrat okunur, ilahi sylenir ve dua edilirdi. Evlenme trenleri de hahamn bakanlnda sinagogda yaplrd, gelin ve damat nikaha orulu giderdi. YAHUD NANLARI Davut peygambere ZEBUR, Musa Peygambere TEVRAT inmitir. Zeburda kat ve korkutucu kurallar yoktu;Tevrat ise bir yasa niteliindedir. Bunlara gre Musevilikte: 1. Tavan ve domuz eti haramdr. 2. Cinsel ilikiden sonra ykanmak gerekir. 3. Adam ldren idam edilir. 4. Zina yapan idam edilir. 5. Kadna boanma hakk yoktur. 6. Hammurabi yasalar gibi ksas vardr. Yahudiler, cumartesi gn tatil yaparlar, almazlar, ate yakmazlar, atee el srmezler, yemek piirmezlerdi. Isnmak ya da aydnlanmak iin odun yakmaz, gerekirse bakalarna yaktrrlard. Mslmanlar gibi domuz eti yemezler, mezbaha da hahamn gzetim ve duasyla kesilen dana ve kuzu eti ihtiyalarn haftada bir karlarlard. Haham ve Musevi kasap olmakszn kesilen ve satlan etlerden yemezlerdi. Yahudilerin yedii ete kaer denirdi. Yahudilerde kz karma, zorla evlenme sz konusu olmazd. Grme, tanma ve isteme yoluyla evlenme gerekleirdi. Uygun grlrse nian yaplr, nikahlar sinagogda, dnleri havrann arkasndaki salonda yaplrd. Evlenecek gelin ve damat gelinlik ve damatlklarn giyip, el ele tutuarak trene gelirler, hahamn karsnda nikahlar kylr, daha sonra yine el ele tutuarak karlard. Cenaze adetlerine gelince, ly haham ykar, giysileriyle gmlmez, ykandktan sonra sarlrd. Cenaze alay mezarlktan dnte terzi yz byklndeki kk fincanlardan birer dolu iki ierlerdi. lenin arkasndan alamazlar, lmnden gn sonra pide hayr yaparlard. Yahudilerin bayramlar ve kutlamalar yle olurdu: 1. ardak Bayram:Geni bir alana ardak yaplr, bunun glgeliinde toplanrlar, yemekler yenir, dualar okunur, syleiler yaplr, daha sonra gruplar halinde dalarak ba, bahe, dere kylarna gezintiye klrd.
Yahudi Mezar Ta

59

2. Tavuk Bayram:Hayr gn, kran gn olarak tavuklar kesilir, yemekler yaplp datlr ve yenilip iilirdi. 3. Hamursuz Bayram:Bir hafta sren yortuda, oru tutulur, ekmek yenmez, zmirden getirilen yufka ile yumurta, peynir, st ve benzeri gdalar alnrd. Bu bayramn ilk gn ayinden sonra giyinip, sslenip mesire yerlerine gezmeye gidilirdi. Bergama Yahudileri kibar, konukan, sevimli ve sevecen insanlard. ve ticaret yaamnda drst, alkan ve gvenilir zellikler tarlard. Kavga, grlt, olay karmazlar, hibir Musevi karakola dmezdi. Bergamadan en son g edenlerden, Ekin loncasnda yn tccar YOKO; Osman Nuri Ersezgine ve Bergamann ileri gelenlerine havray camiye Yahudi Mezar Ta evirmelerini, bylece ibadet yerlerinin korunabileceini sylemi, ancak Antlar Yksek Kurulu izin vermeyince bugn bakmszlktan ats km, duvarlar viran olmu, ahap dzenei ryp sklm, arkasndaki kitaplk ve toplant salonu olan yer ocuk Esirgeme Kurumu adna kullanlrken yanm ve tarih dondurulmu, bellekler unutmaya yatmtr. MAATLIK Bergamada 2. sanayi sitesinin yannda , Polis Karakolunun karsnda Maatlk denilen Yahudi Mezarl bulunmaktadr. Burada dank ekilde mezar talar tek tek incelenmi, zerindeki yazlar fotoraflanp okutulmutur. Mezarln bakmszl Bergamada Musevi aznlktan kimsenin kalmay ile ilgilidir. zmirde oturan Bergamal Yahudilerden Doktor Hindo Sadi ve Musevi Cemaati Bakanlndan SAC ISTRAMU mezar talarnn okunmas, havra yazt ve eme kitabelerinin zlmesinde byk yardm gstermilerdir. Maatlkta, etraf duvarlarla evrili aile mezar dnda dier mezarlar dalm, mezar talar yklm durumdadr. Kaymakamlk ve Belediye, Maatln bu grntden kurtulmas iin duyarldr. ISAC ISTRAMU da cemaatin destek ve katks ile gerekenin yaplmas iin harekete geeceini belirtmitir. HIRSTYAN YAHUDLER Bergamadaki Yahudilerin, Havra kitabesine bakp spanyadan, 500 yl nce geldiklerini grmek yeterli deildir. nk Hristiyanln yayld IIIYahudi Mezar Ta IV. yzyllarda da Bergamada Hristiyan olan Yahudiler bulunmaktayd. Helenistik dnemin inan ve uygulamalarndan tamamen kopmam, bir takm Yahudi Hristiyanlarn yaadna tank olmaktayz. Hatta kazlarda MENORA (yedi kollu amdan) ile ssl kap ve pano tepelii bulunmusa da, Bergamadaki Sinagogun Kzlavlu karsnda olduu kantlanmtr.

60

BERGAMADA HIRSTYANLIK Khristos ya da Hristo, sa adnn Yunanca yazl olup Hristiyan szc buradan tremitir. Kilise sz de yine Yunanca Ekklesia yani toplanlan yer demektir ve bu szckten domutur. slamiyette cami ve cemevi szc de toplanma yeri anlamn iermektedir. Hristiyanlk, Filistinde domu, Roma mparatorluu iinde yaylmaya balam, kleler ve yoksullar arasnda tutunmu, bask, kym, vahi hayvanlara arenalarda paralatma gibi akl almaz ikenceler yaanm, bu yzden inananlar yer altna(katakomp)snmak zorunda kalmlardr. Anadoluda Hristiyanlk erken yaylm, havariler Efes ve dier yedi kilisenin bulunduu ehirlerde byk etki salamlardr. Bu yedi kilise

Kilise an (Bergama Mzesi)

unlardr: 1. Ephesus (Efes) 2. Smyrna(zmir) 3. Pergamum(Bergama) 4. Thyatira (Akhisar) 5. Sardis (Sart) 6. Philadelphia (Alaehir) 7. Laodicea (Denizli) BERGAMADA ETKLEM Hristiyanlk ncesi Bergama, paganist merkez, ok tanrl din oda, putperest bakent gibi grlyordu. Bata Zeus Suna, Athena, Dionysos, Demeter, Hera, Asklepios, Trayan tapnaklar ve Serapion nedeniyle eytann taht diye anlyordu. Bugn Kzlavlu diye anlan SERAPS TAPINAI Hristiyanln II. yzylnda Msr tanrs Osiris(SERAPS), tanra sis ve Harpocrates adna yaplmt. Bu tapnan ift yuvarlak binalarndan birisi bugn cami olarak kullanlmakta, asl binann ortasnda ise temel duvarlar grlebilen Bazalika yer almaktadr. Yani Kzlavlu denilen yap Paganizm, Hristiyanlk ve Mslmanlk adna kullanla gelmitir. LK KLSELER Anadoluda en eski kiliseler . S. 313 dolaylarnda yaplmtr. ncilde Yedi Asia kiliselerinden sz edilirse da bunlarn varl kesin deildir. Bunlardan

61

gnmze kalan en kk bir kalnt bile yoktur. Ayrca bu Yedi Kiliseye, Aziz Yohanna (Jan-Yahya)nn vahiy mektuplarnn ne zaman, kimlerce yazld da bilinmiyor. Bu dnem kiliseleri birer ilkel tapnak niteliinde kk yaptlardan ibaret olmas nedeniyle ilk yedi kiliseden biri olan Bergama kilisesinin de izine rastlamak mmkn deildir. Kiliseler, balangta, eski ok tanrl dinlerin tapnaklar rnek alnarak ve onlarn kalntlarndan yaplan ve mimarlkta BAZALKA denilen trden yaplard. Uzunlamasna, dikdrtgen i mekanl, karlkl iki uzun kesimi olan, iinde mihrap, krs, adak masas, ermilerin gmld bir mahzen mezar yeri, koro yeri gibi ak blmeleri olan yaplard. Bergamadaki Kzlavlu iinde yer alan ve sonradan bu antik yapnn malzemesi kullanlarak yaplan kilise de Bazalikadr. Dolaysyla yedi kiliseden bir olarak gsterilmesi sakncaldr. lk yedi kilise Bazalika tipi deildir; ahap ve garip yaplardr. ancak bu kilise yklp yok olduktan sonra yerine Bazalika yaplm olabilir. sadan sonra I. ve II. yzyl kiliselerini belirlemek, saptamak olas deildir. nk ilk inan sahipleri gizleniyor ve ibadetlerini sakl evlerde yapyorlard. Roma mparatoru Decius (249-251) zamannda Hristiyanl benimseyen kii anfitiyatroda vahi hayvanlara paralattrld. Roma valisi OUNTLANUS, Akhisar piskoposu PAPYLUSu tanrlara kurban adamay reddettii iin, ayn kentten din adam CARPUSu ve Bergamal AGATHONCE adl kadn amfitiyatroda diri diri yakmtr. Agothoniceye, ocuklarn iin Hristiyanl brak dendiinde hi duraksamam, tanr onlara bakar diye yantlamtr. III. yzyln sonlarnda Bergama, pagan merkezi olmaktan kt. mparator Diocletianus (284-305) zamannda Asia Eyaletinin bir Hristiyan kenti haline geldi. mparator Theodosius (379-395) dneminde ise Bergama, metropolit merkezi konumuna kt. Bylece piskoposluk merkezi olan Bergamada ise kilise ve manastrlar yaygnlat. Kozak, Blcek, Zeytinda gibi yerlerde kiliseler ve ormanlk alanlarda manastrlar kurulmutur. Roma mparatoru Konstantin, 313 ylnda Milano Ferman ile Hristiyanl serbest olarak tand ve byk san almaya hak kazand. Yine byk sanyla anlan Theodosius da 379 ylnda tahta oturunca, Hristiyanl devlet dini olarak resmen kabul etti. HAVAR YAHYANIN BERGAMA KLSESNE GNDERD MEKTUP Hz. sa, M. S. 34 ylnda armha gerilince annesi Meryem, havari SANT JEAN (YOHONNA-YAHYA) koruyuculuunda kald. M. S. 42-48 aras EphesosAladadaki Panaya Kapulu ad ile anlan yere gelip yerletiler. Aziz Yahya, Apocalypsede bildirdiine gre yedi kiliseden sz ederken, Bergamada Hristiyan bir cemaat olutuu anlalmaktadr. Yedi kiliseye gnderilen vahiy mektuplardan genelleme yazlann ieriini ncilden alnt yaparak aktaralm: I. MEKTUP Yohanna kardeimiz, Allahn sz ve sann tankl zere Patmos denilen adada idim. Tanrnn gnnde ruh gibi oldum ve arkamda boru sesi gibi byl bir ses iittim. Grdn kitaba yaz ve yedi kiliseye, Ephesosa, Pergamona, Smyrnaya,

62

Thyateiraya, Sardese, Phliladelphiaya, Laodikeiaya gnder, diyordu. Ve benimle syleen sesi grmek iin dndm. Ve dndmde, yedi altn amdan ve amdanlarn ortasnda ayaa kadar uzun giysilerle giyilmi ve gsne altn kuak kuanm insanoluna benzer birini grdm. Ve onun ka ve sa ak, yapa gibi ak, kar gibiydi; ve onun gzleri ate alevi gibiydi;ve sa elindeydi yldz vard, ve azndan iki azl keskin bir kl kyordu;ve yz kuvvetinden parlayan gne gibiydi. Ve onu grdm zaman onun ayaklar nne l gibi dtm. Ve sa elini benim zerime koyup dedi:Korkma;birinci ve son diri olan benim;ve l idim ve ite sonsuzluklar sonsuzunca diriyim ve lmn ve ller diyarnn anahtar bendedir. mdi grdn eyleri ve bundan sonra olacak eyleri, benim sa elimde grdm yedi yldzn srrn ve yedi altun amdan yaz. Yedi yldz, yedi kilisenin melekleridir ve yedi amdan yedi kilisedir. Bu vahiy mektuptan sonra Aziz Yahya, yedi kilisenin meleklerini ayr ayr yazdrlan mektuplar iletmektedir. Yedi kiliseden Bergama Kilisesi meleine yazlan vahiy yledir: II. MEKTUP
Ve Bergamada olan kilisenin meleine yaz: Bergamadaki kilisenin cemaatine bildirilir ki;iki yz keskin klcn sahibi size unlar sylyor. -Sizin nerede oturduunuzu bilirim, eytann taht oradadr, sizin aranzda inanc uruna ldrlen benim tandm Antipasn ldrld gnde bile bana inancnz yitirmediinizi biliyorum. Buna kar sizlerin baz yanllklar yaptnz dnyorum. Orada srailoullarn, nlerine putlarna sunulan yiyecek ve adaklar yedirerek ve onlar fahielerle elendirerek kandrmay Balak retti. nk orada Balam retisine hala bal kalanlar var. Ayrca yine aranzda Nikolaclarn retisine bal kalanlar da var. Bu durumda tvbe etmeniz gerekir, yoksa hemen oraya gelir azmdaki iki yz keskin klla onlara sava aarm. Kula olan herkes, aziz ruhun kiliselere neler sylediini duysun. Yengi salayanlara (doru yolu bulanlara) Tanrnn gizli nimetlerinden bir ksmn ve zerine kazyanlardan baka hi kimsenin bilmedii yeni bir ad kaznm olan, eytandan koruyacak beyaz tal kolyeyi vereceim. II. MEKTUP VE YORUM Sevgili dostum, kardelerim iin ne kadar inanla alyorsun. . . Burada, kiliseye olan sevgini anlattlar. eklinde sz ettii, GAUStur. GAUStan sonra Bergama cemaatinin bana ANTPAS getirilmitir. Hristiyanln ilk k yeri ve ncilin ilk okunduu yer, Efesten sonra Bergamadr. Saint Jean (Aziz;Yahya), Antipas adnda sadk bir adamn Hristiyanl yaymak amacyla misyoner olarak Bergamaya gndermitir. Kent halk, Antipasn deiik yerlerde toplantlarna katlm, grlerini dinlemi ve sa dinine ynelmeye balamas ile birlikte egemen gler, paganistler, kar evreleri telaa kaplmlar ve sonunda Antipas Bergamada ldrmlerdir. Bunun zerine aziz Yahya , gnderdii vahiy mektupta, ok tanrl dini, yaatmak ve puta tapcl srdrmek isteyenleri uyarmakta, sa dinine inananlara ise dller verileceini aklamaktadr. Aziz Yahya, peygamber sadan ki yz keskin klcn sahibi diye sz eder. Bu tanmlama branice yazlan mektuba dayanlarak yaplsa da aslnda var olan ve en etkili saylan bu iki yzl kl, bedenle ruhu, geceyle gndz, dnceyle duyguyu birbirinden ayran tanrnn klcdr. Aziz Yahya Bergamaya yazd mektupta putperest merkezi oluunu, Akropolisteki Zeus Sunann dev kabartmalarn put olarak kabul ettiini, Athena

63

Tapnandaki Athenann heykelini, Roma hanedann antlarn pagan inan simgeleri olarak grdnden eytan egemen olduu yer ya da eytann taht diye tanmlanmaktadr. te yandan Asklepion denilen Bergama Salk Ocanda salk tanrs Asklepion Tapna vard ve eytann taht olarak burasn ileri srenler de bulunmaktadr. Kimi Skolastik sapmaclar, Asklepion Tapnanda mistik bir kasa iinde eytan oturuyordu ya da dorudan bu tapnan iinde taht olduunu da belirtmilerdir. Bergamada Hristiyanl yaymakla grevlendirilen ANTPAS, pirinten yaplm, boa biimindeki bir kapta atee verilip suda halanarak ldrlmt. Yeni ahitte geen Yunanca bir szck olan MARTRY, tanklk eden anlamnda kullanlmtr ve Hz. sann inancna, kiinin mr boyu tanklk etmesini ifade eder. Grnte Hristiyan olan ve yeni bir dine gemi olan baz kimseler BALAAMn retisine de inanmaya devam ediyorlard. Vaad edilen topraklarn aramaya kan baz srailoullar, AMORTleri topraklarndan srerek, MOABTlerin lkesine yakn bir yere yerletiler, Moabitilerin kral BALAK, Amoritilerin bana gelenlerin kendi halknn bana da gelmesinden korkuyordu. Tevratta peygamber olarak gsterilen BALAAM, srailoullarn lanetleyip uzaklatrmas iin lkesine ard. Balaam, bu konuda baarl olamad. Balaam, srailoullarn MOABT kadnlaryla zina yapmaya ve komularnn paganlara adad yiyecekleri yemee altrd grlmektedir. Yahudi rknn rdn vadisine girmesini nlemek iin onlar lanetleyen bir byc olan BALAAM dinden sapma ve tapnak fahielii asndan sulamaktadr. Baz Yahudiler putlara tapan kurban edilmi hayvanlarn etini yemee kandrlmtr. Bergamada buna edeer olaylar yaand anlalmaktadr. Nikola retisine gelince, I. yzylda yaayan Antakyal Nikola, Hristiyanlkla paganizmi kaynatran bir papazdr. Aziz Yahya, Bergamada Nikola inancnda olanlar uyarmak gereini duymutur.

BERGAMADAK ESK KLSELER


1. BAZALKA (SN. JEAN KLSES)

Kzlavlunun iinde yer almakta olup M. S. IV. yzylda yaplmtr. sa Peygamberin havarilerinden Sn. Jean adn tamaktadr. Kzlavlu diye bilinen SERAPS tapnann i alanna dikdrtgen planda yerleen kilise;plan, bykl ve eski tapnak iinde yapl nedeniyle Bazalika tipindedir. Bu byk kilise bir yerde ehrin katedrali saylmaktadr. Kzlavluyu grenler Anadolunun en yksek yaps olan Serapis

Sn.Jean Kilisesi (Bazalika)

64

Tapnann ana yaps ortasnda ina edilen kilisenin temel ve duvar kalntlarn fark edeceklerdir. Kullanlan yap malzemelerinin Serapis tapnana ait olduu bellidir. Bazalika denilen kilisenin, yedi kiliseden biri olduu syleniyorsa da doru deildir. lk kiliseler ahaptan olup hibir izi kalmamtr. Bu sylenti Bazalikann, Sn. Jean Kilisesi adyla anlmasndan kaynaklanmaktadr. ancak bu alanda, Bazalikadan nce hatta Serapiondan nce ilk kiliselerden birinin yaplma olasl vardr. 2. HAGA SARANTA (Kutsal Krklar) Madra Dann eteklerinde Krklar ky vardr. Mahmudiye Ky yaknlarnda yer alan bu kyn ad tarihin derinliklerinde anlam bulur. M. . 316 ylnda Roma komutan Lucinus , Hristiyanl seen 40 Romal askerine kzarak, onlara ok ar bir ceza verdi. ok souk bir gecede , Sivas yaknlarndaki donmu bir gln zerinde plak olarak durmakt bu ceza. Balarnda bekleyen nbetinin yannda scak su dolu kaplar vard. Hristiyanlktan vazgeerlerse scak su dknerek donmaktan kurtulabilirlerdi. Gece yars oldu, donmak zereydiler, direniyorlard, ancak ilerinden biri, 39 arkadan brakp, scak suya doru komaya balad. 39 arkadann direniini gren ve hayran kalan nbeti asker de soyunup onlara katld ve saylar yine 40 oldu. te bu anda gkyznden bir k indi, inanlarna sk skya sarlm askerleri rtp ac ekmelerini engelledi. Lucinius geldi, donmakta olan askerlerin zerine odun yarak yakt ve kllerini bir dereye att. te bu klleri toplayan rahipler, Anadolunun drt bir yanna daldlar ve gittikleri yerlerde kiliseler yaptlar. Krklar ky bunlardan biridir. 3. AGORA KLSES Kale eteklerinde, aa Agorann avlusunda yer almaktadr. Gnmze ulaabilen bir kalnts yoktur.

Kilise Stunu

65

4. AKROPOL KLSES Athena tapna i mekanna yaplm bir Bizans kilisesidir. Ykntlarnn altnda Athena Tapna kalntlarna rastlanlmtr. Byk Jstinyan zamannda ina edilen kilise, Athena tapnann kuzeyinde yer almaktadr.

Akropol Kilisesi

Gnmze ulaan mermer taban demeleri, douya doru uzanmakta olup M. S. VI. yzyl olarak zamanlandrlmaktadr. 5. ASKLEPON KLSES Asklepionda yaayan Hristiyanlar iin Bizans dneminden kalma bir kilise olduu bilinmektedir. Burada yaplan kazlarda kilisenin giri merdivenleri ortaya karlmtr. 6. AYA TEODAR KLSES Osmanl Dnemi Bergamasnda Kale Mahallesinde yaayan Ortodoks Hristiyan Rumlara ait bir kilisedir. Bugnk 14 Eyll lkretim Okulunun bahesinde yer almaktayd. Kurtulu Savandan sonra Rumlarn g etmesiyle kilise bakmsz kalm, 1960da kme tehlikesi karsnda yklmtr. Bugn okulun avlusunda iki adet iri siyah granit stunlar oturak gibi durmaktadr. Kilisenin ok grkemli olduu, i duvarlarnda freskler ve ikonlar bulunduu sylenegelmektedir.

7. ZODOHOS PY KLSES Yine Kale Mahallesinde, Osmanl Dnemindeki Rum aznla ait bir kilisedir. Kk alann yaknnda yer almaktayd. Kurtulu sava sonras yklmt.

66

8. AYOS YEORGOS (AYASOFYA)KLSES Byk Alan (Domuz Alan YEORGOS alan)ile Akropol yolu arasnda yer almaktayd. Osmanl Rum Ortodoks kilisesidir. Bergamann o zamanki en byk kilisesiydi. Ahap olduu iin Kurtulu Sava sonras bakmszlktan kp yklmtr. 9. AYASOFYA Bergamadaki ilk kiliselerden olup Trkler tarafndan fethedilince 1398de Ulu Camiye dnmtr. 10. TYATRO TERAS KLSES Akropol Tiyatrosu terasnda Bizans Dnemi kilisesi vard. Gnmze hibir izi kalmamtr. 11. MANASTIRLAR ncecikler ile Caber ky arasnda, Kozak Gbeller ky yannda, Blcek yaknlarnda manastrlara rastlanmtr. Ayrca Kadkyde ilkokulun bulunduu alanda byk bir kilise bulunmaktayd. BERGAMADA HIRSTYAN NAN VE GELENEKLER Bergamada yaayan Rumlar, Ortodoks Hristiyan mezhebinden Osmanl vatandaydlar. Yzyllarca birlikte yan yana, arda pazarda ekonomik ilikilerimiz, komuluk ve kardelik derecesinde gelimitir. Rumlarn bir ksm, Bizans halk olarak Osmanl fetihlerinden sonra, hara ve cizye deme kouluyla din, inan, mezhep, mal, mlk zgrl verilince birlikte yaamaya raz olmulardr. I. Dnya Sava ve Kurtulu sava srasnda Yunanistanda yeni glerle Yunanllar yerletirilmeye ve aznlktan ounlua geme uygulannca dost ve kardeliimiz bozulmaya yz tutmutur. Anadoluda yaayan ve Bizans halk olan Ortodoks kesime biz Rum deriz. Bunlar Yunandan ayrdr. Hatta biz Anadoluya DYAR-I RUM, KLM- RUM demi, Trakyaya da Rumeli demisek burada durup dnmek gerek. Mevlana Celaleddin Rumi demek Anadolulu Mevlana Celaleddin demektir. Yahudilerle nasl kardee yaadysak, Rumlarla da kaynam bir toplum gibiydik. Gmenler aramz bozdu, bizim zerrece kt niyetimiz grlmemitir. Kurtulu Savanda, igalci eylem geri pskrtlnce Rumlar g etmek zorunda kald. Ayrlk ok zor oldu. Kimisini yanmza konuk alp gvencede tuttuk, kimisi alayarak gitti. nk savan getirdii ortamda korku dalar sarmt. Diken stnde gibi hissediyorlard, kendilerine ve Rum avukat SAVAya gvence

67

vermemize karn tela ve panik nedeniyle ekip gittiler. Balkanlardaki Trkler de ayn ortam zere buraya geldiler. Yeni devlet, yeni toplum, ulusal yap ve Cumhuriyet Trkiyesine geldik. Tarih iki kere yazlmaz. Zaman geriye alnmaz, ancak belgelerle nmze serilip deerlendirme frsat verir. Bakyorsunuz, Midilliye gm Bergamal Rumlar, oralardan da Bergamaya gelmi adal Trkler. Modern zamanlardayz, karlkl turist gibi gezip gryoruz. Midillideki Bergamal Rumlar, anlarn anlatyor, yazyorlar. Karlkl haberleiyoruz, bazen Kale Mahallesindeki evlerini ziyarete geliyorlar. Biz Midillide zlem gideriyoruz. Bergamada Hristiyanlarn Nisan sonu ya da Mays banda bir hafta paskalya kutlamalar yaplrd. Arife gne saylan Pazar gn defne-mersin gn diye adlandrlrd. ocuklar defne-mersin dal toplarlar, zerlerine rengarenk kuma eritleri takarlar, teller ve tllerle ssleyip ayrca dallarna limon, portakal, kuru karanfil asp daln tepesine de kk bir an takarlard. Bu grnt iinde dinsel halk arklar syleyerek sokaklar gezen ocuklara , evlerden yumurta ve zml kek datlrd. Yumurtalar soan kabuu ile kaynatld iin sar sar olurdu. Paskalya haftasnn byk Perembe gn aileler topluca kiliseye giderlerdi. Ayn gn, aileni en yal bireyi, tm aile bireylerinin alnna leylek kan srerdi. Sirkeye batrlm bir marul yapra ile alnlar zerine ha karlrd. O gn ar ilerden ve ivi akmaktan kanrlard. Paskalya Cumas, ya gn saylr, topluca ilahiler okunurdu. Paskalya haftasnda Hz. sann simgesel cenazesi omuzlarda tanr, nde fener alay, alt kanatl melek resimleri, rahipler, en arkada halk , yry kolu olutururdu. Ayrca evlerde aln ve srt krmzya boyanm kuzu kurban edilirdi. Paskalya Cumas yemek piirmezler, daha nceden hazrladklar hafif eyleri yerlerdi. ARSTODEME G. SOFANO GUDE DE PERGAME adl yaptnda Bergama ile ilgili u bilgileri vermektedir. Osmanl Devletinin son zamanlarnda (1914-1922) aras Bergamann durumunu eksik de olsa yle gsteriyor: Koordinatlar : 24 53 Dou Boylam 39 60 Kuzey Enlemi Nfusu :70. 000 Genel 10. 700 Merkez ( 7 Nahiye + 187 ky +Bergama) 26. 000 Rum Nahiyeleri: Dikili-Knk-andarl-Altnova-Kozak-Zeytinda-Turanl Ky Says: 187 Limanlar: Dikili-Altnova-Makaron-Zeytinda-akran-Bademliandarl Kilise:2 apel:3 Hamam:4 Cami:10 Mescit:25 Otel:2 Han:12 Deirmen ve yahane:24 Yzlm:2800 km

68

BOGOML MEZHEB Hristiyanlkta Katolik, Ortodoks, Protestan mezheplerinin dnda Heteredoks bir mezheptir. Tanr dostlar anlamna gelir ve Bulgaristanda domu, gmenlik yoluyla Ege ve Bergamaya yaylmtr. Baat ilkeleri arasnda: 1. lemeyi (Baba +oul + kutsal ruh) benimsemiyorlar. 2. Hz. sann lmnden sonra dirileceine inanmyorlar. 3. Ruhban snf kabul etmiyorlar. 4. Vaftiz yapmyorlar. 5. Gnde be kez diz kerek dua ve ibadet ediyorlar. 6. Dnyay karanlklar ve aydnlklar felsefesiyle kabul ediyorlar. 7. Anadolu Alevilii ve Bektailik etkileimi gsteriyorlar. Bu yzden Bosna Bogomillerinin %40 Mslmanla geti. Bunlara BONAK denilmitir. Bonaklar, 1878 Berlin Antlamas ile Avusturya-Macaristan ynetimine girince g etmeye karar verdiler. Bir ksm Ayvalk, Burhaniye, Bergama yrelerine yerletiler. Bonaklarda genellikle: 1. Tarm ve hayvanclk 2. Kasaplk 3. Manavlk en geerli mesleklerdir. Bonaklar akraba evlilikleri yapmazlar, aile aralarnda ve komuluk ya da dost ilikilerinde ok itenlikli olup son derece sadktrlar. Evlerinde akamlar mutlaka ilingir sofras kurulur, kadn kocasnn sofrasn zenle hazrlar ve ikisi bitinceye kadar yanndan ayrlmazd. ocuklar bu sofraya yaklamazlar, anne babalarn yalnz brakrlard. Yats vakti gelince , erkek azn kere alkalar, isterse yats namazn klard. 1922 RUM STATSTK VERLER
Nfus Kilise apel Papaz Okul Erkek Kz rt.

BERGAMA KAIKI MAKARON KABAKUM ALTINOVA SAANCI KALARGA ZEYTNDA

AKRAN ANDARLI KINIK GBEYL POYRACIK KADIKY BLCEK SARICALAR BADEML DKL SMALLER

8500 150 150 700 1200 1200 600 850 200 2000 2700 240 60 700 80 100 900 4500 600

2 1 1 1 1 1 1 2 1 2 2 -

5 3 1 5 1 1 2 5 1 2 5 -

5 1 1 1 1 1 5 1 1 2 -

3 1 1 1 2 2 1 1 1 2 1 1 1 1 2 1

800 20 15 50 60 60 30 55 20 90 20 20 55 55 180 80

280 10 10 28 35 35 15 25 10 65 10 10 30 35 125 80

14 1 1 1 2 2 1 1 1 3 1 1 2 2 6 2

69

FTLKLER: Dikili Dikili andarl Zeytinda Dikili andarl MAKARON FTL PANDAZOPLU FTL PAMAKLI FTL KURFALLI FTL HANIM FTL KRANTOLU FTL A. ELOPOULO PANDAJ OPOULO H. MARGOSAN BALOUKSAN RIZA PAA ED. BALTACI PAA

AZINLIKLARIN YERLEM KONUMU Bergamada Osmanl Dneminde Trk-slam halk yannda Rumlar, Yahudiler ve Ermeniler yayorlard. Trkler genel olarak Atmaca, Gazi Paa, nklap Mahallelerinde Ermeniler 14Eyll lkokulu ile eski Gazi lkokulu civarnda yani Talatpaa mahallesinin dou kesiminde, Rumlar ise Talatpaa Mahallesi bats ile Kurtulu Mahallesi Ulu Cami evresi, slamsaray Mahalleleri kuzeyinde otururlard. Yahudilerde slamsaray Mahallesi kuzeyinde, ama asl ounluu kemer Kprs, Demirci Mahallesi, Harputlu Caddesi, Yeni Cami arkas ve stiklal Meydan ile nklap Mahalleleri civarnda yerlemilerdi. Krsal alanlardan Kadky, Zanos, Saanc, Karahdrl, (Bademli), Makaron (Kabakum) kesimlerinde Rumlar bulunuyordu. Ancalos

70

BERGAMA SLAM AI LK SLAM DALGASI Bizans Dneminde Emevi slam ordular MESLEME komutasnda dalga dalga ilerleyerek Bergamaya kadar gelmiler, bir ara kalede karargah kurup evreyi yamalamlardr. stanbul kuatmasna yol aan bu ilerlemelerde, slam ordular ile ilk tanma gereklemi, fakat olumlu iz brakmadan eriyip gitmitir. TRKLERN GEL Seluklular zamannda Bergama, Bizansn elinde kalmtr. Yani ne Malazgirt Sava, ne de Miryakefelon Sava sonras Bergama fethedilmemi, dolaysyla Bergamada Seluklu izleri yoktur. Anadolu Seluklu devleti Kseda Savandan sonra dalmaya yz tutmu, 1299 Osmanl Beylii kurulmu, 1302 de hala Bergama, Bizansn izgisinde yer almaya devam etmi, bu tarihten sonra Karasi Beylii snrlar iinde grlmtr. KARAS BEYLNDEN KALMA NAN CORAFYASI ZLER Karasi Beylii, Osmanl Beylii gibi u blgesinde olup, fetih yoluyla Bizansa kar bymtr. Balkesir ve Bergama olarak iki merkezi vardr. Bergama ve evresinin dmesinde Karesi olu Kalemah kadar, Mente Beyin damad Sasa Bey byk rol oynamtr. Fethedilen yerler kutsanm, dede mezarlar, alp-eren antlarla donatlmtr. Eski Tekkeky (Gneli)ad zerine tekke-trbe kutsamas iinde nem kazanmtr. Byk bir trbe ve yannda yazsz talar dikili mezarlk inan corafyasnn simgesidir.

TEKKE DERE TRBES

Karaveliler Kyndeki Karas Mezarl

Burada Bizansa kar savata ehit den Komutan Mehmet l nsi ve askerleri yatmaktadr. Komutan dede, ehitler alperen konumunda kutsi kimlik kazanmlardr. Bu grnt, fethedilen topra vatan haline dntrme gayretidir. Kutsanm topraklar, ehitlerle kazanlm belde, azizler ve dedeler yurdu, topran stn fethedenler, mezarlar yoluyla altn da fethetme gerei duymulardr. Bu bazen o kadar ileri gitmitir ki Gbeyli-Alibeyli dolaynda vecik denilen yerde grlen dede trbesinde olduu gibi mezar kbleye dnk olmadndan kolayca anlalan Hristiyan aziz mezardr ve fakat biz hemen dede trbesi haline getirerek, topran altnn ve stnn el deitirdiini kantlamzdr.

71

Mehmet l nsi trbesinin yerel sylencesi ok farkllamtr. imdi izleyelim: Kozak yaylasnda kuraklk yaanm, ot yeermez, aa yapraktan kaar olmu, insanlar azk bulamaz, hayvanlar sazlk bulamaz olmu, kular umaz, kurtlar kamaz, iekler amaz olmu. Umarsz insanlar, medet aramaya dmler. Bir dedenin etrafna mler. Dede Efendi hayflanm, olup biteni grnce depremi, kepeneini silkelemi, elindeki asay kere dolatrp gkyzne savurmu. Gidin, bu asann dt yere varn gldr gldr akan suyla analar, bebeleri, danalar, dveleri, iekleri, bcekleri gldrn demi. Kar yamaca varp, asay bulmular, ekiverince asann boyunca su fkra durmu. Sevinmiler, erimiler, Dede Efendiye krana komular. Ktlktan, susuzluktan mezarlkta yer kalmamken, Dede Efendi aralarnda yitik dm, trbesini yapmlar, el srp yalamlar, ah edip alamlar, her vakit yanna varp bir aput balamlar, dilek tutup salamlar. KIZ TRBES Karasioullar Beylii Aclan Beyden sonra ikili ynetilir oldu. Balkesir merkezde Demirhan, Bergama merkezde Yahi Bey bulunurdu. nc kardeleri Dursun Bey ise, Osmanl Padiah Orhan Beyin yannda tutuluyordu. Demirhan nice zalim bir yneticiyse, Yahi Bey de ad gibi gzel yahi insand. Halk, bask srdke, dellenmi ve kalkma noktasna gelince varp Orhan Beye, medet demiler. Padiaha diyesiler ki bizi bu sahipkrandan kurtar ve dahi Dursun Beyimiz, bamza dura dursun. Orhan Bey, Dursun kardeimizi yanna alp Balkesire dnp yzn, yrm. Kentin varounda Hac lbeyi, Evrenos, Ece Halil ve gazi Fadl Beyler karlam konuklar. Demirhan denilen zalim bey, tozu dumana katp kam, Bergama kalesine kapanp kendini salama alm. Dursun Bey de Bergamaya gelmi pei sra. Aabeyi Demirhan ile grmek, grp uzaklamak, uzlap da barmak, barp da anlamak, anlap da umut samak istemi. Kaleye trmanm, burlara yaklam, agasn nlemi, beri gel eyleelim, eyleip syleelim demi. demir kran , sahip kran , karndann karnn delen zalim kral, kaleden frlatt okla Dursun Beyi orackta ehit etmi. Mezar imdi Gazi lkretim Okulunun karsnda. Bergamal bir kadn tarafndan yapld iin Kz Trbesi diye de anlr. Karasi Prensi Dursun Beydi, bu ulu kii, eplemlik aac aputlarla ssldr. Dilek tutulur burada ve umutlar iek aar. nan terapi bazen neterden keskindir.

72

GERLERN KONULANMASI Anadoluya gelen Yrkler, yrmek szcnde olduu gibi yere balanmayp gebe yaamlardr. Bu yzyllar sren gelenek zamanla biim deitirmi, konar ger denmitir. zlcesi yayla-klak aras yani yaz-k uyumlu konup gme olarak belli bir yreye sabitlenme gereklemitir. rnein bizim buralarda kn krfeze (Edremit gibi) yazn yaylaya (Kozak-Madra-Karada gibi)inip kmlardr. Bu rutin hareketlere ramen yerleik yaam henz yoktur. Konar-ger sz bu anlamdadr, artk Yrkler konulanma durumundadr. GER CUMALIKLARI Madra ve Yund dalarnda yaylayan Yrkler, Cuma namazn cemaatle klma gerei nedeniyle yaylada ya da vadide cumalklar ina etmilerdir. le vakti olduunda ay kysndaki bu cumalkta toplanm ve topluca Cuma namaz klmlardr. Hatta erkekler cumalkta bir arada bulunuundan yararlanarak dman basknlar olunca gvenlik nlemleri alnm, cumalklarn yeri yeniden belirlenmi, askerlerin nbet tutabilecei biimde ve komutann emri ile cumalklar ina edilmitir. Sylenenlere gre bir gecede ina edilen cumalklar vardr. Sucahl Ky cumalk camisi byledir. Balca cumalklar Kozakta Aa Cuma, Knkta Cumal ve Sucahldr. Cumalklar bugn evresinde yerlemeler nedeniyle ky haline gelmilerdir. Knk Cumal Ky Camii kitabeleri 762 H (1630m. )Sucahl Camisi 994 H (1585) olduu anlalmaktadr. Poyrackta Yldrm Beyazt Camisi, Bergamada da 1398de kiliseden (Ayasofya)dntrlen Ulu Cami yremizin en eski inan corafyasnn kilometre talardr. YRKLER VE TRKMENLER Gebe airetlere genel olarak Yrk denir. Yrklerden aman inancn brakp Mslman olanlarna Trkmen denir. Bugn farkl anlamda kullanld, Alevi airetlere Trkmen dendiini gryoruz. te nl airetler: BERGAMA YRKLER YACI BEDRLER KARAKELLER KILAZLAR KUBALAR DERCLER HARDALLAR KAANLILAR AKAKOYUNLULAR BURHANLILAR CAFERLER STLLER DNDARLILAR KINIKLILAR GBEYLLER BERGAMA TRKMENLER EPNLER TAHTACILAR DEMRTALILAR TMURCU DERELLER

73

ALBEYLLER YUKARIBEYLLER AAIBEYLLER ITAKLAR SARICAOULLAR TURANLILAR TIRHALALILAR BALABANLILAR ORHAN BEYN BERGAMAYA GEL Balkesirden kap Bergamaya snan ve kardei Dursun Beyi kale surlarndan att okla vuran Demirhan teslim almak zere ehrimize gelen Orhan bey kaleyi kuatt. Demirhan, kaleden inerek teslim oldu. Bylece Karasi lkesi ve Bergama Osmanl Devletine katlm oluyordu. Tarih vermek gerekirse 1357 ylnda gerekletii sylenebilir. Bylece Osmanl Devletinde merkeze bal Karasi eyaleti olumu, Sleyman Paa vali atanmtr. II. Muratn padiahl zamannda Zanos Paaya, Karasi sanca arpalk olarak verilmi, dolaysyla Bergama da Zanos Paann etki alanna girmitir. Bergamada Zanos kynn douu bu gelimeyle ilgilidir. Bergamada ilk Osmanl eserleri Koyun Kpr, Ulu Cami ve Seluk Minaresi saylabilir. Bu dnemde bir kaza merkezi olan Bergama, kadlkla ynetilirdi. GERLERN YERLEME ZORLANMASI Kentler, kasabalar ve ova kyleri dnda dalarda, yaylalarda, orman alanlarnda, otlaklarda, ayrlarda dolaa gelen gerler XIX. yzyla dein gkon hareketini srdrdler. Ancak bu dalgalanma ky ve kasabalar rahatsz ediyor, ekili ve dikili yerlere zarar veriyor, hrszlkla ve yamalara yol ayordu. 1842 ylnda airetlerin sabit yayla-kla hareketine balanmas, bamsz ky kurmalar ve yerlemeleri nerildi. rnein, Kubalar 28, Karakeili 14, Yac bedir 15, epni 36, Akkoyunlu 11 ky halinde yerlemilerdir. ORTAKOL MFETT TYATROCU AHMET VEFK PAA 1862 ylnda Karasi Vilayeti Mutasarrf Ahmet Sleyman Paa tarafndan Bergama Kazas Mdr zzet Beye gnderilen bir buyrukta, haydut ve ekyann Anadolu Ortakol Tefti Nazr Ahmet Vefik Paa tarafndan iddetle takip olunaca bildirilmekte ve alnan nlemlere yardmc olmas istenmektedir. Ayrca konar ger airetlerin dzeni bozduklar ve soygunculuk yapld bunu nlemek iin zorunlu iskan yaptrlmasndan sz ediyordu. Bunun zerine airetler bulunduklar yere ky kurmaya baladlar. Yma damlar, oyma toprak evler, tek oda oyuklar, sazdan-amurdan yaplar olutu. Yani uydurma, isteksiz veresiye yaplard bunlar. Devlet yasa gn srer diye umursamadlar. ancak bask srnce Ak adrdan ktk, kara dama mahpus olduk. demeye baladlar.

74

Bursada tiyatro kuran koca vali, halka nice dram yaatt ki sylemler az geliyor, adr yrtan paa diye nam salp gerek yaam ona gre kurgulanm olanlara apansz adr tiyatrosu gibisine oyunlara kalkt. Balangta gstermelik kyler vard. dam, Beev, Yalnzdam, Yalnzev gibi ky adlar buradan kaynaklanr. Bu yzden da kylerinin tarihi 150 yllktr. Da kyllerinin kimliini, benliini, dirliini, erliini koruduu, Kurtulu Savanda civanmert davrandklar, zelliklerini ve gzelliklerini yaattklarn grmez misiniz?Airet tarihlerini halya, kilime, heybeye, uvala, oraba, oyaya, yazmaya bir roman gibi ilemilerdir. Kozak kylerini Madra kylerini, Geyikli kylerini, Karada kylerini, Yund da kylerini gittim, gezdim, grdm. zmz orada, gzmz orada, szmz orada saklym bilesiniz. TAHTACILARDA NAN VE GELENEKLER Ormanlk alanlarda yaayp yerletikleri iin TAHTACI ya da AAER adlar verilmitir. Adlarndan anlald zere aa kesimi, kerestecilik, tahtaclk ve katrlarla aa nakliyesi ileriyle uramaktadrlar. Bergamada YERLLER, YERLKAYA, KOZAK DEMRCDERE kylerinde varlklarn srdren tahtac Trkmenleri vardr. DURHASAN DEDE Adana dolaylarnda Tahtaclardan YANYATIR aireti yerlemiken, Adana derebeyi Hzr Paa, Durhasan Dedenin lm zerine dul kalan karsnn gzelliine tutularak, kadn ele geirmeye almtr. Bu nedenle Durhasan Dede Airetiyle savam, ylgnla den airet de Demircidereye g etmitir. Bunun kant da Durhasan Dedenin karsnn gmtnn Kozak-Bayz ky Koca Mezarlnda bulunmasdr. SARIKIZ SYLENCES Hz. Ali Kan Kalesini kuatp ele geirdiinde, kraln kzn tutsak almken, anszn Fatma Anamz kp gelmi. Hz. Alinin yakasna yapnca, kraln kz orackta can vermi. Fatma Anann bu kskanlna Hz. Ali ap kalm, nedenini sorunca iki olumuz var, biricik de kzmz olsayd diye yant alm. Bunun zerine Hz. Ali de Git Kabeye kzn al demi. Fatma Anamz, Kabeye varnca, nur topu gibi bir kz bulmu, sevinle Hz. Muhammede gidip haber vermi, ancak Hz. Muhammed Bu gzel kz grmek iin benim nc gzm yok, iki gzm Hasan ve Hseyindir. demi. Hz. Fatma ocuu kaleye geri gidip brakacak brakacakken , kale kapsnda yan yatmakta olan Salmanla

75

karlam. Salman sahibim Alinin bana emri emanetini almaya geldim. deyip ocuu kapp kaybolmu. Bylece Salman lalas olmu. Kaz Danda Sarkz bytm. Nice zaman gemi Sarkz, yksn anlatan Salmana kardelerimi ve anam bana gster diye yalvarm, Fatma Anamz etkileyen Salman Hz. Aliden izin kopartp, Sarkzla buluturmu. Ancak Fatma anasn grr grmez dp lm. Salman da salar aarp, kocalam. Hz. Fatma da zntden yklm, yedi kz sa yanna, yedi kz sol yanna ve yedi kz da yzkoyun her gn srnerek Aliye yaklamlar. 21 gn sonra Hz. Alinin karsna kmlar. Fatma Anamzn Sarkz grmeye gittii dnem, gz dnemi olduu iin Dionizak adetlerinde olduu gibi hasat, ba bozumu enliklerine denk den ulu lenler yapla gelmektedir. OCUKLUK KRARI 12 yana gelen bir ocua alevi inancn retmek, ana ve babann gittii yolu gstermek iin ocukluk ikrar yaplr. nce babas bir kurban keser, ocuun boazna da beyaz bir ember ve beline bir kement balanr. Alevi dedesi gelir, ocuun ikrarn aldrr. 18 yana kadar nerede olursa olsun kavga, olay, ktlk kardnda babasna haber vermekle ykmldr. krara olan ocuk yalan yere yemin etmez. tahtac yemini yledir: KRAR OLSUN Oniki imamn hmndan giden Oniki imam dmanm olsun Oniki imamn kanls olaym Muhammed efaat etmesin Muhammed Alinin kann ieyim Yolumu inkar edeyim Alinin klc boynuma olsun DELL Tahtaclarda delil, itlenbik aacndan yahut bakrdan yaplr. Delil yaklacak kabn iine zeytinya, ortasna da kna sarl tuz konur. Kandil gibi yaklr. Alevilerde olduu gibi Tahtaclar da mam Caferi mezhebinden, eyh Safevi buyruundan, 12 imam uyruundan ve Erdebilli postundandrlar. Bunlarda karsn boamak yoktur, mr boyu geinmekle ykmldrler. Alevilik inanc iinde 7 farz, 3 snnet, 4 kap, 12 erkan, 12 imam, 14 masum, 17 kemerbest ve 40 makam vardr. Bunlar her Alevinin bilmesi gerekir.

76

7 FARZ MUSAHP, MREBB, REHBER, MRT, ANA, PENE, ELDAI olarak saylr. Kimilerine gre ise 2 msahip, 2 eleri, 1 mrebbi, 1 rehber ve 1 mrit diye saylr. 3 SNNET ALLAH, MUHAMMED ve AL yani inan lemesi vardr. 4 KAPI ERAT, TARKAT, MARFET ve HAKKATtir. 12 ERKAN SEMA, SEK, YLME, BAHIVAN ERKANI, KOYUN OBANLII ERKANI, TOKMAK ERKANI, GRE, DERMENC ERKANI, AMAIR YUMA ERKANI, KED ERKANI, LLE ERKANI, LALE ERKANIdr. 12 MAM AL, HASAN, HSEYN, ZEYNEL ABDN, MEHMET BAKIR, CAFER SADIK, MUSA KAZIM, AL RIZA, MEHMET NAK, AL NAK, HASAN ASKER, MEHMED MEHDdir. 14 MASUM-U PAK Ali olu MEHEMMET EKBER, Hasan olu ABDULLAH, Hseyin olu ABDULLAH, Hseyin olu KASIM, Hseyin olu ZEYNLABA, Zeynlaba olu KASIM, Mehmet Bakr olu AL EFTAR, Cafer Sadk olu ABDULLAH, Marlileyh olu TAYYP, Mehmet Naki olu CAFER, Hasan Askeri olu CAFER ve Marlileyh olu KASIMdr.

77

17 KEMERBEST Hasan, Hseyin, Hadi Ekber, Abdlvahit, Ebubekir, mer Tayip, Osman Turap, Mehmet Hanife, Abdlrauf, Ali Ekber, Abdlvehap, Abdlcelil, Abdrrahim, Abdlmuin, Abdullah Abbas, Abdlkerim, Abdssamettir. 40 MAKAM ERAT man lim Namaz-Oru-zekat Helal Bilmek Haramdan kamak Nikah eriat evi efkat Temizlik Emri Maruf MARFET Edep Saknma Sabr Kanaat Ar-Utanma Cmertlik Bilim Miskinlik Marifet zn bilmek DOLU GLBANKI Allah Allah dolusu kabul ola Murad hasl, tuttuu ileri gide ah- Merdan yardmcs ola Dolusu Ab- Kevser ola Taa dklmeye, akta eksilmeye Divan dergahna yazla, Gerekler demine hu. . . . SOFRA DUASI Allah Allah Allah, hak bereket vere, Lokma ham ola, biz yedik hak artra Evi, oca en ola, ksmeti gr ola Taa dklmeye, arta eksilmeye Halil brahim bereketi vere, geree hu. . TARKAT Tevbe Talip Sa ve Giysi Nefis Sayg Korku Hakka inan bret-Hidayet Cemiyet, nasihat, muhabbet Ak-evk-Sefa-Fakirlik HAKKAT Turap olmak 72 milleti bir grmek, gyap etmemek Eline gelenle yetinmek Herkese gvenilir olmak Tevekkl Sohbet Sr Teberra Mnacat Mahade-i Celb-i evktir.

78

KURBAN GLBANKI. Allah Allah Allah, kurban kabul ola Hakka gee, hak divannda hak yazla Kayasna kalkan belasna beki olan Yiyip yedireni yarglaya Evi, oca en ola, ksmeti gr ola Her neye niyet ederse Allah kabul eyleye Taa dklmeye, arta eksilmeye efaatinden mahrum eylemeye Divan dergaha yazla geree hu. . . SPRGE DUASI Allah Allah Allah, hizmeti kabul ola Murad hamd ola, tutuu ileri gide Hizmetiyle yz ak ola Selman Ferran himmeti hayr ola Gerein demine hu. . . TERCUMANI SAK DUASI Erenler meydannda saki merdan ak ola Muhip hanedann kalline pr nur, pr evk olsun Erenler meclisinde dair sakilik edene ak olsun Hseyin ile Hasan akna ien canlara ak olsun Ben Cemali zati pak Ali Abara salavat. TAHTACI KTAPLARI Tahtaclarn kutsal olarak tanyp okuduklar kitaplar unlardr: Menakb- Hanefi, Faziletname, Salname-i Sadrettin, Hseyniye, Noktatl Beyan , Hutbetl Beyan, Sakiname, Hacbekta Velayatnamesi, Kumruname, Cavidan ve Miratl Makast MEYDANA GEMEK-MUM SNDRMEK Halk arasnda mum sndrme diye yersiz ve bilgisiz eletiri yaplan bu ayin perembe gn olur. Baba veya dedenin ars zerine perembe akam cemaat toplanr, delil uyumadan nce glbank ekilir. Durumu iyi olan kurban keser, evinde piirip, dolu ieleriyle babann evine varrlar. Boaz iplenecek ikraha genler de birer Cebrail (horoz)keserler, evlerinde piirip pilav ve dolularla birlikte getirirler. Cemaat, babann evinde toplannca, delil uyandrlmaya arlr. Delilci glbank eker, herkes secdeye varr. Allah, Allah Allah, delil kadim ola Muratlar hasl ola, tuttuumuz ileri gide ahmerdan eksiklerimizi, tamama yaza

79

On iki imam, on drt masum-u pak, on yedi kemerbestin himmeti stmze hayr ola Delillerimiz ahmerdan delili ola. Gerein demine hu. . . Bu glbank okunduktan sonra, delil sa keye konur. Sra ile meydan deine msahipler ile eleri arlr. Byk msahip bata olmak zere hep birden gelecek babann sa dizine niyaz ederler, bu niyaz esnasnda msahipler kollar altna gelmek zere yatarlar. Byk msahibinin zerine kk msahibin kolu uzanr. Kk msahibin zerine byk msahibin bacsnn kolu ve br bacsnn kolu da ayn biimde uzatlr. Her msahibin hi olmazsa ahadet parmann ucunun byk msahibe demesi arttr. Bu drt gnln bir olmas iindir. Btn cemaat bu suretle ayini tamamlar, erkana yatld zaman u dua okunur. Lailahe illallah Ali Veliyullah Lafetail seyfillah zlfikar hal gaziler halidir Yol erenlerin kadim yoludur. Gafil olman Hey erenler deen stat elidir stat nefesi tarikat iman destur ah diyelim Gereklerin demine hu. . . Msahiplere iki aplak vurulur. Baclardan gebe olanlara aplak vurulmaz. Baca alak olanlara yani evli olup da msahibi olmayanlara, birer aplak vurulur. Bunlarn baclarndan baba hakk iin bir top kuma alnr. CENAZE TREN Hasta lrse banda beklenir ve nefes sylenir. Gndz gerse istemise nefes okunur. Kadnlar toplanp at sylerler. lnn boyu iple llr, mezar kazanlar apa ve krei omuzlarna almazlar, ba aa tutarlar. Kadn mezar memeye kadar, erkek mezar gbee kadar sandk gibi kazlr. l ykayc nce abdest alr. zerine 7 trl dvlm bahar dklr. lye kesilmemi gmlek, don giydirilip kefene sarlr. l gmlmeden nce yaknlar yzn ap koklamak ve elini pmek iin sraya girerler. Bu i bitince lnn yzne beyaz bir tlbent rtlr. l tabuta konduktan sonra evde ya da mezarlkta cenaze namaz klnr. Mezara konurken tabutun kapa ve lnn yz alr, son kez yaknlar yzn koklar elini per. Helalleme treni bitince tabut mezara indirilir. Toprakla rtldkten sonra saptma aac denilen ve uzunluu 1 metreyi gemeyen aalar aprazlama sralanr, stne de mersin, selvi dallar ylr. Herkes mezara avu toprak atar.

80

SEVLEN HAYVANLAR Geyik, turna, koyun, ko, aylak horozdur. SEVLMEYEN HAYVANLAR Ay, maymun, keklik, domuz ve tavan olup, ay kabalndan, maymun irkinliinden, keklik Hseyinin kann itiinden, domuz haram olduundan, tavan hayz getirdiinden sevilmez. MUHARREM YASI VE ORU Muharrem aynda 12 imam akna 12 gn oru tutulur ve yas ekilir. Oruca balamak iin afak vakti sar karncann aya grlnce ya da gavur-mslman ayrlncaya kadar niyet edilir. Gne batnca oru bozulur. Oundurma orucu onulmaz hastallardan korunmak iin 2 gn devaml tutulur. Akamdan akama kak orba iilir. Oru tuzla alr. Orulu iken nerede ve ne vakit olursa olsun selamlamada Yuh-mnkire denir ve lanet yezide yant alnr. Muharrem yas ykanlmaz , aynaya baklmaz, bir ey koklanmaz, trk sylenmez, saz alnmaz, elenip oynanmaz, rak iilmez, bit-pire ldrlmez, kar-koca birlikte yatmaz. Yalnz 11. gn amar ykanr ve giysiler deitirilir. 12 gn leyin oru alr. Kurban kesilir, lokma yaplr, aure piirilir ve datlr. MEZARLARA RAKI DKME Tahtac adetleri Orta Asya Trk inan ve geleneklerine benzemektedir. Yukarda anlattmz gibi cem ayinlerinde , delil ayinlerinde dolu imek adettendir. Dada yaplan ayinlere gidilirken yoldaki mezarla uranlr ve mezarlarn zerine rak dklrdr. nk rak ime biri ibadet gereidir. Rak merasimi icra edilirken, oturma biimi, sakilik, rak datm ve ime usulleri bir kurallar zincirdir. Tahtaclarn mezarlara yatak yorgan getirme, yiyecek su koyma, buralarda hayr trenleri yapma adetleri yer yer devam etmektedir. HIDIRELLEZ Aleviler, Hdrelleze ok nem verirler. O gn hayvanlarn bana yular vurulmaz, evlerin kaplarna iekler aslr. Byk ayin yaplrd. Ayin srasnda kadn erkek rak blrler, yemeklerden birbirlerinin azna lokma tutarlard. 6 Mays akam olunca evden ate kmaz, evde yanan ate de sndrlmezdi. Da ve tepelerde kaynaklar, pnarlar, su sznts olan yerler kutsal saylr, buralara adaklar konur, dilekler tutulurdu. Hzr ile lyasn bu su kenarlarnda buluacaklarna inanrlard. ALEVLERDE LEME Allah-Muhammed-Ali inanc Orta Asya geleneklerinde; Gk-gne-ate olmu Hristiyanlkta ise; Allah-sa-Meryem olmutur.

81

Alevilik de , ahlak da temel kurala balanmtr. Elini-dilini-belini saknmak en nemli ilkedir. Bu szcn ba hedefleri EDEP szn oluturmaktadr. Bir ok inanta geerli olan muska kelidir. Tanrnn da byk erki, yaratmak, yaatmak, ldrmektir. Ayrca Ana, iine, eine ve zne, szne, gzne sahip ol. Trkmen inancnn ilkeleridir. ALEVLERDE DRTLEME Allah, eski yaz ile drt harf olarak yazlr. EHL- BEYT:Ali, Fatma, Hasan, Hseyin. Ate, su, hava, toprak. Dou, bat, kuzey, gney. eriat, tarikat, marifet, hakikat. Tatl, tuzlu, eki, ac. Cebrail, srail, Mikail, Azrail. Davut, Musa, sa, Muhammed. Zebur, Tevrat, ncil, Kuran. Maliki, Hanbeli, Hanefi, afi gibi drtleme dikkat eker. ALEVLKTE BELEME Bir elin be parma, baparmak Muhammed, ahadet parma Ali, ortanca Fatma dier ikisi Hasan ve Hseyindir. ALEVLKTE ALTILAMA Allah, Muhammed, Ali, Fatma, Hasan, Hseyin ayrca yer ve gk alt gnde yaratlmtr. ALEVLKTE YEDLEME Tarikatta yedi erkan vardr. Gkkua yedi renktedir. nsan banda yedi delik vardr. Hafta yedi gndr, yer-gk yedi kattr. ALEVLKTE SEKZLEME Cennet 8 kapl ve 8 blmdr. ALEVLKTE DOKUZLAMA Kuranda esma-i hsna 99, tesbih 99 adet oluu ile anlamldr. ALEVLKTE ONKLEME 12 mam, 12 bur, 12 ay, insandaki delik says da12dir.

82

ALEVLKTE RENKLER Muhammed. . . . . . Tarikat. . . . . . . . . . Ali. . . . . . . . . . . . . Fatma. . . . . . . . . . Hasan. . . . . . . . . . Hseyin. . . . . . . . Beyaz Yeil Al Siyah Sar Pembe Krmz . . . . . Alevi rengi, kzlba Siyah. . . . . . . Yar Beyaz. . . . . . . Gen kz simgeler.

ALEVLKTE KRAR BOZMA CEZALARI Osman Bayatlnn anlattna gre msahipler, sadlar ve eleri dnya ve ahiret kardetirler. z karde gibi dul kalsalar bile aralarnda nikah dmez. Buna ikrar denir. Bayatl Alevi gelenei ve adetleri adl kitabnda: Bir dernek gecesinde iki msahip, birbirlerinin eleriyle plak olarak, kilim stne yatrlr, zerlerine geyik postu rtlr. Btn gnahlarn bu post stne dklmesi esas olduundan, bu yattan, elini-dilini-belini salam tutarak kalkmak gerekmektedir. 60 yl nce, Delikta kynde yaplan bir ayinde delikanllardan Kocabyk Durmuun hisleri uyanr ve yanndaki kadna fazla sokulur. Bunu gren dede, -Bu adamn yeri yurdu yoktur diyerek, onu dar kartr. Kocabyk yaptndan utanr, insan iine kamaz olur, kendini ky yaknndaki yksek bir kayadan aa atar. Ertesi gn de bir ukur kazlsn, ba darda gmlsn diye buyruk verilir. Bylece mundar vcudu temizlenmi olur. diye yazar. Osman Bayatl ad geen kitabnda baka bir rnek olarak Kozak Demircidere Kynde geen olay yle anlatr: Bergamann am aalar ile kapl Kozak yaylasndaki Aabey kynde bulunan bir orman memuru ile, bu kye yakn Demircidere kynden birisi sad olurlar. Demircidereli askere gider; arkada ormanc yine gelir, gider. Kemerbandan gelin gelen gzel Gllnn gebe olduunu duyan kyl, kadnla konumaz. Ona bir ey vermezler, yalnz grmcesi ekmek verir. ocuk doup, kocas dnnce, durumu kendisine anlatr. Hi ses karmaz. Kars ile de grmez, konumaz. nk ikrar bozulmutur. Birka gn sonra kadn, Madrada eteinde adr kuran ailesinin bulunduu yere gideceini syler ve evden kar. Ertesi gn, amlk iinde kadn belindeki kuakla aaca aslm bulunur. ocuk da kundakl olarak aacn dibindedir. Yine bir baka rnek de Pnarkyden verilmektedir. 90 yl nceydi. Pnarkyde dernek kurulmu, ayin yaplyordu. Zincirleme bir kadn, bir erkek elleri biribirinin omzunda diz st evrelenmilerdi. Bu arada Mehmet Glet adnda birisi elini omzuna koyduu gzel kadn fazla sokulmasndan yararlanarak mncklamt. Bunu kap yannda duran gzc grm, erkan bozulmasn diye, ayin bitinceye kadar uyarmamt. Gece horoz tnde ayin biter, katarda birbirlerine yaklaarak ikrar bozanlar dedeye duyurulur. Bata ana-baba ve akrabalar olmak zere hemen bir

83

toplant yaplr. Cezalar Mehmet ile Mihribana aktarlr. Adam kendisini bir am aacna asacaktr. kadn ise ayn devegmen ukuruna atlacaktr. Pnarkyde 70 yl nce yaanm bir olay da yledir: Pnarkyden Sultan adnda bir kzn, ayn kyden bir obanla sevitii, gizlice bulutuu duyulur. Ana-babas kz iyice sktrrlar. Buna ierleyen kz da kendisini bir aaca asar. Bir ay sonra; kzla sevitii sylenen oban Hasan arkadana yle konuur: -Sultan dmde grdm. Ben cennetteyim, sen de gel, diyor. Bunu anlattktan sonraki gn oban kendisini vurur. Bir baka ilgin olay Karaitlenbik kynde yaanmtr. 120 yl nce 25 yalarndaki brahim ile 20 yandaki kars Zeliha ngllnn ikrardan dndkleri anlatlr. Bunlar ben ikrardan dndm, ikrarn altna giremem demiler, nasl ikrar almken boazma ip dolanrsa, yine bir ip alp boazna defa evirip kopardktan sonra, ipi atee atmlardr. Bundan sonra kar-koca, sa kolunu sol kolunun stne, sol elini sa koltuk altna sokup iki kolunu birletirerek dizlerini de kez balayp zerler. Ayaa kalkp sana soluna dnerek, silkelenir ve ikrar krdrp kurtuldum derler. Bunun zerine kyde hi kimse bunlarla konumaz, kimse onlara bir ey vermez ve buna dayanamayan aile Altnovaya ger. ALEV GELN DUVAK KLMNN ANLAMI Pnarkyden Yusuf ztrkn Osman Bayatlya anlattna gre: Airetler, adr hayat yaarken, yrtm dedikleri imdiki duvak yoktu. Dokuma duvaklar kullanlyordu. Bu duvak, gelin kilimi denilen krmz bir kilimdir. Zemini nar iei al, ortas gl denilen bir sstr. Bu kilim gnein douu ve batndan, Fatma ana duvandan ve Hz. Alinin adrndan rengini almtr. GELN TACI VE ANLAMI Gelinin alnnda yedi renkli ta Fatma ana kua, gkkuan simgeler. Ta stndeki iek leme iaretidir, saa ve sola sarkan telden yaplm iki iek Hasan ve Hseyini, alnndaki 28 ya da 32 altn ise 28 Arap harfini, 32 farz belirtir. ki ka aras mihraptr. Bandaki tomaka ise yldrm dmesin diyedir. ene altndan geerek baa balanan sakandrk stnde 12 madeni dme ve 3 l ngllar 12 imam ve leme inancn vurgular. Gelin sa eskiden 40 belik rlr, 40 makam simgelerdi. Sonralar 12ye inmitir.

84

GELN GSL Yeil kuma, etekleri krmz bez ssldr. Drt ucundan arkaya balanr. Bylece mahrem yer rtlm olur. Dcelik de denilen gslk stne kutsal saylara gre altn ya da kstk(sucuk-gerdanlk)taklmaktadr. Ayrca ekin otu tohumu, itlembik z, mavi boncuk, mercan ve sedeften yaplm gerdanlk da kullanlmaktadr. Gmlek beyaz olup boy gmleidir, gmlein stne etek entari giyilir ve sar astarl oluu Sarkz simgeler.

LBADE VE KUAK etek stne kadife ve uhadan, zeri klaptan ilemeli libade ve ceket giyilir. Fermene, kesik, yelek ve cepken ad da verilen libade kutsal bir giysidir. Gelinin belindeki iki kemerden biri Hz. Ali ve kemerbest denilen 17 olunun, dieri Fatma ana kuann semboldr. epni gelininde kuakta 12 gm sikke, 4l 10 sra lkak 12 imam, 4 kap, 40 makam iaretidir. Kuaktaki 2 dme hasan ve Hseyindir. Gzlerin evresindeki 6 lkak peteksiz anlamndadr. Kemerin ucunda bulunan 14 kk lkak, 14 masum-u pak, 12 byk lkak 12 imam, 72 boncuk Kerbela ehitlerini belirtir.

ZME-ORAP Ayaktaki sar izme Sarkz simgeler. Knal orap ellerine kna yaklmas uur anlamndadr. Gelin olan evine geldii, knal elleriyle un uvaln aar ve bereket saar.

LBADELERDEN RNEKLER

85

BERGAMANIN SLAM KENT OLMASI


Bergama XIV. yzyln banda Trklerin eline gemi, baka bir deyile, 1302 sonras slam rengine boyanmtr. Bu tarih, beylikler dnemi badr. Yani Anadolu Seluklular dalm yerini beylikler almtr. Bergamada Karesioullar Beyliinin alan iindedir. Ancak beylikler dneminde vatan tutma, st ynetim, siyasal egemenlik sreci yaandndan slam taban oluumu ve alt yapsal yansmalar henz gereklememitir. Yani cami, mescit, medrese gibi slam yaplar, antlar, izleri yoktur. Oysa ok ivedi slam damgas vurulmas ve artk yeni vatan dedirtme tela olduu iin ehitlikler, mezarlklar, trbeler ncelleti. Komutanlarn ehit olduklar yerler trbe oldu. rnein, Gneli(Tekke dere) kynde Mehmetl ns trbesi gibi. Bergamada Dursun beyin ehit dt kale eteinde ki Kz Trbesi gibi, Alibeyli kynde bir aziz papaz mezarnn dede mezarna dnmesi gibi. Bergamada slam eserleri, Osmanl Devletinin egemenlik tarihi ile grlmeye balar. lk nemli adm Koyun Kprdr. I. Murat zamannda Knk yolunda Bakrayn kolu zerinde yaplan bu kpr restore edilmi haliyle ve tm grkemiyle hala tarihin kilometre ta olarak karmzda durmaktadr. CAMLER MESCTLER kinci Osmanl eseri I. Muratn olu Yldrm Beyazd zamannda yaplan Ulu Camidir. XIV. yzyl sonralar XV. yzyln balarnda Parmakl mescit, Lonca Mescidi, ukurhan, mir sultan Camisi, Demirta Mescidi, Hoca Sinan Mescidi bunlar arasndadr. XV. yzyln ilk yarsnda ncirli Mescit, Kurunlu Cami, ikinci yarsnda Kulaksz Mescit, Arslanl Cami dikkat eker. XVI. yzyln ilk yarsnda Hac Hekim Camisi, Laleli Camisi, Ansarl Cami, adrvan Camisi ve Darl Hadis yaplmtr. XIX. yzyln ilk yarsnda Kulaksz

Seluk Minaresi

86

Camisi, Harputlu Mescidi, Hatuniye Mescidi, Yeni Cami, Klahba Mescidi ve Selimiye camisi ina edilmiti. Ayrca mahalle aralarnda, slamsaray Mescid, Turabey Mescidi, Hac lyas Mescidi, Solak Halil mescidi, akldak Mescidi, Yumurtal Mescit, bnlmrsel Mescidi zaman iinde nemli yaptlardr. Yine Demirta Mescidi, Kzlavlu Camisi, Seluk Minaresi yanndaki Cami, Emir Sultan Camisi, Yumurtal Mescid ve bnimrsel Mescidi yklmtr. MHRAP AILARI Cami ve mescitlerin usta mimarlar tarafndan yaplmad ya da kiliseden dnm geirdikleri gibi nedenlerle mihraplar kbleye gre farkl alardadr. rnein: Yeni Cami Ulu Cami adrvan Cami Kurunlu Cami Laleli Cami Turanl Cami Parmakl Mescit Lonca Mescidi Harputlu Mescidi SELUK MNARES adrvan Cami yannda yklm olan Arap Camisinin ayakta kalm gdk minaresidir. Mimari tarz ve iilii nedeniyle Seluk Minaresi ad verilmitir. Ancak Seluklu eseri deildir. XIV. yzyl banda beylikler dnemini artrmaktadr. Gvdesi ak yeil, kiremit rengi srl tulalarla yaplmtr. Tula iilii gibi erefe stili de Seluklu zellii tamaktadr. Minare uzunluu erefeye kadar 17 m. olup 54 basamaktr. erefeden sonra 3 m. aleme kadar uzanr. ULU CAM Yldrm Beyazt (1389-1402) zamannda Poyrack ve Bergamada iki cami yaptrlmtr. Bergama Ulu Cami kitabesinde: Sultanlar sultan Arap ve Acem emirlerinin emiri Gaziler ve Mcahitler yardmcs Murat hann olu Sultan Beyazt han, yazmaktadr. Binann cephesindeki temellerin, daha eski bir binadan kald, arka temelin ise geniletilerek yapld, Domuz alanndaki gimnasyumdan getirilmi antik talar kullanld, ylanl vazo kabartma tandan anlalmaktadr. 1832 ylnda Bergamaya gelen Fransz Tarihi Charles Texier bu binann Bizansn kk Aya Sofias olduunu, kitabesine ve sslemelerine rastlanmadn syler. Kale Mahallesi, Bizans sonrasnda Hristiyanlardan arnm, bu Ayasofyann yerine Ulu Cami ina edilmi, fakat Charles Texier geldiinde harabe halini grm, 46 derece 26 derece 21 derece 21 derece 20 derece 20 derece 14 derece 5 derece 3 derece kayktr.

87

bahesi, duvarlar yknt ve akntlarla dolmu, bu mahalleye tekrar Hristiyan Rumlar yerleip, Mslmanlar ayn br yakasna geince, Ulu Cami fark edilmitir. Belki de frtnadan yklan eik minaresi yznden cami kullanlmyordu. Neyse1905 ylnda Bergama Kaymakam Kemal Bey, Ulu Camiyi ortaya karm ve yeni batan onarm, kap stndeki kitabeleri ve i sslemeleri gn

88

grmtr. Belediye bakan Sami Altan, mihrap ve duvar sslemesinin sva altnda kalan yitik ksmlarn kaztp yeniden meydana koymutur. Bu srada eski minare temeli zerine yeniden 38 m. ve 103 basamakl minare yaplmtr. Selatin Camisi olgusuna karn iki ya da drt minareli art gerekirken, tek minareli oluu, dier minarenin ykldn gsterir. PARMAKLI MESCT XVI. yzyl sonlarnda yaplm olup kitabesi yoktur. Pencere parmaklklarnn zgn iilii yznden bu ad verilmitir. Altl stl 9 penceresi, 8 keli kubbesi, son cemaat yeri ile ok kullanl bir yapdr. nndeki emesi ile yanndaki mezarl kaldrlmtr. LONCA MESCD XV. yzyldan kalma, ukur Hanla birlikte yaplm olup kitabesi yoktur. 23 basamakl ezan okuma yeri, gdk bir minareye dntrlmtr. Mezarl kaldrlm, ancak dkkan ve evlerle kuatlmtr. HOCA SNAN MESCD (Yank Konak Yaknnda) XVI. yzyldan kalmadr. Kare planl, sekiz ke kasnak kubbeli ve kiremitle rtlmtr. 23 basamakl minaresi vardr. Son cemaat mahalli ahaptr. NCRL MESCT Kpl Hamam ile Tahan arasndadr. Kitabesi yoktur. XVI. yzyldan kalmadr. Kare i alanl ve kubbelidir. Son cemaat mahalli bir oda haline getirilmitir. emesi, mezarl ve imam odas kaldrlmtr.

Parmakl Mescid

Lonca Mescidi

89

KURUNLU CAM Cumhuriyet alannda olup kitabesinde Safi olu Hac Hasan tarafndan 873(1439) tarihinde yaptrld anlalmaktadr. Kubbesi kurunla kapl olduu iin bu adla anlr. Eski kaps kitabenin altndadr. Kuzeye bakan kaps sonradan almtr. Minber ahap, mihrap al , mahfel sonradan yaplmtr. Minaresi 41 basamak ve 20 metredir. Caddeye bakan Maallah yazs 1301(1885) tarihinde konmutur. Burada bulunan ylan kabartmal ta ise sklp zmire gtrlrken denize derek yitirilmitir. Cami avlusu Karaosmanolu haziresiydi. Mezarlar kaldrlmtr, talar da mzeye konmutur.

HACI HEKM CAMS Peynir pazar yannda, Mevlana Hac Hekim tarafndan 919(1513) tarihinde yaptrlmtr. Dtan 8 ke kubbesi kiremitle rtldr. Minber ahap, mihrap al iidir. Son cemaat mahalli ahap olup sonradan yaplmtr. Cami avlusundaki mezarlar sonradan kaldrlmtr.

ncirli Mescit

Hac Hekim Cami

90

LALEL CAM Viran kap yaknnda, tiyatronu yannda olduundan antik talardan da yararlanlarak 948 (1534) tarihinde yaplmtr. Kitabesi yoktur. Minaresi 1311(1895) depremi ile yklmtr. imdiki minaresi sar tatan ve daha kaln olarak yaplmtr. ANSARLI CAM Seluk Mahallesi, ukurba semtinde olup Ali olu Hac Ahmet tarafndan 950(1513) tarihinde yaptrlmtr. Dtan 8 ke kubbesi kiremitle rtldr. Minber ahap, mihrap al iidir. Son cemaat mahalli ahap olup sonradan yaplmtr. Cami avlusundaki mezarlar sonradan kaldrlmtr. ADIRVAN CAM Kozak yolu, adrvan caddesindedir. Kitabesinde Hac Osman olu Hasan tarafndan 957(1550) tarihinde yaptrld yazldr. Kare plan zerine 8 ke gemeli kubbesi, kubbede alt kk penceresi ile ilgin ferahlk salanmtr. Minber, mermer iilii, mihrap al sslemeleriyle dikkati ekmektedir. Mezzin mahfeli, kadnlara ayrlm ve arkaya doru geniletilmitir. Son cemaat mahallinde 3 kubbe yer almaktadr. Cami avlusunda yer alan adrvan 1240(1885) tarihli olup Bergama Voyvodas Abdullah Aa tarafndan yaptrlmt.

91

ASLANLI CAM Ta Han arkasndan Viran kapya klan yoldadr. Aslanzade tarafndan yaptrld ve Sofizade Hoca Ahmetin 1660 ylnda tamir ettii, fakat asl yapmnn XVI. yzyl eser, i olduu anlalmaktadr. Minaresinin kaidesinde Bizans iilii gsteren mermer devirme paralar kullanlmtr. Caminin batsndaki geni alanda, mftlerin mderrislik yapt, Mft Medresesi bulunuyordu.

Aslanl Cami KULAKSIZ CAM Bankalar Caddesi, Karadut semtindedir. Kap stndeki kitabesinde 1217(1803) tarihinde elebi Hac Mehmet kz Aye hatun tarafndan yaptrld okunmaktadr. Kuzey duvarndaki iki kemer ve bu kemer duvarnda korent tarz balk burada XVI. yzyldan kalma eski bir yap olduunu gstermektedir. Minaresi 25 m.olup 67 basamakldr. Bu caminin nnde hari, arkasnda dahil medresesi bulunuyorken, sonradan yklmtr. Eskiden caminin ad Gazi Hayrettin Mahallesinde olduu iin bu adla anlrken Mft Mehmet Efendinin Kulaksz naml imam burada grev yapt iin yadigar kalmtr. MESCTALTI MESCT adrvan yolu Bedesten Kulaksz Cami sokandadr. Kap stndeki kitabesinde 1158 (1745)tarihinde Hseyin Aa tarafndan yaptrld anlalmaktadr. Drt ke planl , byk yontu talardan, drt kemerli olarak yaplm, ahap son cemaat mahalli eklenmitir. Drt duvar st kubbeliydi. Bugn yap deiiklik geirmi durumdadr.

92

HARPUTLU MESCD nklap Mahallesi, Harputlu Sokandadr. Kaps zerindeki kitabede Harputluzade Murtazaolu Hac Mustafa Aa tarafndan 1224(1809) tarihinde yaptrld okunmaktadr. Mescit karsnda Hac Mustafa Aann kona bulunmaktadr. YEN CAM Bankalar caddesinde yer alan merkez camisidir. Kitabesinde Karaosmanoullarndan brahim Nazif Aa tarafndan 1224(1809) tarihinde yaptrld yazmaktadr. Cami, zemin kat stne ina edilmi kare planldr. Girite son cemaat mahalli kapal hale getirilmitir. Mihrap al, minber ahap iilii gsterir. Minaresi 1914 depreminde yklp yeniden yaplmtr. Avlusunda 16 medrese odas bulunuyordu. KARAOSMAN SEBL Yeni Caminin karsnda Karaosmanolu Hac mer Aa tarafndan 1229 (1814) tarihinde yaptrlmtr. Yola bakan cephesi mermer olup ats ahaptr. Solda mermer alnlk st eridinde salonun yldz, orta ve sada saks, gl ve grlantlarla sslenitir. penceresinden kabartma rozetli musluk delikleri, aralarnda selvi aalaryla stilize edilmitir. EMR SULTAN CAMS Turabey mahallesi, kemer semti yaknlarndayd. Kitabesinde Bergama Voyvodas Mustafa Aa tarafndan 1246 (1831) tarihinde onarld okunmaktadr. Dolaysyla cami Yldrm Beyazt zamannda Emir Sultan tarafndan ina edilmi olduu yine kitabeden anlalmaktadr. Cami khneletii iin 1943 ylna kadar Vakflar idaresi tarafndan yklmtr, ykk minaresi hala ayaktadr. KLAHBA MESCD Doanc Caddesinde olup kitabesinde Klahba Hac brahim tarafndan 1239 (1823) tarihinde yaptrld anlalmaktadr.

Emir Sultan Cami (Ykk Minare)

93

HATUNYE CAMS Hatuniye caddesinde olup, Dayolu ei emsi Hatun tarafndan 1292 (1875) tarihinde yaptrlmtr. SELMYE MESCD Zafer mahallesinde olan mescidin kitabesinde TIRNOVALI KOCA MEHMET ve halk tarafndan 1300(1884) tarihinde yaptrld yazlr. CUMHURYET DNEMNDE YAPILAN CAMLER 1. Kurtulu Camii:1950 ylndan Kzlavlu Serapis Tapna yuvarlak binalarndan Kale mahallesine bakan cami haline getirmilerdir. Asln bozmadan mihrap ekleyerek yaplmtr. 2. Gaziosmanpaa Camii:Gaziosmanpaa Mahallesindedir. 3. Alaeddin Camii:Eski ve yeni sanayi siteleri arasnda yer almaktadr. 1987de yaplmtr. 4. Bahelievler Camii:Bahelievler Mahallesinde 1955te yaplmtr. 5. Sultan Camisi:Zafer Mahallesinde 1997de yaplmtr.

Bahelievler Cami

94

6. Fatih Camisi:Atatrk Mah. 1965te yaplmtr. 7. Maltepe Camisi:Maltepe Mah. 1970 ylnda yaplmtr. 8. Mezarlkba Camisi:Fatih Mah. 1989 ylnda yaplmtr. 9. Zafer Camisi:Zafer Mah. 1987 ylnda yaplmtr. 10. Erolu Camisi:1988 ylnda yaplmtr. 11. Osmanlar Camisi:nklap Mah. 1963 ylnda yaplmtr. 12. Fevzipaa Camisi:Fevzipaa Mah. 1989 ylnda yaplmtr. 13. Kozak Mescit:Seluk Mah. 1980 ylnda yaplmtr. 14. Plevne Camisi:Maltepe Mah. 1989 ylnda yaplmtr. 15. Sennur Burcu Cami:Kurtulu Mah. 1997 ylnda yaplmtr. 16. Yunus Emre Camisi:Atatrk Mah. 1997 ylnda yaplmtr. KY CAMLER 1. Ayaskent Camii 2. Kak Camii 3. Karahdrl Camii 4. Sindel Camii 5. Soanc Camii 6. Avunduk Camii 7. Gkeyurt Camii 8. ncecikler Camii 9. Yerliler Camii 10. akrlar Camii 11. Gaylan Camii 12. renli Camii 13. Armaanlar Camii 14. Avunduruk Camii 15. Maruflar Camii 16. Alacalar Camii 17. Kkkaya Camii 18. Kaleard Camii 19. Ovack Camii 20. rkba Camii 21. tepe Camii 22. Sleymanl Camii 23. Aakrklar Camii 24. Aziziye Camii 25. Bozky Camii 26. amky Camii 27. itky Camii 28. Dastan Camii 29. Erigl Camii 30. Hamzal Sleymaniye 31. amtepe Camii 32. Ahmetbeyler Camii 33. Tiyelti Camii 34. Y. Krklar Camii 35. Doanc Camii 36. Ferizler Camii 37. Paaky Camii (1817) (1950) (1973) (1219) (1926) (1000) (1992) (1930) (1953) (1952) (1972) (1246) (1964) (1920) (1972) (1979) (1970) (1953) (1959) (1972) (1984) (1982) (1965) (1958) (1962) (1954) (1954) (1937) (1975) (1900) (1957) (1968) (1980) (1990) (1957) (1901) (1908) 38. Cevapl Camii 39. Gbeyli Camii 40. Kadky Camii 41. Alibeyli Camii 42. Kozluca Camii 43. Ilgndere Camii 44. altkoru Camii 45. Yalnzdam Camii 46. Kaplan Cami 47. Zanos Camii 48. Alhatl Camii 49. Durmular Camii 50. Sarcalar Camii 51. amoba Camii 52. Muratlar Camii 53. Yeniler Camii 54. Blcek Camii 55. Yukarbey Koca Camii 56. Yukarbey Orta Camii 57. Yukarbey Yeiller Camii 58. amavlu Camii 59. Aabey K. Camii 60. Aabey K. Z. Camii 61. Karaveliler Camii 62. Aa Cuma K. Camii 63. Ayvatlar K. Camii 64. Gbeller K. Camii 65. Hachamzalar K. Camii 66. Hisarky Camii 67. Kaplan K. Camii 68. Kranl K. Camii 69. Gneli K. Camii 70. Okular K. Camii 71. Terzihaliller K. Camii 72. Yukar Cuma K. Camii 73. Turanl B. C. Camii 74. Karalar K. Camii (1855) (1322) (1936) (1955) (1959) (1322) (1965) (1975) (1971) (1963) (1327) (1272) (1944) (1959) (1970) (1320) (1863) (1970) (1830) (1874) (1984) (1974) (1975) (1965) (1947) (1967) (1973) (1975) (1956) (1985) (1955) (1947) (1991) (1901) (1981) (1301) (1880)

95

Kozak Kaplan Cami

75. eltiki K. Camii 76. Akenger K. Camii 77. neir K. Camii 78. Orular K. Camii 79. Topallar K. Camii 80. Yukarada Camii 81. Yortanl K. Camii 82. Eiller K. Camii 83. rktler K. Camii 84. Pirveliler K. Camii 85. Haclar K. Camii 86. obanlar K. Camii 87. Katranc K. Camii 88. Krcalar K. Camii 89. Sarcaolu K. Camii 90. Trmanlar K. Camii 91. smailli K. Camii 92. Atlar K. Camii 93. Bayramclar K. Camii 94. Balaban K. Camii 95. Seklik K. Camii

(1974) (1974) (1984) (1955) (1966) (1938) (1964) (1929) (1964) (1958) (1978) (1978) (1955) (1338) (1330) (1981) (1216) (1838) (1330) (1961) (1930)

96. Tavukukuru Camii 97. Kocaky Camii 98. Koca Haliller K. Camii 99. Bekirler K. Camii 100. kszler K. Camii 101. Haclar K. Camii 102. Rahmanlar K. Camii 103. Mescit Camii 104. Camii Kebir Camii 105. Yeni Camii 106. Mimar Sinan Camii 107. Yeniky Camii 108. Kurfall K. Camii 109. Koyuneli K. Camii 110. rlemi K. Camii 111. Demirci K. Camii 112. Kzltepe K. Camii 113. albahe K. Camii 114. Kazkbalar Mh. Camii 115. Yourtdken Mh. Camii 116. Fevzipaa Mh. Camii 117. Kapkaya K. Camii 118. A. Ilgndere K. Camii 119. Eski Mahalle Camii 120. Halilaalar K. Camii 121. Bataklk Mh. Camii 122. Hacveliler Mh. Camii 123. Karamerli Mh. Camii 124. As. Mh. Kurtulu Camii 125. Cevizliova Camii 126. Atatrk Mah. Camii 127. T. ukuru Koca Camii 128. kizler K. Camii 129. Koca K. Ova Camii 130. Gltepe K. Camii 131. Bozyerler Mh. Camii 132. Kocaoba Mh. Camii 133. Blcek Yeni Camii 134. Ayazkent Sanayi Camii

(1955) (1986) (1980) (1980) (1958) (1974) (1960) (1306) (1309) (1967) (1976) (1939) (1956) (1815) (1850-1993) (1955) (1967) (1982) (1980) (1910) (1987) (1957) (1967) (1989) (1983) (1976) (1989) (1989) (1969) (1990) (1977) (1990) (1975) (1990) (1992) (1977) (1997) (1998)

MEZARLAR-YATIRLAR-TRBELER TMLS MEZARLAR Bergamada ilkadan kalma Maltepe, Ymatepe, Tavantepe, Mezarlktepe, kiztepe dikkatimizi eker. Bunlardan Maltepe, Mezarlktepe ve kiztepe alm, dierlerinde aratrma yaplmamtr.

96

MALTEPE TMLS

Maltepe Mahallesinde, orduevinin arkasnda yer alr. Ykseklii 20m. ap 170 m. ve evresi 500 metredir. Akropole bakan yama knce, kap ortaya km ve iindeki eyalar alnmtr. 1900 ylnda planl alma yaplm, kap n alm, koridor ve mezar odalar temizlenmitir. Giri koridorunun boyu 45m. genilii 4. 45 m. ve ykseklii 3. 15 metredir. Ana koridora dikey olarak 17 metrelik ikinci bir koridor yer alr. Buradan mezar odasna geilmektedir. Bu ant mezar yontma talarla rlm, f kemerlerle kenet yaplmtr. Kama biimli 13 tatan oluan kemerler iten harla ina edilmi, arkas aklta ve kire harc ile doldurulmutur. Altta kalan mezarn stne akl ylarak oluturulan bu yksek tepenin tam stnde bir oyuk vardr. Burada bir ant yap olduu, temel talarnn skld anlalmaktadr. Maltepe ant mezar, Bergamann kurucusu Pergamosun annesi Andromache iin yaplmtr. YIMATEPE TMLS

97

Fatih Mahallesinde, Maltepenin 700 m kadar gneydousundadr. Ykseklii 35 m. evresi500 m. olan bir duvarla evrilmitir. Tmls ama giriimi nedeniyle ortadan yark, ift tepe halini almtr. evre duvarnn dnda, 60 m. geniliinde, 5 m. derinliinde bir hendek bulunmaktadr. Demek ki bu hendekten kan toprakla tepe oluturulmutur. Prof. Drpfeld tarafndan 1905-1909 aras burada yaplan kazlarda nce hendek dibinden kap aranm, bulunamaynca eskiden kazlan yark yerden aratrma yrtlm, ancak akl tnel yklma tehlikesi gsterince vazgeilmitir. 15. 9. 1939 Dikili depreminde tepenin dou yamacnda kme grlm, fakat topran oynak akl olmasndan tr yaplan aratrma sonu vermemitir. Tepenin toprak seviyesinden 4-5 m. altnda mezar odalarnn varl ileri srlmektedir. Ymatepe, Bergamann mitoslarda yer alan kurucusu Telephosun, annesi AUGEnin mezar antdr. MEZAR TEPE Bergamann yeni mezarlk blgesi karsnda yer alan ikiz tepelerden ilkidir. 1900 ylnda yaplan aratrma sonucu mezar bulunmutur. Buluntu olarak ortasnda Nike yer alan altn bir elenk ele geirilmitir. Ele geen iki kl, mezarn bir komutana ait olduu izlenimini vermektedir. Bulunan bu tarihi eserler Bergama Kaymakam Kemal Bey tarafndan zmir Valisi Kamil Paaya, Kamil Paa da II. Abdlhamite gndermitir. Bu eser 1907 ylnda stanbul arkeoloji Mzesine konmutur. KZTEPE

Mezartepeye yakn olduu iin kiz Tepeler diye anlr. Birbirinden ayrmak amacyla Mezartepe ve kiztepe demeyi uygun grdk. Bu tepede yaplan kazda Helenistik dneme ilikin bir mezar bulunmutur. Mezarn iinde krallk dnemi zelliklerini tayan bardaklar ve altn dmeler ele gemitir. kiz tepenin ykseltisi ve eni 10 m. dolayndadr. Her iki tepede bulunan mezar, trahitten yaplm lahitlerdir.

98

AHRET NANCI Tmlsler, mezarlar, lahitler incelendiinde, buluntulara bakldnda ilka Bergamasnda dinsel inan younluu gzlenmektedir. ok tanrl inan gerei, yer, gk, deniz, gne, ay, zafer, sava, arap, bereket, gzellik, ak gibi varlk ve simgelere tapndklar anlalmaktadr. Ayrca mezarlarna konan eyalarn ahiret inanc tadklar nk ara, gere ve yiyecekleri br dnyada kullanacaklar varsaym yaplmaktadr. I. NEKROPOL Bergama Krallk Dnemi Mezarl (Nekropol)Kozak yolunda Tekke Boaz denilen yerde ve Selinos aynn iki yannda yer almaktadr. ay ve sel sularyla ou bozulmu anm ve dalmtr. 1945 ylnda mze tarafndan yaplan (Nekropol) aratrmasnda ilgin buluntularla karlalmtr. mezardan, pimi topraktan yaplm maske karlmtr. Bunlardan biri trajedi, ikisi komedi maskesidir. Baz mezarlarn aktrlere ait olduu sylenebilir. Bir dier mezarda orak eklinde vcuttaki yalar syran aralar ele gemi ve bunun bir pehlivan mezar olduu kansn glendirmitir. lka inan dnyasnda, ller mezara gmlnce, azna para konurdu. Nekropolde kafataslarnn azlar alarak toplanan paralarn, bir yznde Nike, bir yznde miferli Athena ba grlmektedir. Paralardan, mezarlarn M. . II. yzyldan kald anlalmaktadr. II. NEKROPOL Kadri Okulu-Kale etei-Kozak yolu:Ermeni mezarlnn olduu alandr. Topu Klas-Meyhane Boaz k:Rum mezarl yer alrd. Hkmet kona ile lise binas ve garaja doru Trk Mezarl , Viran kap amfi tiyatrodan Seluk Bey Okuluna doru Musalla Mezarl, Petrol Ofisi-zmir Garaj-Asklepion yolu sapana kadar Rum Mezarl uzanrd. Koca mezarlk;Knk yolu, Bergama ve kestel aylar arasndadr. Maatlk:Yeni Sanayi Sitesine varmadan Bergama ay kysndadr.

OSMANLI DNEM BERGAMA KENT MAHALLELER VE HALK 1. Kurunlu Mahallesi 2. pliki Yunus Mahallesi 3. Atmaca Mahallesi 4. Kad Hayrettin Mahallesi 5. Divan- Hisar Mahallesi 6. Sofular Mahallesi 7. Hoca Sinan Mahallesi 8. Turabey Mahallesi 9. Eyik Hasan Mahallesi 10. Timurta Mahallesi slam 93 Hane slam 45 Hane slam 77 Hane slam 71 Hane slam 52 Hane slam 69 Hane slam 56 Hane slam 37 Hane slam 66 Hane slam 32 Hane Toplam 598 Hane

99

11. Ermeni Mahallesi Ermeni-Yahudi 21 Hane 12. Mahalle-i Cedid Mh. Rum-Hristiyan 58 Hane 13. Cam-i Kebir Mh. Rum-Hristiyan 52 Hane 14. Saray Mh. Rum-Hristiyan 120 Hane Toplam 251 Hane Genel Toplam 849 Hane

1844-45 (H. 1260-61)tarihli temettuat defterlerinde kaza merkezi 849 hane olduu anlalmaktadr. 598i slam, 230u Rum, 21i Ermenilere aittir. 1831 ilk nfus saym (vergi ve askerlik iin erkek nfus) Bergama Genel Bergama Merkez 3452 1917

(1297-1298)1882-1884 Devlet Salnamesinde Bergama le lgili Nfus Verileri slam 25000 Gayri Mslim 6000 Mslman Kpti 100 Gayri Mslim Kpti 30 Toplam 31130 (1307)1891 Salnamesinde Kaza Geneli SLAM E K T 28235 25593 53928 GAYRMSLM E K T 5371 5464 10838 KAZA MERKEZ E 11482 K 9715 T 21197

slam Nfusunun Genele Oran %82 Aznlklarn Genele Oran %16, 5 Kaza Merkezinin Genele Oran %32, 3

100

1894 Tarihli Vital Guinetin Verilerine Baklrsa Kaza geneli Kaza merkezi slam Rum 23735 8416 8000 3416 Ermeni 1500 1500 Yahudi 1000 1000 Yabanc Toplam 586 35237 586 14502

Vital Guinetin biraz abartl rakamlar verdii ve szel saptama yapt anlalmaktadr. NFUS DEMELER Byk skender gelmeden nce yani M. . IV. yzyln ilk yarsnda Bergamann nfusu 40. 000 dolaylarndayd. Bergama Krall kurulduunda yani M. . III. yzyl balarnda nfus 120. 000 olmu, kralln bymesi ve Toroslara kadar uzanan devletin bakenti olmas nedeniyle W. Radtn dedii gibi 150. 000e ulamt. Kralln merkezi olmas, devlet kurumlarnn toplanmas, ordunun yerletirilmesi, tutsak ve klelerin getirilmesi yznden kentleme gelimitir. Bergamal nl hekim Galenosun bildirdiine gre M. . II. yzylda kent nfusu 120. 000dir. Bu nfusun abartma olmad 100. 000 kapasiteli tiyatrolardan da anlalmaktadr. (Amfi tiyatro 50. 000, Helenistik tiyatro 25. 000, Akropol tiyatrosu 15. 000, Asklepion tiyatrosu 3. 500)Ancak bu parlak dnem Bizans anda giderek snm ve bir gezginin bildirdiine gre XIII. yzylda Bergama, bir bayku yuvasna dnmtr. Osmanl Devleti dneminde kaza merkezi olarak yeniden gelimeye balam, Trk nfusun yannda aznlklar da yerini almtr. XVIII:yzylda Bergamann nfusu, Yunanllarn bamszlk iin ayaklanmalar nedeniyle azalm ve 14-15 bine inmitir. Bu nfusun iinde 3. 000 Rum, 300 Yahudi, 300 kadar da Ermeni olduu saptanmtr. 1308 (1892)Tarihli Aydn Salnamesi Nfus Verileri: Etnisite Trk Rum Ermeni Bulgar Yahudi Geici Yabanc Nfuslar 53. 323 10. 250 809 253 495 76 Yerli 25. 289 4. 290 399 252 K E 27. 503 4. 375 410 243 Yabanc 304 336 116 24

1308 (1892)Tarihli Nahiyelerde Nfus Dalm: Nahiyelerin Adlar Dikili Ayazmend(Altnova) Kilise (Zeytinda) Nevahi-i Bergama (Knk) Ilca- Bergama (Turanl) andarl Kozak Kadn 1306 2166 1463 7110 4721 2132 2583 Erkek 1971 1986 1288 6936 4196 1838 2525 Toplam 3277 4152 2751 14046 8917 4020 5108

101

1312(1895) Tarihli Salnamede Nahiyeler ve Nfus Verileri: Nahiye Adlar Nevahi-i Bergama Ilca- Bergama Ayazmend Kilise Kozak Dikili andarl Nfs- Bergama Bulgar Yahudi ingene Yabanc Trk 12242 8753 4524 3791 5700 2992 3409 33222 Rum 1902 317 149 441 1649 1336 3821 Ermeni 523 231 Toplam 14. 6 9. 0 4. 6 4. 2 5. 7 4. 6 4. 4 253 116 208 116 38. 02 66. 24

Toplam Genel Toplam 1896 Tarihinde Kazann Nfus Durumu (1) Kazann Genel Toplam Erkek 37949 Kadn 33181 Toplam 71130

Kaza Merkezinin Toplam Erkek Kadn Toplam

13352 9687 23039 Kaza merkezinin Kaza geneline oran %32, 38dir. 1898 Tarihinde Kazann Nfus Durumu (2) Kaza Merkezi Rumlar slamlar Erkek 7319 Erkek 150 Erkek Kadn Toplam Erkek 1316 Erkek 243 Erkek 1609 Erkek 35755 Kadn 2219 Kadn 252 Yabanc Kadn 826 Kadn 39409 Toplam 2435 Toplam 75164 Toplam 3535 Toplam 495

9643 16962 Ermeniler Kadn Toplam 281

Yahudiler

131 Ecnebiler Kadn

Toplam

52 22 74 Kaza Merkezi Toplam Erkek 10689 Kadn 13093 Toplam 23784

Kaza Genel Toplam

102

slam nfusunun kaza merkezi geneline oran %71. 31 Aznlk nfusunun kaza merkezi geneline oran %18. 12 Kaza Merkezinin kaza geneline oran %31. 64tr. 1925 ve1926 Tarihlerinde Nfus Durumu (3) Kaza Geneli Yl E 1925 1926 33462 36684 slamlar K 38137 41520 T 71599 78204 E 428 440 Gayrimslimler K 428 437 T 856 877

(1) 1312 Aydn Vilayet Salnamesi (2) 1314 Aydn Vilayet Salnamesi (3) 1926 zmir Vilayeti statistii Vilayet statistik Mdr Hafz Ali Basm Evi zmir 1927 1926da Bergamada Mbadilerin Durumu (1) Kurtulu Sava sonras Anadoluda bulunan Rumlarn byk ounluu ayrlmt. Ayn ekilde Yunanistandan ve Adalardan Trkiyeye gler olmutu. Gmenler arasndan bazlar Bergamaya yerletirilerek Rumlardan boalan emlaklar verildi. Baz gmenler ise Yunanistan ile yaplan anlamalar dnda gelmilerdi. Ayrca, Kurtulu savanda igaller sonucu yer deitirmelerle, yeri yurdu tahrip olduu iin bo bulunan yerlere yerleen mlteciler de bulunuyordu.

Yeni Mbadiller Nfus 5360 Hane 1072 Mlteciler Nfus 650 Hane 130

Gayri Mbadiller Nfus 3000 Toplam Nfus 9010 Hane 1802 Hane 600

1927de Trkiye Cumhuriyetinde Yaplan lk Nfus Saymna Gre Bergamann Durumu (2) Kaza merkezi 13868 Bucaklarn Nfusu 50191 Toplam 64059

103

1316(1901)Salnamesi Bergama Nfusu Erkek Kadn Trk 7319 9643 Rum 1316 2219 Ermeni 150 131 Yahudi 243 252 Yabanc 1609 826 Uyruu Yok 52 24 Buna gre Bergama Merkez: Erkek Kadn Toplam :10. 689 :13. 093 :23. 782

Bergama Genel Nfusu se: Trk erkek Trk kadn Rum erkek Rum kadn Ermeni erkek Ermeni kadn Yahudi erkek Yahudi kadn Yabanc erkek Yabanc kadn Uyruksuz erkek Uyruksuz kadn 29. 228 32. 716 4. 283 5. 144 340 447 243 252 1. 609 826 52 24

Bergama Genel Nfusu Erkek Kadn Toplam :35. 755 :39. 409 :75. 164

1300 (1884) Tarihli Salname Bergama Belediyesi Bu salnamede Belediye Bakan Hafz Salim Efendi ile meclis yeleri yle izlenmektedir: Mustafa Aa, Hseyin Efendi, Mustafa Aa, Emin Aa, Hristaki Efendi, Yani Efendi, Apostolaki Efendi, Kigorek Efendi, Solomon Efendi, Sandk Emini Kadri, Doktor Corcaki Efendi ve Komiser Halil Aa. Bu salnamede bir baka alnt yapmak istiyorum:

104

Bergama Kasabasnn ortasndan Dabahane ay namnda bir nehir geer. bu nehrin iki tarafnda altm akn Dabahane (tabakhane-dericilik) vardr. Bergama kazasnda 11 minareli cami ve 25 kadar mescit, 8 medrese ve 2 Rum, 1 Ermeni kilisesi ve 1 Yahudi havras ve 739 dkkan, kahvehane ve meyhane vardr. 4 hamam, buharl 9 rr fabrikas, 2 ya fabrikas, 10 iplik imalathanesi, 7 su deirmeni, 13 han, 3 lonca, 4 sabunhane, 6 sebil vardr. Bergama hristiyan ahalisinin gureba hastanesi olduu gibi slam hastanesi dahi ina olunmutur. Bergama kazasnda 32. 000 kadar nfusun 25 bini mslman, 6000 kadar gayrimslim, 100 mslman ingene, 30 hristiyan ingenedir. Kaza genelinde byk kk 100 kadar erkek ve kz okullar vardr. bu okullardaki renci says 2500, bunu da 1900 slam, 600 aznlk kesimindedir. Bu okullarn en nemlisi Bergama slam Rtiyesi ile Nevahi-i Bergama , Ayazmend, andarl lkokullar, Hristiyanlarn kz okullardr. Bergama tabur merkezi olmakla kla, depo ve zabitan askerinin ikameti iin 4 bina ina edilmitir. nl medreselerden Yeilli ve Kocaba medreselerinde iki blm ktphane olup yaklak 450 cilt kitap bulunmaktadr. Bergama Kazas ovasnda 1 milyonu akn dnm ilenebilir arazisi evre kazalara gre daha verimlidir. Afet ve benzeri olumsuzluklardan etkilenmezse 950. 000 kile en iyi derecede hububat, ayrca sebze, ot, zeytin, palamut dahi toplanr. Kaza yresinde 5 kaplca vardr. Bergama hkmet dairesi nnden Dikiliye kadar olan yol ose olduu gibi Ayazmend ve Makerona da gidilebilir. 1307 (1891)Salnamesi - Bergama Kyleri Nfus Hane Adlar 66 262 243 95 145 69 233 371 989 159 211 143 186 377 257 308 90 15 80 50 23 45 13 50 100 238 32 53 36 45 82 52 70 14 Kalarga Tahtac Timurcu Boaz Narldere Karadere Babasagir Yacbedir(Yangde) ayralan Muhacir Hamzal Sarcalar Yukarkrklar Kak Sucahl brahimolu nceolan Kalde iftlik Yaylalar

Adlar

Nfus Hane 209 187 126 114 247 159 154 210 94 417 345 158 174 156 441 214 137 70 60 45 38 26 57 42 37 45 28 100 85 32 45 40 90 45 27 16

Saz iftlii Aakrklar Kapkaya Kara etlemik Pnarky Yalnzev Yacbedir(Canolu) Avunduruk Kaleard Blcek Gbeyli Musacalar Balabanl Iklar Bademalan Karasrl Kseler Hamzahocal Yaylack Hardal

105

Saanc Sindel am Dndarl Armaanlar Kodukburnu Enalan(Tahtac) Kocamerli Dastan Karateke Bykoba

382 71 210 121 369 71 295 272 261 347 162

110 14 55 23 82 14 48 60 52 62 28

Alacalar Cumal Tielti Karacaali Mustaklar Baalan Deirmeneli rtl Babakebir Akviran

241 385 226 99 174 53 86 612 868 93

58 85 45 23 32 11 20 138 202 18

1312 (1896) Aydn Salnamesi Bergama Demografisi Erkek 37949 31274 5706 334 142 243 52 116 13352 Kadn 33181 27611 4852 438 116 252 24 96 9687 Toplam 71130 58885 10558 772 258 Bulgar 495 76 212 23039

Genel Trk Rum Ermeni Ecnebi Yahudi Yabanc ingene Merkez Nfus

Hane says:4176 Bu tarihte Bergamann 173 ky, 69 mahallesi ve 15400 adet dkkan, maaza, hane ve mekan bulunmaktadr. Bunlarn 49 mahallesi, 167 ky, 12826 hanesi slam;17 mahalle ve 6 ky ve 2294 hanesi Rum;2 mahalle ve 190 hanesi ermeni ve 1 mahalle ile 90 hanesi Yahudidir. Her hafta Pazartesi gnleri pazar kurulduunu bu tarihte bile grmekteyiz. Osmanl liras (178), gm mecidiye (33), ngiliz liras(195), Fransz liras(155)kurutan ilem grmektedir. Ayn yl 1105 erkek, 842 kadn olmak zere 1947 doum ve 355 erkek, 452 kadn olmak zere 807 lm, 1015 evlenme, 242 boanma gereklemitir. 1317(1901) Aydn Salnamesi - Bergama Nfusu Etnisite Kadn Erkek Toplam 7397 9742 17139 Trk 1350 2230 3585 Rum 131 150 281 Ermeni 252 243 495 Yahudi 22 52 74 Yabanc 850 1661 2551 Yabanc 9750 13840 23590 Toplam

106

Bu tarihe gre Bergamada ayrtrlan hane saym yledir: Hane Dkkan Han Hamam Hkmet Kona Telgrafhane Mescit Cami Fabrika 3761 2 Kilise 827 1 Havra 13 Ziraat Bankas 1 5 1 Hastane 1 1 Ortaokul 1 5 lkokul 10 8 Medrese 14 2 Aznlk Okulu 1 pamuk un-1 yalnz un-1un ve zeytinya

1326(1910) Ylnda Bergama Kaymakam Kamil Bey, Naib Abdlaziz Efendi, Mft Ahmet Hulusi Efendi, Mal Mdr Ahmet Remzi Efendi, Tahrirat Katibi Rasih Bey ve yardmcs Hseyin Fehmi Efendidir. Kaza dare Meclisinde:Naib yardmcs, tahrirat katibi, metropolit efendi ile seilmilerden Abdlkadir Efendi ve Hristaki Efendi bulunmaktadr. Belediye, rgtnde ise bakan Mahmut Bey olup meclis yeleri Hseyin Hilmi Efendi, Hac Hseyin, Aleksandr, Mihalaki, Astemat, Sandk Emini Ali Osman Efendi, kinci katip Mehmet, Doktor Kamil bey, yardmcs lya ve kalfa Nikolakidir. Aar memuru Nazmi Bey, Telgraf ve Posta Mdr Mustafa Efendi, Dyun-u Umumiye Memuru Zeki, Reji Mdr Ali Agah, Orman Memuru Neet, Nfus memuru Ali, Evkaf vekili Mustafa Efendidir. Bidayet Mahkemesi bakan Naib olup yeleri Harputizade mer Aa ve Sucuolu Mihalakidir. Detiban daresi bakan Sleyman Efendi, yeleri Mehmet, Hseyin Aa, Kigorek Efendi, Kosti ve katip brahimdir. Mekteb-i Rtiye (ortaokul) de 62 renci, Mekteb-i btida-i resmi (Devlet lkokulu) de 220, Mekteb-i btida-i Hususi(zel ilkokul) 56 ve 80 renci grlmektedir. Bu tarihte Bergama merkezde 3517 hane vardr ve merkez nfusu: Erkek Kadn Toplam 7138 6621 13759 TOPLAM Dalm ise 3762 3613 7445 Trk 2866 2454 5320 Rum 308 297 605 Yahudi Gmenlerin mahallelere gre dalm ise yledir: Mahalle Hane Kii Erturul Mahallesi 72 277 Selimiye Mahallesi 124 469 Kadriye Mahallesi 24 108 Sleymaniye Mahallesi 89 402

107

Bergamann iftlikleri: Kk yerleim merkezleri haline gelen byk iftlikler Makaron iftlii, Petemalc iftlii, Pandezoplu iftlii, Kurfall iftlii, Hanm iftlii ve Krantolu iftliidir. Tepe(Harbe) iftlik, Harputlu iftlii, Payende iftlii, Velibey iftlii, Nimet Hanm iftlii, Simiti iftlii, Fransz (Kadri)iftlii, Galip Paa iftlii, Dumbay iftlii, Molla smail iftlii, Lk iftlii, Bano iftlii orta ve kk iftliklerdir. Bergama Merkez Gayrimslim 412 Erkek 405 Kadn 149 Hane 1923 (1939) Salnamesinde - Bergama Nfus Dalm Yerleim Birimleri Trk Erkek Trk Kadn Bergama Merkez 7497 8100 Yukarkrklar 166 186 Avunduruk 114 111 Yangde 64 58 Tielti 103 99 Esenli 47 21 Alacalar 118 119 amky 121 100 Kadriye/Babasagir 55 53 Karadere Tepeky 126 125 Sleymaniye 153 153 Karaetlembik 58 37 Pnar 69 67 Narldere 62 50 Aakrklar 70 61 Yalnzev 60 55 akrlar 40 31 Yerlitahtac 92 108 Kaleard Caber 85 65 ncecikler 123 111 Kapukaya Tahtac 23 19 Saanc 216 236 Ovack-Kalarga-Tikve 143 139 Karapnar-Saziftlik 15 25 Mahmudiye 161 199 itky 134 172 Ahmetbeyli 102 128 Readiye-Zeytinda 490 674 Tekkedere 155 127 Kurfall 125 158 Sardere 36 43 Bozky 126 158 Erigl 127 123

Hane says 4294 89 42 30 69 22 53 151 26 57 61 26 32 28 38 30 27 45 37 65 13 113 64 22 60 57 37 270 52 80 15 65 59

108

Cevapl Koyuneli Kzltepe Teke een rlemi ksz Bahedere Aaakran Yukarakran albahe aparl-Kilimalan Kozak-Yukarbey Hachamzalar Aacuma Bayz Okular Hacveliler-Solaklar Tfllar Demircidere Kaplan Ayvatlar Hisar Karaveliler Kranl amavlu Tekke-Gneli Yukarcuma Terzihaliller Aabey Gbeller Gbeyli Ayas Aziziye Blcek Alibeyli Kozluca ayrlgndere Muradlar Karakeili Krcalar Krcalarba Tahtac Katranc Akenger eltiki Trmanlar Dereky neir

57 157 67 15 89 67 67 129 84 46 32 504 94 102 267 85 75 75 37 112 70 79 247 167 241 59 59 114 306 6 421 202 141 238 141 183 195 54 39 93 102 151 108 164 246 151 78

84 190 90 6 107 77 87 172 102 52 29 524 134 124 263 100 86 100 54 158 82 97 271 189 253 71 76 121 335 90 450 231 158 272 200 195 213 77 55 123 119 194 134 191 266 171 87

28 99 45 6 38 27 26 107 49 18 89 195 43 47 122 40 33 31 26 47 33 32 94 55 83 22 24 42 134 35 215 109 60 139 94 85 90 30 20 40 33 70 50 71 111 70 30

109

Doanc Paaky renli Sarcalar Pireveliler rkbalar Yourtdken Yalnzdam amoba Durmular Ahlatl Sarcaolu rktler Orular obanlar Firuzlar Kadky Karalar Zanos

108 170 200 237 74 84 89 137 120 337 92 61 160 309 54 262 342 104 57

141 191 234 232 90 113 118 157 155 383 107 82 180 484 62 265 317 127 73

38 66 67 112 30 34 33 71 50 174 42 32 73 122 29 106 176 51 36

Cumhuriyet Dneminde Nfus saymlar Yllar Merkez 1927 13868 1935 14837 1940 14569 1945 16351 1950 16419 1955 18032 1960 21683 1965 24121 1970 27044 1975 297009 1980 34716 1985 38849 1990 44947 1997 46880 2000 53836

Genel 64059 57342 60292 66073 46851 48648 73119 82373 83169 90591 96846 95300 104174 94022 53009

110

BERGAMADA SLAM NAN YELPAZES 1. iiler (Alevi-Trkmen-Tahtac-epni Kesim) Demircidere Yerli Tahtac Tepeky Yalnzev amky Narlca Sardere Pnarky

2. Snniler (Dier kyler ve merkez ile) Hanefi slam kitlesi (afii var, maliki az, Hambeli yok. ) Nakibendiler (Ana dal ve nurcu kollar) Sleymanclar Nurcular Fethullahlar Kadiriler Rufailer Uakiler Hanefi slam kitlesi, folk inan younluu olan kesim, siyasallamann tabandr. Bergamada afiiler, doulular arasnda vardr. Dastan ky afidir. Nurcular, Sleymanclar, Fethullahlar, Iklar cumhuriyete olmasa bile laiklie tepki ortamnda domulardr. Modern grntlerine karn politik gruplardr. Siyasal slamn yumuak yz olan bu tarikatlar ana kanal Nakibendi karakterdedirler. NAKBENDLER Kurucular Buharal Bahaddin Nakibend (1318-1389)adl mutasavvftr. eyh Abdullah Simavi tarafndan XV. yzylda Anadoluya tanmtr. Tekke ve dergahlarda, tasavvuf reticisi iinde zikir yaparlar. Mridler arasnda ast-st hiyerarisi vardr. (En yksek derece kutup, eyh, halife, mrid v. b. )eyh Said Ayaklanmas ve Menemen Olay, Naki eylemidir. Dolaysyla cumhuriyet rejimine ve laiklie kar bir eitim aldklar ve fke ile beslendikleri anlalmaktadr. eyh Said olaynda ngiliz parma, Musul ve Kerkk petrolleri dnlrse d mihraklarn oyununa da dtkleri grlmektedir. Lokal tepkilerin tesine gemeyen Nakibend olaylar 1970 sonras skender Paa dergah ve Mehmet Zaid Koktu nderliinde siyasete ynelmitir. KADRLK Kurucusu Abdlkadir Geylanidir. zgn bir tasavvuf inanc iinde dergah, vakf erevesinde toplanmlardr.

111

RUFALK Zikir srasnda trans haline geerler, fazla yaygn deildirler. TCANLK nderi Kemal Pilavolu laiklie kart eylemlerinden mahkum olmasndan sonra gcn yitirmitir. SLEYMANCILAR Bir tasavvuf tarikatndan ok siyasi bir hareket zellii tar. Laiklik, Cumhuriyet ve Atatrklk ile bark deillerdir. Kuran kurslar ve renci pansiyonlar ile bymtr. NURCULAR Saidi Nursinin gr ve yazlarna bal kalm bir tarikattr. Oysa Saidi Nursi bir tarikat kurmam ve 31 Mart olayndan sonra srgn cezas ekip, politikadan uzak durmutur. Eseleri Nur klliyat olarak okunmutur. Krt olmasna karn Nurculuk, Anadoluda yaygnlamtr. TRBELER Bergamann inan corafyas iinde ziyaret edilecek ans ve tarihsel kimlii olan nemli trbeler vardr. Bunlarn ou askeri kiilikler, komutanlar, prens ya da ehzadeler ve bir ksm da dinsel kiiliklerdir. Balcalar unlardr: 1. Dikili Sultan Baba Kabri 2. Kz Trbesi 3. Tekke Dede Trbesi(Gneli) 4. Geyikli Dede Trbesi 5. Ecik Dede Trbesi(Alibeyli) 6. Sazkolan Dede (Knk)Trb. 7. Delez (Knk ) Trbesi 8. Ferizler Trbesi 9. Zeytinli Dede Trbesi (Yldz Sin. ) 10. Helvac Dede Trbesi (MusallaBayr) 11. pliki Yunus Mezar (Harputlu Mes. ) 12. Arapldede Trb. (Ykk Minare)

1. DKL SULTAN BABA KABR Zafer Mahallesi Dikili Sultan Bayrnda yer alr. Bu bayra ve Zafer mahallesi yama semtinin sokaklarna I. ve II. diye kategori edilerek Dikili Sultan ad verilmitir. Tepedeki askeri blgesi iinde ve Garnizon Komutanl binas yanndadr. Mezarn yan bana dikilen yaztta: Bu kabir Dikili Sultan Baba ismiyle anlan nl bir kumandana aittir. 1290 yllarnda Bergamay dman istilasndan kurtarmak iin byk aba gstermi, bu savalar srasnda dman tarafndan atlan bir okla ehit edilmitir. Daha sonraki yllarda Bergama halk tarafndan ulu bir kii olarak anlmtr. Kabri, Albay Seluk Dou tarafndan korumaya alnm, Albay Hidayet Aksoyun nezaretinde 1984 ylnda restore edilmi olup, Tank Kur. Kd. Albay S. Nuri Karayunus tarafndan

112

1991 ylnda yeniden restore edilip gerekli bilgiler toplatlp bu kitabe hazrlatlmtr. 2. KIZ TRBES Gazi lkretim Okulu karsnda yer alan trbe Karasi Prensi Dursun Beye aittir. Demirhann ynetiminden ylan halk Osmanl Padiah Orhan Beyden yardm istemi. Orhan Bey de yannda bulundurduu Demirhann kardei Dursun Beyle Karasi merkezi Balkesire gelmi, Demirhan korkudan Bergama kalesine kapanmtr. Ardndan Bergamaya gelen Dursun Bey, aabeyi Demirhanla grmek Kz Trbesi zere kale surlarna yaklam fakat atlan bir okla ehit edilmitir. Mezar kale eteklerinde sylediimiz yere yaplm, daha sonra Bergamal bir kadn tarafndan trbe inaat tamamlandndan kz trbesi denegelmitir. 3. TEKKE DEDE TRBES Kozak Gneli kynn eski ad Tekkedere idi. Yani buradaki trbeden tr byle anlyordu. Karesi komutanlarndan Mehmetl ns askerleriyle burada ehit dm ve daha sonra mezar trbe haline getirilmitir. (E. Eri, Kozak tarihi. ) 4. GEYKL DEDE TRBES Geyikli Dann tepesinde yer alr. Alevi dedesidir. Trkiyenin baka yerlerinde de Geyikli dede vardr. Alevi inancna gre her yl baharda topluca ziyarete gidilir, adaklarda bulunulur ve lenler verilirdi. 5. ECK DEDE TRBES Gbeyliye bal Alibeyli Ky yaknlarndadr. Trbenin yn kbleye dnk olmadndan bir Hristiyan aziz mezar olabilir. Halkmz sahiplenmi ve dede mertebesinde grmtr. Yannda scak su kaynayan ve iri balklar olan havuz kurumutur. Balklarn dedenin kahraman askerleri olduu inanc vard. (E. Eri, Turanl Tarihi. ) 6. SAZKOLAN DEDE MEZARI Knkta Sazkolan ya da Sazkovan denilen yerdedir. imdilerde yannda Burcu sala fabrikas bulunmaktadr. Dede mezar tam kbleye dnk deildir. (E. Eri, Knk Tarihi. )

113

7. DELEZ TEPE MEZARI Knkta Delez denilen tepenin doruunda bulunan mezar Delez yani Deli lyas adna olup, sylencesi olan ulu bir kiidir. (E. Eri, Knk Tarihi. ) 8. FERZLERL DEDE MEZARI Ferizler Ky mezarlnda bulunan dede mezar kardan fark edilmektedir. ki nemli mezardan biri Muallim Dedeye aittir. Kyn imam olan Muallim Dede aydn ve ileri grl bir insandr. Menemen olaynda Kubilay yanls tavrlaryla dikkati ekmitir. Dier mezar ise Bodur Dedeye ait olup, bu kii ise Kubilay kart olarak bilinmektedir. 9. ZEYTNL DEDE TRBES Eski Yldz Sinemas bitiiinde yer almakta ve yoldan olduka yksektedir. Trbe kule gibi rlm ve tepesinde zeytin aac bymtr. Belki de bu yzden kitabesi, kimlii bilinmeyen mezara, Zeytinli Dede ad verilmitir. Eski Yahudi Mahallesinde yer almas nedeniyle aziz mezar da olabilir. 10. HELVACI DEDE Musalla bayr denilen yrede yer alr. Dilek tutup sevinenler, helva hayr yaparlar, dedeyi ziyaret ederler.

Zeytinli Dede Trbesi

11. PLK YUNUS MEZARI Mahalleye de adn veren ulu bir kiidir. Harputlu Mescit bahesindeki hazirede yatmaktadr. 12. ARAPLI DEDE MEZARI Ykk Minare yaknnda yok kysnda ve evin duvarna bitiik haldedir. Bergamadaki Voyvoda Arapoullar ile ilgili bir kiiliktir. TRBE ADAKLARI-DEDE NANLARI Trbeler, ziyaret edilen, dilekte bulunan adak yerleridir. Hemen her trbede dedeye mum yakma, aput balama ve dilekte bulunup dua okuma inanc srdrlmektedir. Kz Trbesi, Ecik dede Trbesi, Geyikli Dede Trbesi gibi byk trbelerde lokma hayr, helva hayr, yemek ziyafetleri dzenlenerek fakir-fukara yedirip iirilir. Evde kalan kzlar, ocuu olmayan gelinler, askere giden genler, hastala den aileler umut yolu iin dedelerden medet umarlar. Dinimize gre llerden medet ummak, dedelere mum yakmak, trbelerden deva aramak yoktur. ayrca eskiden trbedarlk da vard ve trbeyi temizleyen, bakm yapan kiiler

114

bulunur ve para ile trbe ziyareti yaptrlrd. Tekke-trbe ve zaviyelerle ilgili Cumhuriyet kanunu gereince bu gibi kurumlar kapatlmtr. BERGAMA CORAFYASINDA BATIL NANLAR Hdrellez: 6 mays gn ve akam yaanlan bir inantr. O gn Hzr ile lyas Peygamber bulutuklar iin bu kutlu olaydan medet umulur. Martaval mlei: Hdrellez akam bir mlee yzk, kpe vb. gibi eyalar konur, stne gl yapraklar ve su serpilip az oyal bir bezle rtlr, zincir dolanr, kilitlenir ve gl aacnn dibine braklr. Sabah genler giyinip, sslenip gelirler. ark, trk syleyerek mlek alr. Maniler sylendike kk bir kz mlekteki eyalar tek tek karr. Kimin eyas hangi mani okunurken ktysa niyet ona gre yorumlanr. Zenginlik Tlsm:Mal ve paraya kavumak iin Hdrellez akam gl dibine para, istedikleri eyann maket ya da oyuncak olanlarn gmerler. (Oyuncak araba, oyuncak ev, oyuncak bebek, para, altn, bilezik)Bunlarn gereine kavumay umarlar. Var-Yok Hamuru:Hdrellez akam evde hamur yorulur ve niyet tutularak ikiye blnr. Birine var hamuru, dierine yok hamuru denir ve hangisi kabarrsa, o yl bolluk mu, ktlk m olaca hakknda yorum yaplr. Kak uuru:Hdrellez akam bir tencere bulgur pilav piirilir. Yanna kullanlmam bir deste tahta kak braklr. Sabah kaklar atee atlr. lerinden Hzrn dokunduu kaklar yanmad iin sandkta uur olarak saklanr. Soan Fal:Taze soann ortasnda bulunan kk, iki yapra boyal iki ipe balanr ve akamdan sabaha hangisi daha uzarsa ona gre niyet yorumlanr. Su Niyetleri:Hdrellez akam testilerdeki su boaltlp yeni su dolarken iine 40 akl ta atlp, 40gn iilirse dileklerin karlk bulacana inanlr. Denize Girme:Hdrellez gecesi denize, gle ya da akarsulara girip ykanmak halinde yl boyunca hastanlmayaca kabul edilir. i Yalamak: Hdrellez sabah gne domadan otlarn ileri toplanr, yalanr ya da toplanan i suyu ile yourt mayas, simit mayas yaplr. Hayvanlarn srtna srlrse st kesilmeyeceine inanlrd. Gm Bulmak:Hdrellez gecesi gm olan yerlerin zerinde k demeti grlr, o gece uyumayanlara zengin olma ans doar. Ate yakp zerinden atlamak:Hdrellez gecesi Hzr ile lyas buluur ve ortalk aydnlk hale gelir inancyla ate yakarak bu ortama destek verilir ve atein zerinden atlanarak tm ktlkler, musibetler alevler tarafndan yanp yok olur inanc yaanr.

115

GELN HAZIRLAMA -Gen kza, gelin oluncaya kadar krmz bez rtlmez. -Gelin olunca al duvak rtlr. -Gen kz gelin oluncaya kadar salarn kesmez rerdi. -Gelin olan gen kz, salarn tas krkma keserdi ve salar gelin hamamnda kesilir ortaya para atlrd. -Nikah srasnda gelinin koltuuna ekmek koyarlar, sa ayan suya sokarlard. -Gelin ata binerken ters evrilmi kazana basarak inerdi. -Gelin ata binerken bereket getirsin diye buday, arpa ve para salrd. -Olan yengesi kz yengesine n kol bud ile ekmek verirdi. -Kz yengesi de olan yengesine bir ivi ile bir tuz ta yollard. -Gelini ata babas bindirir, damat indirirdi. -Attan inince gelini, kucana alan damat, onu un ambarna gtrr ve kapan atrrd. -Gvey gerdee anasnn koltuu altndan geerek girerdi. -Gelin, grmcesi ile ilk gnn sabah, emeye gider, birer testi su doldururlar, dnte yollara buday, arpa saarlar su serperlerdi. Eve gelince, gelin grmeye gelen komulara bu sudan datlr, suyu ien komular: Kutlu olsun, uurlu olsun, Bir yastkta kocayn Banz pnar, ayanz gl olsun diye mani sylerlerdi. DER BATIL NANLAR -Yere den ocua Yere tkr para bulursun denir. -Bebee nazar demesin diye, iki kii zerinden ip koparp takar. -Kt bir konuma srasnda tahtaya vurulup eytan kulana kurun denir. -Kap eiine oturan iftiraya urarm, -Baka birinin yemek ka kullanlrsa kaynanas lrm. -Gkkuann altndan geen kz olan, olan kz olurmu. -Tencerenin dibindeki yemei yiyenin dnnde kar yaarm -Hamile kadn ayva yerse, ocuun gamzesi olurmu. -Erkek ocuk sakz inerse, by kmaz yana yamuk olurmu. -Cuma gn ekmek piirilirse meleklerin kanatlar yanarm. -Ava giden adamn arkasndan sprge atlrsa tavan vururmu. -Ykanrken ayan alt sabunlanrsa, srat kprsnden geilirmi. -Dmeyi, insann zerinde dikersen akl dikilirmi. -Bir insan destur demeden eie oturursa, arplrm. -l evinden ktktan sonra baka eve girilmezmi. -Gece vakti eve, silahl girilip klmazm. -Kendine ait giysiyi bakas giyerse, zntn ona geermi. -Makas ve bak elden ele verilmez, sabun ise elin tersi ile verilirmi. -Bir yere sa ayakla girilip sa ayakla kmalym. -lk konukladn yerde grdn rya, doru karm. -Sobann borusunun kt yer kzarrsa, kar yaarm. -Cuma selas aras temizlik yaplmazm.

116

-Cuma selas ile ezan aras hibir i yaplmazm. -Kadnn sesinin gittii yere kadar lanet gidermi. -ne ayna ve benzeri eyler krldnda uursuzluk gelirmi. -nsan dilini srrsa, et yermi. -Yemekte kaklar arprsa konuk gelirmi. -Gece bulak braklrsa, eytan yalarm. -Artk suyun stne su koymak gnahm. -Sofrada lokma braklrsa, kpek srrm. -Sofrada yiyecek art braklrsa arkadan alarm. -Kz kahve ierse by karm. -Dar sa atmak iyi saylmazm; bir kovua sokulurmu. -Gece tavuk kmesine girilirse, girenin gzleri kr olurmu. -Bir komuya gittiinde yemek yiyorlarsa tatmazsan bir yerin iermi. -Ellerini birbirine kilitledin mi, nasibin de kilitlenirmi. -Gne battktan sonra i ilenemezmi. -Ay ve gne tutulduunda, tfek atlrsa tutulma geermi. -Yolcu yerine varmadan, knge atlmazm. -Cuma gn hamur yorulursa, deve ba kadar eksik olurmu. -Hamile kadn l suyundan ierse, ocuun benzi sar olurmu. -Tavuk terse, l suyu ierim dermi. -Bir insann nne ylan karsa, ii ileri gidermi. -Kpek olan eve melekler girmezmi. -Bebei aynaya gstermek ortak getirirmi. -Ayakkab st ste binerse, konuk gelirmi. -Gece nnden kedi geerse uursuzluk saylrm. -Bayku tt evden l karm. - Cuma st ste amar ykanrsa, o evden l karm. -nsann sol kula nlaynca ktye yorumlanrm. -Heybenin zerine oturann ikiz ocuu olurmu.

117

-SONUBergama ve evresi inan corafyas almamz bir rapor hazrlamak kaygsyla balamt. Bu amala inan tarihinden, mitolojiden, arkeolojiden, mimari kalntlardan, tapnak ve tapk alanlarndan mezarlklardan notlar ve izlenimler topladk. Kapsaml, oylumlu bir sonu ortaya knca alm geniletmeye yneldik. Bergamann, ilk a inan dnyasnda nemli bir yer oluturduu saptannca, konumuzu: Kibele inanc Paganizm-oktanrl inan Mithra inanc Musevilik Hristiyanlk ii slam nanc Snni slam inanc gibi balklarla mercek altna aldk. nanlarn dnsel yapmndan sonra tapnma alanlarna bantl ve: Kapukaya Kibele Tapk Alan Akropoldeki Tapnaklar Asklepiondaki Tapnaklar Kzlavludaki Tapnaklar Havra ve sinagoglar Kilise, manastr ve apeller Camii ve mescitler ile cemevleri yaylm iine alnm oldu. Sonrasnda bu inan evrelerinde, Sosyal yaant biimi, nancn blge kltr dokusu, ahiret inanc ve mezarlklarna kadar geni bilgilenme gerei duyduk. Tm bunlar yaparken Bergama tarihesini aktarp, inan corafyasn bu tarihsel ereve iinde alglanma ortam yarattk. Sonuta bu alma bizim nmze u bilimsel bulgular, aratrma verileri zgn yorum ve gnmz tabilecek yeni bak ve yaklamlar getirmitir. 1. Bergama, inan corafyasnda tarihsel birikim, zenginlik vardr. Dolaysyla: a) Yre insan geni bir hogrde, b) nantan, felsefeye ve bilime ulaan almda, c) Pozitif, nesnel ve sekler davranta, d) Din ve inanlara sayg beslemede stn bir konum elde etmitir. 2. nan corafyasnn maddi izleri grkemli eserlerle doludur. Dolaysyla: a) Tapk alanlar, tapnaklar ak mze zellii tamakta, b) Sanat tarihi asndan merak ve ilgi konumu olmakta, c) Turizm potansiyeli yaratmaktadr. 3. Corafya, tarih ve inan geninde devirilen en nemli sonu bize gre yledir:

118

a) Corafya insann hamuru, b) nan, bu hamurun mayas, *Corafya ;bu hamurun frnlanmas, *Tarih;pime zamannn tamamlanmas, *nan;ekmein sevgisi, kokusu, tad ve lezzetidir. Corafya hamurun niceliini, Tarih, ekmein niteliini, nan sofrann bereketini simgeler. Bergamada frn, byktr, byk ekmek piirir ve herkesin karn toktur.

Bergamada inan yelpazesi serinlik yaratmtr. Bergamada corafya insanlar sevecen klmtr. Bergamada tarih, insanlara ykseklik kazandrmtr. Bilgelik gsterir, o yzden Bergamallar. O yzden erdem sahibidirler. I yakalamlardr. Ve rehber onlardr

119

SONU BLDRGES, nan Corafyas adl almamzn yarar ve beklentileri yle sralanabilir : l-nan Turizmi:Gnmzde byk nem kazanmaya balayan din ve inan yaptlar, tapnaklar, sanat eserleri, tapk alanlar, dinler tarihi asndan nemli urak yerleri, kutsal alanlarn tannmas, tantlmas, insan merakna sunulmas, gezip grmek isteyenlere almas, inananlar, ilgilenenleri tatmin etmesi, turistik trafik kurulmas. 2-Dinler Aras Diyalog:Tek tanrl dinler bata olmak zere karlkl yaknlama, ziyaret, tanma, bilgi alverii, oluan diyalog sayesinde banazln, kartln, kin, garez ve dmanln yok olmas. . 3-Hogr :nan sahibi kiilerde olmas gereken ilk gzellik saylan gzlemlerle pekimesi, farkl inan ve farkl seeneklere tahammle yol aacak veriler sunulmas. 4-Erdemlilik: nanan insann erdemli olmas ve bu birikime tarihsel boyutlarda alglama yaparak ykselmesi;z ile sz ile, sabr ile, yardmseverlii ile, hayrseverlii ile, acmas ile, sevgisi ile, saygs ile olgun insan olmas. 5-Gnl Zenginlii:Bylesi bir corafyada tarihsel iz ve birikimleri sinesinde toplam bir Bergamal olarak zenginliimizin farkna varlmas, bykln ve grkemli atmosferin iinde, inananlarn kk dnyasnda arnmak ve Yunus Emrenin ; Yaratlan ho grdm Yaratandan tr dizelerinin anlamna ulalmas. 6-AB Standard:Dnya bilimle, iletiimle, turizmle, teknoloji ile snrlar, duvarlar ykt geti. Artk biz de dnyaya almal ve hzla yerimizi almalyz. Bu nedenle kabuumuza ekilip, kendi yamzla kavrulmak ya da kendi dnyamzda oyalanmakla yetinmek geride kalmtr. yleyse hem da almal, hem de kendimizi tantmalyz. ki ynl alma yapmak asndan nan Corafyas yaptnn bir byk kap aacak olmas ngrlerimiz arasnda yer alyordu. nan Corafyas iin onca ura verdik, onca etkili ve yetkili kiilerin dikkatini ektik, yol gsterdik, yardmc olduk, didindik, bir eser ortaya koyduk ve en byk destei BERKSAVdan grdk. Bizi onurlandrd, iltifat etti, taltif verdi, gnllerimizi ho etti. tmam oldu bu eser, dt tarih 2003 Hazirann son gn Mutmain oldu gnlm sarih aheser gibi yaylsn n .

120

-KAYNAKAOSMAN BAYATLI OSMAN BAYATLI OSMAN BAYATLI OSMAN BAYATLI OSMAN BAYATLI OSMAN BAYATLI OSMAN BAYATLI OSMAN BAYATLI EYP ER EYP ER EYP ER EYP ER EYP ER EYP ER EYP ER EYP ER ANSKLOPEDLER: : BERGAMA TARHNDE LKA : BERGAMADA EFSANE VE ADETLER : BERGAMA TARHNDE KRALLIK DEVR : BERGAMA TARHNDE TRK SLAM ESERLER :BERGAMA TARHNDE YAKIN TARH OLAYARI :BERGAMA TARHNDE ASKLEPON :BERGAMA TARHNDE AKROPOL :ALEV GELN VE NANLARI :BERGAMA UYGARLIK TARH :BERGAMA SYLENCELER :ATATRK DNEM BERGAMA :KINIK TARH :ANDARLININ YKS :KOZAK TARH :TURANLI TARH :DKL TARH

:SLAM ANSKLOPEDS :MEYDAN LAROUSSE :ANNA BRTANNCA :DNLER MEZHEPLER ANSKLOPEDS SALNAMELER: :AYDIN SALNAMELER :ZMR VLAYET SALNAMELER :ZMR L YILLII STATSTKLER: :1831 NFUS SAYIMI :1842 NFUS SAYIMI :1923 NFUS SAYIMI :1926 NFUS SAYIMI :1927-1935-1940-1945-1950-1955-1960-1965- 1970-19751980-1985-1990-1997-2000 NFUS SAYIMLARI . H. UZUNARILI . H. UZUNARILI E. ZYA KARAL WOLFGANG RADT A. G. EDMONDS FATH CMOK A. G. SAFANO STRABON STRATS BALASKAS :KARES BEYL TARHES :OSMANLI TARH :OSMANLI TARH :PERGAMON :TURKEYS RELGOUS STES :SEVEN CHURCHES :GUIDE DE PERGAME :CORAFYA13-2, 6 :100 YIL NCE BERGAMADA BR PASKALYA BAYRAMI

121

AZRA ERHAT BEHET NECATGL EFK CAN A. YILMAZ O. BAYATLI O. BAYATLI CENGZ ORHONLU FATH CMOK GRKAN ERBEK MZEYYEN GAZEZ TARIK ZYA IITMAN XENEPHON W. M. RAMSAY DKAS GEORGE THOMSON ADAN GKOVALI WLHELM DRPFELD SEFA TAKIN KAML SU BN- BATUTA

:MTOLOJ SZL :MTOLOGYA :KLASK YUNAN MTOLOJS :TAHTACILARDA GELENEKLER :DRT EPN KY :BERGAMA TARHNDE SANAT ESERLER VE ABDELER :OSMANLI MP. ARETLERN SKANI :BERGAMA :ANADOLU MOTFLER SERGS :1831-1927 TARHLERNDE BERGAMA :BERGAMA CORAFYASI :ANABASS :ANADOLUNUN TARH CORAFYASI :BZANS TARH :TARH NCES EGE :MTYHOLOGA VE ANADOLU SYLENCELER :BERGAMA SAHLLER CORAFYASI :MSYA VE IIK NSANLARI :BALIKESR YRESNDE YRK VE TRKMENLER :SEYAHATNAMESNDEN SEMELER

122

EYP ER

1946 Knk doumlu, ilk ve orta retimini burada tamamladktan sonra zmir Atatrk Lisesi'nden mezun oldu ve 1968 ylnda Ankara niversitesi Dil ve Tarih Corafya Fakltesi Tarih Blmn bitirdi. Tarih retmeni olarak yurdun birok yerinde devlet okullarnda ve zel okullarda retmenlik yapt. 1978 ylnda Milliyet Gazetesi'nin inceleme-aratrma dalnda am olduu "Harf Devriminin 50. Yl ve Trk Kltrne Etkileri" yarmasnda BRNCLK dl. 1981 ylnda stanbul Barosu'nun inceleme-aratrma dalnda am olduu yarmada "Atatrk lkeleri ve Tze Devrimi" NCLK dl almtr. 1983 ylnda evre Genel Mdrl Yaz Yarmasnda, 1984 Milli Eitim Vakf Yaz Yarmasnda, 1985 Aama Dergisi Soru Hazrlama gibi yarmalarda, deiik dereceler ald. SAYGIDA MECBURYET, SEVGDE ZGRLK ilkesiyle Bergama iin yaynlanm eserleri: Bergama Uygurlk Tarihi Atatrk Dnemi Bergama Bergama Sylenceleri andarl'nn yks Tarihte Knk ' Turanl Tarihi Dikili Tarihi Bakray lemesi (1979 ve 1990) (1990) (1991) (1992) (1993) (1997) (1998) (2003)

123